ĺbkŃÉ˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙őđGî’ŕGđ@îŕ@>ŕBđEîoŕEńŮő>ŕB>RŕG>˙ęÁńŮ˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙ĂUÎíffĚ sƒ ˆ‰ÜĚnćÝÝٙťťgcněĚÝܙŸťš3>CLAS ZIEMIAOB1 €003ăęZ˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙Copyright (C)2000-2001 Pat Crowe. This Book Reader was distributed solely for the reading of classic books which are out of copyright. Program extends to address 3fffh. No responsibilty can be accepted for any breach of copyright nor for any other matter involved with material above this address. This material will have been added by a user of this program and not the author of this program. Please address any enquiries concerning breach of copyright or any other concerns, to that third party. óÍĆ>˙ęŔúPę ŔúQęŔ1ţ˙Íb͛ >ęa>ŕ&>ę Ŕ>˙ę ŔÍđ͜Í:Í\ÍćÍóÍ ÍBÍS ú‚˙§(Ţú ŔOÍŕ>ęŔͧ ÍÓ ÍŽ Íż ÍÓ ÍŽ ÍG ÍÓ ÍŽ úQęŔÍ|ÍĹÍr>ęÁ>xŕE>@ŕAŻŕ>ŕ˙>Óŕ@űÍ ÍvúÁˇ(ńŻęÁ́Ë VËw cËoÂÄËgÂŐË_ 9ËW -ËO ËG Ăú Ŕ<ţ >OÍŕĂú Ŕ<ţ >OÍłĂÍ ĂÍS ĚĹĂú Ŕţ(ţ(ţ(#ú Ŕţ("ţ(*ţ( *Í/ĂÍĹĂÍËĂ͘ĂÍ^ĂÍ÷ĂÍĂÍ#Ăú Ŕ=ţ˙ >OÍ|Ăú Ŕ<ţ >OÍ|Ă!>w# űÉ!6# ú6˙#6# öÉ! 6˙#6# ö6# úÉÍB͜ÍĹÉú ŔţČÍw Í ÍÓ úÁO> ‘O͜úÁOÍŽ úÁ<ţ 8>ęÁÉú Ŕţ ú ŔGÍ3 8 ř Í3 8 řÍ#@Íw  Í  úÍÓ úÁţ(=> ęÁúÁO> ‘ţ >O͜úÁOÍŽ ú Ŕţ 0<ę ŔÉú ŔţČŐĹúÁO ú Ŕţ ͟ Íw Í ÍÓ ÍŽ yţ  Ü{ę ŔÁŃÉĹú Ŕţ ú ŔĆ GÍ3  úÍ3  úúÁO Íw Í ÍÓ ÍŽ yţ  é> ę ŔÁÉ>ę Ŕ>ęÁ>ęŔę!>ęA!@}ęŔ|ęŔÍŃ!ĐŔ*§ úaŔ*§ úúŔOúŔG>š >¸ >>ęŔÉ>ęŔę!>ęA!@}ęŔ|ęŔÍ- űÍŃúŔ=ęŔ Í3  úÍĹÉÍ-(ÍŃ>ęŔúŔć€(ěÍĹÉÍŃ>ęŔúŔć€Ę˜ÍĹÉ Í3  úÍuĘ,ÍŃúŔţÂúŔţĘ#>ę Ŕ>ęŔúŔć€(ÖÍĹÉĺŐĹúŔoúŔg #F+NxĄ<(,xą úŔęŔ͡ ÍÓ ÍŽ úQęŔ>ęŔ$úŔţ(>ęŔÍŻ ÍÓ ÍŽ úQęŔ>ęŔÁŃáÉĺŐĹú Ŕţ˙(!В@§(=ůÍ3 yę Ŕ!В@y§( řÍ3 ÁŃáÉĺŐĹyę Ŕ>ęŔÍG ÍÓ ÍŽ úQęŔú ŔO>˙ę ŔÍ|ÁŃáÉĺŐĹyę Ŕţ(ţ(ţ(ţ( ţ($ţ((!pÍ(!€Í !Í! Í!°Í!ŔÍÁŃáÉÍćĺĹ~î˙" ů ôÁáÉĺŐĹú Ŕ!ů ţ(q! ţ(j!H ţ(c!p ţ(\!˜ ţ(U!Á ţ(N!Ň ţ(G!ę ţ(@! ţ (9!: ţ (2!b ţ (+!Ň &ĺŐĹ!ˆ ĺŐĹ!ŔĺŐĹ!Ú ĺŐĹ!ą ĺŐĹ!aŔ˛Ŕ*§ úÁŃáÉ Przewiń Wers Str. Roz. Wsz Liiku: Rivi Sivu Kapp LopBlättern: Zeil Seit Kapt AlleDéfiler: Ligne Page Chap ToutScrolla: Rad Sida Kap Hela Lista: Linea Pagina Cap. Tutto Blader: Lijn Blad Hfdst Alles Bla: Linje Side Kap Alle Despl.: Línea Página Cap. Todo Mudar: Linha Pagina Cap. Tudo Despl.: Línia Plana Cap. Tot ĺŐĹúŔGúŔ<¸8Í-(ÍŃ>>ę Ŕ7 ęŔ>ę Ŕ§ÁŃá§ÉĺŐĹúŔţÂO úŔţÂO úŔţ(úŔţ ÍuÍŃúŔ>ę Ŕ7 =ęŔ>ę Ŕ§ÁŃáÉĺŐĹúŔG!Đx§(~#§ ÷ô˛Ŕ*§ úÁŃá§ÉĺĹ!€6# xą řÁáÉĺŐĹy!ţ(#!@‘ţ(!€’ţ(!Ŕ“ţ(!€@y§(=ů]T! ÁÍćP* úÍćP* úÍćP* úÍćP* úÁŃáÉ> ę>ęA!  y§( ĺ>""Ŕ " úáúN"úO">ęúŔćęAÉ> ę>ęA!  y§( *GúN¸ 6*GúO¸ .Ŕ * ú>ęúŔę!úŔćęAÍŃ Í3  úÉ> ę>ęA!    ž # ÷őúŔćęAńÉĺŐĹ! Á@6# xą ř!˛Ŕ~#§(Í÷ öÁŃáÉĺĹÖ o&MD)))  0úŔţ( 8 V#F#Í' yţ őzƒ_ÁáÉĺŐĹk&)}ćđo Á ÁĹË!Ë ÁĹ{ć§(Ë8Ë=öxśw#wyśw#wÁŃáÉđ˙ˇŕ˙Íćđ@ćŕ@É>‘ŕ@É>äŕGŕHŕIÉĺŐÍć!`˜Ŕ>đ" üÍćŔ" üŃáÉĺŐ!`˜ y§(=ů> ‘W>ÍćÍ'(Í'(Í'(éőy§ ńń!`˜QÍćÍ'(Í'(Í'(éŃáÉĺĹú‚˙§(,>˙ŕO!˜`>" xą ř€>" xą ř`>" xą ř>ţŕOÁáÉĹw#< ú 6# úÁÉ!˜>"< ű! ˜"< ű!@˜6ń# úÉ!ŕ™ 6ň# ú!š>("< ű! š "< űÉ́Ĺ> ŕđđđđ/ćË7G>ŕđđđđđđđđđđ/ć°Gú€˙¨ ę˙xę€˙>0ŕú˙ÁÉţ(Ż>˙ę‚˙ÉĹ>˙ŕ$ˆ xą ű>ŕ$ÁÉőđ@ć€(đDţ‘ ôńɇ‡‡Ć€ęh˙ióúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęh˙ióúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęh˙@ióúA˙ć ů*âű ňɇ‡‡Ć€ęj˙kóúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęj˙k@óúA˙ć ů*âű ňÉ˙ď=ď=|˙ď=˙˙ď=ď=˙ď=˙˙ď=ď=˙ď=˙˙ď=ď=ŕ˙ď=˙ď=ď=˙ď=ď=ď=ď=<ď=ď˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙MBFONTMonospaced @@@@@@   ŕ ŕ @ŔŔŕ``@€ @€ @ @@  `@@ @@@@@ @ @@ŕ@ @ŕ@ @`@ @@@€€ŕ     ŕ@Ŕ@@@@ŕŕ  @€€ŕŕ  `  ŕ€€  ŕ ŕ€€ŕ Ŕŕ€€ŕ  ŕŕ @@€€ŕ  ŕ  ŕŕ  ŕ ŕ@@ @ @€@ ŕŕ€@ @€ŕ  @@@ŕ ŕŕŕ€ŕŕ  ŕ   Ŕ  Ŕ  Ŕŕ€€€€€ŕŔ     Ŕŕ€€ŕ€€ŕŕ€€ŕ€€€ŕ€€€  ŕ   ŕ   ŕ@@@@@ŕ  ŕ   Ŕ   €€€€€€ŕ ŕ     ŕ      @     @ŕ  ŕ€€€ŕ    Ŕ ŕ  ŕŔ  ŕ€€ŕ ŕŕ@@@@@@      ŕ     @@     ŕ    @      ŕ@@@ŕ @@@€ŕ`@@@@@`€€@@@ ` `@ ŕ@ ŕ ŕ ŕ€€ŕ   ŕŕ€€€ŕ ŕ   ŕŕ ŕ€ŕ`@ŕ@@@@ŕ  ŕ ŕ€€Ŕ    @@@@@@ @€€  Ŕ  @@@@@@  ŕ   Ŕ    ŕ   ŕŕ  ŕ€€ŕ  ŕ Ŕ €€€ŕ€ŕ ŕ@`@@@     ŕ    @   ŕ   @     ŕ ŕŕ @€ŕ @@€@@ @@@@@@@€@@ @@€`€ŕŕŕŕŕŕŕ@ €`€ @ŕ     ŕ@€`@ŕ@@@@Ŕ   @ŕ@@@@@@ŕ@@@ŕ@@ € @€  @ŕ€ŕ ŕ @€@ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕŕ     ŕ @€@    ŔŔŕŕ`@ŕ@@ @ŕ€ŕ ŕ€@ @€ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕ@@@@@@@ŕ€€ŕ@€€€ Ŕ€ŕ @ ŕ  ŕ   0@@@@@@ŕ€ŕ ŕ ŕ ŕ€ŕŕ ŕ ŕ @€@ ŕ Ŕŕ€€@ŕ @@€ŕŕ ŕ@ŕ@ŕŔ @€ŕ@@`@Ŕ@@@€ŔŔŔŕ€€       @€Ŕ@Ŕŕ ŕ ŕ ŕ ŕ€@ @€@@@€ ŕ @@@ŕ @ŕŕ`ŕ€ ŕ @ŕ @€ŕ€@ŕ ŕ  @ŕ ŕ @ ŕ ŕ `€ŕ ŕ  ŕ ŕ @ŕ ŕ @ŕ€€€€ŕŕ€€€€ŕ@ €@ŕ€ŕ€ŕ @ŕ€ŕ€ŕŕ€€ŕ€€ŕ  ŕ€ŕ€ŕ€@ŕ@@ŕ @ŕ@@ŕ@ ŕ@@ŕ ŕ@@ŕŔ  ŕ  Ŕ @ ŕŕ  €@ŕ  ŕ@ŕ    ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕ ŕ  ŕ @ ŕ  ŕ  ŕ€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  @@Ŕ€ŕ ŕ€ŔŔ Ŕ  Ŕ€€@ŕ ŕ ŕ @ŕ ŕ ŕ@ ŕ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ@ŕ ŕ ŕ @ŕ€€€ŕŕ€€ŕ@ €@ŕ ŕ€ŕ @ŕ ŕ€ŕŕ ŕ€ŕ  ŕ ŕ€ŕ€@@@@@@€@@@@@ €€€€ @@@@@ @  ŕ ŕ @ŕ   €@ŕ ŕ @ŕ  ŕ@ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ   ŕ@ŕ@ŕ ŕ ŕ€@  ŕ @  ŕ@   ŕ   ŕ @  ŕ ŕ€€ŕ ŕ€€   ŕ ŕMBFONTVariable pitch €€€€€€  PPřPřPP x ř(đ ŔČ @˜ŕ  @° Đ€€@€€€€€@€@@@@@€@ŕ@ @ŕ@@€Ŕ€ @@@€€@     @@Ŕ@@@@ŕŕ  @€€ŕŕ  `  ŕ€€  ŕ ŕ€€ŕ Ŕŕ€€ŕ  ŕŕ @@€€ŕ  ŕ  ŕŕ  ŕ ŕ€€@@€ @€@ ŔŔ€@ @€ŕ  @@@ŕ ŕŕŕ€ŕŕ  ŕ   Ŕ  Ŕ  Ŕŕ€€€€€ŕŔ     Ŕŕ€€ŕ€€ŕŕ€€ŕ€€€ŕ€€€  ŕ   ŕ   ŕ@@@@@ŕ  ŕ   Ŕ   €€€€€€ŕˆŘ¨ˆˆˆˆˆˆČ¨˜ˆˆŕ     ŕŕ  ŕ€€€ŕ    Ŕ ŕ  ŕŔ  ŕ€€ŕ ŕŕ@@@@@@      ŕ      @ˆˆˆ¨¨¨P   @      ŕ@@@ŕ @@@€ŕŔ€€€€€Ŕ€€@@@ Ŕ@@@@@Ŕ@ ŕ€@ŕ ŕ ŕ€€ŕ   ŕŕ€€€ŕ ŕ   ŕŕ ŕ€ŕ`@ŕ@@@@ŕ  ŕ ŕ€€Ŕ    €€€€€€@@@@@@€€€  Ŕ  €€€€€€€ř¨¨¨¨ŕ    @   @ŕ   Ŕ€ŕ   ` ࠀ€€ŕ€ŕ ŕ€Ŕ€€€Ŕ    ŕ    @ˆ¨¨¨P  @     ŕ ŕŕ @€ŕ @@€@@ €€€€€€€€@@ @@€P ŕŕŕŕŕŕŕ`€€`€€`ŕ     ŕ@€`@ŕ@@@@Ŕ  ¨@ŕ@@@@@@ŕ@@@ŕ@@ € @€P @ŕ€ŕ ŕ @€@ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕŕ     ŕ@€€@HHŔŔđřP ü\T @ŕ€ŕ ŕ€@ @€ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕ€€€€€€@ŕ€€ŕ@€€€ Ŕ€ŕˆpPpˆŕ  ŕ  °€€€€€€ŕ€ŕ ŕ ŕ x„´¤´„xŕ ŕ ŕ$HH$ŕ Ŕx„´¤„x@ŕ @@€ŕŕ ŕ@ŕ@ŕŔ @€ŕ@@`Ŕ@@@@€   ŕ€€ĐĐPPPPP€€Ŕ@Ŕŕ ŕ ŕ ŕ ŕH$H€€€  (8€€€°ˆ 8ŕ ŕ(č @ŕ @€ŕ€@ŕ ŕ   @ŕ ŕ  @ ŕ ŕ P ŕ ŕ  ŕ ŕ  @ŕ ŕ  @ŕ€€€€ŕŕ€€€€ŕ@ €@ŕ€ŕ€ŕŕ€€ŕ€€ŕ ŕ€€ŕ€€ŕ  ŕ€ŕ€ŕ€@ŕ@@ŕ @ŕ@@ŕ@ ŕ@@ŕ ŕ@@@ŕpHHčHHp¨ˆČ¨˜ˆ€@ŕ  ŕ@ŕ    ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕPpˆˆˆp @ řˆ˜¨Čˆř€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  @@Ŕ€ŕ ŕ€Ŕ@ Ŕ  Ŕ€€@ŕ ŕ ŕ @ŕ ŕ ŕ@ ŕ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ@ŕ ŕ ŕ @ŕ€€€ŕŕ€€ŕ@ €@ŕ ŕ€ŕ @ŕ ŕ€ŕŕ ŕ€ŕ  ŕ ŕ€ŕ€@@@@@@€€€€€@ @@@@ @@@@@ @ p` @ŕ    €@ŕ  ŕ @ŕ   ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕ ŕ   ŕ@ŕ@ř¨¨ř@€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  ŕ ŕ€€ŕ  ŕ€€   ŕ ŕP c€` >cžă c)  S!51 J€R?, "ZIEMIA OBIECANA" TOM I WŁADYSŁAW STANISŁAW REYMONT Rozdział I ŁódŸ się budziła. Pierwszy wrzaskliwy œwist fabryczny rozdarł ciszę wczesnego poranku, a za nim we wszystkich stronach miasta zaczęły się zrywać coraz zgiełkliwiej inne i darły się chrapliwymi, niesfornymi głosami niby chór potwornych kogutów, piejšcych metalowymi gardzielami hasło do pracy. Olbrzymie fabryki, których długie, czarne cielska i wysmukłe szyje-kominy majaczyływ nocy, w mgle i w deszczu - budziły się zwolna, buchały płomieniami ognisk, oddychały kłębami dymów, zaczynały żyć iporuszać się w ciemnoœciach, jakie jeszczezalegały ziemię. Deszcz drobny, marcowy deszcz pomieszany ze œniegiem, padał wcišż i rozwłóczył nad Łodziš ciężki, lepki tuman; bębnił w blaszane dachy i spływał z nich prosto na trotuary, na ulice czarne i pełne grzęskiego błota, na nagie drzewa, przytulone do długich murów, drżšce z zimna, targane wiatrem, co zrywał się gdzieœ z pól przemiękłych i przewalał się ciężko błotnistymi ulicami miasta, wstrzšsał parkanami, próbował dachów i opadał w błoto, i szumiał między gałęziamidrzew, i bił nimi w szyby niskiego, parterowego domu, w którym nagle zabłysło œwiatło. Borowiecki się obudził, zapalił œwiecę i równoczeœnie budzik zaczšł dzwonić gwałtownie, wskazujšc pištš. - Mateusz, herbata! - krzyknšł do wchodzšcego lokaja. - Wszystko gotowe. - Panowie œpiš jeszcze? - Zaraz będę budził, jeœli pan dyrektor każe, bo pan Moryc mówił wieczorem, że chce dzisiaj spać dłużej. - IdŸ, obudŸ. - Klucze już brali? - Sam Szwarc wstępował. - Telefonował kto w nocy? - Kunke był na dyżurze, ale odchodzšc nic mi nie mówił. - Co słychać na mieœcie? - pytał prędko, prędzej jeszcze się ubierajšc. - A nic, ino zaœ na Gajerowskim Rynku zażgali robotnika. - Dosyć, ruszaj. - Ale spaliła się też fabryka Goldberga, na Cegielnianej. Nasza straż jeŸdziła, ale wszystko dobrze poszło, ostały tylko mury. Z suszarni poszedł ogień. - Cóż więcej? - A nic, wszystko poszło fein, na glanc - zaœmiał się rechoczšco. - Nalewaj herbatę, ja sam obudzę pana Moryca. Ubrał się i poszedł do sšsiednich pokojów przechodzšc przez stołowy, w którym wiszšca u sufitu lampa rozrzucała ostre, białe œwiatło na stół okršgły, nakryty obrusem i zastawiony filiżankami, ina samowar błyszczšcy. - Maks, pišta godzina, wstawaj! - zawołał otwierajšc drzwi do ciemnego pokoju, z którego buchnęło duszne, przesycone zapachem fiołków powietrze. Maks się nie odezwał, tylko łóżko zaczęło trzeszczeć i skrzypieć. - Moryc! - zawołał do drugiego pokoju. - Nie œpię. Nie spałem całš noc. - Dlaczego? - Myœlałem o tym naszym interesie, trochę sobie obliczałem i tak zeszło. - Wiesz, Goldberg się spalił dzisiaj w nocy, i to zupełnie, "na glanc", jak Mateusz mówi... - Dla mnie to nie nowina - odpowiedział ziewajšc. - Skšd wiedziałeœ? - Ja miesišc temu wiedziałem, że on się potrzebuje spalić. Dziwiłem się nawet, że tak długo zwleka, przecież procentów mu nie dadzš od asekuracji. - Miał dużo towaru? - Miał dużo zaasekurowane... - Bilans sobie wyrównał. Rozeœmiali się obaj szczerze. Borowiecki wrócił do stołowego i pil herbatę, a Moryc, jak zwykle, szukał po całym pokoju różnych częœci garderoby i wymyœlał Mateuszowi. - Ja tobie zbiję ładny kawałek pyska, ja ci z niego czerwony barchan zrobię, jak mi nie będziesz składał wszystkiego porzšdnie. - Morgen! - krzyknšł przebudzony wreszcieMaks. - Nie wstajesz? Już po pištej. OdpowiedŸ zagłuszyły œwistawki, które się rozległy jakby tuż nad domem i ryczały przez kilkanaœcie sekund z takš siłš, aż szyby brzęczały w oknach. Moryc w bieliŸnie tylko, z paltem na ramionach, usiadł przed piecem, w którym wesoło trzaskały szczapy smolne. - Nie wychodzisz? - Nie. Miałem jechać do Tomaszowa, bo Weis pisał do mnie, aby mu sprowadzić nowe gręple, ale teraz nie pojadę. Zimno miinie chce mi się. - Maks, także zostajesz w domu? - Gdzie się będę spieszył? Do tej parszywejbudy? A zresztš wczoraj się z fatrem pożarłem. - Maks, ty Ÿle skończysz przez to żarcie się cišgłe i ze wszystkimi! - mruknšł niechętnie i surowo Moryc rozgrzebujšc pogrzebaczem ogień. - Co cię to obchodzi! - krzyknšł głos z drugiego pokoju. Łóżko zatrzeszczało gwałtownie i w drzwiach ukazała się wielka figura Maksa, w bieliŸnie tylko i pantoflach. - A właœnie, że mnie to bardzo obchodzi. - Daj mi spokój, nie irytuj mnie. Karol mnie obudził diabli wiedzš po co, a ten znowu pyskować zaczyna. Gadał głoœno, niskim, silnie brzmišcym głosem. Cofnšł się do swojego pokoju i po chwili wyniósł całš garderobę, rzucił jš nadywan i z wolna się ubierał. - Ty nam psujesz interes tym swoim żarciem -zaczšł znowu Moryc wciskajšc złote binokle na swój suchy, semicki nos, bo mu się cišgle zsuwały, - Gdzie? co? jak? - Wszędzie. Wczoraj u Blumentalów powiedziałeœ głoœno, że większoœć naszychfabrykantów to proœci złodzieje i oszuœci. - Powiedziałem, a jakże, i zawsze to będę mówił. Jakiœ niechętny, pogardliwy uœmiechprzeleciał mu po twarzy, gdy patrzył na Moryca. - Ty, Maks Baum, mówić tego nie będziesz, mówić ci tego nie wolno, to ja ci powiadam.- Dlaczego? - zapytał cicho i oparł się o stół. - Ja ci powiem, jeœli tego nie rozumiesz. Przede wszystkim, co ci do tego? Co cię to obchodzi, czy oni sš złodzieje, czy porzšdni ludzie? My wszyscy razem jesteœmy tu po to w Łodzi, żeby zrobić geszeft, żeby zarobić dobrze. Nikt z nas tutaj wiekować nie będzie. A każdy robi pienišdze, jak może i jak umie. Ty jesteœ czerwony, ty jesteœ radykał pšs nr 4. - Ja jestem uczciwy człowiek - burknšł tamten nalewajšc sobie herbatę. Borowiecki oparty o stół łokciami, utopił twarz w dłoniach i słuchał. Moryc na odpowiedz usłyszanš odwrócił się gwałtownie, aż binokle mu spadły i uderzyły w poręcz krzesła, popatrzył się na Maksa z uœmiechem gryzšcej ironii na wšskich ustach, pogładził cienkimi palcami,na których skrzyły się brylantowe pierœcionki, rzadkš, czarnš jak smoła brodę i szepnšł drwišco: - Nie gadaj, Maks głupstw. Tu chodzi o pienišdze. Tu chodzi, żebyœ nie wyjeżdżał ztymi oskarżeniami publicznie, bo to naszemukredytowi może zaszkodzić. My mamy założyć fabrykę we trzech; my nic nie mamy, to my potrzebujemy mieć kredyt i zaufanie u tych, co go nam dadzš. My terazpotrzebujemy być porzšdni ludzie, gładcy, mili, dobrzy. Jak ci Borman powie: "Podła ŁódŸ", to mu powiedz, że jest cztery razy podłš - jemu trzeba przytakiwać, bo to gruba fisz. A coœ ty o nim powiedział do Knolla? Ze jest głupi cham. Człowieku, on nie jest głupi, bo on ze swojej mózgownicywycišgnšł miliony, on te miliony ma, a my je także chcemy mieć. Będziemy mówić o nich wtedy, jak będziemy mieli pienišdze, a teraz trzeba siedzieć cicho, oni sš nam potrzebni; no, niech Karol powie, czy ja niemam racji - mnie idzie przecież o przyszłoœć nas trzech. - Moryc ma zupełnš prawie słusznoœć -powiedział twardo Borowiecki podnoszšc zimne, szare oczy na wzburzonego Maksa. - Ja wiem, że wy macie rację, łódzkš rację, ale nie zapominajcie, że jestem uczciwy człowiek. - Frazes! stary, wytarty frazes! - Moryc, ty jesteœ podły Żydziak! -wykrzyknšł gwałtownie Baum. - A ty jesteœ głupi, sentymentalny Niemiec. - Kłócicie się o wyrazy - ozwał się chłodnoBorowiecki i zaczšł wdziewać palto. - Żałuję, że nie mogę zostać z wami, ale puszczam w ruch nowš drukarnię. - Nasza wczorajsza rozmowa na czym stanęła? - zapytał spokojnie już Baum. - Zakładamy fabrykę. - Tak, ja nie mam nic, ty nie masz nic, on nie ma nic - zaœmiał się głoœno. - To razem właœnie mamy tyle, w sam raz tyle, żeby założyć wielkš fabrykę. Cóż stracimy? Zarobić zawsze można - dorzuciłpo chwili. - Zresztš, albo robimy interes, albo interesu nie robimy. Powiedzcie raz jeszcze. - Robimy, robimy! - powtórzyli obaj. - Co to, Goldberg się spalił? - zapytał Baum. - Tak, zrobił sobie bilans. Mšdry chłop, zrobi miliony. - Albo skończy w kryminale. - Głupie słowo! - żachnšł się niecierpliwie Moryc. - Ty sobie takie rzeczy gadaj w Berlinie, w Paryżu, w Warszawie, ale w Łodzi nie gadaj. To nieprzyjemne słowa, nam oszczędŸ ich. Maks się nie odezwał. Swistawki znowu zaczęły podnosić swoje przenikliwe, denerwujšce głosy i œpiewały coraz potężniej hejnał poranny. - No, muszę już iœć. Do widzenia, spólnicy, nie kłóćcie się, idŸcie spać i œnijcie o tych milionach, jakie zrobimy. - Zrobimy! - Zrobimy! - powiedzieli razem. Uœcisnęli sobie mocno, po przyjacielsku dłonie. - Zapisać trzeba dzisiejszš datę; będzie onadla nas bardzo pamiętnš. - Dodaj tam, Maksie, taki nawias, kto z nasnajpierw zechce okpić drugich. - Ty, Borowiecki, jesteœ szlachcic, masz nabiletach wizytowych herb, kładłeœ nawet na prokurze swoje von, a jesteœ największym z nas wszystkich Lodzermenschem - szepnšł Moryc. - A ty nim nie jesteœ? - Ja przede wszystkim mówić o tym nie potrzebuję, bo ja potrzebuję zrobić pienišdze. Wy i Niemcy - to dobre narody, ale do gadania. Borowiecki podniósł kołnierz, pozapinał sięstarannie i wyszedł. Deszcz mżył bezustannie i zacinał skoœnie, aż do pół okien małych domków, co w tym końcu Piotrkowskiej ulicy stały gęsto przy sobie, gdzieniegdzie tylko jakby rozepchnięte olbrzymem fabrycznym lub wspaniałym pałacem fabrykanta. Szeregi niskich lip na trotuarze gięły się automatycznie pod uderzeniem wiatru, który hulał po błotnistej, prawie czarnej ulicy, bo rzadkie latarnie rozsiewały tylko koła niewielkie żółtego œwiatła, w którym błyszczało czarne, lepkie błoto na ulicy i migały setki ludzi, w ciszy wielkiej a z poœpiechem szalonym biegnšcych na głos tych œwistawek, co teraz coraz rzadziej odzywały się dokoła. - Zrobimy? - powtórzył Borowiecki, przystajšc i topišc spojrzenie w tym chaosie kominów, majaczšcych w ciemnoœci; w tej masie czarnej, nieruchomej, dzikiej jakimœ kamiennym spokojem fabryk, co stały wszędzie i ze wszystkich stron zdały się wyrastać przednim czerwonymi, potężnymi murami. - Morgen! - rzucił ktoœ stojšcemu, biegnšc dalej. - Morgen... - szepnšł i poszedł wolniej. Gryzły go wštpliwoœci, tysišce myœli, cyfr,przypuszczeń i kombinacji przewijało mu się pod czaszkš, zapominał prawie, gdzie jest i dokšd idzie. Tysišce robotników, niby ciche, czarne roje, wypełzło nagle z bocznych uliczek, które wyglšdały jak kanały pełne błota, z tych domów, co stały na krańcach miasta niby wielkie œmietniska - napełniło Piotrkowskš szmerem kroków, brzękiem blaszanek błyszczšcych w œwietle latarń, stukiem suchym drewnianych podeszew trepów i gwarem jakimœ sennym oraz chlupotem błota pod nogami. Zalewali całš ulicę, szli ze wszystkich stron, zapełniali trotuary, człapali się œrodkiem ulicy, pełnej czarnych kałuż wody i błota. Jedni ustawiali się bezładnymikupami przed bramami fabryk, drudzy, uszeregowani w długiego węża znikali w bramach jakby połykani z wolna przez buchajšce œwiatłem wnętrza. W ciemnych głębiach zaczęły buchać œwiatła. Czarne, milczšce czworoboki fabryk błyskały nagle setkami płomiennychokien i niby ognistymi œlepiami œwieciły. Elektryczne słońca nagle zawisały w cieniach i skrzyły się w próżni. Białe dymy zaczęły bić z kominów i rozwłóczyć się pomiędzy tym potężnym kamiennym lasem, co tysišcami kolumn zdawał się podpierać noc i jakby chwiał sięw drganiach œwiatła elektrycznego. Ulice opustoszały, gaszono latarnie, ostatnie œwistawki przebrzmiały, cisza, pełna chlupotu deszczu, coraz cichszych poœwistywań wiatru, rozwłóczyła się po ulicy. Otwierano szynki i piekarnie, a gdzieniegdzie, w jakimœ okienku na poddaszu lub w suterynach, do których sšczyło się uliczne błoto, błyskały œwiatła. Tylko w setkach fabryk wrzało życie wysilone, goršczkowe; głuchy łoskot maszyn drżał w powietrzu mglistym i obijał się o uszy Borowieckiego, który wcišż spacerował po ulicy i patrzył w oknafabryk, za którymi rysowały się czarne sylwetki robotników lub olbrzymie kontury maszyn. Nie chciało mu się iœć do roboty. Było mu dobrze tak chodzić i myœleć o tej przyszłejfabryce, urzšdzać jš, puszczać w ruch, pilnować. Tak się zatapiał w tym rozmarzeniu, że chwilami najwyraŸniej słyszał około siebie i czuł tę przyszłš fabrykę. Widział stosy materiałów, widziałkantor, kupujšcych, szalony ruch, jaki panował. Czuł jakšœ wielkš falę bogactw płynšcš mu pod stopy. Uœmiechał się bezwiednie, oczy mu wilgotnymi blaskami œwieciły, na bladš, pięknš twarz występowały rumieńce głębokiej radoœci. Pogładził nerwowo brodę mokrš od deszczu i oprzytomniał. - Co za głupstwo - szepnšł niechętnie i obejrzał się dookoła, jakby z obawy, czy kto nie widział tej chwilowej słaboœci. Nie było nikogo, ale już szarzało, ze słabego, przemglonego œwitu zaczynały powoli wychylać się kontury drzew, fabryk i domów. Piotrkowskš zaczynały cišgnšć od rogatek sznury chłopskich wozów, od miasta turkotały po wybojach olbrzymie wozy towarowe ładowane węglem i platformy naładowane przędzš, bawełnš w belach, surowym towarem lub beczkami, a pomiędzy nimi przemykały pospiesznie małebryczki lub powoziki fabrykantów spieszšcych do zajęć lub tłukła się z hałasem dorożka wiozšca zapóŸnionego oficjalistę. Borowiecki przy końcu Piotrkowskiej skręcił na lewo, w małš, nie brukowanš uliczkę, oœwietlonš kilkoma latarniami na sznurach i olbrzymiš fabrykš, która już szła. Długi czteropiętrowy budynek œwieciłwszystkimi oknami. Przebrał się szybko w zafarbowanš, brudnš bluzę i pobiegł do swojego oddziału.Rozdział II - Murray, dzień dobry! - krzyknšł Borowiecki. Murray, okręcony w długi, niebieski fartuch, wysunšł się spoza rzędów ruchomych kotłów, w których się gotowały i robiły farby. W mdłym œwietle elektrycznym, przesyconym kolorowymi parami, jego długa, koœcista twarz, starannie wygolona i œwiecšca bladoniebieskimi, jakby wypełzłymi oczami,robiła wrażenie karykatury z "Puncha". - A, Borowiecki! Chciałem widzieć pana, byłem u was wieczorem, zastałem Moryca,ale że ja go nie cierpię, nie czekałem. - Dobry chłopak. - Co mi do jego dobroci! Nie cierpię jego rasy. - Drukujš już pięćdziesišty siódmy numer? - Drukujš, Wydawałem farbę. - Trzyma się? - Pierwsze metry nieco lakowała. Przysłali z centrali zamówienie na pięćset sztuk tej pańskiej lamy. - Aha, dwudziesty czwarty numer, seledynowa. - Iz filii Bech telefonował o to samo. Czy będziemy robić? - Dzisiaj już nie. Mamy bójki pilne, mamy jeszcze pilniejsze do drukowania te letnie korty. - Telefonowali o barchan numer siódmy. - W apreturze. Muszę tam zaraz iœć. - Chciałem panu coœ powiedzieć... - Słucham, słucham! - szepnšł grzecznie, ale z pewnš niechęciš. Murray ujšł go pod rękę i odprowadził w kšt za wielkie beczki, z których co chwila czerpano farby. "Kuchnia", bo tak nazywano tę salę, tonęła w zmroku. Pod okapami wiszšcymi nisko, niby pod stalowymi parasolami, kręciły się wolno, automatycznie szerokie miedziane mieszadła, przegarniajšce farby w wielkichkotłach, błyszczšcych miedziš polerowanš. Budynek cały drżał od ruchu maszyn. Długie transmisje, niby węże bladożółte nieskończonej długoœci, goniły się z szalonš szybkoœciš pod sufitem, przewijałysię nad podwójnym szeregiem kotłów, pełzały wzdłuż œcian, krzyżowały się wysoko, ledwie dojrzane w obłoku gryzšcych kolorowych par, co buchały ustawicznie z kotłów i przyciemniały œwiatło, i uciekały wskroœ murów, przez wszystkie otwory, do innych sal. Sylwetki robotników w koszulach umazanych farbamiprzemykały cicho i jak cienie ginęły w zmroku; wózki z łoskotem wjeżdżały i wyjeżdżały obładowane farbami gotowymi,które wiozły do drukarni i far-biarni. Ostry straszliwie zapach siarki rozchodził się wszędzie. - Kupiłem wczoraj meble - szeptał cicho doucha Borowieckiemu. - Uważasz pan, do saloniku kupiłem żółte jedwabne w stylu empire. Do jadalnego obstalowałem dębowe w stylu Henryka IV, a do buduaru... - A kiedyż się pan żeni? - przerwał mu dosyć niecierpliwie. - No, nie wiem jeszcze. Chociaż ja chciałbym jak najprędzej. - To już po oœwiadczynach? - spojrzał dosyć ironicznie na zgarbionego i dosyć œmiesznie wyglšdajšcego Anglika; jego garb 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€ˆiC ř }x}`X¸ŠjPÇ cƒc š¨c B+ c B83wydał mu się teraz potwornym, a on sam przypominał małpę tš długš wystajšcš szczękš i szerokimi ustami, niezmiernie ruchliwymi. - Tak jakby już. W niedzielę właœnie powiedziała mi, jak by chciała mieć urzšdzone mieszkanie. Wypytałem się szczegółowo, odpowiadała tak, jak odpowiadajš kobiety, gdy idzie o ich przyszłe gospodarstwo. - Ostatnim razem myœlałeœ pan tak samo. - Tak, ale nie miałem takiej pewnoœci ani wpołowie! - zaręczał goršco. - No, kiedy tak, to winszuję panu szczerze,kiedyż poznam narzeczonš? - Na wszystko przyjdzie czas, na wszystko. - Dlatego też wierzę, iż się pan w końcu ożeni - szepnšł drwišco. - Może byœ pan przyszedł jutro do mnie, dobrze? Chciałem koniecznie usłyszeć pańskie zdanie o tych meblach. - Przyjdę. - Ale kiedy? - Po obiedzie, Murray wrócił do farb i laboratorium, a Borowiecki pobiegł dalej do farbiarni przezkorytarze i przejœcia zapchane wózkami naładowanymi towarem ociekajšcym wodš, ludŸmi i stosami towaru, leżšcego na ziemi w wielkich kupach, oczekujšcego swojej kolei. Co chwila zastępowano mu drogę z najrozmaitszymi interesami. Wydawał krótkie rozkazy, szybko decydował, pospiesznie informował, czasem obejrzał próbkę z farby, jakš mu przynosił robotnik, rzucał stanowczo: "Dobre" lub "Jeszcze" - i leciał dalej wœród spojrzeń setek robotniczych i szumufabryki, co niby piekło wrzała chaosem. Wszystko się trzęsło: œciany, sufity, maszyny, podłogi, huczały motory, œwiszczały przenikliwie pasy i transmisje, turkotały po asfaltowej podłodze wózki, szczękały czasem koła rozpędowe, zgrzytały tryby, leciały wskroœ tego morza rozbitych drgań jakieœ krzyki lub rozlegał się potężny, huczšcy oddech maszyny głównej. - Panie Borowiecki! Wytężył oczy, bo wœród par, jakie zalegałycałš farbiarnię, nie było nic prawie widać prócz słabych zarysów maszyn. Nie wiedział, kto wola. - Panie Borowiecki? Drgnšł, bo go ujęto podramię. - A, pan prezes - szepnšł, poznawszy właœciciela fabryki. - Ja pana gonię, ale pan dobrze uciekasz. - Robota, panie dyrektorze. - Tak, tak, ja to rozumiem. Zmęczyłem się na œmierć -trzymał go silnie za ramię, zamilkł i dyszał ciężko ze zmęczenia. - Idzie, co? - zapytał po chwili. - Robi się - rzucił krótko i szedł naprzód. Fabrykant uczepiony u jego ramienia wlókł się ciężko, podpierał się grubš laskš i zgarbiony prawie we dwoje, podnosił okršgłe, czerwone oczy jastrzębie i twarz dużš, œwiecšcš, okršgłš, ozdobionš małymibaczkami i wšsami przyciętymi równo. - Cóż, te watsony dobrze działajš? - Po piętnaœcie tysięcy metrów dziennie drukujš. - Mało - mruknšł cicho, puœcił jego ramię iprzysiadł na wózku pełnym surowego perkalu, obcišgnšł gruby kaftan, w jaki byłubrany, podparł się laskš i siedział. Borowiecki pobiegł do wielkich kadzi farbiarskich, nad którymi na wielkich wałach rozwinięte zwoje materiałów kręciły się w kółko i kšpały w farbie rozpryskujšc jš na twarze i koszule robotników, którzy stali nieruchomie, co chwila czerpišc z kadzi wodę dłoniš i patrzšc, czy jest w niej jeszcze farba, którš wycišgał materiał. Kilkadziesišt tych wałów, ustawionych rzędem, toczyło się wcišż w kółko, z męczšcš jednostajnoœciš,długie, poskręcane zwoje materiałów pławiły się w farbach i błyskały w mgle matowymi plamami czerwieni. błękitu i ochry. Z drugiej strony, za podwójnym rzędem żelaznych słupów, podtrzymujšcych wyższepiętra fabryki i rozroœniętych gęsto po olbrzymiej sali, stały płuczkarnie; długie skrzynie, pełne wrzšcej wody pienišcej sięsodš, praczek mechanicznych, wyżymaczek,mydła, przez które przesuwał się surowy materiał; bryzgi rozbitej trzepaczkami wody rozsypywały się na salę i tworzyły nad praczkarniami tak gęsty tuman, że œwiatła paliły się zaledwie jakby odbite w lustrze. Mechaniczne odbieracze szczękały odbierajšc wyprany już towar na siebie niby na rozkrzyżowane ręce i oddawały go robotnikom, którzy prętami układali go w wielkie fałdy na wózki, podsuwane co chwila. - Panie Borowiecki - zawołał fabrykant do jakiegoœ cienia, co się wychylił z mgieł, aleto nie był Borowiecki. Podniósł się i wlókł swoje chore zreumatyzmowane nogi po sali, kšpał się z rozkoszš w tej rozpalonej atmosferze. Zatapiał swoje schorowane ciało w sali pełnej oparów, ostrych zapachów farb, wody pryskajšcej z płuczkarek i z kadzi, œciekajšcej z wózków, chlupišcej pod nogami, lejšcej się ze sufitów, z których skroplona para opadała prawie strumieniami. Szalony, podobny do drgajšcego Jęku szczęk centryfugi, wycišgajšcej wodę z materiałów, przenikał całe sale, wœwidrowywał się w nerwy robotników pilnujšcych, wpatrzonych w robotę i pochłoniętych zupełnie czuwaniem nad maszynami i rozbijał się o kolorowe, powiewajšce niby sztandary materiały na "odbieraczach". Borowiecki teraz był w sšsiedniej sali, gdzie na niskich angielskich maszynach starego systemu farbowano ordynarny czarny towar na męskie ubrania. Dzień wlewał się setkami okien i kładł zielonawy ton na czarne opary i na robotników, co niby kolumny z bazaltu stali nieruchomi, z założonymi rękami, wpatrzeni w maszyny, przez które przesuwały się dziesištki tysięcy metrów gryzione przez spienione, bryzgajšce, czarne farby. Mury drżały cišgle. Fabryka pracowała wszystkimi mięœniami. Windy, osadzone w murach, łšczyły dół fabryki z jej czterema piętrami wierzchu. Co chwila rozlegał się głuchy szczęk w innej stronie sali, to winda brała lub wyrzucała z siebie wózki, towary, ludzi... Dzień i do wielkiej sali zaczšł zaglšdać, brudne œwiatło wciskało się przez małe zapocone szybki, zasnute brudem i parš, wyłaniajšc z nich zarysy pełniejsze maszyn i ludzi, ale w tym szarozielonawym œwietle, po którym pływały długie smugi czerwonych oparów i gdzie pyliły się nimbygazowych œwiateł - i ludzie, i maszyny wyglšdali jak nieprzytomni, jak widziadła porwane strasznš siłš ruchu; jak jakieœ strzępy pyły, drzazgi, skłębione, splštane,rzucone w wir, który z hukiem się przewalał. Herman Bucholc, właœciciel fabryki, gdy obejrzał farbiarnię, powlókł się dalej. Przechodził pawilony, podnosił się w górę windami, schodził schodami, sunšł się długimi korytarzami, przyglšdał się maszynom, oglšdał towar, rzucał czasem posępnym okiem na ludzi, czasem rzekł jakieœ krótkie słowo, które jak błyskawicaoblatywało całš fabrykę, odpoczywał na stosach sztuk, czasem na progach; niknšł, aby za chwilę pokazać się w innej Stronie fabryki, przy składach węgla, pomiędzy wagonami, których rzędy stały z jednej strony olbrzymiego czworoboku dziedzińca, ogrodzonego niby parkanem murami fabryki. Był wszędzie, a chodził jak noc jesienna ponury i milczšcy; gdzie się tylko zjawił, gdzie przeszedł, rozmowy milkły, twarze się pochylały, oczy przestawały widzieć, postacie się zginały i kurczyły, jakby chcšc ujœć spod promienia jego oczów. Spotykał się kilkakrotnie z Borowieckim, biegajšcym ustawicznie po oddziale. Spoglšdali na siebie przyjaŸnie. Herman Bucholc lubił swojego dyrektora drukarni, więcej, on go szacował na całe te 10 000 rubli, jakie mu płacił rocznie. - To jest najlepsza moja maszyna w tym oddziale - myœlał patrzšc na niego. Sam już się nie zajmował niczym, zięć prowadził fabrykę, a on wskutek przyzwyczajenia całego życia no przychodził do niej razem z robotnikami. fabryce jadał œniadanie i przesiadywał do południa, a po obiedzie, jeœli nie jeŸdził do miasta, to łaził po kantorach, składach, magazynach bawełny. Nie mógł żyć z dala od tego potężnego królestwa, które stworzył pracš własnš całego życia i mocš swojego geniuszu przemysłowego; musiał czuć pod nogami, w sobie, te roztargane, trzęsšce się mury;czuł się dopiero dobrze przedzierajšc się przez przędzę transmisji i pasów, rozwleczonš po całej fabryce, wœród ostrych zapachów farb, blichowni, surowego materiału i smarów rozgrzanych w tym upale strasznym. Siedział teraz w drukarni i przysłoniętymi oczyma Patrzył na salę, jasno oœwietlonš wielkimi oknami. na maszyny drukarskie w ruchu, na te piramidy żelazne pracujšce pospiesznie i w jakiejœ groŸnej ciszy. Przy każdej "drukarce" osobna maszyna parowa œwistała swym kołem pocišgowym,które niby srebrne wypolerowane tarcze migotały z takš szalonš szybkoœciš, że nie można było pochwycić konturów, a tylko jakiœ nimb srebrny wirował dokoła swojej osi i rozpylał œwietlany, roziskrzony tuman.Maszyny działały z nie ustajšcym ani na chwilę poœpiechem; długie nieskończenie pasy materiałów, co się przewijały pomiędzy walcami miedzianymi, odciskajšcymi na nich barwy deseni, ginęły w górze, na wyższym piętrze w suszarni. Ludzie, z tyłu maszyn podkładajšcy towar do drukowania, poruszali się sennie, a majstrowie stali przed maszynami, co chwila któryœ się pochylił, przypatrywał walcom, dolewał farby z wielkich kadzi, patrzył na materiał i znowu stał zapatrzony w te tysišce metrów, biegnšcych z szalonym poœpiechem. Borowiecki wpadał do drukarni, aby œledzićdziałanie œwieżo umontowanych maszyn, porównywał próbki ze œwieżo drukowanymimateriałami, wydawał polecenia, czasem na jego skinienie zatrzymano działajšcy kolos, oglšdał szczegółowo i szedł dalej znowu, bo ten potężny rytm fabryki - te setki maszyn, tysišce łudzi œledzšcych z najwyższš, prawie pobożnš uwagš za ich działaniem, te góry towarów leżšcych, przewożonych wózkami, snujšcych się przez sale z pralni do farbiarni, z farbiarnido suszarni, stamtšd do apretury i w dziesięć jeszcze innych miejsc, nim wyszłygotowe - porywał go. Chwilami tylko siadał w swoim gabinecie, położonym przy ,,kuchni", i tam, w przerwie pomiędzy kombinowaniem nowych deseni, oglšdaniem przysłanych z zagranicypróbek, których olbrzymie, naklejone w albumy stosy leżały po stołach - zamyœlał się, a raczej próbował myœleć o sobie, o tym projekcie fabryki planowanej łšcznie zprzyjaciółmi - ale nie mógł zebrać myœli, nie mógł ani na chwilę zamknšć się w sobie, bo ta fabryka, której szum huczał wjego gabinecie, której ruch i pulsowanie czuł we własnych nerwach, w tętnie krwi nieomal, nie pozwalała się odosobnić, cišgnęła nieprzeparcie, zmuszała do służby i warowania każdego, który kršżył w jej orbicie. Zrywał się i biegł znowu, ale dzień mu się strasznie dłużył, tak że około czwartej poszedł do kantoru, który był w innym oddziale, aby wypić herbaty i zatelefonowaćdo Moryca, aby był dzisiaj w teatrze, gdziedawano przedstawienie amatorskie na jakiœ cel dobroczynny. - Pan Welt dopiero z pół godziny jak od naswyszedł. - Tutaj był? - Brał pięćdziesišt sztuk białego towaru. - Dla siebie? - Nie, na zlecenie Amfiłowa, do Charkowa. Cygarem można służyć? - Owszem, zapalę, bo jestem diablo zmęczony. Zapalił i siadł na wysokim taburecie, przedpustym biurkiem. Główny buchalter kantoru, który go z uniżonoœciš traktował cygarem, stał przednim, napychajšc sobie fajkę tytoniem, kilku młodych chłopaków, usadowionych na wysokich kobyłkach, pisało w wielkich czerwono poliniowanych ksišżkach. Cisza, jaka tutaj panowała, drażnišcy skrzyp piór, monotonne cykanie zegaru, denerwujšco działały na Borowieckiego. - Cóż słychać, panie Szwarc? -- zapytał. - Rozenberg się załamał. - Zupełnie? - Nie wiadomo jeszcze, ale ja myœlę, że siębędzie Układał, no, bo co za interes robić zwykłš klapę?- zaœmiał się cicho i przybijał palcem wilgotny tytoń w fajce. - Firma traci? - To zależy od tego, ile będzie płacił za sto. - Bucholc wie? - Nie był jeszcze dzisiaj u nas, ale jak się dowie, zabolš go odciski; jest czuły na straty. - Jego szlag może trafić - szepnšł któryœ zpochylonych przy robocie. - Byłaby szkoda! - Bardzo wielka, niech Bóg broni! - Niecn żyje sto lat, niech ma sto pałaców,sto milionów, sto fabryk. - I niech go razem sto choler ciœnie! - szepnšł cicho któryœ. Cisza się zrobiła. Szwarc patrzył groŸnie na piszšcych, to naBorowieckiego, jakby chciał się usprawiedliwiać, że on nic nie winien, ale Borowiecki znudzonym wzrokiem patrzył w okno. W kantorze panowała atmosfera przytłaczajšcej nudy. Œciany aż po sufit wyłożone drzewem malowanym na dšb, pełne półek i ksišg rozstawionych systematycznie, żółciły się smutnie. Na prost okien stał wielki, czteropiętrowy budynek z nagiej czerwonej cegły i rzucał szarordzawy, przygnębiajšcy refleks do kantoru. Przez podwórko, wylane asfaltem, po którym turkotały od czasu do czasu wózki iprzechodzili ludzie, w kilku kierunkach biegły na wysokoœci pierwszego piętra grube, jak ramiona atlety, transmisje warczšc głucho, od czego szyby w kantorze ustawicznie drżały. Wysoko nad fabrykš wisiało niebo ciężkš, brudnš płachtš, z której œciekał drobny deszcz i spływał po zabrudzonych murach smugami jeszcze brudniej szy-mi i sšczył się po oknach kantoru, zakurzonych pyłem węglowym i bawełnianym, niby wstrętne plwociny. W kšcie kantoru, nad gazem, zaczšł szumieć samowar. - Panie Horn, może pan dać mi herbaty? - A może pan dyrektor zechce butersznicik! - ofiarowywał uprzejmie Szwarc. - Tylko trochę koszerny. - To znaczy, że lepszy, niŸli pan jadasz, panie von Horn! Horn przyniósł herbatę i zatrzymał się na chwilę. - Co panu jest? - zapytał go Borowiecki, który z nim znał się bliżej. - Nic - odparł krótko i powlókł nienawistnym spojrzeniem po Szwarcu, który rozwijał butersznity z gazety i układał je przed Borowieckim. - Wyglšdasz pan bardzo Ÿle. - Panu Horn nie służy fabryka. Po salonach trudno mu się przyzwyczaić do kantoru i doroboty. - Bydlę albo inny parszywiec może się łatwo przyzwyczaić do jarzma, ale człowiekowi trudniej - syknšł ze złoœciš, ale tak cicho, że Szwarc nie zrozumiał słów, spojrzał uważnie, uœmiechnšł się tępo i szepnšł: - Panie von Horn! Panie von Horn! Może pan dyrektor spróbuje, jest tu kombinacja szynki z pular-dš, bardzo dobra, moja żonajest sławna z tego. Horn odszedł, usiadł przy biurku i błšdził spojrzeniem po murach czerwonych, po oknach, za którymi bieliły się stosy szarpanej do przędzenia bawełny, - Daj mi pan jeszcze herbaty. Borowiecki chciał go wybadać. Horn herbatę przyniósł i nie podnoszšc oczów zawrócił się do odejœcia. - Panie Horn, może pan za jakie pół godzinyprzyjdzie do mnie? - Dobrze, panie dyrektorze. Ja nawet miałem interes i w tym celu jutro się wybierałem do pana. A może pan teraz zechcesz wysłuchać? Chciał coœ poufnie szepnšć, ale do kantoru weszła kobieta, czworo dzieci wpychajšc przed sobš. - Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus! - szepnęła cicho, ogarnęła wzrokiem te wszystkie głowy, co się podniosły znad pulpitów, schyliła się pokornie do nóg Borowieckiego, bo stał najbliżej i miał najbardziej pokaŸnš twarz. - Wielmożny panie dziedzicu, a to z proœbš przyszłam, wedle tego, co mojemu mężowi głowę urwało w maszynie, co ja teraz sierota biedna z dzieciami, co my jesteœmy biedne. Tom przyszła dopraszać się sprawiedliwoœci, aby mi pan dziedzic dał wspomożenie, jako mojemu mężowi urwało głowę w maszynie. Wielmożny panie dziedzicu - i schyliła się znowu do kolan Borowieckiego, wybuchajšc płaczem. - Za drzwi, wynosić się, tutaj takich sprawnie załatwia się! - krzyknšł Szwarc. - Cicho pan bšdŸ! - zawołał na niego Borowiecki po niemiecku. - Proszę pana, ona już od pół roku nachodzi wszystkie oddziały i kantory nasze, nie można się jej pozbyć niczym. - A dlaczego nie załatwione? - Pan się pyta? Ten cham umyœlnie podłożyłłeb pod koło, jemu się nie chciało pracować, a jemu się chciało okraœć fabrykę! My teraz mamy płacić na jego babę i bękarty! - A ty parchu jeden, to moje dzieci bękarty!- wykrzyknęła kobieta, w pasji przyskakujšc do Szwarca, który cofnšł sięza stół. - Cicho, kobieto! Niech pani uspokoi się i coby te małe panowie nie płakali - zawołałprzestraszony, wskazujšc na dzieci, które uczepiły się matki i krzyczały wniebogłosy.- Wielmożny dziedzicu, jużci że prawda, co od samych kopań chodzę i cięgiem mi obiecujš, że zapłacš, cięgiem chodzę i proszę, to mnie cyganiš ino i wyciepujš kiejsukę za drzwi. - Uspokójcie się, pomówię dzisiaj z właœcicielem, przyjdŸcie tutaj za tydzień, to wam zapłacš. - Ażeby ci Pan Jezus i ta Częstochowska yglšdajšcego Anglika; jego garb 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż PÁc †c—4cË+Č"“0Š c€<>szczęœciła na zdrowiu, na majštku, na honorze, o mój dziedzicu kochany! - wykrzykiwała przypadajšc mu do nóg, całujšc go po rękach. Wydarł się jej i wyszedł, ale przystanšł wwielkiej sieni i gdy wychodziła, zapytał: - Z których wy stron? - Adyć, panie, jaże spod Skierniewic. - Dawno w Łodzi? - A będzie ze dwa roki, jak my się tutaj przenieœli na swoje zatracenie. - Chodzicie gdzie do roboty? - A bo mnie to chcš gdzie przyjšć te poganiny, te heretyki zapowietrzone, a po drugie, kaj ja ostawię swoje sieroty? .- Z czegóż żyjecie? - Bidujem, wielmożmy panie, bidujem. Mieszkam na Bałutach z jednymi weberami ijaże całe trzy ruble płacę za pomieszkaniemiesięczne. Póki mój nieboszczyk żył, to choćby często gęsto było ze solš albo i z głodem, ale się ta żyło, a teraz, kiej jego nie stało, to chodzę na Stare Miasto do posługi, czasem kto zawoła do prania i takjest - gadała prędko, okręcajšc dzieci w jakieœ ohydnie brudne strzępy chustek. - Czemu nie wrócicie na wieœ do domu? - Wrócę, kiej mi tylko zapłacš za chłopa, to juœci, że wrócę, a niech tam to miasteczko ŁódŸ mór nie minie, niech jš ta ogień spali, niech ich tam Pan Jezus niczegoj nie żałuje, coby wszystkie wy zdychały, co do jednego. - Cicho bšdŸcie, nie macie za co przeklinać - szepnšł nieco podrażniony. - Ni mam za co? - wykrzyknęła zdumiona, podnoszšc na niego bladš, brzydkš, przegryzionš przez nędzę twarz i zapłakane, wyblakłe, niebieskie oczy. - A to, wielmożny panie, my na wsi byli ino komorniki, bo mój miał trzy morgi grontu, co mu przyszły w schedzie po ojcu, to że nie było za co postawić chałupy, toœwa mieszkali u stryjecznych swoich. Myœwa żyli z wyrobku ino, ale zawżdy człowiek mieszkał po ludzku i kartofli gdzie przysšdził na odrobek, i gšskę się uchowało albo i œwiniaka, i jajko miał swoje, i krowę mieliœwa, a tutaj co? Harował nieborak od œwitu do nocy i jeœć nie było co, żyliœmy kiej te dziady ostatnie,a nie kiej krzeœcianie, kiej psy, a nie kiej gospodarze poczciwi. - Po cóżeœcie tutaj przyjechali, trzeba byłosiedzieć na wsi. - Po co? - zawołała boleœnie. - A bo ja wiem! Szły wszystkie, to i myœwa poszły. Na wiosnę poszedł Jadam, ostawił kobitę i poszedł. Przyjechał po żniwach taki wystrojony, co go nikt nie mógł poznać, cały w kortacn i zygarek miał œrybny, i piestrzonek, i tyla piniędzy, coby na wsi i bez trzy roki nie zarobił. Ludzie się dziwowali, a ten zapowietrzony cyganił, bo mu za to zapłacili, żeby ludzi wieskich sprowadził, obiecywał Bóg wie nie co. Tak zaraz poszłoz nim dwóch parobków, Janków syn i Grzegorza spod lasu, a potem to już kto inomógł, to leciał do tego miasteczka Łodzi, kużdymu się chciało kortów, zygarka i rozpusty! Ja mojego strzymywałam, bo po co nam było tutaj iœć, do obcych w tyli œwiat, to me sprał kiej bydlaka i poszedł, a potem przyjechał i zabrał ze sobš. Mój Jezu kochany, mój Jezu! - szeptała chlipišcboleœnie i rozcierajšc sobie nos i łzy brudnymi rękami i tak się zaczęła trzšœć wtym rozpaczliwym płaczu, że dzieci przytuliły się do niej i także zaczęły płakać cicho. - Macie tutaj pięć rubli i zróbcie tak, jak wam mówiłem. Miał tego już dosyć, odwrócił się spieszniei wyszedł, nie czekajšc podziękowań. Nie cierpiał roztkliwiań i czułoœci, a ta kobieta poruszyła w nim zamierajšcš z wolna, duszonš œwiadomie - uczuciowoœć. Stał czas jakiœ przy kotle "oksydacyjnym" Mather-Platta, przez który przechodził towar suchy i już drukowany, i z pewnym roztargnieniem przyglšdał się barwom œwieżo wytworzonym, a raczej rozwiniętymw przesunięciu się towaru przez kocioł. Żółte, nałożone "bejcem" kwiatki zmieniły się na pšsowe pod wpływem wysokiej temperatury i skomplikowanych roztworów soli anilinowej. Fabryka po chwilowym odpoczynku podwieczorkowym pracowała znowu z jednakš energiš. Borowiecki wyjrzał na œwiat z okien swojego gabinetu, bo poszarzało nagle i zaczšł padać œnieg nadzwyczaj gęstymi płatami i pobielił œciany fabryk i dziedziniec. Spostrzegł Horna stojšcego za domkiem szwajcara, przez który było jedyne wyjœcie z fabryki. Horn rozmawiał z tš samš kobietš, która mu za coœ dziękowała z uniesieniem i chowała jakiœ papier za stanik. - Panie Horn! - krzyknšł wychylajšc przez lufcik głowę. - Miałem przyjœć właœnie do pana - ozwał się Horn zjawiajšc się po chwili. - Coœ pan radził tej babie? - zapytał surowym dosyć głosem, patrzšc w okno. Horn zawahał się przez mgnienie, rumieniecpowlókł jego dziewczęco pięknš twarz, a wniebieskich, dobrych oczach zamigotał płomień. - Kazałem jej iœć do adwokata, niechaj wytoczy proces fabryce o odszkodowanie, bo wtedy prawo zmusi ich do zapłacenia. - Co to pana obchodzi? - zaczšł lekko bębnić palcami po szybie i przygryzać usta. - Co mnie obchodzi? - zamilkł na chwilę. - Bardzo mnie obchodzi wszelka nędza i wszelka niesprawiedliwoœć, bardzo... - Czym pan tutaj jesteœ? - przerwał mu ostro i usiadł przed długim stołem. - No, jestem praktykantem kantorowym, pan dyrektor przecież wie najlepiej - odpowiedział zdumiony. - No to, panie Horn, pan nie skończysz tej praktyki, jak mi się zdaje. - Wreszcie, to mi jest już wszystko jedno-szepnšł dosyć twardo. - Ale nam nie jest wszystko jedno, nam - fabryce, w której pan jesteœ jednym z miliona kółek! Przyjęliœmy pana nie na to, żebyœ tutaj produkował się ze swojš filantropiš, a tylko, abyœ robił. Pan wprowadzasz zamęt, gdzie wszystko polegana najdoskonalszym funkcjonowaniu, na prawidłowoœci i zgodnoœci. - Nie jestem maszynš, jestem człowiekiem.- W domu. W fabryce od pana nie wymaga się egzaminów na człowieczeństwo ani egzaminów na humanitarnoœć, w fabryce potrzebne sš pańskie mięœnie i mózg pańskii tylko za to płacimy panu - rozdrażniał sięcoraz bardziej. -Jesteœ pan tutaj maszynš takš samš jak my wszyscy, więc pan rób tylko to, co do pana należy. Tutaj nie miejsce do rozanieleń, tutaj... - Panie Borowiecki! - przerwał mu szybko. - Panie von Horn! Słuchaj pan, kiedy mówię do pana - zawołał groŸnie, zrzucajšc gniewnie wielkie album próbek na ziemię. - Bucholc przyjšł pana na moje zaręczenie, znam pańskš rodzinę, pragnę dla pana najlepiej, ale pan jesteœ, jak widzę, chory na dziecinnš demagogię. - Jeżeli pan tak nazywasz współczucie zwykłe u ludzi. - Pan mnie kompromitujesz takimi radami dawanymi wszystkim, majšcym jakie bšdŸ pretensje do fabryki. Trzeba było zostać panu adwokatem, byłbyœ się wtedy mógł opiekować nieszczęœliwymi i pokrzywdzonymi, ma się rozumieć, za dobrš zapłatš - dorzucił drwišco, bo jego gniewny nastrój przepadł gdzieœ pod wpływem tych dobrych oczów Horna, wpatrzonych w niego. -Zresztš, dajmy tej sprawie spokój. Będziesz pan dłużej w Łodzi, rozpatrzysz się w stosunkach, przyjrzysz się lepiej tym uciœnionym, to pan zrozumiesz, jak trzeba postępować. A weŸmiesz pan interes po ojcu, to wtedy przyznasz mi zupełnš rację. - Nie, panie, ja w Łodzi dłużej nie wytrzymam ani interesu po ojcu nie obejmę.- Cóż pan chcesz robić? - wykrzyknšł zdumiony. - Jeszcze nie wiem. Przyznaję się panu szczerze, chociaż tak ostro, za ostro pan mówi do mnie, ale mniejsza z tym, bo wiem, że pan, jako dyrektor takiej wielkiej drukarni, mówić inaczej nie może. - Więc pan odchodzisz od nas? tyle zrozumiałem, ale nie wiem dlaczego? - Dlatego, że już wytrzymać nie mogę w tym podłym chamstwie łódzkim. Pan, jako człowiek pewnej sfery, rozumie mnie chyba. Dlatego, że ja całš duszš nienawidzęzarówno fabryk, jak i wszystkich Bucholców, Rozensztejnów, Entów, całej tej ohydnej, przemysłowej bandy -wybuchnšł gwałtownie. - Ha, ha, ha, pan jesteœ wspaniały "fioł", nieporównany! - œmiał się Borowiecki serdecznie. - To już nic więcej nie powiem - rzekł mocno dotknięty. - Jak pan chce, a zawsze lepiej głupstw mówić mniej. - Do widzenia. - Żegnam pana. Ha, ha, ha, pan masz zdolnoœci aktorskie! - Panie Borowiecki - zaczšł prawie ze łzami w oczach Horn zatrzymujšc się i chciał coœ mówić. - Co? Horn skłonił głowę i wyszedł. - Kapitalny mazgaj - szepnšł za nim Borowiecki i także poszedł do suszarni. Owionęło go suche, rozpalone powietrze. Olbrzymie czworoboki z blachy, wypełnione straszliwie rozpalonym i suchym powietrzem, brzęczały niby oddalone grzmoty, wymiotujšc nie kończšcy się pas materiałów kolorowych, suchych i sztywnych. Na niskich stołach, na ziemi, na wózkach, które suwały się cicho, leżały całe sterty materiałów i w tym suchym, jasnym powietrzu sali, której œciany były prawie ze szkła, paliły się przyćmionymi barwami złota przykopconego, purpury o fioletowymodcieniu, błękitu marynarskiego, starego szmaragdu - niby stosy blach metalowych o matowym, martwym blasku. Robotnicy, w koszulach tylko i boso, z szarymi twarzami, z oczami zagasłymi i jakby wypalonymi tš orgiš barw, jaka się tutaj tłoczyła, poruszali się cicho i automatycznie, tworzyli tylko dopełnienie maszyn. Czasem, który patrzył przez szyby w œwiat, na ŁódŸ, która z tej wysokoœci czwartego piętra majaczyła w mgłach i dyniach poprzecinanych tysišcami kominów, dachów, domów, drzew ogołoconych z liœci;to znów na drugš stronę, na pola, co szły w głšb horyzontu - na szarobiałe, brudne, zalane wiosennymi roztopami przestrzenie, majaczšce gdzieniegdzie czerwonymi gmachami fabryk, które z oddalenia czerwieniły się wskroœ mgieł bolesnym tonem mięsa odartego ze skóry; na odległe linie wiosek małych, przywartych cicho do ziemi, na drogi, co się wywijały wskroœ pólczarnš, cieknšcš błotem wstęgš, migajšcš pomiędzy rzędami nagich topoli. Maszyny huczały bezustannie i bezustannie œwistały transmisje, uczepione pod sufitemi niosšce siłę do innych sal, wszystko się poruszało w rytm tych olbrzymich pudeł, metalowych suszarń, które odbierały towar mokry z drukarni i wypluwały go suchym i stały w tej olbrzymiej, czworokštnej sali, pełnej smutnych barw i smutnego œwiatła dnia marcowego, smutnych ludzi, niby kapliczki boga-siły, rzšdzšcego wszechwładnie. Borowiecki czuł się rozstrojonym i z roztargnieniem oglšdał towar, czy nie jest zbytnio przesuszony lub spalony. - Głupi chłopak - myœlał o Hornie i chwilamistawała mu w pamięci ta młoda, szlachetnatwarz i te oczy niebieskie, patrzšce na niego z jakimœ niemym żalem zawodu i wyrzutu. Czuł w sobie jakieœ ciemne zaniepokojenie. Niektóre słowa Horna przychodziły mu na myœl, gdy patrzył na tetłumy ludzi w milczeniu pracujšcych. - Byłem takim - poleciał myœlš do tamtych dawnych czasów, ale nie dał się ujšć wspomnieniom w swoje szarpišce szpony, drwišcy uœmiech wił mu się po ustach, a oczy œwieciły zimno i rozważnie. - To przeszło! przeszło! - myœlał z jakimœ dziwnym uczuciem pustki, jakby mu żal było tamtych czasów, żal tych złudzeń niepowrotnych, porywów szlachetnych, zszarganych przez życie - ale to krótko trwało i znowu siebie odzyskiwał; był tym,czym był, dyrektorem drukarni Hermana Bucholca, chemikiem, człowiekiem zimnym, mšdrym, obojętnym, gotowym do wszystkiego, prawdziwym Lodzermenschem, jak go nazwał Moryc. W takim był właœnie nastroju przechodzšc przez apreturę, gdy mu jeden z robotnikówzastšpił drogę. - Czego? - zapytał krótko, nie zatrzymujšc się. - A to nasz majster, pan Pufke, powiedział,że od pierwszego kwietnia będzie nas piętnastu ludzi mniej robiło. - Tak. Ustawi się nowe maszyny, które tylu ludzi nie potrzebujš do obsługi co stare. Robotnik mišł czapkę w ręku, nie wiedzšc, co powiedzieć i nie œmiejšc, ale zachęcony spojrzeniami, które błyskały zza maszyn, zza sšgów materiałów, zapytał idšc za nim: - A co my będziemy robili? - Poszukacie sobie roboty gdzie indziej. Pozostanš tylko ci, którzy dawniej u nas pracujš. - A i my robimy już po trzy roki. - Cóż ja wam poradzę, kiedy maszyna was nie potrzebuje, bo zrobi sama. Zresztš, do pierwszego może się jeszcze co zmieni, jeœli będziemy powiększali blich - odpowiedział spokojnie i wszedł na windę, która zaraz z nim zapadła się w głębi œciany. Robotnicy spoglšdali na siebie w milczeniu, niepokój œwiecił im w oczach, niepokój przed jutrem bez roboty, przed nędzš. - Œcierwy nie maszyny. Psy, psiakrew - szepnšł robotnik i kopnšł z całš nienawiœciš w bok jakiejœ maszyny. - Towar idzie na ziemię! - krzyknšł majster. Chłop prędko nadział czapkę, przygišł się nieco i ze spokojem automatu odbierał barchan czerwony z maszyny. Rozdział III W restauracji hotelu "Victoria" było pełno. Wielkie, niskie pokoje o ciemnych œcianach iżółtych stiukowych sufitach, udajšcych drzewo, napełniał hałaœliwy gwar. Wejœciowe drzwi z bramy co chwila brzęczały mosiężnymi prętami, zabezpieczajšcymi szkło, co chwila ktoœ wchodził i ginšł w mgle dymów i w tłumie ludzi zapełniajšcych restaurację; elektryczne œwiatła w sali bufetowej wcišżdrgały spazmatycznie i przygasały, a gazowe bški, płonšce równoczeœnie, rzucały mętne œwiatło na zbitš około licznych stolików masę ludzi i na białe obrusy. - Kelner, bitte, zahlen! - Piwa! - Kelner, Bier! Krzyżowały się wołania razem z głuchym stukiem kufli. Garsoni w zatłuszczonych frakach, z serwetami podobnymi do œcierek, przesuwali się we wszystkich kierunkach, błyskajšc brudnymi gorsami nad głowami pijšcych. Wrzawa podnosiła się bezustannie napływajšcymi ludŸmi i wykrzykiwaniem: - "Lodzer Zeitung''! ,,Kurier Codzienny"! - jakie rzucali chłopcy kręcšcy się pomiędzy stołami. - Szczygieł, daj no "Lodzerkę" - zawołał Moryc, siedzšcy w pokoju bufetowym, pod oknem, w otoczeniu kilku aktorów, wiecznieprzesiadujšcych w knajpie - uważacie, co zrobił wczoraj nasz "fioł", vel dyrektor. - Mów: arcyfioł - wtršcił szeptem jakiœ zgarbiony stary aktor. - Głupiœ - odpowiedział mu pierwszy tajemniczym szeptem do ucha. - Otóż nasz arcyfioł wczoraj w antrakcie drugim przyszedł za kulisy i skoro tylko Niusia zeszła ze sceny, powiada jej: "Tak pani grała wspaniale, że jak tylko kwiaty będš trochę tańsze, to kupię pani bukiet, chociażby za całe pięć rubli!" - Co powiedział? - zapytał stary aktor nachylajšc się do ucha sšsiada. - Żebyœ pan pocałował psa w nos. Wybuchnęli œmiechem. - Panie Welt, panie Maurycy, czy pan nie jesteœ za cwajkoniak systemem, co? - Panie Bum-Bum, ja jestem za systemem wyrzucenia pana za drzwi. - Chciałem kazać dać... - Pan lepiej każ blagować za siebie. - Cóż, kiedy pan mnie wyręczasz. Panno Ani,koniaczek -zawołał poprawiwszy binokle i uderzajšc w zaciœniętš pieœć otwartš dłoniš prawej ręki. - Pański przodek, panie Maurycy, miał więcej wychowania -zaczšł znowu Bum-Bumstojšc na œrodku pokoju z kawałkiem kiełbasy na widelcu. - Ja o pańskim tego nie mogę powiedzieć. - Warum? - rzucił ktoœ od sšsiedniego stolika. - Bo go wcale nie miał. - Nie. nie dlatego, tylko że nie bywał grzecznym względem swoich pachciarzy. Welt to zna z tradycji domowych. - Wysortowany dawno dowcip, pięćdziesišt procent niżej kosztu. Bum-Buma, panowie, sprzedaje się przez publicznš licytację. Kto da co? - wykrzyknšł złoœliwie Moryc. - Co on mówi? - zapytał znowu stary aktor szeptem. kiwajšc równoczeœnie na garsona.- Żeœ głupi! - odpowiedział mu tym samym to-nem sšsiad, - Kto co da za Bum-Buma? Panowie Bum-Bumsię sprzedaje. Stary jest, brzydki jest, głupi jest, zdezelowany jest, ale tanio się sprzedaje! -wykrzykiwał i zamilkł, bo Bum-Bum stanšł i patrzył na niego, a po chwili rzekł krótko: - Parch! Panno Ani, koniaczek! Moryc hałaœliwie stukał kuflem i œmiał się głoœno, ale nikt mu nie wtórował. Bum-Bum wypił i z pochylonš kwadratowš twarzš koloru szmalcu przekrwionego, z oczami wypukłymi, bladoniebieskimi, przykrytymi binoklami na bardzo szerokiej wstšżce, z grzywkš rzadkich włosów oblepiajšcych mu wysokie kwadratowe czoło o pomarszczonej, wymiętej, chropowatej skórze, z pochylonš naprzód figurš starego rozpustnika chodził po całejknajpie, powłóczšc drgajšcymi tabetycznie nogami, przyczepiał się do rozmaitych grup, gadał dowcipy. z których sam œmiał się najgłoœniej, albo usłyszane kawały roznosił i powtarzał z luboœciš, poprawiał obu rękami binokle, witał się prawie ze wszystkimi wchodzšcymi, a przynajmniej połowš, podchodził do bufetu, słychać ka yglšdajšcego Anglika; jego garb 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żPŢ c. p cžW cő'˙ cô5b Cbyło bardzo często jego chrapliwy, rozłażšcy się głos: - Panno Ani, koniaczek - i trzaœnięcie dłonišw pięœć zaciœniętš. Moryc przebiegł oczami "Zeitung", niecierpliwie spoglšdał na drzwi. Czekał na Borowieckiego. Wstał wreszcie, bo zobaczył w drugim pokoju znajomš twarz. - Leon, kiedyœ przyjechał? - Dzisiaj rano. - Jakże ci poszedł sezon? - pytał siadajšc obok niego na zielonej kanapce. - Œwieeeetnie! - wycišgnšł nogi na krzesełku i rozpišł kamizelkę. - Myœlałem dzisiaj o tobie, a nawet wczoraj z Bo-rowieckim mówiliœmy. - Borowiecki! ten od Bucholca? - Tak. - On wcišż drukuje swoje bojki? Słyszałem, że ma założyć na siebie. - Dlatego właœnie mówiliœmy o tobie. - I co, wełna? - Bawełna! - Sama? - Co to można dzisiaj wiedzieć. - Pienišdze jest? - Będš, a tymczasem jest coœ więcej, kredyt... - Do spółki z tobš? - I z Baumem, znasz Maksa? - Ojej! W tym wekslu jest feler, jeden żyrant niepewny! Borowiecki - dodał po chwili. - Dlaczego? - Polaczok! - rzucił dosyć pogardliwie i wycišgnšł się prawie na kanapce i na krzeœle. Moryc rozeœmiał się wesoło. - To ty go wcale nie znasz! O nim dużo się w Łodzi będzie mówić. Ja w niego, że zrobi gruby interes, tak wierzę jak w siebie. - A Baum, cóż to? - Baum jest wół, jemu trzeba dać się wyspać i wygadać, a potem dać robotę, będzie robił jak wół, a zresztš on wcale nie jest głupi. Ty mógłbyœ nam dużo pomóc i sam dużo byœ zarobił. Nam już dawał oferty Krongold. - IdŸcie do Krongolda, to wielka osoba, on się zna ze wszystkimi bałaganami, które kupujš długiego towaru za sto rubli rocznie; to jest wielki reisender na Kutno, na Skierniewice. Zróbcie z nim interes, ja się nie narzucam! Ja mam co sprzedawać, ja mam list przy sobie Bucholca, on mi chcepowierzyć agenturę swoich towarów na cały Wschód, a jakie warunki mi daje! - i zaczšł goršczkowo rozpinać się i szukać powszystkich kieszeniach tego listu. - Wiem o tym, nie szukaj. Borowiecki mi wczoraj mówił, bo to on poradził ciebie Bucholcowi. - Borowiecki! Naprawdę? Dlaczego? - Bo on jest mšdry i myœli o przyszłoœci. - I tak sobie, przecież za taki interes mógłby grubo zarobić. Ja sam dałbym dwadzieœcia tysięcy bares geld. jak tu siedzę. Co on w tym ma? i do tego my się prawie nie znamy. - Co on w tym ma, to on ci sam powie, ale tylko tyle ci powiem, że gotówki nie weŸmie, - Szlachcic! - szepnšł z pewnym drwišcym politowaniem Leon i splunšł na œrodek pokoju. - Nie, on tylko mšdrzejszy od najmšdrzejszych reisenderów i agentów na cały Wschód - odpowiedział Moryc dzwonišc nożem w kufel. - Dużoœ sprzedał?- Za kilkadziesišt tysięcy, kilkanaœcie tysięcy gotówki, a reszta najlepsze weksle,bo na cztery miesišce z żyrem Safonowa! Jedwabny interes - uderzył Moryca w kolano z zadowolenia. - Mam i dla ciebie obstalunek. Widzisz, co to przyjaŸń. - Na ile? - Razem ze trzy tysišce rubli. - Długi czy krótki towar? - Krótki. - Weksel czy nachname? - Nachname. Zaraz ci dam zamówienie - zaczšł przewracać w olbrzymim, zamykanym na klucz pugilaresie. - Co ci mam dać? - Jeżeli gotówka to wystarczy jeden procent, po przyjacielsku. - Gotówki teraz potrzebuję na gwałt, mam wypłaty, ale w cišgu tygodnia zapłacę. - Dobrze. Masz zamówienie. Wiesz, w Białymstoku spotkałem Łuszczewskiego, przyjechaliœmy razem do Łodzi. - Gdzież ten hrabia jedzie? - Przyjechał do Łodzi robić interes. - On! Ma widać za dużo; trzeba się z nim zobaczyć. - Nic nie ma, przyjechał się dorobić czego.- Jak to nic nie ma, przecież jeŸdziliœmy całš bandš z Rygi jeszcze do jego majštków. Był pan na gruby sposób! I nic mu już nie zostało? - Zostało! trochę gumy z powozów na kalosze! Ha, ha, ha, kapitalny witz - uderzył go w kolano. - Cóż zrobił z majštkiem? liczyli go lekko na dwieœcie tysięcy. - A on teraz liczy sam, że ma ze sto tysięcy długów, a to skromny człowiek. - Mniejsza z nim. Napijesz się? - Warto by przed teatrem, - Kelner, koniak, kawior, befsztyk po tatarsku, porter oryginalny, gallopp! - Bum-Bum, choć no pan do nas! - krzyknšł Leon. - Jak się pan ma, jakże zdróweczko, jakże interesiki! -wykrzykiwał œciskajšc mu rękę.- Dziękuję, bardzo dobrze. Przywiozłem dlapana umyœlnie z Odessy coœ - wyjšł z pugilaresu rysunek pornograficzny i podał. Bum-Bum poprawił obu rękami binokle, wzišł rysunek i zanurzył się w nim cały z luboœciš. Twarz mu poczerwieniała, mlaskał językiem, oblizywał swoje sine, opadnięto wargi, trzšsł się cały z zadowolenia. - Cudowne, cudowne. Niebywałe! - wykrzykiwał i powlókł się pokazywać wszystkim. - Œwinia - mruknšł Moryc niechętnie. - Lubi dobre rzeczy, a że jest znawcš... - Nie poznałeœ znowu kogo? - zapytał niecoironicznie. - Czekaj!... - trzaskał w palce, potem w kolano Moryca, uœmiechnšł się i z pugilaresu, spomiędzy rachunków i not, wydobył fotografię kobiety. - Co? Ładna maszyna? - mówił z najwyższym zadowoleniem, przymrużajšc oczy. - Tak. - Prawda! Ja zaraz pomyœlał, że będzie ci się podobać. To Francuzeczka, a! - Wyglšda na Holenderkę, ale krowę. - Kaine gadanie. To droga sztuka, stówka zanic. - Dałbym pięć za wyrzucenie jej za drzwi. - Ty zawsze jesteœ... no, już nie powiem. - A ty masz reisenderowskie gusta, skšd takie bydlę, gdzieœ poznał? - W Niżnim ja sobie ..pokutił niemnożeczko z kupcami, to oni mówiš w końcu: "ChodŸ, pan Lew, w cafe concert!" Poszli. Nu, wódka, koniak, szampańskie pili prawie z beczki, a potem słuchali œpiewu, ona œpiewaczka - że... - Zaczekaj, w tej chwili przyjdę! - przerwał Moryc, zerwał się i podszedł do tęgiego Niemca, który wszedł do restauracji i rozglšdał się po sali. - Gut Morgen, panie Muller! - Morgen! Jak się pan ma, panie... - odpowiedział niedbale i rozglšdał się dalej. - Pan szuka kogo? może ja będę mógł pana objaœnić -nastręczał się natarczywie Moryc. - Szukam pana Borowiecki, tylko po to wszedłem. - Będzie zaraz, bo ja właœnie czekam na niego. Może pan pozwoli do stolika. To mój kolega, Leon Cohn! - rekomendował. - Muller! - rzucił z pewnš dumš i przysiadłsię. - Kto by nie wiedział o tym! każde dziecko w Łodzi wie takie nazwisko! - mówił prędkoLeon, spiesznie się zapinajšc i robišc miejsce na kanapie. Muller uœmiechnšł się pobłażliwie i patrzałku drzwiom, bo wszedł Borowiecki w towarzystwie, ale zobaczywszy go, towarzyszy zostawił przy drzwiach i z kapeluszem w ręku szedł do tego królika bawełnianego, po którego wejœciu przyciszyło się w knajpie i wszyscy œledziligo z nienawiœciš, zazdroœciš i dumš. - Prawie czekałem na pana - zaczšł Muller.- Mam do pana interes. Skinšł głowš Morycowi i Leonowi, uœmiechnšł się do pozostałych, objšł rękš w pas Borowieckiego i wyprowadził z knajpy. - Telefonowałem do fabryki, ale mi odpowiedziano, że pan dzisiaj wyszedł wczeœniej. - Żałuję teraz bardzo - rzekł uprzejmie. - Pisałem nawet do pana, sam pisałem - dodał mocniej, z wielkš pewnoœciš, chociażna pewno wiedziano w mieœcie, że umiał zaledwie się podpisać. - Nie odebrałem listu, bo zupełnie nie wstępowałem do mieszkania. - Pisałem o tym, com już kiedyœ wspominał. Ja jestem prosty człowiek, panie von Borowiecki, to ja powiem raz jeszcze i prosto: dam panu tysišc rubli więcej, wstšp pan do mojego interesu. - Bucholc dałby mi dwa tysišce więcej, abym tylko został -szepnšł zimno. - Dam panu trzy, no, dam panu cztery! słyszysz pan, cztery tysišce rubli więcej, to jest całe czternaœcie tysięcy rocznie, ładny grosz! - Bardzo panu dziękuję, ale nie mogę przyjšć tak wspaniałej propozycji. - Zostajesz pan u Bucholca? - zapytał prędko. - Nie. Powiem otwarcie, dlaczego nie przyjmuję pańskiej oferty ani nie zostaję w firmie - zakładam sam fabrykę. Muller przystanšł, odsunšł się nieco, popatrzył i ciszej, z pewnym jakby szacunkiem zapytał: - Bawełna? - Nie powiem nic prócz tego, że żadnej konkurencji panu nie zrobię. - Mnie jest ganz-pommade wszystkie konkurencje - wykrzyknšł uderzajšc się pokieszeni. - Co mi pan może zrobić, co mi ktomoże zrobić? Kto co zrobi milionom? Borowiecki nic się nie odezwał, tylko uœmiechał się, zapatrzony przed siebie. - Co to będzie za towar? - zaczšł Muller, znowu ujmujšc go niemieckim obyczajem wpół. Spacerowali tak po asfaltowym powybijanym chodniku, prowadzšcym przez podwórze hotelowe do gmachu teatralnego, stojšcego w głębi, oœwietlonego wielkš latarniš elektrycznš. Tłumy ludzi szły do teatru. Powóz za powozem zajeżdżał przed hotelowš bramę i wyrzucał ciężkich i przeważnie opasłych mężczyzn i bardzo wystrojone kobiety, które pootulane szły pod parasolami tym chodnikiem oœlizgłym odwilgoci, bo chociaż deszcz ustał już, ale gęsta lepka mgła opadała na ziemię. - Pan mi się podoba, panie von Borowiecki - mówił Muller nie doczekawszy się odpowiedzi - tak mi się pan podoba, że jak tylko pan zrobi klapę, to zawsze znajdzie pan u mnie miejsce na jakie parę tysięcy rubli. - Teraz dałby mi pan więcej? - No, bo teraz pan jesteœ dla mnie więcej wart. - Dziękuję za szczeroœć - uœmiechnšł się ironicznie, - Ale ja pana nie chciałem obrazić, ja mówię tak, jak myœlę - usprawiedliwiał się goršco, dojrzawszy ten uœmiech. - Wierzę. Skoro zrobię klapę raz, to tylko dlatego, żeby drugi raz jej nie zrobić. - Pan jesteœ głowa, panie von Borowiecki, pan mi się ogromnie podoba. My razem moglibyœmy robić dobre interesy. - Cóż, kiedy musimy je robić osobno - zaœmiał się, kłaniajšc nisko jakimœ damom przechodzšcym. - Ładne kobiety te Polki, ale moja Mada też ładna. - Bardzo ładna - powiedział poważnie, podnoszšc na niego oczy. - Ja mam myœl! ja jš panu kiedy indziej powiem - zawołał tajemniczo. - Masz pan miejsce w teatrze? - Mam krzesło, przysłali mi dwa tygodnie temu. - Nas tylko troje będzie w loży. - Sš i panie? - One już w teatrze, a ja umyœlnie zostałem, aby się widzieć z panem, no i na nic moje plany. Do widzenia, pan zajrzy do loży? - Z pewnoœciš, będzie to dla mnie bardzo przyjemnym obowišzkiem. Muller zniknšł w drzwiach teatru, a on powrócił do restauracji. Nie zastał już Moryca, który przez garsona kazał powiedzieć, że czeka w teatrze. W bufecie, gdzie poszedł napić się wódki, bo czuł się dziwnie zdenerwowanym, nie było prawie nikogo prócz Bum-Buma, który przysłonięty gazetš drzemał w kšcie. - Bum, nie idziesz pan do teatru? - Te, po co mi to. Bawełnę oglšdać, przecież ich znam. Pan idzie? - A zaraz. Jakoż i wyszedł, odnalazł swoje miejsce wpierwszym rzędzie obok Moryca i Leona, który zawzięcie kłaniał się i lornetował jakieœ blondynki, siedzšce na pierwszym piętrze. - Krasawica pierwszy sort ta moja blondynka, patrz, Moryc. - Znasz jš bliżej? - Czy ja jš znam bliżej? Ha, ha, ha, ja jš znam bardzo bliżej! Poznaj mnie z Borowieckim. Moryc ich poznajomił zaraz. Leon chciał coœ mówić, już nawet klepnšł w kolano Moryca, ale Borowiecki wstał i odwrócony twarzš do sali zapełnionej od góry do dołu najlepszš, na jakš tylko było stać ŁódŸ, publicznoœciš, przyglšdał się uważnie, co chwila kłaniajšc się to lożom, to krzesłom niesłychanie dystyngowanym ruchem głowy. Stał spokojnie pod ogniem lornetek i spojrzeń, jakie w niego uderzały ze wszystkich stron teatru, który wrzał niby ul œwieżo osadzonym rojem. Jego wysoka, rozroœnięta, bardzo zgrabna postać rysowała się wykwintnš sylwetkš. Piękna twarz, o bardzo typowym, wydelikaconym rysunku, ozdobiona przeœlicznymi wšsami starannie utrzymywanymi i usta o spodniej wardze silnie wysuniętej, i pewna niedbałoœć w ruchach i spojrzeniach, czyniły go typem dżentelmena. Nikt nie mógłby był z jego powierzchownoœci wykwintnej poznać, że ma przed sobš człowieka, który jako chemik fabryczny, jako kolorysta był niezrównanym w swojej specjalnoœci; - człowieka, o którego toczyły się wojny pomiędzy fabrykami bawełnianymi, aby go zdobyć dla siebie; był takim, który w tym dziale fabrykacji robił przewroty. Szare, z niebieskawym odcieniem oczy, twarz sucha, brwi prawie ciemne, czoło twardo modelowane nadawały mu coœ drapieżnego. Czuć było w nim silnš wolę i nieugiętoœć Patrzył dosyć wynioœle na teatr zalany œwiatłem i na tę barwnš, błyszczšcš brylantami publicznoœć. Loże podobne były do żardinierek wybitych wiœniowym aksamitem, na którego tle niby kwiaty siei działy strojne kobiety, skrzšce się drogimi kamieniami. - Karol, ile może być dzisiaj milionów w teatrze? - zapytał cicho Moryc. - Będzie ze dwieœcie - odpowiedział tak samo, zwolna ogarniajšc znane twarze milionerów. - Tu rzeczywiœcie pachnie milionami - wtršci: Leon wcišgajšc w siebie powietrze przesycone zapachem perfum, kwiatów œwieżych i błota przyniesionego z ulicy. - Cebulš i kartoflami przede wszystkim - szepnšł pogardliwie Borowiecki i kłaniał się z bardzo słodkim uœmiechem do jednej z lóż parterowych, przy samej scenie, wspaniale pięknej Żydówce w czarnej jedwabnej sukni decolte, z której wychylały się olœniewajšce białoœciš, przepysznie uformowane ramiona i szyja okręcona w sznur brylantów. Brylanty połyskiwały nad skroniami, w grzebykach upinajšcych czarne puszyste włosy, zaczesane modš cesarstwa - na uszy, w których również skrzyły się brylanty zadziwiajšcej wielkoœci, brylanty lœniły się u gorsu, w agrafie spinajšcej stanik i połyskiwały w bransoletkach okręcajšcych ręce obcišgnięte w czarne rękawiczki. Wielkie, podłużne oczy fiołkowe, niby najwspanialsze szafiry paliły się ostro. Twarz miała o goršcym tonie lekko oliwkowym, przesyconym nieco karminem krwi, czoło niskie, brwi silnie zarysowane,nos prosty i cienki i dosyć duże pełne usta.Spoglšdała z pewnym uporem na Borowieckiego, nie zważajšc, że jš lornetowano ze wszystkich lóż, czasami rzucała nieznaczne spojrzenia na siedzšcego trochę w głębi loży męża, starca o wybitnie semickim typie, który z opuszczonš głowš na piersi siedział zatopiony w rozmyœlaniach, chwilami budziłsię, rzucał przenikliwe spojrzenia spod złotych okularów na galę, obcišgał na wydatnym brzuchu kamizelkę i szeptał żonie: - Lucy, czemu się ty tak wystawiasz? Udawała, że nie słyszy, i przeglšdała dalejloże i krzesła zapchane publicznoœciš o typach przeważnie semickich i germańskichalbo patrzyła w Borowieckiego, który chwilami odczuwał te spojrzenia, bo się odwracał do niej twarzš, ale stał zimny napozór i obojętny. - Ładny kawałek kobiety z tej Zukerowej - szepnšł Leon do Borowieckiego, bo chciał zaczšć rozmowę, aby się dowiedzieć bliższych szczegółów o swojej agenturze. - Uważasz pan?... - odpowiedział chłodno tamten. - Ja bo widzę. Patrz pan, jej biust, ja to najlepiej lubię w kobiecie, a ona ma biust frontowy, jak aksamit, ha, ha, ha. - Z czego się œmiejesz? - pytał ciekawie Moryc. - Zrobiłem pyszny witz - i powtarzał go Morycowi ze œmiechem. Umilkli, bo kurtyna się podniosła, wszystkieoczy utonęły w scenie, tylko Zukerowa zza wachlarza patrzyła w Karola, który zdawałsię tego nie spostrzegać, co jš tak widocznie irytowało, że po kilka razy składała wachlarz i uderzała nim w parapet jakby od niechcenia. Uœmiechał się nieznacznie, rzucał na niš krótkie spojrzenia i patrzył dalej z uwagš wielkš na scenę, gdzie amatorzy i amatorki parodiowali prawdziwych aktorów i sztukę. Było to bowiem przedstawienie na cel dobroczynny, złożone z dwóch komedyjek, œpiewu solowego, gry na skrzypcach i fortepianie i żywych obrazów na zakończenie. W antrakcie Borowiecki wstał, aby iœć do loży Mullerów, zatrzymał go Cohn. - Panie Borowiecki, ja chciałem z panem pomówić. - Może po teatrze, bo jak pan widzi, teraz nie mam czasu -szepnšł i poszedł. - On jest wielki pan, teraz nie ma czasu. - Ma rację, tutaj wcale nie miejsce do interesów. - Moryc, tyœ zgłupiał do reszty, co ty wygadujesz, dla interesów jest wszędzie miejsce, tylko ten von Borowiecki to wielki ksišżę od Bucholca i Spółki, wielka osoba! Borowiecki tymczasem wszedł do loży Mullerów, stary wyszedł, aby mu zrobić miejsce, bo już tam na czwartego siedział jakiœ niski, gruby Niemiec. Przywitał się z matkš drzemišcš w głębi loży l z córkš, która podniosła się niemal na jego wejœcie. - Storch. - Borowiecki. Skrzyżowały się nazwiska i dłonie. ć ka yglšdajšcego Anglika; jego garb 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żP< cŒ m cůĄ cš(Ÿ c95/ FKarol usiadł. - Jak się pani bawi? - zapytał, aby coœ powiedzieć. - Doskonale, wybornie! - wykrzyknęła i jej o-kršgła różowa twarz, podobna do młodejrzodkiewki œwieżo obmytej, rozbłysła silniejszymi rumieńcami, co tym mocniej odbijały przy jasnozielonej sukni. Podniosła chusteczkę do twarzy, aby przysłonić rumieńce, bo się ich wstydziła. Matka zarzuciła jej na ramiona wspaniały koronkowy szal, bo przecišg od drzwi otwartych przewiewał po teatrze, i drzemała dalej. - A pan? - zapytała po chwili, podnoszšc naniego niebieskie, zupełnie porcelanowe oczy, o jasnych złotawych obrzeżach rzęs i w tej chwili z rozchylonymi nieco, bladymiustami dziecka, z twarzyczkš podniesionš podobnš była do œwieżo upieczonej bułki. - Powiem to samo: wybornie, doskonale, albo: doskonale, wybornie. - Dobrze grajš, prawda? - Tak, po amatorsku. Myœlałem, że pani weŸmie udział w przedstawieniu. - Ja bardzo pragnęłam, ale kiedy mnie nikt nie zaprosił - mówiła szczerze, z wielkš przykroœciš. - Projekt ten istniał, ale nie miano odwagi, bano się odmowy, zresztš, do domu państwa wstęp tak trudny jakby na dwór królewski. - Ja, ja to samo mówił pannie Mada - wtršcił Storch. - To pan winien, przecież pan bywa u nas, trzeba było mi powiedzieć. - Nie miałem czasu i zapomniałem - tłumaczył się prosto. Zapanowało milczenie. Storch odkasływał, nachylał się już, aby zaczšć rozmowę, ale cofał się widzšc, że Borowiecki znudzonym wzrokiem włóczy poteatrze, a Mada była jakaœ pomieszana, bo chciała dużo mówić, a teraz, gdy ter Borowiecki siedzi obok niej, gdy loże ze specjalnie zainteresowaniem lornetujš ich, nie wie, co mówić, wreszcie zaczęła. - Pan będzie w naszej firmie? - Niestety, musiałem ojcu pani odmówić. - A papa tak liczył na pana. - Ja sam bardzo żałuję. - Myœlałam, że we czwartek pan u nas będzie, bo mam pewnš proœbę. - Mogęż jš zaraz wysłuchać? Pochylił głowę ku niej i spoglšdał do loży Zukerów. Lucy wachlowała się gwałtownie i widocznie poza wachlarzem kłóciła się z mężem, który raz po raz obcišgał kamizelkę na brzuchu i wyprostowywał się na krzeœle. Chciałam prosić, aby mi pan wskazał niektóre polskie ksišżki do czytania. Mówiłam to już papie, ale powiedział mi, że jestem głupia i powinnam się zajšć domem i gospodarstwem. - Ja, ja fater tak powiedziała - szepnšł znowu Storch cofajšc się nieco w tył z krzesłem, bo go Borowiecki uderzył oczami. - Dlaczego pani chce tego, po co to pani? - zapytał dosyć twardo. - A bo chcę - odparła rezolutnie - chcę i proszę o informację. - Brat musi mieć przecież w tym nowym pałacyku i bibliotekę. Zaœmiała się bardzo serdecznie i bardzo cichutko. - Co pani widzi œmiesznego w moim przypuszczeniu? - Ale, bo Wilhelm tak nie lubi ksišżek, że kiedyœ pogniewał się na mnie i gdy byłam zmamš w mieœcie, spalił mi wszystkie moje ksišżki. - Ja, ja, Wilhelm nie lubi ksišżek, on jest dobry bursz. Borowiecki popatrzył zimno naStorcha i rzekł: - Dobrze, przyœlę pani jutro spis tytułów. - A jeœlibym ja pragnęła mieć ten spis zaraz, natychmiast? - To natychmiast mogę kilka tytułów napisać, a resztę jutro. - Pan jest dobry chłopak - powiedziała wesoło, ale ujrzawszy, że usta mu drgnęłyuœmiechem ironii, rozczerwieniła się jak piwonia. Napisał na bilecie wizytowym, opatrzonym w herby, pożegnał się i wyszedł. W korytarzu spotkał się ze starym Szajš Mendelsohnem, prawdziwym królem bawełnianym, którego nazywano krótko - Szaja. Był to wysoki, chudy Żyd, o wielkiej białej,iœcie patriarchalnej brodzie, ubrany w długizwykły chałat, który mu się tłukł po piętach. Szaja zawsze bywał tam, gdzie przypuszczał, iż będzie Bucholc, jego największy współzawodnik w królestwie bawełnianym, największy fabrykant łódzki i do tego osobisty nieprzyjaciel. Zagrodził drogę Borowieckiemu, który uchylajšc kapelusza chciał przejœć dalej. Witam pana. Nie ma dzisiaj Hermana, dlaczego? - zapytał ohydnš polszczyznš. - Nie wiem - odparł krótko, bo nie cierpiałSzai, jak go nie cierpiała cała nieżydowskaŁódŸ. Żegnam pana - rzucił sucho i pogardliwie Szaja. Borowiecki nic nie odpowiedział i poszedł na pierwsze piętro, do jednej z lóż, w której był cały bukiet kobiet, pomiędzy nimi zastał Moryca i Horna. W loży było nadzwyczaj wesoło i bardzo ciasno. - Nasza mała œlicznie gra, prawda, panie Borowiecki? - Tak, i bardzo żałuję, że nie zaopatrzyłemsię w bukiet. - My go mamy, podadzš jej po drugiej sztuce. - Że jest ciasno beze mnie i wesoło beze mnie, że panie majš już asysitę - wychodzę.- Zostań pan z nami, będzie jeszcze weselej - prosiła go jedna z kobiet, w liliowej sukni, z liliowš twarzš i z liliowymi oczami. - Weselej to pewnie nie, ale że ciaœniej, to z pewnoœciš -zawołał Moryc. - To wyjdŸ, będzie zaraz więcej miejsca. - Żebym mógł iœć do loży Mullerów, to bym wy-szedł. - Mogę ci to ułatwić. - Ja wychodzę i zaraz zrobi się więcej miejsca - zawołał Horn, ale pochwyciwszy proszšce spojrzenie młodej dziewczyny, siedzšcej na froncie loży, pozostał. - Wie pani, panno Mario, ile się taksuje panna Muller? Pięćdziesišt tysięcy rubli rocznie! Mocna panna! Ja bym się puœcił na ten interes - szepnšł Moryc. - Przysuń się pan bliżej, to coœ opowiem - szepnęła liliowa i pochyliła nisko głowę, tak że jej ciemne, puszyste włosy dotykałyskroni nachylonego do niej Borowieckiego. Zasłoniła się wachlarzem i szeptała mu długo do ucha. - Nie spiskujcie! - zawołała najstarsza w loży, zupełnie w stylu barocco, piękna, czterdziestokilkoletnia kobieta, o cerze olœniewajšcej, siwych zupełnie włosach nadzwyczaj obfitych, czarnych oczach i brwiach i o majestatycznej, imponujšcej postaci, która przewodniczyła całej loży. - Pani Stefania opowiadała mi ciekawe szczegóły o tej nowej baronowej. - No, nie powtórzyłaby tego przy wszystkich - szepnęła barokowa. - Panna Mada Muller raczy nas lornetować, o! - Wyglšda dzisiaj jak młoda, tłuœciutka, oskubana z piórek gęœ, okręcona w nać pietruszki. - Pani Stefania udaje dzisiaj złoœliwš - szepnšł Horn. - Albo tamta, Szajówna, cały magazyn jubilerski ma na sobie. - Przecież stać jš nawet na dwa sklepy jubilerskie - wtršcił Moryc, wpakował binokle na nos i patrzył na dół w lożę Mendelsohnów, gdzie siedziała z ojcem jegonajmłodsza córka ubrana z niesłychanym przepychem z jakšœ drugš pannš. - Któraż kulawa? - Róża, ta po lewej stronie, ruda. - Wczoraj była u mnie w sklepie, przerzuciła wszystko, nic nie kupiła i poszła, ale miałam czas się Jej przyjrzeć,jest zupełnie brzydka - mówiła pani Stefania. - Ona jest przeœlicznš, ona jest anioł, co toanioł, ona jest cztery albo piętnaœcie aniołów - wykrzykiwał Moryc przedrzeŸniajšc starego Szaję. - Do widzenia paniom, chodŸ, Moryc, pan Horn zostanie przy paniach. - Może panowie przyjdš do nas na herbatę po teatrze? -prosiła wszystkich liliowa patrzšc na Borowieckiego. - Dziękuję bardzo, ale przyjdę jutro, dzisiajnie mogę. - Czy jesteœ pan zamówiony do Mullerów? - szepnęła trochę cierpko. - Do Grand-Hotelu. Dzisiaj sobota, przyjeżdża Kurowski, jak zwykle, a ja mamz nim do obgadania niesłychanie ważne rzeczy. - To załatw się pan z nim w teatrze, musi przecież być. - On przecież nie bywa w teatrze, nie zna go pani? Ukłonił się i wyszedł, przeprowadzany dziwnym spojrzeniem pani Stefanii. Akt dosyć dawno się już cišgnšł, więc przesuwał się do swojego miejsca i siadł, ale nie słuchał, bo naokoło szeptano coœ nader tajemniczo. Zdziwił wszystkich fakt, ze w czasie sztukiwywołano z łoży Knolla, zięcia Bucholca, który siedział samotnie w loży na wprost Zukerów, a potem, że wyniósł się z teatru cichaczem Grosglik, największy bankier łódzki. Przynieœli mu depeszę, z którš poleciał do Szai. Szczegóły te podawane sobie szeptem,obleciały niby błyskawica teatr i wzbudziłyjakiœ ciemny, niewytłumaczony niepokój w przedstawicielach różnych firm. - Co się stało? - zapytywano nie znajdujšc odpowiedzi na razie. Kobiety słuchały sztuki, ale większoœć mężczyzn z parteru i z lóż przypatrywała się z niepokojem królom i królikom łódzkim.Mendelsohn siedział zgarbiony, z okularami na czole, gładził chwilami brodę wspaniałym ruchem i szczerze zdawał się być pochłonięty przedstawieniem. Knoll, wszechpotężny Knoll, zięć i następca Bucholca. także słuchał z uwagš. Muller istotnie musiał nie wiedzieć o niczym, bo œmiał się na całe gardło z dowcipów mówionych na scenie, œmiał się tak szczerze, że chwilami Mada szeptała cicho: - Papo, tak nie można. - Zapłaciłem, to się bawię - rzucał jej w odpowiedzi i istotnie bawił się zupełnie. Zuker zniknšł, w loży siedziała samotnie Lucy i znowu patrzyła na Borowieckiego. Mniejsi potentaci i przedstawiciele takich firm, jak: Ende-Griszpan, Wolkman, Bauvecel, Fitze, Bibersztein, Pinczowski, Prusak, Stojowsky,kręcili się na swoich miejscach coraz niespokojniej, szepty przelatywały z końcaw koniec teatru, co chwila ktoœ się wysuwał i nie powracał. Oczy badały naokoło, na ustach tkwiły zapytania, niepokój wszystkimi owładał coraz silniejszy. A nikt nie umiał sobie wytłomaczyć dlaczego, chociaż wszyscy byli pewni, że się coœ stało ważnego. Z wolna to zdenerwowanie udzielało się tymnawet, którzy nie obawiali się żadnych złych wieœci. Wszyscy poczuli to drżenie łódzkiego gruntu, tak często w ostatnich czasach nawiedzanego kataklizmem. Tylko góra, tanie miejsca, nic nie odczuwała, bawiła się wcišż wybornie, wybuchała œmiechem, biła oklaski, wołała brawo. Œmiech jakby falš buchał z drugiego piętra i rozpryskiwał się kaskadš dŸwięków na parter i na loże, na te wszystkie głowy i dusze tak nagle zaniepokojone, na te miliony, rozparte na aksamicie, ubrylantowane, pyszne swš władzš i wielkoœciš. Ze wszystkich lóż tylko loża znajomych Borowieckiego pań brała udział w zabawie i bawiła się doskonale. Potworzyły się pewne rafy na tym ruchomym morzu, które siedziały spokojnie, wpatrzone w scenę: były to rodziny przeważnie polskie, którychnic nie mogło zaniepokoić, bo nic nie miały do stracenia. - To bawełna - szepnšł Leon do Borowieckiego. - Patrz pan, wełna i inni siedzš prawie spokojnie. sš tylko ciekawi. Ja się na tym znam. - Frumkin w Białymstoku, Lichaczew w Rostowie, Ałpasow w Odessie - klapa! - szepnšł Mory c, który skšdciœ dowiedział się tego. Wszyscy trzej byli to kupcy en gros, jedni z największych odbiorców łódzkich. - Na ile ŁódŸ zaangażowana? - pytał Borowiecki. Moryc znowu wyszedł i powrócił po kilku minutach, był znacznie bledszy, usta miał skrzywione, oczy œwieciły dziwnie; nie mógł ze wzruszenia trafić z binoklami na nos. - Jest jeszcze jeden: Rogopuło w Odessie. Murowane firmy, same murowane! - Wysoko leżš? - ŁódŸ traci ze dwa miliony! - szepnšł bardzo poważnie i usiłował włożyć binokle.- Nie może być - wykrzyknšł prawie głoœno Borowiecki zrywajšc się z miejsca, aż publicznoœć siedzšca za nim zaczęła stukać i sykać, żeby nie zasłaniał sceny sobš. - Kto ci powiedział? - Landau, a jak Laudau mówi, to Landau wie. - Kto traci? - Wszyscy po trochu, a Kessier, Bucholc, Muller - najwięcej. - Ale żeby ich nie podeprzeć, pozwolić na takš klapę. - Rogopuło uciekł, Lichaczew umarł, zapił się z rozpaczy. - A Frumkin i Ałpasow? - Nic nie wiem, mówiłem tyle, co było w depeszy. Już teraz te wszystkie wieœci rozlały się po teatrze, wszyscy wiedzieli o klęsce. Co chwila widać było, jak ta wiadomoœć niby bomba wybucha w innej stronie teatru.Twarze się podnosiły w górę, oczy błyskały, słowa jakieœ ostre dŸwięczały wpowietrzu, krzesła się podnosiły z trzaskiem, wybiegali z poœpiechem do telegrafu i telefonów. Teatr bardzo opustoszał. Borowiecki czuł się także zdenerwowanym tš wieœciš, sam nic nie tracił, ale tracili wszyscy naokoło niego. - Wy nic nie tracicie? - zapytał się Maksa Bauma, który znalazłszy miejsce wolne, przysiadł się bliżej niego. - My nie mamy nic do stracenia prócz honoru, a przecież tym towarem w Łodzi się nie operuje - odpowiedział drwišco. - Ładnie ŁódŸ trzeszczy. - Nastanie ciepły sezon. - Tak, tak. Straż ogniowa będzie mieć robotę. - Zrobi się cieplej, to prędzej wiosna będzie. - Warto by, węgle takie drogie. - Pan się œmieje zdrów, bo to pana nic nie kosztuje taka zabawa. - Bywało tak, bywało. Połowa skręci kark,a druga połowa zarobi. - Kto najlepiej leży? - Bucholc, Kessier, Muller. - Tym się nigdy nic nie stanie, co im kto zrobi. - Niech ich wszystkich diabli wezmš, co mi to szkodzi, co ja na tym zarobię, że oni majš albo nie majš. Tak się krzyżowały uwagi, zapytania, cyfry, spojrzenia prawie wesołe i zadowolone z ruiny innych, przypuszczenia idrwiny. - Meyer podobno na całe sto tysięcy rubli zaangażowany? - To mu dobrze zrobi na brzuch, sprzeda konie, będzie chodził pieszo i zaraz schudnie, nie będzie potrzebował już jeŸdzić do Marienbadu. - Będš tanio do sprzedania różne familijne brylanty. - Wolkmana może to dobić, on już szedł na pół pary. - Możesz, Robert, teraz poprosić o rękę jego córki, już cię nie wyrzucš za drzwi. - Niech jeszcze poczeka. Tak wrzał parter, tłum. Królowie siedzieli spokojnie. Szala nie spuszczał oczów ze œpiewaczki i jak skończyła pierwszy zaczšł bić brawo, a potem szeptał po cichu z Różš i nieznacznie, gładzšc brodę, wskazywał na Knolla, który oparty łokciami o parapet loży, skinšł głowš na Borowieckiego. Karol zaraz w pierwszym antrakcie zjawił się u niego. - Słyszałeœ pan? - Słyszałem - i zaczšł wyliczać firmy. - Głupstwo. - Głupstwo, dwa miliony rubli na samš ŁódŸ? - Nie my tracimy; przed chwilš był Bauer i mówił, że jakieœ kilkanaœcie tysięcy. - W teatrze mówiš, że z pół miliona. - To Szaja tak rozpuszcza pogłoskę, bo on tyle traci. Głupi Żyd. - W każdym razie odbije się to na Łodzi porzšdnie. firmy będš lecieć jak muchy. - Niech zdechnš wszyscy, co to nam szkodzi - szeptał zimno i przyglšdał się swoim rękom starannie utrzymanym, i goniłbezwiednie przymrużonymi oczyma za połyskiem brylantów osadzonych w pierœcionku lewej ręki. - Ja do pana mówię nie jak do naszego człowieka, a jak do przyjaciela. Pan wie, kto musi paœć z powodu tego krachu? - Na pewno nie wymieniajš nikogo prawie. - Mniejsza z tym, zawsze padnie dosyć, a ilu, to zobaczymy jutro, będzie wesoła niedziela. - Prawdziwe nieszczęœcie. - Dla naszej firmy nie, bo pomyœl pan, kto pada - bawełna. Kto pozostaje - my, Szaja iparu innych. Ta parszywa, żydowska, tandetna konkurencja zdechła w połowie albo zaraz zdechnie, struli się sami. Na jakiœ czas będzie nam luŸniej. Będziemy robili parę nowych gatunków, które oni robili, no i będziemy o tyle więcej sprzedawali. Ale to jest bagatelka, kręcš karki, niech kręcš; palš się, niech się palš; oszukujš, niech oszukujš; my zawsze zostaniemy. To zresztš mało ważne rzeczy,a sš znacznie ważniejsze, zobaczysz pan niedługo, że połowa fabryk bawełnianych stanie, niedługo, niedługo. Borowiecki patrzył się na niego i słuchał zpewnš niecierpliwoœciš, nie lubił Knolla i jego dumy szalonej, płynšcej z poczucia swoich milionów. Był największym po teœciu dorobkiewiczem,w tym œwiecie dorobkiewiczów najwykształceńszym, dobrze wychowanym,przyjemnym w obcowaniu, ale i najbardziej nieubłaganym i najbardziej wyzyskujšcym pracę, ludzi i wpływy, jakie miał wszędzie.- PrzyjdŸ pan jutro do nas na obiad, proszępana w ojca imieniu. A teraz będzie pan łaskaw zobaczyć, która godzina, ja tego nie mogę zrobić, aby me myœlano, że mi sięgdzie œpieszy. - Za kilka minut jedenasta. - O której odchodzi kurierski do Warszawy?- Wpół do pierwszej. - Mam jeszcze czas. Muszę panu powiedzieć, dlaczego dla mnie te wiadomoœci o bankructwach, o tym, że ŁódŸtraci dwa miliony, sš mało ważne; przyszły bowiem wiadomoœci znacznie ważniejsze... - urwał nagle. -Ja mówię do szlachcica? - Zdaje mi się, ale nie rozumiem zwišzku... - Zaraz pan zrozumiesz. Pan jest naszym przyjacielem, my panu nigdy nie zapomnimy tego, że pan | podniósł naszš drukarnię. - Widzi pan, przed godzinš donieœli depeszš z Petersburga o bardzo ważnej sprawie, o tym, że... że ja muszę tam jechać zaraz, ale w zupełnej tajemnicy. o Anglika; jego garb 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żP# cs ů cl‰ cő(” c ‰6đ?Dokończył spiesznie i nie powiedział tego, co chciał powiedzieć, powstrzymał go wzrok Borowieckiego, zimny i podejrzliwy, który go przewiercał tak na wskroœ, że Knoll poruszył się niespokojnie, poprawił szpilkę w krawacie i popatrzył na lożę naprzeciwko. - Ta Zukerowa to œliczna kobieta. - I ma ładne brylanty. - Więc pan jutro przyjdzie do starego? - Ależ z pewnoœciš. - Ma on tam jakiœ specjalny interes. Pan jużwychodzi, to poproszę o jedno, może pan zechce powiedzieć mojemu stangretowi, żeby czekał na mnie na Przejazd. No, do widzenia, za kilka dni będę. Więc tajemnica,panie Borowiecki. - Najzupełniejsza. Borowiecki wyszedł z uczuciem zawodu. Czuł, że Knoll nie powiedział mu wszystkiego. - Co to za wiadomoœć? po co on jedzie? dlaczego mi nie powiedział? - myœlał, ale na próżno gubił się w domysłach i przypuszczeniach. Nie czekał zapadnięcia kurtyny i wyszedł, ale już z ulicy powrócił do teatru i poszedłdo loży Zukero-wej. - Myœlałam, że pan o mnie zapomniał - powiedziała z wyrzutem, utkwiwszy w nim swoje ogromne, cudne oczy. - Czy to możebne? - Dla pana jest wszystko możebnym. - Potępia mnie pani na wiarę przyjaciół i nieprzyjaciół. - Co mnie to obchodzi, widziałam tylko, że pan wyszedł. - Ale powróciłem, musiałem powrócić - szepnšł ciszej. - Do teatru, zapomniał pan czego. - Do pani. - Tak?! - szepnęła długo i oczy jej zamigotały blaskiem radoœci. - Pan tak do mnie nigdy nie mówił. - Ale dawno tego pragnšłem. Ogarnęła spojrzeniem całujšcym jego twarz, aż poczuł coœ jakby powiew ciepły na ustach. - Pan mówił o mnie tam w krzesłach z panem. Weltem, czułam to. - Mówiliœmy o pani brylantach. - Prawda, że tak pięknych żadna nie ma w Łodzi? - Prócz Knollowej i baronowej - powiedział złoœliwie, uœmiechajšc się. - I o czym jeszcze mówiliœcie? - O pani pięknoœci! - Pan ze mnie żartuje. - Nie mogę żartować z tego, co kocham - powiedział przytłumionym głosem, ujmujšczwieszonš rękę, wyrwała mu jš szybko i patrzyła rozszerzonymi oczami, oglšdajšc się dokoła, jakby te słowa powiedziano na sali. - Żegnam paniš - mówił powstajšc, był złyna siebie, czuł, że popełnił głupstwo, że jej to tak prosto bez przygotowań wielkich powiedział, ale działała na niego narkotycznie. - Wyjdziemy razem, zaraz - powiedziała prędko, pozbierała szal, cukierki z pudełkiem, wachlarz i wyszła. Ubierała się w milczeniu. Borowiecki nie wiedział, co mówić, patrzyłtylko na niš, na jej oczy zmieniajšce co chwila wyraz, na cudnie zarysowane ramiona, na usta, które ustawicznie oblizywała, na wspaniałš, doskonale rozwiniętš figurę. Gdy włożyła kapelusz podał jej rotundę. Pochyliła się nieco w tył, aby jš wzišć na ramiona, i w tym ruchu dotknęła włosami jego ust, odsunšł się nieco w tył, jakby sparzony, a ona nie znajdujšc oparcia, u-padła mu plecami na piersi. Pochwycił jš szybko w ramiona i wpił się ustami w jej kark, który się naprężył i skurczył pod pożerajšcym pocałunkiem. Krzyknęła cicho i wparła się w niego całš siłš na mgnienie, aż się zachwiał pod jej ciężarem. Wyrwała mu się szybko z objęć. Była bladš jak marmur, dyszała ciężko, a spod przymkniętych powiek buchały płomienie. - Odprowadzi mnie pan do powozu - powiedziała nie patrzšc na niego. - Chociażby na koniec œwiata. - Zapnij mi pan rękawiczki. Zapinał, ale nie mógł znaleŸć ani dziurek, ani guziczków, tak jak nie mógł znaleŸć jejspojrzenia, bo nie patrzyła na niego; oparła się jednym ramieniem o œcianę, odwróciła nieco głowę i tak stała z rękš wjego ręku, z dziwnym uœmiechem na ustach,które promieniowały karminem; czasem wstrzšsał niš dreszcz, wtedy silniej przycisnęła się do œciany i jakiœ cień jakbyprzerażenia migotał po jej twarzy i taił sięw kštach ust. - ChodŸmy - szepnšł skończywszy zapinanie. Doprowadził jš do powozu, wsadził, a ujmujšc jej rękę i całujšc goršco, szepnšł: - Niech mi pani przebaczy, błagam na wszystko. Nic nie odpowiedziała, tylko tak silnie pocišgnęła go do wnętrza, że wskoczył beznamysłu, zatrzaskujšc drzwi za sobš. Konie ruszyły z kopyta. Borowiecki czuł się zdenerwowanym do najwyższego stopnia tym, co się stało. Nie miał jeszcze czasu zdać sobie sprawy dokładnie, nie umiał zresztš teraz, w tej chwili, myœleć, wiedział tylko, że ona jest przy nim, siedziała wciœnięta w kšt powozu, daleko od niego. Słyszał jej nierówny, szybki oddech, a chwilami w œwietle latarni ulicznych błyskała mu jej twarz i oczy ogromne, wpatrzone w jakšœ próżnię. Chciał zapanować nad sobš, chciał już zastukać na stangreta, szukał już bezwiednie antaby, aby drzwi otworzyć i wprost uciec, ale nie miał sił już ani woli. - Pani mi przebaczy to, co się stało? - zaczšł wol-no i szukał jej ršk, schowała je głęboko pod rotundę. Nie odpowiedziała nic, obcisnęła się szczelnie w rotundę, jakby chcšc zamknšć w sobie, przytrzymać tę szalonš chęć rzucenia mu się w ramiona. - Pani mi przebaczy - powtórzył ciszej, przysuwajšc się do niej. Drżał cały, nie mógł więcej mówić i nie otrzymujšc odpowiedzi szepnšł bardzo cicho i bardzo głęboko: - Lucy! Lucy! Wstrzšsnęła się, puœciła rotundę, która zsuwała się z jej ramion i z jakimœ głębokim, przejmujšcym o-krzykiem rzuciła mu się na piersi. - Kocham cię, kocham! - szeptała obejmujšcgo namiętnie. Usta się ich zbiegły w długim, œmiertelnie mocnym pocałunku. - Kocham cię, kocham - powtarzała z luboœciš ten dŸwięk słodki całujšc jego twarz z porywajšcš siłš. Czuła głód pocałunków, pieszczot i miłoœcitak dawno, więc teraz, kiedy się już tak stało, nie myœlała o niczym, nie pamiętała na nic, tylko całowała. - Nie, nie mów teraz nic, nie mów. Chcę mówić sama, chcę wołać wcišż. Kocham cię! Mogę to powtarzać wobec całego œwiata, wszystko mi już jedno. Ja wiem, żecię inne kochajš, wiem, że masz narzeczonš, ale co mnie to obchodzi! Kocham cię! Kocham nie dlatego, żebyœ i ty mnie kochał, żebym chciała przez to szczęœcia, nie dlatego - ja cię kocham, kocham i nic więcej. Potrzebowałam kochać, jak każdy człowiek potrzebuje miłoœci. Pan jesteœ dla mnie wszystkim. Chcesz, uklęknę przed tobš i będę ci to mówić tak długo, tak szczerze, aż uwierzysz i sam kochać mnie zaczniesz. Jużnie mogę udawać, już nie mogę żyć bez ciebie i bez miłoœci. Kocham cię, mój jedyny, mój panie. Mówiła bezładnie, prędko, nieprzytomnie. Okryła się w rotundę, to znowu jš opuszczała, odsuwała się od niego, to bez słów, promieniejšca, obejmowała go, cisnęła się do niego, całowała. Borowiecki porwany tym szalonym wybuchem namiętnoœci, oczarowany miłoœciš tak wielkš i tak ognistš, głosem, co go przenikał ogniem, i pocałunkami, które go onieprzytomniały prawie, dał się unieœć temperamentowi swojemu i szalał jak i ona, Oddawał jej tak pocałunki, że mu chwilami zwisała na rękach jak martwa. - Kocham cię, Lucy, kocham! - powtarzał nie wiedzšc sam, co mówi. - Nie mów nic, całuj mnie! - Nie mów nic, całuj mnie! - wołała w najwyższym uniesieniu. Głos jej rwał się i wybuchał burzš, to znowu łkał jakby całš miłoœciš Wschodu, jakby całš ognistš pieœń nad pieœniami wyœpiewywał. - Ja tak marzyłam o tej chwili, tyle miesięcy pragnęłam cię, tyle lat czekałam na to, tyle cierpiałam przez to. Całuj mnie!mocniej... mocniej... mocniej... A! teraz umarłabym chętnie - wykrzyknęła dziko. Powóz toczył się wolno po jednej ze strasznie błotnistych i nie brukowanych ulic, gdzie nie było nawet latarń, tylko powozowe œwiatła rozkršżały złoty blask na ruchomš, płynnš, a głębokš warstwę błota, rozpryskujšcš się aż na szyby. Nikt nie przechodził ani nie przejeżdżał tš ulicš, obwiedzionš z obu stron wysokimi parkanami, spoza których wznosiły się sterty drzewa budulcowego u-łożone w wielkie czworoboki albo wystrzelał komin fabryczki jakiejœ, których w tej stronie miasta było dosyć. Wielkie psy, pilnujšce składów, szczekały ponuro na powóz i słychać było, jak się rzucały na bramy i drapały pazurami deskiz wœciekłoœci, nie mogšc się wydobyć na ulicę. Nie wiedzieli nic i nic nie słyszeli, zatopieniw fali tej miłoœci nagłej i oœlepiajšcej, jaka ich porwała. - Lucy! - Pocałuj mnie. - Kochasz? - Pocałuj mnie. Rwały się im tylko takie słowa z piersi przepełnionych pożerajšcym ogniem. - WeŸ mnie, Kari, weŸ mnie całš i na zawsze. Nie wiedzieli nawet, kiedy stanęli na miejscu. Zajechali przed pałacyk Zukerów, stojšcy w okolicy miejskiego lasku. - ChodŸ do mnie - szepnęła trzymajšc go silnie za rękę. Bezwiednie, z przyzwyczajenia, wsunšł drugš rękę do kieszeni, gdzie miał rewolwer. - Niech August zaczeka na pana - zawołałagrzmišco do stangreta. - ChodŸ, nie ma nikogo, on - mówiła z naciskiem - pojechał. Nikogo prócz służby nie ma w domu. Puœciła jego rękę, bo służba otwierała drzwi. - Zapalić œwiatło w saloniku wschodnim. Podawać zaraz herbatę. Rzuciła mu się na szyję, skoro lokaj oddaliłsię, ucałowała go namiętnie i popchnęła w jakiœ korytarzyk wysłany dywanem i wybityczerwono. - Zaraz przyjdę, kocham cię! - zawołała zanim i zniknęła. Rozebrał się wolno, rewolwer przełożył dokieszeni surduta i wszedł w jakieœ drzwi, które się przed nim otworzyły, do słabo oœwietlonego saloniku. Biały dywan ze skór baranów, nadzwyczaj puszysty, tłumił zupełnie kroki. - Ależ to zupełnie romantyczna awantura! - szepnšł padajšc na jakiœ zydel perski bez poręczy, inkrustowany w hebanie złotem i srebrem, bo czuł się strasznie znużonym. - Ciekawa kobieta, ciekawa scena - myœlał izaczšł się rozglšdać po pokoju. Buduar był urzšdzony z takim przepychem, że nawet w mieœcie pełnym najwspanialszych mieszkań, takim jak ŁódŸ,mógł jeszcze wyrwać okrzyk zdziwienia. Œciany były obcišgnięte w żółty, o goršcymtonie jedwab, po którym rozrzucone bardzoartystycznie gałęzie bzów czerwonofioletowych, nakładanych grubym haftem. Przez całš długoœć jednej œciany stała wielka i szeroka sofa pod baldachimem żółtym w zielone pasy, udrapowanym w formie namiotu i podtrzymywanym przez złote halabardy. U szczytu, pod namiotem, lampa ze szkieł żółtych, rubinowych i zielonych rozrzucaładziwnie omdlewajšce œwiatło. - Handełesy - szepnšł z jakšœ zawistnš nieomal pogardš, zirytowany tym przepychem, ale pomimo to rozglšdał się ciekawie; dziwaczne, kosztowne sprzęty o formach wschodnio-japońskich były bezładnie nagromadzone i stosunkowo do wielkoœci pokoju w nadmiernej iloœci. Stosy poduszek jedwabnych o jaskrawych barwach chińskich leżały porozrzucane po sofie i białym dywanie i odcinały się ostrymi plamami jakby farb porozlewanych.Zapach ambry i violettes de Perse pomieszany z różami rozwłóczył się po pokoju. Na jednej ze œcian błyszczała masa broni wschodnich, bardzo kosztownych, ułożona dookoła wielkiej, okršgłej tarczy saraceńskiej, stalowej, nabijanej złotem i tak wypolerowanej, że w tym œwietle przyćmionym skrzyła się i promieniowała złotymi ozdobami i rzędami rubinów, i bladych ametystów, jakimi obrzeże jej byłowysadzone. W jednym rogu, na tle olbrzymiego wachlarza z pawich piór, stał cały wyzłocony posšżek Buddy, z podwiniętymi nogami, w postawie kontemplacyjnej. W drugim rogu stała wielka żardinierka japońska z bršzu, podtrzymywana przez złote smoki, pełna kwitnšcych, białych jakœnieg azalij. - Pociejów milionerski - myœlał znowu Boro-wiecki, który posiadał nadzwyczaj wyrobiony smak artystyczny i poczucie piękna, rozwinięte jeszcze do stopnia doskonałoœci specjalnymi studiami nad harmoniš barw. - Jaœnie pani prosi pana dyrektora - szepnšł z ukłonem stary wygolony lokaj odsłaniajšc ciężkš portierę z żółtego aksamitu, pokrytš malowanymi chryzantemami. - A, Józef jest tutaj? - zapytał Borowiecki idšc, bo znał go z innego domu. - Puœciłem w licytację tamtych Żydów - szepnšł cicho, zginajšc się przed nim. Karol uœmiechnšł się tylko i poszedł do jadalnego. Lucy nie było jeszcze. Usłyszał tylko przytłumiony murami krzykliwy jakiœ głos z dalszych pokojów. - Co to? - zapytał bezwiednie Borowiecki nasłuchujšc. - Jaœnie pani rozmawia z pokojówkš - objaœnia! Józef, ale z takim zimno-pogardliwym wyrazem twarzy, że Borowiecki zwrócił na to uwagę i o nic już nie pytał więcej. Lokaj wyszedł, a on rzucił po jadalni oczami: była umeblowana z banalnym łódzkim przepychem; boazerie z dębu do połowy œcian, kredensy w bretońskim styluz ciemnego orzecha, z masš sreber i porcelany na półkach, staroniemieckie dębowe i wspaniale rzeŸbione zydle dokoła olbrzymiego stołu, oœwietlonego żyrandolemw formie bukietu tulipanów, w którym jaœniała elektrycznoœć. Częœć jedna stołu była przygotowanš do herbaty. Usiadł, bo go zaczęło niecierpliwić oczekiwanie, i zobaczył, że przy stole na ziemi leży jakiœ papier, podniósł go, aby położyć, i prawie machinalnie rzucił na niego okiem. Był to telegram, pisany kluczem firmy Bucholca, który się używał w razach nadzwyczajnej ważnoœci. Borowiecki znał ten klucz i zdziwił się niepomiernie. - Co tu robi ten telegram? Odwrócił blankiet, adres był: "Bucholc - ŁódŸ". Więc się już dalej nie krępował, tylko czytał: "Dzisiaj zapadło postanowienie na radzie. Cło od bawełny amerykańskiej sprowadzanej na Hamburg i Triest - podniesiono do 25 kopiejek w złocie od puda. Wprowadzenie za dwa tygodnie. Taryfy kolejowe przewóz bawełny od granic zachodnich do 20 kop. od puda i wiorsty. Wykonanie za miesišc. Za tydzień będzie ogłoszone." Borowiecki depeszę schował do kieszeni i zerwał się z krzesła, poruszony nadzwyczaj. - Straszna wiadomoœć. Pół Łodzi padnie - szeptał, teraz zrozumiał, że o tej wiadomoœci nic mu nie powiedział Knoll, bałsię mu zaufać. - Pojechał do Hamburga kupować zapasy bawełny. Wykupi, co będziemógł zdšżyć, i weŸmie mniejszych fabrykantów za łeb. Co za interes, co za interes! Teraz mieć pienišdze i jechać kupować. Aaa! - myœlał i wszystko w nim zaczęło kipieć jakšœ szalonš niecierpliwoœciš, żšdzš niepowstrzymanš Ÿrebienia na tej wypadkiem otrzymanej wieœci majštku. -Pieniędzy! Pieniędzy! - wołał w myœli, zrywajšc się z krzesła. Oczy mu goršczkowo œwieciły, wszystko się w nim trzęsło ze wzruszenia nadmiernego, pierwszym jego ruchem było uciekać stšd, do miasta, znaleŸć Moryca i ob-gadać ten interes, i byłby może dał się porwać uniesieniu, ale weszła, a raczej wpadła do jadalni Lucy i rzuciła mu się prosto na szyję. - Czekałeœ, daruj mi, musiałam się przebrać zupełnie. Ucałowała go i usiadła wskazujšc mu miejsce obok siebie bardzo spokojnym ruchem, bo wszedł lokaj i nalewał herbatę.Nie mogła jednak usiedzieć spokojnie, co chwila wstawała do kredensów i przynosiłacałe masy najrozmaitszych przysmaków i stawiała przed nim. Miała na sobie bladożółty jedwabny szlafrok z bardzo szerokimi rękawami, obszytymi kremowymi koronkami, naszytymirzędem turkusów, œcišgnięty w pasie złotym sznurem. Olbrzymie włosy zwinięte były na tyle głowy w wielki grecki węzeł, przepięty brylantowymi grzebykami. Ten sam naszyjnik brylantowy, jaki miała wteatrze, skrzył się i teraz na odsłoniętej szyi wszystkimi barwami tęczy. Wspaniale ręce wysuwały się co chwila z rękawów ażpo ramiona. Była szalenie pocišgajšca, ale Borowiecki nie odczuwał tego już ani w połowie; odpowiadał prawie monosylabami, pił œpiesznie herbatę, chciał wynieœć się jak najprędzej. Wiadomoœć ta paliła go jak ogień, Lucy drżała z niecierpliwoœci, goniła wzrokiem nienawiœci lokaja, który łaził jak senny i nie mogšc rzucić się na szyję Karola, przycisnęła mu z takš siłš rękę, że omal nie krzyknšł z bólu. - Co panu jest? - spytała spostrzegłszy jego pomieszanie. - Jestem szczęœliwy! - szepnšł jej po francusku. Zaczęli rozmawiać, ale rozmowanie szła, rwała się co chwila jak stare strzępy, gdy je kto chce silniej przytrzymać. Jej przeszkadzał lokaj, a jemu niecierpliwoœć i przymus, jaki sobie zadawał, żeby tutaj siedzieć teraz, kiedy był panem takiej wielkiej tajemnicy, w takiej chwili, gdy cło podnosiło się z 8 kopiejek do 25. - Może przejdziemy do buduaru - szepnęła cicho, gdy się herbata skończyła, I tak patrzyła na niego rozbłysłymi cudownie o-czarni, takim dziwnym blaskiem płonęły jej purpurowe usta, że Borowiecki,który wstał na to, aby się z niš pożegnać, arb 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż!P \"e ˆ c€#í>c$+(E ^%p5 G€skłonił głowę i poszedł za niš. Nie mógł się oprzeć jej urokowi. Skoro się tylko znaleŸli sami, porwała go znowu swoim ogniem i gwałtownoœciš, ale na chwilę tylko, bo gdy ona całowała go z uniesieniem nieodpowiedzialnym, padała przed nim na kolana, obejmowała go, krzyczała słowa bez zwišzku, którymi wybuchała jej namiętnoœć, i szalała porwana własnš siłš - on myœlał o bawełnie, myœlał, gdzie może być Moryc, skšd wzišć pieniędzy na zakup bawełny. Oddawał pocałunki i pieszczoty, rzucał jej chwilami słowa goršce miłoœci, ale robił toprawie odruchowo, więcej siłš nawyknieniado podobnych sytuacji niŸli sercem, które było w tej chwili zajęte zupełnie czyim innym. A ona pomimo rozszalenia odczuwała intuicjš zmysłów ludzi bardzo namiętnych, że coœ stoi pomiędzy nimi - więc potęgowała w sobie uczucie, jakby za siebie i za niego, roztaczała całš potęgę czaru kobiety zakochanej, kobiety-niewolnicy, która nawet kopnięcie swego pana i władcy przyjmuje z okrzykiem szczęœcia, i kobiety, dla której szczęœciem jest najwyższym zdobycie sobiekochanka przez siłę, gwałtem, mocš swegotemperamentu. Wreszcie zwyciężyła. Borowiecki zapomniał o fabryce, o bawełnie, o cłach, o œwiecie całym, oddawał się tej miłoœci z całš zapamiętałoœciš ludzi na pozór zimnych i umiejšcych w drobnych okolicznoœciach życia panować nad sobš zupełnie. Poddawał się huraganowi i z rozkoszš, pełnš denerwujšcej ciekawoœci, pozwolił mu się nieœć. - Kocham cię - wołała co chwila. - Kocham - odpowiadał i czuł, że w tej chwili mówi pierwszy raz w życiu szczerzezupełnie to słowo, najwięcej może ze słownika ludzkiego kłamliwe i kłamane. - Napisz mi to. mój najdroższy, napisz - prosiła z dziecinnym uporem. Wyjšł bilet wizytowy i całujšc co chwila jej cudne fiołkowe oczy i te usta palšce, napisał: "Kocham cię, Lucy!" Wyrwała mu bilet z ršk, przeczytała, ucałowała kilkakrotnie i schowała za gors,ale wyjęła po chwili, aby znowu czytać i całować na przemian bilet i jego. Wreszcie przypatrujšc się herbowi, zapytała: - Co to jest? - Mój herb. - Co to znaczy? Wytłumaczył jej, jak mógł, ale nic nie zrozumiała. - Nic nie rozumiem, zresztš, nic mnie to nie obchodzi. - A co cię obchodzi? - Kocham cię. Zamknęła mu usta pocałunkiem. - Widzisz, ja nic nie wiem, ja cię kocham, to mój rozum, po co mi więcej? Siedzieli tak długo w tej wielkiej ciszy nocyi buduaru, przez którego mury i obicia nie przedzierał się najmniejszy szmer ze œwiata, zatopieni w sobie, w miłoœci, otoczeni jakby obłokiem zachwytu nad sobš; w tej obezwładniajšcej atmosferze, przesyconej zapachami, odgłosem pocałunków, szeptem rozdrganych, palšcych słów, szelestem jedwabiu, rubino-szmaragdowym œwiatłem, co się mżyło coraz słabiej, barwami przyćmionymi, które z obić na œcianie, z mebli połyskiwały tajemniczo, drgały w żywszym na chwilę œwietle i jakby pełzały wskroœ pokoju, a potem rozlewały się i martwiały w zmroku coraz gęstszym, w którym tylko œwiecił się jakoœ dziwnie Budda, a nad nim patrzyły z pawich piór oczy coraz smętniej i coraz tajemniczej. Rozdział IV Czwarta dochodziła, gdy Borowiecki znalazłsię na ulicy. Stangret, nie doczekawszy się, odjechał dostajni. Wiatr huczał głęboko i zamiatał kałuże z takš siłš, że błoto bryzgało na parkany i na wšskš œcieżkę, służšcš za chodnik. Borowiecki wzdrygnšł się, przejęty tym zimnym, wilgotnym wiatrem, Stał chwilę przed domem, nic nie widzšc przed sobš prócz połyskujšcego błota i czarnych, spiętrzonych gmachów w oddali i kominów fabrycznych, słabo rysujšcych sięna szarym, zmšconym tle nieba, po którym chmury, niby porozrywane bele zabrudzonejbawełny, biegały z szalonym poœpiechem. Był jeszcze oszołomiony, przystawał i oparty o parkan zbierał rozbitš œwiadomoœć. Wstrzšsał się cały co chwila, bo czuł jeszcze uœciski jej, usta paliły go, przymykał oczy i musiał parasolem wyszukiwać przed sobš twardszego gruntu,i czuł się pijanym zupełnie, dopiero szczekania gwałtowne psów za parkanami orzeŸwiły go zupełnie i wyrwały z tej dziwnej ciszy, jaka ogarnia po przejœciu bardzo silnych wzruszeń. - Kurowski musi już spać - szepnšł kwaœnoprzypominajšc sobie, że miał iœć do niego do Grand-Hotelu zaraz po teatrze. - Żebym czasem za tę zabawę nie zapłacił fabrykš - szepnšł i zaczšł biec prędko, jużnie zważajšc na błoto i na wyboje. Dopiero na Piotrkowskiej złapał dorożkę i kazał się wieŸć co koń wyskoczy do hotelu.- A telegram - wykrzyknšł przypominajšc sobie nagle i przy œwietle latarni przeczytał go raz jeszcze. - Zawracaj i jedŸ prosto Piotrkowskš. Może już jest w domu - myœlał o Morycu i goršczka znowu zaczęła go brać. Kazał dorożkarzowi zaczekać na wszelki wypadek przed domem i z poœpiechem dzwonił do mieszkania. Nikt nie otwierał, co go tak zirytowało, żeoberwał dzwonek i trzšsł całš silš drzwiami, wreszcie, po długim oczekiwaniu, Mateusz otworzył. - Pan Moryc w domu? - Jak poszedł na siabas, to go pewnie Żydy nie puœciły, a tak, pan Moryc niby? - Pan Moryc w domu, odpowiadaj? - krzyknšł rozwœcieczony, bo Mateusz był zupełnie pijany, szedł za nim ze œwiecš w ręku rozebrany, z oczami zamkniętymi i z twarzš pełnš poprzysychanej krwi i sińców. - Pan Moryc, niby ja rozumiem, pan Moryc,aha! - Bydlę! - krzyknšł i uderzył go w twarz z całej siły. Chłop się potoczył i utkwił twarzš w drzwi, którymi wszedł do mieszkania Borowiecki. Moryca nie było, Baum tylko spał nierozebrany, z papierosem z zaciœniętych zębach, na wielkiej otomanie w jadalnym pokoju. Na stole, na ziemi, na kredensie stało mnóstwo pustych butelek i talerzy, a kominek samowara obwinięty był w zielonš,długš woalkę. - Oho, Antka była, bawił się wesoło. Maks! Maks! - zawołał, mocno potrzšsajšc œpišcym. Maks ani drgnšł, spał najspokojniej i chrapał potężnie. Wreszcie Borowiecki, zniecierpliwiony daremnymi usiłowaniami obudzenia go, bo chciał od niego dowiedzieć się, gdzie jest Moryc, porwał go za ramiona i postawił napodłodze. Maks zirytowany, że go budzš, potoczył sięna krzesło, schwycił je i z całej siły rzucił przed siebie, na stół. - Masz, ty małpa zielona, nie budŸ - i położył się najspokojniej na otomanie, œcišgnšł surdut, okręcił nim głowę i spał dalej. - Mateusz! - krzyknšł z rozpaczy prawie Karol widzšc, że Maksa nic nie obudzi. - Mateusz! - krzyknšł po raz drugi, podchodzšc do przedpokoju. - Zaraz idę, lece, panie dyrektorze, œwieca mi się gdzieœ podziała i szukam, i szukam, idę - wołał przez sen, roztrzęsionym pijanym głosem, na próżno starajšc się podnieœć z podłogi, gdzie upadłszy po ciosie Borowieckiego zasnšł. podniósł się na kolana i padł z powrotem twarzš na ziemię, machajšc dookoła rękami, jakby pływał. Borowiecki podniósł go, przyprowadził do jadalni, postawił pod piecem i pytał: - Gdzieœ się upił? Tyle razy ci zapowiadałem, że jak się upijesz, wyrzucę cię do diabła, słyszysz, co mówię? - Słyszę, panie dyrektorze, słyszę, aha, niby pan Moryc -bełkotał, na próżno starajšc się znaleŸć równowagę. - Kto ci zbił pysk? Wyglšdasz jak œwinia. - Mnie kto zbił pysk? mnie, prze... pana dyrektora, nikt zbił pysk, mnie nikt nie może zbić pysk, bo ja bym prze... pana dyrektora gnaty połamał, morde zbiuł i byłoby fertig, na glanc... cholera. Borowiecki widzšc, że z pijanym się nie dogada, przyniósł karafkę z wodš, przytrzymał go jednš rękš i wszystkš wodę wylał mu na głowę. Mateusz się kręcił i wyrywał, ale otrzeŸwiał nieco i obcicrajšc rękawami twarz posinionš, zalanš krwiš, patrzył ogłupiałymi oczyma. - Był pan Moryc? - pytał cierpliwie dalej. - Był. - Gdzie pojechał? - Odwiózł niby tę małš, czarnš i miał być w Grandzie. To znaczyło w Grand-Hotelu. - Kto tutaj był? - Różne państwo było, był pan Bedn, pan Hertz i inne jeszcze Żydy. Ja z Agatš od pana inżyniera gotowaliœmy kolację. - I upiłeœ się jak œwinia ostatnia; któż cię tak pobił? - Nikt mnie nie bił. Pomacał się bezwiednie po twarzy i głowie i syknšł z bólu. - A skšdże masz te dziury we łbie, co? - A to, a bo... był i pan Moryc, i ta czarna małpa, i ten garbaty, i te Żydy. - Gadaj natychmiast, gdzieœ się upił i kto cię pobił? -krzyknšł z wœciekłoœciš. - Ja nie pijany ani mnie kto pobił. Poszedłem po piwo dla panów, a w szynku były kolegi od Francuzów i postawiły bier. Dobra nasza! Postawiłem i ja. Jak ony postawiły raz, to i ja raz. Potem przyszły ludzie z blichu naszego, dobre Polaki, z moich stron, postawiły i one bier - dobra nasza; postawiłem i ja. Ony dobre Polaki, toi ja dobry Polak, ony stawiały -dobra nasza, to i ja stawiam. Alem nie pijany, prze... pana dyrektora, jak Pana Boga kocham, takim trzeŸwy, co, jak pan dyrektor chce - to chuchnę, niech pan dyrektor sprawdzi. Nachylił się i z zamkniętymi oczami, przylegajšc mocno grzbietem do pieca, chuchał na pokój. Borowiecki przebierał się w swoim pokoju inie słuchał, ale Mateusz gadał wcišż. - Potem przyszły webery od starego pana Bau-ma i foluszniki. Piły z nami - myœma stawiali, a że zaœ Niemcy podły naród, to stawiać nie chciały. To ja jednego ino tak Ÿdziebko palcem tknšłem, to un na ziemię, a drugi me kuflem w łeb. To ja i tego tak Ÿdziebko palcem tknšłem, to on tyż na ziemię, a Niemcy me zaœ za orzydle. Ja się nie biłem, bo wiem, że pan dyrektor tego nie lubi. A że ja słucham swojego pana, to ja się nie biłem, ale kiej mie jeden ucapił za włosy, a inne za orzydle, a jeszcze któryœ lunšł me bez pysk, to myœlę, szkodami tego tużurka, co go mam od pana dyrektora, i mówię po dobremu: "Puœć me",a un me nożem pod żebro. To ja go łbem o œcianę, to un został. Kolegi pomogły i było fertig, na glanc. Ja się nie biłem, tknšłem ino Ÿdziebełko palcem, to by i kurcze ustało, a taka œwinia już leży. Miętki w nogach naród, panie dyrektorze, bardzo miętki, te Niemcy.Ja ino tak Ÿdziebko palcem tknšłem, to już forbeit, na ziemi! Mruczał coraz senniej i z wycišgniętš rękšprzed siebie wskazujšcym palcem pokazywał, jak on Ÿdziebko tylko tykał. - IdŸ spać - zawołał Borowieeki, pogasił œwiatła, zaprowadził go do kuchni i pojechał szukać Moryca. W "Victorii" było zamknięte, w Grand-Hotelutakże. - Pan Kurowski już œpi? - zapytał numerowego. - Wcale nie był dzisiaj, był przygotowany salon, i nie przyjechał. - Pan Welt był u was wieczorem? - Był z paniami i z panem Cohnem, pojechalido "Arkadii". Pojechali do "Arkadii" na Konstantynowskš, i tam już nie było nikogo. Objechał kilka jeszcze knajp, gdzie zwykle młodzież łódzka się bawiła, ale nigdzie go nie znalazł. - Gdzie ta małpa się schowała - myœlał zirytowany i raptownie krzyknšł dorożkarzowi: - JedŸ na miód, wiesz gdzie?Jeœli tam nie będzie, to go już nigdzie nie znajdę. - Zaraz tam będziemy, panie! - I podcišł konia ze wszystkich sił, bo wlókł się strasznie powoli, utykajšc po dziurach i dołach, dorożka skakała i kołysała się po bruku pełnym najstraszliwszych wybojów, niby łódka po falach morskich. Borowiecki klšł i zacinał zęby i żeby zapanować nad rozdenerwowaniem, które tak nim trzęsło, że nie mógł zapalić papierosa, bo mu się łamał w rękach, zaczšł usilnie myœleć nad tš sprawš bawełnianš. - Bauer sprzedał dobrze ten telegram Zukerowi. Co za dziwna kobieta - przerzuciłsię do wspomnień Lucy i utonšł w nich. Znał jš od lat dwóch, ale nie zwrócił szczególniej-szej uwagi, ponieważ był zajęty Likiertowš, a potem opowiadali o niej, że jest niepomiernie głupia, tak prawie, jak pięknš była. - Co za temperament - szeptał wstrzšsajšcsię na przypomnienie. Od dosyć dawna wiedział, że zwrócił jej uwagę, dawała mu poznać spojrzeniami, zapraszaniem usilnym do siebie, z których jakoœ nigdy nie korzystał. Bywała tam wszędzie, gdzie wiedziała, że i jego spotka.Plotka łódzka, którš tam z całš pasjš i z wielkš maestriš uprawiajš przeważnie mężczyŸni, którš sš przepełnione kantory ifabryki, zaczynała już coœ kombinować i przebškiwać, ale szybko ustała, ponieważ Borowiecki trzymał się z daleka, pochłonięty W ostatnich miesišcach planami założenia fabryki. Znał osobiœcie Zukera, starego chałaciarza, przedzierzgniętego w ostatnich dziesięciu latach w milionera-fabrykanta, który zaczynał swojškarierę w Łodzi od skupowania zużytych, doniczego fabrykom już nie służšcych szmat bawełnianych, strzępów papieru, pyłu bawełnianego, jakiego zawsze było dosyć po tkalniach i postrzygalniach. Nie cierpiał go za tandetne wyroby, naœladujšce powierzchownie w deseniach i kolorach wyroby firmy Bucholca, a w istocie materiały w najgorszym gatunku, sprzedawane tanio, które uniemożliwiały Wszelkš konkurencję. Wiedział, że Zukerowa nie ma kochanka, boraz, że była Żydówkš, a po drugie, w mieœcie, gdzie wszyscy, poczynajšc od milionerów, a skończywszy na ostatnim gwoŸdziu w tej olbrzymiej maszynie wytwórczej, muszš robić, muszš się cali oddawać tej pracy, jest niezmiernie mało zawodowych donżuanów, niesłychanie małosposobnoœci do zdobywania i obałamucania kobiet. A zresztš, gdyby tak było, już by o tym ktoœ wiedział i mówił z pewnoœciš. - Czy ona ma i duszę jakš? - myœlał teraz rozpatrujšc jej dzikš, niepohamowanš namiętnoœć. - Ale po co ja tam wlazłem, jeszcze teraz! Do diabła z miłoœciš, mieć teraz takš kulę u nogi, kiedy się zakłada fabrykę na kredyt. A jednak... I zastanowił się, szukał w sobie miłoœci do niej, wmawiał w siebie zupełnie szczerze, że jš kocha, że to miłoœć go porwała, a nie zwykła, zmysłowa burza zdrowego i nie wyczerpanego organizmu. - BšdŸ co bšdŸ, gra warta œwieczki - pomyœlał. Dorożkarz zakręcił i stanšł zaraz przy rogu Spacerowej, przed synagogš. Rozdział V Restauracja, do której przyjechał Borowiecki poszukujšc Moryca, znajdowałasię zaraz za synagogš, w głębi podwórza, obstawionego, niby kamiennymi pudłami, czteropiętrowymi oficynami z trzech stron,bo czwartš zakończał mały ogródek, odgrodzony zielonymi sztachetkami i przyparty do tyłów olbrzymich, nagich czerwonych murów jakiejœ fabryki. Mała oficynka parterowa stała w głębi podsamym murem i buchała oœwietlonymi oknami i wrzaskliwš, podobnš do ryczenia osłów wrzawš. - Oho, jest cała banda - pomyœlał wchodzšcdo długiej niskiej sali, tak zaciemnionej dymami cygar, że w pierwszej chwili w tymsinawym obłoku, popstrzonym złotymi kulami gazowych œwiateł, nie odróżnił nikogo. Kilkadziesišt osób tłoczyło się dookoła długiego stołu, krzyczało, gadało głoœno, œmiało się i œpiewało, co połšczone z brzękiem talerzy i przenikliwym szczękiem tłuczonego szkła tworzyło takš splštanš, zgiełkliwš wrzawę, że œciany się trzęsły i nic usłyszeć nie było można. Naraz przycichło nieco i jakiœ ochrypnięty,pijany głos zaintonował z drugiego końca stołu: Agato! Ty interes feiny masz Agato! Agato! Ja całuję ciebie w twarz - Agato! Agato! To mi za to piwa dasz - Agato! - Agato! - ryczał tłum wszystkimi możliwymi i niemożliwymi głosami, które tak pokryły głos Bum-Buma, który był tej piosnki przedziwnie głupiej kompozytorem isolistš, że na próżno krzyczał dalsze zwrotki, nikt go nie słuchał, bo wszyscy wyli: - Agato! Agato! - Bum-Bum, la, la, la! Agato! Tra, la, la, la! Agato! Cip, cip, cip, Agato! Tak ten œpiew podniecał, że zaczęli do taktu bić laskami w stół, kufle leciały na œciany lub rozpryskiwały się o piec, niektórym i to nie wystarczało, bo krzesłami bili o ziemię i jak zapamiętali, oœlepli, z zamkniętymi oczami œpiewali: - Agato! Agato! - Panowie, na miłoœć boskš, bo mi sprowadzicie tymi krzykami policję - zaczšłbłagać wystraszony gospodarz. - Pan potrzebujesz być cicho, my płacim! Panienko, proszę jedno piwo! - Hej, Bum-Bum, zaœpiewaj no pan - krzyczano do Buma, który poprawiał binokle obu rękami i stał w drugim pokoju przed bufetem. - Kwicz, Bum-Bum, ja i tak nie słyszę - szeptał jeden półsennie, leżšc na stole, który cały był pokryty butelkami wina i koniaków, maszynkami od kawy, kamionkamiod porteru, kuflami i szkłem potłuczonym. - Agato! Agato! - wrzeszczał półgłosem jakiœ kantorowicz, senny, z przymkniętymi oczami, pijany, bił laskš w stół. - No, bawiš się echt po łódzku - szepnšł Karol szukajšc oczami Moryca. - Dyrektor! Panowie, jest i firma Bucholc gnać, arb 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż&Pyc'Éc(Ů c)Ú)š c*“7Ü;Herman i Spółka! Jesteœmy zatem w komplecie. Panienko, kółko koniaków! - krzyczał jakiœ wysoki i gruby Niemiec łamanš polszczyznš. Zatoczył się szerokim gestem dookoła, chciał jeszcze coœ mówić, ale nogi mu się zwinęły i upadł na kanapę stojšcš za nim. - Ależ to, widzę, cała banda wesoła. - Cały nasz komplet burszów. - My tak zawsze, jak pić, to solidarnie, jakco robić -zdechł pies. - O tak, solidarnie, jak mówi ten, no, jakże się nazywa, no, ten, co to mówił: "Hej, ramię do ramienia, wspólnymi łańcuchy!" - Opaszmy brzuchy albo innš galanterię - wtršcił ktoœ z boku. - Cicho pan. Włóczęgom, psom i ludziom od Szai - wstęp wzbroniony! Zapisz pan to, panie redaktorze - wołał któryœ zwracajšcsię do wysokiego, chudego blondyna, melancholijnie siedzšcego na œrodku pokoju,który błšdził dużymi, jakby pożyczonymi oczami po œcianach pokrytych oleodrukami. - Moryc, mam do ciebie bardzo pilny interes- szepnšł Karol przysiadajšc się do Welta i do Leona Cohna, bo obaj pili tylko ze sobš. - Pieniędzy chcesz, masz pugilares - szepnšł nadstawiajšc kieszeń spodniš surduta - albo zaczekaj, chodŸmy do bufetu. U diabła, jestem pijany - mruknšł, na próżno usiłujšc się trzymać prosto. - Może dyrektor usišdzie. Napijem się, a! wódeczka jest, koniaczek jest, a! - Każcie mi dać jeœć, bo głodnym jak wilk. Kelnerka przyniosła goršcych serdelków, bo już nic więcej nie było w bufecie. Borowiecki zaczšł jeœć nie zważajšc na towarzystwo całe, które porozdzielane na grupy piło i gadało. Była to sama prawie młodzież łódzka, typowa młodzież z kantorów i składów, z małš domieszkš techników fabrycznych i specjalistów innych zajęć. Bum-Bum, pomimo że był zupełnie pijanym, chodził po sali, w pięœć się trzaskał, binokle poprawiał, pił ze wszystkimi, a chwilami podchodził do młodego chłopaka, który wciœnięty w głęboki fotel, obwišzany serwetkš spał, i krzyczał mu do ucha: - Kuzyn, nie œpij! - Zeit ist Geld! Czyje conto? - odpowiadał nie otwierajšc oczu, stukał automatycznie kuflem w stół i spał dalej. - Kobieta! Daj pan pokój, to kein geszeft być kobietš, to szkoda czasu - wołał ze œmiechem znany powszechnie w Łodzi Feluœ Fiszbin. - Ja jestem człowiek, panie, najautentyczniejszy człowiek -krzyczano przy drugim rogu, - Pan się nie chwal! Pan jesteœ gruba symulacja człowieka -drwił Feluœ. - Panie Fiszbin, pan może jesteœ Fiszbin, alepański interes nie jest nawet słoma. - Panie Weinberg, pan jesteœ... no, już pan wiesz j my wiemy, co pan jesteœ, ha, ha, ha. - Bum-Bum, zaœpiewaj majufes, bo się Żydykłócš. - Konig, ty jesteœ mój przyjaciel, ale ja ze smutkiem widzę, żeœ ty coraz głupszy. Tobie już w brzuch głowa wlazła. Ja się o ciebie bardzo boję. Panowie, on się tak pasie, że jemu niedługo własna skóra nie wystarczy, on się w niš nie zmieœci, ho, ho.Œmiech gruchnšł ogólny, ale Konig nie odezwał się, popijał piwo i wpatrywał się w œwiatła nieprzytomnymi oczami, siedział bez surduta, z rozpiętym kołnierzykiem u koszuli. - Wróćmy, doktorze, do kobiet - zaczšł Feluœ do sšsiada, który z opuszczonš na piersi brodš siedział i wykręcał ustawicznie i niezmordowanie wšsiki blond ico chwila nerwowym ruchem otrzepywał klapy surduta i wpychał w rękawy dosyć brudne mankiety. - Dobrze, to jest ważna kwestia, choćby z punktu socjalno-psychologicznego. - To jest żadna kwestia. Znasz pan chociażby jednš porzšdnš kobietę? - Panie Feliksie, pan jesteœ pijany, co pan wygadujesz! Ja panu tutaj w Łodzi pokażę setki najlepszych, najzacniejszych, najrozumniejszych kobiet - krzyczał wyrwany z apatii, podskakujšc na krzeœle i z błyskawicznš szybkoœciš otrzepujšc sobieklapy. - To pewno pańskie pacjentki, pan je powinieneœ chwalić. - Z punktu socjalno-psychologicznego bioršc, to, co pan mówisz, jest... - Z każdego boku jest to prawda, jest to cztery razy prawda. Pan mi dowiedŸ, że jest inaczej. - Mówię przecież panu. - To jest gadanie, tylko gadanie, mnie potrzeba faktów! Ja jestem człowiek realny, panie Wysocki, ja jestem pozytywista. Panienko, maszynka kawy, chartrezy! - Dobrze, dobrze! Zaraz panu dam fakty: Borowska, Amzelowa, Bibrychowa, bo co? - Ha, ha, ha, wyliczaj pan więcej, to dla mnie œliczny kawałek zabawy. - Pan się nie œmiej, to sš porzšdne kobiety - krzyczał zaperzony. - Skšd to pan wiesz, miałeœ je pan w komis? - rzucił cynicznie Feluœ. - Nie wymieniłem jeszcze najpierwszych, takich, jak Zukerowa i Wolkmanowa. - To się nie liczy. Jednš mšż trzyma w zamknięciu, a druga nie ma czasu wyjrzeć na œwiat, bo ma na trzy lata czworo dzieci.- Keszterowa to co, to perkal? a Grosglikowa to wata? Cóż pan na to powie? - Ja nie powiem nic. - A widzisz pan - wołał doktor rozpromieniony, podkręcajšc wšsiki. - Ja jestem człowiek realny i dlatego nie powiem nic, bo co tu brać w rachubę kobiety brzydkie, to jest taki brzydki towar, żeby go w komis nie wzišł nawet Leon Cohn, a on wszystko bierze. - Ja je biorę w rachubę i stawiam w pierwszym rzędzie. One majš oprócz zwykłej, organicznej uczciwoœci, jeszcze etykę. - Etykę, co to jest za towar? Kto w tym robi? - wołał nanoszšc się od œmiechu. - Feluœ, powiedziałeœ witz na sto procent - krzyknšł przez stół Leon Cohn klaszczšc wdłonie. Doktor nie odezwał się, pił goršcš kawę, którš mu Feluœ nalał, podkręcał wšsiki, strzepywał klapy, wpychał mankiety i zwrócił się do sšsiada obok, który wcišż pił, milczał i co chwila przecierał czerwonym fularem okulary. - Mecenas masz to samo zdanie o kobietachco i pan Feliks? - Pni, to jest... uwasz pan dobrodziej... jak by to wyłuszczyć... hm- machnšł rękš, napił się piwa, zapalił cišgle gasnšcego papierosa i przypatrywał się płonšcej zapałce. - Pytam się, co mecenas myœlisz o kobietach? - szturmował doktor i nastawiaćzaczynał twarz do nowej walki o czeœć kobiet. - Uważa pan dobrodziej, ja nic nie myœlę, japiję piwo -machnšł pogardliwie rękš i umoczył całš twarz w kuflu, jaki postawiła przed nim kelnerka. Pił długo, a potem palcami wyciskał białš pianę z wšsów rzadkich, które mu niby rudawš strzechš wisiały nad ustami, - Pan mi pokaż uczciwš kobietę, ja jej poœlęJedwab od Szmidt i Fitze, kapelusz od Madame Gustawe i mały papierek na który z banków z podpisem Grosglilka, to panu póŸniej opowiem o niej ciekawe rzeczy - zaczšł się znowu œmiać. - Pan to gadaj na Batutach, tam może panu uwierzš i będš cenili pańskie zdanie, ale mytrochę pana znamy, panie Feliksie. - Co tu redaktor swojš szpulkę wstawia? - Bo pan blagujesz, aż się krochmal sypie - odpowiedział ktoœ za nazwanego redaktora,który zirytowany wyniósł się do bufetu. - Kuzyn, nie œpij - krzyknšł Bum. - Zeit ist Geid! Czyje conto? - szepnšł stukajšc kuflem w stół i chciał go podnieœćdo ust, ale nie doniósł, ręka mu opadła, piwo z kuflem poleciało na ziemię, nie wiedział o tym, tylko się bokiem przekręciłw fotelu, serwetš przysłonił twarz i spał,- Co osoba chce? Niech ładna osoba powie?- szeptał Leon Cohn usiłujšc pocałować wydzierajšcš mu się kelnerkę. - Niech mi pan da spokój, niech mnie pan puœci - i szarpnęła się energicznie. - Co osoba się rzuca, ja płacę, to ja się rzucę, ja jestem Cohn, Leon Cohn! - Co mi tam pańskie nazwisko, niech mnie pan puœci - zawołała gwałtownie. - Niech osoba idzie do diabła! Szmelc! - rzucił pogardliwie za odchodzšcš i zaczšł œcišgać porozpinany surdut i kamizelkę. - Moryc! Masz już dosyć pijaństwa, chodŸmy do domu, jest ważny interes - szeptał Karol w najwyższym zniecierpliwieniu, bo Moryc pijany, z twarzš w dłoniach, siedział nieprzytomny ina wszystko, co słyszał, odpowiadał w kółko: - Ja jestem Moryc Welt, Piotrkowska 75, pierwsze piętro. IdŸ pan do diabła! - Panie Cohn, ja miałem do pana mały interes - szepnšł Borowiecki. - Ile pan potrzebuje? Mlasnšł językiem, trzasnšł w palce i już wycišgnšł pugilares. - Pan się prędko orientuje - uœmiechnšł się Borowiecki. - Ja jestem Leon Cohn! Ile? - Jutro powie panu Moryc, ja chciałem się tylko zapewnić. Dziękuję panu. - Cała moja kasa, cały mój kredyt na pańskie rozporzšdzenie. - Bardzo dziękuję. Termin nie dłuższy jak trzymiesięczny. - Kto mówi o terminie? Pomiędzy przyjaciółmi taka bagatelka co stoi?... - Daj mi sodowej - mruknšł Moryc. - Gdy mu przyniósł, pił wprost z syfonu, - Schube, powiedz prawdę, ile cię kosztuje ta twoja Józia? - szeptano za Karolem. - Drogi towar, jeœli chcesz kupić teraz. - Poczekam do licytacji, poczekam. Ale powiedz co cię to kosztuje, bo w Łodzi mówiš, że z tysišc rubli miesięcznie. - Może tysišc, może pięć, nie wiem. - Nie płacisz? - Płacę, grubo płacę - wekslami. Mieszkanie zapłaciłem wekslem, meble wekslem, modniarkę wekslem, wszystko wekslem. Skšd ja mogę wiedzieć, co mnie torazem kosztuje, będę wiedział dopiero, jaksię położę, ile zechcš wzišć za sto. Teraz nic nie wiem. - Wiesz, to jest genialne! - Słyszysz pan, panie Cohn, co mówiš za nami? - Słyszę, słyszę. To jest grube łajdactwo, ale mšdre, a, a, jakie mšdre! - Chcesz, żebym jechał do domu? - pytał Moryc. - I to natychmiast, bardzo pilny interes. - Nasz interes? - Nasz, niesłychanie ważna rzecz, niesłychanie. - Jak interes, to ja jestem prawie trzeŸwy.ChodŸmy. Karol wyszedł prowadzšc pod ramię Moryca, który się chwiał na nogach i nie mógł utrzymać równowagi, a za nimi przezotwarte drzwi buchnšł potok œpiewów i krzyków i rozlał się po cichym, ciemnym podwórzu, i zginšł w przestrzeniach, w nocy. Œwit się już robił nad Łodziš, bo czarne kominy zaczęły majaczyć coraz jaœniejszymi barwami, dachy błyszczały w œwietle tych bladych zórz, co niby róż najdelikatniejszy, zmieszany z perłami, roztrzšsały swš œwiatłoœć nad ziemiš. Mróz poœcinał błoto, pokrył miejscami kałuże warstwš lodu i pobielił mostki nad rynsztokami, i okrył bujnš osędzielinš drzewa. Dzień zapowiadał się pogodny. Moryc wdychał całš piersiš to chłodne, zimne powietrze i przychodził coraz bardziej do siebie. - Wiesz, nie pamiętam nigdy, abym się tak upił. Nie mogę sobie darować, szumi mi w głowie jak w samowarze. - Zrobię ci herbaty z cytrynš, wytrzeŸwiejesz, przygotowywani ci takš niespodziankę, że zechcesz się upić z radoœci po raz drugi. - No, ciekaw jestem, co to może być. I zaraz po przyjeŸdzie, nie budzšc już Mateusza, który spał, klęczšc przed kominem z głowš na blasze, Karol nalał wody do samowara i zapalił pod nim gaz. Moryc się trzeŸwił bardzo radykalnie, bo zlał głowę zimnš wodš, umył się i wypiwszy kilka szklanek herbaty poczuł sięzupełnie przytomnym. - No, jestem już fertig. Do diabła, zimno mi obrzydliwie. - Maks! - wołał tymczasem Karol trzęsšc zcałej siły Bauma, ale Maks nie odezwał sięi obciskał silniej surdut na głowę. - Na nic wszystko, œpi jak zabity. Tak mi zresztš pilno, że nie będę czekał. - Przeczytaj, Moryc, uważnie depeszę, tylko nie oglšdaj adresu - zastrzegł, podajšc telegram. - Ba, kiedy nic nie rozumiem - cyfrowana! - Prawda. Zaraz ci przeczytam. I czytał mu wolno, bardzo dobitnie, podkreœlajšc cyfry l daty. Moryc wytrzeŸwiał zupełnie, na pierwsze słowa zerwał się on z krzesła i pochłaniał oczami, całym sobš, treœć tego telegramu. Gdy Karol skończył i podniósł tryumfujšcy wzrok na niego, Moryc stał nieruchomy, zapatrzony w ten interes, po kilka razy wciskał binokle na nos, które muzupełnie nie chciały się utrzymać, uœmiechał się tak słodko jak do ukochanej,szarpał nerwowo swojš pięknš brodę, wreszcie rzekł uroczyœcie. - Wiesz, Karol, my mamy już przyszłoœć, my mamy grube pienišdze. Ten telegram wart jest sto tysięcy rubli, no, pięćdziesištco najmniej. My się możemy na tej uroczystoœci pocałować! Co to za interes, co to za interes! - I posuwał się do Borowieckiego chcšc go istotnie w tym radosnym podnieceniu ucałować serdecznie.- Daj spokój, Moryc. Nam potrzeba teraz gotówki nie pocałunków. - Prawda, masz rację, trzeba teraz pieniędzy i pieniędzy. - Czym więcej kupimy, tym więcej zarobimy. - Co się to w Łodzi będzie dziać. Aj! aj! Jeœlio tym wie Szaja albo Bucholc, jeœli zdšży wykupić, to wszyscy dopiero będš œpiewać. Skšdżeœ to wyrwał! - Moryc, to moja tajemnica, to moja nagroda. - Uœmiechnšł się do siebie, bo przyszła mu na myœl Lucy. - Twoja tajemnica to twój kapitał. Mnie jednak dziwi jedno. - Co takiego? - Ja się tego, Karol, nie spodziewałem po tobie. Mówię zupełnie szczerze. Nie spodziewałem się, żebyœ był zdolny mieć taki interes w ręku i chciał się dzielić z nami. - Toœ mnie nie znał. - Wiesz, że po tym fakcie jeszcze cię mniejznam. - I patrzył na niego tak, jakby podejrzewał jakš zasadzkę, bo nie mógł pojšć, jak można chcieć się dobrowolnie dzielić zyskami. - Jestem A r y j c z y k, a ty jesteœ Semita, w tym leży wytłumaczenie. - Ja go nie widzę, nie rozumiem, co chcesz powiedzieć przez to. - Tylko to, że ja chcę zrobić pienišdze, ale dla mnie œwiat się nie kończy na milionach nawet, a ty widzisz cały swój cel życia w zrobieniu pieniędzy. Kochasz pienišdze dla pieniędzy i zdobywasz je bezwzględnoœciš, nie oglšdajšc się na œrodki. - Bo każdy jest dobry, który pomaga. - To właœnie jest semickš filozofiš. - Z czymże ja się potrzebuję liczyć. Właœnie taka filozofia nie jest ani aryjska, ani semickš, jest filozofia kupiecka. - No, mniejsza. Pomówimy o tym kiedy indziej obszerniej. Dlatego dzielę się z wami, że jesteœcie moimi wspólnikami i dawnymi przyjaciółmi. Zresztš, tak mi każe ambicja nawet, zrobićprzysługę przyjaciołom. _ Droga ambicja. - Liczysz? - Bo wszystko się oblicza. - Ileż liczysz naszš dawnš zażyłoœć? - Karol, ty się nie œmiej, ale ja ci powiem, iż twojš przyjaŸń mógłbym obliczyć na ruble, bo ja przez niš, przez to, że razem mieszkamy, mam więcej kredytu o jakie dwadzieœcia tysięcy rubli. Mówię ci szczerze. Borowiecki œmiał się serdecznie, zadowolony głęboko ze słów Moryca. - To co ja robię, zrobiłbyœ i ty, zrobiłby i Baum. - Ja się boję, Karol, ja się bardzo boję, że Maks jest mšdry człowiek, że on jest kupiec... Ale co ja, to zrobiłbym z całš przyjemnoœciš. Zaczšł gładzić brodę i nasadzać binokle, żeby pokryć wyraz ócz i ust, które mówiłyzupełnie co innego. - Ty jesteœ szlachcic, ty jesteœ naprawdę von Borowiecki. - Maks! Wstawaj; œpiochu! - krzyczał do ucha Baumowi. - Nie budŸ mnie! - ryczał wœciekły, wymachujšc nogami. - Nie wierzgaj, tylko wstawaj, bo jest pilnyinteres. - Karol, po co go budzisz - szepnšł cicho Moryc. - We trzech przecież musimy się naradzić...- Dlaczego nie mamy zrobić tego interesu we dwóch? - Bo zrobimy go we trzech - powiedział zimno Borowiecki. - Czy ja mówię inaczej! Moglibyœmy tylko ułożyć bez niego, a jak wstanie, jak się wyœpi, to mu się powie! My w Łodzi stanowimy brylantowš spółkę. I biegał po pokoju coraz prędzej. Opowiadał o przyszłych zarobkach, rzucał cyfry, siadał na chwilę przy stole, brał w obie ręce szklankę z herbatš i pił; był tak zdenerwowanym, że binokle wcišż mu wpadały do szklanki; klšł, wycierał je o poły surduta i znowu biegał, albo pochylał się nad stołem i na ceracie kreœlił kolumnycyfr, które zmazywał natychmiast poœlinionym palcem. Tymczasem Baum wstał, wysapał się, wyklšł w kil. ku językach, wypił olbrzymiš iloœć herbaty, zjadł wszystkie resztki z kolacji, jakie jeszcze były na ta. lerzach, zapalił krótkš angielskš fajeczkę i przygładzajšc swojš małš łysinkę, jakš miał nad czołem, mruknšł: - Czego chcecie? Gadać prędko, bo mi się chce spać. - Nie pójdziesz spać, jeno się dowiesz. - Nie pyskuj. Karol przeczytał mu telegram. Moryc wyłożył plan, który był bardzo prosty: mieć pienišdze, dużo pieniędzy, jechać natychmiast do Hamburga, kupić co się da surowej bawełny i sprowadzić jš do Łodzi, zanim prawo o podwyższonym cle i taryfie zacznie obowišzywać. A potem sprzedawać, ma się rozumieć, z jak największym zyskiem. Baum myœlał długo, zapisywał coœ w notesie, fajkę wypalił, wytrzšsnšł popiół na spodek, przecišgnšł swoje olbrzymie koœci i rzekł: - Zapiszcie mnie na dziesięć tysięcy rubli, więcej nie mogę. Dobranoc! Podniósł się z krzesła, aby iœć z powrotemspać. - Zaczekajże! Musimy się przecież porozumieć, Wyœpisz się jeszcze. c gnać, arb 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż+P-c,}ń c-n c.…( c/7Ë:- Niech was diabli wezmš z tymi porozumiewaniami się. Ach, te Polaki! W Rydze przez całe trzy lata mało co spałem, bo wszyscy się całe noce u mnie porozumiewali... i w Łodzi to samo. Usiadł niechętnie i zaczšł nabijać fajkę. - Moryc, ile dajesz? - Tak samo dziesięć tysięcy. Nie wydobędę na razie więcej. - Więc i ja tak samo. - Zyski i straty będš równe. - Ale który z nas pojedzie? - zapytał Baum. - Może jechać Moryc tylko, bo on się zna dobrze i to jego specjalnoœć. - Dobrze, pojadę. Co dacie gotówki zaraz? -Ja mam piętnaœcie rubli, mogę dołożyć mój pierœcień brylantowy, zastawisz go u ciotki, da ci więcej niż mnie - mówił ironicznie Maks. - Mam wszystkiego przy sobie, zaraz... 400 rubli, mogę dać 300 zaraz. - Kto twoje weksle będzie żyrował, Baum? - Dam gotówkę. - Ja jeœli na czas nie wyrwę gotówki, to dam weksle z dobrym żyrem. Zaległa cisza. Maks położy! głowę na stole i patrzył na Moryca, który szybko coœ pisał i obliczał. Karol chodził wolno po pokoju i wšchał dla orzeŸwienia jakieœ perfumy w kosztownym flakoniku. Dzień był już wielki i przez okna pozasłaniane gipiurowymi zasłonami wlewał białe, ostre œwiatło poranku i mšcił blask lampy i œwiec płonšcych w wielkich. bršzowych kandelabrach. Cisza ogromna, cisza Łodzi w niedzielę, rozlewała się po mieœcie i przenikała do wnętrza mieszkania. Jakiœ daleki turkot dorożki huczał niby grzmot po stwardniałym błocie i w pustej, jakby wymarłej ulicy. Karol otworzył lufcik, aby wpuœcić trochę œwieżego powietrza, i wyjrzał na ulicę. Szron pokrywał bruk i dachy i skrzył się jak brylanty w słońcu, co wstało gdzieœ daleko za Łodziš, za fabrykami, których kominy, niby las gęsty i ponury, rozcišgały się wprost okien i odcinały swoje potężne, surowe profile na tle zloto-błękitnego nieba. - A jak się ten interes nie uda - szepnšł cofajšc się z okna. - Ano, to stracimy, psiakrew, i nic więcej -mruknšł Maks obojętnie. - Możemy stracić trzy razy, bo kapitał, zarobek, a może i fabrykę. - Nie może tak być - wykrzyknšł Maks bijšc ze złoœciš w stół. - Fabrykę musimy mieć. Ja już z ojcem nie wytrzymam dłużej, a zresztš, czy mój fater długo pocišgnie? Jeszcze rok, jeszcze dwa, a zjedzš go zięciowie, dogryzie go Zuker, on przecież zaczšł już nas jeœć, bo naœladuje nasze kapy na łóżka i nasze kołdry kolorowe i sprzedaje o 50% taniej; on nas żywcem zjada. A ja nie urodziłem się na parobka w cudzym interesie. Mam już trzydzieœci lat, potrzebuję zaczšć na siebie!- I ja mówię, .nie może być. Fabrykę, tak czy owak, mieć musimy. Ja także dłużej niewytrzymam u Bucholca. - Boicie się? - szepnšł Moryc. - To naturalna obawa, gdy się może stracić wszystko. - Ty, Karol, nie możesz zginšć w żadnym razie; ty ze swojš uznanš specjalnoœciš, zeswoim nazwiskiem, ze swoim von, ze swojštwarzš, zawsze możesz dostać milion, chociażby z Mullerównš w dodatku. - Nie gadaj, mam narzeczonš, którš kocham. - Co to przeszkadza, można mieć dwie naraz narzeczone i w obu się kochać, a ożenić się z trzeciš, która będzie miała pienišdze. Karol się nie odezwał, bo mu się przypomniała panna Mada i jej naiwny szczebiot; chodził po pokoju, a Maks usiadłna stole, ćmił fajkę i bujał długimi nogami i nadstawiał twarz na pocałunek słońca, co się przedarło wskroœ okien domu naprzeciwko i kładło długš złotš smugę, pełnš drgajšcego pyłu, na jego twarz rozespanš i na czarnš głowę Moryca, siedzšcego z drugiej strony stołu. - Jeœli się boicie ryzyka, to ja wam dam radę, a raczej powiem, że istotnie to jest ryzyko. A jeżeli o tym interesie wie cała bawełna łódzka? Jeżeli ja ich w Hamburgu zastanę wszystkich! A jeżeli przez wielkie i gwałtowne zapotrzebowanie bawełna pójdzie w górę za bardzo! A w Łodzi nie będziemy mieli komu jej sprzedać, to co? - przerobimy jš w swojej fabryce i zarobimy jeszcze więcej -szepnšł Maks nadstawiajšc pod działanie słońca ucho jedno i częœć głowy. - Ale jest wyjœcie. Zarobicie również i bez ryzyka. - W jaki sposób? -zapytał Karol przystajšc. - Odstšpcie mi cały ten interes. Ja wam dam po pięć, no, po dziesięć tysięcy odstępnego, niech stracę, i to gotówkš, bares geld, za parę godzin. - Œwinia - mruknšł Maks. - Daj pokój, Maks, on to robi z przyjaŸni. - A właœnie, że z przyjaŸni, bo jak ja stracę, wy i tak możecie mieć fabrykę, a gdy zarobicie, również wam to nie przeszkodzi. - Nie traćmy czasu na próżne gadaniny, trzeba iœć spać. Kupujemy razem na wspólne ryzyko, a ty, Moryc, jedziesz dzisiaj do Hamburga, - Niech da pokrycie. Kupi za nasze pienišdze, a potem powie, że kupił dla siebie, jego stać na to! - To nasza przyjaŸń i moje słowo jest pies, co ty gadasz, Maks - wykrzyknšł oburzony. - Twoje słowo złoto, twoja przyjaŸń to dobry weksel, ale ewikcję daj, to handel. - Załatwimy to w ten sposób, że Moryc będzie kupować i wysyłać zaraz pospiesznymi frachtami, na nachname. My wykupimy. - A gdzie moja pewnoœć, że mnie nie wyeliminujecie ze spółki, co? - Œwinia - zawołał głęboko dotknięty Maks,uderzajšc pięœciš w stół. - Cicho, Maks, on ma rację. Zrobimy zaraz piœmiennš umowę, którš się póŸniej dla uważnienia urzędowego przecišgnie przez regenta. Napisali zaraz upunktowanš wielokrotnie umowę, rodzaj aktu spółki, zawierajšcej się pomiędzy nimi trzema, na prowadzenie handlu surowš bawełnš. Było w niej wszystko przewidziane. - No, teraz stoimy na gruncie realnym. Ile mi wyznaczacie za zajęcie się tym interesem? - Teraz zwykłe komisowe za kupno, a póŸniej po, rozumiemy się. - Zaliczcie mi z góry, co możecie. Ja wam rachu-nek dokładny przedstawię strat, jakie poniosę przez czas pobytu w Hamburgu, strat na agenturze swojej, której przez ten czas nie będę mógł prowadzić. - Œwinia - powiedział po raz trzeci Maks i wykręcił drugš stronę twarzy na słońce. - Maks, tyœ mi powiedział trzy razy œwinia,ja ci tylko raz odpowiem: głupi! Ty pamiętaj, że my mamy prowadzić nie romans, nie małżeństwo, tylko interes. Sam okpiłbyœ Pana Boga, żeby się tylko dało, a mnie mówisz œwinia, kiedy ja chcę tylko tego, co mi się należy prawnie. No, niech Karol powie. - IdŸ do diabła, stergnij. - No, zgoda, nie kłóćcie się cišgle. Jedzieszkurierem w nocy? - Tak. - Tylko, moi drodzy, pamiętajcie, ani dziœ, ani póŸniej nikt nie ma wiedzieć, skšd wzięliœmy tę wiadomoœć o bawełnie. - Alboż my wiemy, co? - Taka tajemnica w trzech nie jest już tajemnicš. - IdŸcie spać. Karol, tylko mnie już nie budŸ. Moryc, choć pocałuję cię na drogę, bo cię nie zobaczę przed wyjazdem, wstanędopiero jutro. No, bšdŸ zdrów, chłopie, a nie okpij nas - mówił żartobliwie, całujšc się z Morycem serdecznie, bo pomimo cišgłych kłótni i wymyœlań lubili się bardzoze sobš- - Ciebie kto by oszukał! - mruczał Moryc jakby z żalem. - Ty jesteœ dobry chłop, Moryc, ale czuć cię na milę szachrajem. * * * Było już po dwunastej, gdy Karol się obudził. Słońce œwieciło prosto w okna i zalewało blaskami cały pokój umeblowany z najwyszukańszym wykwintem. Mateusz, umyty, wystrojony po niedzielnemu, wsunšł się na palcach. - Jest co? - zapytał Karol, bo często w nocy Bucholc przysyłał różne rozporzšdzenia. - Z fabryki nie ma nic, sš tylko ludzie z Kurowa, z listem. Czekajš od rana. - Niech zaczekajš, przynieœ list, a im daj herbaty, WytrzeŸwiałeœ już? - Jestem już na glanc, proszę pana dyrektora. - Opatrzyłeœ sobie już twarz, jak widzę. Mateusz spuœcił oczy i zaczšł przestępywać z nogi na nogę. - Raz jeszcze się upijesz, to możesz więcejnie pokazywać się. - Już tak nie będzie. Uderzył się w piersi, aż się rozległo. - Nie boli cię głowa? - Nie, ale mnie krzywda moja boli. Poproszębardzo pana, a pan mi, mój pan najdroższy pozwoli, a to już jak pies służyć będę za to. - Na cóż mam ci pozwolić? - pytał ciekawie, ubierajšc się. - Żebym ja mógł trochę porachować żebra tym Szwabom, co mnie tak uszlachciły. - Takiœ to mœciwy? - Nie, nie mœciwym, ale sponiewierania, aleswo-jej utoczonej krwi katolickiej - nie daruję. - A rób. co ci się podoba, byle ci tylko lepiejjeszcze nie przefasonowali twarzy. - Już ja im dam taki bejcz, co go im nikt nie spie-rze -szepnšł mœciwie i aż zacišł zęby od nagłej złoœci, jaka mu zalała serce. Sine plamy i siniaki zrobiły mu się pšsowe od wruszenia. Karol ubrał się i poszedł budzić przyjaciół.Nie było już nikogo. - Mateusz, panowie dawno wyszli? - Pan Baum wstał o dziewištej, telefonowało konie do domu i jak przyszły, zaraz pojechał. - No, no, cuda się dziejš. - A pan Moryc wyszedł o jedenastej. Kazał mi walizkę podróżnš naszykować i zanieœć na kurier nocny. - Zawołaj tych ludzi. Coœ mi jest, ale co? - myœlał rozcierajšc sobie skronie, bo głowamu ciężyła, czuł się niezdrów. Wstrzšsał nim jakiœ dreszcz zdenerwowania. Nie chciało mu się siedzieć, a czuł wstręt do poruszenia się zmiejsca. Wypadki dzisiejszej nocy: teatr, loże, Lucy,knajpa, telegram, Moryc i Baum, przewijały mu się przez mózg w poszarpanych mgławicach i przechodziły pozostawiajšc po sobie nudę i znużenie. Zapatrzył się na wysmukły, kryształowy wazonik, pokryty bardzo pięknym rysunkiemzłotym: złote lilie francuskie na tle mocnejpurpury kryształu, którym przeœwiecało słońce i kładło krwawopomarańczowy cień na jedwabne, kremowe okrycie stołu. - Ładna kombinacja - myœlał, ale nie chciało mu się dalej patrzeć. - Niech będzie pochwalony. Odwrócił się do wchodzšcych. - A, to wy z Kurowa. Macie list od panienki?Wycišgnšł rękę i zauważył, że mu pożółkła. - Jest pismo. Daj, matka, wielmożnemu panu- powiedział poważnie chłop w białej kapocie wyszywanej na szwach czarnymi tasiemkami, w portkach w poprzeczne czerwone, białe i zielone pasy, w kamizelcegranatowej z mosiężnymi guziczkami, koszulę miał zawišzanš na czerwonš wstšżeczkę; stanšł przy drzwiach wyprostowany, baranicę zawiesił na własnych pięœciach przyciœniętych do piersii patrzał niebieskimi, surowymi oczami w Borowieckiego, od czasu do czasu odrzucajšc ruchem głowy grzywę płowych,niby konopie wymišdlone włosów, co mu wcišż opadały na twarz starannie wygolonš. Kobieta list wydobyła z dziesięciu co najmniej obwišzań i podejmujšc Karola za nogi, podała. Przeleciał szybko oczami list i pytał: - Wy się nazywacie Socha? - Tak, rychtyk Socha, rzeknij no, matka - szepnšł. szturchnšwszy łokciem żonę. - Juœci prawda, Socha on jest, a ja jego żona i przyœliœwa prosić wielmożnego pana niziniera o robotę na fabryce, o... - zatrzymała się chwilę, spoglšdajšc na męża. - Juœcić o robotę, rzeknij no, matka, od poczštku. - Właœnie pisze mi tu ojciec i panienka o waszym nieszczęœciu. Spaliliœcie się, co? - Juœcić że spalili, opowiedzże, jak było, matka. - A to było tak, wielmożny panie, powiem rzetelnie jak na spowiedzi. Mieliœwa chałupę zaraz za dworem, pierwszš ode wsi. Grontu to mój kupił ino dwie morgi i prętów dwadzieœcia i pięć, co nam starszy pan, niby ociec wielmożnego pana niziniera, sprzedał, a za coœmy zapłacili całe trzysta złotych. Używić by się z tego nie używił. Kartofle były swoje, krowę się uchowało, œwiniak zawżdy galanty kwicał w chlewie, kuń był, bo stary mój jeŸdził na furmanki do miasteczka i woził różnych ludzi do kolei albo i Żydów, na ten przykład, za rubla, jak się dało. A mnie to paninka cięgiem wołała do dworu na posługi, a to do prania, a to do robienia płótna, a to kiej się krowa ocielić miała. Œwięta panienka, a to naszego Walka to tak wyuczała, co chłopak zna i drukowane, i pisane, a na złotym untarzyku to cytać poredzi z kużdej strony, mistranture tyż zna galancie, bo do mszy œwiętej księdzu Szymonowi sługuje. A chłopak ma dopiro nadziesišty rok - zatrzymała się. aby wytrzećnos w fartuch i obetrzeć załzawione rozczuleniem oczy. - Prawda, mój syn Wałek ma na dziesišty rok, mów, matka, dokumentnie - szepnšł poważnie chłop. - Juœci na dziesišty, albo od Zielnej, albo nasamš Siewnš. - Mówcie prędzej, bo, widzicie, ja się mam czasu - prosił Borowieoki, który chociaż się nudził podczas tego bezładnego opowiadania i mało słyszał, siedział cierpliwie, bo wiedział, że chłopi lubiš się przede wszystkim wygadać i wyżalić po ludzku, a robił to głównie dlatego, że pochodzili z Kurowa. - Rzeknij, matka, co ostało, bo wielmożnemu panu spieszno. - To z łaski Boski i z łaski panienki i bez to, co stary miał kunia i zarabiał, i bez to,co się czasem przedało, a to prosiaka jakiego, a to gšskę, a to czasem jakš kapkęmleka albo i półkwartek masła i jajków, toœwa się miały niezgorzy. Cała wieœ nam zazdroœciła, że to my pierwsze były przy dworze, że to nas panienka uważała, że to w izbie i obrazy œwięte były pikne, we złotych ramach, że to i odzienie zawżdy było jak się patrzy, żeœwa się to nie bijały, bo panienka cięgiem mówiła, że to grzych i obraza boska największa; że to mój u księdza Szymona często był i woził go do kolei, to bez to pomstowały na nas. Ajuż najgorsza to była ta Pietrkowa, co to siedzi ino bez miedzę. Kłótnica taka, że jš iksišdz Szymon już nieraz z ambony napominał. Nic nie pomogło, cięgiem tylko bij zabij na mnie. A taka niepoczciwa, co szczekała po cały wsi. że to ze dworu wynoszę kaszę, że mój kradnie siano z dworskich stogów. Widzieliœcie wy, ludzie! Ażeby nam tak kulasy poupadły, jak jej ozór ten przeklęty odleci za szczekanie, jeœliwa co wzięły. Ale żeby to ino to! - Cóż ona więcej zrobiła, mówcie - szepnšłprawie z rozpaczš, bo kobieta gadała corazszczegółowiej, oœmielona jego życzliwym wzrokiem. - A to bez niš myœwa się spaliły. Bo było tak, że zawżdy, jak to po somsiedzku się przytrafia, gšsiaki moje, już takie w knotach, co bym nijak nie mogła sprzedać po pięćdziesišt kopiejek, przeszły na jej po-j le, ale nie było i pacierza, ino co dziobami chwyciły chila tyla trawkę, a ta suka zapowietrzona poszczuła je. Ażebyœ Boga przy skonaniu nie oglšdała, ażebyœ! Zaraz mi zdechnęło pięcioro tych gšsków, bo je tak pies pogryz. Com się wypłakała, to jaże trudno wypowiedzieć. Stary przyjechał, ja mu mówię, a on mi rzekł: "Inszej rady ni ma na takš, ino sprać tak, coby gnaty poczuła." - Prawda, rzekłem tak, mów dalej, matka. - Sprałam jš rzetelnie, zdarłam za te kudły, co ma kiej czarownica, utytłałam wgnojówce, skopałam kiej sukę. A to mi potem wieprzaka przetršciła. Poszliœwa na sšdy. Niech ta sprawiedliwoœć sšdzi, kto winowaty - wykrzyknęła rozkrzyżowujšc ręce. - A kiedyż was spaliła? - Ja nie mówię, co ona, ino że bez niš, bo jakieœmy siedzieli w sšdzie, przylata woŸnyipedo: "Chałupa się wam, Sochowa, pali!" Jezus Maria, jakby mi kto łysty poprzetršcał, ruszyć się z miejsca nie mogłam. - No, dosyć, rozumiem. A teraz chcecie znaleŸć robotę w fabryce? - Juœci tak, wielmożny panie. Boœwa zeszły na dziady, bo się spaliło wszyćko: i chałupa, i obora, i całki lewentarz, nic, inoteraz iœć po proszonym. Zaczęła płakać spazmatycznie, a chłop stał wcišż poważnie, zapatrzony w Borowieckiego, odgarniajšc jednakim ruchem głowy grzywę, co mu co chwila spadała na oczy i twarz. - Znacie tu kogo w Łodzi? - Sš tutak ludzie z naszych stron, jest Antek Michałów, jest, powiedz dokumentnie, matka. - Juœci, że sš, ino nie włada, kaj ich szukać. - PrzyjdŸcie do mnie, Socha, we wtorek o pierwszej godzinie. Robotę wam znajdę. Mateusz - krzyknšł na lokaja - poszukaj immieszkania i zaopiekuj się nimi. Mateusz krzywił się niechętnie i pogardliwie patrzył na nich. - No, idzicie z Bogiem, a we wtorek przyjdŸcie. - Przyjdziewa, mów no, matka. Ale kobieta schyliła się do nóg Karolowi i obejmujšc je prosiła: - A tom po tej ostatniej kurze, co się nie spaliła, uzbierała mendel jajków, to niechta wielmożnemu panu będš na zdrowie,bo ze szczyrego serca dajem - i położyła mu u nóg węzełek. - Prawda, niechta będš na zdrowie - i pochylił się także do nóg. - No, dobrze, dziękuję wam, przyjdŸcie wewtorek. - Zostawił ich i poszedł do drugiego pokoju. - Co za kopalniani ludzie! przeżytki - mruczał chodzšc poruszony nieco, siadł i czytał list od narzeczonej. "Mój drogi panie Karolu! Dziękuję serdecznie za list ostatni, sprawiłon dziadkowi wielkš przyjemnoœć, a mnie yœpisz się jeszcze. c gnać, arb 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż0Pˇ c1ü c2:c3=*+ c4h7ó;wprost rozrzewnił i porwał. Jaki pan dobry! przez umyœlnego aż przysyłać kwiaty." Uœmiechnšł się drwišco, bo kwiaty owe dostał od kochanki w takiej iloœci, że nie wiedział, co z nimi zrobić, więc posłał je narzeczonej. "Jakie to œliczne te róże! chyba nie łódzkie? a może mój drogi pan sprowadzał umyœlnie z Nizzy, jak to kiedyœ? To by mnie, bardzo cieszšc, bardzo smuciło jednak, bo nie mam czym również pięknym się odwdzięczyć. Wie pan, te kwiaty sš dzisiaj jeszcze, po dwóch tygodniach, prawie nie zmienione - to zadziwiajšce. Wprawdzie pielęgnuję je bardzo, bo nie ma Usteczka, któremu bym nie powiedziała, dotykajšc każdego ustami: "Kocham." Ale... dziadek się ze mnie œmieje i powiedział, że napisze o tym do pana, więc ja się już sama przyznaję, a pan się o to przecież niepogniewa, prawda?..." - Anka moja droga - szepnšł porwany uczuciem i rozjaœnionymi oczami czytał dalej: "Z pieniędzmi już załatwione, sš w Banku Handlowym do pańskiego rozporzšdzenia, bokazałam je zapisać na pana nazwisko, na nasze nazwisko..." - Złota dziewczyna! "Kiedyż będzie ta fabryka? Ja tak niecierpliwie czekam, bo takam ciekawa zobaczyć jš i mojego drogiego pana jako fabrykanta! A dziadek zrobił sobie nawet œwistawkę i niš budzi nas i zwołuje na œniadania i obiady. Wczoraj był u nas pan Adam Stawski, pamięta go pan? bo podobno byliœcie panowie razem w gimnazjum? Opowiadał bardzo ciekawe i wesołe szczegóły z waszego życia. Od niego dopiero dowiedziałem się że mój kochany pan Karol to był taki łobuz i takie miał powodzenie u kobiet jeszcze w gimnazjum. Ale dziadek przeczy temu stanowczo i mówi, że pan Adam łgarz zawołany. Komu pan każe wierzyć? Pan Adam stracił wszystko, bo majštek sprzedało mu Towarzystwo, ma wkrótce jechać do Łodzi, będzie i u pana." - Jeszcze jeden niedołęga! - szepnšł niechętnie. "Ma jakiœ projekt wielkiego wynalazku i obiecuje sobie, że na nim w Łodzi zrobi majštek." - Idiota! nie pierwszy i nie ostatni. "Trzeba mi kończyć, bo mi się tak oczy klejš i dziadek cišgle woła, żebym poszła spać. Dobranoc, mój królu złoty, dobranoc! Napiszę jutro obszerniej. Dobranoc. Anka" W przypisku było jeszcze goršce polecenie oddawców listu. - Pienišdze sš, to dobrze, to bardzo dobrze, dwadzieœcia tysięcy rubli. Złota dziewczyna. Bez namysłu oddaje swój posag. Przeczytał raz jeszcze list i schował go dobiurka. - Złota, dobra, poœwięcajšca się dziewczyna, ale... Dlaczego jest to "ale"! U diabła! - uderzył nogš w dywan i zaczšł bezmyœlnie przerzucać stosy papierów na stole. - Tak, dobra, może najlepsza z tych, jakie znam, ale, ale, co mnie ona obchodzi?... Czyja jš kocham? Czy ja jš kiedy kochałem? Postawmy kwestię szczerze - myœlał przypominajšc sobie dokładnie. - Konie pana Bucholca po pana dyrektora - meldował Mateusz. Wsiadł do powozu i pojechał do Bucholca. Bucholc mieszkał na samym końcu miasta, za fabrykami swoimi. W dużym parku, graniczšcym jednš stronš z murami fabryk,które nad nim panowały, stał jednopiętrowy dom nazywany pałacem, zbudowany w tym łódzko-berlińsko-renesansowym stylu, z wieżami baniastymi po rogach, z szeregiem facjat ozdobnych, z tarasem na dachu, obwiedzionym żelaznš balustradš. Grupa wielkich, smutnych brzóz bieliła się w gazonie głównym przed podjazdem pałacowym. Œcieżki były wysypane miałem węglowym i biegły niby pasy czarnej croisywpoœród poobwišzywanych słomš róż i drzewek południowych, co niby szyldwachy wycišgniętš i załamujšcš się pod prostym kštem liniš obiegały wielki czworoboczny trawnik, na którego rogach stały cztery posšgi, okręcone na zimę w kawały barchanowych podkładek, zrudziałych na deszczach i mrozach. W jednym końcu parku, pod czerwonymi murami fabryki, przez niskie krzewy i drzewa błyszczały w słońcu okna oranżerii. Park był smutny i niedbale utrzymywany. Lokaj w czarnej liberii otworzył przed Borowiec-kim wielkie drzwi do przedpokoju,wyłożonego dywanem i obwieszonego fotografiami fabryk, grupami robotników i mapami majštków ziemskich, jakie posiadałBucholc. Czworo drzwi prowadziło w głšb domu, a wšskie żelazne schody na piętro. Wielka, żelazna latarnia w stylu gotyckim, wiszšca u sufitu, rozrzucała łagodne œwiatło, co kolorowy-mi, jakby wypłowiałymi plamami mżyło na ciemnym dywanie i drzewem wyłożonych œcianach. - Gdzie pan prezes? - Na górze, w swoim gabinecie. Lokaj szedł naprzód i uchylał portier, otwierał drzwi, a Borowiecki szedł wolno przez wspaniałe pokoje. bardzo poważnie i ciężko umeblowane, zaciemnione prawie zupełnie storami opuszczonymi. Cisza go otaczała zupełnie, bo odgłos kroków tłumiły dywany. Uroczysta, zimna powaga panowała w mieszkaniu; meble stały w pokrowcach ciemnych, zwierciadła, wielkie żyrandole, kandelabry, obrazy nawet na œcianach pokryte były zasłonami i tonęły w zmroku,w którym tylko błyszczały bršzowe ozdobymajolikowych pieców i złocenia stiukowych sufitów. - Herr von Borowiecki! - meldował poważnielokaj w jednym z pokojów, gdzie pod oknem, w głębokim fotelu, z pończochš w ręku, siedziała Bucholcowa. - Gut morgen, Herr Borowiecki - odezwała się pierwsza, wyjęła drut i wycišgnęła do niego rękę jakimœ automatycznym ruchem. - Gut morgen, Madam - pocałował jš w rękę i poszedł dalej. Kundel! Kundel! - zakrzyczala za nim papuga,uczepiona nogami u parapetu. Bucholcowa pogłaskała jš, uœmiechnęła sięprzy-aŸnie do bandy wróbli, co pod oknami na drzewach się biły, popatrzyła w œwiat pełen słońca i znowu robiła pończochę. Bucholca znalazł Borowiecki w narożnym gabinecie. Siedział przed wielkim piecem z zielonych gdańskich kafli cudownie ornamentowanych,w którym palił się ogień, grzebał w nim ustawicznie swoim nieodstępnym kijem. - Dzień dobry! Kundel, krzesło dla pana - zawołał silnym głosem na lokaja, który stał przy drzwiach, gotowy na najmniejszeskinienie. Karol usiadł tuż obok niego, plecami do œciany. Bucholc podniósł swoje jastrzębie, czerwone oczy i dosyć długo œwidrował twarz jego. - Chory jestem - szepnšł wskazujšc na nogipookręcane w białš flanelę i leżšce na taburecie, wprost ognia, niby dwa wały materiału surowego. - Cišgle to samo? reumatyzm? - Tak. tak - szeptał i jakiœ bolesny skurcz skrzywił mu szarożółtawš, okršgłš twarz.- Szkoda, że pan prezes nie wyjechał na zimę do San Remo lub gdziekolwiek na południe. - Co to pomoże, a ucieszyłbym tylko Szaję itych wszystkich, co by chcieli, abym zdechłjak najprędzej. Kundel, popraw - krzyknšł na lokaja wskazujšc na nogę swojš, zsuwajšcš się z taburetu. - Ostrożnie! ostrożnie! - krzyknšł. - Myœlę, że tych, co by chcieli pańskiej œmierci, jest bardzo mało, a może i nie maich zupełnie w Łodzi, jestem nawet pewny, że ich nie ma. - Co mi pan gadasz, wszyscy chcš, abym umarł, wszyscy - i dlatego właœnie na złoœć będę jeszcze żył długo, pan myœlisz,że nie mam zazdrosnych, co? - Kto by ich nie miał. - Ile by dał Szaja za mojš œmierć, jak pan myœlisz? - Przypuszczam tylko, że za ruinę pańskš, gdyby ta była możebnš, to dałby bardzo wiele, bardzo wiele| pomimo swojego skšpstwa. - Pan myœlisz? - szepnšł i oczy mu strzeliły płomieniem nienawiœci. - Cała ŁódŸ wie o tym. - Jeszcze i wtedy kogo by oszukał, bo zapłaciłby fałszywymi pieniędzmi albo wekslami bez wartoœci. Kundel... - opuœcił głowę na piersi, na stary watowany szlafrok z łatami na łokciach, i zapatrzył się w ogień. Borowiecki, zaprawiony już dobrze w tej serwili-stycznej subordynacji wobec milionerów, nie œmiał nic mówić, czekał cierpliwie, aż on pierwszy zacznie. Rozglšdał się po œcianach, wybitych bardzo ciemnym wiœniowym adamaszkiem jedwabnym, obwiedzionym szerokš złotš lamperiš. Kilka ordynarnych oleodruków niemieckich wisiało na œcianach. Olbrzymie mahoniowe biurko stało w rogu pomiędzy dwoma oknami, przysłoniętymi ekranami z kolorowych szkieł. Linoleum, naœladujšce posadzkę, pokrywało podłogę gabinetu i było nader mocno powydeptywane. - Słucham pana - mruknšł szorstko. - Mówiliœmy o Szai. - Dajmy spokój temu. Kundel niech tutaj przyjdzie Hamer. Co to, za pięć minut mam brać pigułki, a tego błazna nie ma jeszcze.Pan znasz wczorajsze nowiny? - Słyszałem, pan Knoll mówił mi w teatrze.- Pan bywasz w teatrze? Oczy mu zaœwieciły uršgliwš złoœliwoœciš. - Nie rozumiem nawet, pytania pana prezesa. - Prawda, że pan Polak, prawda, że pan von- zaczšł się krzywić jakby do œmiechu. - Przecież i pan prezes bywa w teatrze. - Ja jestem Bucholc, panie von Borowiecki. Ja mogę bywać wszędzie, gdzie mi się podoba - podniósł głowę i dumnie, miażdżšco patrzył. - Winne sš teatry, że zamiast być dla niektórych ludzi tylko, stojš otworem dla wszystkich majšcych za co kupić sobie miejsce -szepnšł Borowiecki i nie mógł powstrzymać złoœliwego uœmiechu. - Nie słucham pańskie gadanie - stuknšł zezłoœciš kijem w głownie, że aż się iskry posypały na pokój. - Daruje pan prezes, że go pożegnam - mówił Borowiecki podnoszšc się z krzesła,zirytowany ostatnimi słowami. - SiedŸ pan, zaraz będzie obiad. Tu się nic ma o co obrażać, zresztš pan wiesz, jak pana cenię, pan jesteœ wyjštkowym Polakiem. Knoll mówił panu o wszystkim? - O bankructwach ostatnich. - Tak, tak... Wyjechał za pilnym interesem iwłaœnie proszę pana o zastšpienie go na cały czas nie. obecnoœci. Murray zastšpi pana w drukarni. - Dobrze, a co do Murraya, to bardzo zdolny człowiek. - I głupi. Siadajże pan. Ja lubię Polaków, ale z wami wcale gadać nie można, zaraz się byle słówkiem obrazi, i bšdŸ zdrów. Langsam, panie Borowiecki, langsam, pan nie zapominaj, że jesteœ moim człowiekiem.- Pan prezes za często mi przypomina, abym o tym chociaż na chwilę zapomnieć mógł. - Uważasz pan to za niepotrzebne? - pytał patrzšc na niego z uœmiechem dobrotliwym. - Jak komu i jak gdzie. - Ja bym panu dał konie, tylko niech pan nimi powozi bez bata i bez cugli. - Porównanie jako porównanie nie jest złe, tylko nie bardzo można je zastosować do nas wszystkich, pracujšcych u pana. - Ja go nie stosuję do pana ani do pańskich niektórych. uważasz pan, mówię niektórych kolegów, tylko do tej czarnej roboczej masy... - I ta robocza masa to ludzie. - Bydło, bydło - wykrzyknšł bijšc kijem w taboret z całych sił. - Pan się tak nie patrzna mnie, ja tak mówić mogę, bo ja ich wszystkich żywię. - Tak, ale oni pracujš dosyć dobrze na to żywienie, zarabiajš. - U mnie zarabiajš, ja im daję zarobek, oni mnie powinni całować po nogach, bo jakbymim nie dal roboty, to co? - To by sobie znaleŸli gdzie indziej - szepnšł, bo złoœć nim miotać poczynała. - Zdechliby z głodu, panie Borowiecki, jak psy. Borowiecki nic już się nie odzywał, był zirytowany tš pychš głupiš Bucholca, który przecież pomiędzy łódzkimi fabrykantami był unikatem z wielkiego rozumu i wykształcenia, a tak prostej kwestii nie rozumiał. - Panie prezesie, szedłem właœnie z pigułkami, kiedy przyszedł August. - Cicho! Jeszcze całe dwie minuty. Zaczekaj! - rzucił ostro do swojego nadwornego doktora, który się nieco zmieszał takim przyjęciem, ale stanšł pokornie o kilka kroków przy drzwiach i czekał, biegajšc zalęknionym, niespokojnymwzrokiem po twarzy Bucholca, który, wpatrzony w stary srebrny zegarek, nachmurzony siedział w milczeniu. - Ty się, Hamer, pilnuj, ja ci płacę za to, dobrze płacę - rzekł po chwili, nie odrywajšc wzroku. - Panie prezesie! - Bucholc mówi, cicho! - rzekł z naciskiem iuderzył go oczami. - Ja jestem punktualny, jak mi raz powiedzieli, że brać pigułki co godzina, to biorę co godzina. Pan musisz być bardzo zdrowym, panie Borowiecki, widać to po panu. - Tak bardzo jestem zdrowy, że jakbym posiedział w fabryce w drukarni, jeszcze dwa lata, to mam pewne suchoty. Już mnie doktorzy ostrzegali. - Dwa lata! można jeszcze dużo wydrukować towaru przez dwa lata. Hamer,dawaj! Hamer z namaszczeniem odliczał piętnaœcie pigułek homeopatycznych na wycišgniętš rękę Bucholca. - Prędzej! ty kosztujesz tyle co dobra maszyna, a ruszasz się tak powoli - syknšłipołknšł pigułki. Lokaj podał mu na srebrnej tacy szklankę zwodš do picia po lekarstwie. - On mi każe połykać arszenik, to jakaœ nowa metoda leczenia, zobaczymy, zobaczymy... - Ja już widzę duże polepszenie w zdrowiu pana prezesa. - Cicho, Hamer. nikt cię o to wcale nie pyta,- Dawno pan prezes prowadzi tę arszenikowš kurację? -zapytał Borowiecki. - Trzeci miesišc mnie już zatruwa. Możesz iœć, Hamer! -rzucił wynioœle. Doktór ukłoniłsię i wyszedł. - Łagodny człowiek z tego doktora, ma obwatowane nerwy! - zaœmiał się Borowiecki. - Ja mu je watuję pieniędzmi. Ja mu dobrzepłacę. - Telefon się pyta, czy jest pan Borowiecki?co mam powiedzieć? - meldował w drzwiach dyżurny przyboczny urzędnik Bucholca. - Pozwoli pan prezes? Bucholc kiwnšł niedbale głowš. Karol zeszedł na dół, do przybocznego kantoru Bucholca, gdzie był telefon. - Borowiecki, kto woła? - pytał przykładajšc ucho do muszli. - Lucy. Kocham cię! - drgały mu roztrzęsione odległoœciš wyrazy w uchu. - Wariatka! - szepnšł uœmiechajšc się ironicznie na stronie. - Dzień dobry. - PrzyjdŸ wieczorem o ósmej. Nikogo nie będzie. PrzyjdŸ. Czekam. Kocham cię! Słuchaj, całuję cię, do widzenia. Istotnie, odczuł rozpryœnięte mlaœnięcie, jakby odgłos pocałunku. Telefon zamilkł. - Wariatka! Będzie z niš ciężko, nie zadowolni się byle czym - myœlał powracajšc na górę i był więcej zniecierpliwionym niż uradowanym tym oryginalnym dowodem miłoœci. Bucholc, wciœnięty w fotel, położył kij na kolanach i przerzucał jakšœ grubš, przepełnionš cyframi broszurę, która tak go pochłonęła, że co chwila łapał spodniš wargš przycięte krótko wšsy, co się nazywało w języku fabrycznym: "ssie nos'', a co było oznakš głębokiego zaabsorbowania. Stos cały listów i rozmaitych papierów leżał przy nim na niskim stoliku, cała œwieżo nadeszła poczta dzisiejsza, którš zwykle sam odbierał. - Pomoże mi pan rozsegregować listy, panieBorowiecki, zastšpi pan Knolla od razu, zresztš, chcę pana nieco zabawić. Borowiecki spojrzał pytajšco. - Listami. Zobaczy pan, jakie i o co listy pisujš do mnie. Odłożył za siebie broszurę. - Kundel, dawaj! Lokaj wszystkie papiery ze stolika zsypał mu na kolana. Bucholc z szybkoœciš nieporównanš przeglšdał koperty i rzucał za siebie razem z objaœnieniem: - Kantor! Lokaj w powietrzu chwytał wielkie koperty opatrzone firmami. - Knoll! - Listy z adresem zięcia. - Fabryka! Na tych był adres firmy dla doręczenia pracujšcym w fabrykach. - Centrala! - Faktury kolejowe, zapotrzebowania, rachunki, trasy. - Drukarnia! - Cenniki farb, próbki kolorów na cienkich kartonach i malowane wzory deseni. - Szpital! - Listy do szpitala fabrycznego i do doktorów. - Merienhof! - Do zarzšdu majštków ziemskich, który był przy głównym zarzšdzie fabryki. - Osobno! Te były niezdecydowane i szły na biurko Bucholca albo zabierał je Knoll. - Uważaj, Kundlu! - krzyknšł uderzajšc kijem za siebie, bo usłyszał list padajšcy na ziemię, i zno-wu rzucał i komenderowałostro i krótko. Lokaj zaledwie zdšżył chwytać i wrzucać wotwory szafki z odpowiednimi napisami, którymi wpadały przez rury na dół, do przybocznego kantoru, skšd jr rozwożono natychmiast i roznoszono. - A teraz będziemy się bawić! - szepnšł skonczywszy rzucać, zostało mu na kolanach tylko z dziesięć listów różnych formatów i kolorów. - Bierz pan i czytaj! Karol rozdarł kopertę pierwszego listu, równš opatrzonš monogramem, i wyjšł list pachnšcy fiołka-mi, pisany wykwintnym kobiecym charakterem. - Czytaj pan, czytaj - szepnšł widzšc, że Borowiecki przez dyskrecję się ocišga. "Jaœnie wielmożny panie prezesie! Oœmielonarozgłosem i czciš, z jakš wszystko, co nieszczęœliwe, wymawia imię pana prezesa,udaję się do niego z błagalnš proœbš o pomoc, udaję się tym œmielej, iż wiem, że czcigodny pan nie zostawi proœby mojej bezodpowiedzi, jak nigdy nie zostawia niedoli ludzkiej, łez sierocych, i cierpień i nieszczęœć bez wsparcia i opieki. Znane jesttwoje dobre serce w całym kraju, znane! Bóg wie, komu dawać miliony!" - Ha, ha, ha! - œmiał się cicho i tak serdecznie, iż mu oczy na wierzch œpisz się jeszcze. c gnać, arb 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż5PNc6žĆc7dŃ c85+Čc9ý9u%wychodziły. "Nieszczęœcia nas przeœladowały, grady, pomór, susze, ogień, i doprowadziły do ostatecznej ruiny i takiej, że dzisiaj mšż mój sparaliżowany dogorywa." - Niech zdechnie! - rzucił twardo. "A ja z czworgiem dzieci umieram z głodu. Zrozumie pan prezes okropnoœć mego położenia, okropnoœć tego kroku, jaki robięja, wychowana w innej sferze, jako kobietaz towarzystwa, muszę się poniżać i nie dla siebie, bo raczej umarłabym z głodu, ale to czworo niewinnych dziatek!" - Daj pan spokój, to nudne. W końcu czego ona chce? - Pożyczki na założenie sklepu, w iloœci tysišca rubli -rzekł Karol przeczytawszy spiesznie resztę listu, pisanego wcišż w tym płaczliwie sztucznym stylu. - W ogień! - zakomenderował krótko. - Czytaj pan dalej. Teraz był list mozolnie wykaligrafowany jakiejœ wdowy po urzędniku, która miała szeœcioro dzieci i sto pięćdziesišt rubli emerytury i prosiła o danie jej w komis sprzedaży resztek fabrycznych, aby mogławychować dzieci na dobrych obywateli kraju. - W ogień! Ja na tym dużo stracę, jak z nich będš złodzieje. potem następował list jakiegoœ szlachcica, pisany nie bardzo ortograficznie, na papierze pachnšcym œledziami i piwem, widocznie pisany w jakiejœ restauracji małomiasteczkowej, w którym ten przypomniał, że przed laty miał przyjemnoœć znać Bucholca i jako mu wtedysprzedawał parę koni. - Œlepych!... Znam go, on pisuje co rok, jak się rata kwietniowa zbliża, nie czytaj go pan dalej, ja wiem, co tam jest, proœba o pienišdze i zaklinanie, że szlachcic szlachcica bronić powinien! Głupiec! W ogień. I tak dalej szły listy: od wdów z dziećmi, bez dzieci, z mężami chorymi lub matkami, od sierot, od okaleczonych w fabryce, od ludzi poszukujšcych posad, od techników, inżynierów, od rozmaitych wynalazców, którzy obiecywali zrobić przewrót w przemyœle bawełnianym, a tymczasem żšdali pożyczki na dokończenie studiów i modeli; był nawet jeden list miłosny, wyznanie jakiejœ znanej dawniej, która nigdy zapomnieć nie mogła w obecnej niedoli szczęœcia dawnego. - W ogień! W ogień! - zakrzyczał trzęsšc się ze œmiechu i nie chciał słuchać szumnych, patetycznych tyrad, zaklęć, błagań, zakończonych proœbš o pożyczkę. - Uważasz pan, jak ludzie mnie ceniš! jak kochajš moje ruble! Były listy i wymyœlajšce najohydniej. Karol się powstrzymał, nie wiedzšc, czy czytać. - Czytaj pan, wymyœlajš mi, ja to lubię, to przy-najmniej szczere, a często zabawniejsze niż tamte. Karol czytał list zaczynajšcy się od słów: ,,Her-reszcie złodziejów łódzkich" -przechodził całš skalę klštw i wymyœlań, z których najłagodniejsze brzmiały: "Œwinio niemiecka, łotrze, zbrodniarzu, pijawko psie podły, kartoflarzu" - a kończył się takim frazesem: ,,Jeœli cię pomsta boska minie, to cię kara ludzka nie minie, ty podłypsie i dręczycielu." List był bez podpisu. - On ma humor. Ha, ha, ha, wesołe bydlę. - Wie pan prezes, że ja już mam dosyć, jużmi obrzydło. - Czytaj pan, napij się pan szaflikiem całymtych zgrzęz ludzkich, to dobrze robi na otrzeŸwienie. To należy do psychologii Łodziiwaszego niedołęstwa. - Nie wszystkie listy sš od Polaków, sš i poniemiecku, nawet większa częœć jest w tymjęzyku. - To właœnie dowodzi, że sš wszystkie od Polaków. Wy macie zdolnoœć do języków i dożebraniny wy to dobrze robicie - mówił z naciskiem. Karol popatrzył na niego oczami, w którychzaczęły błyskać zielone skry gniewu i nienawiœci, ale czytał dalej, jakšœ denuncjację na głównego magazyniera, że kradnie towary. - Daj pan, o tym trzeba się przekonać. Schował list do kieszeni. Były jeszcze skargi na majstrów, były pogróżki odprawionych z roboty, były i takie denuncjacje, że któryœ powiedział na Bucholca: "Œwinia z wypalonymi oczami", ,,Stary złodziej", pisane ołówkiem na kawałkach papieru opakunkowego. - Daj pan ten list, to ważny, drogi dokument, co o mnie mówiš moi ludzie - i uœmiechał się pogardliwie. - Pan myœlisz, że ja codziennie czytam takielisty? Ha, ha, ha, August nimi podpala w piecu, cała korzyœć z tego nacišgania. - A swojš drogš pan prezes rocznie daje kilka ty sięcy rubli na różne cele publiczne. - Daję, daję, bo mi je z gardła wydzierajš,bo muszę dla œwiętego spokoju rzucić jakš koœć dla hołoty. - Dawniejsza zasada: "szlachectwo obowišzuje", zmieniła się dzisiaj na: "miliony obowišzujš". - Głupia, nihilistyczna zasada. Co mnie obchodzi, ze zdychajš z głodu, niech zdychajš. Zawsze jakaœ częœć ludzi musi nicnie mieć. Mnie nikt nie dał ani grosza, wszystko musiałem sobie wyrwać, wyrobić, więc dlaczego ja mam dawać drugim, za co? Niech mi kto udowodni, że powinienem. Komu ja mam dawać? Panom, którzy przehulali majštki, niech ich diabeł weŸmie. Tu u was wszyscy chcš brać, a nikt robić nie chce. Mógł który z was tak jak ja przyjœć do Łodzi, zabrać się do roboty, zrobiłby tak samo jak ja majštek. Adlaczego tak nie było? bo wyœcie w tym czasie robili u nas rewolucję... Ho! ho! Donkiszoci! - splunšł z pogardš na własne nogi i œmiał się długo, rozbawiony niesłychanie. Karol chodził po pokoju nie chcšc nic mówići chociaż zaczynało się w nim wszystko trzšœć z gniewu, milczał i udawał obojętnego, wiedział, że Bucholca nie przekona, a nie chciał mu się narażać. Bucholc zauważył to pewne udręczenie, jakie sprawiał Borowieckiemu, i dlatego właœnie gadał coraz boleœniejsze dla niego rzeczy, torturował go z rozmysłem; lubił,sprawiało mu to niezwykłš przyjemnoœć, jeœli mógł męczyć kogoœ i pluć w ludzkie dusze. Leża! nieomal w fotelu, z nogami, które się prawie przypiekały przy ogniu ustawicznie podsycanym, a w którym co chwila grzebał kijem; z twarzš szarożółtš niby trupa rozkładajšcego się, w której œwieciły krwawo oczy złoœciš i uršganiem. Okršgła czaszka, pokryta resztkami siwychwłosów, odrzynała się jaœniej od ciemnegotła fotelu. Nie zamykał prawie ust, tylko z coraz większš pasjš pluł na wszystko i kopał wszystko. Wyglšdał niby bożek pookręcany w łachmany i szmaty, który w głębi swej œwištyni złotej leży na milionach i nimi potężny uršga wszystkiemu, drwi ze słaboœci, szydzi z uczuć i samo człowieczeństwo nie podniesione milionami ma w pogardzie. Przerwał mu wreszcie lokaj, meldujšcy obiad. Dwóch ludzi wzięło z nim fotel i niosło do jadalni, położonej na drugim końcu domu. - Pan umiesz słuchać, pan jesteœ mšdry człowiek! - szepnšł do Karola, idšcego tuż obok. - To było wszystko bardzo ciekawe, co panmówił, zajmowało mnie to bardzo jako materiały do patologii milionerów - rzekł poważnie, patrzšc mu się w oczy. - Panie!... Nie przechylaj! - ryknšł na lokaja, niosšcego z lewej strony, uderzajšcgo kijem w głowę. - Panie Borowiecki, ja pana szanuję bardzo, daj pan rękę. My się rozumiemy, my możemy dobrze żyć ze sobš, licz pan zawsze na mnie. W jadalni była już Bucholcowa i gdy męża ustawili przy stole, pocałowała go w głowę podajšc w zamian swojš rękę do ucałowania, usiadła naprzeciwko. Doktor był także, przystšpił pierwszy do Borowieckiego i przedstawił się. - Hamerstein, dr Juliusz Gustaw Hamerstein- powtórzył z naciskiem, gładzšc wielkš konopiastš brodę, spływajšcš mu aż do półpiersi. - Doktor homeopatii i wegetarianizmu. Kundel, kosztuje mnie cztery tysišce rubli rocznie, wypala moje drogie cygara i obiecuje, że albo mnie wyleczy, albo umrę...Doktór chciał coœ oponować, ale stara bardzo cichutkim głosikiem zapraszała do obiadu, który zaraz lokaje zaczęli roznosić.Rozmowa toczyła się po niemiecku. - Pan nie wegetarianin? - pytał Hamerstein wycišgajšc brodę spod serwetki, w jakš był obwišzany. - Nie, panie. Jestem zupełnym panem wszystkich swoich władz - odparł doœć cierpko, bo mu się niesmacznš wydała ta figura, jakby rozlana, z wielkim brzuchem, z wielkš twarzš, z olbrzymiš łysš czaszkš?œwiecšcš jak rondel œwieżo wyczyszczony. Hamerstein poruszył się niecierpliwie, rzucił pogardliwe spojrzenie spod wypukłych niebieskich okularów i rzekł sucho: - Każda prawda bywa zawsze z poczštku wyœmiewanš. - Pan ma dużo zwolenników w Łodzi? - Siebie i moje psy chore na parchy, bo im weterynarz nie kazał dawać mięsa - drwił Bucholc, który siedział przy stole, ale nie jadł nic prócz kaszy owsianej z mlekiem. - Co ŁódŸ, co cała Polska - barbarzyństwo!- Dlatego pan przyjechał? Dobre pole do apostolstwa. - Ja napisałem ksišżkę o wegetarianizmie pod tytułem Naturalne pożywienie, mogę jšpanu przysłać. - Dziękuję, przeczytam z ciekawoœciš, ale wštpię, czy pan zyska we mnie adepta. - Pan prezes to samo mówił z poczštku, a teraz... - A teraz jesteœ głupi, mój Hamer, bo tego nie rozumiesz, że jak się jest chorym, a cała głupia medycyna nie pomaga, to człowiek gotów jeŸdzić do owczarzy, do księdza Kneippa, wreszcie nawet do twojej elektryczno - homeopatyczno - wegetariańsko-arszenikowej metody. - Bo ona jedynie pomaga, bo zasada homeopatii: similia similibus curantur, jest zasadš naturze ludzkiej najbardziej odpowiedniš, jest jedynie prawdziwa. Pan prezes stwierdza jš na sobie najlepiej. - Dotychczas tak, ale jak się zmieni na gorsze, to możesz być doktor pewnym, że cię obiję kijem i każę razem z całš twojš blagš zrzucić ze schodów. - Kto daje nowe prawdy, bierze w nagrodę męczeństwo - szepnšł sentencjonalnie, dmuchajšc w mleko. - Daj spokój z męczeństwem, ty bierzesz wnagrodę cztery tysišce rubli i twarz ci się œwieci sadłem jak latarnia. Doktór podniósł w górę okulary, jakby powoływał sufit na œwiadka, ile cierpi, i jadł dalej kaszę z mlekiem. Półmisek sałaty z oliwš i drugi z kartoflami stał przed nim. Umilkli. Lokaje niby cienie przemykali się bez szelestu, œledzšc, co mógł kto potrzebować. Jeden stał za Bucholcem i podawał natychmiast to, na czym wzrok jego zatrzymywał się. - Kundel! - mruczał czasami Bucholc, gdy się opóŸnił lub Ÿle podał. Bucholcowa z drugiej strony stołu siedziałanie bioršc zupełnie udziału w rozmowie. Jadła bardzo wolno, żujšc przednimi zębami, uœmiechała się niby maska woskowa bladymi ustami, spoglšdała martwym wzrokiem na Borowieckiego, poprawiała chwilami koronkowy czepeczek,który stroił jej siwe włosy gładko przyczesane nad czołem żółtym i suchym, o pozapadanych skroniach, głaskała papugę, wiszšcš na poręczy krzesła niby pęk barw najjaskrawszych, małš, pomarszczonš, żółtš rękš. Gdy jej było czego potrzeba, kiwała na lokaja i mówiła mu szeptem prawie niedosłyszalnym albo pokazywała palcem. Siedziała niby mumia, żyjšca tylko w pozostałych, automatycznych, najdłużej trwajšcych ruchach. Obiad był najzwyklejszy, na sposób niemiecki. Mało mięsa, a wiele jarzyn. Zastawa bardzo zwykła: platery dobrze jużzużyte, porcelana powyszczerbiana, malowana w gołšbki na brzegach talerzy. Dla Borowieckiego tylko podano koniak i kilka gatunków win, które mu sam Bucholc nalewał zachęcajšc: - Pij pan, panie Borowiecki, to jest dobre wino. Koniec obiadu szedł milczšco i nudnie. Cisza panowała przytłaczajšca, czasem tylko papuga nic nie mogšc œcišgnšć ze stołu krzyczała: "Kundel!'' Ale to samo rzucał szeptem Bucholc pod adresem lokaja. A każde słowo czy dŸwięk rozlegałosię echem, prawie huczało w tej wielkiej jadalni, w której mogło się pomieœcić dwieœcie osób, obstawionej ciemnymi, dębowymi kredensami rzeŸbionymi w stylu staroniemieckim i zydlami w tymże samym stylu. Wielkie okno weneckie, wychodzšce na muryfabryk, dawało niewiele œwiatła, rozœwietlało tylko ten koniec stołu, przy którym siedzieli, reszta tonęła w jakimœ rdzawym zmroku, z którego wynurzali się co chwila jak czarne cienie - lokaje. Słońce przedarło się z boku okna i rozlałosmugę czerwonawego, przedzachodniego œwiatła na pół stołu. - Zasłoń! - krzyknšł Bucholc, bo nie lubił słonecznego œwiatła, i patrzył z luboœciš w żyrandol, który rozbłysnšł elektrycznoœciš. Obiad się wreszcie skończył na pociechę Karola, któremu się już spać zachciało w tej ciszy i nudzie. Stara tak samo pocałowała męża w głowę,nadstawiajšc w zamian rękę i wycišgnęła jš następnie automatycznym ruchem do Borowieckiego, który już nie siedział długo, zamienił kilka słów po cichu z doktorem, bo Bucholc drzemał w fotelu, i nie żegnajšc się z nim, wyszedł. Jadalnia zupełnie opustoszała, został tylkoœpišcy Bucholc w fotelu i lokaj stojšcy o parę kroków, nieruchomy, wpatrzony, gotowy na każde skinienie. Borowiecki, wydostawszy się na ulicę, na œwieże powietrze i na jasny, słoneczny dzień, odetchnšł z uczuciem ulgi ogromnej. Odesłał konie Bucholca czekajšce na niego iposzedł pieszo, minšł park i obok fabryki skręcił z Piotrkowskiej w małš nie brukowanš uliczkę, biegnšcš w pola i z jednej strony obstawionš długimi, posępnymi koszarami dla robotników. Smutnie tam było i brzydko. Wielkie, dwupiętrowe szopy kamienne bez najmniejszych ozdób, nagie, czerwienišce się boleœnie nędznš cegłš œcian wykruszanych przez wiatry, przeglšdały się w ulicy, pełnej cuchnšcego błota; setki małych poprzepalanych okienek z rzadka bielejšcych się firankami lub ozdobionych doniczkami kwiatów, patrzyło w potężne korpusy fabryki rozkładajšc się po drugiej stronie drogi za wysokim parkanem i szeregiem olbrzymich topoli z uschniętymi czubkami, co stały niby szkielety groŸne, rozgraniczajšc te smutne katakumby ludzkie, do jakich miały podobieństwo domyrobotnicze, od fabryk, które w ciszy niedzielnego odpoczynku, oniemiałe, milczšce, a potężne ogromem, wygrzewały w wiosennym słońcu, swoje potworne cielska i błyskały ponuro tysišcami okien. Borowiecki przesuwał się pod domami, po wšskich kładkach i kamieniach, miejscami zupełnie zalanymi przez błoto, które niby wodš falowało i rozpryskiwało się aż na parterowe okna- i na drzwi prowadzšce do sień i kurytarzów, w których huczały krzyki dzieci. Za domami wszedł do długiego ogródka, graniczšcego przez drogę z polami rozległymi, na których w oddaleniu czerwieniły się mury fabryk i porozrzucane samotnie domy. Wiatr stamtšdzawiewał zimny i wilgotny i szeleœcił liœciami żywopłotów grabowych,. co uschnięte, żółte, trzęsły się za każdym powiewem i opadały na czarne, rozmiękłe uliczki ogródka. W ogrodzie stał wysoki, jednopiętrowy dom, w którym mieszkał jego pomocnik Murray, było w tym domu i jego mieszkanie, jakie mu fabryka wyznaczyła, całe piętro lub parter do wyboru, ale Borowiecki miał nieprzezwyciężony wstręt do tego mieszkania smutnego. Z jednej strony z okien widać było podwórza domów robotniczych: od frontu szedł ogródek i widok na fabrykę, a z lewej szła tak samo jak od frontu ostatnia zamiejska ulica, nie brukowana, otoczona rowami o kilkołokciowej głębokoœci, nad którymi rosły stare, umierajšce drzewa, chylšce się coraz bardziej, podmywane œciekami spływajšcymi z sšsiednich fabryk,a za nimi oczy leciały po wielkim kawale ziemi, pełnej dołów, kałuż, gnijšcej wody,zafarbowanej odpływami z blichów i apretur, stosów rumowisk i œmieci, jakie tutaj wywożono z miasta, rozwalonych pieców cegielnianych, grup drzew poschniętych, œladów zagonów, kup gliny pozostawionej od jesieni, domków skleconych z desek i małych fabryczek podsamym lasem szajblerowskim, co swojš zdrowš czerwonoœciš i martwymi, twardymi konturami raziły wprost oczy. Nie cierpiał tego łódzkiego krajobrazu, wolał mieszkać w wynajętym mieszkaniu i niezbyt wygodnym, ale mieszkał w mieœcie iz przyjaciółmi, z którymi łšczyła go nie tyle przyjaŸń, co dawna zażyłoœć i przyzwyczajenie wieloletnie. Razem mieszkali przez cały czas studiów w Rydze,razem jeŸdzili za granicę i razem przed kilku laty znaleŸli się w Łodzi. Borowiecki był chemikiem-kolorystš, Baum tkaczem i przędzalnikiem, a Welt skończył kursa handlowe, W Łodzi mieli swoje nazwy złoœliwe: Welt i dwa duże B. albo: Baum i S-ka, czyli trzech braci łódzkich. Murray wybiegł aż do ogródka na spotkaniei już z daleka wycierał ręce, które mu się wcišż pociły, wielkš jak przeœcieradło, żółtš chustkš. - Myœlałem, że pan już wcale nie przyjdzie.- Przecież obiecałem. - Jest u mnie jeden młody warszawiak, który niedawno przyjechał do Łodzi. - Któż taki? - pytał obojętnie, zdejmujšc palto w przedpokoju obwieszonym aż po sufit sztychami przeważnie nagich kobiet. gnać, arb 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż:PŔ c;ůA< pc€=y%kc>ä3l S?P? - Handlowiec, zakłada jakšœ agenturę. - U diabła, na dziesięciu spotkanych na ulicyszeœciu jest œwieżo przybyłych i zakładajšcych agentury, a dziewięciu chcšcych zrobić miliony. - Toteż się w Łodzi robi gęsto. - Ba, żeby ci nowi byli kolor, ale to b e j c najpodlejszy. Kozłowski, ów warszawiak, podniósł się niedbale z kanapki na przywitanie i opadł z powrotem ciężko, pił ustawicznie herbatę, którš mu z samowara nalewał Murray. Rozmowa zawišzała się żywo, bo Murray był rano w mieœcie i opowiadał o skutkach bankructw. - Ze dwadzieœcia firm diabli wezmš zaraz, a z ilu takie plajty wypuszczš krew, to się pokaże. W każdym razie Wolkman się chwieje, Grosman, zięć Grunspana, oblicza się; Fryszman, mówiš, że on tylko czekał takiej okazji i zaraz dzisiaj z wielkim poœpiechem' położył się, bał się, żeby mu czasem nie przeszkodziłi, potrzebuje zarobić, ma wypłacać posag zięciowi. Mówiš, że i Trawiński latał dzisiaj po bankierach, coœ z nim Ÿle, pan go zna, panie Borowiecki. - Nasz kolega z Rygi. - Widzę, że tutaj cała Sodoma i Gomora - wykrzyknšł Kozłowski mieszajšc herbatę. - A cóż w Warszawie słychać, wcišż Mikado? - zapytał Karol drwišco. - Mówi pan o dawnej przeszłoœci, o bardzodawnej. - Nie jestem au courant spraw warszawskich, przyznaję się szczerze. - Widzę to, otóż u nas panuje teraz Ptasznik z Tyrolu, wspaniała heca. Jeszcze raz, jeszcze raz, jeszcze raz, ptaszku mój! Zaczšł nucić bezwiednie i z luboœciš. - Powiadam panu, że Czosnowska jest boskapo prostu. - Cóż to za dama? - Pan nie wie? Naprawdę pan nie wie? ha, ha, ha! - zaczšł się œmiać na całe gardło. - Panie Robercie, pokażcie mi to nowe urzšdzenie - prosił Karol. I wyszli zaraz na drugš stronę domu. - Ależ to cały magazyn pięknych mebli! - wykrzyknšł zdziwiony. - Co, ładne, prawda? - szeptał z dumš i zadowoleniem i jego wybladłe oczy promieniowały, szerokie usta œmiały mu się, gdy pokazywał całe urzšdzenie domu. Był salonik maleńki, elegancki, zapchany meblami o żółtych obiciach, stojšcymi na bladofiołkowym dywanie, obwieszony portierami, także żółtymi. - To jest ładna kombinacja! - zawołał Karol, z przyjemnoœciš patrzšc na harmonię, w jakš zlewały się barwy. - Co, ładne, prawda? - wołał uszczęœliwiony wycierajšc wcišż ręce, żebydotknšć jedwabnych sznelowych firanek. Garb mu drgał i unosił co chwila surdut na plecach. który obcišgał ustawicznie. - To będzie jej pokój, jej buduar - szepnšł cicho, z namaszczeniem wprowadzajšc do maleńkiego pokoiku, zastawionego miniaturowymi sprzętami i masami cacek porcelanowych. Pod oknem wielka żardinierka złocona dŸwigała cały bukiet kwitnšcych różnokolorowych hiacyntów. - Ależ pan o niczym, jak widzę nie zapomniałeœ. - Ja myœlę o tym przecie - rzekł mocno, wytarł ręce, obcišgnšł surdut i koœcisty długi nos wsadził w kwiaty, głęboko oddychajšc ich zapachem. Pokazał mu jeszcze sypialnię i mały pokoik od tyłu. Wszystkie były również elegancko i z komfortem umeblowane, wszędzie znać było rękę człowieka znawcy i kochajšcego bardzo przyszłš swojš żonę. Wrócili do saloniku. Karol usiadł i patrzył zuczuciem podziwu na niego. - Znać, że pan kochasz głęboko - szepnšł. - Kocham, kocham bardzo! Żebyœ pan wiedział. jak wcišż myœlę o niej. - A ona? - Cicho!... nie mówmy o tym - przerwał prędko, zmieszany jego zapytaniem. Zaczšł strzepywać z krzesła jakiœ pył nie istniejšcy, aby pokryć wzruszenie. Karol zamilkł, palił papierosa i czuł, że go obejmuje sennoœć; usadowił się wygodniej w fotelu, palił, przymykał oczy lub patrzyłprzez okno w sine niebo, na którym w dali rysowały się czarne sylwetki kominów fabrycznych. Cisza ich ogarnęła senna. Murray wycierał ręce, obcišgał surdut, gładził całš dłoniš swoje potężne, czysto wygolone szczęki i zapatrzył się w dywan, w te blade kwiatki margeritek, jakie zajmowały œrodkowe pole. Jeszcze raz, jeszcze raz, jeszcze raz, ptaszku mój! Drgał przyduszonymi dŸwiękami œpiew Kozłowskiego i cichy głos fortepianu przeciskał się do saloniku, i niby słodkš rosš dŸwięków opadał na ich głowy. Borowiecki walczył ze snem, pocišgał papierosa, ale ręka mu ciężyła i opadała naporęcz fotelu. Murray się rozmarzał przyszłym szczęœciem, żył tš nadziejš ożenienia się. Jego miękka, prawie kobieca dusza rozpływała się w tysišcznych drobiazgach,którymi napełnił mieszkanie, i z góry cieszył się wrażeniem, jakie to musi zrobićna żonie. Chciał mówić, ale spostrzegł, że Borowiecki œpi w najlepsze, zrobiło mu się trochę przykro, więc nie budzšc go przysłonił okno storš, wyjšł mu z ręki palšcego się papierosa i wyszedł na palcach. Kozłowski wcišż œpiewał i brzdškał na fortepianie. - Może pan zaœpiewa jakš miłosnš, tylko bardzo takš, no, goršcš piosnkę! Ja panu tymczasem naleję harbaty - prosił Anglik Murray. - Z jakiej operetki? - Ja nie wiem z jakiej. Ja tylko bardzo lubięœpiewy miłosne. Kozłowski bardzo chętnie zaczšł mu wyœpiewywać rozmaite popularne w Warszawie piosnki. - Widzi pan, to nie to, ja nie umiem nazwać,bo za mało znam wasz język, ale chciałbym coœ słodkiego i ładnego, te, co pan œpiewał, sš ordynarne bardzo. - Proszę pana, ja je we wszystkich warszawskich salonach œpiewałem. - Ja panu wierzę, Ÿle powiedziałem, bo onesš ładne, tylko zaœpiewaj pan jeszcze. Kozłowski zaczšł nucić półgłosem ze swego niewyczerpanego repertuaru piosnki Tostiego; œpiewał niestrudzenie i wszystkie, jakie umiał; jego tenorowy, mały, ale metaliczny głosik, umyœlnie przytłumiony, dŸwięczał przeœlicznie. Murray zasłuchał się cały, zapomniał nalewać herbaty, nie wycierał ršk, nie obcišgał surduta, tylko całš duszš pił tę słodkš, namiętnš, palšcš, to znowu melancholijnš muzykę, słuchał całš istotš, aż mu oczy pływały we łzach zachwytu, a małpia długa twarz drgała ze wzruszenia. Rozdział VI Moryc Welt wyszedł koło jedenastej z domu, jak mówił Mateusz Borowieckiemu, i wlókł się raczej, niż szedł, trotuarem. wystawionym na słońce, zatopiony w jakiejœ kombinacji finansowej, bo nie widział znajomych, jacy mu się kłaniali. Patrzył na ludzi i na miasto tępym wzrokiem zamyœlenia. - Jak to urzšdzić? Jak to urzšdzić? - myœlał w kółko. Słońce œwieciło jaskrawo nad Łodziš, nad tysišcami kominów, co stały w ciszy niedzielnego odpoczynku i w czystym, przejrzystym powietrzu; nie zaciemnionym dymami, rdzawiły się niby potężne pnie sosen. opłynięte błękitnawym, wiosennym powietrzem. Masy robotników, poubieranych œwišteczniew letnie jasne ubrania, w krzyczšce kolorowe krawaty. w czapki o mocno błyszczšcych daszkach lub wysokie, dawno wyszłe z mody kapelusze, z parasolami w rękach, zalewało Piotrkowskš, cišgnęli sznurami. z bocznych ulic i tłoczyli się na trotuarach tym ciężkim ruchem masy, któraz biernoœciš poddaje się wszelkiemu parciu;robotnice w cudacznych jaskrawych kapeluszach, w sukniach do figury, w jasnych pelerynkach, to znowu w chustkachkraciastych na ramionach, z włosami gładko przyczesanymi i œwiecšcymi pomadšiszpilkami złotymi, czasem wetkniętym sztucznym kwiatkiem, dreptały wolno, rozpierajšc się łokciami w tłumie, ochraniajšc często w ten sposób sztywne, mocno wykrochmalone suknie albo rozpięte nad głowami parasolki, które jak wielkie motyle o tysišcach barw chwiały się nad tšszarš, wcišż płynšcš rzekš ludzkš, wzbierajšcš po drodze nowymi przypływami z bocznych, poprzecznych ulic. Podnosili oczy ku słońcu, oddychali wiosnš,jakš czuć było w powietrzu, i szli naprzód ociężale, krepowani œwištecznym ubraniem,tš względnš ciszš ulicy, swobodš, niedzielnym wypoczynkiem, z którego nie umieli korzystać, z utkwionymi w jeden punkt oczami, oœlepieni blaskami, w którychte masy twarzy kredowobiałych, żółtych, szarych, ziemistych, pozapadanych, bez krwi, którš powypijały z nich fabryki, wyglšdały jeszcze nędzniej. Przystawali przed wystawami sklepów zapełnionych tandetš albo odpływali drobnymi strumykami do szynków. Z dachów, z popsutych rynien, z balkonów lała się woda strumieniami na głowy przechodzšcych i na zabłocone trotuary; wczorajszy œnieg topniał i œciekał po frontach pałaców i domów, żłobišc długie,czarne smugi po œcianach pokrytych pyłem węglowym i sadzami. Bruk uliczny, pełen dziur i wybojów, był pokryty masš lepkiego błota, które, rozbijane przejeżdżajšcymi dorożkami i powozami, opryskiwało trotuary i spacerujšcych. A nad tym, po obu stronach ulicy cišgnšcej się olbrzymiš liniš aż do Bałut, stały zbitš masš domy, pałace podobne do zamków włoskich, w których były składy bawełny;zwykłe pudła murowane o trzech piętrach,poobdzierane z tynków; domy zupełnie stylowe o złoconych balkonach żelaznych barocco, powyginane, wdzięczšce się, pełne amorków na fryzach i nad oknami, przez które widać było szeregi warsztatówtkackich; malutkie, drewniane pogięte domkio zielonych omszonych dachach, za którymi wznosiły się w dziedzińcach potężne kominy i korpusy fabryk, tuliły się do boku pałacu o ciężkim renesansowo-berlińskim stylu, z czerwonej modelowej cegły i wszystkich odrzwiach i futrynach z kamienia, z wielkš płaskorzeŸbš na frontonie, przedstawiajšcš przemysł, o dwóch bocznych pawilonach zakończonych wieżami, a rozdzielonych od głównego korpusu przeœlicznš żelaznš kratš, za któršw głębi wznosiły się kolosalne mury fabryki; domy ogromem i wspaniałoœciš podobne do muzeów, a które były składamigotowego towaru; domy przeładowane ozdobami w różnych stylach, bo na parterze renesansowe kariatydy podtrzymywały murowany ganek w staroniemieckim stylu, nad którym drugie piętro a la Louis XV wdzięczyło się falistymi liniami w obramowaniu okien, a zakończały facjatki pękate, podobne do pełnych szpulek; domy, które z powagš œwištyń wznosiły mury ogromne, ozdobionesurowo, pełne majestatu. na których złociły się litery ryte w tablicach marmurowych: "Szaja Mendelsohn", "Herman Bucholc" itd. Była to zbieranina, œmietnik wszystkich stylów stosowanych przez murarzy, najeżona wieżyczkami, oblepiona sztukateriami, które wcišż oblatywały, pocięta tysišcami okien, pełna kamiennych balkonów, kariatyd, facjatek niby ozdobnych, balustrad na dachach, wspaniałych bram, gdzie szwajcarowie w liberii drzemali w aksamitnych fotelach, i zwykłych otworów, którymi błoto uliczne wlewało się na straszne, podobne do gnojowisk podwórza; sklepów, kantorów, składów, sklepików nędznych, przepełnionych brudem i tandetš, pierwszorzędnych hoteli i restauracyj, najohydnie j szych szynków, przed którymi wygrzewali się na słońcu nędzarze - milionów, które przelatywały ulicš w przepięknych powozach, zaprzężonych w amerykańskie rysaki po dziesięć tysięcy rubli sztuka - nędzy, która się przewalała ulicami z sinymi ustami rozpaczy i ostrym wzrokiem wiecznego głodu. - Cudne miasto - szepnšł Moryc stojšc na rogu pasażu Meyera i przymrużonymi oczyma patrzšc po tych nieskończenie długich groblach domów, co œciskały ulice. - Cudne miasto, ale co ja na tym zarobię - myœlał drwišco i wszedł do cukierni narożnej, już zapchanej prawie po wierzch.- Melanż! - zawołał na chłopaków, biegajšcych we wszystkie strony, wcisnšł się na jakieœ miejsce wolne, przerzucił machinalnie ostatni "Berliner Borsen Courier" i znowu zapadł w rozmyœlania; myœlał, skšd wydostać pieniędzy, a potem, jak urzšdzić, aby na tym bawełnianym interesie, o który zrobił z przyjaciółmi układ kilka godzin temu, zarobić jak najwięcej. Maurycy Welt za bardzo był łódzkim "Grunderem", żeby mógł mieć jakie wahania sumienia, przeszkadzajšce mu zrobić dobry interes chociażby na skórze przyjaciół, jeœli ten interes sam mu wszedł w ręce. Żył w œwiecie, w którym oszustwa, podstępne bankructwa, plajty, wszelkiego rodzaju szwindle, wyzysk - były chlebem codziennym, wszyscy się tym łakomie karmili, zazdroszczono głoœno sprytnie ułożonych łajdactw, opowiadano sobie po cukierniach, knajpach i kantorach coraz lepsze kawały, admirowano tych publicznych oszustów, wielbiono i czczono miliony, nie baczšc, skšd pochodzš; co to kogo obchodziło, zarobił czy ukradł, byle te miliony miał. Niezręcznych lub nie majšcych szczęœcia spotykały drwiny i ostre sšdy, brak kredytu, odmowa zaufania - szczęœliwy miał wszystko; mógł dzisiaj zrobić plajtę i płacić dwadzieœcia pięć za sto, jutro ci sami, których okradł, dadzš mu jeszcze większy kredyt, bo swoje straty odbijš na innych robišc plajtę na piętnaœcie procent za sto. Moryc myœlał właœnie, jak by zarobić na spółce i jak by zarobić bez spółki. - Kupić na wspólne konto co bšdŸ, tylko dla zamydlenia oczów, a kupować, co się da, naswoje własne conto - to była idea, jaka muod rana przewiercała mózg - rzucał kolumny cyfr na marmurowy blat stolika, sumował, przekreœlał, œcierał i pisał na nowo niestrudzenie, niewiele zważajšc, co się około niego dzieje. Wycišgano do niego przez głowy obok siedzšcych ręce, œciskał je, nie wiedzšc komu. - Morgen! - rzucał na odpowiedŸ i na przywitanie tym, których spostrzegł, i zagłębiał się w najniemożliwsze kombinacje. Nie mógł znaleŸć ani sposobu, ani pieniędzy. Kredyt miał wyczerpany i zaangażowany w agenturze. Weksli nie mógłjuż więcej wystawiać, jeœli nie podeprze dobrym, solidnym żyrem - Kogo wzišć na żyro? - to mu się teraz tłukło po mózgu. - Melanż! - rzucił znowu kelnerom, którzy w gwarze i tłoku, laki zapełniał cukiernię, kręcili się pomiędzy stolikami, z tacami kawi herbat nad głowami. Zegar z kukułkš wykukał pierwszš. Z cukierni zaczšł się wolny odpływ na ulicę, na spacer. Moryc wcišż siedział, naraz oczy mu rozbłysły, rozczesał palcami swojš wspaniałš, aksamitnš brodę, wcisnšł mocno binokle na nos i zaczšł prędko mrugać oczami. Przyszedł mu na myœl stary Grunspan, właœciciel wielkiej fabryki chustek wełnianych pod firmš: "Grunspan et Landsberger", jego bliski kuzyn, bo brat matki. Postanowił iœć do niego i jeœli się da, wzišćgo na żyro, a jeœli nie, to wcišgnšć go do interesu na spółkę. Rozpromienienie i radoœć z odkrycia trwałakrótkš chwilę, bo przypomniał sobie, że Grunspan zrujnował własnego brata i układał się już parę razy. Z takim nie bardzo bezpiecznie robić interesy. - Plajciarz, oszust! - mruczał zirytowany, czujšc, że go nie weŸmie na żadne żyro, ale pomimo to iœć postanowił. Zaczšł się rozglšdać po cukierni, po wšskim, ciemnym i długim, pokoju, prawie już pustym, bo tylko pod oknami siedziało kilkunastu młodych ludzi, zatopionych w wielkich płachtach gazet. - Panie Rubinroth! - zawołał na młodego chłopaka, siedzšcego pod lustrem, który zeszklankš w jednej ręce, z ciastkiem w drugiej, siedział pochylony nad rozłożonš na stoliku gazetš. - Słucham pana? - wykrzyknšł zrywajšc się na nogi. - Jest co? - Nic nie ma. - Powinienem był to wiedzieć rano. - Nic nie było i dlatego nie zawiadamiałem,bo myœlałem... - Pan słuchaj, a nie myœl, to do ciebie nie należy. Ja panu powiedziałem raz na zawsze, żeby mi rano do mieszkania dawać znać codziennie, czy było lub nie było, to nie pańska rzecz, pańska rzecz jest mi donosić, ja za to panu płacę. Na ciastko i gazetę jeszcze byœ pan zdšżył. Rubinroth zaczšł się usprawiedliwiać dosyć goršco. - Nie krzycz pan, tu nie bóżnica! - rzucił cierpko swojemu urzędnikowi z kantoru i odwrócił się od niego plecami. - Kelner! Zal! - wołał, wyjmujšc portmonetkę. - Co pan płaci? - Melanż!... Prawda, wyœcie mi nie przynieœli, ja nic nie płacę. - W tej chwili będzie. Melaaanż! - krzyknšł na całe gardło. - Wlej sobie w nos ten melanż, ja całe dwiegodziny czekam i muszę iœć bez œniadania. Bałwan jeden! - krzyczał zirytowany i wybiegł z poœpiechem na ulicę. Słońce przygrzewało coraz lepiej. Tłumy robotników rozpłynęły się, zaczęły natomiast zapychać trotuary inne tłumy; tłumy ubrane elegancko, damy w modnych kapeluszach, w bogatych okrywkach, mężczyŸni w długich, czarnych paltach, w hawelokach, z pelerynami. Żydzi w długich surdutach zabłoconych. Żydówki, przeważnie piękne, w aksamitach, którymi zamiatały błoto na trotuarach. Wrzawa napełniała ulice, przepychano się ze œmiechem, tłoczono, spacerowano w górę ulicy aż do Przejazd lub Nawrót i z powrotem. ważnie nagich kobiet. gnać, arb 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż@PJcAšcB­cCË+#cDî9z'Przed cukierniš na rogu Dzielnej grupa młodzieży kantorowej przeglšdała przepływajšce tłumy kobiet i robiła głoœneuwagi i porównania, nie tyle uprzejme, ile głupie, wybuchajšc co chwila szalonym œmiechem, bo Leon Cohn stał z boku i robiłswoje zwykłe witze, z których się sam œmiał najgłoœniej. Bum-Bum stał na froncie grupy pochylony i wcišż trzymał binokle obu rękami i przypatrywał się kobietom, które, przechodzšc przez ulicę przecinajšcš trotuar, musiały unosić sukien. - Patrzcie, patrzcie, jakie nóżki! - wołał cmokajšc ustami. - Ta ma dwa patyki w pończochach! - Aj! jak się Salcia dzisiaj wypchała! - Uwaga! Szaja jedzie - zawołał Leon Cohn kłaniajšc się uniżenie Szai, który rozparty niedbale na powozie przejeżdżał obok nich. Kiwnšł im głowš. - On wyglšda. jak stara "resztka". - Panienko, bo suknia się błoci! - wołał za jakšœ dziewczynš Bum-Bum. - Niech osoba pokaże, co osoba ma! - gadałLeon. - O co idzie, o tę troszkę... - Moryc, chodŸ do nas! - zawołał Leon zobaczywszy nadchodzšcego Welta. - Daj spokój, nie lubię błaznów na ulicy - mruknšł i przeszedł, i utonšł zaraz w tłumie, jaki płynšł ku Nowemu Rynkowi. Liczne rusztowania, stojšce przed nowo wznoszonymi lub nadbudowywanymi domami,spychały wszystkich w błoto ulicy. Niżej, za Nowym Rynkiem, pełno było Żydów i robotników, dšżšcych na Stare Miasto. Piotrkowska ulica w tym miejscu zmieniała po raz trzeci swój .wyglšd i charakter, bo od Gajerowskiego Rynku aż do Nawrot jest fabrycznš; od Nawrot do Nowego Rynku - handlowš; a od Nowego, wdół, do Starego Miasta - tandeciarsko-żydowskš. Błoto było czarniejsze i płynniejsze, trotuary zmieniały się przed każdym prawie domem, raz były szerokie z kamienia, to biegły wšskim wydeptanym paskiem betonu, albo szło się wprost po drobniutkim zabłoconym bruku, który kłuł przez podeszwy. Rynsztokami płynęły œcieki z fabryk i cišgnęły się niby wstęgi brudnożółte, czerwone i niebieskie; z niektórych domów ifabryk położonych za nimi przypływ był tak obfity, że nie mogšc się pomieœcić W płytkich rynsztokach, występował z brzegów, zalewajšc chodniki kolorowymi falami, aż po wydeptane progi niezliczonychsklepików, ziejšcych z czarnych zabłoconych wnętrzy brudem i zgniliznš, zapachem œledzi, jarzyn gnijšcych lub alkoholu. Domy stare, odarte, brudne, poobtłukane z tynków, œwiecšce niby ranami nagš cegłš, miejscami drewniane albo ze zwykłego pruskiego muru, który pękał i rozsypywał się przy drzwiach i oknach, o krzywych obsadach futryn, pokrzywione, wyssane, zabłocone, stały ohydnym rzędem domów-trupów, pomiędzy którymi wciskały się nowe, trzypiętrowe kolosy o niezliczonych oknach, jeszcze nie tynkowane. bez balkonów, z tymczasowymi oknami, a pełne już ludzkiego mrowia i stuku tkackich warsztatów, jakie pracowały bez względu na niedzielę, turkotu huczšcego maszyn szyjšcych tandetę na wywóz i przenikliwego zgrzytu kołowrotków, na których zwijano przędzę na szpulki do użytku ręcznych warsztatów. Przed owymi nie skończonymi domami, które wznosiły się czerwonymi, posępnymi murami, nad tym morzem umierajšcych ruder i kramarskiego życia. leżały całe sterty cegieł i drzewa, œcieœniajšc i tak wšskš uliczkę, zapchanš wozami, końmi, przewożonym towarem, zgiełkiem, nawoływaniem handlarzy i tysišcznymi głosami robotników płynšcych w gromadach na Stare Miasto; szli œrodkiem ulicy lub obok trotuarów; ich różnokoloroweszaliki, jakimi mieli po-obwišzywane szyje, rozjaœniały nieco ten ogólny, szarobłotnisty ton ulicy. Stare miasto i wszystkie przylegajšce uliczki trzęsły się zwykłym niedzielnym ruchem. Na kwadratowym placu, obstawionym starymi, piętrowymi domami nigdy nie odnawianymi, pełnym sklepów, szynków i tak zwanych Bier-Hail. zastawionym setkamiszkaradnych bud i kramów, tłoczyło się kilkanaœcie tysięcy ludzi, setki wozów i koni. wszystko to krzyczało, mówiło, klęło, biło się czasami. Wrzaskliwy chaos przewalał się jak falš z jednej strony Rynku na drugš. Nad tym rojowiskiem głów, włosów rozwianych, ršk wzniesionych, łbów końskich. toporów rzeŸnickich połyskujšcych nagłe w słońcu,podnoszonych nad rozršbywanym mięsem, olbrzymich bochenków chleba niesionych z powodu tłoku nad głowami, żółtych, zielonych, czerwonych. fioletowych chustek, powiewajšcych niby sztandary na kramach garderoby; czapek i kapeluszy wiszšcych na kołkach, butów, szalików bawełnianych, co jak węże kolorowe trzepotały się na wietrze i uderzały w twarze przeciskajšcych się; blaszanych naczyń błyskajšcych w słońcu; stosów słoniny, kup pomarańcz, poukładanych na straganach w pryzmy, kul œwiecšcych jaskrawo na tle czerni ludzkiej i błota które gniecione, rozrabiane, tratowane, mieszane, rzygało strumieniami spod nóg na stragany i na twarze i wylewało się z Rynku do rynsztoków i na ulice, z czterech stron okalajšce targ, którymi toczyły się wolno olbrzymie wozy piwowarskie, pełne antałków, wozy z mięsem, pookrywane brudnymi szmatami albo z dala œwiecšce czerwonożółtymi żebrami wołów obdartychze skóry, wozy naładowane worami mški, wozy pełne drobiu krzyczšcego wrzaskliwymi głosami, pełne kwakania kaczek i gęgotu gęsi, które przez szczeble drabin wysuwały białe głowy i syczały na przechodniów. Czasem bokiem tych nierozwartych sznurówwozów, idšcych jeden za drugim, przebiegał z poœpiechem jaki elegancki powozik, ochlapujšc błotem ludzi, wozy, trotuary, na których w kuczki siedziały stare, wynędzniałe Żydówki i koszykami pełnymi gotowanego grochu, cukierków, zmarzniętych jabłek, zabawek dziecinnych. Przed sklepami, które były pootwierane i pełne ludzi, powystawiano stoły, krzesła, ławki, na których leżały góry galanterii, pończoch, skarpetek, kwiatów sztucznych, perkalików sztywnych jak blachy, kołder o jaskrawych poszyciach, koronek bawełnianych. W jednym końcu Rynku stałyżółte, malowane łóżka, komody, które się nie domykały i bršzowym bejcem udawały mahoń; lustra, w których by się nikt nie zobaczył, połyskiwały w słońcu; kołyski, stosy sprzętów kuchennych, za którymi na ziemi, na garstkach słomy siedziały kobietywiejskie z masłem i mlekiem, ubrane w czerwone wełniaki i zapaski. A pomiędzy wozami i straganami przepychały się przeztłumy kobiety z koszami czepków białych, wykrochmalonych, które przymierzano wprost na ulicy. Na Poprzecznej, zaraz przy Rynku, stały stoły z kapeluszami, których nędzne kwiaty, zardzewiałe spięcia, kolorowe farbowane pióra chwiały się smutnie na tleœcian domów. Garderobę męskš sprzedawano, kupowano i przymierzano na ulicy, w sieniach, wreszcie pod œcianš, za zasłonš, która zwykle nic nie zasłaniała. Tak samo robotnice przymierzały kaftany, fartuchy i spódnice. Wrzawa rosła bezustannie, bo wcišż z górymiasta napływały nowe fale kupujšcych i podnosiły się nowe krzyki, nawoływania zachrypniętymi gardłami, głosy tršbek dziecinnych brzęczały ze wszystkich stron,turkoty wozów, kwiki prosišt, krzyki gęsi, cała szalona kakofonia zbiorowiska ludzkiego wrzała i biła w to czyste, rozsłonecznione niebo, co wisiało nad miastem niby bladoseledynowy baldachim. W jednym z szynków grano i tańczono, bo czasami przez ten zgiełk i wrzawę piekielnš przedzierał się głos harmonii i skrzypiec, wycinajšcych oberka, i mocny, siarczysty pokrzyk tańczšcych, ale rychło te głosy tonęły w chaosie bójki, jaka powstała w œrodku Rynku, przy straganachz wędlinami. Kilkanaœcie ciał splštanych, sczepionych, szamotało się z rykiem i chwiało w różne strony, aż w końcu runęło pod stragany w błoto i gryzło się, itarzało jak kłšb olbrzymi pełen ršk, nóg, twarzy okrwawionych, ust wyjšcych, oczów zaszłych bielmem wœciekłoœci. Wysoko œwieciło słońce i zalewało potokami wiosennego ciepła Rynek cały. Podnosiło barwy, złociło nędzne, wycieńczone twarze, obnażało rudery, zapalało złote ogniska w szybach okien i wbłocie przepojonym wodš, w oczach ludzi, którzy stali pod domami i grzali się. i pokrywało jakby złotawš glazurš brzydotę,jaka tutaj królowała, wszystkie te rzeczy iludzi, i wszystkie te głosy, co się zrywały spoœród bud. wozów, straganów, błota i olbrzymim wirem kršżyły nad Rynkiem, odbijały się o czworokšt domów i płynęły w boczne ulice, w œwiat, w pola, ku fabrykom, które niedaleko stały panujšc kominami i jakaœ cichš, milczšcš grozš, w jakiej były zatopione, i patrzšc błyszczšcymi w słońcu wytrzeszczonymi oczami okien na te roje robocze. Moryc przepchał się przez Rynek z obrzydzeniem i zapuœcił się w ulicę Drewnowskš, jednš z najstarszych w Łodzi i bardzo cichš, obstawionš małymi konajšcymi domkami pierwszych w Łodzi tkaczów, pomiędzy którymi tuliły się jeszcze proste chłopskie domy, o mocno wypuszczanych węgłach, na pół zapadłe wziemię, wykrzywione, otoczone ogródkami, gdzie dogorywały stare wiœnie i grusze przysadziste, które kiedyœ kwitły i rodziły,a teraz od lat całych, œciœnięte pomiędzy murami fabryk i odgrodzone coraz gęstszymi zaporami od słońca, od pól, od wiatrów, spróchniałe, gryzione przez odpływy, jakie się sšczyły z farbiarni, gęsto rozrzuconych w tej stronie, obłamywane, zapomniane, konały z wolna w tragicznej melancholii opuszczenia i smutku. Błoto i w tej ulicy było wyżej kostek. A dalej, przy końcu ulicy, która wychodziła w pola, œwinie łaziły przed domami i próbowały ryć stwardniałš ziemię po placach, na które wywożono gruz i œmiecie.Domy stały porozrzucane bezładnie, kupiłysię w grupy, to stały samotnie w polach, otoczone rozmiękłym, przepojonym wodš gruntem. Na samym końcu miasta stała fabryka Grunspana et Landsbergera, oddzielona od ulicy potężnym parkanem. Z boku fabryki był wielki parterowy dom z facjatami, otoczony ogródkiem. - Pan w domu? - pytał Moryc starego robotnika, który mu otwierał drzwi. - A jest. - Któż tam jest jeszcze? - Sš wszystkie. - Co za wszystkie? - Ano, te Żydy, familianty - mruknšł pogardliwie. - Ma Franciszek szczęœcie, że ja mam dzisiaj dobry humor, bo inaczej to ja bym Franciszkowi zbił ładny kawałek pyska. Rozumie Franciszek? Zdjšć kalosze! - Rozumiem, dostałbym niby po mordzie, ależe -jaœnie pan ma humor, to już nie dostanę- szeptał dobrodusznie, œcišgajšc mu kalosze. - No, to niech Franciszek napije się wódki iniech pamięta - powiedział zadowolony dajšc mu dziesištkę i wszedł do pokoju. - Parszywiec, œcierwo! Biłby polski naród - splunšł za nim. Moryc wszedł do wielkiego pokoju, w którym już było z dziesięć osób, siedzšcych dokoła wielkiego stołu, pokrytego talerzami po skończonym dopieroobiedzie. Przywitał się ze wszystkimi w milczeniu i usiadł w rogu na czerwonej kanapce, nad którš roztaczała cień wielka wachlarzowata palma. - Po co się sprzeczać, można wszystko spokojnie obgadać -mówił powoli sam Grunspan chodzšc po pokoju w aksamitnej jarmułce na szpakowatych włosach. Długa broda bramowała mu twarz białš, wypasionš, o małych oczkach, które wcišż z błyskawicznš szybkoœciš przeskakiwały zprzedmiotu na przedmiot. Cygaro trzymał w ozdobionej sygnetem ręce, pocišgał rzadko, wydymał wydatne, czerwone usta, powšchał z uwagš. - Franciszek - zawołał do przedpokoju. - Niech mi Franciszek przyniesie z mojego gabinetu pudełko z cygarami, to jest zupełnie wilgotne. Ja to kładę na piecu, niech Franciszek uważa, niech ono nie zginie. - Jak ma nie zginšć, to nie zginie - mruknšłFranciciszek. - Co to za fest? - zapytał Moryc Feliksa Fiszbina. który także należał do rodziny, a siedział teraz na biegunowym fotelu, puszczał kłęby dymu i kołysał się zawzięcie. - Gross-familien-Pleitenfest - rzucił. - Ja przyszłam do ojca, żeby ojciec poradził, prosiłam wszystkich, żeby także przyszli, niech zobaczš, niech mojemu mężowi powiedzš, kiedy mnie słuchać nie chce, że jak tak dalej będzie prowadzić interes, to my wyjdziem bez niczego - zaczęła energicznie młoda, przystojna elegancka brunetka, w czarnym kapeluszu na głowie, najstarsza córka Grunspana. - Ile macie na Lichaczewa? - rzucił krótko młody student uniwersytetu o wydatnym semickim nosie i prawie czerwonych włosach i zaroœcie - zaczšł gryŸć ołówek. - Piętnaœcie tysięcy rubli. - Gdzie sš weksle? - zapytał stary bawišc się złotym łańcuchem, który mu spadał nawielkim brzuchu, obcišgniętym w aksamitnš kamizelkę, spod której powiewały dwa białe sznurki. - Gdzie sš weksle! Wszędzie sš! Płaciłem nimi u Grosglika, płaciłem za towar, płaciłem nimi Kolińskiemu za ostatniš oficynę. Co tu dużo gadać, tamten zrobił klapę, wrócš do mnie i zapłacić musimy. Jaje żyrowałem. - Niech ojciec słucha! on tak cišgle mówi. Co to jest? do czego to podobne? To jest handel! to jest kupiec! to jest fabrykant porzšdny, co mówi: "Winienem, to zapłacę."Tak może mówić głupi chłop, co nie rozumie żadnych interesów! - krzyczała i łzy żalu, gniewu i oburzenia błyszczały w jej wielkich czarno-oliwkowych oczach. - Ja się dziwię, Regino, ja się bardzo dziwię, że jesteœ tak mšdrš, a tych prostych rzeczy, na których się opiera nie tylko handel, ale i całe życie, nie rozumiesz... - Ja rozumiem, ja dwa razy dobrze rozumiem, tylko nie mogę zrozumieć, dlaczego ty, Albert, chcesz płacić te piętnaœcie tysięcy rubli. - Bom winien - szepnšł pochylajšc na piersibladš, zmęczonš twarz i jakiœ ironiczno-smutny uœmiech przewinšł mu sięprzez wšskie usta. - On cišgle swoje! Tyœ brał towar surowy na kredvt. toœ winien, dobrze, ale tyœ dawał towar także na kredyt i tobie sš winni, a jak oni ci nie płacš, jak oni robiš plajtę, to co ty masz robić? to ty powinieneœ płacić, co? To ty masz stracić dlatego, że Frumkin chce zarobić, co? - krzyczała rozczerwieniona. - Niedołęga! - Wielki kupiec, aj! aj! - Ty powinieneœ się ułożyć, ty powinieneœ zarobić na tym pięćdziesišt procent. - Regina ma rację! - Ty się nie baw w głupie uczciwoœci, bo tuo gruby grosz idzie. Krzyczeli wszyscy wycišgajšc ku niemu ręce i twarze rozognione. - Cicho, Żydy! - rzucił niedbale Feluœ Fiszbinkołyszšc się na fotelu, - Płacić! płacić! to i głupi potrafi, każdy Polak to samo umie, to wielka sztuka! - Ależ porozumiejmy się państwo! - krzyczał, aby wszystkich zagłuszyć, Zygmunt Grunspan, syn, student uniwersytetu, dzwonił nożem w szklankę, rozpišł mundur na piersiach i koniecznie chciał głos zabrać, ale nikt go nie słuchał,bo wszyscy gadali razem i krzyczeli, tylko stary Grunspan chodził w milczeniu i pogardliwie spoglšdał na zięcia, który podparł się łokciami i rzucał porozumiewajšce spojrzenia na Moryca, tenzaœ czekał dosyć niecierpliwie końca rozpraw, przyglšdał się staremu i rozmyœlał, czy mu zaproponować interes, czy nie. Miał ogromnš chęć, ale w miarę oczekiwania chłodnšł. reflektował się i coœjakby pewien wstyd niewytłumaczony przejmował go, gdy sobie przypominał Karola i Bauma. A zresztš, nie miał odwagi zaufać Grunspanowi. œledził jego okršgłš, chytrš twarz i małe oczki biegajšce ustawicznie; z jakimœ wyrazem taksacyjnym oczy jego kršżyły po obecnych, zatrzymały się na jasnych spodniach wycišgniętego w fotelu Fiszbina, zdawały się ważyć ciężar złotej dewizki Alberta Grosmana, który siedział teraz z głowš przechylonš, wpatrzony w sufit, jakby nie słyszšc wrzawy groŸnej, jakš podnosiła żona z pomocš najbliższej familii,zebranej po to, aby mu nie pozwolić płacić weksli, a zmusić niejako do zrobienia plajty, obmacywały gruby pugilares, w którym czegoœ szukał goršczkowo Landau, stary Żyd z dużš rudawš brodš, w jedwabnej czapce na głowie. Nie, Moryc miał coraz mniej zaufania do niego. - Sza, sza, państwo. Napijemy się teraz herbaty - zawołał Grunspan, gdy służšca wniosła samowar szumišcy. - Poprosić jaœnie panienkę Melę! - rzucił wynioœle do Franciszka. Przyciszyło się trochę. Weszła Mela, kiwnęła wszystkim głowš na przywitanie i zajęła się rozlewaniem herbaty. - Ja się z tego wszystkiego rozchoruję jeszcze, mnie już serce boli, a tu ani chwilispokoju - szeptała Regina wycierajšc sobie zapłakane oczy, - I tak co rok jeŸdzisz do Ostendy, będziesz teraz miała przynajmniej po co jeŸdzić. - Grosman, ty tak nie gadaj, to moje dziecko! - zawołał energicznie Grunspan. - Tyœ się ze mnš nie witała, Mela - szepnšł kobiet. gnać, arb 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żEPcFfcGƒe cHč)$cI 8K6Moryc siadajšc obok najmłodszej córki firmy Grunspan et Landsberger. - Kłaniałam się wszystkim, nie widziałeœ? --szepnęła podsuwajšc herbatę Zygmuntowi.- Wolałbym, żebyœ się ze mnš osobno przywitała - mówił cicho, mieszajšc herbatę. - Na cóż ci to? - podniosła na niego szaroniebieskie smutne oczy i twarz bardzoładnš o niesłychanie regularnych rysach. - Na co? bo ja bym bardzo chciał, żebyœ zwracała na mnie uwagę; mnie zresztš robiwielkš przyjemnoœć patrzeć na ciebie i mówić z tobš, Mela. Uœmiech przebiegł po jej wypukłych, bardzo ładnych ustach, podobnych w kolorze do bladych sycylijskich korali, nie odezwała się jednak, rozlewajšc herbatę na spodek, który wzišł ojciec i pił z niego nie przestajšc chodzić po pokoju. - Czy ja co œmiesznego powiedziałem? - pytał podchwyciwszy ten uœmiech. - Nie, przypomniało mi się tylko, co mówiła pani Stefania dzisiaj rano, podobno wczoraj w teatrze mówiłeœ jej, że nie umiesz flirtować z Żydówkami, że to rodzajkobiet, który na ciebie nie działa. Mówiłeœ tak? - utkwiła w nim oczy. - Mówiłem, ale raz, że ja z tobš nie flirtuję, a po drugie, że ty właœnie nie masz w sobie nic a nic żydowskiego. Słowo honoru daję! - dorzucił prędko. bo znowu taki sam uœmiech przebiegł jej po ustach - Czyli że jestem w twoim rodzaju. Dziękujęci, Moryc, za szczeroœć. - Czy cię to gniewa, Mela? - Nie, jest mi to zupełnie wszystko jedno -surowo zabrzmiał jej głos, aż zajrzał w jej oczy ze zdziwienia, ale nie zobaczył w nich wytłumaczenia, bo trzymała utkwione w spodku, do którego znowu dolewała herbaty. - Pogadajmy spokojnie, zawsze się można porozumieć - zaczšł znowu Zygmunt przyczesujšc maleńkim grzebykiem czerwonš jak miedŸ brodę. - Co tu gadać, niech ojciec sam powie Albertowi, że jak w taki sposób poprowadziinteresy, to my za rok naprawdę zbankrutować możemy On mnie nie chce słuchać, bo on ma swojš filiozofię. jak powiada, niech mu ojciec powie, co on jest głupi, chociaż on jest doktór filozofii i chemii, bo rzuca pienišdze w błoto. - A może jej ojciec powie, żeby się nie wtršcała do interesów, bo ich nie rozumie,iżeby mnie swoim krzykiem nie nudziła, bo może mi się to w końcu sprzykrzyć. - Na moje dobroć, na moje dobre serce to on tak gada, co! - Cicho, Regina. - Ja nie będę cicho, bo tutaj idzie o pienišdze, o moje pienišdze; ja go nudzę, jamu się mogę sprzykrzyć, jaki mi hrabia łódzki, o jej! o jej! - wykrzykiwała ze złoœciš. - Niech się ułoży na piećdziesišt procent - rzucił poważnie Landau. - Na co się układać? Nic nie dać, my za swoje pienišdze nie dostaniemy od Frumkinaani grosza. - Nie rozumiesz, Regina. Pokażcie, Grosman, aktywa i pasywa -rzekł Zygmunt rozpinajšc mundur. - Dać dwadzieœcia pięć procent najwyżej - szepnšł stary dmuchajšc w spodek. - Jest lepszy sposób - mówił półgłosem Fiszbin rozdmuchujšc ogień w cygarze. Nikt mu nie odpowiedział, bo się wszyscy doœć poœpiesznie pochylili nad stołem, nad kartami pokrytymi cyframi, które poœpiesznie sumował Zygmunt. - Pięćdziesišt tysięcy rubli winien! - zawołał. - Ile ma? - zapytał ciekawie Moryc, wstajšc, bo Mela wyszła z pokoju. - To się pokaże póŸniej, na ile procentów się ułoży. - To jest interes do zrobienia. - Pienišdze jakby były w kieszeni. - Regina, nie potrzebujesz się martwić! - Więc chcecie, abym plajtę zrobił? Nie myœlę oszukiwać ludzi! - powiedział Grosman stanowczo, wstajšc od stołu. - Ty musisz się ułożyć, bo inaczej ja wycofuję swój posag z interesu i biorę rozwód, co ja mam żyć z takim hrabiš, co ja mam się martwić! - Cicho, Regina, Grosman się ułoży na dwadzieœcia pięć procent, bšdŸ spokojnš, jaw tym jestem, sam przeprowadzę ten interes -pocieszał jš stary Grunspan. - Albert ma małe robaczki w głowie, jak się to nazywa, Moryc? - zapytał Fiszbin. - Kiełbie we łbie - rzucił prędko i zniecierpliwiony miał ochotę iœć do Meli. - Chcesz posag - weŸ; chcesz rozwodu - dam ci go; chcesz te pienišdze, która ja mam jeszcze - zabierz; mnie już życie zbrzydło w tym piekle łajdackim. Ja z tobš, Regina, nigdy do ładu nie dojdę, nie było dzieci, to mi wcišż gadała, że jej wstyd się pokazać na ulicę, ma ich teraz czworo, to znowu niezadowolona. - Albert, nie gadaj! - Sza! sza! to sš wasze interesy! - zakrzyknšł Grunspan, prędko stawiajšc spodek na stole. - Ona nigdy i z niczego nie była zadowolonš,ona się cišgle kłóci ze mnš. - Ja się nie mam kłócić! ja się nie mam o co kłócić. jak mi każe jeŸdzić tymi zdechłymi końmi, z których się wszyscy œmiejš. - Dobre sš i takie, bogatsze od ciebie chodzš pieszo. - Ale ja chcę jeŸdzić, mnie stać na porzšdne konie. - To sobie kup, mnie nie stać na inne konie! - Cicho, Żydy! - zawołał Feluœ znowu kołyszšc się w fotelu. - On zgłupiał do reszty, to potrzeba mieć pienišdze, żeby kupować! to potrzeba mieć za co, żeby kupić, co potrzeba? To Wulff pewnie co ma, kiedy stawia fabrykę, to Berstein dużo ma, kiedy za całe sto tysięcymebluje sobie dom? - wykrzykiwała wodzšczdumionym wzrokiem po rodzinie. Albert odwrócił się do nich plecami i patrzył w okno. Kłótnia zawrzała na nowo i podnosiła się do maksimum, krzyczeli wszyscy razem, pochylali się nad stołem, bili w niego pięœciami, wydzierali sobie z ršk Papiery, kreœlšc na ceracie coraz nowe cyfry, rzucali coraz ohydniejsze projekty i sposoby plajty, wymyœlali sobie nawzajem, zrywali się od stołu, siadali znowu i krzyczeli; a wszystkim brody, twarze, ustai wšsy trzęsły się i drgały, porwane tymi cyframi, jakie można było zarobić, rozwœcieczeni na tego głupca, który stal odwrócony plecami i ani chciał słuchać o plajcie. Nawet stary wyszedł ze swego spokoju i głoœno dowodził; Regina, zmęczona wzruszeniem, siadła w fotelu i płakała spazmatycznie; Landau odrzucił ceratkę i kawałkiem kredy pisał cyfry na stole, rzucajšc od czasu do czasu jakie słowo poważne, a Zygmunt Grunspan, rozczerwieniony, spocony, darł się najgłoœniej, wołał, żeby się porozumieli, i sprawdzał kolumny cyfr w wielkiej ksišżcefabrycznej, jakš mu przyniosła Regina. Tylko Moryc nie brał udziału w krzykach, siedział pod palmš obok Fiszbina, który wycišgnięty na fotelu, bujał się, palił cygaro i od czasu do czasu wołał: - Cicho, Żydy! - To nie jest wcale wesoła operetka - powiedział znużony Moryc i zaniechawszy już zupełnie interesu z Grunspanem, poszedł w głšb mieszkania szukać Meli. Zastał jš u babki, którš cała rodzina otaczała nadzwyczajnš czciš i opiekš. Babka siedziała w fotelu na kółkach przy oknie.. Była to blisko stuletnia staruszka, sparaliżowana i zupełnie zdziecinniała; twarz miała tak zeschniętš i poœcišganš w fałdy, że wszelki wyraz zanikł zupełnie -wisiał tylko kawał żółtoszarej skóry pofałdowanej, z której œwieciły czarne, bez połysku, niby szklane paciorki oczy. Nagłowie miała czarnš perukę ubranš w rodzaj czepka z aksamitów kolorowych i koronek, jakie noszš Żydówki po małych miasteczkach. Mela łyżeczkš dziecinnš wlewała w zapadłe usta bulion; babka niby ryba otwierała i składała usta. Ukłonił się jej - przestała jeœć, popatrzyła na niego martwo i zapytała głosem głuchym, jakby pochodził spod ziemi: - Kto to, Mela? Nie poznawała już nikogo prócz najbliższych. - Moryc Welt, brat mojej matki, Welt - powtórzyła z naciskiem. - Welt! Welt! - mełła w bezzębnych szczękach i otworzyła szeroko usta do bulionu, który znowu podawała Mela. - Kłócš się jeszcze? - Sšdny dzień się zrobił. - Biedny ten Albert. - Żałujesz go? - Jakże, nie pozwala mu być człowiekiem własna nawet żona i rodzina. Regina mnie wprost przeraża swoim handlarstwem - westchnęła smutnie. - Powinien być dobrym fabrykantem. On trochę chory na idealizm, ale po pierwszej plajcie, niech tylko na niej dobrze zarobi, to się wyleczy. - Ja nie rozumiem ani ojca, ani wujów, ani ciebie, ani Łodzi. We mnie się wszystko burzy patrzšc na to, co się tutaj dzieje. - Cóż się dzieje? dobrze się dzieje, robiš się pienišdze i basta. - Ale jak, jakimi sposobami! - To wszystko jedno, sposób dostania rubla nie zmniejsza jego wartoœci. - Jesteœ cynik - szepnęła jakby z wyrzutem. - Jestem tylko człowiek, który nie wstydzi się nazywać rzeczy po imieniu. - Dajmy pokój, jestem tak zdenerwowanš, że brak mi sił nawet do kłótni. Skończyła karmienie babki, poprawiła poduszki, jakimi była obłożonš, i pocałowała jš w rękę. Stara przytrzymała jš lekko, pogłaskała wyschniętymi niby u szkieletu palcami po twarzy i zapytała znowu tak samo, patrzšcna Moryca: - Kto to? Mela. - Welt, Welt! ChodŸ, Moryc, na chwilę do mnie, jeœli masz czas. - Mela, ja przecież dla ciebie miałbym zawsze czas, jeœlibyœ tylko zechciała. - Welt, Welt! - powtarzała stara głucho, otworzyła usta i zapatrzyła się martwym wzrokiem w okno, za którym widniały muryfabryki. - Moryc, ja cię już prosiłam, nie komplementuj mnie. - Ty mi wierz, Mela, mówię szczerze, słowo uczciwego człowieka, że jak jestem z tobš, jak cię słyszę, jak patrzę na ciebie, to muszę nie tylko mówić inaczej niżdo innych kobiet, ale zaczynam czuć i myœleć inaczej. Ty masz w sobie takš dziwnš miękkoœć, ty jesteœ naprawdę kobietš. Mela, tu takich mało w Łodzi - mówił poważnie, przechodzšc za niš do jej pokoju. - Odprowadzisz mnie do Róży? - zapytała nic mu nie odpowiedziawszy. - Jeœlibyœ nie chciała, prosiłbym cię o to. Oparła czoło na szybie i patrzała na wróble, które rozszalałe tym pierwszym prawie wiosennym dniem marcowym, goniłysię i biły po ogrodzie. - O czym myœlisz? - zapytał po chwili cicho.- O Albercie, czy zrobi tak, jak postanowił,czy też tak, jak oni chcš. - Tak, z pewnoœciš ogłosi upadłoœć i ułoży się z wierzycielami. - Nie, ja go znam, i jestem tego pewna, że zapłaci. - Założę się z tobš, że będzie się układał. - A ja bym nie wiem co dała, że nie zrobi. - Mela, Grosman ma swoje filozoficzne bziki, ma, ale poza tym on jest mšdry człowiek, mogę postawić cały swój majštek, że więcej nie zapłaci jak dwadzieœcia pięć procent. - A ja bym bardzo, bardzo pragnęła, żeby było inaczej. - Przyszło mi na myœl, żeœ ty powinna byławyjœć za niego, Mela, dobralibyœcie się, niemielibyœcie co jeœć, ale bylibyœcie tak uczciwi, że pokazywaliby was w panopticum. - Lubię go, ale za niego nie wyszłabym, to nie mój typ. - Któż jest w twoim typie? - Szukaj i zgaduj! - uœmiechnęła się znowu tym bladym, subtelnym uœmiechem. - Borowiecki, tak, z pewnoœciš, w nim się wszystkie kobiety łódzkie kochajš. - Nie, nie; wydał mi się oschłym, dumnym ikarierowiczem, nie, za bardzo zresztš podobny do was wszystkich. - Oskar Meyer, baron, milioner i piękny, wprawdzie taki baron z meklemburskiej rasy, ale za to milioner najprawowitszy. - Widziałam go raz i wydał mi się parobkiem przebranym. To musi być okropny człowiek,słyszałam o nim dużo! - To jest dziki i wœciekły człowiek, to jest prawdziwe pruskie bydle! - mówił z nienawiœciš. - Aż tak? Zaczyna być interesujšcym. - Daj spokój o tym chamie. A może Bernard Endelman podoba ci się? - Żydziak! - szepnęła pogardliwie. - A, jakiż ze mnie niedomyœlny. Przecież tyœsię wychowywała w Warszawie, żyłaœ tam w polskich sferach i przeszłaœ przez wszystkie warszawskie kółka i saloniki, to jakże mogš podobać ci się Żydzi lub łódzcy ludzie! - wołał ironicznie. - Przywykłaœ do studentów rozczochranych, do tej deklamujšcej rady-kalii, oczekujšcej na spadek i na synekury biurowe, do tej wykwintnej atmosfery blagi i wspólnego obełgiwania się na wzniosły, szlachetny sposób. Ha, ha, ha, ja to przechodziłem i ile razy sobie wspomnę tamte czasy i tamtych ludzi - umieram ze œmiechu. - Daj spokój, Moryc. Mówisz z goryczš, więc nie bez stronnoœci, nie chcę słuchać -wołała prędko, dotknięta bardzo, bo istotnie całym sercem jeszcze żyła w tamtej sferze, pomimo że od dwóch lat już mieszkała przy ojcu w Łodzi. Wyszła i ukazała się po chwili już ubrana do wyjœcia. Zaraz też wyszli. Otwarty powozik, bardzo elegancki, czekał przed bramš. - DojedŸ tylko do Nowego Rynku, tam nie ma takiego błota, to pójdę pieszo, Konie ruszyły ostro. - A swojš drogš ty mnie dziwisz, Mela. - Czym? - Tym właœnie, że jesteœ takš - nie Żydówkš. Ja znam nasze kobiety dobrze, ja je umiem cenić i cenię, ale je znam, one niebiorš takich różnych ksišżkowych rzeczy naserio, jak ty je bierzesz. Znasz Adę Wasereng? ona tak samo żyła w Warszawiei w tych,' samych sferach co ty, tak samo się zapalała do wszystkiego, tak samo byłaczynnš we wszystkim, tak samo ze mnš kłóciła się o równoœć, o wolnoœć, o cnotę, o ideały. - Ja się z tobš nie kłócę o to wszystko - przerwała mu prędko. - Prawda, ale pozwól mi skończyć, otóż była najidealniejszš idealistkš, ale jak wyszła za swojego Rosenblatta, to o wszystkich głupstwach zapomniała,. idealizm to nie była jej specjalnoœć. - Tobie się to podoba? - Mnie się to właœnie podoba, bo jak miała czas, to się bawiła w poezje, dlaczego nie miała się bawić, to dobrze jest widziane w polskich domach, nadaje pewien modny ton, no, i nie jest tak nudne, jak chodzenie po teatrach i balach. - Więc jesteœ przekonany, że to tylko dla zabawy? - Do Polek ani do ciebie tego nie stosuję, to inny gatunek, ale do Żydówek - tak, wiem z pewnoœciš. Pomyœl tylko, co ich to wszystkomoże obchodzić? Mela, ja jestem Żyd, ja się tego nigdy i nigdzie nie wstydziłem ani nie wypierałem, co za interes się wypierać!Mnie tak samo nic nie obchodzi poza moim własnym interesem jak naszych wszystkich, bo ja tego nie mam wprost we krwi. Masz, taki Borowiecki, to jest dziwny człowiek, to jest mój kolega z gimnazjum w Warszawie, mój kolega z Rygi, mój przyjaciel, my razem mieszkamy tyle lat, mnie się zdawało, że go znam, że to nasz człowiek.On ma ostre pazury, on jest zupełnie człowiek łódzki, on lepszy macher niż ja, aon czasem zrobi coœ takiego, czego ja nie rozumiem, czego żaden z naszych nie zrobi;on jest Lodzermensch, a on pomimo to ma różne takie bziki ideowe. utopijne marzenia,dla których gotów jest dać rubla, jak ma dwa przy sobie, a dla których ja bym dał dziesištkę, jakby się już nie można wykręcić, ja... - Do czego prowadzisz? - przerwała mu znowu, dotykajšc parasolkš stangreta, żebyprzystanšł. - Że ty masz właœnie w sobie coœ takiego, co majš oni. Polacy. - Czy to czasem nie nazywa się duszš - powiedziała wesoło, wyskakujšc na trotuar. - To za duży szemat. - Pójdziemy Œredniš, chcę się przejœć trochę. - Najbliżej będzie dojœć do Widzewskiej, a stamtšd do Cegielnianej. - Wybierasz krótsze, żeby prędko odbyć pańszczyznę. - Wiesz przecie, Mela, że ja z wielkš przyjemnoœciš ci towarzyszę. - Czy dlatego, że tak cierpliwie słucham? - Tak, a i dlatego, że jesteœ bardzo ładna ztš ironiš na ustach, bardzo ładna. - Komplement twój jest mniej piękny, bo taken gros podany. - Lubisz warszawskie en detaile, a na krótkie terminy i z dobrym żyrem. - Wystarczy dobre wychowanie i uczciwoœć.- Ale pomimo to nie zaszkodzi się obwarować intercyzš -rzucił ironicznie, wciskajšc binokle. - A, tuœ doprowadził! - szepnęła niezadowolona. - Chciałaœ! - Chciałam, żebyœ mnie doprowadził do Róży przede wszystkim - podkreœliła zdanie. - Ja bym cię wszędzie doprowadził, gdybyœzechciała! -zawołał pokrywajšc pewne dziwne wzruszenie, jakie nim owładnęło, ostrym œmiechem. - Dziękuję ci, Moryc, ale tam to mnie już kto inny doprowadzi - odpowiedziała dosyć ostro, zamilkła i patrzyła smutnie w ulicę strasznie błotnistš, po brudnych domach i twarzach licznych przechodniów. Moryc także milczał, bo był zły na siebie, a więcej jeszcze na niš. Potršcał z gniewu przechodniów.. zaciskał binokle i rzucał niechętne spojrzenia na jej bladš twarz, z ironiš chwytał spojrzenia współczujšce, jakimi obrzucała gromady oberwanych, wynędzniałych dzieci, bawišcych się po bramach i trotuarach. Rozumiał jš nieco i dlatego wydała mu się bardzo naiwnš, bardzo. Irytowała go swoim głupim, polskim idealizmem, jak w myœli okreœlał jej charakter, a równoczeœnie pocišgała jego twardš, suchš duszę tš odrobinš uczucia i tš jakšœ dziwnš poezjš wdzięku i dobroci, jaka wydzierała się z jej bladej twarzy, ze, Mela - szepnšł kobiet. gnać, arb 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żJPţ MKN w c€LĹ8 cMý$č cNĺ2 Vspojrzeń zadumanych, z całej postaci wysmukłej i bardzo harmonijnie rozwiniętej. - Znudziłam cię, żeœ zamilkł? - szepnęła popewnym czasie. - Bałem się przerywać milczenie, mogłaœ myœleć wtedy o nader wielkich rzeczach. - BšdŸ pewnym, że o daleko większych, niŸlitwoja ironia może dosięgnšć. - Równoczeœnie zrobiłaœ, Mela, dwa interesy - mnie dałaœ szczutka i sama się pochwaliłaœ. - A chciałam tylko jedno - powiedziała z uœmiechem. - Mnie uderzyć, prawda? - Tak, i zrobiłam to z przyjemnoœciš. - Ty mnie bardzo nie lubisz Mela? - pytał trochę dotknięty. - Nie, Moryc - kręciła głowš i uœmiechała się złoœliwie. - Ale mnie i nie kochasz? - Nie, Moryc. - My robimy ładny kawałek flirtu - powiedział, zirytowany tonem jej odpowiedzi. - Pomiędzy kuzynami powinno to uchodzić, bo do niczego nie obowišzuje. przystanęła, aby dać kilka groszy jakiejœ kobiecie, okręconej w łachmany, stojšcej pod parkanem z dzieckiem na ręku i głoœno żebrzšcej. Moryc spojrzał drwišco, ale sam prędko wydobył jakiœ pienišdz i dał. - I ty dajesz biednym? - zdziwiła się. - Pozwoliłem sobie na takš miłosiernš operację, bo miałem akurat fałszywš złotówkę - zaczšł się œmiać serdecznie z jej oburzenia. - Ty się z cynizmu już nie wyleczysz! - szepnęła przyœpieszajšc nieco kroku. - Mam jeszcze czas i żebym miał jeszcze sposobnoœć i takiego jak ty doktora... - Do widzenia, Moryc. - Szkoda, że to już. - Ja nie żałuję zupełnie. Będziesz dzisiaj w"kolonii"? - Nie wiem, ponieważ w nocy wyjeżdżam z Łodzi. - Wstšp, kłaniaj się paniom ode mnie i powiedz pani Stefanii, że będę u niej w sklepie jutro przed południem. - A dobrze, ale za to ty kłaniaj się ode mnie pannie Rózi i powiedz Mullerowi, takżeode mnie, że jest błazen. Uœcisnęli sobie ręce i rozeszli się. Moryc obejrzał się za niš, gdy już wchodziła do bramy pałacu Mendelsohnów, i szedł do miasta. Słońce już przygasało i zsuwało się za miasto, rozkrwawiajšc tysišce szyb łunamizachodu. Miasto cichło i przypłaszczało sięw mrokach wieczoru; tysišce domów i dachów zlewało się coraz bardziej w jednšszarš, olbrzymiš, zagmatwanš masę pociętškanałami ulic, w których zaczynały się palić nieskończone linie œwiateł gazowych, tylko kominy fabryk, co niby las Potężnych pni czerwonych wznosiły się nad miastem i zdawały się drgać i kołysać na jasnym tle nieba, płonęły jeszcze zorzami zachodu. - Wariatka! Ja bym się z niš ożenił! "Grunspan, Landsberger i Welt" byłaby solidna spółka; trzeba o tym pomyœleć -szepnšł Moryc uœmiechajšc się do tego interesu. Rozdział VII - Co się stało Morycowi dzisiaj? - myœlała Mela wchodzšc do wielkiego dwupiętrowego domu narożnego, nazywanego pospolicie pałacem Szai. - Prawda, przecież ja mam pięćdziesišt tysięcy rubli posagu, musi być w złych interesach i stšd ta gwałtowna czułoœć. Nie mogła już myœleć więcej, bo wybiegła naprzeciw niej do przedpokoju jej najserdeczniejsza przyjaciółka, Róża Mendelsohn, nieznacznie utykajšc na prawš nogę. - Miałam już posłać po ciebie powóz, bo nie mogłam się doczekać. - Odprowadził mnie Moryc Welt, szliœmy wolno, prawił mi komplementa, no i tam dalej. - Żydziak - rzuciła pogardliwie Róża rozbierajšc jš i ciskajšc lokajowi kapelusz,rękawiczki, woalkę, okrycie, w miarę jak zdejmowała to z Meli. - Przesyła ci ukłony bardzo uniżone. - Głupi! Myœli, że go poznam na ulicy, jak mi się będzie kłaniał. - Nie lubisz go? - pytała przygładzajšc powich-rzone włosy przed wielkim zwierciadłem, stojšcym pomiędzy dwoma olbrzymimi sztucznymi palmami, w jakie cały przedpokój był ozdobiony. - Nie cierpię, bo ojciec chwalił go któregoœdnia przed Fabciem, a zresztš i Will go nie cierpi. Piękna lala! - Wilhelm jest? - Sš wszyscy i wszyscy się nudzš oczekujšc na ciebie. - A Wysocki? - zapytała ciszej i trochę niepewnie. - Jest i przysięga, że mył się cały przed samš wizytš. Słyszysz, cały. - Przecież nie będziemy sprawdzać... - Musimy wierzyć na słowo - przygryzła usta. Ujęły się pod ręce i szły przez szereg pokojów zalanych mrokiem nadchodzšcego wieczoru, umeblowanych z nadzwyczajnym przepychem. - Co robisz. Róża? - Nudzę się i udaję przed goœćmi, że mnie bawiš. a ty? - Nic nie udaję przed nikim i także się nudzę. - Okropne życie! - szepnęła Róża z westchnieniem. - I dokšd się to ma cišgnšć?- Ty wiesz najlepiej dokšd, do œmierci chyba. - Ach, co ja bym dała, żebym się mogła zakochać. co ja bym dała. - Siebie i miliony w dodatku. - Chciałaœ powiedzieć: miliony i siebie w dodatku -powiedziała cierpko a drwišco. - Róża! - szepnęła Mela z wyrzutem. - No, cicho, cicho! - ucałowała jš serdecznie. Weszły do niewielkiego pokoju, zupełnie czarnego, bo meble, obicia œcian, portiery, wszystko było pokryte czarnym pluszem lub czarnš matowš farbš. Pokój robił wrażenie kaplicy przedpogrzebowej. Dwóch zupełnie nagich przegiętych w tył olbrzymów z ciemnego bršzu unosiło w herkulesowych rękach nad głowš wielkie gałęzie dziwacznie poskręcanych storczyków o kryształowych białych kwiatach, z których mżyło na pokój elektryczne œwiatło. Na czarnych kanapkach i fotelikach niskich siedziało kilka osób w milczeniu i w najswobodniejszych pozach, a nawet jeden z mężczyzn leżał na dywanie, pokrywajšcym całš posadzkę; dywan był także czarny, miał tylko w œrodku wyhaftowany olbrzymi bukiet czerwonych storczyków, które niby potworne, dziwaczne, powyginane robaki zdawały się pełzać po pokoju. - Will, na przywitanie Meli mógłbyœ wywrócić koziołka -zawołała Róża. Wilhelm Muller, olbrzymi jasnowłosy drab, w obcisłym kostiumie cyklisty, podniósł sięz fotelu, rzucił na dywan, przekręcił się trzy razy w powietrzu z wprawš gimnastyka zawodowego i stanšł na œrodku pokoju, kłaniajšc się po cyrkowemu. - Brawo, Miiller! - zawołał leżšcy na dywanie pod oknem zapalajšc papierosa. - Mela, chodŸ mnie pocałować - mówiła rozroœnięta panna, leżšca na niskim biegunowym krze-œle, leniwie nadstawiajšc policzek. Mela jš pocałowała i usiadła na kanapie obok Wysockiego, który pochylony nad małš, szczupłš, różowš blondynkš, trzymajšcš nogi na taburecie, szeptał po cichu i co chwila otrzepywał klapy, chowałw głšb rękawów doœć brudne mankiety, wykręcał energicznie wšsiki blond i dowodził: - Z punktu właœnie feministycznego nie powinno być żadnych różnic prawnych pomiędzy kobietš a mężczyznš. - No tak, ale ty, Mieciek, jesteœ nudny! - skarżyła się żałoœnie blondynka. - Nie witasz się ze mnš, Mieciek! - szepnęła Mela. - Przepraszam paniš, panna Fela właœnie nie da się przekonać. - Wysocki płaci podwójnš karę; Meli powiedział pani, a Feli panna, płać, Mieciek! - wołała Róża przyskakujšc do niego. - Zapłacę, Róża, zaraz zapłacę - zaczšł się rozpinać i szukać po wszystkich kieszeniach. - Mieciek, nie rozpinaj no się zupełnie, to nie jest zabawne - szczebiotała Fela. - Ja za ciebie zapłacę, jeœli nie masz pieniędzy. - Dziękuję ci, Mela, pienišdze mam, byłem dzisiaj w nocy wzywany do chorego. - Róża, dlaczego ja się potrzebuję nudzić? -jęknęła Toni z fotelu biegunowego. - Will, zabaw Toni, słyszysz, próżniaku! - Nie chcę, muszę się przecišgnšć, bo mniekrzyż boli. - Dlaczego ciebie boli krzyż? - Toni, jego z tych samych powodów boli krzyż co ciebie - œmiała się Fela. - Trzeba go wymasażować. - Ja bym chciała mieć twojš fotografię, Will, ty dzisiaj mocno wyglšdasz - szepnęłaRóża, w jej szarych wielkich oczach zaczęły skrzyć się zielonawe błyski, przygryzła usta bardzo szerokie i wšskie, co niby kresa czerwona przecinały jej twarz długš, białoprzeŸroczystš, okolonš nimbem najczystszej miedzi, włosami rozdzielonymi na œrodku głowy i zaczesanymi na skronie i na uszy, że tylko ich różowe końce migotały olbrzymimi szafirami, oprawnymi w brylanty. - Fotografujcie mnie w takiej pozie - wołałkładšc się wznak na dywanie i z rękami podwiniętymi pod głowę leżał w całej swejdługoœci, œmiejšc się dŸwięcznym, wesołym œmiechem. - SišdŸcie, dziewczynki; obok mnie! ChodŸcie, sikorki! - On jest zupełnie dzisiaj ładny - szepnęła Toni pochylajšc się nad jego jasnš, młodš, typowo niemiecka twarzš. - On jest mdły - wołała Fela. Wolisz Wysockiego? - Kiedy Wysocki ma takie cienkie nogi. Cicho.Fela, nie gadaj głupstw. - Dlaczego? - No, wprost dlatego, że nie wypada. - Moja Róża, dlaczego nie wypada? Ja wiem, co mężczyŸni opowiadajš o nas, mniewszystko Bernard rnówi, on mi opowiadał taki jeden zabawny kawał, że umierałam ze œmiechu. - Powiedz go, Fela - szepnęła Toni ziewajšcz nudów. - Mała, jak opowiesz przy mnie, to ci już nigdy nic nie opowiem - zaoponował Bernard, leżšcy na dywanie. - On się wstydzi! ha, ha, ha! - zerwała się z kanapki, zaczęła biegać po pokoju jak wariatka, przewracała sprzęty, zataczała się na Tonię. - Fela, co ty wyrabiasz? - Ja się nudzę. Róża, ja się wœciekam z nudów. Usiadła na stosie pluszowych czarnych poduszek, jakie jej podsunšł lokaj. - Skšd ty, Willu, masz tę szramę? - pytała wodzšc palcem długim i cienkim po czerwonej prędze, przecinajšcej mu twarz od ucha do małych rozstrzępionych wšsików. - Od szabli - odpowiedział usiłujšc złapać jej, palec zębami. - O kobietę? - Tak. Niech Bernard opowie, on mi sekundował tak głoœno, że wszystkie bumsy berlińskie wiedziały o tej sprawie. - Powiedz, Bernard. - Dajcie mi spokój, nie mam czasu - mruknšł Bernard, przewrócił się z boku nawznak i patrzył w sufit, po którym leciały za złotym wozem Aurory gromady nagich, skrzydlatych nimf; palił papierosa za papierosem, które mu podawał i zapalał stojšcy w drzwiach lokaj, ubrany w czerwonš francuskš liberię - zresztš, to sprawa za bardzo skandaliczna. - Will, umawialiœmy się przecie, zawišzujšc nasze zebranie, że mamy mówić sobie wszystko, wszystko - mówiła Toni przysuwajšc się bliżej z fotelem. - Mów, Wilhelm, wyjdę za ciebie za mšż w nagrodę - rozœmiała się dziwnie. - A ja bym cię wzišł, Róża, ty masz w sobie grubego diabła. - I jeszcze grubszy posag - rzuciła drwišco. - Kiedy to takie nudne! Will, zrób œwinię, mój drogi, zrób œwinię! - jęczała Toni przecišgajšc się w fotelu z takš siłš, aż wielki guzik, imitujšcy kameę, oderwał się jej od stanika. Czuła się tak znudzonš bezbrzeżnie, że żałosnym głosem prosiła wcišż uparcie, jak dziecko: - Zrób œwinię, Will, zrób œwinię! Wilhelm stanšł na czworakach, wygišł grzbiet i zaczšł w krótkich sztywnych podskokach, doskonale imitujšcych ruchy starej œwini, oblatywać pokój, pokwikujšc od czasu do czasu. Toni zanosiła się szalonym œmiechem. Róża klaskała w dłonie z całych sił, a Fela biła piętami o dywan i trzęsła się z radoœci. Krótkie jej włosy rozplatały się i niby jasnš wiechš zakryły jej twarz różowš, rozbawionš niesłychanie. Mela rzucała poduszkami w Mullera również porwana ogólnš wesołoœciš, a Muller po każdym uderzeniu podskakiwał, wyrzucał zabawnie tylnymi nogami i kwiczał przecišgle, wreszcie zmęczony zaczšł się wypałšczonym grzbietem czochrać o nogi Róży, wreszcie położył sięna œrodku dywanu, wycišgnšł nogi i zupełnie niby œwinia zmęczona chrzškał, mruczał i pokwikiwał jak przez sen. - Nieporównany! Wyborny! - wołały z uniesieniem rozbawione panny. Wysocki wytrzeszczonymi oczami, zdumiony, przypatrywał się po raz pierwszy tej cyrkowej zabawie znudzonych milionerek; zapomniał strzepywać klapy, nie wciskał mankietów w rękawy, nie kręcił wšsików, tylko wodził oczami po twarzach kobiet i mruknšł z obrzydzeniem: - Błazen. - Z jakiego punktu? - zapytała Mela, która najpierw się uspokoiła. - Ze wszystkich ludzkich punktów - odpowiedział twardo i podniósł się oglšdajšc za kapeluszem, w który Fela próbowała wsadzić obydwie nogi. - Uciekasz, Mieciek? - pytała zdumiona jegosurowym spojrzeniem. - Muszę iœć, bo muszę się wstydzić tego, że jestem człowiekiem. - Francois, otworzyć wszystkie drzwi, bo obrażone człowieczeństwo wychodzi - wołał drwišco Bernard, który przez cały czas popisów Mullera leżał najspokojniej i palił papierosy. - Róża, Mieciek się obraził i chce wyjœć, nie pozwól mu. - Mieciek, zostań. Co ci się stało? dlaczego? - Dlatego, że ja nie mam czasu, przyrzekłem komuœ, że przyjdę - tłumaczył się miękko, usiłujšc œcišgnšć swój biedny cylinder z nóg Feli. - Mieciek, zostań, proszę cię bardzo, przecież obiecałeœ mnie odprowadzić do domu - szeptała goršco Mela i bladš jej twarz pokrył rumieniec wzruszenia. Pozostał, ale siedział chmurny i nawet nie odpowiadał na drwišce uwagi Bernarda ani na burszowskie dowcipy Mullera, który znowu się położył u nóg Róży. Zapanowała zupełna cisza. Elektrycznoœć drgała w kryształowych kwiatach i mżyła błękitnawym pyłem œwiatła na pokój, na matowe czarne œciany, z których niby błękitne oczy patrzyły cztery włoskie akwarele, oprawne w aksamitne czarne ramy, zawieszone na jedwabnych sznurach, na te znudzone próżniactwem głowy, co żółtawymi plamami odcinały się od czarnego tła œcian i mebli, skrzyły się na ozdobach pianina z zielonawego bršzu, stojšcego w jednym rogu, które z odkrytš klawiaturš było podobne do jakiegoœ potworu, połyskujšcego długimi, żółtawymikłami. Przez zamknięte okiennice wewnętrzne i zapuszczone ciężkie czarne portiery nie dochodziły z miasta żadne głosy prócz huczšcego, słabego szmeru i drgań bezdŸwięcznych, co niby ledwo wyczute bicie pulsu rozlewały się po pokoju. Dym, jaki ustawicznie puszczał kłębami Bernard, snuł się sinawym, rzadkim obłokiem; przysłaniał złoty wóz Aurory i nimfy nagie niby najcieńszš bengalinš, opadał, czepiał się œcian i darł się w długie włókna o plusze, i wypływał do dalszych pokojów drzwiami, w których, niby ostry krzyk w tej czarnej symfonii, czerwieniła się jaskrawo liberia lokaja, gotowego na każde skinienie. - Róża, ja się nudzę, ja się œmiertelnie nudzę - zajęczała Toni. - A ja się bawię wesoło - zaczęła wołać Fela podrzucajšc nogš cylinder Miecia. - Ja się bawię najlepiej, bo wcale nie potrzebuję zabawy -powiedział ironicznie Bernard. - Francois, każ dawać herbatę! - rzuciła Róża, - Róża, nie chodŸ, ja ci dokończę kawał. Uniósł się na łokciu i szeptał, całujšc raz po raz różowy koniec ucha. - Nie ugryŸ mi kolczyka! Za mocno! Masz takie goršce usta! -szeptała przechylajšc głowę ku niemu, zagryzła usta, a spod przymkniętych, ciężkich, sinawych powiek zaczęły się skrzyć zielonawe błyski. - Ze strachu zaczšł się żegnać - szepnšł głoœniej Will. - Cóż to - on katolik? - Nie, ale co to szkodzi się zabezpieczyć. Wysłuchała reszty kawału i nie rozeœmiałasię znudzona. - Wilhelm, ty jesteœ dobry, kochany - mówiła głaszczšc go po twarzy - ale twojeanegdoty sš za bardzo berlińskie, nudne i głupie. Ja zaraz przyjdę, a tymczasem może, Bernard, co zagrasz. Bernard powstał, pchnšł nogš taburet do pianina i zaczšł ze wœciekłš brawurš grać trzeciš figurę kadryla. Ocknęli wszyscy z milczenia i nudy. Wilhelm podniósł się i zaczšł tańczyć trzeciš figurę z Felš, tańczyli kontredansa z zacięciem kankana, włosy Feli trzęsły sięjak pęk słomy na wichurze, zasłaniały jej oczy. opadały aż na brodę, fruwały za niš,odgarniała je rękš i tańczyła do upadłego. Toni leżała w fotelu i znudzonym wzrokiem goniła za ruchami Willa. Lokaj ustawiał z boku małe hebanowe stoliczki inkrustowane wytwornie perłowš masš i kładł zastawę do herbaty. Róża przecišgnęła się leniwie i utykajšc, i kołyszšc szerokimi biodrami szła ku drzwiom i zatrzymała się chwilę przy Wysockim, który półgłosem mówił: - Słowo pani daję, że to nie dekadencja, to jest zupełnie co innego. - Cóż to jest zatem? - pytała Mela, przytrzymujšc Wysockiemu ręce, żeby nie mógł otrzepywać się .i wpychać mankietów.- Ja bym chciała być dekadentkš. Mieciek, czy ja mogę być dekadentkš? Mieciek, ja chcę być dekadentkš, bo ja się nudzę - wołała Toni. - To jest tylko próżniactwo, pochodzšce ze zbytku czasu i zbytku pieniędzy! Nuda jest chorobš bogaczów. Ty, Mela, nudzisz się. Róża się nudzi, Toni się nudzi, Fela się nudzi, no i z wami nudzš się te dwa bałwany, a poza wami połowa córek i żon milionerów nudzi się. Wszystko was nudzi, bo wszystko mieć możecie, co kupić można.Was nic nie obchodzi, chcecie się tylko ć, arb 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żOP|cPĚr cQ>ŤcRé*WS@/-c€Tm=bawić, a najszaleńsza zabawa kończy się również nudš. Z punktu socjalnego... - Mieciek, ale ty o mnie Ÿle nie myœlisz? - przerwała gładzšc mu ręce. - Nie robię wyjštków, zresztš tak samo należysz do rasy zdegenerowanej, ze wszystkich ras najbardziej odbiegłej od natury, a to się mœci na was samych. - Słuchaj go, Mela, on ci uczenie będzie dowodził ze wszystkich znanych sobie punktów, że największš zbrodniš na œwieciejest posiadać majštek. - UsišdŸ, Róża, przy nas. - Zaraz przyjdę, zajrzę do ojca. Wyszła i z przedpokoju już oœwietlonego elektrycznymi żyrandolami poszła na górę do gabinetu ojca, w którym było prawie ciemno. Szaja Mendelsohn okryty w rytualne szaty do modlitwy, z obnażonš lewš rękš, okręconš paskami, siedział na œrodku pokoju, modlił się półgłosem i pochylał poważnie. W dwóch oknach stało dwóch starych, z siwymi brodami œpiewaków bóżniczych, okrytych w takie same rytualne zasłony w białe i czarne pasy i wpatrzeni w ostatnie różowe brzaski dnia, jakie się barwiły na szarym tle nieba, kiwali się ustawicznie œpiewajšc jakšœ dziwnie namiętnš i dziwnie smętnš psalmodię. Głosy były nabrzmiałe skargš i bólem i niby głosy tršb miedzianych brzmiały wrzaskliwš żałoœciš, to huczały głuchš rozpaczš, wybuchały jękiem beznadziejnym, wznosiły się krzykiem ostrym, przejmujšcym, który długo drgał w ciszy mieszkania; to znowu zniżali głosy do szeptu i płynęła długa słodka melodia jakby fletów œpiewajšcych w wielkiej ciszy ogrodów kwitnšcych, wœród cieniów dyszšcych aromatami ambry, w półœnie pełnym ekstatycznych marzeń miłoœci, przez które wiły się akcenty wyraŸne tęsknot i westchnień, jakby do palmowych ogrodów Jeruzalem, do pustyni smutnych i nieobjętych, do palšcych żarów słońca, do ojczyzny straconej, a tak kochanej. Pochylali się coraz rytmiczniej, oczy im gorzały ekstazš i długie siwe brody trzęsły się ze wzruszenia. Porywały ich własne głosy i te rytmy œpiewów, co się rozlewały z ich piersi na pusty, cichy, omroczony po-kój, i łkały, prosiły, błagały, drgały skargš przepojonš niedolš i sławiły dobroć i moc Pana nad pany. Poza oknami panowała, cisza. Wielkie koszary robotnicze po drugiej stronie ulicy, wprost okien gabinetu, zaczęły błyskać œwiatłami na wszystkich piętrach, a z drugiej strony okien, bo gabinet był w narożniku, czernił się park zbitš gęstwš œwierków, które przedzielały pałac od fabryk, i bieliły się w zmroku pomiędzy niskimi krzewami gazo-nów płaty nie roztopionego jeszcze œniegu. Na wprost Szai siedzšcego w poœrodku, było wielkie narożne okno, którym leciały jego spojrzenia i zaczepiały się o olbrzymiekontury fabryk, najeżone kominami i narożnikami, podobnymi do baszt œredniowiecznych. Szaja modlił się goršco, ale nie mógł ani nachwilę oderwać wzroku od tych murów potężnych, zlewajšcych się coraz bardziej z nocš nadchodzšcš; widać było w dali jej ciemny płaszcz, otulajšcy miasto, i jej pogodnš, cichš twarz, patrzšcš milionami gwiazd. Œpiew cišgnšł się do zupełnej nocy. Œpiewacy zapakowali modlitewne szaty w aksamitne worki, na których lœniły się wyszyte złotem jakieœ hebrajskie zgłoski. - Masz, Mendel, rubla! Dał mu srebrny pienišdz, który œpiewak oglšdać zaczšł troskliwie pod oknem. - Zobacz, to jest prawdziwy rubel! A tobie, Abraam, to ja zapłacę dzisiaj tylko siedemdziesišt pięć kopiejek, tobie się dzisiaj nie chciało, tyœ symulował œpiewanie. Chciałeœ oszukać mnie i Pana Boga? Œpiewak popatrzył pełnymi łez i ekstazy oczami na Szaję, wzišł rulon miedziaków, rzekł cicho pozdrowienie i wyszedł bez szelestu. Róża cały czas stała przy drzwiach i słuchała tych œpiewów z takim uczuciem, że co chwila powstrzymywała się, aby nie parsknšć œmiechem. Skoro tylko wyszli œpiewacy, nacisnęła guzik i œwiatło elektryczne zalało pokój. - Róża! - Potrzeba ci czego? - pytała siadajšc na poręczy fotelu przy ojcu. - Nie. Twoje goœcie przyszły? - Sš wszyscy. - Bawiš się dobrze? Zaczšł głaskać jš po włosach. - Nie bardzo. Nawet Muller nudny dzisiaj. - Czemu ich trzymasz, przecież my możemymieć goœci wesołych. Chcesz, to ja Stanisławowi dam notę, żeby poszukał, w Łodzi nie brak ludzi wesołych. Po co się masz nudzić za własne pienišdze. A Wysocki, co to za człowiek? - Doktor, to taki inny, zupełnie nie łódzki człowiek, on ma arystokratycznš rodzinę, jego matka jest z hrabiów, on ma herby. - Tylko nie ma ich na czym nosić. Podoba ci się? - Dosyć, bo jest niepodobny do naszych i bardzo uczony. - Uczony? Pogładził wspaniałym ruchem brodę i słuchał u-ważniej. - On napisał ksišżkę, za którš mu jakiœ uniwersytet w Niemczech dał złoty medal. - Duży medal? - Nie wiem. Zżymnęła pogardliwie ramionami. - My do szpitala będziemy potrzebować doktora, ja bym go wzišł, jak on taki uczony. - Dużo płacisz? - Płacę. Ale tu nie o to chodzi, miałby dużš praktykę i służyłby w mojej firmie, to samo warto pienišdze. Powiedz mu, niech jutro przyjdzie do kantoru. Ja lubię pomagać ludziom uczonym. - Kazałeœ Stanisławowi zaprosić do nas Borowieckiego? - Róża, ja ci mówiłem, że Borowiecki jest człowiek Bucholca, a ja Bucholcowi i wszystkiemu, co jest jego, życzę wszystkich nieszczęœć. Niech on zbankrutuje i pójdzie służyć. Ja przez tegozłodzieja, przez tego Szwaba, co on do Polski psami przyjechał i na nas zrobił pienišdze, niech on zmarnieje do dziesištegopokolenia, ja przez niego chory jestem cišgle, mnie serce boli, on mnie cišgle okrada. A ten Borowiecki to .jego jest najgorszy Szwab! - wykrzyknšł z nienawiœciš. - Ale przecież to Polak. - Polak, ładny Polak, co jak zaczšł drukować swoje bojki, to mi połowę towaru zwrócili z Rosji, powiedzieli, że paskudztwo, że Bucholca lepszy. To Polak tak robi! on psuje handel, on tym głupim chamom daje takie desenie i kolory, co by je wzięła każda hrabina, po co to? na co? Co ja straciłem przez niego! co straciłem, co stracili nasi! Przez niego, co stracili te biedne tkacze! on zjadł starego Fiszbina, onzjadł trzydzieœci innych firm. Ty mi nie mów o nim, bo mnie wszystko w œrodku boli, jak sobie ich przypomnę. On jest gorszy od najgorszego Niemca, bo jeszcze z Niemcem można pohandlować, a on jest pan, on jest wielki dziedzic! - plunšł z pogardš i nienawiœciš. - Przysłać ci herbatę? - Pojadę do Stanisława na herbatę, zawiozęJulci zabawki, które mi dzisiaj przysłali z Paryża. Róża pocałowała ojca w policzek i wyszła. Szaja się podniósł, zakręcił œwiatło, bo lubił oszczędzać na wszystkim, i chodził pociemnym zupełnie pokoju. Chodził i myœlał o wiecznej swojej zmorze - o Bucholcu. On go nienawidził całš potęgš żydowskiego fanatyzmu; nienawidził jako fabrykanta-współzawodnika, którego nie mógł przewyższyć niczym. Bucholc zawsze i wszędzie był pierwszym itego mu właœnie nie mógł darować Szaja, on, który się czuł pierwszš firmš łódzkš, który był przewodnikiem tej masy żydowskiej, jaka go otaczała bałwochwalczym uwielbieniem, miłoœciš i czciš nędzarzy zahipnotyzowanych milionami, jakie rosły w jego rękach z szybkoœciš lawiny œnieżnej. Przed czterdziestu laty, pamiętał dobrze teczasy, gdy Bucholc szedł już do milionów, on zaczynał karierę jako subiekt jakiegoœ nędznego kramu na Starym Mieœcie, ze specjalnoœciš nawoływania i cišgnięcia kupujšcych, od noszenia paczek do domów, uprzštania czasami sklepu i trotuaru przed nim. Wystawał całe miesišce na trotuarze. żarty przez mrozy, moczony przez deszcze, palony przez skwary, popychany przez przechodniów, zawsze prawie głodnyi obdarty, zawsze ochrypnięty od nawoływań, bez pieniędzy, sypiajšcy za rubla miesięcznie w jakiejœ strasznej norzenędzy żydowskiej, jakich pełno po miastach. Potem zniknšł nagle z trotuaru, na którym żył. Zjawił się po paru latach nieobecnoœci na bruku łódzkim i nikt go nie poznał. Przyjechał z trochš pieniędzy i zaczšł prowadzić interes na własnš rękę. Uœmiechnšł się w tej chwili z politowaniem do tamtych czasów, przypomniał sobie ten nędzny wóz, którym rozwoził towar po wsiach okolicznych, tego konia, którego pasał nad drogami albo w zbożach chłopskich, tę stałš okropnš nędzę, jaka go wcišż żarła, bo z pięćdziesięciu rubli kapitału, wliczajšc w to wóz i konia, musiał żywić siebie, konia, żonę i dzieci. Potem te pierwsze warsztaty tkackie, jakiezałożył, te tysišce drobnych oszustw na wadze surowego materiału, jaki wydawał tkaczom bioršcym robotę do domu, na miarze, na własnym i swej rodziny żołšdkach, na wszystkim - nim zaryzykował wydzierżawić jakšœ opuszczonš fabryczkę. On pierwszy, gdy mu iœć zaczęło, pozaprowadzał agentów po miasteczkach, sam nie spał, nie jadał, nie żył, robił tylko i oszczędzał. On pierwszy dawał na kredyt każdemu, kto tylko chciał, i sam zaczšł obracać kredytem, bo Bucholc i niemieccy fabrykanci łódzcy posługiwali się na stary sposób - gotówkš. On pierwszy rozpoczšł robić tandetę, obniżać jakoœć produkcji łódzkiej, która dojego czasów cieszyła się dobrš opiniš. On prawie pierwszy wprowadził, rozwinšł iudoskonalił cały system wyzysku wszystkich i wszystkiego. Po pożarze, jaki go dotknšł, postawił własnš fabrykę na tysišc ludzi. Stanšł na fundamentach. A szczęœcie szło za nim nieodstępnie; dziesištki tysięcy, setki, miliony zaczęły płynšć ze wszystkich stron do jego kas; szły z pańskich dworów, z chałup chłopskich, z przeżartych brudem miasteczek, ze stolic, ze stepów, z gór odległych, płynęły coraz szerszymi strumieniami i Szaja rósł i potężniał. Tracili inni, umierali, padali przez nieszczęœcia i klęski ogólne, Szaja stał twardo, cišgle stare pawilony paliły się, a nowe i potężniejsze powstawały i ssały coraz potężniej ziemię, materiały, ludzi, mózgi, konkurentów i przerabiały to wszystko na miliony dla Szai. Bucholc zawsze był większym, nie mógł go przeœcignšć. Szaja rósł i wstawała w nim coraz silniejsza żšdza pokonania Bucholca, on każdego rubla, jakiego zarobił tamten, liczył za ukradziony i wydarty sobie, żył tšchimerycznš nadziejš, że go przeroœnie, żeprzeroœnie wszystkich, że ujrzy się tak wielkim nad Łodziš jak ten komin potężny odmaszyn głównych, który potwornš sylwetkšmajaczył teraz w nocy, że zostanie królemtej Łodzi. Bucholc wcišż był pierwszym, z nim się liczyła opinia kraju, jego słowo równało się monecie brzęczšcej, u niego szukano rady i inicjatywy w wielu kwestiach ogólniejszych, jego towary miały najlepszš markę, jego otaczał pewien szacunek, gdy tymczasem Sza-ję nawet równi mu szwindlami obrzucali pogardš i nienawiœciš. Szaja nie mógł tego zrozumieć, zdawało mu się, że Bucholc obdziera go nie tylko z pieniędzy, ze wszystkiego, czego pragnšł dla siebie, obdziera go z zaszczytu panowania nad tym morzem kominów. Nienawidził go za to jeszcze więcej. Chodził wcišż po ciemnym pokoju, spoglšdał przez szyby na fabryki, to na domy robotników oœwietlone jak latarnie i przystanšł. Założył okulary i zaczšł patrzeć na trzecie piętro domu stojšcego wprost pałacu, w trzy mocno oœwietlone okna, poza którymi migotały czarne sylwetki ludzi. Otworzył lufcik i słuchał. Drżšcy głos skrzypiec œpiewał jakiegoœ sentymentalnego walca, wtórowała mu jękliwie wiolonczela, to muzyka cichła, a natomiast wybuchał gwar kilkunastu głosów i œmiech rozlewał się kaskadš bujnš na cichš ulicę razem z brzękiem szklanek i talerzy. Bawiono się wesoło. Szaja nacisnšł guzik elektryczny na lokaja. - Kto tam mieszka? - zapytał ostro, wskazujšc na okna. - Zaraz się dowiem, jaœnie panie. - Ja jestem chory, a oni się bawiš! Za co oni się bawiš? Skšd oni majš na zabawę? - myœlał zirytowany, nie mogšc oderwać wzroku od tych okien. - Dom E, trzecie piętro, pięćdziesišty szósty numer, mieszka tam Ernest Ramisz, majster z pištej sali tkackiej - recytował prędko lokaj. - Dobrze. Pójdziesz i powiesz, żeby przestali grać, bo ja spać nie mogę, że ja sobie nie życzę, coby oni się bawili. Każ konie założyć. Ernest Ramisz musi za dużo brać, kiedy go stać na zabawy - powtarzał wrażajšc sobie w pamięć to nazwisko. Rozdział VIII - Przyjadę w tej chwili. Do widzenia - odpowiadał ze złoœciš Borowiecki do telefonu, bo Lucy go prosiła, aby natychmiast przyjechał do lasku Milscha, bo ma niesłychanie ważny interes. - Na taki czas jechać do lasku! Wariatka, jak Boga kocham -szeptał ze złoœciš. Od szóstej bowiem siedział w kantorze, niemiał ani chwili wolnego czasu, chodził do fabryki pilnować drukowania nowych deseni, jeŸdził do centralnego biura w kwestii nadużyć, jakie Bucholc odkrył w głównym magazynie, latał, pisał, wydawałtysišce poleceń, tysišce spraw kotłowało mu się w mózgu, tysišce ludzi czekało na jego dyspozycje, setki maszyn oczekiwały rozkazów, kłócił się z Bucholcem, był zdenerwowany do tego kilkodniowym oczekiwaniem na telegram od Moryca, jak stoi bawełna, był zmęczony pracš, tym strasznym codziennym jarzmem, jakie wyręczajšc Knolla wzišł na swój kark, ogłuszony rozmiarami i iloœciš interesów, jakie musiał prowadzić, a tu jeszcze ta wariatka woła go gdzieœ za miasto na schadzkę. Irytował się coraz bardziej. Nie miał nawet dzisiaj czasu wypić herbaty, bo Bucholc, chociaż chory, kazał się zanieœć do kantoru z fotelem, do wszystkiego się wtršcał, krzyczał na wszystkich i rozsiewał tylko strach i zamieszanie pomiędzy urzędnikami. - Panie Borowiecki - zawołał siedzšc z obwiniętymi nogami, w wytartej futrzanej czapce na głowie i z kijem na kolanach. - Zatelefonuj pan do Marksa, żeby nie dawać ani za rubla towaru Milnerowi w Warszawie. On miał u nas kredyt i za dużo już jest winien, a mam właœnie notę o nim,że bardzo prędko idzie do plajty. Borowiecki zatelefonował i przeglšdał jakieœ potężne kolumny cyfr. - Panie Horn! SprawdŸ pan ten fracht, tam jest omyłka, kolej pobrała za dużo. musieliz innego numeru taryfy policzyć - zawołał do Horna, który już od kilku dni, to jest od niedzieli, został przeniesiony na żšdanie Bucnolca z podręcznego kantoru drukarni i blichu do jego osobistego. Horn bardzo blady, z oczami zaczerwienionymi zmęczeniem i bezsennoœciš, rachował sinymi ustami machinalnie, mylił się, nie mógł skupić uwagi, kolumny cyfr tańczyły mu przed oczami niby kłęb sadzy. Ziewał cišgle i znudzonym wzrokiem spoglšdał na zegar, czekał z utęsknieniem południa. - Tej babie, którš pan protegujesz, niech dadzš dwieœcie rubli i niech idzie się zapić. Ona cała ze swoimi szczeniakami niewarta pięćdziesięciu! - To wydział prawny załatwi tę sprawę? - Tak, ona musi nas pokwitować urzędownie. Bauer, dopilnuj tej sprawy, niech się to skończy nareszcie, bo babę jeszcze kto namówi, żeby nas zaskarżyła do sšdu. Horn pochylił niżej głowę, aby ukryć złoœliwy, tryumfujšcy uœmiech. - Pan prezes ma konie w domu? - Potrzebne panu, to pan bierz, bierz pan, ile razy potrzeba. Zaraz zatelefonuję do stajni. Kundel, popchnij - krzyknšł na lokaja, który popchnšł fotel pod telefon, funkcjonujšcy w obrębie fabryk jego. - Stajnia! - krzyknšł dzwonišc gwałtownie. - Powóz natychmiast do pałacu. Ile razy zażšda koni pan Borowiecki - przyjeżdżać! Bucholc mówi, kundlu! - krzyknšł w odpowiedzi telefonistce, zapytujšcej się, kto mówi. Lokaj z powrotem przysunšł go do biurka i stanšł z boku. - Horn, sišdŸ pan przy mnie, podyktuję. Pansię prędzej ruszaj, kiedy ja mówię do pana - krzyknšł ze złoœciš. Horn zagryzł tylko usta, usiadł i pisał po dyktandzie, które mu szybko rzucał Bucholcnie przestajšc załatwiać równoczeœnie innych interesów i krzyczšc chwilami; - Pan nie œpij! Ja panu nie za spanie płacę -i mocno stukał kijem w podłogę. Horna tak to irytowało, taki był zresztš dzisiaj zniecierpliwiony, że z trudem hamował wybuch, wrzał cały. Telefon zaczšł dzwonić. - Baron Oskar Meyer pyta się, czy zastanie za pół godziny pana prezesa? - Panie Borowiecki, powiedz mu pan, że nie przyjmuję nikogo, leżę w łóżku. Karol odtelefonował natychmiast i słuchał znowu. - Czego on jeszcze chce? - Mówi, że ma ważny, osobisty interes. - Nie przyjmuję! - zakrzyczał. - Baron Oskar Meyer może mieć ważny interes do mojego psa, a nie do mnie. Kundel! Cham! - mruczał w przystankach dyktanda. Nie cierpiał bowiem Meyera i kpił lko ć, arb 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żUP˘cVňĐ cWÂü cXž* cYŇ7‡4najgłoœniej w Łodzi z baroństwa, jakie sobie kupił w Niemczech Meyer, dawny jego tkacki robotnik, a dzisiaj fabrykant wyrobów wełnianych, rozporzšdzajšcy milionami. - Spiesz się pan! - zawołał ze złoœciš na Horna. - Obu rękami pisać nie umiem. - Co to znaczy? - Nie mogę prędzej pisać, niż piszę. Bucholc dyktował dalej i wolniej nieco, bo Horn, jakby na złoœć, pisał niesłychanie wolno i coraz mocniej œcišgał brwi z gniewu. W kantorze zrobiło się cicho. Borowiecki już w palcie stał przed oknem i niecierpliwie czekał na konie. Urzędnicy z przykutymi do pulpitów twarzami, pracowali goršczkowo, bojšc sięgłoœniej oddychać lub słowo zamienić ze sobš ze względu na obecnoœć Bucholca, który wszystkich przejmował strachem prócz jednego Bauera, starego przyjaciela ipowiernika prezesa, tego samego, który musiał zakomunikować tajemnie owš depeszę Zukerowi, jak kombinował Karol. Konie wreszcie przyszły i za wychodzšcym œpiesznie Borowieckim zawołał Bucholc: - Zajrzyj pan jeszcze po przyjeŸdzie. Nie odpowiedział nic, tylko zaklšł po cichu,bo był tak zmordowany robotš i tym wyczekiwaniem denerwujšcym na depeszę od Moryca, że upadał wprost ze zmęczenia.Kazał stangretowi jechać do lasku Milscha. Przed starym browarem, olbrzymim budynkiem, na pół zrujnowanym, który nibytrup leżał już za miastem, kazał zatrzymać konie i zaczekać na siebie. Obszedł te opuszczone mury z powybijanymi oknami, bez drzwi, bez bram,z dachami pozapadanymi, ze œcianami porozwalanymi, co się rudš cegłš rozsypywały w grzšskie błoto, obszedł jakieœ parkany osłaniajšce składy i po rozmiękłym zagonie, zapadajšc po kostki wbłoto wszedł do tak zwanego lasku Milscha.- Niech diabli wezmš histeryczki! - klšł coraz energiczniej, bo gliniasta rozmiękła ziemia tak oblepiała mu obuwie, że z trudem wycišgał nogi - ro-mantyczka jerozolimska! - dodawał ze złoœciš, bo czuł się œmiesznym w tej roli kochanka, zmuszonego po błocie lecieć na schadzkę gdzieœ aż na drugi koniec miasta, do lasu, w marcu! Dzień był posępny, chmury płynęły nisko nad ziemia i rozsšczały się z wolna w drobny, przenikliwy deszcz, ŁódŸ tonęła w brudnych, prawie czarnych oparach i dymach, które leżały niby opona nad miastem, jakby się wspierajšc na tysišcachkominów. Borowiecki przystanšł chwilę pod œcianami restauracji letniej, przypierajšcej do lasu, która teraz była zamknięta, okna miały kagańce okiennic, wielkie werendy były zapchane stołami i krzesłami i drzwi pozabijane deskami, tylko pomiędzy nagimi drzewami, nad żółcšcymi się żwirem uliczkami bieliły się nie posprzštane ławki, zarzucone gnijšcymi liœćmi. Ciszej było za tš zasłonš, ale że stšd nic nie mógł dojrzeć, zapuœcił się w lasek. Lasek był nędzny, œwierkowy i konał powoli, zabijało go sšsiedztwo fabryk, te niezliczone studnie, wiercone coraz głębiej,które obsuszały okoliczne grunta i zabierały drzewom wszelkš wilgoć, i ta rzeczka odpływów œcieków fabrycznych, co niby różnokolorowa wstęga przewijała się pomiędzy pożółkłymi drzewami, wsšczała rozkład w te potężne organizmy iroztaczała dokoła zabójcze miazmaty. Pod osłonš drzew, na dróżkach leżał jeszcze œnieg, a drogš, którš zimš nikt nie jeŸdził, a chodzili tylko robotnicy z pobliskich wsi. cišgnęły się głębokie œlady stóp, wyciœnięte w zielonawym przemiękłym œniegu, Borowiecki œlizgał się po błocie i po œniegu,potykał się o korzenie drzew i szedł w głšb, nie mogšc nigdzie dojrzeć Lucy. Zirytowany bezowocnym poszukiwaniem i zimnem, i tš wilgociš przejmujšcš, miał jużzawrócić do powozu, gdy zza grubszego drzewa, gdzie stała zaczajona, rzuciła mu się na szyję Lucy, i z takš gwałtownoœciš, że mu zrzuciła kapelusz na ziemię. - Kocham cię, Karl! - szeptała całujšc go namiętnie. Odpowiedział na pocałunek, ale nie rzekł nic, bo mu się chciało klšć ze złoœci. Ujęła go pod ramię i spacerowali tak pomiędzy drzewami, po rozkwaszonym, oœlizgłym gruncie. Las szumiał jakoœ smutnie i głucho i trzšsłna nich razem z igłami schnšcych œwierkówdeszcz, co z szelestem coraz głoœniejszymtrzepał w gałęzie. Lucy rozmawiała niestrudzenie, przeplatajšc rozmowę pocałunkami i pieszczotliwym, kocim przytulaniem się do niego. Paplała jak dzieciak o wszystkim, przeskakiwała z przedmiotu na przedmiot, nie kończšc jednego zdania zaczynała drugie pocałunkiem. Wybuchała wesołym, szczerym œmiechem za najlżejszym powodem. Wyglšdała przy tym przeœlicznie, w jakimœ półwiosennym angielskim kostiumie, w wielkiej futrzanej pelerynie czarnej, z kołnierzem a la Medicis z piór strusich, w ogromnym czarnym kapeluszu, spod któregojej cudowne oczy œwieciły się jak dwa szafiry. Porywało jš to romantyczne spotkanie z kochankiem. Nie chciała się z nim spotkać w mieœcie, bopragnęła nadzwyczajnoœci jakiej bšdŸ, pragnęła niepokoju, dreszczu emocji. Wymyœliła więc to spotkanie w lesie i terazsię nim rozkoszowała całš swojš duszš znudzonš, nie zwracajšc nawet uwagi na milczenie Karola, który odpowiadał zaledwiemonosylabami i często spoglšdał na zegarek. Co jš to obchodziło, był przy niej, czasem oddawał pocałunek tak namiętnie, że aż białawš mgłš zachodziły jej oczy, mogła mu mówić o swojej miłoœci, mogła rzucać mu się co chwila w ramiona i mogła uczuwać to słodkie zdenerwowanie, przesycone obawš, aby ich kto nie spostrzegł. Oglšdała się co chwila z przestrachem na wszystkie strony, a gdy drzewa zaszumiałygłoœniej lub wrony z krzykiem zrywały się z drzew i leciały ku miastu, przytulała się do niego z krzykiem przerażenia i trzęsła się cała, że musiał rozwiewać jej obawy pocałunkami i zapewnieniami, że sš zupełnie bezpieczni. - Karl, masz rewolwer? - zapytała. - Mam. - Wyjmij, mój złoty, mój jedyny. Widzisz, będę się czuć bezpieczniejszš. Nie dałbyœ mnie, prawda? - szeptała, przyciœnięta do niego. - O, możesz być pewnš. Ale czego się boisz.- Ja nie wiem czego, ale się bardzo boję, bardzo - i oczy jej biegały szybko po lesie. - Tutaj nie ma zbójców, daję ci słowo. - Gdzież tam, czytałam niedawno, że w tymlesie zabili powracajšcego z roboty robotnika, wiem z pewnoœciš, że tutaj zabijajš -wstrzšsnęła się nerwowo. - BšdŸ spokojnš, przy mnie nic ci się złego nie stanie. - Wiem, ty musisz być bardzo odważny. Kocham cię, Karl, pocałuj mnie, tylko mocno, mocno. Zaczšł jš całować. - Cicho! - zawołała odrywajšc usta od jegoust. - Ktoœ woła! Nikt nie wołał, las szumiał i pochylał się wolno i automatycznie, wysokie drzewa zdawały się koronami rozmiatać kłęby mgieł, co płynęły z pól coraz chyżej i coraz niklejsze, bo deszcz poczynał padać rzęsisty i sypał się na las niby grube ziarno, i bębnił z łoskotem w blaszane dachy restauracji. Karol rozłożył parasol i stanęli pod drzewem, które ich nieco ochraniało. - Zamoczysz się, bardzo mi żal, że na takš pogodę jesteœ wystawiona. - Karl, ja to bardzo lubię. Zdjęła rękawiczkę i wystawiła długš białš rękę na deszcz. - Jeszcze się przeziębisz i rozchorujesz. - To byłoby dobrze, leżałabym w łóżku i mogłabym cišgle, cišgle myœleć o tobie. - Tak, ale ja nie mógłbym cię wtedy widzieć. - O, to nie chcę. Już całe trzy dni cię nie widziałam i nie mogłam wytrzymać, musiałam koniecznie z tobš się spotkać. A ty czy myœlałeœ o mnie? - Musiałem, bo nie potrafiłem myœleć o czym innym. - Jak to dobrze. Czy ty mnie jeszcze kochasz, Karl? - Kocham, wštpisz? - Wierzę ci, że będziesz mnie kochał zawsze. - Zawsze. Usiłował zmiękczyć głos i twarzy nadać ton szczęœliwoœci, ale nie bardzo mu się to udawało, bo kamaszki mu przemiękły, miałpełne kalosze wody i błota, a zresztš tyle jeszcze dzisiaj roboty. Byli ze sobš z godzinę i zdecydowała się dopiero do powrotu, gdy jej twarz i ręce tak zziębły, że musiał je rozgrzewać pocałunkami, a przy rozstaniu, kiedy zapytał, czy istotnie miała tak ważny interes, o którym telefonowała, rzuciła sięmu na szyję. - Kocham cię, chciałam ci to powiedzieć, chciałam cię widzieć! Odeszła wreszcie i powracała po kilka razy, żeby się raz jeszcze pożegnać i raz jeszcze zapewnić go o swojej miłoœci i prosić, żeby się nie wychylał z lasu, póki nie wsišdzie do powozu czekajšcego w uliczce obstawionej parkanami. Œwistawki obiadowe zaczynały przecinać powietrze ze wszystkich stron, gdy się wydostał do powozu i prawie galopem pojechał do kantoru. Zastał tylko Bucholca i Horna, bo reszta jużsię rozproszyła na obiad. - Pan za mocno akcentujesz swoje słowa - szeptał Bucholc wycišgajšc się w fotelu. - Nie umiem inaczej mówić - warczał Horn.- Potrzeba, żebyœ się pan nauczył, bo ja tego nie znoszę. - To mi jest Schwam-druber, panie prezesie- mówił prawie spokojnie, tylko usta mu drgały nerwowo, a niebieskie oczy pociemniały nagle. - Do kogo to pan mówisz? - podniósł nieco głos. - Do pana prezesa. - Panie Horn, ja pana ostrzegam, bo ja za wiele cierpliwoœci nie mam, ja panu... - Nie potrzebuję wiedzieć, czy pan jest cierpliwy, czy nie, to mnie nie obchodzi. - Nie przerywaj pan, kiedy ja mówię, kiedyBucholc mówi! - Nie widzę przyczyny, dlaczego nie może być cicho Bucholc, kiedy Horn mówi. Bucholc zerwał się, ale tylko syknšł z bólu,gładził przez chwilę okręcone nogi i oddychał ciężko, przykrył powiekami oczy,złoœć nim trzęsła, ale milczał, bo chciał panować nad sobš. Horn, który z całš œwiadomoœciš i nawet z pewnš metodš rozdrażniał go coraz bardziej, złożył księgi, najspokojniej zabrał swoje ołówki, gumy i obsadki, owinšł je w papier i schował do kieszeni. Robił to wszystko bardzo wolno i spoglšdałna Borowieckiego, który zdumiony jego zachowaniem i tš niesłychanš kłótniš, nie wiedział, co zrobić ze sobš. Nie mógł wzišć strony Horna, bo nie wiedział, o co im poszło, a zresztš nie ujšłby się i tak zanim, bo więcej go obchodził Bucholc. Patrzał więc zgorszony na Horna, który spokojnie kładł kalosze i uœmiechał się sinymi z irytacji ustami. - Pan u mnie miejsca nie masz, ja pana wyrzucam - szepnšł Bucholc. - Ja sobie robię grubš nieprzyzwoitoœć z pana i z pańskiego miejsca. Wsadzał drugi kalosz. - Prócz tego każę cię wyrzucić za drzwi. - Spróbuj, chamie! - krzyknšł ubierajšc się œpiesznie w palto. - Kundel, za drzwi z nim! - szepnšł jeszczeciszej Bucholc, œciskajšc nerwowo kij. - Daj spokój, August, nie próbuj, bo tobie razem z twoim panem nadłamię żeber. - Verflucht! Za drzwi z nim! - zakrzyczał. - Milczeć złodzieju! - ryknšł Horn chwytajšc za jakiœ ciężki stołek i gotów był bić, gdyby go był ktokolwiek dotknšł. - Milczeć, ty szwabska mordo! ty szakalu! - rzucił stołkiem pod biurko i wyszedł, trzasnšwszy tak silnie drzwiami, aż wszystkie szyby z nich wyleciały. Borowiecki wysunšł się już przedtem. Bucholc opadł z jękiem, nieprzytomny prawie z gniewu, miał tyle tylko sił, że nacisnšł guzik elektryczny i przyduszonym,ochrypłym głosem szepnšł: - Policja! Długa cisza zapanowała w pustym kantorze. Lokaj stał bez ruchu przestraszony i nie wiedział, co robić, patrzył na twarz sinš Bucholca i na wykrzywione z bólu usta, który oprzytomniał wreszcie, otworzył oczy, popatrzył na pusty kantor, poprawił się w fotelu i po długiej chwili zawołał łagodnie:- August! Lokaj podszedł ze strachem, bo jak tylko wołał po imieniu i udawał łagodnego, wtedy był na j straszniejszy m. - Gdzie pan Horn? - Jaœnie pan go wyrzucił, to i poszedł. - Dobrze. A gdzie pan Borowiecki? - Zajrzał tylko i zaraz wyszedł, musiał iœćna obiad, bo już po dwunastej, fabryki dosyć dawno gwizdały na południe - przecišgał umyœlnie odpowiedzi. - Dobrze. Stań z boku. Lokaj drgnšł, ale wypełnił rozkaz. - Słucham! - rzekł bardzo pokornym głosem. - Kazałem ci wyrzucić tego psa, dlaczego nie słuchałeœ, co? - Jaœnie panie on sam wyszedł - zaczšł siętłumaczyć ze łzami. - Milczeć! - krzyknšł i uderzył go z całej siły kijem przez twarz. August bezwiednie cofnšł się w tył. - Stój, chodŸ bliżej! I gdy lokaj pod wpływem strachu znowu się przysunšł, przytrzymał go za rękę i potężnie obłożył kijami. August nie próbował się nawet wydzierać, odwrócił tylko twarz, żeby ukryć łzy, które mu się strumieniem lały po wygolonych policzkach, a gdy Bucholc przestał go bić œmiertelnie zmęczony i leżał w fotelu jęczšc, zaczšł obwijać mu nogi we flanele, które się pozsuwały podczas gwałtownych poruszeń. Karol tymczasem, nie chcšc być œwiadkiem awantury, wyniósł się i pojechał na obiad. Jadał w tak zwanej "kolonii" na Spacerowej. "Kolonię" składało kilkanaœcie kobiet, Polek, wyrzuconych przez los z różnych częœci Kraju na bruk łódzki. Były to przeważnie rozbitki życiowe: wdowy, eks-obywatelki ziemskie, eks-kapitalistki, eks-panie, stare panny i młode dziewczyny, które przyszły tutaj szukać pracy. Bieda je połšczyła i bieda wyrównała pomiędzy nimi różne towarzysko-kastowe nierównoœci. Zajmowały na ulicy Spacerowej całe piętrourzšdzone na sposób hotelowy, korytarz biegł wzdłuż całego mieszkania i kończył się przy wielkim narożnym pokoju, służšcym za wspólnš dla wszystkich jadalnię. Karol i Moryc jadali tam obiady razem z kilkoma kolegami. Przyszedł spóŸniony nieco, bo wielki okršgły stół był już obsadzony stołownikami. Jedzono poœpiesznie w milczeniu, nikt nie miał czasu na pogawędkę, a wszyscy co chwila podnosili głowy i nasłuchiwali, czy nie odzywajš się już œwistawki. Karol usiadł obok tej barokowej, która w sobotę przewodniczyła w loży, uœcisnšł kilka ršk w milczeniu, kiwnšł kilka razy głowš dalej siedzšcym i zabrał się do jedzenia. - Horna nie było jeszcze? - zapytał ktoœ przez stół pani Łapińskiej. - SpóŸnia się jakoœ dzisiaj - szepnęła. - Przyjdzie dopiero wieczorem - poinformowała młoda dziewczyna z obciętymi krótko włosami, które co chwila odgarniała z czoła. - Dlaczego, Kama? - Miał dzisiaj zrobić awanturę Bucholcowi i wymówić mu miejsce. - Mówił Kamie o tym? - zapytał żywo Karol.- Taki plan miał. - On nigdy, jak widzę, nie robi nic bez planu- chodzšca metoda. - Zawzięty Niemczyk! - O, pan Sierpiński nazywa Horna Niemczykiem, ciociu! -zaprotestowała Kama. - Nie tylko zawzięty, on ma nawet w gniewie metodę. - Ba, widziałem go raz, jak u nas w kantorze kłócił się z Mullerem. - A ja przed chwilš zostawiłem go w podobnej sytuacji z Bucholcem. - Co się stało, panie Karolu? - zawołała żywo Kama i przybiegła do Borowieckiego, zanurzyła mu we włosach swojš drobnš, dziecinnš jeszcze ršczkę i pocišgajšc go zagłowę, wołała rozpieszczonym głosikiem: -Ciociu, niech pan Karol powie! Kilka głów podniosło się znad talerzy. - Przy mnie nic się nie stało jeszcze, a co po moim wyjœciu - nie wiem. Szło na ostro. Horn z całš serdecznoœciš przekonywał Bucholca, że jest złodziejem i szwabskš mordš. - Ha, ha, ha, brawo Horn, dzielny chłopak. - Szlachecka krew, panie dobrodzieju, tak czy owak, a zawsze się pokaże - mruczał Sierpiński ukontentowany, obcierajšc potężne, wyczernione wšsy. - A ja pana kocham, bo pan jest porzšdny szlachcic, prawda, ciociu? - A ja Kamę, panie dobrodziejski, także... - Kocham tak czy owak - dokończyła Kama ze œmiechem. - Nie tyle ma Horn dzielnoœci, ile zwykłego,bezmyœlnego zawadiactwa - powiedział Karol niechętnie. - Zabraniamy tak mówić o Hornie - wołały kobiety spoglšdajšc na Kamę, która puœciła głowę Karola, odsunęła się gwałtownie i rozczerwieniona, a pałajšcymi oczami mierzyła go gniewnie. - Nie odwołam, com powiedział, i nie przestanę tego dalej dowodzić. Chciał rzucić miejsce - mógł; miał jakie pretensjedo Bucholca, mógł je wyłuszczyć; z Bucholcern łatwiej się porozumieć niż z innymi, bo Bucholc ma rozum. Ale po co było robić podobnš awanturę, chyba tylko dla popisu, żeby o nim w Łodzi mówiono. Tak, chłopaczki będš podziwiać jego œmiałoœć i odwagę. Wielkie bohaterstwo - nawymyœlać choremu człowiekowi. Bucholc mu tego nigdy aie daruje, będzie się na nim mœcił do œmierci, on ma dobrš pamięć. - O, to niedługo, dzięki Bogu, bo on podobnobardzo chory -zawołała z uniesieniem Kama. - Karna, co ty wygadujesz? - A zresztš figę mu zrobi. Horn pojedzie do Warszawy, do domu i będzie sobie kpił z Bucholca. Prawda, ciociu? - A co nawymyœlał Szwabowi, to mu nikt tego nie odbierze. bowiem Meyera i kpił lko ć, arb 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żZP c[[ó c\NUc]Ł*'c^Ę8š2- Bucholc ma długie ręce, dostanš i do Warszawy. Znajdzie sposób zwrócenia na niego uwagi, zrobi tak, jak zrobił Muller z Obrębskim, i Horn może się dobrze przechłodzić, będzie miał czas. Œwistawka gdzieœ niedaleko rozległa się przeraŸliwie. - Krzeczkowski, to twój słowik cię wabi - zaœmiał się któryœ. - Niechaj straci głos - szepnšł wysoki, chudy blondyn w okularach, podniósł się i wyszedł z poœpiechem. - Czy istotnie szło tak ostro, panie Karolu? - pytała pani Stefania, przysiadajšc się do niego, również dzisiaj liliowa, jak i w sobotę była w teatrze. - Więcej jak ostro, bo Horn gotów był się rzucić na Bucholca. - Zuch chłopak, panie dobrodziejski, trzebabyło Szwaba przytrzymać za czuprynę i potem tak i owak, z jednej i z drugiej strony nafasonować. - Panie Sierpiński, to nie sprawa z ratajem.- A cóż to, wiadomo, panie dobrodziejski, że Bucholc traktuje wszystkich jak psów. Psiakrew - zatkał gwałtownie usta. -Przepraszam panie dobrodziejki, zapomniałem się, ale moje bydlę już na mnie ryczy - mówił œpiesznie, całował wszystkie kobiety w ręce z poœpiechem, bo gruby, huczšcy œwist przedzierał się przezszyby i wołał go do roboty. I tak prędko po kolei odrywali się od stołu,rzucali nie dokończony obiad, kiwali głowami nie majšc czasu na inne pożegnania i wybiegali ubierajšc się już w palta na schodach, i lecieli do fabryk, porywani tymi œwistami, co jak kanonada rozlegały się nad miastem i zwoływały do pracy. Każdy znał głos swojej œwistawki i każdy usłyszawszy ten nienawistny głos, rzucał wszystko i biegł, aby się tylko nie spóŸnić. Borowiecki tylko nie zważał na to i Malinowski, młody technik z biura Szai, który wcišż milczał, jadł i w przerwach pisał coœ szybko w notesie leżšcym obok talerza, czasem powłóczył zielonymi oczami po twarzy pani Stefanii, wzdychał cicho, przegarniał włosy i kręcił gałki z chleba, którym się następnie długo przypatrywał. Twarz miał bladš jak surowy perkal, zupełnie popielate włosy i wšsy, no i te dziwne oczy zielone, które cišgle zmieniały kolor. Zwracał zawsze ogólnš uwagę, bo był bardzo piękny i bardzo nieœmiały, i bardzo zamknięty w sobie. - Ciociu, czy pan Malinowski mówił co dzisiaj? - zapytała Kama, która ze szczególnš sympatiš torturowała go codziennie. Łapińska nic nie odpowiedziała, zajęta rozmowš z Borowieckim, a Malinowski opuœcił oczy i uœmiechnšł się dziwnie słodko i znowu coœ pisał w notesie. I kobiety, siedzšce przy stole, zaczęły z wolna podnosić się i wychodzić, każda z nich bowiem pracowała w jakimœ interesie. Dzwonek zadŸwięczał w przedpokoju z gwałtownoœciš. - To mój Mateusz, telegram! - zawołał Karol, znajšcy dobrze sposób dzwonienia famulusa, który istotnie wszedł zaraz, niosšc telegram od Moryca. - To przyszło dopiro i zaraz jezdem - meldował. - A to niech zawsze wyciera nogi w przedpokoju, jeœli to ma zabłocone buty! - komenderowała energicznie Karna. Borowiecki, nie zważajšc na ciekawe spojrzenia, usunšł się pod okno i czytał: ...Dobrze. Knoll, Zuker, J. Mendelsohn - kupujš. Pierwszš partię wysłałem rano. ZwoŸ do mnie. Piętnaœcie procent drożej. Zapasy małe. Za tydzień powrócę", Karol chciwie przeczytał ten telegram i nie mógł ukryć zadowolenia. - Dobre wiadomoœci, panie Karolu? - zapytała pani Stefania patrzšc się liliowymioczami w jego rozjaœnionš twarz. - Bardzo dobre! - Od narzeczonej! - wykrzyknęła Kama. - Tylko od Moryca z Hamburga. Ładna narzeczo-na. Niech Karna będzie grzeczna, to wyswatam za Moryca. - Żydziak, nie chcę, nie chcę - wołała tupišc nogami. - No, to za Bauma. Kamy już nie było w pokoju. Zaczšł się żegnać z pozostałymi. - Już przecież pana gwizdawki nie wołajš. - Pomimo to dzisiaj mi pilniej niż kiedykolwiek. - Prawda, pan dla nas nigdy nie ma czasu, już trzy niedziele z rzędu nie było pana wieczorem - lekki wyrzut brzmiał w jej głosie. - Pani Stefanio, nie œmiem wierzyć nawet, że brak mój zauważono, nie jestem tak zarozumiałym, ale jestem pewny, że opuszczajšc te wieczory straciłem daleko więcej niż pani, daleko więcej. - Kto to wie? - szepnęła cicho, podajšc mu rękę na pożegnanie, którš on ucałował bardzo mocno i wyszedł. W przedpokoju zastšpiła mu drogę Kama. - Panie Karolu, ja mam do pana bardzo wielkš proœbę, bardzo wielkš, bardzo... - Słucham i z góry obiecuję wszystko spełnić. Niech dziecko prosi. Kama nie patrzyła na niego; te krótkie czarne włosy, poskręcane w pierœcionki, zasłoniły jej całe czoło, nie odgarniała ich wcale, oparta plecami o drzwi, z pišstkami zaciœniętymi, zbierała długo całšswojš odwagę. - Niech pan nie przeœladuje Horna, niech mupan pomoże. On wart tego, on taki dobry, taki szlachetny, a jemu tak Ÿle w Łodzi, takŸle, jego nikt nic lubi i wszyscy się z niego œmiejš, a ja tego nie chcę, mnie to tak bardzo boli, ja bym tak pragnęła, Jezus Maria... ja tego nie chcę! -wykrzyknęła wybuchajšc płaczem i uciekła do saloniku, gubišc jeden pantofel z nogi. - Dziecko się kocha - pomyœlał, postał chwilę, podniósł pantofelek i poszedł z nimdo saloniku, otworzył drzwi i stanšł zdumiony. Karna w pończochach tylko goniła naokoło stołu małego białego bonończyka, który z pantoflem w zębach biegał dookoła. Œmiała się do rozpuku i koniecznie usiłowała go złapać, ale mšdry pies umiał się jej zawsze wykręcić w ostatniej chwili iuciec, a gdy zwalniała pogoń, kładł pantofelek i szczekał wesoło. - Picolo, daj Kamie, słuchaj Kamy, Picolo - wołała do niego, zdradziecko się podsuwajšc, ale pies przeczuwał manewr, chwytał w zęby pantofel i uciekał. - Za to ja Kamie oddaję zgubę, chociaż mógłbym œmiało zatrzymać. - Ciociu! - zawołała przestraszona, przykucajšc na œrodku pokoju, aby ukryć nogi. Postawił pantofelek na podłodze i wyszedł szczerze rozbawiony. Pobiegł do kantoru Moryca obejrzeć składy, gdzie miała być ładowana bawełna.Powracajšc natknšł się na Kozłowskiego, tego operetkowego warszawiaka, poznanegou Murraya. - Bon jour, dyrektorze - zawołał wycišgajšc rękę w eleganckiej czerwonej rękawiczce. - Morgen! - Pójdę z panem kawałek. Zsunšł gałkš laski cylinder nieco w tył. - A i owszem, będzie mi przyjemniej. Jakże interesa? - Œwietnie, ma się wie. Pomysł doskonały już mam, szukam tylko pieniędzy. Rzepa, niefacetka, o! - zawołał wykręcajšc się za jakšœ kobietš i z ukontentowaniem nasunšł sobie laskš cylinder mocno na czoło. - Cóż to, w tej branży chcesz pan pracować? - Nie zrobiłbym na tym w Łodzi żadnego interesu. Wczoraj dopiero spotkałem pierwszš ładnš kobietę w Łodzi, ma się wie, że musi być nietutejsza do tego. - Sš i w Łodzi ładne kobiety. - Słowo honoru, że tego nie powiem. A przecież cišgle jestem na mieœcie, cišgle szukam, no bo ma się wie - bez kobiet, i dotego pięknych, nie rozumiem życia. - No, a ta wczorajsza? - wywabiał go Karol, bo go facet zaczšł interesować i bawić. - Aha, zaraz. Idę Piotrkowskš, powracałemz Grandu. Patrzę, wali wprost na mnie jakaœ niewiasta. Kostium - szyk, buzia - caca, figura -zacna, włosy - smoła, oczy -szafir przykopcony, biodra - wal czwórkš, wzrost - grzeczny, a jakże. No, smok, nie kobieta! A usta, no, mówię dyrektorowi, dwa najwspanialsze zraziki. - Musiał pan jeszcze nie jeœć obiadu? - przerwał mu Karol. - Dlaczego? - zapytał ostro, zsuwajšc cylinder w tył. - Że panu przyszło takie kulinarne porównanie. - Z dyrektora wesoły pasażer! - zawołał i po przyjacielsku klepnšł go w brzuch. - Ma się wie, wykręciłem z miejsca i walę za niš. Ona furt idzie, a ja za niš. Za Nowym Rynkiem, tam na dole, błoto było na trotuarze, więc moja facetka parasolik podpachę, sukieneczkę w obie ršczki i jazda dalej! U! frajdę miałem zacnš, nóżki wprostboskie, można by bucik całować. Obejrzałem jš ze wszystkich boków, a ta wcišż udaje, że mnie nie widzi. Wyprzedziłem i stanšłem przed jakšœ wystawš, a kiedy nadchodziła, patrzę się wjej oczy. Uœmiechnęła się cudownie, buchnęło na mnie jak z pieca, spaliła mnie oczami. Idziemy dalej, ona naprzód, a ja krok w krok za niš. Kto to może być? Za bardzo ostentacyjnie nie zwraca na mnie uwagi, to coœ podejrzanego, A że ja mam pewnš metodę, podług której oceniam kobiety, więc zaczynam jš oglšdać na fest. Pozory miała wielkiej wytwornoœci, ale zobaczyłem, że uczesana była niedbale, to pierwszy minus; kapelusz miała z pewnoœciš paryski, to znowu plus; kostium drogi, wełna w najlepszym gatunku, solidnie zrobiony i dobrze przystosowany doobecnej pory, to plus drugi; ale patrzę lepiej i nad bucikami rudziejš zwykłe, ordynarne fil de cosy: to mnie zmieszało, powinna była mieć jedwab - to minus powójny! - Pan pracował w damskim interesie? - przerwał mu ironicznie. - Nie, ale ja się znam na tych rzeczach, badałem je metodycznie, ja, panie, po sposobie ubrania, po szczegółach garderoby poznaję: kto? skšd? ile? - Więc któż była owa pięknoœć? Nie powiedział mu, że z opisu poznał Zukerowš. - Otóż nie wiem, pierwszy raz zawiodła mnie metoda. Kapelusz i twarz miała kobiety z towarzystwa - milionerki; suknia osoby zamożnej - powozowa; fil de cosy - to znowu coœ: nauczycielki, żony urzędnika,małego kupca; spódniczka spodnia, bo to zobaczyłem, z żółtej glasy jedwabnej, w tanim gatunku - uszłaby, ale cóż, kiedy była ozdobiona bawełnianymi koronkami. Uważa dyrektor - bawełnianymi! - akcentował prawie ze zgrozš. - Cóż to oznacza? - Tandetę, panie, trotuarowš facetkę, a w najlepszym razie wystrojonego parzygnata. To mnie dobiło. Nie przedstawia już dla mnie żadnego interesu. Obejrzałem jš po raz ostatni, musiała się obrazić, bo opuœciła suknię w błoto i przeszła na drugš stronę ulicy. - No i pan za niš znowu poszedłeœ? - Nie, panie, nie warto było. Gdybym się mylił w poprzedniej ocenie, to to spuszczenie sukni i zamiatanie niš błota samo już wystarczyło, aby mnie przekonać, że to zwykła łódzka flšdra. Żadna warszawska szwaczka nawet tego nie zrobi, raz, że majš ładne nogi i lubiš jepokazywać, a po drugie - błocić suknie... fe!... Skrzywił się pogardliwie i przystanšł. - Do widzenia. Muszę tutaj wstšpić - rzucił mu Karol i aby się go pozbyć, wstšpił na rogu pasażu Meyera do cukierni. Przyszło mu zaraz na myœl, żeby "kolonii" sprawić uciechę. Kupił wielkš tacę ciastek, pudełko cukierków i dołšczył następujšcy bilet pod adresem Kamy: "Niechaj dziecko nie płacze i cukierkami podzieli się z Picolem, może drugi raz nie będzie kradł pantofelka, i będzie pewne, żeten niegodziwy Karol zrobi wszystko, co tylko będzie można, dla H." Wszystko to kazał posłać na Spacerowš. - Niechaj i one zarobiš coœ na moim interesie - szepnšł wychodzšc na ulicę. Był tak zadowolony z siebie i ze œwiata, że kłaniał się na lewo i na prawo licznym znajomym œpieszšcym z obiadów do fabryk i kantorów i z pewnš pobłażliwoœciš spoglšdał na Kozłowskiego, który po drugiej stronie ulicy szedł za jakimiœ kobietami i co chwila zaglšdał im w oczy. Wydał mu się œmiesznym, w palcie na kształt najzwyklejszego worka, z majtkamijasnymi, ostentacyjnie zawiniętymi z ćwierćłokcia nad lakierkami, i cylindrem na tyle głowy, i z tš ruchliwš niesłychanie twarzš,podobnš do mopsika. Trotuary były literalnie zapchane robotnikami biegnšcymi z poœpiechem do fabryk na głos tych niezliczonych œwistawek, które przedzierały powietrze; niektórzy biegnšc dojadali jeszcze obiadów. Stukot drewnianych podeszew zapełnił całšulicę klekotem, który się rozpraszał razemz tš fałš zakopconych, czarnych, wynędzniałych i obdartych robotników po bramach i bocznych uliczkach. Bokiem ulicy szedł jakiœ ubogi pogrzeb. Biała trumienkę, z niebieskim krzyżem poœrodku, niosło czterech czarno ubranychwyrostków za koœcielnym, który w niebieskiej pelerynce, zgarbiony z przekrzywionš łysš głowš, niósł krzyż człapišc się sennie po olbrzymim błocie; zatrumienkš kilkoro dzieci pod parasolami szło przy samym trotuarze. bo ich co chwila dorożki, powozy i olbrzymie platformy naładowane towarem spędzały ze œrodka ulicy i obryzgiwały czarnym lepkim błotem trumienkę, którš co chwila obcierała fartuchem jakaœ stara kobieta. Nikt nie miał czasu zwracać uwagi na pogrzeb, czasem tylko jaki robotnik uchylił czapki albo robotnica przeżegnała się pobożnie, westchnęła - i biegli dalej, porywani, tymi œwistami, co jak ostrza zimne pruły powietrze ciężkie, szare, przesycone dymami, które strugami brudnymi buchały z niezliczonych kominów, darły się o dachy i napełniały ulice trudnym do zniesienia zapachem. Borowiecki przystanšł oglšdajšc się za dorożkš, aby prędzej znaleŸć się w kantorze, gdy zobaczył, że mu się kłaniajšz przejeżdżajšcego powozu. To Mada Mullerz bratem, który w czerwonej burszowskicjczapeczce, z zielono-czerwonš wstęgš korporacji przez piersi i z wielkim czarnympudlem na kolanach siedział rozwalony w powozie. O kilkanaœcie kroków dalej powóz przystanšł przy trotuarze. Mada z uœmiechem zwróciła się do Borowieckiego. - Panie, a obiecane tytuły ksišżek! To pan taki słowny? -zaczęła zaraz po przywitaniusię. Borowiecki patrzył w jej złotawe oczy.- Przyznaję sic szczerze do zapomnienia, ale że sio poprawię i dzisiaj jeszcze pani przyszłe, przyrzekam uroczyœcie. - Nie wierzę, żšdam solidniejszego zapewnienia - szczebiotała wesoło. - Gotów się jestem na to podpisać. - Mało! Podpis niewiele kosztuje - œmiała się, rozbawiona humorem, z jakim kładł rękę na piersiach i obiecywał. - Więc opatrzę swój podpis żyrem jakiej firmy wielkiej. - Chyba pani Likiertowej - zawołała prędkoischowała szybko twarz w jedwabnš mufkę,przestraszona własnymi słowami, które się jej niechcšcy wyrwały. - Mówię jej tyle razy, że głupia, to mi nie chce wierzyć - zamruczał Wilhelm. - Gdzie pan idzie? - zaczęła znowu, chcšc naprawić złe, jakie zrobiła, i podniosła twarz zaczerwienionš jak burak. - Do roboty - odpowiedział swobodnie, chociaż ta wzmianka o Likiertowej zabolałago mocno. - Podwieziemy pana, dobrze, Mada? - O, z przyjemnoœciš. Pan się przecież zgodzi? - Siadam w miejsce odpowiedzi. - Wilhelm, sišdŸ razem z psem, a panu ustšp miejsca - zawołała energicznie. - Dziękuję, usišdę sobie nisko, będę mógł wygodniej patrzyć; œliczny pies. - Trzy tysišce marek kosztuje. Był medalowany na wystawie i przedstawiany Capriviemu. - A więc psia znakomitoœć! - Zły pies, szczeka na mnie i podarł mi zupełnie nowy fartuszek. - I pani go nie ukarała za takš zbrodnię? - Dałby mi Wilhelm go bić. - A państwo gdzie jedziecie? - Mada coœ oglšdała w Salonie Artystycznym, pewnie znowu kupuje jaki głupi malunek. A ja chciałem swojego Cezara przewieŸć trochę, bo się nudzi w domu, zupełnie jak i ja. - Kiedyż pan wraca do Berlina? Mada zaczęła się œmiać bardzo głoœno i szczerze. - Od miesišca już wyjeżdża i co dzień o to kłóci się z papš. - Cicho, Mada, kiedy głupia jesteœ, to nie podnoœ kwesty j, których nie rozumiesz - zaczšł mówić zirytowany, aż mu owa kresana twarzy poczerwieniała. Wyprostował swój olbrzymi korpus i siedział chmurny. - Proszę pana, czy ja panu także się wydaję głupiš? Tak mi o tym wszyscy w domu mówiš i tak cišgle, że w końcu ja sama będę musiała uwierzyć. A pomimo to wiem na przykład, że Wilhelm narobił długów w Berlinie, papa ich płacić nie chce, i dlatego siedzi w Łodzi - mówiła złoœliwie, patrzšc na brata. - Ha, ha, ha, jakš on ma zabawnš minę. - Mada, bo zejdę i pójdę prosto powiedzieć fatrowi, co ty wygadujesz. - A zejdŸ, będzie nam wygodniej z panem Borowieckim. Ale pan mi nie odpowiedział. - Bo takie pytanie musi pozostać bez odpowiedzi. - Nie chce pan powiedzieć mi prawdy. - Bo, ja w tym wypadku, tej prawdy nie znam. - Kiedyż mieć będę tytuły? - Przyszlę pani jeszcze dzisiaj. - Nie wierzę. Wolę, abyœ je pan przyniósł sam za karę. - Jeœli to kara, to cóż dopiero będzie za wspaniała nagroda! - Dostanie pan dobrej kawy! - powiedziała naiwnie. Wilhelm parsknšł głoœnym œmiechem, aż Cezar zaczšł szczekać. - Czy ja powiedziałam jakie głupstwo? - pytała czerwienišc się z niepokoju. - Pan Wilhelm œmieje się z psa, o, widzi pani, jaki zabawny. - Pan dobry chłopak, to papa nawet mówi i wszyscy u nas w domu prócz Wilhelma. era i kpił lko ć, arb 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż_P‰ c`Ů ó caĚcbĐ)ú ccĘ7™4- Mada! - Dobrze mi tak z państwem, i bardzo mi żal, że to już moja fabryka. Dziękuję i mówię do widzenia. - Czekamy na pana w niedzielę po południu. - Pamiętam i żałuję, że ta niedziela nie jestjutro, we czwartek. Mada rozeœmiała się wesoło i rzuciła na niego bardzo serdeczne spojrzenie. Stał chwilę na trotuarze i widział, że kilka razy odwracała się za nim. - Czemu to Anka nie ma miliona! Szkoda... - pomyœlał biegnšc do fabryki, która już po obiadowym odpoczynku była w całym zwykłym szalonym ruchu. Z bocznych zabudowań wyjechał oddział straży ogniowej ochotniczej. Wozy, sikawki,beczki wyjeżdżały w wielkim porzšdku i z poœpiechem ogromnym leciały, aż błoto otwierało się do dna pod uderzeniem kół i kopyt końskich; na platformach robotnicy zamienieni w strażaków mundurowali się poœpiesznie. - Gdzie się pali, panie Rychter? - zapytał Karol naczelnika straży jednego z dyrektorów przędzalni, którego szwajcar fabryczny w swojej izbie œcišgał pasem i upinał. - Pali się Albert Grosman! Œcišgajże pan lepiej - krzyczał na szwajcara, który nie mógł zmieœcić jego potężnego brzucha w mundur strażacki, nieco za ciasny, bo aż przy dopinaniu odlatywały guziki. - Dawno? - Od pół godziny, ale już pono wszystko siępali. Mocniej, panie Szmit. - I dlatego ten poœpiech? - Grosglik telefonował do starego, proszšc na wszystko, aby na złoœć Grunspanowi niepozwolić się spalić cieciowi. - Dlaczego? Aha, chcš go zrujnować. - To już trzeci ogień dzisiaj. - Fabryki? - A tak. - Odbijajš straty na bankructwach ostatnich. - Niech ich pioruny spalš, kajdaniarzy, psiakrew, oni zarabiajš, a my jak psy z wywieszonymi ozorami ze zmęczenia latamyod pożaru do pożaru. - Co pan chcesz, to im potrzebne do zamknięcia bilansu. - Do widzenia! Uf, pęknę, jak Boga kocham! -- wykrzyknšł siadajšc do oczekujšcej przed bramš dorożki i zaraz z miejsca ruszył galopem za wodami straży, które pokryte błyszczšcymi kaskami strażaków, niby samowarami, widne już były w górze ulicy. - Ho! ho! sezon się zaczyna goršcy - szepnšł i pobiegł do telefonu, aby powiedzieć Maksowi Baumowi o telegramie Moryca. Jeszcze nie odszedł, kiedy go znowu przywołał dzwonek. Mówił Trawiński, że zaraz przyjedzie z bardzo pilnym interesem. - Czekam cię w drukarni - odpowiedział i pobiegł w głšb fabryki. Wpadł pomiędzy nieustannie kršżšce wózki,maszyny w ruchu, stosy materiałów, któresię snuły we wszystkie kierunki sal jak wstęgi różnokolorowe nigdy się nie kończšce, w ten las transmisyj, pasów, kół, ludzi, turkotu piekielnego, par, co jak obłoki podnosiły się znad pralni; chaosu splštanych szumów, drgań, krzyków, chrzęstów, energii rozdrganej i szalejšcej,która porywała wszystko i wszystkich i zdawa-ła się to rozsadzać potężne mury fabryki szalonym natężeniem; zatopił się zupełnie w tym dzikim, porywajšcym życiu fabryki. Przebiegał sale, oglšdał towary, wydawał rozkazy i leciał dalej, do innych sal, zapomniawszy zupełnie o wszystkim, co niebyło w zwišzku z fabrykš. Po tym ogromnym wyczerpaniu nerwowym dni ostatnich czuł ulgę i z rozkoszš dał sięporywać tej strasznej masie siły nagromadzonej dookoła. Wyczerpanie ustępowało, a natomiast czuł się coraz bardziej spokojnym i zrównoważonym wœród tego piekła fabryki,jakby wchłaniał w siebie te niezliczone pršdy energii ludzi i maszyn, co biły w niego ze wszystkich stron. Obszedł wszystkie sale i powrócił do "kuchni". Murray w małym gabinecie, rozdzielonym od "kuchni" oszklonym przeforsztowaniem, robił jakieœ próby na małej maszynie drukarskiej. Próba się nie udawała, bo farba rozlewała się na materiale i zalewała deseń. Anglik był wœciekły, uœmiechał się słodko, ale twarz miał szarš ze wzburzenia i wyszczerzał niby buldog długie żółte zęby. Wycierał ręce o fartuch, jakim był opasany, i klšł coraz ciszej. - Od południa się morduję i nie mogę wydobyć barwnika! Borowiecki zajšł się pracš energicznie, ale mu przerwał Trawiński, który był tak zakłopotany, że się zapomniał przywitać, proszšc zaraz od progu o chwilę odosobnionej rozmowy. - ChodŸmy do magazynu walców, tam nie manikogo. I poprowadził go idšc przodem. Trawiński szedł jak nieprzytomny. Niebieskimi oczami błšdził po fabryce nic nie widzšc; wychudła, piękna twarz napiętnowana była troskš i jakby zastygła w wyrazie goryczy, jaka wyzierała mu z wpadniętych oczów i z kšta ust, nie przykrytych małymi blond wšsikami. Był dawnym kolegš i przyjacielem Karola, a obecnie właœcicielem dosyć dużej przędzalni bawełny. - Mówże, co? - szepnšł Karol wprowadzajšc go do wielkiej wysokiej sali, zastawionej rzędami wysokich półek żelaznych, błyszczšcych szeregami miedzianych walców drukarskich, podobnychdo potężnych zwojów papirusów, okrytych niby hieroglifami wypukłymi deseniami, którymi drukowano materiały. - Zaraz ci będę mówił - szepnšł siadajšc na jakiejœ pace. Zdjšł kapelusz, oparł głowę o œcianę i chwilę tak siedział w milczeniu zbierajšc siły do mówienia. - Chory jesteœ? Wyglšdasz bardzo mizernie.- Jakże bankrut może wyglšdać inaczej! - mówił z goryczš. - Cóż się stało, znowu cię kto zarwał? - Gorzej, bo znowu leżę i teraz pewnie bez powstania. - Co ty mówisz? - wykrzyknšł udajšc zdumienie, bo już wiedział o zachwianiu sięTrawińskiego. - Ten krach, co wzišł mocniejszych, co w tej chwili pali Grosmana, nie oszczędził i mnie. Mam weksle płatne w sobotę, a na tomam weksle wystawione przez tych zbankrutowanych, czyli nie mam nic. W sobotę sš płatne. Nie zapłacę - to i po wszystkim. Niech diabli wezmš takie szczęœcie. Trzeci już raz stoję na brzegu ruiny, ale jak się teraz już stoczę, to bez powstania. - Ile masz płacić? - Piętnaœcie tysięcy rubli! - I dla takiej marnej sumy padać? - Suma nędzna, ale ja tej sumy nie mam. Chciałem pożyczyć - nie mogę; nikt teraz wŁodzi gotówki nie ma, zrobił się taki popłoch, że wczoraj Grosglik odmówił dwudziestu tysięcy Rozenbergowi. To najlepiej mówi. Nikt, żaden prawie bank niechce najsolidniejszych weksli dyskontować, wszyscy się bolš. bo ŁódŸ się trzęsie i co trochę ktoœ się zwala w dół. Na czym się to skończy! A do tego sezon okropny! Ja mam przędzy gotowej w składzie za dziesięć tysięcy i pies się o niš nie pyta, stali odbiorcy zmniejszyli do połowy produkcję, a ja robić dalej muszę, płacić ludziom muszę, żyć muszę i pchać tę maszynę. bo jak stanie na chwilę - to już pomnie. Jest Ÿle, a tu przychodzš te bankructwa i dorzynajš mnie do reszty. Co za czasy! Na całš fabrykę, na tyle maszyn,na mojš osobistš uczciwoœć do tego, nie można pożyczyć piętnastu tysięcy rubli. - Próbowałeœ u Bucholca, on wczoraj podparł Wolkmana. - Bo zrobił to na złoœć Szai, a zresztš, niemogę za nie iœć i prosić tego Szwaba o pomoc. Brzydzę się nim, to by mi wprost ubliżało. Cóż z tego, kiedy by cię to niewštpliwie uratowało. A nie, on wie, co ja o nim myœlę. Mógłbym ci u niego pomóc. Dziękuję ci, nie mogę. to byłoby nie tylko wbrew moim zasadom, ale to byłoby wprost œwiństwem i poniżeniem iœć o pomoc do człowieka, którego się nienawidzii któremu się wprost lego nie żenuje wyrażać. Szlachecka logika - rzekł niecierpliwie Karolzapalajšc papierosa. - Mam tylko jednš, nie jest to logika szlachecka, ale logika zwykłej etyki uczciwego człowieka. - Nie zapominaj, że jesteœ w Łodzi. A widzę, że wcišż zapominasz, że zdaje ci się, iż prowadzisz interes wpoœród cywilizowanych ludzi œrodkowej Europy. ŁódŸ to las, to puszcza - masz mocne pazury, to idŸ œmiało i bezwzględnie duœ bliŸnich, bo inaczej oni cię zduszš, wyssajšiwyplujš z siebie. I długo jeszcze mówił, bo był poruszony jego niedolš, znał go dobrze, oceniał jako człowieka, ale równoczeœnie czuł do niego jakšœ złoœć pogardliwš za to polskie mazgajstwo, z jakim chciał prowadzić interesy w Łodzi, za tę uczciwoœć, jakš uznawał, jakiej czuł potrzebę w stosunkach z ludŸmi - ale poza obrębem tego miasta, gdzie na niš nie było miejsca prawie i gdzie - co ważniejsza - mało kogo stać było na to. W tym wirze szalbierstw i złodziejstw, kto nie chciał być po trochu tym samym, czym byli wszyscy - ten nie mógł marzyć o istnieniu i choćby się zapracował i włożył w interes wielkie kapitały, musiał w końcu być wyrzuconym,bo nie potrafił wytrzymać konkurencji. Trawiński milczał długo, przechylił głowę w tył na jakiœ długi walec i gonił oczami za Karolem, który wzburzony chodził prędko po wšskim przejœciu, jakie było pomiędzy półkami. Fabryka ze wszystkich stron szumiała głucho niby morze wieczne pracujšce, œciany się trzęsły, a biegnšce u sufitu przez salę pasy, przenoszšce siłę do sal sšsiednich, œwistały ostro, a jeszcze ostrzejszy zgrzyt tokarni żelaznych przedzierał się z modelowni obok leżšcej i przenikał jego roztargane nerwy bólem głuchym. - Co poczniesz? - przerwał milczenie Borowiecki. - Przyszedłem cię prosić o pożyczkę, wiem, że masz pienišdze. Wierz mi, że gdyby nie taka ostatecznoœć, nie œmiałbym. - Nie mogę, absolutnie nie mogę. Pienišdze mam, ale o ileœ słyszał, sam zakładam fabrykę, a poza tym w tej chwili jestem grubo zaangażowany gdzie indziej. - Pożycz mi z terminem miesięcznym, ubezpieczę ci tę sumę na fabryce, na wszystkim, co mam. Wystarczy z pewnoœcišna pokrycie w najgorszym razie. - Wierzę ci, ale nie pożyczę. Ty jesteœ człowiek, który nie ma szczęœcia; ja bym się wprost bał wchodzić z tobš w interes. Może się utrzymasz, może padniesz - kto towie! a ja potrzebuję żyć i mieć fabrykę. Tobie bym przedłużył egzystencję na rok, a sam bym zginšł. - Przynajmniej szczerym jesteœ - szepnšł gorzko. - Mój drogi, po cóż mam cię obełgiwać! Niecierpię bezmyœlnego kłamstwa, jak nie cierpię sentymentalnych roztkliwiań się nadkażdš niedolš, której to tyle pomaga, że może sobie zdychać swobodnie, oblana łzami współczucia. Pomógłbym, gdybym mógł, a że nie mogę - nie pomagam. Nie mogę przecież oddać własnego surduta nawet nagiemu wtedy, kiedy sam zmarzłbym bez niego. - Masz słusznoœć. Nie ma co mówić więcej.Przepraszam, że cię nudziłem. - Ty masz do mnie żal? - zawołał tknięty akcentem jego głosu. - Nie. Postawiłeœ kwestię tak jasno, że rozumiem twojš odmowę, która może mnie boleć, to inna rzecz, ale którš dobrze rozumiem. Podniósł się do wyjœcia. - Nie myœlisz się układać? - Nie, plajty nie zrobię, mogę tylko uczciwie zbankrutować. - Znalazłyby się jeszcze inne sposoby ratunku. - Daj je, przyjmę z rozkoszš. - Mocno asekurowany jesteœ? - Dosyć, bo się przeasekurowałem jesieniš,po tym nieudanym podpaleniu. - Szkoda jednak, żeœ się wtedy nie spalił. Ten robotnik mszczšc się zrobiłby ci naprawdę wielkš usługę. - Mówisz serio? - Zupełnie serio, jak zupełnie serio zwracam ci u-wagę, że w tej chwili pali sięGrosman, w nocy spalił się Goldstand, jutrospali się na pewno Feluœ Fiszbin, A. Rychter,B. Fuchs i inni. Co na to mówisz? - Że nie jestem i nie będę podpalaczem i złodziejem. - Nie namawiam cię przecież do tego, pokazuję ci tylko współzawodników, ich sposoby trzymania się na powierzchni; z takimi nie wytrwasz. - Ha, to zginę. Jak mi już braknie sił do walki, to palnę sobie w łeb. - A żona! - rzucił prędko, bo ujrzał w jegooczach jakiœ stalowy błysk rezygnacji. Trawiński drgnšł. - Ale, przyszła mi myœl. Znasz starego Bauma? - Jesteœmy sšsiadami, żyjemy nawet bliżej ze sobš. - IdŸ do niego, powiedz mu otwarcie. To jest taki dziwny fabrykant, że z pewnoœciš ci pomoże. Dałbym głowę, że jeżeli cię tylko zna, to ci pomoże. - Istotnie myœl szczęœliwa, a zresztš, cóż stracę, jeœli mi odmówi! - Nic rzeczywiœcie, a warto popróbować. To jest unikat łódzkich fabrykantów. Człowiek, który mógł mieć miliony i nie chciał się schylić po nie, człowiek, który setki tysięcy rubli zapłacił za drugich, nieprzyjaciel wielkiego przemysłu, rutynista, snob albo arcy-fioł, jak go nazywajš, a w istocie nic innego, tylko wariat, stara resztka czasów ręcznej fabrykacji. Pożegnali się w milczeniu. Karol odczuł w nim przy rozstaniu jakiœ chłód. Patrzał za nim oknem z dziwnym uczuciem politowania. - Mazgaj, szlachecka resztka - myœlał prawie głoœno, aby zagłuszyć w sobie jakiœcichy jeszcze wyrzut, który się podnosił wnim i rozrastał szybko. Nie chciał mu pomóc i usprawiedliwił się przed samym sobš z tego w zupełnoœci, a pomimo to nie był z siebie zadowolony. Cišgle stała mu przed oczami ta jasna, piękna głowa napiętnowana, niby stygmatem, wiecznš troskš i niepokojem. Czuł, że powinien mu był pożyczyć, że nic by na tym nie stracił, a zrobiłby wielkš usługę. Gryzło go to coraz mocniej. - Cóż mnie obchodzi, że jednego więcej diabli wezmš - myœlał przebiegajšc postrzygalnię, zapchanš pod sufit stosami białego towaru, który szedł na maszyny pomiędzy dwa ostrza, jedno obiegajšce cylinder spiralnš liniš, a drugie proste i równe, które z obu stron materiałów przesuwajšcych się pomiędzy nimi œcinały zmatematycznš dokładnoœciš przy samym włóknie mech bawełniany, powstajšcy przytkaniu. Kilkanaœcie kobiet pracowało w tej białej, chłodnej i prawie cichej sali, zapełnionej niedostrzegalnym prawie obłokiem pyłu bawełnianego, który powstawał z tego strzyżenia materiałów, wisiał nad postrzygalniami, oblepiał białš powłokš ludzi i maszyny i trzšsł się szarawym gęstym mchem na transmisjach obracajšcych maszyny i ginšcych w suficie.Borowiecki obejrzał się tylko po sali i szedł do windy, aby zjechać na dół, gdy rozległ się krótki, straszny ryk ludzki. Jedno z kół, wprawiajšcych w ruch maszyny, schwyciło nieostrożnie przysuniętego robotnika za kaftan, wcišgnęło go w swój ruch, rzuciło na maszynę, obróciło, zgniotło, połamało o maszynę, zmiażdżyło i wyrzuciło miazgę, nie przestajšc iœć ani na chwilę. Krew bluznęła aż pod sufit i czerwonym strumieniem oblała maszynę i częœć towaruleżšcego przy niej, i najbliżej stojšce robotnice. Krzyk się rozległ ogromny, maszynę zatrzymano ale było już za póŸno; krwawa masa zwieszała się z osi koła i z różnych częœci maszyny, opadajšc na ziemię, ciężka, drgajšca jeszcze odruchami życia. Ratunku nie było żadnego, bo robotnik był literalnie zmiażżdzony, leżał niby kupa mięsa krwawš plamš na białym tle perkalów surowych. Podniosły się ciche płacze kobiet, a nawet kilka starszych poklękało przy trupie i zaczęły głoœno odmawiać litanię za konajšcych, robotnicy pozdejmowali czapki,niektórzy żegnali się nabożnie i wszyscy kołem skupili się przy zabitym. W oczach nie błyszczał żal, a tylko œwieciła jakaœ dzika, surowa apatia. Sala ogłuchła, tylko w tej ciszy rozlegały się płacze kobiet i szum, i łoskot sal sšsiednich robišcych bez ustanku. Skoro zjawił się felczer, stale dyżurujšcy w fabryce, Borowiecki się wyniósł. Przyleciał i główny majster oddziału i widzšc salę bezczynnš i ludzi zbitych około trupa, krzyknšł już od drzwi: - Do maszyn! Rozlecieli się wszyscy jak ptaki spłoszone przez jastrzębia i po chwili sala znowu szła, wszystkie maszyny były w ruchu prócz tej jednej, okrwawionej zbrodniš, alektórš natychmiast zaczynano oczyszczać. - Verflucht! tyle materiału na nic! - klšł majster oglšdajšc poplamiony krwiš perkal izaczšł wymyœlać robotnikom za nieostrożnoœć, i groził, że całej sali każe wytršcić za ten materiał. Borowiecki już nie słyszał tego, bo winda piorunowo zapadała się z nim i wyrzuciła go do farbiarni. Nie zrobił ten wypadek na nim żadnego wrażenia, był przyzwyczajonym do tego. - Socha! - zawołał na protegowanego swojej narzeczonej, który dzisiaj pierwszydzień robił w fabryce wożšc wózkami materiały. Chłop puœcił wózek i stanšł przed nim wyprostowany. - Jakże wam idzie? - A dyć robię, wielmożny dziedzicu! - No to róbcie, tylko pilnujcie się maszyn. - A te œcierwy! - zaczšł i chciał kazać żonie, aby resztę dopowiedziała, jako mu już te œcierwy oberwały dzisiaj kawał kapoty, ale żony nie było, a Borowiecki odszedł, bo dano mu znać, że go Bucholc wzywa do kantoru, więc Socha popatrzył markotno na swój spencerek, jaki mu z kapoty zrobiła maszyna, podrapał się w głowę, plunšł w garœcie i pchał wózek do windy, bo ze wszystkich stron zaczęto wymyœlać, że zatamowywa drogę. era i kpił lko ć, arb 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żdPťc €e c f&Ac gg+c hz9đ- Rozdział IX Trawiński wyszedł zgnębiony. Idšc do Borowieckiego był prawie pewnym dobrego rezultatu proœby, bo jak każdy człowiek w położeniu bez wyjœcia, pragnienia brał za rzeczywistoœć, za fakt, który powinien się był stać. Siadł w dorożkę i kazał jechać prosto w Piotrkowskš. Nie mógł nic myœleć, czuł sięrozbitym i niezdolnym już do żadnej akcji, do żadnego ruchu. Poddawał się z biernoœciš wyczerpania tej ostrej, przenikliwej fali goryczy, jaka mu zalewałaserce. Patrzał na miasto brudne, zadeszczone, na trotuary błotniste, zapchane ludŸmi, na niezliczone kominy, co niby topole wznosiły się nad płaszczyznamidachów i ginęły w zapadajšcym zmroku, znaczšc tylko swoje istnienie kłębami białych dymów tłukšcych się po dachach, na setki wozów z węglem, które olbrzymim łańcuchem cišgnęły do fabryk, na platformy wyładowane towarami, na dorożki i powozy z poœpiechem mijajšce siow różnych kierunkach, na te niezliczone kantory i składy za-pchane towarami, ludŸmi, na ten szalony ruch, jaki był na ulicach, na to wysilone życie wrzšce dookoła. Patrzył z rozpaczš prawie, bo czul swojš niemoc, czuł, że chwila jeszcze, a z tego olbrzymiego wiru, z tej maszyny nazywanejŁodziš wyleci za chwilę jak odpadek, jak miazga wyssana i zużyta na nic, niepotrzebna temu potworowi-miastu. Patrzył z jakšœ bezsilnš nienawiœciš na fabryki błyskajšce w mroku tysišcami okien, na tę olbrzymiš ulicę, która niby kanał nakryty dymami i brudnym niebem huczała energiš, rozlewała potoki œwiateł itętniała ogromnš siłš życia. Œlizgał się oczami po ostrych konturach fabryk, raziłygo boleœnie elektryczne słońca zapalone nad dziedzińcami, bolał go ten szum głuchya potężny swojš bezustannoœciš, co się rozlewał po ulicach z fabryk i warsztatów,bolało go to życie tak silnie tętnišce, bolałago ta straszna œwiadomoœć konania, które spostrzega ostatnim błyskiem oczów, że tyle pozostaje jeszcze żywych! I ta œwiadomoœć przegryzała mu duszę nieopowiedzianš zawiœciš. Nie umiał żyć w tym œwiecie. Nie umiał sięprzystosować do otoczenia. Tyle sił zużył, tyle mózgu, tyle zachodów, tyle kapitałów swoich i cudzych, tyle lat pełnych udręczeńprzeżył i po co?... żeby znowu zaczynać to samo od poczštku! znowu stawiać gmach, który w końcu spadnie mu na głowę. Męczył się ogromnie, nie mógł usiedzieć w dorożce, więc poszedł pieszo Piotrkowskš. Miał iœć do starego Bauma, według rady Borowieckiego, ale wolał tę chwilę ostatniego zawodu oddalić jeszcze, a zresztš nie mógł się oderwać od tej ulicy. Utopił się w tłumie, co płynšł trotuarem i pozwalał mu się pchać i nieœć. Przyglšdał się bezmyœlnie wystawom sklepów, kupił nawet cukierki dla żony w jakiejœ cukierni, gdzie zawsze kupował, przywitał się tam zkilku znajomymi i znowu szedł zapatrzony w fabryki, w okna oœwietlone, poza którymimigotały sylwetki maszyn i ludzi; ogłuszał się powoli wrzawš i obojętniał. Nie zważał na deszcz, mżšcy bezustannie, zapomniał nawet otworzyć parasola. Nie widział nic prócz kantorów pełnych ludzi i towarów i fabryk pracujšcych z poœpiechem, - Dobry wieczór, panie Trawiński! - Dobry wieczór, panie Halpern! Uœcisnšł wycišgniętš dłoń wysokiego, doœć zaniedbanie ubranego Halperna. - Pan wyszedł spacerować po mieœcie? .- Tak, trochę chciałem się przejœć. - ŁódŸ o zmroku bardzo ładna. Ja co dzień wychodzę z kantoru, aby się przejœć i aby się przypatrzyć miastu. - Pan jesteœ amator, panie Halpern. - Co pan chcesz, jak się pięćdziesišt szeœć lat przeżyje w mieœcie, jak się widzi go cišgle, jak się zna wszystkich, to można zostać amatorem. - Co słychać w mieœcie nowego? - Co słychać? Słychać Ÿle, zrobił się ładnydeszcz z protestowanych weksli, można je będzie kupować na funty. Ale to wcale nic nie szkodzi. - Jak to? - Gałganów diabli wezmš, a ŁódŸ i tak zostanie. Panie Trawiński, ja już w Łodzi widziałem gorsze czasy. A że po złych nastajš lepsze, to i teraz tak będzie, po co to z tego robić gwałt. Dla mšdrych jest zawsze dobry czas. - A kiedyż będzie dla uczciwych? - zapytał ironicznie. - Sza, panie Trawiński, oni majš niebo, po co im dobre czasy. - Grosman się podobno spalił. - Bardzo porzšdnie, bardzo porzšdnie; dwieœcie pięćdziesišt tysięcy asekuracji jakby miał w kasie. Ale Goldstand, co się spalił w nocy, ma małe nieporozumienie z policjš. Dobrze mu tak, jak kto nie umie robić dobrze interesów, to niechaj się do nich wcale nie bierze. - Któż teraz na brzegu? - Z grubszych A. Rychter i F. Fiszbin. - Mówił mi to samo Borowiecki. - Pan Borowiecki, ho, ho, ho! On zna ŁódŸ. on wie, kto czego potrzebuje. - No, ale i pan także zna ŁódŸ dobrze. - Ja? Ja jš mam całš w głowie. Ja od pięćdziesięciu lat patrzę na każdš firmę, cosię zakłada. Ja mogę dzisiaj prawie na pewno powiedzieć o wszystkich, co otwierajš interesy, czy one będš żyć! Niechmi pan wierzy, panie Trawiński, moje słowo to nie jest ten wiatr, moje słowo todokument, to weksel z najlepszym żyrem. Trawiński nic nie odrzekł, szli obok siebie w milczeniu. Halpern zastawiał się parasolem od deszczui patrzał z miłoœciš na domy i fabryki; jego wielkie czarne oczy œwieciły fosforycznym blaskiem w bladej, chudej twarzy, okolonej siwš brodš. Miał głowę i twarz patriarchy, osadzonš na chudym, skrzywionym szkielecie, obleczonym w długie zaszargane palto, które wisiało na nim jak na kiju. - Ja tu znam każdy dom, każdš firmę - zaczšł mówić goršco. - Pamiętam ŁódŸ, jakmiała dwadzieœcia tysięcy, a dzisiaj ma trzysta! A ja się doczekam, jak ona mieć będzie pół miliona, ja nie umrę prędzej! Ja to muszę widzieć na własne oczy, muszę się ucieszyć. - Jeżeli jš przedtem licho nie weŸmie - szepnšł nienawistnie. - Ha, ha, ha, panie Trawiński, pan nie mów takich œmiesznych rzeczy! ŁódŸ jest, ŁódŸ będzie! Pan jej nie znasz! Pan wiesz, ile onaw przeszłym roku zrobiła obrotu? Dwieœcietrzydzieœci milionów rubli - wołał z entuzjazmem, przystajšc aż na chodniku. - To jest ładny grosz. Pan mi pokaż takie drugie miasto! - Nie ma się znowu tak czym chwalić, a zresztš masz pan rację, że takiego złodziejskiego miasta nie ma drugiego w Europie - mówił ze złoœciš. - Złodziejskie czy nie złodziejskie, to dla mnie jest papier. Mnie chodzi o co innego, ja chcę, żeby stawiali domy, żeby budowali fabryki, robili ulice, urzšdzali komunikacje,przeprowadzali drogi! Ja chcę, żeby moja ŁódŸ rosła, żeby miała pałace wspaniałe, ogrody piękne, żeby był wielki ruch, wielki handel i wielki pienišdz. - Na poczštek już sš wielkie szwindle i wielka tandeta. - To nie żaden feler, bo z tego uroœnie wielka ŁódŸ. - Tymczasem niech jš piorun spali. Dobranoc, panie Dawidzie. - Dobranoc, panie Trawiński. To nie jest dlaŁodzi ostatnie pańskie słowo. - Ostatnie i zupełnie szczere. Dorożka - krzyknšł. - Kapcan! - szepnšł za nim pogardliwie Halpern i zawrócił, wlokšc się wolno, z powrotem i znowu przypatrywał się domom, fabrykom, sklepom, skła-dom, ludziom oczami oczarowanymi potęgš tego miasta. Nike zważał na deszcz, który go moczył pomimo parasola, na tłok ludzki, Jaki go rzucał na domy lub do rynsztoków, na dorożki i wozy, które go błotem ochlapywały na przejœciach poprzecznych ulic, szedł jak zahipnotyzowany. Trawiński pojechał do domu. Mieszkał dosyć daleko, bo przed końcem Konstantynowskiej ulicy kazał skręcić w jakšœ ciemnš i tak błotnistš uliczkę, że dorożkarz nic chciał się tam zapuszczać. Poszedł w niš pieszo jakimœ œladem trotuaru, który się nieco wznosił nad poziom nie brukowanej ulicy, tworzšcej czarnš, błotnistš rzekę, popręgowanš złotymi smugami œwiateł bijšcych z okien niskich domów, co cišgnęły się sznurem z obu stron ulicy. Domy były zamieszkane przez tkaczów ręcznych, w każdym oknie trzęsły się sylwetki warsztatów i ludzi, a ulicę całš zapełniał monotonny klekot i stuk. Nawet niskie krzywe pięterka, jakie się gdzieniegdzie wznosiły. i szeregi facjatek rozbrzmiewały i trzęsły się odgłosami roboty. Poprzeczne uliczki, jakie wybiegały z jednej strony, cišgnęły się do pól samych i były również czarne i błotniste, pełne stuku warsztatów, domów pozapadanych, krzywych facjatek, porozwalanych parkanów, nędzy, i opuszczenia, i owionęłyTrawińskiego zimnym, przejmujšcym wilgociš wiatrem, jaki się z pól wdzierał domiasta. Nad całš dzielnicš, pływajšcš w błocie i opuszczeniu, zupełnie nie podobnš do reszty Łodzi, panowała fabryka Mullera swoimi czteropiętrowymi gmachami, które wyrastały nad morzem niskich domków i ogrodów i œwieciły tryumfalnie tysišcami okien i słońcami elektrycznymi. Fabryka wznosiła się jak potężny zbiornik siły, której tchnienie zdawało się przypłaszczać do ziemi te szeregi nędznych, pokrzywionych domów. Czuć było, że te wielkie gmachy, huczšce setkami maszyn, z wolna wysysajš całš żywotnoœć tej starej dzielnicy, zamieszkałej przez rój tkaczów ręcznych, że zjadły i dogryzajš do reszty ten drobny ręczny przemysł, który tutaj kwitnšł kiedyœ, a który się Jeszcze bronił rozpaczliwie, bo bez nadziei zwycięstwa. Fabryka Trawińskiego stała skromnie obok Mullerowskiej, przedzielona tylko wšskim ogrodem. Trawiński wszedł w bramę, której pilnował jakiœ stany weteran bez nogi i z pocerowanš niby stara szmata twarzš, który po wojskowemu się wycišgnšł na jego widok i czekał rozkazów, ale Trawiński blado Się uœmiechnšł tylko do tejarcheologicznej spuœcizny po swoich ojcachiposzedł do kantoru, gdzie kilku ludzi drzemało nad księgami, popatrzył chwilę do przędzalni poprzez las transmisyj i pasów trzepoczšcych się w szalonym pędzie, na ciężkie skoœne ruchy sal-faktorów, co niby potwory czaiły się, wyginały białe od bawełny grzbiety, odbiegały od pilnujšcych je robotników i cofały się również ciężko i bezustannie, wlokšc za sobš, niby pasma œliny, setki bawełnianych włókien, nawijajšcych się na warczšce w ruchu szpulki papierowe. Cofnšł się i poszedł przez długie podwórzerozœwietlone szeregiem żółtych gazowych płomieni, co przy elektrycznych blaskach Mullerowskiej fabryki wyglšdały na gromniczne œwiatła. Dom stał w głębi ogródka, frontem do dziedzińca fabrycznego, a bokiem wychodził na jakšœ pustš uliczkę; dom miałjedno piętro, a wyglšdał na trzy z powodu gotyckiego stylu, w jakim był postawiony. W kilku oknach parterowych, przysłoniętych storami, œwieciło się jasno.Trawiński przeszedł kilka pokojów przeœlicznie umeblowanych, ciepłych i bardzo zacisznych, pełnych delikatnego zapachu kwitnšcych w żardinierkach hiacyntów, i wszedł do małego buduaru. Dywany tak szczelnie okrywały posadzki i szedł tak cicho, że Nina go nie usłyszała, siedziała przy lampie czytajšc. Cofnšł się i zawołał przed portierš: - Nina! Sama tak siedzisz? - pytał siadajšc obok niej. - A któż by mógł być u mnie? - szepnęła smutnie. - Płakałaœ? - Nie, nie - zaprzeczała odwracajšc głowęod œwiatła. - Widziałem łzy. - Było mi tak smutno samej! - szepnęła przysuwajšc się do niego i miękkim, cudownym ruchem położyła mu głowę na piersi i łzy znowu zapełniły jej oczy. - Czekałam na ciebie, a ten deszcz tak padał, tak dzwonił w szyby, tak bębnił w dachy, tak dziwnie bełkotał w rynnach, że bałam się; bałam o ciebie. - Dlaczegóż o mnie? - Nie wiem przecież dlaczego, ale mnie jakieœ złe przeczucia przepełniły. Ale tobienic nie jest, prawda? Jesteœ zdrowy i spokojny, prawda? - szeptała oplatajšc mu ramionami szyję. Gładziła go rękš po włosach, całowała jego delikatne, pocięte siatkš niebieskich żyłek czoło; zielonawe, pocętkowane złotymi skrami Ÿrenice biegały niespokojniepo jego chudej, zmęczonej twarzy. - Czemuœ smutny? - Taka straszna pogoda, to i skšd wzišć humoru! - Wysunšł się z jej objęć i zaczšł chodzić po buduarze. Burza zaczęła kotłować strasznie jego sercem. Czuł, że gdyby mógł powiedzieć jej wszystko, że gdyby mógł wtajemniczyć jš w swoje położenie, to sprawiłaby mu wielkš ulgę ta spowiedŸ, ale równoczeœnie czuł, spoglšdajšc na jej twarz przepięknš, pochylonš pod lampš, która łagodne œwiatło rozpylała na jej pyszne kasztanowe włosy, skrzšce się na skroniach złotem, że za nic w œwiecie nie powie. Chodził coraz wolniej, oddychał tš czystš, wykwintnš atmosferš mieszkania z jakšœ gryzšcš ulgš; przyglšdał się dziwnym wzrokiem meblom wytwornym i tym niezliczonym gracikom, będšcym istotnymi dziełami sztuki wielkiej wartoœci, które przez lat parę zwozili ze wszystkich stron œwiata, nie baczšc na koszta, bo Nina ze swojš naturš arystokratycznš, z wrażliwoœciš artysty na wszystko, co piękne, z duszš mimozy, czuła się dopiero dobrze w otoczeniu piękna. Nie sprzeciwiał się temu, tym bardziej że sam lubił sztukę i czuł potrzebę otaczania się jej dziełami. Ale teraz, wobec ruiny, jaka go czekała, szarpał go straszny ból, ból strachu przed jutrem, które miało przyjœć i zabrać mu i te wszystkie skarby, i ten spokój, i szczęœcie, jakim oddychał. - Co poczšć? - myœlał ciężko i na odpowiedŸprzychodziła mu jedna tylko myœl, udać się znowu do ojca o pomoc, i tak go ta myœl porywała na mgnienie, że radoœnie i tryumfujšco spoglšdał, ale spojrzenie gasło szybko i już mrocznymi, pełnymi trwogi oczyma patrzył się w Ninę, która powstała i szła amfiladš pokojów. Gonił oczami jej wysmukłš, bardzo pięknš postać, odwróciła się posyłajšc jakiœ tajemniczy uœmiech. Wróciła natychmiast przynoszšc doœć długie, płaskie drewniane pudło, bardzo ciężkie. Odebrał jej i położył na stole z pytajšcym spojrzeniem- - Zgadnij co? Chciałam ci zrobić niespodziankę. - Nie, nie będę nawet próbować - szepnšł blednšc, czuł bowiem zobaczywszy na pudełku pieczštki pocztowe, że to znowu jakiœ kosztowny zakup. - Bandini nasz florencki przysyła ten mozaikowy blat, który latem oglšdaliœmy, pamiętasz? - Żšdałaœ tego? - zapytał dosyć ostro. - Tak, chciałam mojemu panu zrobić niespodziankę, bo przecież się nie gniewasz, co? - Nie, Nina, nie, dziękuję ci z całej duszy, dziękuję... - szeptał całujšc jš w rękę. - Otwórz, to zobaczymy zaraz. Kazałam przysłać ten mały, tańszy, a taki jest tani, że nie do uwierzenia. - Przysłał rachunek? - Masz. Dwa tysišce dwieœcie lirów, to za bezcen. - Tak... istotnie... za bezcen... - odpowiadał, drżšcymi rękami odpakowujšc pudło. Mozaika była przeœliczna. Na płycie kwadratowej czarnego marmuru o bardzo rzadkim błękitnawym odcieniu rzucono wišzankę fiołków, róż jasnożółtych i liliowych, obsypanych złotordzawym pyłem storczyków; jeden motyl o rubinowo-zielonych skrzydłach chwiał się razem ze storczykiem, na który opadł, a dwa inne unosiły się w powietrzu. I tak to było cudownie wykończone i do złudzenia prawdziwe, że chciało się podnieœć te kwiaty lub uchwycić za skrzydełka motyle. Nina, pomimo że to już widziała, krzyknęłaz podziwu i przypatrywała się długo w niemym zachwycie. - Nie patrzysz, Kaziu? - Widziałem, istotnie jest piękne, w swoim rodzaju arcydzieło - odpowiedział cicho. - Wiesz, ten blat trzeba będzie oprawić w szerokš ramę z bršzu matowego i powiesi się na œcianie, szkoda wprawiać w stolik - mówiła wolno i długim, cienkim palcem bardzo delikatnie wodziła po konturach listków i kwiatków, wysnuwajšc subtelnš rozkosz dotykania się barw. - Muszę iœć, Nina! - szepnšł przypominajšcsobie starego Bauma. - Na długo? PrzyjdŸ prędko, mój złoty, mój jedyny! -prosiła przytulajšc się do niego i przytrzymawszy mu wšsy rękami, całowała go w usta. - Najdalej za godzinę. Pójdę naprzeciwko, do Bauma. - Czekam na ciebie z herbatš. - Dobrze. Pocałował jš i szedł, ale już przy progu się zatrzymał i szepnšł: - Nina pocałuj mnie i życz mi szczęœcia. Pocałowała go serdecznie i oczami pytała, nie rozumiejšc tego, co powiedział. - Przy herbacie ci powiem. Odprowadziła go aż do przedpokoju i patrzyła jeszcze za nim oszklonymi drzwiami, aż jej zniknšł w nocy i w oddaleniu. Powróciła do buduarku, oglšdała mozaikę. Drzwi wchodowe zadŸwięczały silnie. - Zapomniałem ci powiedzieć, że ten mój dawny kolega uniwersytecki, którego w przeszłym roku poznałaœ w Szwajcarii, Grosman, spalił się dzisiaj. - Jak to? - Ano spaliła mu się fabryka zupełnie, nic nie uratowano. - Biedny człowiek! - zawołała ze kpił lko ć, arb 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żiPHc j˜_c k÷.c l%+…c mŞ9ž( współczuciem. - Nie ma go co żałować, bo ten pożar go właœnie postawi na nogi. - Nic nie rozumiem. - Stał Ÿle w interesach, był zachwiany, jaksię u nas mówi, więc żeby się poprawić, urzšdził pożar fabryki i składów, które były wysoko zaasekurowane w kilku Towarzystwach. Odbierze asekurację, któramu w czwórnasób pokryje straty, i będzie kpił sobie ze wszystkiego. - Umyœlnie podpalił?! Ależ to zbrodnia! - wykrzyknęła z oburzeniem. - Kodeks tak to nazywa i odpowiednio karze, ale w języku zwyczajnym nazywa się to dobrym interesem - mówił prędko, nie patrzył jej w oczy i w twarzy miał jakiœ niespokojny, goršczkowy wyraz. - I to zrobił on, który mi się wydał człowiekiem tak nadzwyczajnie szlachetnym, nie mogę wprost w to uwierzyć. Przypominam sobie, jego rozmowy tchnęły najwyższš etykš i sprawiedliwoœciš. - Cóż chcesz, jak mu ruina zajrzała w oczy, to dał spokój etyce, zostawił jš na póŸniej. Bez etyki żyć można, a bez pieniędzy nie - mówił twardo. - A nie, nigdy, raczej umrzeć - wykrzyknęła namiętnie i cała jej natura wzdrygnęła się na myœl popełnienia występku. - Jak to dobrze, że ty tak nie myœlisz, że ty nigdy, nigdy nie popełniłeœ nic złego! Wiesz, gdybym cię nie kochała nawet, to i tak musiałabym cię uwielbiać zadobroć i za tę szlachetnoœć twojš. Kazimierz nic nie odrzekł, ucałował tylko jej oczy rozgorzałe oburzeniem i te purpurowe pełne usta, co teraz wyklinały irzucały potępienia na ludzi niemoralnych, ludzi bez etyki, na złoœć i brzydotę życia, ucałował jš tak namiętnie, jakby tymi pocałunkami chciał pokryć własne głębokieupokorzenie, jakie poczuł po jej słowach, jakby chciał zagłuszyć nimi jakšœ myœl, która zaœwieciła mu w mózgu i olœniła. Wyszedł zaraz i poszedł wprost do fabrykiBauma, która stała naprzeciwko, po drugiejstronie ulicy, w głębi rozległych ogrodów. W kantorze zastał tylko Maksa, który bez surduta siedział przy pulpicie. - Ojciec w fabryce, mogę go zawołać. - Pójdę tam. Nigdy nie widziałem waszej fabryki. - Nie ma co oglšdać, nędza - szepnšł lekceważšco, siadajšc z powrotem do roboty. Oszklony korytarz prowadził z kantoru do pierwszego fabrycznego pawilonu. Mrok i cisza zalewały wielki dziedziniec obstawiony z trzech stron trzema dwupiętrowymi pawilonami fabryki, przez rzędy okien mżyło słabe œwiatło, a niektóre piętra zupełnie były ciemne, nie oœwietlone, tylko z dołu u drzw i wchodowych kopciły się smutnie naftowe latarnie i oœwietlały czerwone, oœlizgłe wilgociš mury. Suchy trzask warsztatów ręcznych, rozlegajšcy się monotonnie, rozlewał po korytarzach mrocznych, zaœmieconych odpadkami bawełny i resztkami starych warsztatów, usypiajšcy nastrój nudy i smutku. Na schodach i korytarzach było pusto, czasem tylko rozległ się klekot drewnianych podeszew, zamajaczył w mroku jaki robotnik i cicho ginšł w wielkichsalach na końcu korytarzy rozłożonych; tylko suchy trzask warsztatów i echa kroków mšciły tę sennš ciszę. W salach fabrycznych również było pusto, mroczno i sennie. Były to wielkie prostokšty, podparte w œrodku szeregiem żelaznych słupów, zapchane ręcznymi tkackimi warsztatami Jaccarda, które stały w dwa rzędy, pod gęsto rozłożonymi oknami. Połowa warsztatów stała nieczynna, obroœnięta niby mchem siwym, pyłem bawełnianym. Kilka lampek przyczepionych do słupów oœwietlało œrodkowe przejœcie i robotnice nawijajšce na ręcznych kołowrotkach przędzę na szpulki. Kołowrotki warczały sennie i sennie pochylały się nad nimi robotnice, i sennie trzaskało kilkanaœcie czynnych warsztatów, które w żółtawym, słabym œwietle lampek palšcych się nad nimi podobne były do olbrzymich kokonów fantastycznie oplatanych w tysišczne włókna różnokolorowe, w nieprzeliczone warstwy przędzy rozpiętej w różnych kierunkach; w œrodku tych kokonów niby jedwabniki poruszali się robotnicy tkajšc wzorzyste materiały, pochylali się automatycznie, jednš rękš przybijajšc płochę, a drugš, ruchem horyzontalnym, pocišgajšc od góry sznur i przebierajšc równoczeœnie nogami po pedałach; czółenka ze œwistem przelatywały wskroœ pasem przędzy niby żółte, długie żuki i powracały tš samš drogš z nużšcš jednostajnoœciš. Robotnicy byli starzy, spoglšdali zagasłymi oczami apatycznie na przechodzšcego i tkalidalej również sennie i automatycznie. Trawiński z przykroœciš przechodził przez te na pół żywe sale, z przykroœciš patrzyłna agonię ręcznego przemysłu, który z uporem szaleńców chciał walczyć z tymi potworami, których olbrzymie cielska rozdrgane energiš, huczšce siłš niepokonanš, widać było z okien tych sal. Pytał o Bauma; pokazywali mu ruchem ręki lub głowy, nie odrywajšc się od roboty, niepodnoszšc nawet głosu, jeœli mówili; wszyscy poruszali się jak senni, półmartwi, obojętni i smutni - smutkiem tych sal oœlepłych, cichych, umierajšcych, przez które przechodził potykajšc się w ciemnoœci o filary i o nieczynne warsztaty, o ludzi. Przeszedł przez całe piętro dwóch pawilonów i wszędzie była ta sama pustka, nuda i sennoœć. Trawińskiego, ze względu i na własne położenie ogarniał coraz większy smutek, tracił zupełnie wiarę w pomoc Bauma i szedł z tym uczuciem, z jakim się idzie do konajšcych - bo fabryka, która kiedyœ pracowała w 500 ludzi, poruszała się teraztylko stoma i wydawała mu się chorym, konajšcym organizmem, któremu nawet olbrzymie drzewa szumišce za oknami zdawały się œpiewać hymn œmierci. Starego Bauma znalazł w trzecim pawilonie,wychodzšcym na ulicę. Baurn siedział w małym pokoiku przed biurkiem, zarzuconym stosem próbek towarów, pociętych w długie pasy. Przywitali się w milczeniu. Stary œcisnšł mu mocno rękę i podsunšł krzesło. - Dawno pana nie widziałem - zaczšł Baum. Usprawiedliwiał się kłopotami i zajęciami, mówił długo, a nie œmiał przystšpić do celu swoich odwiedzin, powstrzymywał go smutek fabryki i taki sam smutek wyryty na twarzy fabrykanta, który blade oczy zwracał bezwiednie na okno, przez które doskonale widać było fabrykę Mullera, błyszczšcš wszystkimi oknami. Odpowiadał krótko i czekał na wyjaœnienie wizyty. Trawiński to odczuł, bo przerywajšc jakšœ opowieœć, rzekł krótko:- Przyszedłem do pana z proœbš - zawołał i odetchnšł nieco. - Proszę pana bardzo... słucham... Trawiński szybko opowiedział mu całe swoje położenie, ale o pomoc zawahał się prosić, ujrzawszy surowe œcišgnięcie brwi i jakiœ niechętny wyraz oczów. - My wszyscy jeŸdzimy na tym wózku, oni nas jedzš!... - mówił wolno wskazujšc na wielkie fabryki przez okno. - Czym panu mogę pomóc? - dodał. - Pożyczkš albo żyrem na wekslach. - Ile? - Ostatecznie bez dziesięciu tysięcy rubli paœć muszę -rzekł cicho i wymijajšco, jakby obawiajšc się głoœniejszym dŸwiękiem spłoszyć życzliwoœć, jakš spostrzegł w oczach Bauma. - Ja gotówki nie mam, ale co będę mógł zrobić, zrobię panu. Daj mi pan weksle na tę sumę, a ja pokryję do tej samej wysokoœci pańskie zobowišzanie. Trawiński zerwał się z krzesła i zaczšł mu z uniesieniem dziękować. - Nie ma za co, panie Trawiński, ja nic nie ryzykuję nawet, bo znam pana i pański interes dobrze. Masz pan blankiety i wypełnij pan zaraz. Trawiński był oszołomiony, ten prawie nieprzewidziany ratunek wywrócił go z równowagi, wypełniał blankiety wekslowe goršczkowo, ale co chwila podnosił głowę znad papieru i patrzył na Bauma, który chodził po kantorze, przystawał przy okniei spoglšdał na ŁódŸ jakimœ tępym, srogim spojrzeniem. Miał przed oczyma całš częœć miasta; domy, fabryki, magazyny dziesištkami tysięcy okien patrzyły w noc, a poza nimi poruszały się cienie robotników i maszyn, elektryczne œwiatła wisiały w ciemnym mglistym powietrzu, setki kominów majaczyło w nocy i wyrzucało nieustannie smugi białych dymów, które jak obłok przysłaniały œwiatła i kontury fabryk. Baum przyglšdał się miastu i spacerował na przemian z pochylonš naprzód suchš, koœcistš twarzš. Był również wysoki, jak syn, tylko znacznie chudszy i żywszy w ruchach. Nie lubił wiele mówić i zwykle najważniejsze interesy załatwiał w kilku słowach. Był spokojny, cichy nawet, uległyżonie i dzieciom aż do słaboœci nieraz, ale pomimo to miał swoje punkty, na których był nieugiętym; jego uczynnoœć była w Łodzi przysłowiowa i niewyczerpana, a równoczeœnie był skšpym w domu do dziwactwa. - Jaki termin pan chce? - Jaki jest dla pana najwygodniejszy - powiedział uchylajšc drzwi do sali sšsiedniej, w której wszystkie warsztaty były czynne. Zamknšł drzwi, wsadził ręce w kieszenie szarego, podbitego kutnerem kaftana i znowu przyglšdał się miastu. Telefon zadzwonił, było to jedyne współczesne urzšdzenie w jego fabryce. - To do pana! Woła pan Borowiecki - rzekł Baum. Trawiński ze zdziwieniem słuchał. - Mój drogi, od żony dowiedziałem się, gdzie jesteœ. Oto rozliczyłem się, mogę ci pożyczyć pięć tysięcy rubli, ale tylko z dwumiesięcznym terminem. Więc jeœli chcesz? - mówił Borowiecki. - Przyjmuję z radoœciš! - wykrzyknšł goršco. - Skšd telefonujesz? - Z twego gabinetu, pod strażš żony - brzmiała odpowiedŸ. - Zaczekaj na mnie, zaraz przyjdę. - Czekam. - To Borowiecki chce się ze mnš widzieć, pan go zna? - Z widzenia tylko, bo przecież ja nie bywam w tym wielkim œwiecie łódzkim, u tych rozmaitych Bucholców, Mendelsohnów, Salcmanów, Meyerów i innego robactwa. Znam ich wszystkich, z widzenia tych młodych, a starszych od Michla, gdzie się czasami schodzimy; znaliœmy się wszyscy co prawda lepiej, ale to było dawno, kiedy w Łodzi panowała jeszcze uczciwoœć i nie było milionerów. To były takie czasy, o których wy, młodzi, nie macie pojęcia. Ja wtedy byłem z Geyerem starym największšłódzkš firmš. Pary, maszyn elektrycznoœci,weksli, tandety, plajt, podstępnych pożarównikt nie znał nawet ze słyszenia. - A jednak to, co jest obecnie, przyjœć musiało. - Ja wiem, że musiało, że stary porzšdek zawsze musi ustšpić nowemu miejsca, zresztš, po co to mówić o tym - machnšł rękš i zaczšł przeglšdać weksle. Złoœć bezsilna zatrzęsła jego sercem tak gwałtownie, że brakło mu głosu, milczał dosyć długo, podpisawszy weksle. - Panu się œpieszy? - Istotnie, pozostaje mi tylko raz jeszcze zcałej duszy podziękować panu za pomoc. - Szkoda czasu! Mnie tylko żal jednego, żeœ pan nie był przed pięćdziesięciu laty w Łodzi, pan wtedy powinien był mieć fabrykę. Pan także nie pasuje do dzisiejszejŁodzi, tutaj uczciwi fabrykanci nie majš co robić, panie Trawiński. Nie odpowiedział mu na to pytanie, bo się œpieszył do domu, obgadali tylko niektóre kwestie dotyczšce terminów weksli i rozeszli się. Zaraz też zaczęły rozdzierać powietrze gwizdawki na skończenie roboty i fabryki gasły jedna po drugiej i ginęły w nocy. Baum po wyjœciu robotników poszedł do domu, który stał w ogrodzie, przed pawilonami fybrycznymi, z frontem od ulicy. Przebrał się w swoim pokoju w jakšœ lekkšmarynarkę, włożył haftowane pantofle na nogi, przykrył swoje bujne jeszcze siwe włosy małš czapeczkš wyszywanš białymi pacioreczkami i poszedł do stołowego pokoju, w którym już nakrywano do kolacji.Maks siedział przy stole i pomagał siostrzenicom, które mu wisiały u szyi, układać domki z drewnianych kwadratów. Dziewczynki œmiały się ustawicznie i jak ptaki œwiergotały wesoło. Matka siedziała w głębokim fotelu i robiła pończochę, miała lat ze szeœćdziesišt, twarz bardzo miłš i schorowanš, okulary srebrne na długim nosie, siwe, gładko przyczesane włosy nad niskim, wypukłym czołem. maœlankowate oczy, blade usta, kłębek bawełny w kieszeni niebieskiego fartucha, z którego robiła pończochy, i wielkš słodycz w głosie i w uœmiechu; liczyła cišgle oczka, błyskała drutami i uœmiechała się do syna i wnuczek, córki, która zajęta była czytaniem. do frau Augusty, kuzynki, od niepamiętnych lat zajmujšcej się całym ich gospodarstwem, do dwóch kredensów stojšcych obok siebie,do pieca, dc starej serwantki, wypełnionej porcelanowymi pieskami, figurkami i talerzykami, do dwóch kotów burych frau Augusty, które chodziły za niš i mruczšc obcierały się cišgle grzbietami o suknie - uœmiechała się zawsze i do wszystkiego, takim przyklejonym do ust oœlizgłym uœmiechem trupów. Ciepły spokój starego mieszczańskiego domu panował w mieszkaniu. Tak wszyscy byli zżyci ze sobš i dopasowani, że porozumiewali się spojrzeniami, przenikali się nawzajem. Stary troski swoje zostawiał w kantorze, ado mieszkania zawsze przynosił spokojnš, uœmiechniętš twarz, opowiadał żonie o sprawach niektórych, czasem się kłócił z Maksem, pokpiwał regularnie co wieczór odlat dwudziestu z frau Augusty, bawił się z wnuczkami. których zawsze miał pod dostatkiem, bo wszystkie cztery córki dawno już były zamężne, czytał stale "Kolnische Zeitung" i jednš z gazet polskich.Słuchał również stale co wieczór jakiego sentymentalnego romansu z rozmaitych "Familienblatów", którymi żyła żona i córki, i tak spędzał wieczór. Dzisiaj zaczynało się tak samo; usiadł przystole i zaczšł kiwać na wnuka, który na wielkim biegunowym koniu bujał się pod piecem. - Jasiu, chodŸ do dziadzi, chodŸ! - Zaraz przyjadę - wołał chłopak, poganiałkonia szpicrutš, okładał mu boki piętami, ale że i tak koń nie poœpieszał, schodził z niego, głaskał go po głowie, oklepywał mupiersi i wołał: - Cieœka, cieœka słucha Jasia, Jasio jedzie do dziadzi, dziadzio da nam cukierków. Obiecywał mu słodko, popychał go gwałtownie naprzód i bohatersko wskakiwał na siodło. W ten sposób objechał cały pokój i przyjechał do dziadka. - Prr! Herman, konia do stajni - wołał, ale dziadek zdjšł go z konia i posadził sobie nakolana. Chłopak zaczšł krzyczeć i wydzierać się dokonia, którego zdradliwie zaraz uprowadziły dziewczynki cišgnšc za rudy ogon na drugš stronę stołu, do wuja Maksa, przy którym się czuły więcej zabezpieczone od batożenia brata. - Jasiu, co to jest? - wołał Baum, wyjmujšc z kieszeni dziecinnš tršbkę i ukazujšc mu nad głowš. - Trlombka! Dziadziu, dać Jasiowi trlombkę -prosił wycišgajšc ršczki. - Nie chcesz siedzieć u dziadzi, nie kochaszdziadzi, to nie dam, dam Wandzi. - Daj Jasiowi trlombkę, dziadziu. Jasio dziadzia kocha, Wandzia jest głupia, nie kocha dziadzi. Dziadziu, dać Jasiowi trlombkę! -prosił ze łzami, uklęknšł na kolanach dziadka, a nie mogšc i tak dostać, zaczšł mu wchodzić na ramiona, obejmował go za szyję, całował po twarzy, błagał coraz goręcej, a nie spuszczał niebieskich rozpłomienionych oczek z tršbki. Dziadek dał mu wreszcie, Chłopak nie miał już czasu dziękować, zeskoczył na ziemię, poleciał odebrać konia, przy czym po po dziewczynki, zaprowadził go pod piec, okrył œcišgniętš zmatki żółtš jedwabnš chustkš i biegał po pokoju tršbišc, co miał tylko sił. Dziewczynki z płaczem przybiegły do kolan dziadka. - Wandzia ce, dziadziu. - Janusi dać! Prosiły rozpłakanymi głosikami i zaczęły się wdrapywać na dziadkowe nogi. Oswobodził się od nich prędko i zaczšł uciekać przed nimi. Dziewczynki już wiedziały, co to znaczy, więc zaczęły gonić ze wszystkich sił i krzyczeć na dziadka, który zastawiał się krzesłami, chował za kredensy i wcišż wymykał się im z ršk, aż wreszcie pozwolił się im złapać w jakimœ kšcie, wzišł je obie pod pachy i przyniósł z powrotem do stołu, a potem pozwolił się zrewidować i powycišgać z kieszeni lalki, jakie przyniósł dla nich, Radoœć zapanowała niezmierna w gromadce, która skupiła się przy małym stoliczku pod oknem i oglšdała szczegółowolalki, wydzierajšc je sobie z ršk. Dziadkowie bawili się wybornie, tylko Berta zatkała uszy i utonęła w ksišżce, a Maks głoœno gwizdał, żeby nie słyszeć tych dzikich wrzasków, był zresztš zły na ojca,czuł bowiem po jego rozmowie, że musiał znowu pożyczyć komu pieniędzy lub zaręczyć za kim, bo ilekroć to się stało, stary zawsze przynosił dzieciom lub wnuczkom, jak teraz, zabawki, unikał Maksa i był bardzo słodkim i serdecznym w obejœciu ze wszystkimi, bioršc goršcy udział w rozmowie każdej; tym sposobem unikał interpelacji synowskiej. Dzisiaj było tak samo. Przy kolacji rozmawiał bezustannie, pousadzał sam dzieci i najtroskliwiej ich pilnował, wcišż żartujšc z frau Augusty, która zawsze jednakowo odpowiadała: kpił lko ć, arb 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żnP× c o'!c pH‚ c qĘ) J rę3p R €- Ja, ja, Herr Baum - uœmiechajšc się bezmyœlnie długimi, żółtymi i krzywymi zębami. - Gdzież pan Józef? schowała go sobie panido ogryzania na póŸniej? - Pan Józefa zaraz przyjdzie - i nim swoje dwa nieodstępne koty zdšżyła utulić na obszernym łonie, pan Józef Jaskólski wszedł. Był to rodzaj praktykanta kantorowego, chłopak zupełnie biedny, którym się Baum od lat paru opiekował. Miał lat osiemnaœcie, wzrost ogromny, za duże nogi, za długie ręce, głowę wielkš i cišgle rozczochranš, twarz okršgłš, wiecznie spoconš i w dodatku był bardzo nieœmiałymi niezgrabnym, wcišż zawadzał sobš o wszystkie drzwi i sprzęty. Wszedł teraz dosyć odważnie, ale poczuwszy wszystkich oczy na sobie, zaplštał się zaraz przy ukłonie w chodnik, uderzył biodrem o róg kredensu, potršcił krzesło Maksa i czerwony jak burak, przerażony swymi nieszczęœciami usiadł dokolacji. Pomimo lat osiemnastu i skończenia szkoły rzemieœlniczej był naiwnym jak dziecko. Był tak pokornym, ulegajšcym, dobrym, że zdawał się nieraz oczami przepraszać wszystkich, że oœmiela się żyć poœród nich.Maksa się lękał bardzo, bo Maks kpił z niego ustawicznie, a teraz widzšc, że Józiowi przy jedzeniu wszystko z ršk wylatuje, zaczšł się œmiać i powiedział: - Muszę ja pana odebrać pani Auguœcie i wzišć pod swojš opiekę. - Daj pokój, Maks, już on lepiej wyjdzie na naszej opiece. - Robicie z niego mazgaja. - A ty co byœ z niego chciał zrobić? - Człowieka, mężczyznę. - Prowadziłbyœ go do knajp, na hulanki, no itak dalej. Fryc mi nieraz z obrzydzeniem opowiadał o waszym kawalerskim życiu. - Ha, ha, ha, wiesz, Berta, że to jest pyszny witz. Fryc i obrzydzenie wesołego życia! Ty jesteœ znakomita, to ty niewiele znasz swojego męża. - Maks, po co masz psuć jej złudzenia - szepnšł stary. - Ma ojciec rację, ale to mnie irytuje, że byle bałwan nablaguje przed niš; to ona takzaraz wierzy, że gotowa się dać zabić za tę prawdę. - Maks, nie zapominaj, że mówisz o moim mężu. - Niestety, my to z ojcem za bardzo częstomusimy brać pod uwagę, że Fryc jest twoim mężem, że należy do naszej rodziny,bo inaczej... - To co? - zawołała ze łzami w oczach, gotowa rzucić się w obronie męża. - To byœmy go wyrzucili za drzwi - mruknšłgniewnie. -Chciałaœ, to ci powiedziałem, możesz teraz płakać do woli, tylko pamiętaj, że zawsze po płaczu bardzo brzydko wyglšdasz, oczy ci puchnš i nos sięczerwieni. Berta istotnie rozpłakała się głoœno i wyszła z pokoju. Matka zaczęła mu wyrzucać delikatnie jegobrutalnoœć. - Niech mama da pokój, wiem, co robię. Fryc jest zwykłym bydlęciem, które nie pilnuje fabryki, tylko cišgle knajpuje, a przed Bertš gra rolę nieszczęœliwego, któremu się nic nie wiedzie, który się zapracowywa dla żony i dzieci, jakby całego ich domu od pierwszego dnia œlubu nie utrzymywał ojciec swoim kosztem. - Cicho, Maks, po co to wy włóczyć! - Po to, że temu trzeba raz koniec położyć,że to jest zwykłe kryminalne łajdactwo to wieczne nacišganie ojca. My wszyscy robimy na to, żeby nasi szwa-growie mogli się bawić. Przerwał, bo dzwonek zadŸwięczał w przedpokoju, poszedł otworzyć i zaraz wprowadził Borowieckiego. Baum był nieco zakłopotany i sztywny, ale stara przyjęła go z całš serdecznoœciš i zaraz przedstawiła Bercie, która przyszła na odgłos dzwonka i ciekawie się przyglšdała temu jedynemu okazowi łódzkiego donżuana, o którym tak wiele mówiono w mieœcie. Zapraszano go serdecznie do herbaty, ale odmówił. - Byłem u państwa Trawińskich na kolacji, po drodze wpadłem do Maksa nachwilę tylko z jakimœ interesem i muszę znowu iœć - tłumaczył się, ale usišœć przy stole musiał, bo frau Augusta z najpiękniejszym uœmiechem podawała mu herbatę, Berta rozłzawionym jeszcze głosem prosiła, aby pił, stara z uœmiechem podsuwała jakieœ ciastka. Przyjšł to wszystko, a że był w doskonałym humorze, więc wkrótce zapanował nad wszystkimi; rozmawiał z matkš o wnuczkach, unosił się przed Bertš nad pięknoœciš jej dzieci, które mu przedstawiono, wysławiał przez pięć minutostatniš nowelę Heysego, jakš ujrzał leżšcšna stole, frau Augusty porwał serce bawišc się jej faworytami, które mruczšc łaziły mu po ramionach i obcierały się o twarz, co go tak rozdrażniło, że miał ochotę uchwycić którego za ogon i rozbić o piec, o Józiu nawet nie zapomniał. Był tak miłym, uprzejmym, eleganckim, że w dwadzieœcia minut już wszyscy nim byli oczarowani, nawet stary, który go dobrze gnał i nie bardzo lubił, zaczšł brać udział w rozmowie. Frau Augusta była tak nim zachwycona, że wcišż przynosiła œwieże szklanki herbaty i coraz nowe wyjmowała z kredensu przysmaki, i coraz inny zšb pokazywała w uœmiechu. Maks tylko milczał, ze złoœliwymuœmiechem przypatrujšc się tej scenie. Wreszcie znudzony i widzšc, że i Karol ma również dosyć, powstał i zabrał go w głšbmieszkania. Przy stole zapanowała cisza. Dzieci siedziały przy dziadku i zaczynały studiować zabawki. Józio zaczšł czytać głoœno, zwykłym codziennym zwyczajem. Matka robiła pończochę. Berta słuchała i wybiegała co chwila wzrokiem do tego pokoju, w którym był Maks z Karolem, bo przez pootwierane drzwi widać ich było. Frau Augusta sprzštała cicho ze stołu, gładziła swoje kotki, czasem przystawała i podnoszšc do góry małe czarne oczy, które pływały w jej twarzy jak ziarnka pieprzu w patelni przyrumienionego masła, wzdychała głęboko. - Dziadziu, lalkę noga nie boli? - pytały dziewczynki rozrywajšc przy tych studiach lalki. - Nie boli - odpowiadał głaszczšc jasne, kędzierzawe główki. - Dziadziu, co trlombi w tej trlombie - pytałchłopak od czasu do czasu, a nie dostawszy odpowiedzi, wiercił z wielkš wprawš i zamiłowaniem patykiem w tršbce.- Dziadziu, główka lalkę nie boli? - pytały rozbijajšc o podłogę. - Lalka nieżywa. Wanda głupia. Dzieci umilkły, tylko głos Jozia rozlegał siępo pokoju, przerywany westchnieniami frauAugusty i wykrzyknikami Berty, która, rozczulona powieœciš, zaczęła cicho płakaći wzdychać przecišgle. - Dziwnie miła atmosfera panuje, dobrze tuu was - szepnšł Karol. Wycišgnšł się w fotelu i patrzył z przyjemnoœciš na całš rodzinę, siedzšcš w stołowym pokoju. - Raz na rok to smakuje, ale nie częœciej. - I to wiele, mieć jeden dzień w roku, w którym można zapomnieć o interesach całego œwiata, o wszystkich kłopotach życia i czuć się otoczonym przez rodzinne szczęœcie, - Żenisz się przecież, to tego szczęœcia będziesz mógł używać aż do obrzydzenia. - Wiesz, pojadę na kilka dni na wieœ, do domu. - Do narzeczonej? - To wszystko jedno, bo Anka mieszka u mojego ojca. - Chciałbym jš poznać. - Zawiozę cię tam kiedy na parę godzin choćby. - Dlaczego na parę godzin? - Bo tam dłużej nie wytrzymałbyœ, umarłbyœ z nudów. Ach, jak tam nudnie, szaro, pusto, to nie masz pojęcia. Gdyby nieAnka, to dwóch godzin nie wytrzymałbym pod tym dachem ojców moich. - A sam ojciec? - Ojciec mój to zmumifikowana szlachetczyzna z czasów demokracji, to nawet demokrata zajadły, ale demokrata szlachecki, jak zresztš cała nasza demokracja. Bardzo ciekawy typ - zamilkł i uœmiechał się drwišco, ale w oczach miał wilgotne blaski rozrzewnienia, kochał bowiem ojca całš duszš. - Kiedyż pojedziesz? - Jak tylko Moryc przyjedzie, a nawet, jak tylko Knoll powróci, bo dzisiaj telegrafowano po niego. Buchcie bardzo chory, dawna choroba serc? odezwała się, miał przy mnie tak straszny atak, że ledwie go uratowano, co mu zresztš nie przeszkodziło, powróciwszy do przytomnoœci, nawymyœlać mi w taki miły sposób, że musiałem wymówić miejsce. - Tak spokojnie mówisz o tym? - wykrzyknšł Maks, widzšc, że Karol podniósł się i oglšdał włóczkowe, czerwono-żółte patarafki, na jakich stały lichtarze i lampy. - Prędzej czy póŸniej musiałbym to zrobić. Skorzystałem tylko z doskonałej okazji, bomój kontrakt kończy się dopiero w paŸdzierniku. - Czyli miałeœ sposobnoœć na brutalstwa odpowiedzieć oburzeniem z dodatkiem swojej dymisji. Karol zaczšł się œmiać, chodził po pokoju i oglšdał szeregi kredkowych portretów, wiszšcych na œcianach. - Cała mšdroœć życia polega właœnie na tym, aby w porę się oburzać, œmiać, bawić,gniewać, pracować, ba! aby nawet w porę wycofać się z interesów. Czyje to portrety? - To nasza menażeria familijna. Rozumiem wartoœć tego, co mówisz, ale nigdy nie potrafiłem się uchwycić takiej chwili, nigdynie mogłem się przystosować, zawsze mnieponosi. - "Sšd bez miłosierdzia czyńcie temu, kto nie czynił miłosierdzia." Czytał Karol głoœno biblijny werset, wyszyty czerwonym jedwabiem na kanwie, oprawnej w dębowe ramy i zawieszonej pomiędzy oknami. - Ach, czytasz œwięte protestanckie maksymy. To starym niemieckim obyczajem wyszyto i powieszono. - A wiesz, to mi się podoba, te biblijne wersety nadajš oryginalny ton domowi. - Masz rację. Był u nas Trawiński. - Wiem, bo właœnie od niego idę, stary twójmu pomógł. - Domyœliłem się tego, bo nic ze mnš nie mówił i unikał mojego wzroku. Nie wiesz, jak wysoko? - Dziesięć tysięcy. - Siakrew! te niemieckie sentymentalizmy - zaklšł cicho. - Pienišdz pewny - uspokajał go Karol oglšdajšc aksamitne meble, pokryte gipiurowymi pokrowcami. - Ja wiem, bo ten idiota Trawiński nie umiałby zarobić dziesięciu groszy nieuczciwie, ale idzie mi o to, że stary pomaga wszystkim, w których tylko wierzy,i wszyscy, ma się rozumieć, go nacišgajš. Fabryka ledwie dyszy, towarem gotowym tak zawalone wszystkie składy, że nie ma gdzie kłaœć, sezon nie wiadomo jak pójdzie,a ten bawi się w przyjacielskš filantropię, ratuje innych. - Prawda, bo Trawińskiego uratował. - Ale siebie gubi, mnie gubi. - Pociesz się, że masz za ojca najuczciwszego w Łodzi człowieka. - Nie drwij, już ja bym wolał, żeby on był trochę mšdrzejszy. - Zaczynasz mówić na sposób Welta. - Ty myœlisz lepiej? - Inaczej tylko; lepiej - gorzej, uczciwiej - nie -uczciwiej, dialektyka, i nic więcej. - Jakże ci się wydała ta legendowa Trawińska? - Krótko, po sienkiewiczowsku jš okreœlę: bajeczna! - Przesadzasz chyba, skšd by Trawiński wzišł takš! - Nic nie przesadzam, jeœli dodam jeszcze, że piękna i dystyngowana; a skšd Trawińskiego stać na takš żonę, to nie zapominaj, Maks, że Trawiński jest zupełnie przystojny i bardzo wykształcony człowiek. Nie patrz na niego jako na fabrykanta, któremu się nic nie wiedzie, alejako na człowieka. Otóż on jako człowiek jest wyjštkowym okazem, wysubtelnionym przez dawnš w rodzinie kulturę. Opowiadał mi, że ojciec jego, bardzo bogaty obywatel z Wołynia, zmusił go niejako do założenia fabryki. Staremu przewrócił w głowie wielki przemysł i wydaje mu się to obowišzkiem narodowym, aby szlachta szławspółzawodniczyć z podlejszš nacjš w pracy około podŸwi-gnięcia tego przemysłu.Widzi nawet odrodzenie tej kasty w przemyœle. Trawiński zaœ tak się do tego nadaje, jak ty na przykład do zatańczenia mazura, ale ojca usłuchał, no i powoli stapia w swojej przędzalni ojcowskie kapitały, wyprzedza mu lasy i ziemię. Widzisam i czuje to doskonale, że ta nasza łódzka "ziemia obiecana" musi się stać dla niego ziemiš przeklętš, ale pomimo to walczy uparcie z niepowodzeniem i. brakiemszczęœcia. Uparł się i chce przemóc. - Czasem tacy wychodzš dobrze na swoim uporze. Ona wie o jego położeniu? - Chyba nie, bo on z tego gatunku ludzi, co to gotowi umrzeć w ofierze, byle się do ichnajdroższych nie przedarła żadna wieœć przykra, żadna troska. - Znaczy, że kocha tę swojš bajecznš. - Tam jest coœ więcej niż miłoœć, bo czeœć prawie i wspólne uwielbienie, dosyć wyraŸnie czytałem to z ich spojrzeń. - Dlaczegóż ona się nigdzie nie pokazuje? - Nie wiem. Nie masz pojęcia, co ta kobietama wdzięku w rozmowie, w ruchach, jak cudownie miękko podnosi głowę. - Goršco mówisz o niej. - Domyœlnie głupio się uœmiechasz i na nic, bo ja się w niej nie kocham ani nawet mógłbym kochać. Podoba mi się tylko jako typ pięknej kobiety o bardzo uduchowionym wyrazie, ale to nie mój typ, chociaż przy niej wszystkie nasze łódzkie pięknoœci to zwykły perkal przy czystym jedwabiu. - Ufarbuj go na swój kolor. - Daj spokój z farbiarskimi dowcipami. .- Już idziesz? to razem pójdziemy. - Ba, mam jeszcze interes na mieœcie. - Czyli mam cię nie krępować sobš. - Cudownieœ pojšł. Kłania ci się Kurowski, w sobotę będzie i zaprasza na zwykłš kolację, a tymczasem zapytuje listownie, czy gruby Szwab, to niby ty, nie schudł, a cienki Żyd nie utył - to do Moryca. - On zawsze bawi się w dowcipy. Bucholc wzišł jego chemikalia? - Już od miesišca używamy. - To on dobrze stanie, bo słyszałem, że Kessler et Endelman zawarli z nim również umowę. - Tak, pisał mi o tym. On już jest na najlepszej drodze do majštku, już go robi nawet. - Niechaj robi, i my go mieć będziemy. - Wierzysz w to, Maks? - Po co ja mam wierzyć, ja wiem, że mieć go będziemy, przecież jest do zrobienia, co? - O, jest, masz rację, i zrobimy go. Ale, jeœli w domu zastaniesz Horna, bo miał przyjœć do mnie, to mu powiedz, żeby zaczekał koniecznie, bo najdalej za dwie godziny będę. Obgadali jeszcze depesze Moryca i Karol pożegnawszy wszystkich, wyszedł razem zJóziem, który, ukłoniwszy mu się zaraz przed domem, zniknšł w ciemnych uliczkach. Rozdział X Józio szedł odwiedzić rodziców, bo stale mieszkał u Baumów. Jaskólscy mieszkali daleko, za starym koœciołem, w jakiejœ uliczce bez nazwy, która tyłami dotykała tej słynnej miejscowej rzeczki, służšcej za rynsztok, odprowadzajšcy wszelkie odpływy fabryk. Uliczka podobna była do œmietnika, pełnego odpadków wielkiego miasta. Józio przesunšł się spiesznie i wszedł do nie tynkowanego domu, który œwiecił wszystkimi oknami od suteryn aż po strychy niby latarnia i wrzał cały ludzkim rojem, jaki się w nim gnieŸdził. W ciemnej sieni, przepełnionej strasznymi zapachami i zaniesionej błotem, namacał brudne aż do lepkoœci poręcze i zbiegł szybko do suteryn; długi korytarz bez podłogi, zarzucony œmieciami i sprzętami gospodarskimi, pełen również błota i wrzawy ludzkiej, i smrodów, oœwietlał mały kaganek kopcšcy się pod sufitem. Przedarł się przez porozstawiane na drodze zawady i dotarł do końca korytarza. Buchnęło na niego goršce, piwniczne powietrze przesycone zgniliznš i wilgociš, œciekajšcš rudymi pasami po wybielonych œcianach. Gromada dzieci rzuciła się na jego przywitanie. - Myœlałam, że dzisiaj już nie przyjdziesz -szepnęła wysoka, chuda, przygarbiona kobieta, o zielonkowatej zapadłej twarzy i wielkich czarnych oczach. - SpóŸniłem się, mamusiu, bo był u nas panBorowiecki, dyrektor od Bucholca, i przez to nie œmiałem wyjœć prędzej. Ojciec nie był jeszcze? - Nie - odpowiedziała głucho i poszła nalewać herbatę do kominka, odgrodzonego od izby kawałem materiału zawieszonego na drutach. Józio poszedł za niš za zasłonę i położył przyniesione ze sobš prowianty. - Wzišłem dzisiaj od starego pienišdze za tydzień, może mama schowa. Położył cztery ruble z kopiejkami; brał pięć tygodniowo. - Nic sobie nie zostawiasz? - Mamusiu, mnie nie potrzeba na nic. Żal mi tylko, że nie mogę jeszcze zarobić tyle, ile mamie potrzeba - mówił z prostotš; jego nieœmiałoœć gdzieœ zniknęła zupełnie. Pokrajał chleb na kawałki i chciał wrócić do izby - Józiu, mój synu drogi, moje dziecko kochane -szepnęła matka łzawym głosem i łzy jak groch posypały się po jej wynędzniałych policzkach i spadaVy na głowę syna, którš przyciskała do piersi. Chłopak ucałował jej ręce i z rozweselonštwarzš powrócił do reszty rodzeństwa, które siedziało na ziemi, pod małym okratowanym okienkiem, wychodzšcym na trotuar; było tego czworo, w wieku od lat dwóch do dziesięciu, bawiły się bardzo cicho, bo starszy od nich trzynastoletni chłopiec leżał na łóżku: chory na suchoty; łóżko było nieco odsunięte od œciany z powodu wilgoci, jaka się zsšczała na poœciel. - Antoœ? - pochylił się nad poduszkš ku bladej, zielonawej twarzy, która z głębi kolorowej poœcieli patrzyła szklistymi nieruchomymi oczami z jakimœ tragicznym spokojem zamierania. Chory nie odezwał się, poruszał tylko ustami i utkwił w nim szare, błyszczšce oczy, a potem dotknšł się wychudłymi odpowiadała: kpił lko ć, arb 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żsPŔc t‰c u™G c vŕ*c wń8p- palcami jego twarzy z pieszczotliwoœciš dziecinnš i uœmiech blady, podobny do uœmiechu kwiatów więdnšcych, przeœlizgnšłmu się po sinawych ustach i ożywił martwespojrzenia. Józio usiadł przy nim, popoprawiał mu poduszki, uczesał swoim grzebykiem rozrzucone, pozlepiane i miękkie jak jedwabjasne włosy i znowu zapytał: - Antoœ, dobrze ci dzisiaj? - Dobrze - wyszeptał cicho i zaczšł mrużyćoczy potakujšco i uœmiechać się. - Niedługo wyzdrowiejesz! Trzasnšł z zadowoleniem w palce. On swoimzdrowym, silnym organizmem nie odczuwał zupełnie grozy tej choroby brata. Antoœ bowiem umierał powoli na suchoty, jakie się Wywišzały z silnej influenzy, a chorobie dopomagała nędza, jaka żarła całš rodzinę od lat dwóch, to jest od czasusprowadzenia się na bruk łódzki ze wsi; dobijała go twarz matki, która codziennie była smutniejsza, dobijało go młodsze rodzeństwo, które było coraz cichsze, i tewieczne klekotania warsztatów, co prawie bez ustanku, dzień i noc, wstrzšsały nad jego głowami sufitem, ta wilgoć, jaka œciekała po œcianach, te wrzaski sšsiadów ibijatyki, jakie się często zrywały w sšsiednich suterynach i na górze; a najwięcej ta œwiadomoœć, powiększajšca się z dniem każdym, nędzy ich wszystkich. Chłopiec był bardzo rozwiniętym, nieszczęœcia, jakie ich spotkały, i ta choroba przewlekła rozwinęły go jeszcze więcej. A przy tym była to natura cicha i marzšca. - Józiu, jeszcze nie zielono na polach? - zapytał cicho. - Nie, dopiero piętnasty marzec dzisiaj. - Szkoda - i oczy mu pociemniały żalem. - Za miesišc będzie zielono i ty już będzieszzdrowy wtedy, to zbierzemy sobie kolegów i pójdziemy na majówkę. - Wy pójdziecie tylko sami i mama pójdzie, iojciec, i Zoœka pójdzie, i Adaœ pójdzie, wszyscy pójdš, wszyscy, a ja nie pójdę, nie -zaczšł trzšœć głowš. - Jak wszyscy, to przecież l ty z nami. - Nie, Józiu, bo mnie już nie będzie z wami - mówił wolno i zaczęły mu piersi wznosić się łzami, jakie chciał powstrzymać, ale nie mógł, bo się polały jak wielkie perły, aon patrzał poprzez te łzy w jakšœ głšb przerażajšcš, usta zaczęły mu drgać i wielki strach œmierci tak nim zatrzšsł, że zerwał się jakby do ucieczki. - Józiu, ja niechcę umierać, nie chcę, Józiu! - szeptał i jakiœ straszny żal rozdzierał mu serce. Józio go ogarnšł rękami i zasłonił sobš, bojšc się, żeby matka tego nie spostrzegła,i zaczšł go pocieszać. - Nie umrzesz, doktor wczoraj mówił mamie, że najdalej w maju będziesz zdrowyzupełnie. Nie płacz, bo mama usłyszy - szepnšł mu ciszej. Antoœ uspokoił się nieco, otarł szybko łzy idługo patrzał na zasłonę, poza którš była matka, - Jak wyzdrowieję, to pojadę de wuja Kaziana całe lato, prawda? - Mama już o tym nawet pisała do wuja. - W czerwcu to akurat będš młode dzikie kaczki już w knotach. Wiesz, mnie się wczoraj œniło, że jechałem czółnem po naszym stawie, a ty i pan Walicki strzelaliœcie do kaczek wodnych. Tak było ładnie na wodzie! Potem byłem tylko sam i słyszałem najwyraŸniej, jak na łškach klepali kosy. Chciałbym widzieć nasze łški. - Zobaczysz je jeszcze. - Ale kiedy one już nie nasze. Wiesz, dlaczego ja z tego bułanka zleciałem, co tomnie ojciec tak wybił za to? Nie chciałem wtenczas mówić, bo Maciek byłby dostał po łbie, ale to on winien, tak popręgi spišł luŸno, że siodło się ze mnš przekręciło i dlatego musiałem zlecieć. A na tatusiowym ogierku to już bym się nie bał jeŸdzić. Uważasz, założyłbym mu kantar ze œcišgaczami, wzišłbym go krótko, żeby nie mógł się zedrzeć do góry i nie stanšł dębem i dopiero go lekko szpicrutš pod brzuch, poszedłby, co? - O, poszedłby, ale go nie œcišgniesz, on twardy w pysku. - Œcišgnę, Józiu! O, wzišłbym go tak - zaczšł pokazywać rękami, jak to on weŸmie za lejce; œcišgnšł brwi w tym wysiłku, cmokał ustami i pochylał głowę, jakby poddajšc się ruchowi konia. Czerwone plamy zabarwiły mu policzki. - Józiu, i my pojedziemy! - wołały dzieci skupiajšc się koło łóżka. - Pojedziecie, ale powozem - odpowiadał serio. - Powozem, w œteli kaœtany - szczebiotała dziewczynka przyciskajšc do kolan Józia jasnš jak len główkę i niebieskimi oczkami, pełnymi radoœci, wodziła po braciach. - Heta! wio! - wykrzykiwał gruby chłopak pchajšc przed sobš krzesełko i okładajšc je jakimœ batem, zrobionym z troków fartucha matki. - Pojedziesz, Hela, wszyscy pojadš: i Ignaœ,i Bo-leœ, i Kazio. - Mama nas ubierze i pojedziemy do koœcioła, prawda, Józiu? - Józiu, a ja wiem, co to koœciół! To ten dom, coœmy jechali do niego tak długo za młynem i tam grlajš organy buuum... buuum... a ludzie noszš takie chustki z obrazkami na kijach i tak œpiewajš: A! a! a! a! - zaczšł œpiewać naœladujšc te słyszane koœcielne œpiewy; wzišł miotłę z kšta, powiesił na niš Antosiowš, zaplamionš krwiš chustkę i chodził dookoła stołu z wielkš powagš. - Zaczekaj, Bolciu, zrobimy koœciół - wołała starsza dziewczynka i zaraz wszystkie pookrywały sobie głowy, czym kto miał, pobrały z komody ksišżki. - A ja będę księdzem - wykrzyknšł najstarszy z nich, dziewięcioletni Ignaœ. Okrył się fartuchem, włożył na nos okulary matki, rozłożył ksišżkę i zaczšł œpiewać cienkim głosikiem;. - In saecula saeculorum... um... - Amen!... - odpowiadały dzieci chórem i œpiewały wcišż, obchodzšc z wielkš powagšstół dookoła, Zatrzymywali się na każdym rogu, bo ksišdzprzyklękał, żegnał ich; œpiewał kilka dŸwięków i szli dalej wydobywajšc z duszy te dŸwięki pieœni, jakimi na wsi karmili się od dzieciństwa. Jaskólska patrzyła na nich w milczeniu. I Antoœ nucił półgłosem, Józio spoglšdał na matkę, która ukradkiem obcierała oczy, wsparła się na stoliku i utonęła na chwilę w tej niedawnej przeszłoœci, która tak bardzo żyła w ich sercach. A Antoœ kładł całš duszę w te przypomnienia. Przestał œpiewać, bo stracił poczucie rzeczywistoœci, przeniósł się duszš do tej wsi ukochanej, za którš umierał z tęsknoty jak roœlina przesadzonana zły grunt. - Dzieci, do herbaty! - zawołała po chwili matka. Antoœ się obudził natychmiast i nie wiedział, gdzie jest, oglšdał się prawie ze zdumieniem po izbie, po tych œcianach zielonych od wilgoci, na których gniły razem z całš rodzinš portrety przodków wpoczerniałych ramach, uratowane z rozbicia, po tej strasznej rzeczywistoœci, iłzy zaœwieciły mu w oczach, leżał niemy i patrzył martwo na szarorudawe krople wilgoci błyszczšce na œcianie. Józio wysunšł stół na œrodek i wkrótce cała rodzina go obsiadła, dzieci rzuciły sięchciwie na chleb i herbatę, tylko Józio nie jadł, spoglšdał poważnym ojcowskim wzrokiem na te jasne głowy i na oczy, z niespokojnoœciš œledzšc znikanie chleba, i na matkę, która z twarzš męczennicy, pochylona, wynędzniała, przesuwała się poizbie niby cień delikatny i obejmowała wszystkich mocnym spojrzeniem miłoœci bezgranicznej. Jej arystokratyczna twarz orysach bardzo delikatnych i wytwornych, napiętnowana jakby stygmatem bólu zakrzepłego, najczęœciej zwracała się do chorego. Nikt nic nie mówił przy herbacie. Nad głowami bezustannie trzaskały warsztaty tkackie i warczały głucho kołowrotki, od czego cały dom drżał ustawicznie, a chwilami wrzawa głucha przedzierała się z ulicy okienkiem i zalewała izbę albo odgłosy człapišcych po błocie kroków lub chlapanie przejeżdżajšcych wozów i szczęk uprzęży. Lampa, otoczona zielonš umbrelkš, przyciemnione œwiatło rozlewała na izbę i oœwietlała tylko głowy dzieci. Drzwi się gwałtownie otworzyły i wbiegła młoda dziewczyna, z hałasem otupujšc nogiz błota o próg. Jaskólskš ucałowała zamaszyœcie, wyœciskała się z dziećmi, które się do niej rzuciły z okrzykiem, podała rękę Józiowi i pochyliła się nad chorym. - Dobry wieczór, Antoœ, masz fiołki! - zawołała i odpišwszy od wydatnego gorsu bukiecik, rzuciła mu na piersi. - Dziękuję. Dobrze, żeœ przyszła, Zoœka, dziękuję! Chciwie wcišgał w siebie delikatny zapach kwiatów. - Prosto idziesz z domu? - Nie, byłam u Szulcowej, grał na harmoniiFelek, posłuchałam trochę i poleciałam do Mani, a od niej wstšpiłam do państwa po drodze. - Mama zdrowa? - Dziękuję pani, bardzo zdrowa, bo się wykłóciła tak z nami, że ojciec poszedł napiwo, a ja uciekłam na cały wieczór. Wiesz, Józiu, ten twoi młody Baum to bardzo przystojny facet. - Poznałaœ go? - Pokazywała mi go dzisiaj w południe jedna gręplarka. - Bardzo dobry człowiek - odpowiedział goršco i patrzył na Zoœkę, która nie mogłausiedzieć na miejscu, wyręczyła Jaskólskš w nalewaniu herbaty, pooglšdała ksišżki leżšce na starej komodzie, podkręciła lampy, obejrzała szydełkowš serwetę, jakš była nakryta maszyna do szycia, przygładziła dzieciom włosy i kręciła się po izbie jak fryga. Smutne i ponure jak grób mieszkanie napełniła weselem młodoœci bujnej i zdrowia, jakie tryskało z jej œniadej, bardzo ładnej twarzyczki i czarnych bystrych oczów. Miała w ruchach i w stanowczoœci, z jakš mówiła, wiele męskiego, był to wynik pracy w fabryce i przebywania stałego z mężczyznami. - Nie powinna pani nosić tej chustki na głowie, to paniš szpeci. - Zabawna jesteœ, Zosiu, z tš uwagš. - Ale, o! - trzasnęła się w biodro, pocišgnęła za nos bardzo zgrabny o maleńkich przeœlicznie wykrojonych nozdrzach i zaczęła przepinać włosy przedmałym zwierciadełkiem, wiszšcym na œcianie. - Ale ty jesteœ coraz ładniejsza, moja Zosiu! - Ba! Powiedział mi to samo wczoraj młodyKessler, ten, co jest u nas w przędzalni dyrektorem. Rozeœmiała się swobodnie. - Ciebie to cieszy? - Mnie to wszystko jedno. Wszystkie facetymi to mówiš, ale ja się z tego œmieję - wydęła pogardliwie nwcno czerwone usta, ale znać było po jaœniejšcej zadowoleniem twarzy, że te uznania jš radujš. Gadała bezustannie, opowiadajšc różne szczegóły o robotnicach z ich fabryki, o majstrach, o dyrektorach; pomagała póŸniej Jaskólskiej porozbierać do snu dzieci, które się mocno temu opierały, bo wszystkie przepadały za niš, tak je umiałazajšć i zabawić. - Wie pani, sprzedałam i te kapy szydełkowe, i dwa kaftaniki. Pienišdze będšw sobotę, po wypłacie. - Bóg ci zapłać, Zosiu! - Co tam! Niech pani takich kaftanów zrobi więcej, tylko trochę ozdobniej szych, to jużja je wtrynię naszym. - Któż kupił kapy? - Młody Kessler. Zobaczył, że w podwieczorek pokazywałam w kantorze, zabrał je do domu i powiedział, że matka kupiła; nawet się nie targował, to feiny facet! Antoœ, a pamiętasz, jakżeœmy w przeszłym roku tańcowali na Mani? - Pamiętam - odpowiedział żywo. - W tym roku ma fabryka wyprawić wszystkim majówkę, pojedziemy do Rudy. Ja tam, żeby nawet mama na głowie stawała, to muszę z ojcem pojechać. Józiu,graliœcie w niedzielę? - Graliœmy, ale Adasia nie było, w domu był? - Co tam Adaœ, on już nie był w domu z miesišc, podobno cišgle przesiaduje u tych pań na Spacerowej, a to podobno sš jakieœ lafiryndy. - Nie mów tak, Zosiu, ja znam dobrze panišŁacińskš i paniš Steckš, to bardzo porzšdnekobiety, straciły jak i my majštek, a teraz ciężko pracujš, jak wszyscy. - Ja tam nie wiem, mama mówiła, ale mamatak łże czasami, aż się kurzy, a na te panie wcišż wygaduje, może dlatego, że Adam tam wcišż przesiaduje. Adam był to Malinowski, ten popielaty blondyn z zielonymi oczami, a Zoœki brat rodzony. - Ojciec chodzi na nocnš robotę? - A jakże, dyma od dziesištej do szóstej rano. - Wie mama - przerwał milczenie Józio. - Spotkałem dzisiaj w południe na Piotrkowskiej Stacha Wilczka, tego co mi dawał korepetycje w szóstej klasie, syna organisty z Kurowa. Pamięta go mama? Był u nas raz na wakacjach. - Cóż on w Łodzi robi? - Nie wiem, mówił, że robi wszystko, służy w ekspedycji kolejowej, ale prowadziprzy tym różne przedsiębiorstwa: trzyma konie, którymi wozi węgle ze stacji do fabryk, ma skład drzewa na Mikołajewskiej i podobno otwiera w Warszawie sklep z resztkami z fabryk zgierskich. Namawiał mnie, żebym przyjšł miejsce w jego składzie. - Cóżeœ mu powiedział? - Odmówiłem stanowczo, bo chociaż płaciłby więcej, ale kto wie, jak on długo może potrwać. - Dobrzeœ zrobił, a przy tym być w zależnoœci od jakiegoœ organiœciaka. Pamiętam go dobrze jeszcze z tych czasów,kiedy do nas przynosił opłatki na Boże Narodzenie. - Przystojny facet? - zapytała Zosia. - O, przystojny i tak się elegancko ubiera, jakby był co najmniej właœcicielem fabryki.- Kłaniał się mamie i powiedział, że przyjdzie nas odwiedzić. - Mój Józiu, niechaj nie przychodzi lepiej, po co ma widzieć, jak i gdzie mieszkamy, nie, nie, nie, sprawiłaby mi przykroœć wielkš ta wizyta. Niech mu tam Pan Bóg dopomaga w interesach, ale po co ma znać nasze położenie. - Ale bo, widzi pani, taki to może się czasem przydać. - Moja Zosiu, już my od takich nie będziemyżšdać pomocy - przerwała jej dosyć cierpko, bo cała jej duma się oburzyła, aby brać coœkolwiek od jakiegoœ chłopaka, któremu w lepszych czasach sama pomagała dostać się do gimnazjum, od synajakiegoœ organisty, którego się przyjmowało w przedpokoju i obdarowywało różnymi produktami. Ta możliwoœć wydała się potworna dla jej dumy rodowej. - Ojciec idzie z doktorem - szepnšł Antoœ usłyszawszy głosy w korytarzu. Wszedł istotnie Jaskólski, poprzedzany przez Wysockiego, o którym mówiono, że ma klientelę najliczniejszš w Łodzi, ale za to jest na utrzymaniu u własnej matki, bo leczył tylko samš nędzę. Pozdrowił wszystkich przyjaŸnie, zatrzymujšc dłużej oczy na Zoœce, która wysunęła się naprzód, aby być lepiej widzianš, a potem wzišł się do egzaminowania chorego. Zoœka pomagała mu tak gorliwie unosić Antosia, tak się wcišż kręciła koło łóżka, że zniecierpliwiony powiedział; - Proszę nas samych zostawić. Zirytowana poszła za zasłonę, gdzie Jaskólski siedział na pace od węgli i prawiez płaczem usprawiedliwiał się przed żonš. - Jak honor kocham, pijany nie jestem. Spotkałem się ze Stawskim, pamiętasz go? Przyjechał do Łodzi, sierota, bo i jego tak samo jak nas Szwaby wyłuskały z majštku.Poszliœmy do Polskiego Hotelu, spłakaliœmy się nad naszš dolš, wypiliœmy po kieliszku i masz całš bibę naszš, a póŸniej nastręczyłem jednemu Żydowi konie do kupna i znowuœmy pili litkup, i więcej już nic. Byłem u Szwarca, miejsce już zajęte, ale podobno otwiera się jakieœ miejsce w magazynach kolejowych, jutro pójdę do dyrektora, może mi się uda dostać. - Jak zawsze ci się udaje - szepnęła cicho iz goryczš i patrzyła z niepokojem na Antosia i doktora. Jaskólski utkwił zaczerwienione oczy w lampce i milczał. W jego obrzękłej twarzy o sumiastych wšsach jasnych tkwiła rozpaczliwa bezradnoœć i jakieœ tragiczne prawie niedołęstwo. Był istotnie typem niedołęgi. Przez niedołęstwo stracił swój i żony majštek, przez niedołęstwo nie mógł od dwóch, lat znaleŸć miejsca, bo jeœli dostał jakie ze staraniem przyjaciół, tracił również przez niedołęstwo. Miał wielkš rozmiękczonš czułoœć, słabš nadzwyczaj głowę, wytrwałoœci ani za grosz, płakał z najmniejszego powodu, żyłnadziejš spadków i zmiany na lepsze, a tymczasem szukał miejsca, stręczył konie i rozpijał się powoli, także z niedołęstwa, nie majšc siły oprzeć się sposobnoœciom, i pozwalał rodzinie ginšć z nędzy, bo sam niepotrafił temu zaradzić, a zresztš nic nie umiał i do niczego nie był zdolnym. Ona, Jaskólska, zaczęła szyć kaftaniki, fartuchy, czepki i chodziła w niedzielę sprzedawać na Stare Miasto; zaczęła przyjmować pranie od robotników, mieszkajšcych w tym domu, ale zbrakło jejsił; zaczęła stołować tychże robotników, ale i to nie wystarczało; więc choć wiedzšc, że nic nie umie, zaczęła dawać lekcje dziewczynkom różnych majstrów i oficjalistów fabrycznych, lekcje języków polskiego i francuskiego i gry na fortepianie. Te wszystkie sposoby zarobkowania, ta praca wytężona, po osiemnaœcie godzin dziennie, dawała jej razem rubli dziesięć miesięcznie. Broniła jednak wszystkich od głodowej œmierci i obroniła. Zaczęło się ich położenie poprawiać od pewnego czasu, gdy Józio zarabiać poczšł po dwadzieœcia rubli miesięcznie i oddawał matce co do grosza. - Cóż panie doktorze? - zapytała podchodzšc do niego, gdy skończył konsultację. - Bez zmiany. Lekarstwa dawać te same, a do mleka można dolewać koniaku. dała: kpił lko ć, arb 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żxP‚ c yŇ B c z c {Ą(zc |7O: Wyjšł z palta butelkę i pudełko z proszkami. - Więc jakże? - zapytała tak cicho, że raczej się domyœlił, niż usłyszał. - Nic nie wiadomo. Tylko potrzeba go wysłać na wieœ, jak tylko zrobi się ciepło. Myœlałem o koloniach letnich, ale to nie dla niego. W każdym razie dwoje starszych, mogę się postarać, aby wysłano z innymi, kilka tygodni na wsi zrobi im doskonale. - Dziękuję panu - szeptała. - No, zuchu, pojedziemy w lecie na trawę, co? - Dobrze, panie doktorze. - A lubisz czytać? - Bardzo, tylko że już wszystkie ksišżki, nawet stare kalendarze przeczytałem. - Przyœlę ci jutro nowe ksišżki, ale co przeczytasz, musisz mi opowiedzieć. Antoœ œciskał mu mocno rękę nie mogšc słowa przemówić z radoœci. - No, bšdŸ zdrów, za parę dni znowu zajrzę do ciebie. Pogłaskał go dobrotliwie po spoconym i zimnym czole i zaczšł kłaœć palto. - Panie doktorze - szepnšł nieœmiało. - One tak pachnš, te fiołki. Mój złoty doktorze, niech je pan weŸmie. Pan taki dobry dla mnie jak mama, jak Józio, niech pan weŸmie, mnie dała Zoœka, niech pan weŸmie-prosił cichutko i tak serdecznie, że Wysocki z uœmiechem rozrzewnienia fiołki przypišł do klapy palta. Kiedy się żegnał, Jaskólska chciała mu wsunšć W rękę rubla. Odskoczył jak oparzony. - Bez głupstw, proszę pani - wykrzyknšł zirytowany. - Ależ nie mogę wymagać, aby doktór poœwięcał tyle czasu i trudów... nie. - Zresztš, już mi mały zapłacił. Dobranoc pani. Zniknšł w korytarzu z Jaskólskim, który go odprowadzał przez zaułki do Piotrkowskiej. - Głupie fanaberie szlacheckie - mruczał Wysocki biegnšc tak szybko, że Jaskólski nie mógł nadšżyć. - Nie ma doktór nic dla mnie? - zapytał nieœmiało, równajšc się z nim wreszcie. - Miejsca sš, tylko tam potrzeba robić. - Więc ja pracować nie chcę? - Może pan i chcesz, tylko to nie wystarczaw Łodzi, tu trzeba umieć pracować. Dlaczegóż pan nie siedział u Weisblata? miejsce było niezłe. - Słowo honoru, nie winienem nic. Dyrektor mnie przeœladował tak, że nie mogłem wytrzymać, obrażano mnie cišgle... - Tych, co obrażajš, bije się po zębach, a przede wszystkim nie daje się powodów anido żartów, ani do obraz. Musiałem się wstydzić za pana. - Dlaczego, przecież pracowałem uczciwie. - Wiem, ale musiałem wstydzić się pańskiego niedołęstwa. - Tak robiłem, jak umiałem i mogłem - szepnšł ze łzami w głosie. - Nie płacz no pan, u diabła, nie facjenduje mi pan œlepego konia, więc wierzę na zwykłe słowo. - Słowo honoru daję, ale pan mnie obraża...- Więc wracaj pan z Bogiem do domu, sam trafię na Piotrkowskš. - Żegnam - rzucił krótko Jaskólski i zawrócił do powrotu. Wysockiemu wstyd było własnej brutalnoœci względem tego niedołęgi, ale bogo tak irytował, że nie mógł się powstrzymać. - Panie Jaskólski - zawołał za odchodzšcym. - Słucham pana. - Może panu potrzeba pieniędzy, kilka rubli mogę pożyczyć. - A nie, słowo honoru daję, że dziękuję - bronił się słabo i już zmiękł, i zapomniał oobrazie. - WeŸ pan, oddasz mi pan razem, jak ten spadek po ciotce odbierzesz. Wsadził mu w rękę trzy ruble i poszedł. Jaskólski ze łzami oglšdał pienišdze pod latarniš, wzdychał i powlókł się do domu. Wysocki przedostał się na Piotrkowskš i szedł wolno w górę, pełen głębokiego znękania tš nędzš, jakš codziennie widywał.Wlókł zmęczonym, smutnym wzrokiem po mieœcie przycichłym, po fabrykach, które majaczyły w głębi dziedzińców jak czarne,œpišce potwory, po nielicznych oœwietlonychoknach, jakie patrzyły w czarnš wilgotnš noc. Czuł się dziwnie zdenerwowanym i niespokojnym, miał duszę pełnš lęku niewytłumaczonego i tych niepokojów dziwnych, które bez przyczyn zewnętrznych przylatujš, obsiadajš duszę i tak jš straszš, że wtedy człowiek zdenerwowany patrzy z obawš na domy, czy się nie walš na niego, czeka i spodziewa się jakich strasznych wieœci, myœli o wszystkich nieszczęœciach, jakie ludzi spotykajš. Wysocki był w podobnym nastroju. Nie chciało mu się iœć do domu, nie chciałomu się nawet wstšpić na gazety do cukierni, obok której przechodził, obojętnym mu było w tej chwili wszystko, bo zaczęła mu się w duszę wżerać coraz silniej zmora niepokoju. - Głupie życie prowadzę - myœlał. - Zupełnie głupie! Przed teatrem spotkał się oko w oko z Melš, szła z Różš z przedstawienia, powóz jechał za nimi. Przywitał się dosyć obojętnie i chciał żegnać zarazem. - Nie odprowadzisz nas? - Nie chciałem wam przeszkadzać. - ChodŸ na herbatę, w domu musi już czekać Bernard. Poszedł w milczeniu, nie odzywał się, bo nie chciało mu się mówić nawet. - Co tobie, Wysocki? - Nic, prócz zwykłego zdenerwowania i jakiejœ ostrej apatii. - Spotkało cię co złego? - Nie, ale oczekuję na złš wieœć, a nigdy mnie jeszcze przeczucie nie zawiodło. - Mnie tak samo, ale wstydziłam się przyznawać - szepnęła Mela. - A przy tym byłem u nędzarzy dzisiaj, nałykałem się tyle widoków niedoli ludzkiej,że się upiłem. Wstrzšsnšł się nerwowo. - Jesteœ chory na litoœć, jak mówi o tobie Bernard. - Bernard - zawołał mocniej - on ma stałe delirium tremens opluwania wszystkiego, onjest jak œlepy, który chce wmawiać we wszystkich, że nic nie ma, ponieważ sam nie widzi. - Co to za nędzarze? może by im pomóc? - zapytała Mela. Opowiedział im położenie Jaskólskich i kilkuinnych rodzin robotniczych. Słuchała ze współczuciem, notujšc w pamięci adresy. - Dlaczego ludzie muszš się tak męczyć? za co? - szepnęła. - Teraz ja się spytam, co tobie, Mela? Maszłzy w głosie? - Nie pytaj, nie chciej wiedzieć nawet. Pochyliła głowę na piersi. Nie pytał się, popatrzył się na jej twarz i zapadł znowu w zadumę. Patrzył w puste, umilkłe ulice, upunktowane szeregami latarń, na szeregi domów podobnych do skamieniałych głów potworów, leżšcych obok siebie, które zdawały się drgać szybami okien w œwietle żółtawym ulicy, jakby przez ciężki i niespokojny sen. - Co jej jest? - myœlał ogarniajšc rozpalonym spojrzeniem jej głowę i czuł, że ten jej smutek zaczyna go boleć i nękać.- Nie bardzo musiałyœcie się bawić w teatrze? - Przeciwnie! Ale straszna jest potęga miłoœci! - mówiła Róża, jakby wypowiadajšc dalszy cišg myœli. - Jak ta Safo cierpiała! Wszystkie jej krzyki, błagania, wszystkie jej boleœci pamiętam, mam je w sobie jeszcze. Przeraziła mnie taka miłoœć, nie rozumiem jej, wštpię nawet, czy można tak bardzo czuć, tak zupełnie oddać się miłoœci, tak przepaœć wniej. - Można... można... - szepnęła cicho Mela podnoszšc oczy. - PrzejdŸ na mojš stronę, Wysocki! Daj mi rękę. I gdy to zrobił, wzięła jego chudš rękę i przyłożyła do czoła i twarzy rozpalonej. - Czujesz, jak jestem zgoršczkowana? - Strasznie. Po cóż chodzić na takie denerwujšce sztuki? - Więc cóż ja w końcu robić będę! - wykrzyknęła boleœnie i rozszerzonymi oczami zawisła na jego twarzy. - Ty mi nie dasz rady żadnej na nudę, a mnie się już znudziły wszystkie fiksy, nudzš mnie przejażdżki po mieœcie, nudzš mnie wyjazdyza granicę, bo nie cierpię hotelowego życia,a teatr jeszcze mnie zajmuje czasem, bo zatarga nerwami, zdenerwuje, a lubię, gdy mnš coœ zatarga do głębi. - Co jest Meli? - przerwał, nie słyszšc, comówiła. - Zaraz się dowiesz. - Nie, nie, nie - zaprzeczyła Mela, dosłyszawszy zapytanie i odpowiedŸ. Weszli do oœwietlonego przedpokoju pałacu Mendelsohna. - Pan Endelman jest? - rzuciła Róża zapytanie lokajowi, razem z kapeluszem i długš pelerynš. - W myœliwskim pokoju i prosi, żeby tam jaœnie państwo przyszli. - ChodŸmy do myœliwskiego, tam będzie cieplej niż w moim buduarze, cieplej niż tutaj - mówiła prowadzšc ich przez szeregpokojów, słabo rozœwietlanych przez kandelabr szeœcioramienny, jakim oœwietlałdrogę lokaj. Pokój był Stanisława Mendelsohna, młodszego syna Szai, a nazwa jego pochodziła od dywanu ze skór tygrysich i takichże portier u drzwi i od mebli z rogówbawolich, obitych skórš o długim, popielatym włosiu; masy broni wisiały na œcianie dookoła olbrzymiego łba łosia z potężnymi łopatkowatymi rogami. - Czekam całš godzinę - odezwał się Bernard nie wstajšc nawet na powitanie; siedział pod łosiem i pił herbatę. - Dlaczego nie przyszedłeœ po nas do teatru? - Bo nigdy nie chodzę na szopki teatralne, przecież o tym wiesz, to dobre dla was! Skrzywił sie pogardliwie. - Pozer! - szepnęła Róża lekceważšco. Skupili się przy stoliku, ale nikt nie miał ochoty mówić. Lokaj porozstawiał herbatę. Cisza ciężka i nudna rozlała się po gabinecie, trzeszczały tylko zapałki, bo Bernard co chwila zapalał papierosa, lub dochodził głuchy stuk bil bilardowych uderzajšcych o siebie. - Kto gra? - Stanisław z Kesslerem. - Widziałeœ się z nimi? - Znudzili mnie prędko, a jeszcze prędzej ograli. Może nareszcie zaczniecie mówić! Nikt jednak nie zaczynał. Melę nurtowały jakieœ przykre myœli, patrzyła smutnie na Różę i obcierała co chwila załzawione oczy.- Mela, jesteœ brzydka dzisiaj! Kobiety płaksiwe sš podobne do zmoczonych parasoli, zamknšć je czy rozpišć - zawsze kapiš. Nie cierpię łez babskich, bo sš albo fałszywe, albo głupie. Tumaniš lub płynš z powodów najbłahszych. - Daj spokój, Bernard, bo dzisiaj nawet twoje porównania przechodzš bez żadnego wrażenia. - Niechaj mówi, to jego specjalnoœć. - No, i ty, Róża, nie wyglšdasz œwietnie. Masz takš minę, jakby cię kto w przedpokoju mocno wyœciskał i wycałował,jakby ten słodki akt przerwano gwałtowniew najlepszym miejscu... - Wcale nie jesteœ wytworny dzisiaj. - Nie idzie mi o to zupełnie. - Więc po cóż mówisz głupstwa! - Po to mówię, że usypiacie wszyscy, że ty,Wysocki, wyglšdasz jak łojówka, która kopci na szabasowym stole i okapuje smętkiem na urocze Sulamity. - Nie czuję się tak dobrze na œwiecie jak ty. - Masz rację, mnie jest bardzo dobrze - zaczšł się œmiać nerwowo i zapalał papierosa równoczeœnie. - Znowu poza! - zawołała, bo jš niecierpliwił. - Róża! - wykrzyknšł podrywajšc się, jakbypodcięty biczem. - Albo przyjmuj wszystko, co mówię, albo mnie więcej nie zobaczysz usiebie. - Irytujesz się, a ja nie chciałam cię obrażać. - Irytujš mnie twoje definicje. Nazywasz mnie pozerem, a nie znasz mnie zupełnie. Co możesz o mnie wiedzieć, o moim życiu; cóż mogš wiedzieć panny, które jeszcze niewyszły z zakresu gałganów i nudy panieńskiej - o mężczyŸnie! nic, absolutnie nic prócz tego: jak ubrany, jakie ma włosy i oczy, w kim się kocha, czy dobrze tańczyitp. Znasz mojš zewnętrznš garderobę, a chcesz definiować mnie całego. Wołasz na mnie: "Pozer!" Dlaczego? Że rzucam czasemparadoks o marnoœci życia, pracy i pieniędzy. Gdyby to mówił Wysocki, uwierzyłabyœ, bo on nic nie ma i musi ciężko pracować; ja zaœ pozuję, gdy na to wszystko pluję, bo jakże by panna mogła zrozumieć, że mówię to na serio, ja, człowiek bogaty, akcjonariusz fabryki "Kessler et Endelman"! Zupełnie tak samo na Mullera mówisz "Błazen!" bo widzisz go tylko, jak u ciebie wywraca koziołki, opowiada kawały i przygody miłosne, jest zabawnym, ale poza tym Mullerem błaznujšcym jest jeszcze inny Muller, Muller, który myœli, uczy się, spostrzega, rozumuje - juœci ani on, ani ja nie przychodzimy do ciebie z naszymi rozumowaniami, z naszym wewnętrznym ja,nie mówimy ci, co nas gnębi, gryzie lub zachwyca, bo ty tego nie potrzebujesz; nudzisz się i potrzebujesz się nami bawić, więc istotnie stajemy się błaznami dla was,bo się nam podoba być czas jakiœ błaznami i koziołkować w różny sposób przed znudzonymi gšskami łódzkimi! Oglšdacie nasjak towar na kontuarze, taksujecie podług tego, o ile wam będzie w nim do twarzy. A zresztš, mówić do kobiet rozumnie to lać wodę w sito. - Może jesteœmy głupie, ale ty jesteœ zarozumiały. - A jeœli nie spostrzegamy tego, o co mnie obwiniasz, to twoja wina, to wasza wina, że nas traktujecie Jak dzieci - zaczęła Mela. - Bo jesteœcie i zostaniecie dziećmi - rzuciłostro i powstał. - Więc czemu masz pretensje, że nie postępujš jak doroœli! - Jeżeli się gniewacie na mnie, to wychodzę, dobranoc! -Szedł ku drzwiom. - Zostań, Bernard, proszę cię - zawołała Róża zagradzajšc mu sobš wyjœcie. Pozostał, ale poszedł do jednego z pokojówi siadł przy fortepianie. Róża chodziła po pokoju wzburzona jego słowami. Wysocki milczał, słowa Bernarda obijały mu się jak brzęczenie, którego nie starał się rozeznać, patrzył na Melę, która położyła głowę na stole i zapatrzyłasię tępo przed siebie. - UsišdŸ przy mnie - szepnęła czujšc jego goršce spojrzenie. - Co ci jest? - zapytał, pochylony nad jej twarzš. Głos przytłumiony zadrgał takim miękkim akcentem, że zapalił w jej duszy jakšœ dziwnie słodkš radoœć i oblał jej twarz i dłonie płomieniem. Nie odezwała się jednak, bo zabrakło jej głosu, a po tym chwilowym, rozkosznym wzruszeniu taka wielka żałoœć niš zatrzęsła, że łzy błyskały w jej szarych oczach, położyła twarz na jego dłoni, trzymanej na stole, i łzy długo powstrzymywane posypały się jak grube ziarna i spływały na jego rękę rozpalonym potokiem. Tak go te łzy rozrzewniły, że zaczšł bezwiednym prawie ruchem gładzić jej włosy puszyste i szeptał cichym, przejętym tkliwoœciš i wzruszonym głosem jakieœ słowa prawie bez zwišzku. Podsuwała głowę coraz bliżej, bo każde dotknięcie jego ręki elektryzowało i przesycało dziwnš, nieopowiedzianie słodkšrozkoszš. Miała szalonš ochotę położyć głowę na jego piersiach, zarzucić mu ręce na szyję, przycisnšć się do niego i powiedzieć wszystko, wszystko, co jš dręczyło. Jej pełna tkliwoœci dusza łaknęła takiej pieszczoty, jak łaknęła miłoœci, z którš się bała zdradzać przed nim w tej chwili, powstrzymana jedynie jakimœ odruchem kobiecej wstydliwej biernoœci. Płakała tak cicho. że tylko płynšce łzy i drżenie nerwowe bladych ust mówiło o jej stanie. Patrzyła na niego przez te łzy, które mu rozmiękczały duszę, a takim dziwnym przejmowały go wzruszeniem, że bał się ulec pokusie ucałowania jej ust rozpalonychpłaczem. Nie kochał jej bowiem, to, co czuł, nawet w tej chwili, było tylko wielkim współczuciem dla cierpienia. Nie spostrzegł nawet jej miłoœci do siebie, widział przyjaŸń, bo pragnšł przyjaŸni. Bernard grał z coraz większš pasjš, tłukł fortepian, rozbite, hałaœliwe dŸwięki jakiegoœ szalonego scherza huczały w pustych pokojach i drgały szalonym, drwišcym œmiechem, który zdawał się tarzać po dywanach. Róża chodziła po amfiladzie pokojów nie zwracajšc na nic uwagi, co chwila wynurzała się z cieniów, przechodziła myœliwski pokój i ginęła w dalszych, powracajšc wkrótce tym swoim ciężkim, kołyszšcym ruchem bioder. Udawała zamyœlenie, a w istocie chciała dać czas do porozumienia się Meli z Wysockim i niecierpliwiło jš to, że siedzieli przy sobie nieruchomie i w milczeniu. Chciała zobaczyć, jak będš sobie padać w ramiona z bełkotem miłoœci na ustach, jak się będš zjadać pocałunkami; tak sobie wszystko dobrze naprzód wyobrażała i tak chciwie pragnęła widzieć podobnš scenę, żeco chwila odwracała się spacerujšc, aby ich złapać na tym całowaniu. - Niedołęga! - myœlała ze złoœciš i przystanšwszy przed drzwiami, z ciemnoœciprzypatrywała się jego głowie i twarzy. - Ostryga! - mruknęła niechętnie i zwróciłasię do Bernarda, który skończył grać. - Pierwsza! Dobranoc, Róża, idę do domu. - Idziemy razem - zawołała Mela. - Jeœli chcesz, to cię podwiozę, moje konie czekajš przed bramš. Zwróciła się do Wysockiego, który jak senny zapinał wcišż rozpinajšce się guziki surduta. - Mela, nie zapomnij, że w sobotę urodziny Endelmanowej -zaczęła Róża na pożegnanie.- Bratowa mnie dzisiaj prosiła, aby wam przypomnieć, że jesteœcie z upragnieniem oczekiwane. - Wczoraj dostałam zaproszenie, ale czy będę - nie wiem! - PrzyjdŸcie koniecznie, zobaczycie masę osobliwoœci, będziemy wspólnie kpić z bratowej. Szykuje się niespodzianka dla łaskawych goœci: koncert, nowy obraz i ta tajemnicza Trawińska. - Będziemy, warto jš obejrzeć. Wysocki sprowadził Melę do powozu. - Nie wsišdziesz? - zapytała zdumiona, bo podawał rękę na pożegnanie. - Nie, daruje mi pani... Potrzebuję się przejœć... Jestem tak zdenerwowany - tłumaczył się dosyć niewprawnie. - A... to dobranoc panu! - powiedziała z naciskiem, dotknięta jego odmowš, ale nie kpił lko ć, arb 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż}PF1 ~–kc €c €#Kc M1b zważajšc na to, pocałował jš w rękę. Żałowała bardzo swej ostroœci i jeszcze z powozu odwróciła się do niego. - PójdŸmy gdzie do knajpy - rzekł Bernard. - Nie, dziękuję, nie jestem dzisiaj usposobiony. - Pójdziemy do Chatenau. - Muszę zaraz iœć do domu, matka na mnie czeka. - Nie podoba mi się takie gadanie, ty cały jesteœ dziwny od pewnego czasu, wyglšdasz, jakbyœ połknšł bakcyla miłoœci.- Nie, daję ci słowo honoru, że się nie kocham. - Kochasz się, tylko nie zdajesz sobie jeszcze z tego sprawy. - To wiesz więcej niż ja sam, a w kimże, jeœliœ łaskaw? - W Meli. Wysocki zaczšł się œmiać dosyć nieszczerze. - Spudłowałeœ rzetelnie. - Nie, ja się w tych sprawach nie mylę nigdy. - Przypuœćmy, ale po co mi to mówisz? - zagadnšł dosyć niechętnie. - Bo mi cię żal, że się kochasz w Żydówce. - Dlaczego? - zapytał. - Bo Żydówki sš dobre do flirtu, Polki do kochania, a Niemki do zakładania obory zarodowej. Ale Żydówka na żonę dla ciebie -nigdy, lepiej się utop. - A może ja ci przeszkadzam? BšdŸmy szczerzy ze sobš -zawołał porywczo Wysocki przystajšc. - Nie, słowo honoru, że nie. Co za myœl? - rozeœmiał się sucho. - Ostrzegłem cię tylkoz przyjaŸni, bo pomiędzy wami sš za wielkie różnice rasowe, aby je mogła wyrównać nawet najszaleńsza miłoœć. Nie psuj sobie rasy, nie żeń się z Żydówkš i bšdŸ zdrów. Wsiadł w dorożkę i pojechał do domu, a Wysocki szedł znowu jak przed dwoma godzinami Piotrkowskš, ale szedł szybko i w zupełnie innym usposobieniu. Słowa Bernarda dały mu wiele do myœlenia,zaczšł się sam egzaminować z uczuć, jakiew nim budziła Mela. Rozdział XI Mela zamknęła się w swoim pokoju i rozmyœlała nad sobš. Leżała z otwartymi oczami i wsłuchiwała się w ciszę nocy i w te głosy, jakie się w niej odzywać zaczynały, głosy stanowczego protestu przeciw zamiarom ojca, bo wczoraj rano przedstawił jej dosyć stanowczo propozycję małżeńskš, zwykłš handlowš. ofertę od wielkiej sosnowickiej firmy Wolfisz et Landau, która miała syna i pragnęła go ożenić z córkš firmy Grunspan et Landsberger. Afera dla stron obu przedstawiała się korzystnie. Młody Leopold Landau zgadzał się, jemu było wszystko jedno, z kim się ożeni, byle żona miała posag w gotówce i wpożšdanej wysokoœci, pienišdze były mu potrzebne do założenia interesu na własnš rękę, a że Mela miała taki posag i że mu się do tego bardzo podobała z fotografii, jakš mu w tajemnicy dostarczyli swatowie, to gotów był się ożenić. Czy go kochała, czy była mšdra, czy głupia, zdrowa lub chora, dobra lub złoœnica - to mu było ganz fiksatuar! - jak powiedział poœrednikom. Wczoraj przyjechał do Łodzi, żeby się przyjrzeć tej swojej przyszłej. Papa podobał mu się bardzo, Mela go olœniła, a fabryka zrobiła na nim wrażenie œwietnego interesu, ale z tym ostatnim się nie wygadywał przed starym, ale przeciwnie, oglšdajšc, robił bardzo obojętnš twarz i dosyć pogardliwie przyglšdał się gotowym już chustkom. - Łódzkie! - szeptał przymrużajšc oczy. - Nie bšdŸ pan głupi, to kurantny interes! -powiedział porywczo Grunspan. Leopold się nie obrażał o zbytniš szczeroœć, w interesie nie ma gniewu, klepał papę po łopatce i w największej zgodzie powrócili na obiad. Mela przemęczyła się przy stole i z nienawiœciš w sercu słuchała sosnowickichkomplementów Landaua i zaraz, jak tylko mogła, uciekła do Róży. - Pół dnia zyskałam, a co jutro, co póŸniej? - myœlała teraz, leżšc w ciemnoœcii patrzšc na storę, przez którš księżyc siał na pokój zielonawe œwiatło, jakie drżšcym pyłem lœniło na jasnym dywanie i na ciemnym, majolikowym piecu. - Nie zmuszš mnie przecież, nie - dodawała mocniej i ze wstrętem myœlała o Leopoldzie, o jego wiewiórczej twarzy; przejmował jš wprost fizycznym obrzydzeniem jego głos chrapliwy i wywinięte, zaœlinione murzyńskie usta. Przymykała oczy ukrywajšc głowę w poduszkach, aby się pozbyć tego przypomnienia. Wzdrygała się nerwowo, jakby pod obrzydliwym dotknięciem jego rškzimnych i spoconych, które czuła jeszcze; wytarła odruchowo ręce o kołdrę i przyglšdała im się długo pod ten księżycowy brzask jakby z obawš, czy te dotknięcia nie pozostawiły plugawego œladu.Czuła, że kocha Wysockiego całš mocš duszy, że w nim kocha cały ten œwiat, w jakim się wychowywała w Warszawie, œwiat tak zupełnie odmienny od otaczajšcego. Wiedziała, że nie pójdzie za Leopolda, że potrafi się oprzeć wszelkim naleganiom ojca i rodziny, i na tym postanowieniu wyczerpywała się cała jej energia, a póŸniej już myœlała tylko o Wysockim, nic pytała się nawet, czy on jš kocha, za bardzo go sama kochała, żeby to spostrzeclub przekonać się o jego obojętnoœci. Nie powiedziała mu dzisiaj o swoich cierpieniach, bo był taki zdenerwowany i smutny, a zresztš czuła się dziwnie onieœmielonš wobec niego, jak dziecko, które obawia się skarżyć przed starszymi. Dotknęło jš boleœnie, że nie chciał z niš jechać, ale ten jego mocny uœcisk i pocałowanie ręki przejmowały jš rozkosznym dreszczem. Leżała długie godziny nieruchomo i rozpamiętywała cały okres ich znajomoœci i wieczór dzisiejszy; wyprężała się i wciskała silniej głowę w poduszkę, bo przypomnienie dotknięcia jego ršk. to pogłaskanie po włosach przejmowały jš denerwujšcym, słodkim dreszczem. A póŸniej, gdy już szary œwit rozbielał coraz silniej wnętrze pokoju, wydobywajšc na jawę dnia kontury mebli i sprzętów, myœlała o znajomych doktorach, o ich powodzeniu. Miała dwie koleżanki, które wyszły za doktorów i prowadziły dom otwarty wcale nie na niższš stopę niż niektóre z żon fabrykantów. To jš uspokoiło zupełnie i przepełniona myœlami, jak by to ona prowadziła taki dom, w którym zbierałaby się cała inteligencja łódzka - zasnęła. Obudziła się doœć póŸno i z wielkim bólem głowy. Rodzina cała była zebrana przy drugim œniadaniu, gdy weszła do jadalnego. Nakarmiła najpierw babkę i nie zwracajšc uwagi na podniesiony głos Zygmunta, który coœ wykrzykiwał, siadła do stołu. Grunspan, jak zwykle, chodził po pokoju zespodkiem pełnym herbaty, który podnosił do ust obu rękami; był wystrojony w aksamitny wiœniowy szlafrok, haftowany złotem na kołnierzu i rękawach, wyszywana również aksamitna czapeczka tkwiła mu na czubku głowy, twarz miał bardzo rozjaœnionš, herbatę chlipał głoœno i w przerwach prędko odpowiadał Zygmuntowi, który się œpieszył z jedzeniem, bo odjeżdżał do Warszawy. Stara ciotka, prowadzšca gospodarstwo domowe, pakowała mu walizkę. - Zygmunt, ja ci kładę czystš bieliznę, ty potrzebujesz czystš bielizne? - Dobrze. Mówię ojcu - rzekł Zygmunt - że nie ma co czekać, niech Grosman zaraz wyjedzie, on jest chory naprawdę. Ojciec się z Reginš zajmie interesami. - Co jest Albertowi? - zapytała Mela, która od pożaru fabryki straciła doń dawnš życzliwoœć. - Ma feler w sercu, on się bardzo zmartwił tym ogniem. - To był duży fajer, ja się sam bałem - wycišgnšł spodek, aby Mela nalała mu herbaty, i dopiero zobaczył jej podkršżone oczy i szarš, jakby obrzękłš twarz. - Coœ taka blada dzisiaj, możeœ chora? Nasz doktor zaraz będzie w domu familijnym u jednego robotnika, to mógłby cię obejrzeć. - Zdrowa jestem, nie mogłam tylko wcale spać. - Kochana Mela, ja wiem, dlaczegoœ nie mogła spać -wykrzyknšł uradowany i pogładził jš po twarzy pieszczotliwie. - Potrzebowałaœ trochę myœleć o nim, ja to rozumiem. - O kim? - zapytała ostro. - O swoim przyszłym. Ale, przysyła przezemnie ukłony, będzie tutaj po południu. - Nie mam żadnego przyszłego, a jak przyjdzie, to możesz go sobie, Zygmunt, przyjšć. - Słyszy ojciec, co ta głupia mówi? - wykrzyknšł ze złoœciš. - Sza, Zygmunt, przed œlubem wszystkie panny tak mówiš. - Jak się nazywa ten... pan? - zapytała pod wpływem jakiejœ nowej myœli. - Ona nie pamięta, co to za nowy kawał? - Zygmunt, ja do ciebie się nie odzywam, tomożesz dać mi zupełny spokój. - Ale ja do ciebie mówię, to mnie słuchać powinnaœ! -wykrzyknšł rozpinajšc szybko mundur; co robił zawsze w irytacji lub wzruszeniu. - Sza... sza... dzieci. Ja ci powiem, Mela, on się nazywa Leopold Landau, on jest z Częstochowy, to jak chcesz, żeby się nazywał? W Sosnowicach majš fabrykę. Wolfisz et Landau to solidna firma, samo nazwisko ma wagę! - Ale nie dla mnie! - odpowiedziała dobitnie. - Zygmuœ? ja tobie kładę letni mundur, ty potrzebujesz letni mundur, co? - Niech ciotka włoży! - zawołał prędko i sam zaczšł pomagać jej w pakowaniu, i wkrótce pożegnawszy się z ojcem już od drzwi zawołał: - Mela, przyjadę dopiero na twoje wesele. -Uœmiechnšł się złoœliwie i wyszedł. Grunspan bez ceremonii zaczšł się przy pomocy Franciszka ubierać, bo chociaż miałswój pokój wspaniale urzšdzony, ale nie mógł się do niego przyzwyczaić, wolał zawsze pokój brudniejszy i chociażby tłok niŸli samotnoœć. Mela milczała, a ciotka, żółta, chuda, zgarbiona Żydówka w rudej peruce, rozdzielonej na œrodku głowy białym sznurkiem, z twarzš zapadłš i jakby zakurzonš, o ciężkich, bezwładnie opadajšcych powiekach, spod których tliły się zaropiałe oczy, chodziła po pokoju ustawiajšc w kredensie szklanki i talerze od œniadania, które zaraz myła w wielkiej miednicy. - Niech to sobie Franciszek weŸmie dla dzieci - mruczała zgarniajšc z talerzy na ceratę kawałki chleba i ogryzione koœci. - Dla psów jedzenie takie, a nie dla moich dzieci! -odpowiedział hardo nie krępujšc sięzupełnie. - Ty głupi cham jesteœ, jeszcze można z tego ugotować zupę. - A niech pani da kucharce, to ugotuje. - Cicho, nie piskuj, Franek! Daj mi wody do umycia. I już prawie ubrany zaczšł się myć, z wielkš delikatnoœciš oblewajšc swoje oblicze wodš, ale natomiast parskajšc bardzo donoœnie. - Co ty masz, Melu, przeciwko Leopoldowi Landau? - Nic, bo go nie znam zupełnie, przecież widziałam go po raz pierwszy. - Po co więcej? Jak się interes zrobi, to będziecie mieli czas poznać się lepiej. - Powiem jeszcze raz ojcu stanowczo, że nie pójdę za niego! - Co ty patrzysz jak mucha w mliku! - krzyknšł na Franciszka, który się zaraz wyniósł razem z ciotkš. Wytarł się starannie, uczesał, przypišł wykładany kołnierzyk do dosyć brudnej koszuli, założył krawat, który mu jš przykrył w zupełnoœci, powkładał do kieszeni zegarek i szczoteczkę z grzebieniem, wygłaskał przed lustrem brodę, schował pod kamizelkę długie białe sznurki, włożył kapelusz, nadział palto, wzišł parasol pod pachę i wcišgajšc ciepłe rękawiczki zapytał: - Dlaczego nie chcesz iœć za niego? - Nie kocham go i jest mi wstrętnym, a po drugie... - Ha, ha! Kochana moja Mela ma małe rybki w głowie. - Być może, ale pomimo to nie pójdę za niego - zawołała z wielkš stanowczoœciš. - Mela! ja nic nie powiem, bo ja jestem bardzo liberalny ojciec. Ja mógłbym ci kazać, ja mógłbym wszystko załatwić bez ciebie, a ja tego nie robie, dlaczego? bo ja cię kocham, Melu, i daje ci czas do namysłu. Ty się namyœlisz, ty jesteœ mšdršdziewczynš i nie popsujesz takiego kurantnego interesu, ty będziesz, Mela, pierwszš osobš na całe Sosnowice. Ja ci krótko wytłomaczę. Ale Mela nie chciała słuchać, odsunęła gwałtownie krzesło i wyszła z pokoju. - Te kobiety to zawsze majš swojš fanaberię! - mruknšł nie zrażony jej odmowš ani wyjœciem, dopił zimnš herbatę i wyszedł na miasto. Przez kilka dni nie było zupełnie mowy o małżeństwie. Landau wyjechał, a Mela całe prawie dnie przesiadywała u Róży, aby jak najrzadziej widywać się z ojcem, który, spotkawszy jš wypadkowo, uœmiechał się pobłażliwie, głaskał po twarzy i pytał: - Mela, nie chcesz jeszcze Leopolda Landau? Zwykle nie odpowiadała, ale była zrozpaczona i zdenerwowana tym stanem. Nie wiedziała, co robić, na czym się to wszystko skończy. Zaczęło jš do tego trapić niepokojšce pytanie, czy Wysocki jš kocha? Pytanie to tkwiło w jej mózgu jak igła i coraz bardziej kłuło ciemnymi, bolesnymi wštpliwoœciami. Były chwile, w których pomimo dosyć rozwiniętej dumy byłaby mu otwarcie wyznała swojš miłoœć,aby tylko usłyszeć to upragnione słowo: kocham! Ale Wysocki nie pokazywał się u Róży, spotkała go raz tylko na ulicy, prowadzšcego pod ramię matkę, ukłonił sięjej i musiał objaœniać matce, komu się kłania, bo Mela poczuła na sobie jej wzrokbadawczy. Wybrała się z Różš do Endelmanów tylko dlatego, że miała nadzieję spotkać tam Wysockiego. Tylko nadzieję, bo nie wiedziała, czy tam bywa. Jechały przez miasto wolno, bo dzień był piękny, ulice nieco obeschły i roiły się tłumem spacerujšcych, wyœwištecznionych robotników, bo wypadało w sobotę jakieœ uroczyœcie obchodzone œwięto. Szaja jechałz nimi na przednim siedzeniu i bardzo troskliwie okrywał im nogi pledem. - Róża, ja mam ochotę się przejechać, zgadnij gdzie? a jak zgadniesz, to cię zabiorę. Spojrzała bezwiednie w błękitne niebo wiszšce nad miastem i zawołała bez namysłu: - Do Włoch! - Zgadłaœ, możemy za parę dni jechać. - Pojadę z tobš, ale pod warunkiem, że Mela z nami pojedzie. - Niech jedzie, będzie nam wesoło w drodze. - Dziękuję ci, Róża, ale sama wiesz, że nie mogę, ojciec się na to nie zgodzi. - Jak to się nie zgodzi? Jak ja chcę, to Grunspan się nie zgodzi! Jutro będę u niego w tym interesie i na drugš sobotę będziemysobie już wšchali kwiat pomarańczowy. Róża już znała Włochy, była tam z bratem i z bratowš, ale teraz chciała jechać, aby je pokazać przyjaciółce. Stary Mendelsohn znał je również, ale bardzo pobieżnie, bo miał manię, że gdy mrozy œcisnęły ziemię iœniegi zasypały cały kraj, budziła się w nim głucha, niezmożona tęsknota za słońcem i ciepłem i dotšd go nurtowała, aż kazał pakować walizy, brał któregoœ z synów i jechał poœpiesznie, bez odpoczynkudo Włoch, do Nizzy albo do Hiszpanii. Ale najdalej po dwóch tygodniach był już z powrotem. Nie mógł i nie umiał żyć bez tego miasta; brakowało mu tych godzin szeœciu, jakie musiał przesiedzieć w kantorze codziennie, brakowało mu turkotumaszyn, szalonego ruchu, wytężonego życiafabryki, brakowało mu Łodzi, więc zaledwie stracił jš z oczów, powracał stęskniony. Przycišgała go, jak wielki magnes przycišga opiłki żelazne. - Papo! ale ja zaraz nie wrócę z tobš? - Dobrze, ja także chce dłużej tam posiedzieć, mnie już ŁódŸ męczy. Zajechali przed dwupiętrowy dom, dosyć szczęœliwie udajšcy ciężki pałac w stylu florenckim, stojšcy w ogrodzie przy jednejz bocznych ulic i odgrodzony od niej żelaznškratš pokrytš bluszczem, z którego œwieciły złocone ostrza sztachet i niebieskie majoliko-we wazony ustawione nasłupach, różowišc się krzewami azalii kwitnšcych, poustawianych tam specjalnie na dzisiejszš uroczystoœć u Endelmanów. Fabryki towarzystwa akcyjnego Kessler et Endelman zamykały ogród czerwonš olbrzymiš œcianš, błyszczšcš w słońcu niezliczonymi oknami. Stangret objechał klomb ułożony z oranżeryjnych kwiatów i krzewów i wjechał pod kolumnowy podjazd, którego słupy objęte bluszczem dŸwigały na sobie terasę, obwiedzionš drewnianš balustradš, malowanš na marmur. Z długiego przedsionka, wyłożonego czerwonym dywanem, na œrodku którego stał wielki klomb kwitnšcych rododendronów, prowadziły na pierwsze piętro szerokie schody, wyłożone również czerwonym dywanem i ubrane podwójnym rzędem obsypanych kwiatami azalii, które jak smugi œniegu odcinały się od œcian obitych adamaszkiem ciemnoczerwonym. Elektrycznoœć zalewała przedpokój i schody, skrzšc się w ogromnych zwierciadłach przedpokoju. Kilku lokajów czarno ubranych, ze złotymi galonami na kołnierzach kurtek, rozdziewało wchodzšcych. - Ale tu bardzo ładnie! - szepnęła Mela idšcpo Schodach z Różš. - Ładnie - odpowiedział pogardliwie Szaja i skubał niedbale kwiaty, i rzucał je na dywan, depczšc skrzypišcymi butami. Endelman wyszedł aż przed drzwi, witał ich z uniesieniem i ostentacyjnie wprowadził do salonu. - Pan prezes jest bardzo łaskaw, pan prezes, co? - kończył zapytaniem nadstawiajšc ucha, bo był głuchym nieco. - Chciałem cię zobaczyć, Endelman, no, jak się masz? Poklepał go przyjacielsko po łopatkach. - Bardzo dziękuję, ja się mam dobrze i moja żona też, co? Gwar, jaki wrzał w salonie, przycichł z ichwejœciem, kilkadziesišt osób powstało na przywitanie bawełnianego króla, który w nie kpił lko ć, arb 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż‚PKc ƒ›ô c „Ą c …0*ç c †8U5 długiej czarnej kapocie, w długich lakierowanych butach, odrzynał się mocno od frakowych kostiumów zebranych. Szedł przez salon z bardzo łaskawym uœmiechem, niektórym podawał rękę, niektórych klepał po ramionach, kobietom kiwał głowš i przymrużonymi oczami wodził po salonie. Młody Kessler podsunšł mu fotel; opadł naniego ciężko i zaraz otoczyła go ciżba ludzi.- Pan prezes zmęczony? Może kieliszek szampańskiego, wybornej marki, co? - Napiję się - wyrzekł uroczyœcie, przecierajšc kolorowš chustkš okulary i gdy je założył, zaczšł dopiero odpowiadać na liczne zapytania. - Jakże zdrowie pana prezesa? - Wrócił pan prezes do dawnego apetytu? - Kiedy prezes wyjeżdża do wód? - Doskonale pan prezes wyglšda! - Dlaczego miałbym Ÿle wyglšdać - odpowiedział z uœmiechem i z pewnym lekceważšcym znużeniem słuchał dalej chóru głosów, a gonił oczami za Różš, którš otoczyło kilka młodych kobiet jasno ubranych. Zgiełk trochę za hałaœliwy zaczšł się zrywać z buduarów sšsiadujšcych z salonem i z sali bufetowej, i z wielkiej grupy pań i panien siedzšcych w œrodku salonu. Panowały dwa języki: francuskim mówiły prawie wszystkie Żydówki młode i stare z nielicznš garœciš polek; niemieckim posługiwali się Żydzi, Niemcy i Polacy. Gdzieniegdzie tylko i po cichu brzmiała polska mowa, którš się komunikowała grupa inżynierów, doktorów i innych specjalistów, doœć wybitnych na to, aby byćzaproszonymi do Endelmanów, i doœć niewielkš grajšcych rolę wobec milionerów,aby zajmować naczelne miejsce w salonie. Endelman powrócił wkrótce, przed nim szedł lokaj i na srebrnej tacy niósł kieliszek, srebrnš wanienkę i zamrożonš butelkę szampańskiego. Endelman podcinał druty kapsla i gdy korek wyskoczył, sam nalewał perlšcy napój i podawał. Mendelsohn pił wolno i smakował ze znawstwem. - Niezłe, dziękuję ci, Endelman. - Myœlę, jedenaœcie rubli butelka. Kilkanaœcie krzeseł, taburetów i niskich fotelików utworzyło półkole, w œrodku którego siedział Szaja, jak król wœród dworzan i wasalów; surdut rozpišł, że poły opadły na ziemię i odsłoniły jedwabnšatłasowš kamizelkę, spod której zwieszałysię dwa białe sznurki, nogę założył na nogę tak wysoko, że szpic jego buta był nawysokoœci głów siedzšcych, które za każdym jego słowem pochylały się pokornie, usta milkły w pół wyrazu, gdy onmówił, a wszyscy œledzili każdy błysk jegoczarnych wielkich Ÿrenic obwiedzionych zaczerwienionymi powiekami, każde poruszenie chudej, żółtej ręki o poobgryzanych paznokciach i pałkowatych palcach, gładził długš siwš brodę i krótko ostrzyżone siwe włosy, przez które różowiła się skóra głowy. Twarz miał koloru szafranu, bardzo chudš i niesłychanie ruchliwš, nos garbaty i tak wydłużony z powodu braku przednich zębów, że wisiał mu nad ustami. Mówił wolno, akcentujšc każdy wyraz i marszczšcbiałe czoło, zapadnięte na skroniach, bardzo wypukłe i bardzo pomarszczone w grube zastygnięto fałdy. Jego dwudziestu milionom składały hołd i czołobitnoœć nędzne pojedyncze miliony i nikczemne setki tysięcy rubli; otaczali go zgodnym harmonijnym kołem Żydzi, NiemcyiPolacy; wobec jego potęgi, cišżšcej na wszystkich i hipnotyzujšcej najtrzeŸwiejszych, znikały rasowe antagonizmy, konkurencyjne nienawiœci, osobiste nieprzyjaŸnie - bo wobec tego szczupaka wszyscy czuli się kiełbiami i czekali z niepokojem, rychło zechce ich połknšć, jak okreœlał Dawid Halpern stosunek małych fabrykantów do Szai, ale Szaja był dzisiaj w dobrym humorze, nie chciał rozmawiać o interesach, a zaczšł żartować z niektórych. - Kipman, ty masz brzuch, jakbyœ tam schował sztukę perkalu. - Dlaczego ja miałbym schować sztukę perkalu w brzuch, ja jestem chory, ja zaraz muszę jechać do Karlsbadu. I tak sobie rozmawiali dalej milionerzy łódzcy, a salon wrzał coraz silniejszym życiem, bo co chwila ktoœ przybywał. Endelmanowa robiła honory domu z wielkš wprawš i godnoœciš, mšż jej pomagał energicznie, bo co chwila słychać było jegoprzenikliwe: "co?" Szum jedwabnych sukien, szept rozmów i zapachy perfum i kwiatów zapełniały z wolna ten olbrzymi salon, jeden z najwspanialszych w Łodzi. Towarzystwo dzieliło się wcišż na grupy, które niknęły prawie w ogromie salonu, w masie mebli porozstawianych i w kilku bocznych buduarach. Salon był narożnikowy z oknami na ogrody, poza którymi niby kije sterczały kominy fabryk. Żółte jedwabne story nie przepuszczały słońca do wnętrza, rozsiewały złotawy półmrok, w którym niewyraŸnymi zarysamibłyszczały ze œcian ramy obrazów, bršzowe ozdoby mebli i lœnišca jedwabna materia, obcišgajšca œciany, pohaftowana w bladozielone gałšzki i kwiatki, o bardzo delikatnym rysunku; bladozielone lamperie zarzucone złotymi haftami kwiatów trzymały niby w ramie œciany i stanowiły otoczkę dla sufitu, na którym był rozpięty rodzaj plafonu, przeœliczne malowidło, przedstawiajšce scenę a la Watteau: łška, strzępiaste drzewa, strumyk wijšcy się srebrnš wstęgš przez murawy pełne kwiatów, wœród których pasły się baranki z niebieskimi wstšżeczkami na białych runach karków, a gromada pasterzy i pasterek w perukach, w krótkich kostiumach tańczyła kadryla przy dŸwiękach formingi, na której wygrywał ryży faun. W narożniku salonu wznosiła swoje bršzowe kształty wdzięczna Diana z Fontainebleau, wœród róż białych i purpurowych, które delikatnymi pędami pięły się na marmurowy postument i plamiły barwami popielatozielonawy ton bršzu. Na tym tle siedział Mendelsohn i gromada fabrykantów. Kilka garniturów w najczystszym stylu Ludwika XIV, białych ze złotem, z pokryciami malowanymi lub haftowanymi w bladozielone barwy, stało pod œcianami, podszeregiem obrazów, przeważnie bardzo cennych, bo Endelmanowie mieli całš galerięzbierana nie tyle ze znawstwem ile z namiętnoœciš; prócz tych mebli stało jeszcze dosyć w innych stylach, było pełnostolików inkrustowanych, obijanych materiami, chińskich fotelików ze złoconego bambusu z wybiciami z jaskrawych jedwabiów, żardinierek złoconych, pełnych kwiatów; na marmurowym stylowym kominku płonšł wielki ogień i rzucał krwawo złoty brzask na kilka młodych panien, pomiędzy którymi siedziały Róża i Mela. Endelmanowa, wspaniała w swojej toalecie z ciemnowiœniowego aksamitu, ubranej podług panujšcej mody imitacjami drogich kamieni przy gorsie bardzo wydatnym, zbliżyła się do Róży. - Jeœli się nie bawicie, to wam przyœlę Bernarda. - Może ma pani kogo zabawniejszego. - Znudził już paniš? - Na co dzień dobry, ale przy dzisiejszej uroczystoœci wolałabym jakš zmianę. - Przyprowadzę wam Kesslera albo Borowieckiego. - Jest i pan Borowiecki? - zagadnęła ciekawie, bo widziała przed chwilš Likiertowš. - Cała ŁódŸ jest u nas! - powiedziała z zadowoleniem i na jej odwiniętych ustach, podobnych do wydeptanych mocno stopni, wykwitł uœmiech, z którym odeszła wspaniałym, majestatycznym krokiem, w aureoli ufryzowanych szpakowatych włosów, spiętych brylantowymi szpilkami; duża rozlana twarz o cienkim zgrabnym nosie i małych czarnych oczkach mocno podkreœlonych jaœniała dumš. Rozmawiała ze wszystkimi, była wszędzie, ale co pewien czas spoglšdała na wielkie sztalugi pokryte zasłonš i otoczone wieńcem laurowym, które stały pod jednymz okien, i na wszystkie zapytania, co się tam kryje, odpowiadała tajemniczo: - Niespodzianka! cud! Panie Endelman - wołała podniesionym głosem na męża, który spiesznie przybiegał na to wezwanie iz rękš przy uchu słuchał rozkazów żony i œpieszył je natychmiast wykonywać. W bufecie, urzšdzonym w jednym z bocznych pokojów, było kilkunastu wyfraczonych mężczyzn, pomiędzy którymi stał Borowiecki z Trawińskim i ze starym Mullerem, który więcej czerwony niż zwykłej gadał głoœno i pogardliwie pluł na posadzkę, wymyœlał na Żydów, bo go podrażnił przepych mieszkania Endelmanów i ich wielkopańskie maniery, Borowiecki kręcił wšsy i uœmiechał się tępo, a Trawińsid patrzył na żonę, która pierwszy raz dzisiaj występowała w Łodzi na tak wielkim zebraniu, siedziała wpoœród gromady kobiet i gasiła wszystkie swojš arystokratycznš urodš i wykwintnš prostotš stroju. Musiała się nudzić wœród tego banalnego szczebiotu kobiet, bo odpowiadała krótko i wodziła oczami po obrazach i dziełach sztuki rozrzuconych po salonie; wał jedwabiów, koronek, aksamitów, obrzuconyrnasš drogich kamieni, błyszczšcy wszystkimi kolorami tęczy, ponad którymi wznosiły się jakby nasadzone główki kobiet, tworzył dla niej wspaniałš ramę, z której jej biała suknia, zapięta pod szyję i œciœnięta w stanie złotym paskiem, mocno występowała. - Kto to ta œliczna kobieta? - zapytał Grosglik. - Moja żona, panie. - A, to panu winszuję, to anioł, to cztery razy anioł nie kobieta! - wykrzyknšł bankier i zmusił Trawińskiego, że musiał iœć go przedstawić. - Panie Borowiecki, pan wielu pań nie zna? -pytał Bernard. - A dosyć, może pan mnie przedstawi? - To moja dzisiejsza funkcja. Wzišł Borowieckiego pod ramię i weszli do salonu, gdzie już jakiœ długowłosy mistrz próbował fortepianu, przed chwilš wtoczonego z jednego z buduarów. - Będzie i muzyka? - Spytaj pan, czego nie będzie, na to łatwiej odpowiem. Pan po raz pierwszy na przyjęciu bratowej? - Tak, jakoœ nigdy przedtem nie mogłem sięwybrać. - A, to pana żałuję. - Dlaczego, że wczeœniej nie byłem? - Tak, bo miałbyœ pan te nudy już za sobš -drwił lekko Bernard. - O, przeciwnie... - Uwaga, zaczynamy! Milion okršgły! - szepnšł przedstawiajšc go Mullerównie. - O, my się znamy dobrze! - zawołała Madaz radoœciš, wycišgajšc rękę. - Powiedzcie sobie, państwo, co przyjemnego, a ja wrócę za chwilę po pana.- Ja już usłyszałem przed chwilš - szepnšłBorowiecki stajšc przed niš. - To się liczy - zawołała naiwnie. - I liczy, i dobrze pamięta. - Ach, jaki pan dobry! - wykrzyknęła i szybko urwała przysłaniajšc twarz wachlarzem. Obrzucił jš spojrzeniem, pod którym rozczerwieniła się cała. Wyglšdała dzisiaj bardzo ładnie w różowej jedwabnej sukni, upiętej białymi konwaliami: żółte jak marchew włosy, spięte w grecki węzeł, odsłaniały biały kark, pokryty niby puszkiem złotawym cętkami piegów, które gdy się rumieniła, zabiegały krwiš; złote obršczki rzęs otaczajšce jej błękitne porcelanowe oczy opadły na Ÿrenice i nie œmiały się podnieœć na niego. - Bawi się pani dobrze? - zapytał poważnie,aby jš wyprowadzić z zakłopotania. - Nie... tak... proszę, niech pan usišdzie przy mnie. - Mama jest tutaj? - A, nie; mama nie lubi takich zebrań, bo, widzi pan, mama się musi krępować, a głównie to mama nie chce z Żydówkami razem bywać - skończyła cicho, uœmiechajšc się za wachlarzem ze strusich piór. - A pani? - Mnie wszystko jedno, tylko że się ogromnie nudziłam z poczštku. - A teraz? - A teraz już nie. Jak tylko pana zobaczyłam, po-czułam się swobodniejszš. - Dziękuję pani. Uœmiechnšł się. - Czy powiedziałam co niewłaœciwego? To już nic nie będę mówić ani ust nie otworzę. - Przeciwko temu protestuję bardzo goršcoienergicznie. - A nie, nie będę mówić, bo co powiem, to albo głupstwo, albo œmiesznoœć. - Ani jedno, ani drugie, słucham pani nie tylko uważnie, ale i z przyjemnoœciš prawdziwš. - ChodŸmy dokończyć pańszczyznę! - zawołał Bernard powracajšc. Borowiecki się skłonił i odeszli, przeprowadzani wzrokiem Mady, która nie œmiała go prosić, aby powrócił do niej. - Dwieœcie tysięcy w wysortowanych towarach albo w niepewnych wekslach - szeptał znowu Bernard przedstawiajšc go brzydkiej, czarnej prawie od piegów pannie, której głowa, twarz i chudy biust zasypane były pudrem i brylantami. - Czy ma zęby własne - nie ręczę, ale za brylanty odpowiadam, - Pan jesteœ nieporównanym ciceronem. - Znana rzecz w Łodzi. Zaraz pana do ruin doprowadzę. Pięćdziesišt tysięcy bares geldna stół - ale papa może się raz jeszcze spalić, to posag się skwadratuje! Niemłoda, blada panna, o anemicznym spojrzeniu, zielonawej twarzy i sukni, uœmiechnęła się jakimœ bolesnawym uœmiechem, odsłaniajšc długie rzadkie zębyi sine dzišsła. Borowiecki się skłonił i spiesznie odszedł, bo niemiłe, wprost przykre wrażenie zrobiła na nim ta zgaszona twarz, podobna do zatrzymanego zegaru ze starej zakurzonej i obtłuczonej porcelany saskiej.- Sto tysięcy, kaprysów za dwieœcie, a rozumu za trzy grosze - szeptał przedstawiajšc go Feli, przyjaciółce Róży, która cała była w ruchu, bo włosy się jej trzęsły, oczy biegały, poruszała nogami, ramionami, ustami, brwiami i wybuchała cochwila wesołym dziecinnym œmiechem i była taka wdzięczna, uœmiechnięta, rozbawiona, tak przeœlicznie składała ršczki, takim naiwnym głosikiem szczebiotała, tak się słodko wdzięczyła, że Borowiecki szepnšł: - Œliczne dziecko! - Tak, tylko w tym œlicznym dziewczštku siedzi przyszła Mesalina! Borowiecki nie mógł zaprotestować, bo się zbliżali do Róży. - Róża Mendelsohn! Nazwisko samo mówi: ile! ta druga, popielata, to Mela Grunspan, posagu nie wymienię w cyfrach, ale mogę pana objaœnić, że to najlepsza i najrozumniejsza panna w Łodzi - szepnšł i przedstawiał go przyjaciółkom, które ciekawie mu się przyglšdały. - Za chudy! - szepnęła Róża z takš minš, żeMela nie mogła się powstrzymać od œmiechu. A Bernard przedstawił go jeszcze kilkunastu kobietom starym i młodym i wszędzie go odpowiednio informował, a skończywszy pracę puœcił wolno na œrodkusalonu. Borowiecki stanšł przy œcianie i ciekawie się przyglšdał zebranym. Na wprost niego były drzwi osłonięte zielono-złotymi portierami, prowadzšce do buduaru, w którym siedziała samotnie Likiertowa i patrzyła na niego, nie zauważył na razie tego wzroku, bo go zajmowały kolorowe grupy kobiet wœród mebli, kwiatów i zielonoœci, skrzšce się drogimi kamieniami jak wystawy sklepowe złotników, i grupy czarnych fraków porozrzucane na tle œcianina tle tego przepychu barw strojów kobiecych jak czarne brzydkie kraby na tle gobelinu. Kilka starszych pań, uginajšcych się prawie pod masš koronek, złota i brylantów, siedziało obok niego i rozmawiało tak głoœno, że się odsunšł nieco. - Prawda, że to wspaniałe, można by z tego obraz namalować - zagadnęła przechodzšca Endelmanowa pocišgajšc go za sobš. - Nieporównane! - Zabieram pana, bo ktoœ chce pana poznać,tylko uprzedzam, że ten ktoœ bardzo pięknyibardzo niebezpieczny. - Tym gorzej dla mnie - szepnšł tak skromnie, że Endelmanowa rozeœmiała się iuderzajšc go wachlarzem po ręku, szepnęła słodko: - Z pana jest człowiek niebezpieczny. - Dla samego siebie najbardziej - odpowiedział zupełnie serio i wszedł za nišdo maleńkiego, po chińsku urzšdzonego buduaru. Przedstawiła do słynnej pięknoœci łódzkiej,siedzšcej niedbale na żółtej chińskiej sofie, z filiżankš herbaty w ręku. - Musi mi pan wybaczyć œmiałoœć chociażbydla odwagi przyznania się, że dawno pragnęłam poznać pana. - Doprawdy, ale nie godzien jestem tego zaszczytu - mówił znużony i znudzony, oglšdajšc się na salon, czy nie nadchodzi jaki wybawca. - Mam jednak do pana pewien żal! - Czy nie do zapomnienia? - zapytał z uœmiechem, œledzšc jej żywe ruchy. - Z pewnoœciš zapomnę, jeœli pan okaże skruchę odpowiedniš. - Chociaż nie wiem za co, żałuję jednak szczerze. - Żal mój pochodzi stšd, że mi pan męża oczarował. - Czy narzekał, że bawił się wtedy Ÿle z nami? - Przeciwnie, dowodził bowiem, że pierwszy raz w życiu bawił się tak dobrze.- Więc zamiast żalu powinna pani zapłacić mi wdzięcznoœciš, i to podwójnš. - Dlaczego podwójnš? - Że się bawił dobrze i swojš obecnoœciš nie popsuł pani przejażdżki do Pabianic - dodał z naciskiem i bystro patrzył w jej oczy i brwi napięte niepokojem. Rozeœmiała się sucho i zaczęła poprawiać wspaniały naszyjnik z pereł, osadzonych wbrylanty, który otaczał jej marmurowš, przeœlicznie uformowanš szyję. W tym ruchu rękawiczki, dochodzšce aż do ramion, zsunęły się nieco i odsłoniły klasycznie piękne ręce; oddychała tak szybko, że do połowy tylko przysłonięte piersi wznosiły się i opadały. Była istotnie bardzo pięknš, ale tš suchš, klasycznš, zimnš pięknoœciš; szarostalowe bez połysku oczy patrzyły jak zamarzniętaszyba pod przyczernionymi mocno brwiami, patrzyła długo na Karola i w końcu ił lko ć, arb 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż‡P c ˆŕ ”c ‰t5c ŠŠ* c ‹ł8Á1 szepnęła: - Dlaczego Lucy nie przyszła? I lekka ironia zamigotała w jej oczach. - Nie wiem, bo nie wiem, kogo pani ma na myœli - rzekł spokojnie na pozór. - Pani Zukerowa. - Nie wiedziałem, że pani Zuker ma takie imię. - Dawno się pan z niš widział? - Muszę rozumieć pytanie, abym mógł na nie odpowiedzieć. - Ach, pan nie rozumie? - powiedziała przecišgle z uœmiechem i błysnęła rzędem wspaniałych zębów spoza małych bardzo i wyciętych w łuk amora ust. - Pani mnie indaguje? - zapytał dosyć porywczo, bo go irytowało jej spojrzenie i ta chętka udręczania, jaka się przewijała w jej twarzy. Œcišgnęła brwi lekko i patrzyła się w niego spojrzeniem Junony, do której była bardzo podobna. - Nie, panie, ja pytam tylko o Lucy, o naszšserdecznš przyjaciółkę, bo i ja jš kocham nie mniej, może tylko trochę inaczej -dodała łagodnie. - Muszę pani wierzyć, że pani Z. jest godnškochania. - I jest godnš niezapierania się tej miłoœci,panie Borowiecki. Żyjemy ze sobš jak dwie siostry i nie ukrywamy przed sobš nic -powiedziała z naciskiem. - Więc? - zapytał stłumionym przez gniew głosem, bo zalała go złoœć, że Lucy wypaplała przed tš klasycznš lalkš ich tajemnice. - Więc trzeba mi ufać i starać się zasłużyćna mojš przyjaŸń, która nieraz może być bardzo pomocna. - Dobrze. Zaczynam od tej chwili. Przesiadł się na sofę i pocałował jš w obnażone ramię, bo była wygorsowanš pod pachy i tylko paski naszywane drogimi kamieniami trzymały suknię na ramionach. - Tš drogš nie idzie się do wiernej, siostrzanej przyjaŸni! - szepnęła, odsuwajšc się nieco, z uœmiechem. - Ale przyjaŸń nie powinna mieć tak cudownych ramion ani być tak pięknš. - Ani nie powinna zdradzać takich gwałtownych, ludożerczych instynktów - powiedziała wstajšc i rozprostowujšc swoje rozwinięte doskonale kształty, poprawiła troskliwie kunsztownie ufryzowane w wałki na skroniach blond włosy i rzekła widzšc, że i on podniósł się: - Pan zostanie na chwilę, byliœmy ze sobš akurat tak długo, że mogę pana posšdzić o miłoœć do mnie. - Czyżby się pani gniewała za takš miłoœć? - A Lucy, panie Karolu! Dobrzem Dowiedziała, że pan jest ludożercš. - A raczej pięknożercš. - Przyjmuję w czwartki, proszę przyjœć trochę wczeœniej!... - Zobaczymy się jeszcze dzisiaj? - Nie, bo ja zaraz wychodzę, opuœciłam chore dziecko dla pana... - Szkoda, że nie mogę wyrazić swojej wdzięcznoœci tak, jak chciałbym? - zawołał z uœmiechem, ogarniajšc spojrzeniem jej gors wspaniały i szyję. Zakryła się wachlarzem, skinęła mu głowšiposzła, pokrywajšc uœmiechem pewne zakłopotanie. - Panie Borowiecki, pani Trawińska o pana się dopomina! -zawołał Bernard. - Gdzież piękna dyrektorowa? - Poszła siać oczami œmierć i zniszczenie - odrzekł. - Nudna baba! - Czy pan bywa na jej czwartkach? - Cóż bym tam robił! Bywajš tylko jej wielbiciele i kochankowie: przeszli, obecni i przyszli... Czekamy na pana! Borowiecki czuł się tak znudzonym, że zamiast iœć do Trawińskiej, chciał bokiem nieznacznie przesunšć się do drzwi głównych i wyjœć, ale przechodzšc obok portier sšsiedniego buduaru spotkał się okow' oko z Likiertowš, swojš dawnš miłoœciš.Cofnęła się z powrotem, a on, cišgnięty nieprzeparcie jej spojrzeniem, poszedł w œlad za niš. Nie mówili ze sobš już od roku, rozeszli sięnagle, bez jednego słowa wyjaœnień; spotykali się czasami na ulicy, w teatrze, witali się z daleka, jak obcy sobie zupełnie,a jednak często stawała przed nim jej twarz dumna i smutna, jak wyrzut cichy i bolesny. Kilkakrotnie chciał mówić z niš, ale zawszebrakło mu odwagi, bo go trapiło to, że nie miał jej co powiedzieć, nie kochał jej. A teraz to niespodziewane spotkanie oszołomiło i przeniknęło bolesnš mękš. - Dawno pana nie widziałam - powiedziała spokojnie. - Emma! Emma! - wyszeptał bezwiednie, wpatrujšc się w jej bladš twarz. - Proszę państwa, w tej chwili rozpoczyna się koncert? -zawołała Endelmanowa obrzucajšc ich Spojrzeniem. Jakoż zaraz rozległ się akompaniament fortepianu i czysty, dŸwięczny sopran zalałmelodiš piosenki salon. Wrzawa umilkła i wszystkich oczy utonęły w œpiewaczce. Ale oni nic nie słyszeli prócz niespokojnego,trwożliwego bicia serc własnych. Emma usiadła na niskim, wspartym na smokach foteliku, osłoniętym od kominka ekranem, przez który złoty brzask ognia przeciekał i zabarwiał różem jej bladš, o liliowym tonie twarz, bardzo smutnš twarz starzejšcej się pięknoœci. Borowiecki stanšł z boku i patrzył się spodspuszczonych nieco powiek na jej twarz jeszcze bardzo pięknš, ale już poznaczonš pazurami czasu; na skroniach zapadniętych rozwijała się cała sieć drobnych zmarszczek i zbiegała pod oczami, pod królewskimi oczami, których czarne Ÿrenice, otoczone błękitnawymi białkami, jak u dziecka, œwieciły ostrym blaskiem spod ciężkich, długich powiek, porysowanych siatkš sinych i cienkich jak włosy żyłek. Oczy były podkreœlone również sinymi plamami, które przebijały się spod delikatnej warstwy bielidła. Czoło wysokie i bardzo piękne było odsłonięte, bo miała czarne włosy, przeœwiecajšce srebrnymi nitkami, zaczesane na uszy, w których wisiały ogromne dwa brylanty. Mocno purpurowe usta, bardzo wydatne, miały wyraz cierpienia, opuszczały się kštami ku silnie zarysowanym szczękom. A w całej twarzy i głowie lekko pochylonej czuć było znękanie, jakie bywa po długiej ibolesnej chorobie, bo nawet te jedynie młode usta wyglšdały jak więdnšcy kwiat granatu - i miała w swej twarzy jakšœ cierpkš, melancholijnš słodycz kobiet wyczerpanych miłoœciš. Jej delikatne rysy, odbijajšce natychmiast każde uczucie, jakie przewijało się przez serce i mózg, œcišgały się nerwowo i drgały samymi odruchami wrażeń. Była ubrana w ciemnofioletowš suknię, przybranš przy odsłoniętym biuœcie mocno żółtymi koronkami, naszywanymi rubinami iametystami; figurę miała tak zgrabnš i wysmukłš, że można jš było wzišć za młodš dziewczynę, gdyby nie pewna sztywnoœć pleców i opadnięcie ramion. Siedziała wachlujšc się lekko, nie patrzyła na niego, nie patrzyła na nikogo, chociaż jej promienne spojrzenia obejmowały cały salon, bo czuła jego oczy na swej twarzy ito spojrzenie, które paliło, przenikało jej rozgoryczone i smutne serce zarzewiem dziwnie palšcego bólu. Stał przy niej tak blisko, że słyszała jego oddech i skrzyp gorsu, gdy się pochylał, widziała jego rękę, którš się podpierał o żardinierkę, mogła podnieœć oczy i nasycaćsię tym tak bardzo kochanym, tak bardzo wyczekiwanym, ale nie zrobiła tego, siedziała nieporuszenie. Wiedział, że ona jest z tych kobiet, które raz tylko kochajš, że to jedna z tych marzycielskich bluszczowych dusz, spragnionych idealnego życia, głuchych i œlepych na zwykłš codziennoœć, a pełnych namiętnych żšdz kochania i oddawania się na wiecznoœć całš ukochanemu, a równoczeœnie pełnych dumy i poczucia własnej godnoœci. To go właœnie irytowało najwięcej, bo wolał stosunek z kobietami pospolitymi, którym pod wykwintnš zewnętrznoœciš bijš zwykłe serca samic lub sprzętów gospodarskich. Takie nie robiš tragedii z miłostki przelotnej, kończš jš na łzach, nabezsennoœci, na drugim wreszcie kochanku albo powracajš do przerwanych chwilowo funkcji gospodarskich i zostajš znowu tym,czym były przedtem, tj. niczym. - Co ja jej powiem? - myœlał znowu. - Bardzo ładnie œpiewa, prawda? Przerwała milczenie nie patrzšc na niego. - Tak, tak! - odpowiedział prędko, gonišc wzrokiem œpiewaczkę, którš po skończeniu piosnki otoczył tłum mężczyzn i odprowadzał do bufetu. Fortepian zamilkł i gwar z większš siłš niżprzedtem wionšł po salonie. Lokaje roznosili lody, konfitury, ciastka, cukierki i szampańskie, które co chwila hukało korkami. - Czy pan już puœcił w ruch swojš fabrykę? - Nie, jeszcze, dopiero koło jesieni to zrobię - odpowiedział zdumiony, bo był przygotowany na inne zupełnie zapytanie. Spojrzeli sobie w oczy, zajrzeli aż do głębidusz. Emma opuœciła pierwsza, bo Ÿrenice jej zaszkliły się łzami, i rzekła cicho: - Z całej duszy życzę panu szczęœcia we... wszystkim... a chyba... pan... wierzy... że muszczerze... życzš... - Jak nikomu. - I zawsze jednakowo... bez zmiany... Głęboki żal zadrgał w jej głosie. - Dziękuję... Pochylił głowę. - Żegnam pana - powiedziała powstajšc, aletakim tonem, że zadrżał i pod wpływem jakiejœ nagłej obawy czy strachu zaczšł szeptać goršczkowo: - Emma, nie odchodŸ tak! Muszę się z tobš widzieć, jeœli nie zapomniałaœ o mnie zupełnie, jeœli mnie nie masz za ostatniego nędznika, to pozwól mi przyjœć do siebie, muszę z tobš mówić, chcę ci powiedzieć... odpowiedz mi chociaż słówko, błagam cię. - Patrzš na nas! Żegnam pana. Nie mam panu nic do powiedzenia, przeszłoœć tak zamarła w moim sercu, że jej już nie pamiętam, a jeœli chwilami wspominam, to ze wstydem. Powlekła przyćmionym łzami spojrzeniem po jego pobladłej twarzy i odeszła. Te ostatnie słowa były nieprawdš, ale włożyła w nie całš swojš zemstę, której teraz idšc wolno przez salon tak bardzo żałowała, że miała nieprzepartš chęć powrotu do niego i rzucenia mu się do nóg, błagania o przebaczenie - ale nie powróciła, szła wolno, uœmiechajšc się do znajomych i zamieniajšc słowa i spojrzeniaz nimi, a nie widzšc prawie nikogo. Przyjechała do Endelmanów umyœlnie dla Karola, zdecydowała się na ten krok po długich miesišcach cierpień, po strasznych szamotaniach z tęsknotš i z miłoœciš, którejš całš przepalały. Chciała go widzieć i mówić z nim, bo na dnie jej dumnego serca, pod rumowiskami cierpień i zawodów, tlił się ostatni płomyk nadziei, że on jš kocha jeszcze, że tylko jakieœ niewytłumaczone przyczyny rozdzieliły ich chwilowo, po których wyjaœnieniu i usunięciu... A teraz wracała jak grób, w którym ostatnie œlady życia zgniły i rozpadły się wstrzępy, pokryte wielkš, martwš cichoœciš nocy wiecznej. Borowiecki poszedł pomiędzy ludzi do bufetu, aby się orzeŸwić, bo połknšł jej słowa ostatnie jak wilk połykajšcy zamrożonš w tłuszczu sprężynę, która teraz rozprężała się z wolna i darła mu wnętrznoœci ostrym, przenikliwym bólem. Byłby wszystko zniósł: i łzy, i rozpacz, i wyrzuty, ale tej pogardy, jakš go spoliczkowała, znieœć nie mógł, a znieœć musiał, bo Endelmanowa go zabrała, aby mu pokazywać obrazy i zbiory dzieł sztuki,nagromadzone w kilku pokojach dosyć bezładnie, ale musiała go zaraz odstšpić Grosglikowi, który miał do niego jakiœ interes. Po œpiewach towarzystwo znowu się rozsypało. Szaja, otoczony swoim dworem,przeniósł się do bufetu, a w salonie panowała teraz Trawińska, otoczona gronem młodych kobiet, pomiędzy którymi były Mela i Róża. Endelmanowa co chwila podchodziła do kogoœ i szeptała tryumfujšco: - Cała ŁódŸ jest u nas dzisiaj! Prawda, że się dobrze bawiš? - Cudownie! - odpowiadano ziewajšc ukradkiem, bo się istotnie nikt dobrze nie bawił. - Panie Endelman! - wołała na męża, œpiesznie podbiegajšcego krokiem baletowym, co przy jego cienkich nóżkach i dużym brzuchu robiło œmieszne wrażenie. -Panie Endeiman, do buduaru chińskiego każ pan zanieœć lodów! - Zaraz każę zanieœć lodów, co? - odpowiadał osłaniajšc dłoniš ucho. - I szampańskiego dla panów. - Zaraz i szampańskiego dla panów. - Prawda, że się dobrze bawiš? - zapytała go po cichu. - Co? Œlicznie, bardzo œlicznie, wypili prawie wszystko szampańskie. Rozeszli się, bo Endelman zaglšdał co chwila do bufetu, aby tam gospodarzyć i z pewnš wyniosłš przykroœciš stwierdzać, żegoœcie pomijali inne wina, a pili tylko szampańskie, - Te chamy pijš szampańskie, jakby to byłoMunchenbier, co? - szepnšł do Bernarda. - Masz przecież jeszcze dosyć zapasów. - Mam wino, ale oni nie majš wychowania, żeby tak pić, jakby to nic nie kosztowało! - Paradny jesteœ, muszę to w Łodzi opowiedzieć. - Co? no, nie bšdŸ głupi, Bernard. Ale Bernard nie słuchał i ze œmiechem opowiadał Róży, przy której usiadł. - Panowie, damy się nudzš same! - wołał Endeiman do młodzieży zgromadzonej w bufecie, aby jš odcišgnšć od picia, nikt się jednak nie ruszył. Bernard sam jeden bawił panie, siedział nawprost Trawińskiej i rozmawiał z niš, wyrzucajšc co chwila takie zabawne paradoksy, że czerwona głowa Róży pochylała się aż ku kolanom, żeby stłumić œmiech, a Trawińska œmiała się swobodnie iz subtelnie pobłażliwym œmiechem z jego błazeństw, a szukała oczami męża, który teraz rozmawiał z Borowieckim pod Dianš tak żywo, że głosy ich chwilami słyszała. Reszta towarzystwa nudziła się, jak mogła.Mada chodziła nieco senna i udawała, że się przyglšda obrazom, a przysuwała się coraz bliżej do Borowieckiego. Starsze panie drzemały w fotelikach lub skupione po buduarach opowiadały sobie nowiny, młodsze słuchały rozmowy Trawińskiej z Bernardem i spoglšdały ciężkim, żałosnym wzrokiem w stronę bufetu, skšd huczały podniecane szampanem głosy mężów i ojców. Z wolna nuda rozlewała się po salonie. Patrzano na siebie obojętnie i jakby wrogo, jakby jedni drugim przypisujšc winę tego wspólnego nudzenia się. Obejrzano stroje, otaksowano klejnoty, jakimi panie i panny były literalnie obładowane, obgadano i salon, i gospodarzy, i przyjęcie, i samych siebie, a teraz nie było już co robić więcej. Nic tutaj zebranych nie łšczyło, nie mieli nic wspólnego. zebrali się razem, bo pewienton łódzkiego życia nakazywał bywać u Endelmanów, jak nakazywał zachwycać się ich galeriš obrazów i ich zbiorami dzieł sztuki, jak nakazywał czasom bywać w teatrze. Jak również nakazywał od czasu do czasu dać coœ na biednych, narzekać na brak życia towarzyskiego w Łodzi, wyjeżdżać za granicę itd. Naginali się z trudem do pewnych form przyjętych w œwiecie, a które były im obcei obojętne, Właœnie prawie o tym samym rozmawiał Bernard. - Pan Łodzi nie kocha? - przerwała mu Trawińska, aby skrócić zbyt długš tyradę. - Nie, ale żyć bez niej nie mógłbym, bo nigdzie bardziej się nie nudziłem i nigdzie więcej nie spostrzegłem œmiesznoœci. - A, pan się zajmuje zbieraniem pewnych œmiesznoœci. - Potępiła pani uœmiechem mojš zabawę. - Niezupełnie, rada bym usłyszeć o celu tego zbierania. - Myœlałem, że pani będzie rada co usłyszeć z mego zbioru. - Omylił się pan w przypuszczeniu, nie jestem ciekawa. - Niczego? - zapytał trochę drwišco. - Przynajmniej bliŸnich swoich. - Jeœli ci sš nudni, ach, jak bardzo nudni! - szepnęła Toni żałoœnie. - Nawet kobiety paniš nie obchodzš? - Obchodzš mnie tyle tylko, ile wszyscy ludzie. - A gdybym chciał opowiedzieć coœ bardzo ciekawego, na przykład o pani dyrektorowej Smolińskiej, która w tej chwili wychodzi? -zapytał cicho. - O nieobecnych, tak samo jak o umarłach, nie mówię nigdy. - Może ma pani rację, bo jedni i drudzy bywajš nudni. - A najbardziej ci pozujšcy na znudzonych -zawołała z naciskiem Róża, patrzšc na niego ironicznie. - Dobrze. Mówmy o obrazach, czy to nie właœciwy temat dla pani? - zawołał podrażniony. - To już lepiej o literaturze - podjęła Toni goršco, która była słynnš zjadaczkš romansów. - Pan czytał Bourgeta La Terre Promise? - zapytała nieœmiało milczšca cały czas ta zakurzona, z twarzš podobnš do zatrzymanego zegara. - Nie czytuję literatury jarmarcznej; w dzieciństwie czytałam Historię o Magielonie, Różę z Tanenbergu i podobne arcydzieła, to mi wystarcza na resztę żywota. - Za ostro pan sšdzi Bourgeta - odezwała się Mela. - Być może, że ostro, ale sprawiedliwie. - Dziękuję pani za poparcie - skłonił głowęprzed Trawińskš. - Czytałem jakšœ ksišżkę tego niby wielkiego pisarza, niby psychologa, niby moralisty, czytałem dosyćpilnie, bo zmusił mnie do tego rozgłos, jakim się on cieszy u nas, no, i wydał mi się starcem lubieżnym, opowiadajšcym w tonie podniosłym, a z cynicznym uœmieszkiem, szkaradne historyjki. - Może zaczniemy teraz mówić o kobietach,czy to nie właœciwy temat dla panów? - zaczęła Trawińska złoœliwie. - Ha, to mówmy o tak nazywanej płci pięknej, kiedy już nie mamy zabawniejszegotematu. Rozkrzyżował komicznie ręce, ale był zły na Ninę. - Ostrożnie, bo pan nas obrażać zaczyna. - Anioły ziemskie obrażać się nie powinny, że jednak ja mało mogę mówić o aniołach, bo ten rodzaj niewiele jest znany w Łodzi, ć, arb 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żŒPXc ¨’ c Ž:ł c í)e Y R6ţC €‘P?) odejdę i przyprowadzę kogoœ, który w tej specjalnoœci jest au courant. Powiedział dosyć twardo, podniósł się i zaraz przyprowadził Kesslera, młodego, chudego Niemca, o żółtych włosach, niebieskich wyłupiastych oczach i wielkich, mocno wysuniętych szczękach, obroœniętychrównież żółtym zarostem. - Robert Kessler! - zarekomendował, posadził na swoim miejscu i odszedł do grupy mężczyzn, którzy pod przewodnictwem Endelmana oglšdali obrazy w długim, stanowišcym właœciwš galerię pokoju. - Panie Grosglik, patrz pan na tę Madonnę, to jest z Drezna Madonna. - Œliczny obraz! - mówił przecišgle stary Libernrian i włożywszy ręce w kieszenie, wypišł brzuch, pochylił głowę na piersi i przypatrywał się ramom obrazu. - To jest obraz medalowany, patrz pan, tu stoi: "Medaille d'or", to jest obraz masiw i kosztuje grube pienišdze, co? - Ile? - rzekł cicho Grosglik gładzšc wskazujšcym palcem lewej ręki, na którym błyszczał krwawnik oprawny w złoto, twarde czarne bokobrody, które mu oblepiały okršgłš twarz niby kotlety z kostkš; wšsy i brodę miał wygolone starannie. Podnosił brodę tak wysoko, że dwie fałdy skóry na grubym czerwonym karku zakrywały mu kołnierzyk i czyniły go podobnym do krótkiej wypasionej œwini, usiłujšcej daremnie œcišgnšć z błota wiszšcš bieliznę; prawš rękę trzymał w kieszeni białej kamizelki. - Ile? - powtórzył cicho, bo zawsze mówił cicho, i z wielkš powagš podniósł brwi, które ostrymi półkolami rysowały się na jego wypukłym czole i stanowiły mocny kontrast swojš czarnoœciš z siwymi włosami i różowš cerš twarzy. - Nie pamiętam, bo tym się zajmuje mój sekretarz -odpowiedział niedbale Endelman. - Patrz pan na ten obraz rodzajowy, to żywe prawie, to się rusza. - Bardzo ładne farby! - mruknšł któryœ. - I jeszcze ładniejszy kapitał, co? - Ja, ja? same ramy do taki landszaft kosztuje drogo - mówił z powagš gruby Knaabe, ze znawstwem stukajšc cygarniczkš w bršzowe ramy. - Przecież pana stać nawet i na złote, panie Knaabe; bo kogo stać na kapelusz, tego musi być stać i na głowę - zaœmiał sięGrosglik, który zawsze prawie popierał swoje wywody porównaniami. - To jest genialne powiedzenie, panie Grosglik - zawołał Bernard tłumišc œmiech.- Mnie stać i na to - szepnšł skromnie bankier. - Proszę panów, jeszcze jedna Madonna, to jest kopia z Cimabuego, ale lepsza od oryginału, ja panu daję słowo, że lepsza, bo ona kosztuje całe tysišc rubli, co? -zawołał zobaczywszy wštpišcy uœmiech na ustach bankiera. - Zobaczymy, ja bardzo lubię Madonny. Ja swojej Mery kupiłem Murillowskš Madonnę,jej to sprawia przyjemnoœć mieć w swoim pokoju taki obraz, to czemu ja nie miałem kupić? Obejrzeli w ten sposób kilkadziesišt obrazów i stanęli przed wielkim mitologicznym malowidłem, zajmujšcym półœciany i przedstawiajšcym wejœcie do Hadesu. - To duża sztuka - wykrzyknšł z podziwem Knaabe. Endelman zaczšł objaœniać treœć obrazów, ale mu żywo przerwał Grosglik. - To jest zwykły grabarz, a to jest głupi obraz, po co malować takie smutne rzeczy! Jak zobaczę pogrzeb, to ja się póŸniej muszę leczyć, bo mnie przez parę dni boli w sercu. Kto ma umrzeć, to się nie utopi! - Drugi numer koncertu, proszę panów do salonu! - zapraszała Endelmanowa. - Powinszować państwu takiej galerii, powinszować! - wołał bankier. - Co oni będš wiprawiać w salonie? - Służę panu programem, tam jest wydrukowane. Bernard podał mu długi pasek surowego jedwabiu, ozdobiony ręcznymi malowidłami, na którym był po francusku wypisany program. Wrócili do salonu, gdy się już przyciszyło, bo wynajęta para popisywała się jakimœ dialogiem francuskim. MężczyŸni, skupieni przy drzwiach od bufetu, słuchali ze znudzonymi twarzami i powoli cofali się do porzuconych szklanek i kieliszków; kobiety natomiast słuchały z chciwoœciš i pożerały oczami parę deklamatorów, udajšcych młodych naiwnychkochanków, którym się zdarzył wypadek, że na przejeżdżajšcych napadli w górach zbójcy, zabrali i rozdzielili. Spotkali się właœnie i opowiadali swoje przygody z takim naiwnym cynizmem, z takim eleganckim wyuzdaniem, że panie trzęsły się ze œmiechu i co chwila biły entuzjastyczne brawa. - Ah, mon Dieu, mon Dieu! Tres joli, tres joli! - wykrzykiwała głoœno z zachwytu uklejnotowana jak sklep jubilerski pani Cohn, żona jednego z fabrykantów, i jej małe, zarosłe tłuszczem oczka tryskały łzami zadowolenia, i tak się bawiła doskonale, że trzęsły się jej tłuste, nalanepoliczki i ramiona podobne do wałów obwiniętych w czarny jedwab. - Co oni cię kosztujš, Endelman? - zapytał cicho Grosglik. - Sto rubili i kolację, ale to warto tysišc, bo się goœcie dobrze bawiš. - To jest dobry pomysł, na imieniny żony muszę ich zamówić. - Zamów pan zaraz, to ustšpiš dobry rabat - szepnšł mu Bernard przez ramię i przesunšł się do Meli, siedzšcej poza wszystkimi samotnie, bo Róża siadła w pierwszym rzędzie, aby nie stracić i słowaz dialogu. - Budzę cię, Mela! O czym marzysz? - W tej chwili myœlałam o tobie - szepnęła cicho, podnoszšc na niego swoje szare oczy. - Nie, myœlałaœ o Wysockim! - syknšł i gniewnie obrywał hiacynty rozkwitłe, stojšce na stoliczku, obok którego usiadł. Patrzyła na niego zdumionymi i jakby wylękłymi oczami. - Mogłam tak samo myœleć o L. Landau, o którym ze znajomych, jakich nazwiska mogłeœ wymienić z równš domyœlnoœciš, jeœli nie uwierzyłeœ moim słowom. - Przepraszam cię, Mela, zrobiłem ci przykroœć? - Tak, bo wiesz, że nigdy nie mówię tego, czego nie myœlę. - Daj mi rękę. Wysunęła mu dłoń obciœniętš w białš rękawiczkę z szarym wyszyciem. Odpišł guziki i pocałował jš w dłoń dosyć mocno. - Skoro Wysockiemu wolno, wolno i mnie! - tłumaczył, gdy mu dosyć ostro wyrwała rękę. - Ale, a propos Landaua. Mówili mi na mieœcie, że wychodzisz za niego, czy to prawda? - A coœ odpowiadał tym, którzy ci mówili o moim małżeństwie? - Że to pogłoska, która się nigdy nie sprawdzi. - Dziękuję, bo się istotnie nie sprawdzi. Daję ci słowo, że za niego nie wyjdę - dodała silniej, widzšc niedowierzanie w jego oczach. Po jego chudej, nerwowej twarzy przeleciał błysk zadowolenia. - Wierzę ci, ja ani chwili nie przypuszczałem, żebyœ mogła iœć za niego.Ty i taki kantorowicz ordynarny. przecież to zwykły macher bez wychowania, brudny Żydziak. Wolałbym już w ostatnim razie Wysockiego dla ciebie. Błysnęła oczami, lekki rumieniec mgłš różupowlókł jej twarz, spuœciła powieki pod jego badawczym wzrokiem i poprawiajšc bransoletkę szepnęła: - Nie bardzo lubisz Wysockiego? - Cenię go jak człowieka, bo jest prawym i dosyć rozumnym, ale nie cierpię go jako twojego wielbiciela. - Mówisz, aby mówić, bo dobrze wiesz, że nikt nie jest mniej moim wielbicielem od niego - powiedziała niby szczerze, bo chciała wycišgnšć z Bernarda, jeœli wiedział, jakie szczegóły o Wysockim. Przypuszczała bowiem, że jeœli się przyjaŸniš, to i zwierzać się muszš przed sobš. - Wiem, co mówię. On jeszcze z tej miłoœci nie zdaje sobie sprawy, ale już cię kocha. - Cóż z tego, kiedy on katolik! - zawołała bezwiednie, zdradzajšc się ze swojej tajemnicy. - A, tak rzeczy stojš! Winszuję ci, winszuję! - szeptał wolno i zjadliwy, żršcy uœmiech okolił mu cienkie usta. Rozgarnšł niedbałym ruchem czarne kędzierzawe włosy, pokręcił małe wšsiki ipowstał; na jego delikatnš, wybitnie semickš twarz padł jakiœ cień rozdrażnienia czy też gniewu. Nozdrza mu drżały ze wzruszenia tłumionego, a czarne, o oliwkowym odcieniuoczy biegały niespokojnie po jej twarzy. Wykręcił się i odchodził bez słowa. - Bernard! - zawołała za nim prędko. - Zaraz powrócę - powiedział odwracajšc do niej twarz już spokojnš, przez którš wił się tylko zwykły pogardliwy uœmiech. Mela nie zwracała uwagi na jego rozdrażnienie, bo to, co powiedział, zatopiło jej serce w dziwnie rozkosznym cieple. Siedziała z przymkniętymi oczami i wcišgajšc silnš woń hiacyntów szeptała, upojona wielkš radoœciš i szczęœciem: - Więc to jest prawda? Ale jej radoœć przerwały grzmišce brawa, jakimi ogólnie zasypywano dialogistów, gdy skończyli. - Tres joli, mon cher Bernard! - wykrzykiwała jeszcze Cohnowa, wycierajšczałzawione oczy i mokrš od tłuszczów twarz, do Bernarda, który przechodził obok niej. - Ona mówi francuszczyznš krowy hiszpańskiej - szepnšł do Trawińskiej, która szukała oczami męża. Uœmiechnęła się tylko w odpowiedzi. - Może państwo zechcš nie opuszczać swoich miejsc, co? - mówił podniesionym głosem Endelman. Jakoż i zaraz lokaje wynieœli pod okno sztalugi i ustawili je w œwietle, a na znak Endelmanowej odkryli zasłonę. - Proszę państwa do obrazu! do nowego arcydzieła! proszę oglšdać! Panie Endelman,każ pan podnieœć story. Skupili się wprost płótna uwieńczonego wieńcem laurowym, z którego wychylała się scena morska Kraya: kilka nimf odpoczywało na skale, wynurzajšcej się spod błękitnych cichych wód jakiejœ południowej zatoki. Magnoliowe drzewa, pokryte kwiatem, podobne do stożkowych bukietów, kładły różowy ton na szafiry wód, które z jakšœ pieszczotš marszczyły się i biły w zielone skaliste brzegi. Kilka mew zataczało kręgi nad nimfami, a zboku, z lasu laurów o błyszczšcej zieleni jasnej, z drzew migdałowych i magnolii wychylały się wielkie ciała centaurów, pokryte rudym włosem, z twarzami błyszczšcymi żšdzš. Nad całym krajobrazem leżała wielka słodka cisza upalnego dnia, przesycona zapachami kwiatów, szmerem morza i barwami turkusowego nieba, które się rozlewało w wielkš roztocz i w głębi obrazu łšczyło się w jeden ton z morzem. - Czemu one bez ubrania? - Bo im goršco. - Jak pan chcesz, panie Grosglik, żeby się one kšpały! - To scena mitologiczna, panie Grosglik. - To jest przede wszystkim goła scena. - Cudowny obraz, zachwycajšcy! - wołały panie. - Nu, a gdzie tu leży ich ubranie, dlaczego tu ubranie nie namalowane, ten malarz to musi być fuszer. - To sš przecież nimfy, panie Cohn. - Cohn, ty się tak znasz na nimfach jak... nimfy na tobie -zawołał Grosglik. - Panie Cohn, żeby Kray był fuszer, to jegoobraz nie byłby u mnie, pan wie? - rzekła wynioœle, z politowaniem Endelmanowa. - Mój mšż się nie zna na tym, on się zna nabarchanie - tłumaczyła Cohnowa tak goršco, że kilka osób wybuchnęło œmiechem. - Jakie to œliczne! Jakie to morze prawdziwe, zu-pełnie takie same, jakie było przy naszej willi w Genui. Myœmy byli w przeszłym roku w Genui. - W Biarritz też jest dużo wody, ale ja nie lubię patrzeć, bo mnie się zaraz niedobrze robi. - Ale niechaj państwo uważajš, że to morzeprawie słychać, o! a te kwiaty sš tak ładne, jakby były robione, i pachnš prawdziwie -szeptała Endelmanowa, usilnie zwracajšc uwagę zebranych na obraz, bo zaczynali już odchodzić. - Farbę czuć - zawołał Knaabe pochylajšc się do obrazu. - Ale, bo, widzicie państwo, kazałam obrazpowerniksować. - Przez to barwy straciły na œwieżoœci i poczerniały, a potem warstwa werniksu błyszczy się tak, że trudno przez to co zobaczyć - tłumaczyła jej Trawińska po cichu, bo sama dosyć odczuwała malarstwo. - Ja lubię, żeby był glanc! Mnie jest wszystko jedno: landszaft, scena rodzajowa, mitologiczna czy historyczna, jawszystko kupuję, bo my możemy sobie na to pozwolić, ale ja lubię, żeby moje obrazy miały glanc? To porzšdniej wyglšda - tłumaczyła się głoœno i tak szczerze, że Nina musiała przysłonić twarz wachlarzem, żeby nie parsknšć œmiechem. - Bernard, czy ja nie mam racji? - Zupełnš, bo się nadaje większš wartoœć obrazowi. Któż trzyma rondle w kuchni nie wyczyszczone i bez glancu? - Mon cheri, ty się œmiejesz ze mnie, a ja się i tak przyznaję, że lubię, aby wszystko wyglšdało porzšdnie, nowo... - Wiem, bo dlatego kazałaœ poczyœcić pomadkš stare zbroje i chińskie bršzowe figurki. Róża rozeœmiała się z tych objaœnień i żebyzatrzeć ten œmiech zawołała: - Idę ojca przyprowadzić do obrazu. I poszła zaraz do bufetu, gdzie Szaja siedział z Mullerem, i prosiła go, żeby szedł. - Po co mi taka ekspozycja! Mnie tu jest dobrze z panem Mullerem. Ja morze znam, co to jest za wielkie widowisko? Trochę większa sadzawka od mojej, jakš kazałem wykopać w moich dobrach. Kipman, ja cię kiedy zaproszę do moich majštków ziemskich! - zwrócił się do starego przyjaciela, który siedział przy bufecie. - Jakże się panu wydała moja bratowa? - pytał Bernard Borowieckiego. - BšdŸ co bšdŸ wyjštkowa kobieta. Kupuje obrazy, zbiera galerię. - Aby się niš chwalić. Ta galeria wynosi jš we własnym mniemaniu ponad tę ordynarnš, ciemnš masę milionów. To kwestia nie potrzeby, zamiłowania, sztuki, a wprost ambicji. - Mniejsza o powody, bo czy sš takie lub inne, zgromadziły zawsze dosyć pokaŸnš liczbę dzieł istotnie wartoœciowych. - Ach, bratowa ma swój system. Jeœli się jej jaki obraz podoba, to długo chodzi kołoniego, wypytuje się znawców o jego wartoœć, targuje go wytrwale dopiero wtedy, gdy już wie, że kupiwszy go, nic na nim stracić nie może. - Przyjdzie pan do hotelu? Kurowski ma byćdzisiaj. - Przyjdę, bo nie widziałem go ze dwa miesišce. - Może mnie pan usprawiedliwi przed braterstwem, ale wyjœć zaraz muszę. Uœcisnšł mu rękę i wyszedł niepostrzeżony.Mrok już zalewał miasto, zapalano latarnie i wystawy sklepów, gdy się znalazł na Piotrkowskiej. Odetchnšł z pewnš ulgš na powietrzu. Nie opuœcił salonu Endelmanów zaraz po wyjœciu Likiertowej, żeby nie zwrócono na to uwagi i nie zrobiono nowych plotek, które i tak dosyć szarpały imię Emmy. Nudził się piekielnie, bo ani go nie obchodziło towarzystwo, ani produkcje koncertantów, ani obraz nowy. Był jeszcze ogłuszony tš dziwnš rozmowš z Emmš i jej ostatnimi słowami. Nie mógł zrozumieć własnego stanu, bo nigdy przedtem nie czuł się tak bardzo zdenerwowanym i dotkniętym. - Pogardza i nienawidzi! - myœlał i bolała gota pogarda i nienawiœć coraz silniej. Rozdział XII Pod drzwiami mieszkania, na trotuarze, czekała na niego kobieta z czworgiem dzieci, ta sama, która wcišż się starała o wynagrodzenie za œmierć męża. - Wielmożny panie! a to z pokornš proœbš przyszłam - błagała rzucajšc mu się do nóg. - Czego chcecie? - zapytał osi co. - A to wedle tego, co wielmożny pan mi obiecali, że fabryka zapłaci mi za to, co maszyna mojego rozerwała. - A, to Michalakowa? - zapytał łagodniej, patrzšc na jej czerwone oczy i twarz wynędzniałš i sinš, przejedzonš przez nędzę. - Michalakowa, juœci ta sama, co już ode żniw... - Majš wam zapłacić dwieœcie rubli. Trzebawam iœć do pana Bauera, bo on wam zapłaci i tam u niego jest cała sprawa. - Byłam jako i dzisia u tego Niemca, ale tenzapowietrzony kazał me ze schodów œciepnšć i pedział przez lokaja, że me wsadzi do kryminału, kiej go będę nachodziła, jak un ma swoje œwięto. Ażebyœzmarniał, psubracie, za moje siroctwo i poniewierkę. - W poniedziałek przyjdŸcie do kantoru pana Bucholca, to wam wypłacš. Zaczekajcie jeszcze ten dzień. - Adyć ja czekam, wielmożny panie: lato zeszło, kopania zeszły, twarda zima zeszła i wiosna nadchodzi, a ja czekam, wielmożny panie. Bieda me z dzieciamy żre kiej ten zły zwirz, a znikšd poratowania ni ma, jaże mi już mocy i pomyœlunku brakuje do œcierpienia. A jak me wielmożny pan, nasz dziedzic i ociec kochany, nie poratuje,to już pewnikiem zmarniejemy. Zaczęła płakać cicho i z rozpaczliwš bezradnoœciš patrzyła mu w oczy. - PrzyjdŸcie w poniedziałek, jak wam powiedziałem - szepnšł i wszedł do mieszkania, polecajšc Mateuszowi zanieœć tej kobiecie rubla. - To ona jeszcze jest? Wyrzuciłem jš z sieni już trzy razy, a ta jak suka wraca pode drzwi i skomle ze swoimi szczeniętami. Ni ma co, ino jš trzeba sprać. - Dasz jej pienišdze i ani jš tkniesz palcem,słyszysz! -krzyknšł podrażniony, wchodzšcdo pokoju. Maks z fajkš w zębach leżał na otomanie, a Murray, ubrany czarno, z bardzo wzruszonš twarzš siedział przy nim i słodko patrzył w dno kapelusza, który trzymał w ręku. Szczęka latała mu szybciej niż zwykle, bo przeżuwał ustawicznie i podrzucał garbem tak często, że pół surduta wjechało mu ażna kark. Karol kiwnšł im tylko głowš i poszedł do swojego pokoju. Uporzšdkował papiery na biurku, poprawiałkwiaty w wazonach, przyglšdał się długo arb 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż’PŽ c “Ţ Qc ”/Xc •‡*— c –8I8 fotografii Anki, otworzył list czekajšcy na niego, ale nie czytał, odłożył i zaczšł chodzić, przysiadać na wszystkich krzesłach, wyglšdać przez okno. Był jak człowiek ugodzony w samo serce, który nie rnoże zdać sobie sprawy z własnego stanu i chwieje się na wszystkie strony, bezwiednie poszukujšc równowagi i zaczepienia się myœlš o co bšdŸ. Nie mógł się pozbyć tej gryzšcej pamięci słów Em-my. Usiadł wreszcie przed oknem i zapatrzył się bezmyœlnie w resztki dnia, jakie gasły zostatnimi zorzami nad miastem. Mętna, brudna szaroœć zalewała pokój i przynosiła ze sobš nudę i zniechęcenie, jakie zaczynał teraz uczuwać. Nie dał zapalać lamp, siedział w ciemnoœci i słuchał gwarów usypiajšcych ulicy. Głos Maksa rzadko się rozlegał, a natomiast coraz wyraŸniej słyszał przyduszony, głuchy szept Anglika, który mówił: - Co pan chce! Pies się przyzwyczaja do własnej budy. Wie pan, jak idę do Smolińskich, to mnie ogarnia takie dziwne ciepło, taki spokój, tak mi tam dobrze, jasno, wesoło, że potem ze strachem myœlę, że przecież muszę powrócić do siebie, do pustych œcian, do ciemnego, zimnego mieszkania. Już mi tak zbrzydło kawalerstwo, że dzisiaj właœnie postanowiłem... - Oœwiadczyć się... a który to raz z rzędu - mruczał Maks. - Tak, oœwiadczę się i zaraz po Wielkiejnocyœlub. W czerwcu wezmę urlop i zawiozę żonę do Anglii, do rodziny. Ach, jaka ona była dzisiaj œliczna w koœciele! - zawołał. - Któż to ta ona, wybrana? - Dowiesz się pan jutro. - Niemka, Żydówka, Polka? - badał Maks zaciekawiony. - Polka. - Jeœli katoliczka, to nie pójdzie za pana, boone się swojej religii trzymajš z uporem pijanych. - Nic nie szkodzi, bo ja się panu przyznam po cichu, że zaraz, skoro tylko zostanę narzeczonym, przejdę na katolicyzm. Mnie jest wszystko jedno, bo i tak mojš religiš jest miłoœć. - Jak teraz, to tylko żona. - Tylko żonę można kochać i szanować, tylko żony godne sš uwielbienia. - Immer langsam voran, langsam! jeszczeœ pan nie był żonatym, spróbuj pan pierwej, Borowiecki przerwał im rozmowę. - Maks, przyjdziesz do Kurowskiego? - Przyjdę. A ty już wychodzisz? - Tak, do widzenia, Murray. - Pójdę razem z panem. Obcišgnšł szybko surdut, pożegnał się i zaraz wyszli. W tej stronie Piotrkowskiej, pomiędzy Rynkiem Geyera a Ewangelickš, dosyć pusto było na trotuarach i cicho. Niskie, parterowe domy patrzyły na ulicę oœwietlonymi oknami, przez które widać było doskonale wnętrze mieszkań. Borowiecki milczał, a Murray ciekawie zaglšdał przez okna i co chwila przystawał. - Spojrzyj pan, jak to ładnie wyglšda! - zawołał przystajšc przy jednym, przez które, lekko przysłonięte, widać było duży pokój: stół na œrodku, oœwietlony wiszšcš lampš, obsiadła rodzina. Czerwony papa, obwišzany serwetkš, nalewał z dymišcej wazy zupę na talerze dzieci, które łakomymi oczami mierzyły ruchy ojca. Matka, tęga Niemka o jasnej, uœmiechniętejtwarzy, obwišzana niebieskim fartuchem, rozstawiała talerze przed starš siwš kobietš i starym mężczyznš, który wytrzšsał fajkę do popielniczki i opowiadałcoœ głoœno. - Im musi być bardzo dobrze - szepnšł Murray, zazdroœnie obejmujšc oczami tš zwykłš scenę. - Tak, jest im ciepło, majš apetyt i obiad na stole - szepnšł niechętnie Karol i przyœpieszył tak kroku, że Anglik pozostał w tyle i wlókł się wolno, przyglšdajšc się wszystkim oœwietlonym oknom. Był chory na silnš nostalgię rodziny i miłoœci. Borowiecki zmieszał się z tłumem robotników, wylewajšcych się z bocznych ulic i napełniajšcych trotuary Piotrkowskiej, i płynšł z nim bezmyœlnie. Do Kurowskiego było jeszcze za wczeœnie, do knajpy żadnej ochoty nie czuł, z domu wypędziła go nuda, więc się wlókł ulicš niewiedzšc, co zrobić ze sobš i z kilku godzinami czasu. Skręcił w ulicę Benedykta i wszedł na Spacerowš, jako cichszš i bardziej ciemnš. Chodził z jednego końca alei w drugi i zawracał. Chodził wprost po to, aby się zmęczyć, abyfizycznym wysiłkiem przyciszyć te dziwne głosy jakby sumienia, które się budziły w nim i rozdrażniały go coraz boleœniej, i przechodziły następnie w głuchy jeszcze, nieuœwiadomiony żal do Emmy. Zaczynał na nowo rozmyœlać nad tym stosunkiem, zerwanym tak brutalnie i nieludzko, i który ona dzisiaj przekreœliła pogardš pełnš nienawiœci. Nie był młodzieńcem niedoœwiadczonym anisentymentalnym, nie był zbyt skorym do odczuwania niedoli ludzkiej, a pomimo to gryzła go œwiadomoœć, że wyrzšdził wielkškrzywdę. A poza tym, kiedy sobie przypomniał jej dawne pocałunki, jej miłoœć i szlachetnoœć,to wszystko, czego pamięć wobec niej, tamu Endelmanów, nie potrafiła przyspieszyć kršżenia krwi - teraz, w takim zdenerwowaniu, przepalało go jakimœ upartym, mocnym pragnieniem. Zapragnšł znowu jej miłoœci. Nie mógł znieœć spokojnie tej myœli, że się rozstali na zawsze, że nigdy już nie ucałuje jej ust, nie zobaczy tej dumnej głowy w swoich ramionach. Tak go oszałamiała ta myœl, że kilkakrotnieszedł już ku jej domowi i z denerwujšcym biciem serca myœlał o okrzyku, z jakim go przywita. Pamiętał dawne czasy. Ale nie poszedł, wracał znowu na ulicę. Byłby się musiał usprawiedliwiać, a usprawiedliwiać się nie miał czym. A potem gryzł go jakiœ wstyd, bo dobrze pamiętał przysięgi i te zapewnienia wiecznej miłoœci, jakie jej składał tak niedawno jeszcze... Wstyd było mu również tego rozmazgajenia, jakie czuł w tej chwili. Wzišł się przecież w garœć rozumu i zimnego handlowego rozsšdku, popełniał wiele rzeczy złych umyœlnie, zasklepiał sięw sobie umyœlnie i opancerzał serce egoistycznymi sofizmatami. Wyrzucał stale z budżetu swojego życia wszystko, co tylko nosiło œlad jakikolwiek uczucia, porywu bezwiednego, interesu ogólniejszej natury - wszystko, co mogło przeszkodzić mu do zrobienia majštku i do spokojnego nasycania się życiem. Spekulował na zimno, uwodził kobiety na zimno, bo wypadały mu taniej niż płatne kochanki, żenił się prawie na zimno, wszystko obliczał i tak się trenował dobrze, że chwilami czuł, że jest nowym, innym człowiekiem, że wyniesione z domu, ze szkół, ze społeczeństwa popędy, aspiracje i wierzenia - zagasły w nim zupełnie. Zdawało mu się tylko, bo przyszło coœ, taka choćby pogarda kobiety kiedyœ kochanej, takie jedno nic, które swojš potęgš niewytłumaczonš skojarzeń zbudziło w nim na nowo tak starannie pogrzebane œwiaty. Patrzał teraz z trwogš, że jednak nie zdołał utopić całej duszy w interesach, w fabryce, w takiej œciœle egoistycznej egzystencji, że duszę ma pełnš tych mar, które się zbudziły i potężniejsze niż dawniej dopominały się o swoje prawa. Jakby pierwsza młodoœć się w nim zbudziłaspod popiołów tego mechanicznego łódzkiego życia, młodoœć ze wszystkimi wierzeniami i złudzeniami. Poczuł jakiœ mocny głód wrażeń. Samotnoœć mu zacišżyła. Poszedł spiesznie do "kolonii", ale tam prócz służšcej nie zastał nikogo. Służšca go zapewniała, że panie zaraz przyjdš, ponieważ niedługo zacznš się schodzić zwykli niedzielni goœcie, - A gdzie panna Kama? - W salonie. Niedawno słyszałam Picola, to tam być musi i panna Karna. Jakoż znalazł Karne, œpišcš na kozetce. Picolo zawarczał cicho na intruza, ale poznawszy go, schował biały kudłaty łeb w jej włosy i zamilkł. Kama spała na wznak, z rękami pod głowš.Przez otwarte drzwi z przedpokoju oblewało jš œwiatło i złociło jej dziecinnš,zarumienionš twarzyczkę, otoczonš pierœcionkami czarnych włosów pozakręcanych w białe szpilki. Wyszedł po cichu, aby jej nie zbudzić. - Nie mam nawet gdzie pójœć - myœlał, bo chociaż pamiętał, że obiecał być dzisiaj o zmroku u Lucy, nie poszedł. Teraz, gdy miał tak rozmiękczonš duszę melancholijnymi przypomnieniami Emmy i takpełnš przeróżnych drgań, Lucy była mu wyrzutem sumienia. Gniewała go swojš ordynarnoœciš i głupotš.Nie mógł się w niej teraz dopatrzeć ani jednej z tych zalet, jakie jeszcze wczoraj widział. I na pewno, gdyby mógł mówić o niej w tejchwili, toby jš odsšdził od wszystkiego, aby tym sposobem usprawiedliwić się przedsobš i uspokoić nieco roztrzęsione nerwy. Nie namyœlajšc się już poszedł do hotelu, do Kurowskiego, z którym się kilka tygodni nie widział. - Pan Kurowski? - zapytał na pierwszym piętrze posługacza. - Zaraz się dowiem, czy wstał. Powrócił zachwilę, proszšc za sobš. - Karol? - zapytał silny, dŸwięczny głos z drugiego pokoju. - Tak, œpisz jeszcze? - Niezupełnie. BšdŸ łaskaw przejœć do saloniku, za dwie minuty przyjdę. Borowiecki czekał dosyć niecierpliwie, spacerujšc po niewielkim, bardzo wykwintnie umeblowanym saloniku. Kurowski, prócz mieszkania przy swojej fabryce w jednej z podmiejskich wsi, miał w tym hotelu drugie, łódzkie mieszkanie, do"dyskretnych funkcyj", jak mówił. Przyjeżdżał co sobotę i zwykle wieczorem przyjmował grono dobrych znajomych, pił z nimi, gadał i grywał w karty; przez niedzielę całš spał i wieczorem jechał do domu, znikajšc na cały tydzień. Życie podobne prowadził od lat kilku. Nie miał zupełnie przyjaciół, chociaż z bliskimi, których przyjmował, był na ty. Był to dziwny egzemplarz wykolejonego, który przywarł do powierzchni tej "ziemi obiecanej", zaaklimatyzował się o tyle, że robił pienišdze i zerwał ze œwiatem, z którego wyszedł. Niewiele wiedziano o nim. Przed dziesięciu laty zjawił się na bruku łódzkim z resztkami wielkiej fortuny, któršstracił podobno z dobrym humorem. Założył fabrykę z jakimœ aferzystš ciemnego gatunku i po roku wyszedł z niej bez grosza. Potem usiłował sam coœ robić,również bez powodzenia. A potem "uczył się pracować", jak okreœlał swój kilkoletni ciężki żywot, spędzony na podrzędnym stanowisku w fabryce Bucholca. Założył w końcu znowu do spółki jakšœ fabryczkę przetworów chemicznych, bo kończył kiedyœ podobny wydział w Niemczech, i już nie zbankrutował, przeciwnie, pozostał sam, a wspólnik, jakiœeks-obywatel, wyjechał do Warszawy starać się o miejsce przy tramwajach. Fabryka rozwijała się z tym szalonym amerykańskim poœpiechem, jaki tylko w Łodzi widzieć można, popychana jego energiš i niesłychanie wytrwałš, rozumnš administracjš i gruntownš fachowoœciš. Nie zbankrutował, nie spalił się ani razu, nie oszukiwał, a szedł prędko do majštku. Postanowił go zdobyć i zdobywał szalonš pracš i wytrwałoœciš. Poza tym był to dziwny człowiek. Arystokrata do głębi, nienawidzšcy arystokracji; konserwatysta, fanatycznie wierzšcy w postępy wiedzy; wolnomyœlny, azajadły wielbiciel absolutyzmu; katolik szczery, szczerzej jeszcze drwišcy z wszelkich religii, wykwintny sybaryta nie cierpišcy wszelkiego trudu, a równoczeœniepracownik namiętny. Drwił z wszystkich i ze wszystkiego, a miał współczujšce serce dla każdej niedoli i wielki pobłażajšcy rozum. Była to paradoksalna sprzecznoœć, pokrywajšca bardzo jednolitš, oryginalnš jednostkę. - Kurowski to jest polnische Misch-Masch! -okreœlił kiedyœ Bucholc, który go bardzo poważał. Borowiecki przystanšł, bo zdawało mu się,że słyszy jakby głos kobiety i szelest sukien w pokoju Kurowskiego, ale przycichło zaraz i on sam wszedł. Był jakiœ niespokojny, przywitał się i usiadł przy stole z pewnš niecierpliwoœciš. - Przyjdzie kto dzisiaj? - zapytał podnoszšcna Karola orzechowe wielkie oczy. - O ile wiem, to będš wszyscy. Nie widzieliœmy się całe trzy tygodnie. - I tęskniliœcie, co? - rzucił niedbale. Uœmiech przeleciał po jego twarzy. - Chociażby dlatego, abyœ mógł wštpić. - Nie wštpię, bo musiałbym i wam to królewskie dostojeństwo myœli czasem przeznaczać. - A nie chcesz? - Nie mogę jakoœ. Pomińmy to, jesteœ jakiœ niewyraŸny, masz wyraz twarzy zdradzonego po raz pierwszy męża. - Czemuż nie wyraz chorego na niestrawnoœć? - wykrzyknšł Karol, dotknięty pewnš prawdš, zamkniętš w tym okreœleniu. - Jak chcesz! Czy oni na pewno przyjdš? - zapytał spoglšdajšc na zegarek i ironiczne,złoœliwe spojrzenie rzucił na kotarę, przysłaniajšcš drzwi sypialni, poza którš rozległ się bardzo delikatny szmer. - Maks, Endelman i Kessier będš z pewnoœciš, bo Maks się wyspał, a tamci dwaj wynudzili się porzšdnie na dzisiejszymprzyjęciu Endelmanów. - Dostałem zaproszenie! No i cóż, dużo było złotych cielšt? - Doskonałe okreœlenie, Bernard informował mnie szczegółowo o ich posagach, no i oglšdaliœmy je po kolei, ale to wcale nie zajmujšce widowisko, nie. Trzšsł głowš melancholijnie, bo twarz Emmy stanęła przed nim i przypomniały musię jej słowa, - Trawińscy być mieli, bo on wczoraj był umnie i mówił. - A byli. On się nudził w tym żydowsko-niemieckim morzu, a ona robiła sensację swojš urodš i wykwintem. Była także i Smolińska. - Była? To wypadek dnia. Jakże znajdujesz tę antycznš pięknoœć? - Że jest bardziej antycznš niż pięknš. - Masz rację, jej uroda ma więcej sławy niż pięknoœci. Obmówili jš za odległej młodoœci, że jest pięknš, i ta płotka kursuje z jednakš siłš przez szereg pokoleń. Borowiecki skrzywił się tylko do uœmiechu izamilkli. - A jednak tobie coœ jest? - Dlaczego przez całe trzy tygodnie nie byłeœ w Łodzi? -zapytał nie odpowiadajšc na pytanie. - A, dlaczego? - zaczšł podrzucać nóż i chwytać ze zręcznoœciš żonglera. - Dlaczego? oto dlatego - obrócił się do niegoramieniem i pokazał lewš rękę na temblaku.- Wypadek? - Tak, dwa cale stali. - Kiedy! - zapytał prędko, jakby z niedowierzaniem. - Dwa tygodnie temu - odpowiedział ciszej ijego brwi czarne napięły się niby łuki nad oczami, œwiecšcymi twardo i surowo. Teraz dopiero Borowiecki spostrzegł jakšœ chorobliwš zielonawš bladoœć jego twarzy i wpadnięte oczy. - Kobieta? - rzucił więcej do siebie niż do niego. - Nie znam ani jednej takiej, za którš bym poœwięcił paznogieć! - powiedział prędko i zaczšł niespokojnie gładzić czarne, mocno przerzedzone włosy i brodę również kruczo czarnš, która mu zakrywała kołnierzyk i pół gorsu. - Bo takich nie ma! Zupełnie nie ma! - zaczšł goršco Karol. - Sš albo samice głupie, albo płaczliwe sentymentalne gęsi; człowieka, zupełnego człowieka pomiędzy nimi nie znalazłem. Chciał za obecny swój nastrój mœcić się naogóle kobiet, ale Kurowski mu przerwał. - Bo nie człowieczeństwa szukałeœ w swoich kochankach -tylko miłoœci. Nie maszgłosu w tej sprawie dotšd, dopóki nie przestaniesz pleœć o nieczło-wieczeństwie kobiet, dopóki nie przestaniesz traktować je jako zabawki, jako żer; dopóki patrzysz na kobiety przez pryzmat apetytu -tylko apetytu. - Ciekawym, kto patrzy z nas na młode, piękne kobiety inaczej? - A nie wiem, bo ja to nie - odpowiedział niedbale. - A mnie z takiego samego powodu odbierasz prawo sšdzenia? -pytał podrażniony. - A ty mi zabraniasz mówienia chociażby pozornych sprzecznoœci? Zaczšł się œmiać. - W takim razie po cóż się bawimy pustymi słowami! - O tym właœnie myœlę od poczštku, a ty dopiero po czterdziestu minutach przyszedłeœ do tego samego. - BšdŸ zdrów! - rzekł zirytowany Karol i szedł ku drzwiom, ale mu Kurowski zastšpił drogę bardzo żywo. - Nie dziwacz, jesteœ zirytowany na ludzi, a chcesz się odbijać na mnie. Zostań. Chciałbym, żeby nikt więcej dzisiaj nie przyszedł - dokończył. Karol został; usiadł w fotelu i tępym wzrokiem zapatrzył się w œwiatło kilkunastu œwiec, pozapalanych w wielkich srebrnych kandelabrach, bo Kurowski nie cierpiał w mieszkaniu gazu, nafty i elektrycznoœci. - Odwołaj, że dzisiaj nie przyjmujesz nikogo, ja zaraz wyjdę. - Ba, odwołać muszę, ale chce mi się jednoczeœnie widzieć i tego łódzkiego Hamlecika, Bernarda, który nie tylko karykaturuje naœladownictwem moje słowa i definicje, ale i kolor moich skarpetek. Chciałbym również zobaczyć to mięso - Maksa, i tego wilka niemieckiego - Kesslera,nie mówię już o reszcie. Brakowało mi wasprzez ten czas. - Nie miał cię kto bawić w chorobie? - Istotnie, przyznam ci szczerze, że wy bywacie nieraz wysoce zabawni. - Dobrze wiedzieć o tym, muszę ci w imieniu wszystkich podziękować za szczeroœć. - A, trudno nie być szczerym - zawołał takim akcentem żartobliwym, że obaj spojrzawszy sobie w oczy uœmiechnęli się i zamilkli. Kurowski poszedł do drugiego pokoju i powrócił za chwilę. Karol spoglšdał na niego i czuł jakšœ niezwykłš potrzebę mówienia, glšdał się długo arb 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż—PË c ˜ c ™šc š): ›×+=c €œ:O# wypowiedzenia się nawet choćby półsłówkami, a milczał, bo wobec jego zimnej twarzy i gryzšcego ironiš spojrzeniazamykał się w sobie i cofał pospiesznie w głšb, i siłš powstrzymywał wyrazy cisnšce się na usta. - Cóż twoja fabryka? - zapytał po pewnym czasie Kurowski. - Sprawy stojš tak, jak ci objaœniałem w ostatnim liœcie. Za tydzień Moryc przyjedzie, to się zabierzemy do roboty. - Zapomniałem ci powiedzieć, że widziałem pannę Ankę w Warszawie. - Nie wiedziałem nawet, że miała tam być. - Po cóż się opowiadać miała? Chcesz, żebysię dla panien œwiat kończył na narzeczonych? - Zdawało mi się, że powinien się kończyć na narzeczonych właœnie, - Jeœli nie majš kochanków. A dlaczegóż to ty na tym nie poprzestajesz? - Zabawne pytanie! Jesteœ wyznawcš idei Bjornstjerna-Bjornsona. Wštpię, czy się to podoba twojej kochance. - Aaa! - zaczšł ziewać - mówimy o rzeczach, które mnie nic a nic nie obchodzš. - Dzisiaj. - Może i przez jutro jeszcze - zakończył niedbale dzwonišc na garsona, któremu polecił nie puszczać dzisiaj nikogo do siebiei przynieœć kolacyjnš kartę. Karol przecišgał się ociężałe i położył głowę na grzbiecie fotelu. - Może kazać wnieœć łóżko, co? - Dziękuję ci, pójdę zaraz do domu. Jestem strasznie znużony i taka wstrętna apatia obwinęła mnie, że się czuję coraz bezsilniejszym. - Każ się własnemu lokajowi wypoliczkować, to cię orzeŸwi; jest to œrodek radykalny, bo apatia jest najstraszniejszym wrogiem życia. - Nie odpisałeœ mi, czy dajesz kredyt lub nie? - Daję. Proszę cię, czemuœ nie zameldował lokajowi, że przychodzisz z interesem, byłbym ci powiedział, że interesy załatwiam w kantorze, a tutaj przyjmuję tylko przyjaciół, - Przepraszam cię, zapytałem się prawie bezwiednie. Nie dziw się temu, że jestem pochłonięty tš swojš fabrykš. Chciałbym jšwidzieć jak najprędzej w ruchu. - Tak mocno pragniesz pieniędzy? - Nie tyle co niezależnoœci. - Niezależnoœć majš tylko nędzarze, bo już nawet i miliarderzy sš jej pozbawieni. Człowiek posiadajšcy rubla jest już niewolnikiem tegoż rubla. - Paradoks! - Rozważ, a przekonasz się. - Być może, ale w każdym razie wolę być zależnym na sposób Bucholca od własnych milionów niż od pierwszego lepszego zbogaconego parobka. - To inna kwestia, bardziej praktyczna, ale patrzšc szerzej, to zobaczymy, że ta niezależnoœć jest złudzeniem absolutnym w ogólnoœci, a niezależnoœć poszczególna, niezależnoœć ludzi bogatych jest niewolš. Przecież taki Knoll, Bucholc, Szaja, Muller i stu innych to najbardziej nędzni niewolnicy własnych fabryk, najmniej samodzielne mechanizmy, nic więcej. Znasz przecie życie fabrykantów i życie fabryk, to wiesz tak dobrze o tym jak i ja. Pomyœl, co za dziwna kombinacja rozwija się dzisiaj w œwiecie: człowiek ujarzmił potęgi przyrody, odkrył masę sił - i poszedł w pęta właœnie tych samych potęg. Człowiek stworzył maszynę, a maszyna człowieka zrobiła swoim niewolnikiem; maszyna będzie się rozrastać i potężnieć do nieskończonoœci i również wzrastać i potężnieć będzie niewola ludzka. Voila! Zwycięstwo kosztuje zawsze więcej niż przegrana! - Rozważ. - Nie, bo musiałbym dojœć do innych zupełnie wniosków. - Ja mam gotowe, mogę ci je rozsnuć natychmiast, również będš logiczne. - Dziwi mnie tylko, że sam tak ochotnie poszedłeœ w niewolę swojej fabryki. - Skšd wiesz, że ochotnie? czemu nie przypuszczasz koniecznoœci, żelaznej koniecznoœci, musu ohydnego! Mówił prędko i ze złoœciš, którš mu przyniosły te bolesne jakieœ przypomnienia.- Jesteœ niekonsekwentny. Gdybym tak myœlał i miał podobny do twojego kšt patrzenia na œwiat, to nie robiłbym nic, bo i po co? - Żeby mieć pienišdze, dużo pieniędzy, tyle, ile mi potrzeba mieć, to pierwsza przyczyna, a druga jest ta, żeby rozmaite chamy niemieckie nie mogły powiedzieć: "JedŸcie do Monaco." A potem chcę na tym gruncie szachrajstw zaszczepić nieco cnoty- zakończył szyderczo. - Aby jš tym lepiej sprzedawać? - Cóż warta jest cnota, której dobrze sprzedać nie można? - Tyœ się ze swojš nie bardzo drożył - rzucił Karol przypomniawszy sobie ostatniego jego wspólnika, który ze spółki nie wyniósł ani grosza, pomimo że włożył w niš wiele. - To podłe oszczerstwo! - krzyknšł Kurowski gwałtownie uderzajšc krzesłem opodłogę. Oczy mu rozbłysły potężnym płomieniem, atwarz zadrgała gwałtownie ze wzruszenia,ale się wnet opanował, usiadł z powrotem,zapalił papierosa, pocišgnšł kilka razy, rzucił go i wycišgajšc rękę rzekł cicho: - Przepraszam cię bardzo, jeœlim cię dotknšł. - Wierzyłem trochę plotkom, bo sšdziłem cię po łódzku, ale teraz wierzę tobie i nie gniewam się zupełnie, rozumiem, że mogło cię moje przypuszczenie zaboleć. - Nie okpiłem, bo sposobnoœć nie była po temu i i nie miałem kogo - powiedział, ale pod tym cynizmem czuć było jeszcze wzburzenie wielkie. Kazał sobie przynieœć butelkę wina i pił szklanka po szklance. - Szkoda, że nie żyłem sto lat temu - zaczšł zwykłym tonem. - Dlaczego? - Byłbym się lepiej bawił na œwiecie. Sto lattemu było jeszcze dobrze. Istniały jeszczepotężne instynkty i potężne namiętnoœci, jeœli byli zbrodniarze, to takiej miary jak Danton, Robespierre i Napoleon, jeœli byli zdrajcy, to tacy, którzy sprzedawali całe ludy, jeœli złodzieje, to tacy, którzy kradli państwa. A dzisiaj co? kieszonkowe złodziejstwo i zgniecie scyzorykiem w brzuch! - I nie potrzebowałbyœ w tamtej epoce fabrykować swoich chemikaliów. - Miałbym robotę innš, pomagałbym Robespier-rom œcinać łby Żyrondzie i Dantonom, a Barrasom œcinać Robespierrów, żeby pozostałych kazać zatłuc kijami i wyrzucić psom. - A w końcu? - zapytał Karol, niespokojnie patrzšc na niego, bo mówił z zamkniętymi oczami i wyglšdał na niezupełnie przytomnego. - A w końcu pani Liberte, Fraternite, Egalite plunšłbym w oczy, bo jest nonsensem i œmierdzi, a poszedłbym pomagać Wielkiemu oczyszczać œwiat z hołoty. Karol zaczšł się œmiać bioršc jednoczeœnie kapelusz. - Dobranoc ci. - Już idziesz? Dopiero siedzisz godzinę i pół. -- Liczyłeœ tak œciœle? - Ze strachem, żeby nie było więcej. No, doœć tych głupstw. W przyszłš sobotę czekam cię, czekam was wszystkich. - Mam zamiar być wtedy u narzeczonej. - Poœlij zastępcę, a sam pojedziesz w niedzielę. Liczę na ciebie z pewnoœciš. Karol szedł Piotrkowskš, ale czuł się jeszcze więcej zdenerwowanym i znużonymniż przedtem. Zyskał tylko to, że pozbył się tych jakichœ ciemnych niepokojów i wyrzutów sumienia. Jakieœ resztki niedawnego nastroju miał jeszcze w duszy, ale co chwila zapominał osobie, bo mu w mózgu dŸwięczały paradoksalne wywody Kurowskiego, które również prędko przeżuł. Wracał do równowagi, bo zachciało mu się gwałtownie jeœć. Więc wstšpił po drodze do "Victorii". W restauracji było prawie pusto z powodu przedstawienia w teatrze, które się niedawno zaczęło. Garsoni drzemali w ciemnej sali od ulicy, a po dwóch pierwszych, oœwietlonych, łaził Bum-Bum, poprawiał binokle obu rękami, trzaskał w palce i przystawał co chwila, wpatrujšc się w œwiatła wysadzonymi, martwymi oczami. Przy bufecie stał wysoki, tęgi mężczyzna zbardzo małš spiczastš głowš, pokrytš czarnym mchem włosów, maleńkie czarne punkciki, które stanowiły głęboko obsadzone oczy. œwieciły mu z czerwonej twarzy, przeciętej tak szerokimi ustami o wywiniętych ergach, że były podobne do nalepionych sinych wałków waty. Pochylił się nad bufetem, oblizywał œwiecšce usta, wysysał co chwila wšsy, wycierał serwetkš spiczastš czarnš bródkęi szeptał do stojšcego przy nim niskiego grubasa, który połykał prawie jakiœ butersznit, ruszajšc przy tym wšsami, nosem, brwiami i wytrzeszczajšc zapłynięte tłuszczem oczy. - Mój paneczku kochany, a może by tak koniaczek jeszcze raz, co? Niech no pani strzyknie, a potem tak kawiorku, befsztyczek po tatarsku, co? Oby nam się dobrze działo! Stuknęli się i wypili. - Mój paneczku kochany, a tak przepowiedzieć sobie jeszcze do trzeciego razu, co? Karol przeszedł do pokoju od podwórza i nim mu podali jeœć, przeglšdać zaczšł ostatnie gazety. Przyszedł zaraz za nim Bum-Bum, szedł zygzakowato, nogi mu ostro wyskakiwały i drgały tabetycznie, a binokle co chwila opadały na piersi. - Dobry wieczór! Z dyrektora rzadki goœć! -bełkotał jakoœ niewyraŸnie i rybie martwe oczy nastawiał na niego. - Mieszkam daleko - odpowiedział krótko, przysłaniajšc się gazetš, aby się go prędzej pozbyć. - Co to? - zapytał prędko, odsuwajšc się mimowolnie, bo Bum-Bum nachylił się nad nim. - A, niebieskie nitki ma dyrektor na ramionach i plecach, o! Zaczšł z niego œcišgać ruchem takim, jakbyte nici były nieskończonej długoœci. Borowiecki przejrzał się w lustrze, ale nie zobaczył nic. - Wszyscy dzisiaj tak jakoœ oplštani... - bełkotał Bum-Bum. - Ma pan jeszcze na plecach! I znowu snuł z niego te urojone jakieœ nici,motał je w rękach, rzucał na podłogę i snuł dalej, poruszajšc się automatycznie, zapatrzony wzrokiem, który nic nie widział, w te zwoje błękitnych włókien, jakimi był osnuty Borowiecki, który zniecierpliwiony zadzwonił na garsona wskazujšc głowš Bum-Buma. Garson ujšł go pod ramię i odprowadził. Bum-Bum nie stawiał oporu, szedł jak senny, tylko zaczšł z niego zdejmować nici całymi garœciami i rzucać na ziemię. Na Borowieckim zrobiła ta scena tak przykre wrażenie, że z poœpiechem zjadł i wyniósł się; w bufecie Bum-Buma już nie zastał, był tylko ten wysoki, siedział przy stole, głoœno mlaskał językiem i z kawałkiem befsztyku w zębach gadał. - Ręka rękę... tego, uważa paneczek kochany! O ile się da... o tyle się zrobi. Gruby nie odpowiadał, bo miał usta zapchane mięsem, tylko jeszcze szybciej poruszał twarzš, Na rogu pasażu Meyera pod latarniš Borowiecki znowu spostrzegł Bum-Buma, szedł wolno i snuł dalej tę urojonš przędzę, snuł z latarń, z przechodniów, z domu; z powietrza łapał nad głowš, bo musię zdawało, że cała ulica jest zasnuta niby pajęczynš, więc jš rwał, œcišgał i jakby się przedzierał przez niš. - Delirium tremens - szepnšł Karol z politowaniem i pojechał do domu; obiecywałsobie, że zaraz pójdzie spać i wyœpi się za wszystkie czasy. Mateusz grał na harmonijce, a w ciemnej, długiej sieni kilka sług z domów sšsiednich walcowało z zapałem. Przerwał im tę zabawę zabierajšc Mateusza do mieszkania. Maksa Bauma już nie było, pozostał tylko po nim szumišcy jeszcze samowar. Kazał posłać łóżko, zapowiadajšc, żeby w sieni było cicho, bo zaraz po herbacie pójdzie spać. Nie poszedł jednak, bo gdy go owionęła cisza mieszkania, wtedy go schwycił taki ostry spazm nudy, że nie wiedział, co ma zsobš zrobić. Rozebrał się, ale spać nie poszedł, zaczšł przeglšdać jakieœ papiery i rzucił je z niechęciš na stół, zajrzał do Maksa pokoju-ciemny był i wionšł pustkš. Popatrzył na ulicę cichš i usypiajšcš już poœwištecznym ruchu. W całym domu panowała cisza przygnębiajšca, a z każdego kšta mieszkania wyłaziła nuda i pustka. Nie mógł już dłużej wytrzymać w tej samotnoœci pospiesznie się ubrał i nie pamiętajšc już ani o niedawnych zgryzotachz powodu Emmy i postanowie niach życia inaczej, pojechał do Lucy. Rozdział XIII Po południu na drugi dzień Borowiecki, rzeŸwy, wyœwieżony, spokojny zupełnie po wczorajszej burzy, która przeszła nie zostawiajšc w nim innego œladu nad drwišcyuœmiech z samego siebie, podobny jasnoœciši humorem do tego dnia niedzielnego, jaki zatopił ŁódŸ w słonecznych blaskach, cieple i radoœci nadchodzšcej wiosny, wybierał się z wizytš do Mullerów. Szykował się do niej tak starannie, że Maks mruknšł niechętnie: - Komediowy amant! Ale Maks nie był dzisiaj w dobrym humorze.Przyszedł do domu póŸno, wstał jeszcze póŸniej, bo o drugiej po południu, i łaził pomieszkaniu w pantoflach, zaglšdał we wszystkie kšty, próbował się ubierać, ale wszystko mu było niedogodnym, więc zarzucił cały pokój bieliznš i garderobš, kopišc je ze złoœci i wymyœlajšc co chwila na Mateusza, to na praczkę, że mu przypaliła kołnierzyki, to znowu zaczšł irytować się na szewca, który mu reperował kamaszki i pozostawiał w œrodku ostre końce szpilek; tak zapewniał o tym Mateusza, który się zaklinał na wszystkie œwiętoœci mu znane, że to nieprawda, że kamaszki w œrodku sš gładkie jak aksamit. - Ani kruszyny nie ma, ani tylego Ÿdziebdzia!- Małpa zielona jesteœ, mnie najwyraŸniej kole, a ten gada, że nic nie ma! - Wsadziłem palec, nic nie czuję, potem całš rękę i tyż nie ma. - To ozorem pomacaj, to odczujesz tak samo jak ja nogš! -krzyczał wyrywajšc mubut. - Hale, ja ta ni mam ozora w tym samym miejscu co pan - rzekł z gniewem famulus iwyniósł się trzaskajšc drzwiami. Maks poszedł do okna i tam pod œwiatło skrobał w bucie pogrzebaczem. - Po czym ty masz taki katzenjamer złoœci?- zagadnšł go Borowiecki wcišgajšc rękawiczki. - Po czym? Już mnie diabli biorš ze wszystkiego. Wczoraj zmarnowałem sobie wieczór przez Kurowskiego. Był, a nie przyjmował u siebie, bo przyjmował jakaœ... małpę! Poszedłem do domu już zły,a tam przy kolacji uraczyłem się na dobre! Niech jasne pioruny spalš wszystkie buty i wszystkich szewców! Trzasnšł kamaszkiem o podłogę, pogrzebacz rzucił pod piec i zaczšł się szybko rozbierać. - Co robisz? - Idę spać - powiedział ponuro. - Niech diabli wszystko wezmš, tu buta włożyć nie mogę, bo kłuje, ta klempa popaliła mi kołnierzyki, w domu piekło, tego już za wiele. Mateusz! - ryknšł pełnš piersiš. -Jakby kto do mnie przychodził, to mnie dzisiaj nie było i nie ma, słyszysz? - To się wie, a jakby ta... jak się nazywa, panna Antka przyszła? - To jš wyrzuć, a jak mnie obudzisz, to ci łeb przekręcę na drugš stronę i takš watę ci z pyska zrobię, że cię rodzona kochanka nie pozna. Telefon zaknebluj, przynieœ samowar i wszystkie dzienniki. - Cóż się u was stało? - zapytał Karol, zupełnie nie zdziwiony jego sposobem przepędzania œwišt i niedziel, bo się to zdarzało zbyt często. - Co? Od jutra zmniejszamy dzień roboczy odwadzieœcia pięć procent. Sezon zupełnie martwy, nic się nie sprzedaje, magazyn zawalony, weksli nie płacš, a w dodatku ojciec zamiast dawno zmniejszyć iloœć godzin roboczych lub oddalić z połowę robotników, płacze, że ci biedacy nie będš mieli co jeœć, i żyruje rozmaitym łajdakom weksle. Za rok sam nie będzie miał co jeœć.Niech sobie zdycha, jeœli mu się tak po-doba, ale po co ja mam na tym cierpieć! - Połowa fabryk zmniejsza płacę, oddala robotników i ogranicza produkcję. Słyszałem wczoraj u Endelmanów, rozprawiano dosyć szeroko. - Niech ich diabli wezmš wszystkich razem,co mnie to obchodzi, ja tylko nie chcę, żebymnie wzięli, i żebym spokojnie mógł spać! Wsunšł się pod kołdrę, wykręcił twarzš doœciany i sapał głoœno z irytacji. - Ojciec musi być bardzo zmartwiony, żal mi go bardzo. - Nie gadaj mi o nim, bom taki zły, że oddałbym go każdemu za darmo! - zawołał siadajšc gwałtownie na łóżku. - Stary niedołęga! robi sam jak ostatni robotnik, zamęcza się, odmawia sobie nawet tego, żew tym roku nie pojedzie do Ems, chociaż doktór radził mu jechać i nawet nakazywał; robi bokami tak, że mu już wszystkie warsztaty stanš niedługo, a tu wczoraj przyjeżdża mšż Berty, ten miły Fryc Wehr, i jak zaczšł go podchodzić, tak stary wycišgnšł prawie ostatnie pienišdze idał łajdakowi, a potem matce mówi, że sięczuje tak dobrze, iż już nie pojedzie do wód. Już nie wiem, co się stanie z nami, bostraciłem nadzieję uratowania firmy. Dorobił się tyle na swojej uczciwoœci, że po czterdziestu latach roboty, jak teraz umrze, to będę go musiał pochować za swoje pienišdze. - Za wczeœnie o tym mówisz, będzie się jeszcze trzymał długo. - Fabryka nie wytrzyma roku, musi zdechnšć, bo paszy zbraknie, a jak fabrykaklapnie, to stary jej nie przeżyje! Zdechnie z niš razem, ja go znam dobrze. A kto się uparł ręcznš fabrykš wytrzymać konkurencję z parš, tego można od razu posłać do domu wariatów. - Rzeczywiœcie, jest to maniactwo tak dziwne, że aż œmieszne. - To jest œmieszne dla obcych, ale dla nas to maniactwo jest tragiczne, a szczególniejteraz, kiedy cała ŁódŸ się trzęsie, kiedy mocne nawet firmy kładš się jak zboże, a, glšdał się długo arb 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żPŞc žúČ c ŸÂH c   )÷ c Ą7S: ˘T?( kiedy bankructwami całe miasto œmierdzi, kiedy już nie wiadomo komu dać kredyt, a komu nie dać, bo wszyscy zarywa jš. Jak ty myœlisz, czym my od paru lat żyjemy? już nie kołdrami ani kapami, bo te już naœladuje Zuker i sprzedaje o pięćdziesišt procent taniej, żyjemy tymi czerwonymi płócienkami, żyjemy czerwonym kolorem, którego jeszcze dzisiaj nikt nie potrafi naœladować. Tylko ten towar idzie jako tako, ale on jest taki drogi, że gdyby szedłnajlepiej, żeby się sprzedawało wszystko, co tylko zrobić można, to się zarobi na tymdziesięć procent. Ja mam już tak dosyć tego kramarstwa, że jak ty prędko nie zajmiesz się fabrykš, to sam, chociaż nic nie mam, założę i plunę na wszystko. Zbankrutuję, to zbankrutuję, ale będę przynajmniej coœ robił! Położył się znowu, okręcił kołdrš po uszy i milczał. - Sezon jest zły, bankructwa sš na porzšdku dziennym, ogólnie zmniejszajš produkcję wszyscy z wyjštkiem trzech, może czterech wielkich fabryk, które majš za co przebyć kryzys; jest nawet Ÿle, ale już sš widoki poprawienia się interesów. Ostatnie urzędowe zawiadomienia głoszš, że w całej Rosji oziminy jesieniš doskonałe, zimę przetrzymały œwietnie i zapowiadajš się doskonale. Jeœli wiosna nie zawiedzie, jeœli urodzaje będš dobre przez dwa lub trzy lata, a ceny na zboże nie spadnš w tym czasie, czego się nawet nie przewiduje z powodu wyczerpania zapasów u nas i za granicš i z powodu nieurodzajów indyjsko-amerykańskich, to nasz rynek koło jesieni zacznie się ożywiać. Jest jeszcze jedna przyczyna, dlaczego musi byćlepiej w przemyœle tkackim: oto rozpoczęcieolbrzymich państwowych robót, które pochłonš setki milionów i zajmš dziesištki tysięcy ršk obecnie bezczynnych! Słyszysz,Maks! - Słyszę, ale powiem waszym przysłowiem:Patyczki strużš, a ptaszki jeszcze w lesie. Karol nic się na to nie odezwał, tylko włożył palto i pojechał do Mullerów. Na Piotrkowskiej spostrzegł Kozłowskiego,który po całych dniach włóczył się po mieœcie. Stał jak zwykle w baletowym pas, z cylindrem na tyle głowy, który co chwila zsuwał na czoło gałkš laski i odsuwał, rozmawiał z dyrektorem teatru, który w baraniej siwej czapce, z jasnym zawiesistym wšsem i orlim nosem miał minę atamana koszowego. Odkłonił im się spiesznie i nie zważajšc na znaki Kozłowskiego, chcšcego zatrzymać dorożkę, pojechał dalej. Mullerowie mieszkali za gmachami swojej fabryki, oddzielonej ogrodami od mieszkania, wychodzšcego na innš ulicę. Ulica była mało zabudowana i zaraz prawieza ich domem wychodziła w pola, ale pomimo to była już uregulowanš, miała bruk, trotuary i gazowe oœwietlenie z tego powodu, że kilku fabrykantów miało tutaj swoje mieszkania. W oknie niskiego parterowego domu, przyciœniętego bokiem do piętrowego pałacyku, zażółciła się na chwilę pomiędzymasš kwiatów twarz Mady i zniknęła. W przedpokoju zastał Mullerowš, która mu otwierała drzwi i nieomal chciała pomagać przy zdejmowaniu palta. Była tak zakłopotana i onieœmielona, że tylko ruchem ręki zaprosiła go do pokoju. - Mšż w kantorze, a Mada zaraz przyjdzie,niech pan siada! -zaczęła przysuwajšc mu fotel, na którym położyła jedwabnš czerwonš poduszkę. Zaczšł rozmawiać, ale pomimo że mówił o najbanalniejszych rzeczach, o pogodzie, wioœnie, a nawet o drożyŸnie na targach, Mullerowa nie dała się wywieœć z cierpliwego milczenia. - Ja, ja! - odpowiadała wygładzajšc niebieski fartuch, jakim była okręconš, i podnosiła na niego blade, wypełzłe przy ognisku kuchennym oczy, poruszajšce się ciężko w pomarszczonej, martwej twarzy. Miała na sobie jakiœ barchanowy w kratkę kaftan i chustkę wełnianš na głowie, zawišzanš pod brodę. Wyglšdała jak stara kucharka, bo nawet jakiœ zapach rosołów i frytur otaczał jš i rozlewał się po pokoju. Najlepiej się przeto czuła w kuchni z pończochš w ręku, która teraz wyglšdała zkieszeni fartucha, - Jakże pani zdrowie? - zapytał w końcu z rozpaczš. - Dobrze, bardzo dobrze - odpowiadała złš polszczyznš i spoglšdała niecierpliwie na drzwi, którymi miała wejœć Mada. - A pana żona i dziecka? - zapytała po długim namyœle. - Jestem jeszcze kawalerem, łaskawa pani,- Ja, ja! i mój Wilhelm jeszcze kawaler. Panzna moja Wilhelma? - Mam przyjemnoœć go znać. Czy już wyjechał? - Ja, do Berlina - odpowiedziała z westchnieniem i byłaby się powoli może rozgadała, ale Mada weszła i tak promieniejšca zadowoleniem, że stara popatrzyła na niš, obcišgnęła jej stanik i wyszła. - Widzi pani, że czasami umiem dotrzymać słowa. Podał jej długi spis ksišżek, jaki mu zrobiłHorn, który z literaturš był w bliższych stosunkach. - A było panu bardzo trudno? - zagadnęła akcentujšc słowa na ostatnich literach. - Było mi bardzo łatwo, ponieważ pani sobie tego życzyła. - Pan nie kłamie? - zapytała naiwnie. - Nie, nie! - odpowiedział z uœmiechem. - Pani myœli, że mężczyŸni zawsze kłamiš! - Ja nie wiem. tylko Wilhelm to zawsze kłamie. Ja mu nic a nic nie wierzę. - Ale mnie pani wierzyć będzie? Zaczynał się bawić tš rozmowš. - A, jak pan nigdy nie skłamie, to będę wierzyć. - Obiecuję pani to solennie. - Dobrze. Wie pan, a tamte ksišżki ciocia miprzywiozła i już czytam. - Bardzo paniš zajmujš? - Takie sš tam ładne wzruszajšce kawałki,że płakałyœmy razem z mamš. Ojciec się z nas œmiał, ale musiałam mu wczoraj czytać cały wieczór. - PóŸno pani powróciła od państwa Endelmanów? - Już było ciemno. Widziałam, jak pan wychodził z salonu. - Musiałem wczeœniej wyjœć i bardzo żałowałem tego. - Bardzo ładnie jest u Endelmanów i tak wspaniale przyjmowali. - Żałowałem, że nie mogłem porozmawiać dłużej z paniš. - Ale ja za to mówiłam o panu z paniš Trawińskš. - I bardzo mnie panie obmawiały? - O nie, nie! To tylko panowie nas obmawiajš. - Przekonała się pani o tym? - Zawsze, jak Wilhelm powraca z wizyt i wieczorów, to przychodzi do mnie opowiadać i wykpiwać ze wszystkich kobiet.- I myœli pani, że wszyscy mężczyŸni tak robiš? - Jak pan powie, że nie wszyscy, to ja panubędę wierzyć! - zawołała prędko, rumienišc się gwałtownie. - Zapewniam paniš, że nie wszyscy. I tak dalej toczyła się rozmowa w tonie naiwnego szczebiotu o niczym, aż go znudziła, i zaczšł oglšdać kwiaty, bardzo starannie hodowane i przysłaniajšce szyby okien. Chwalił je goršco. - Powiem Gotliebowi, to jemu będzie przyjemnie. - Któż to taki? - Nasz ogrodnik. Pan Storch nie lubi kwiatów i powiada, że jakby w tych doniczkach posadził kartofle, to byłoby więcej pożytku, ale pan Stórch jest głupi, prawda? - Pewnie, że tak jest, skoro pani mówi. Bawił się coraz lepiej, a póŸniej, gdy się oœmieliła więcej i rumieńce coraz mniej jš kłopotały swojš czerwonoœciš, rozmawiałatak rezolutnie, że spoglšdał na niš z pewnym zdziwieniem. Brakowało jej znajomoœci wielu form towarzyskich, bo ojciec był za œwieżym milionerem i wychowywała się pomiędzy kuchniš a fabrykš, w prostym otoczeniu webrów, robotników i takich samych dorobkiewiczowskich rodzin jak oni, ale zdradzała dużš żywoœć umysłu i wiele rozsšdku życiowego. Obłuda życia towarzyskiego nie starła z niej szczeroœci, która nieraz wydawała sięœmiesznie dziecinna, ale porywała swojš prostotš. Skończyła nawet jakšœ pensję w Saksonii, skšd Muller przybył przed laty jako zwykłytkacz do tej ziemi, która istotnie stała się dlań "ziemiš obiecanš". Miała nawet pewne pojęcie o wartoœci pieniędzy, bo w rozmowie powiedziała o wspólnej ich znajomej; - Pan wie, że Mania Godfryd zerwała z narzeczonym? - Nie, czy paniš to oburza? - Dziwi mnie tylko, bo ani nie jest pięknš, ani nie ma posagu i już z drugim zrywa. - Może woli czekać na bogatego młodego fabrykanta. - Przecież i ten jej narzeczony mógł się dorobić. Mój ojciec, jak się żenił, nie miał ani talara, a teraz przecież jest bogaty. - A może panna Godfryd chce zostać starš pannš? - A któraż by chciała zostać starš pannš dobrowolnie! -wykrzyknęła goršco. - Jest pani tego pewnš? - Ja bym nigdy nie została. Mnie zawsze bardzo żal starych panien, one sš tak samotne i takie biedne. - Bo pani dobra, - A potem ludzie się z nich œmiejš. Gdybym mogła, toby wszystkie kobiety na œwiecie miały mężów i dzieci, i... Zatrzymała się patrzšc, czy Borowiecki sięnie œmieje, ale on stłumił uœmiech i spoglšdajšc na jej złote rzęsy i twarz mocno zaczerwienionš, powiedział poważnie: - Dobrze by pani zrobiła. - I pan nie œmieje się ze mnie? - pytała podejrzliwie. - Podziwiam pani dobre serce. - Papa idzie - zawołała odsuwajšc się niecood niego. Muller istotnie wyszedł z drzwi prowadzšcych do pałacu, był w pantoflach klapišcych drewnianymi podeszwami i w barchanowym podwatowanym i mocno zatłuszczonym kaftanie. Wyglšdał jak karczmarz z wypasionš czerwonš twarzš, pozbawionš zupełnie zarostu i œwiecšcš się tłuszczem, tylko zamiast porcelanowej fajki miał w ustach cygaro, które przerzucał językiem z jednego kšta ust w drugi. - A czemu, Mada, ja nie wiedziałem, że jest pan Borowiecki -zawołał po przywitaniu się. - Mama nie chciała przerywać ojcu roboty. - Widzi pan, ja mam duży kłopot. Wyjšł cygaro i poszedł splunšć pod piec do kraszuarki. - Pan nie zmniejszy produkcji? - Muszę mniej robić, bo tyle gotowego towaru, że mało co się sprzedaje. Sezon przepadł zupełnie. Kupcy sš, ale ci wszyscy tylko bankrutujš i zarywajš. W tym roku dosyć straciłem na nich. Co robić,trzeba czekać na lepsze czasy. - No, pan się sezonu nawet najgorszego nieobawia - zauważył z uœmiechem. - Ja! ale co się straci dzisiaj, tego już i najlepszy sezon nie powróci. U Bucholca nie zmniejszajš dnia? - Przeciwnie, bo w oddziale białym będš robić wieczorem. - On ma zawsze gluck. On cišgle chory? - Niby zdrowszy, bo już próbuje wychodzić. - Ale po co ty, Mada, trzymasz tutaj pana, przecież mamy pałac dla goœci. - Może pan pozwoli dalej? - szepnęła. - PójdŸmy, pokażę panu mojš chałupę. - O której cuda opowiadajš w Łodzi. - Zobaczysz pan; kosztuje mnie całe sto szeœćdziesišt tysięcy rubli, ale wszystko nowe. Ja nie kupuję starych gratów jak Endelmanowie, mnie stać na nowe. Obcišgnšł na doœć wydatnym brzuchu kaftan i wydšł pogardliwie usta na wspomnienie starych, bardzo cennych mebliEndelmanów. Szli wšskimi schodami, jakie prowadziły ze starego domu na pierwsze piętro pałacu, bo cały jego parter zajmował kantor główny fabryki. Mada biegła naprzód i otworzyła wielkie drzwi, u których klamki schowane były w barchanowe futerały. - Dobrze, że pan przyszedł - gadał Muller sapišc i przerzucajšc ustawicznie cygaro wustach. - Dawno pragnšłem, ale nigdy mi czas nie pozwalał. - Ja wiem, ja wiem! - zawołał klepišc go włopatkę. U nas nudno, to się pan bał przyjœć - szczebiotała Mada wprowadzajšc ich do pałacu. - Niech pan sišdzie na tej ładnej kanapie - zapraszał Muller. Mieszkanie tonęło w półzmroku. ale Mada popodnosiła .story do góry i jaskrawe œwiatło dnia zalało szeregpokojów umeblowanych z przepychem. - A może pan zapali dobre cygaro? - Nigdy nie odmawiam. - Spróbuj pan tych, mocne, po siedmdziesištpięć kopiejek sztuka! Wycišgnšł z kieszeni spodni mocno zatłuszczonych i powypychanych garœć zmiętych i pokrzywionych cygar. - A te słabsze, po rublu, spróbuj pan! - dodał wycišgajšc z drugiej kieszeni jeszczesilniej zmiętoszone, rzucił je na stolik, wałkował brudnymi rękami, żeby się poprostowały, ugryzał końce i podawał. - Spróbuję mocniejszych. Zapalił nie bez obrzydzenia. - Fein, co? - pytał rozkraczajšc się na œrodku pokoju z rękami w kieszeniach. - Doskonałe, ale to, które pan pali, ma innyjakiœ zapach. - Moje kosztujš po pięć fenigów, ja bardzo dużo palę i przyzwyczaiłem się do nich - usprawiedliwiał się. - Chce pan obejrzeć mieszkanie? - Z całš przyjemnoœciš. Maks Baum dużo mio nim opowiadał. - Pan Maks jest pana wielkim przyjacielem -wtršciła Mada. - To mšdry chłopak, ale jego ojciec to ma coœ... w głowie. Zobacz pan dobrze, oglšdajpan wszystko, to nie żadna tandeta używana, to wszystko na obstalunek robione w Berlinie. - Wszystko pan sprowadzał z zagranicy? - Wszystko, bo Huberman powiedział, że tutaj U was nic nie dostanie porzšdnego. Karol zamilkł i oglšdał doœć pobieżnie garnitury mebli, ciężkie portiery z jedwabiów i aksamitów, dywany, obrazy, a raczej wspaniałe ramy, bo na to zwracał uwagę Muller, kandelabry kosztowne a niesmaczne, piece pękate z niemieckiej rnajoiki, specjalne do jednego z damskich pokoików sprowadzone zwierciadła w ramach z saskiej porcelany. Mada go objaœniała szczegółowo o każdym sprzęcie, była bardzo zadowolona z jego obecnoœci i co chwila podnosiła swoje jasneporcelanowe oczy i p rzykrywała je spiesznie złotawš strzechš rzęs, bo Karol częste spojrzenia zatrzymywał na jej białej twarzy, pokrytej drobniutkimi punkcikami piegów, które jš obsypywały niby puchem brzoskwiniowym, ale nie zaniedbywał przy tym wykrzykiwań głoœno:- Wspaniałe, wspaniałe! Mieszkanie było istotnie urzšdzone z dorobkiewiczowskš wspaniałoœciš. Było w nim wszystko, co można kupić za pienišdze, ale nie było w nim życia ani gustu. Był gabinet do pracy bardzo paradnie urzšdzony, w którym nikt nie pracował; była łazienka wyłożona majolikš białš w niebieski deseń z wannš marmurowš, do której się schodziło po kilku stopniach pokrytych szkarłatem, sufit był ozdobiony malowidłami w stylu pompejańskim, ale czuć było, że tutaj się nikt jeszcze nie kšpał. Pod wieżyczkš, która wyskakiwała nad dach pałacyku niby gruby wańtuch wełny, był pokój urzšdzony po mauretańsku; okna,œciany i odrzwia pstrzyły się w jaskrawe ordynarne figlasy rysunkowe, udajšce styl mauretański, długie, a niskie sofy pokrywały meblowe barchany w tymże stylu; pokój był karykaturalny i ordynarny krzykliwoœciš barw, w jakie upstrzono œciany i okna, a w którym również nikt i nigdy nie siadał pod mauretańskš kopułš, œwiecšcš jak stary przepalony rondel ceglasto-miedzianymi malowaniami. - To jest po hiszpańsku - objaœniał Muller. - Po mauretańsku, ojciec się omylił - poprawiała Mada. - Pan sam urzšdzał? - Ja sam płaciłem, a Huberman urzšdzał. - Panu się podoba ten pokój? - pytała Mada.- Bardzo, jest œliczny i oryginalny. Kłamał z uœmiechem. - On jest bardzo drogi! Huberman doliczył mi za niego całe dwa tysišce rubli. Ja nie lubię głupstw, lubię tylko solidne rzeczy, ale jak mi zaczšł gadać, że w każdym porzšdnym pałacu musi być pokój urzšdzony po chińsku lub po japońsku, a żei Mada chciała, to on zrobił po mauretańsku dla oryginalnoœci. Mnie to nic nie szkodzi, niech sobie będzie po jakiemu chce, ja i tak w tym nie będę mieszkał. - To państwo nie mieszkajš w pałacu? - Panie Borowiecki, żebym ja mieszkał w pałacu, toby się ze mnie tak œmieli, jak się œmiejš z Meyera i z Endelmana. Po co mi to,kiedy wygodniej w starej chałupie. - Ale szkoda trzymać pustkš. - Niech stoi. Wszyscy stawiajš pałace, i ja kazałem postawić, majš salony, i ja mam salony, majš powozy i konie, i ja mam powozy i konie. Kosztuje drogo, niech kosztuje i niech sobie stoi, niech ludzie wiedzš, że Muller może mieć pałace, a wolimieszkać w starym domu. Poszli dalej oglšdać. W œrodku mieszkania, z oknem na alejkę prowadzšcš do fabryki, był długi wšski pokój obity ciemnš materiš. Pod œcianami stały niskie sofy pokryte czerwonš w złote kwiaty skórš, z tyłami sięgajšcymi do pół wysokoœci œcian i poprzegradzanymi na pojedyncze siedzenia jak w coupe drugiej klasy. Wšskie zwierciadła wpuszczone w mur patrzyły mrocznie znad sof i marmurowychkonsol obwiedzionych bršzowymi galeryjkami. Był to pokój do palenia, jak objaœniała Mada, ale znać było po niepokalanej nowoœci sof i stolików niskich, symetrycznie przed nimi rozstawionych, że tutaj nikt jeszcze nie palił. Potem oglšdali ogromny salon oœwietlony czterema oknami, zupełnie biały, ze stiukowym sufitem gęsto złoconym, zapchany meblami, przeładowany masš obrazów, kandelabrów, kolumn, kanapek i krzeseł, które w wycišgniętych szeregach,owinięte w białe pokrowce, stały pod œcianami; znać było, że nikt tutaj się jeszcze nie bawił i nikt nie siadał na tych meblach. Były jeszcze maleńkie gabineciki, wyzłocone i ozdobione jak bombonierki, 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żŁP¸ c ¤.c Ľ6ţ c Ś4*† c §ş7ź5 pełne gracików, pustych żardinierek, paradnych marmurowych kominków, na których się wdzięczyły porcelanowe statuetki. Był i pokój jadalny połšczony windš z kuchniš, cały wyłożony mahoniowymi kwadratami, ujętymi w cienkie jak ostrza bršzowe listwy, ze stołem ciężkim w poœrodku, z kredensami w stylu empire, które Muller kolejno otwierał i pokazywał ich wnętrza zapchane porcelanš i zastawami stołowymi, których nikt nie używał. Była i biblioteka, bo budowniczy i tapicer o niczym nie zapomnieli; mały pokoik obstawiony szafkami z białego dębu, w stylu staroniermeckim, w którym się złociły przez szyby szaf grzbiety dzieł wszystkich wielkich pisarzów œwiata, a których tutaj nikt nie tylko nie czytał, ale inikt nie znał ich imion. A na zakończenie poszli do sypialni; na œrodku stały dwa olbrzymie łoża, zasłane jedwabnš niebieskš poœcielš i przysłonięte takimiż kotarami, niebieski również dywan zaœcielał całš posadzkę i niebieskie obicie miały œciany. W rogu stała wielka marmurowa umywalniadwuosobowa, tak wielka, że można by w niej pławić konie, połšczona rurami z fabrykš, która dostarczała wody ciepłej. Nikt nie sypiał w tej sypialni. - Wspaniały pokój do spania! - szepnšł Karol. - To Mady, jak pójdzie za mšż. ChodŸmy do pokoju Mady. Ale Mada zaczęła protestować, że jeszcze w nim nie sprzštnięto. - Głupia jesteœ - mruknšł i wprowadził Karola do bardzo jasnego pokoju, wybitego białoróżowš materiš. Maleńkie mebelki stały w wielkim nieładzie na jasnym dywanie. - Doskonałe miejsce do pisywania liœcików -powiedział Karol przypatrujšc się maleńkiemu biurku, na którym w wielkim porzšdku ułożone leżały pudełka z papierem i przybory do pisania. - Cóż z tego, kiedy zupełnie nie mam do kogo pisywać. A tyle razy chciałam bardzo pisać list - mówiła ze szczerš przykroœciš i zaczęła cmokać na dwa kanarki rozbijajšce się w mosiężnej klatce, stojšcej na parapecie okna. - Słuchajš pani? - O, słuchajš. Wilhelm przychodził, gwizdałim cišgle i ponauczał œpiewać. - Ma pani pokój jak Goethowska Gretchen. Nie wiedziała, co na to odpowiedzieć, ale zarumieniła się po włosy. Powracajšc na dół Karol raz jeszcze przyglšdał się tym licznym pokojom, które stały w ciszy pustki i sztywnoœci. Były tak wspaniałe, tak czyste, œwieże, nowe, że robiły wrażenie wystawy tapicerskiej, urzšdzonej bardzo bogato, alezupełnie bez gustu. Prócz Mady nikt nie mieszkał w pałacu, stał na pokaz goœciom i dlatego, żeby Muller mógł powiedzieć: - Mam pałac. Na dole w małym pokoiku, przylegajšcym do kuchni i który służył za jadalnię całej rodzinie, Mullerowa podała kawę. Karol wymawiał się brakiem czasu, ale Muller odebrał mu kapelusz, wzišł go wpółi posadził na krzeœle. Pozostał, bo Mada tak wymownie prosiła go oczami, że nie chciał jej robić przykroœci, tylko się spieszył, gdyż miał jeszcze być dzisiaj u Bucholca. Prosił też Mullera o protekcję do Szai dla Horna. Fabrykant przyrzekł uroczyœcie, że jutro osobiœcie się tam uda, i ręczył nawet za skutek, bo żył z Szajš w bliskich stosunkach. Mullerowa w milczeniu podsuwała różne ciastka swojej roboty i kilka razy poprawiała Madzie włosy, które się wysuwały złotymi kosmykami na czoło bo dziewczyna tak była uradowana i podniecona, że cišgle się œmiała i na nic niezważała. Nie umiała nawet ukryć tego, że się jej Karol bardzo podobał, mówiła mu to kilkakrotnie w różny sposób. Muller był również rad, brał go wpół, klepał po kolanie i szeroko opowiadał o swojej fabryce. Karol, jak mógł, udawał zajęcie tym, co mu mówiono, słuchał cierpliwie, odpowiadał, ale w głębi nudził się i męczyłtym przymusem i banalnoœciš tematów, jakie Muller podnosił. Dom cały miał wybitne cechy małego mieszczaństwa w obyczajach i poglšdach, pachniał porzšdkiem i tš czysto niemieckš wołowš pracowitoœciš. Wyjštkowi byli tylko na tym punkcie, że nie popsuły ich miliony i mieli wymagania i instynkty robotników. - Jak pan będzie naszym sšsiadem, to musi pan bywać częœciej u nas. - A pan będzie blisko mieszkał? - zawołała Mada rozpromieniona. - Tak. Widzi pani ten długi rzšd okien za fabrykš Trawińskiego? - pokazywał oknem.- To stara fabryka Meisnera! - Ja jš kupiłem. - To pan będzie blisko? - zawołana radoœniei umilkła nagle zachmurzona, siedziała już cicho do samego odejœcia Karola, tylko prosiła go, aby przyszedł znowu. Obiecał to solennie i tak œcisnšł jej rękę napożegnanie, że oblała się rumieńcem i długo oknem wyglšdała za nim. Borowiecki szedł już prosto do Bucholca, ale szedł wolno, bo go obcišżyła ta serdecznoœć Mullera i jeszcze większa Mady. Uœmiechał się do jakiegoœ obrazu, który w coraz pełniejszych formach wyłaniał mu się z mózgu. Czuł, że Miiller dałby mu córkę bez żadnego wahania. Rozeœmiał się prawie głoœno, bo przypomniał sobie tego grubego czerwonego Niemca, w barchanowym kaftanie, w zatłuszczonych spodniach i w starych pantoflach, na tle salonów. Był œmiesznym, ale co go to obchodziło. - Mada ma dużo naturalnego wdzięku i okršgły milion w dodatku! Do licha - mruknšł. - A jednaki - myœlał i zaczšł stawiać pewne przypuszczenia i kombinacje, ale rychło się ich pozbył, bo przypomniał sobie Ankę i list jej, jaki rano odebrał i którego jeszcze nie przeczytał. - Zawsze coœ staje w poprzek, zawsze człowiek Jest niewolnikiem! - szepnšł wchodzšc do kantoru Bucholca. Bucholc po ostatnim ataku prędko uczuł polepszenie i już nie tylko przesiadywał w kantorze jak dawniej, ale zaczynał wychodzić do fabryki i łaził po niej z pomocš kija lub którego z robotników. Z Borowieckim był na dobrej stopie, pomimo że ten wymówił mu miejsce i że kłócili się po kilka razy dziennie. Ufał mu we wszystkim i potrzebował go teraz, nim Knoll powróci, bo zięć na wezwanie do powrotu, z powodu choroby teœcia, odpowiedział telegraficznie, że gdyby stary umarł, to przyjedzie a inaczej nie myœli sobie psuć interesów. Bucholc przeglšdał wielkš księgę, którš mu August podtrzymywał, i tylko spojrzał na wchodzšcego, kiwnšł mu głowš i dalej sprawdzał pozycje budżetu. Karol w milczeniu zabrał się do klasyfikowania korespondencji, a póŸniej rozpatrywał plany i kosztorysy nowych urzšdzeń w farbiarni, jakie sam zaprojektował; robota była pilna, bo na nowych maszynach miał się drukować towar już na następny sezon zimowy. Wieczór robił się prędko i przez okna kantoru park czerniał coraz bardziej i zaczynał szumieć nagimi drzewami, które kołysane wiatrem zaglšdały do okien, trzęsły się chwilę w œwietle i cofały. Robota szła mu niesporo, bo co chwila przypominał się Muller, odkładał wtedy sztywne karty pełne rysunków, cyfr i notat i zapadał w zadumę. Cisza zupełna panowała w kantorze, wiatr tylko się wzmagał na dworze, harcował podrzewach, tłukł nimi o œciany i okna i dudnił głucho po blaszanych dachach. Elektryczne œwiatło drgało i œlizgało się poczarnych szafach, w których stały uszeregowane olbrzymie księgi, majšce na grzbietach białe cyfry lat, z jakich pochodziły. Bucholc oderwał oczy od księgi i zasłuchałsię w dalekich tonach harmonijki, jakie płynęły z wiatrem gdzieœ od domów familijnych. Usta mu dragały nerwowo, okršgłe jastrzębie oczy, bardziej czerwone niż zwykle, powlekły się jakby smętkiem, słuchał długo, a w końcu rzekł cicho: - Nudno tutaj, prawda? - Jak w kantorze. - Mam dziwnš chęć usłyszenia muzyki, tylko głoœnej bardzo, gwaru wielkiego: a nawet chciałbym widzieć dużo ludzi. - Zdšżyłby pan prezes jeszcze do teatru. Dopiero dziewišta. Bucholc nic nie odpowiedział, położył głowę na grzbiecie fotelu i zapatrzył się przed siebie, i z wolna zaczęło mu twarz powlekać jakieœ ostre zniechęcenie i nuda. - Jak się pan prezes czuje dzisiaj? - spytałKafol po chwili. - A dobrze, dobrze! - odpowiedział stłumionym głosem i ostry, gorzki uœmiechokolił mu sine usta. Nie, nie było mu dobrze; serce wprawdzie biło spokojnie i normalnie, bóle nóg przeszły, mógł się dosyć swobodnie poruszać, ale czuł, że nie jest mu dobrze. Czuł dziwnš ociężałoœć w sobie, nie mógł myœleć bo co chwila rwała mu się przędza œwiadomoœci i zapadał w głuchy stan apatii; nudziła go robota, cyfry zyski i straty, wszystko stawało mu się zupełnie obojętnym dzisiaj. A głęboko pod liniš œwiadomoœci, poprzez tęszarš ciężkš mgłę nudy wyrywały się błyski pragnień nieokreœlonych, zachcenia tak mgnieniowe, że w drodze do uœwiadomienia przepadały i zalewały mu mózg mrokiem, a serce smutkiem zniechęcenia. - Strasznie pusto w całym domu - powiedział cicho i rozglšdał się po kantorze, po tych szafach, po oknach, patrzył na Augusta, który oparty grzbietemo framugę drzwi wyprostował się nagle i czekał rozkazu. Przypatrywał się wszystkiemu dziwnie badawczym wzrokiem, jakby oglšdał po razpierwszy, i opadł w fotel bezwładnie, zwiesił głowę na piersi i dyszał ciężko, bomu duszę œcisnšł jakiœ mocny, bardzo bolesny spazm strachu niewytłumaczonego,czepiał się jeszcze oczami czarnych punktów cyfr na białej karcie ksišżki, błyszczenia œwiatła na bršzowym wielkim kałamarzu, to wieszał się jakby na tym coraz słabiej dŸwięczšcym odgłosie harmonijki, na szumie parku i na dalekim, głuchym odgłosie turkotów ulicznych, ale dusza zeœlizgiwała się bezwładnie z tych krawędzi i zapadała w ciemnię, pełnš strasznej ciszy. Przed dziesištš Karol skończył robotę i podał papiery, tłumaczšc obszernie każdš pozycję. - Dobrze, dobrze! - mówił od czasu do czasu Bucholc, nic prawie nie słyszšc. Nic go to nie obchodziło, bo coraz głębiej czuł tę pustkę i osamotnienie, w jakim żył,coraz mocniejszym kołem zaciskało mu duszę zniechęcenie i niemoc. - Po co ja się tym zajmuję. Kosztuje tyle czy tyle, to kwestia kasjera - powiedział niechętnie. Borowiecki zabierał się do wyjœcia. - Idziesz pan już? - Skończyłem robotę na dzisiaj. Dobranoc panu. Uœcisnšł mu rękę i wyszedł, a Bucholc nie mógł się zdobyć na proœbę, aby pozostał, bo w ostatniej chwiliwstyd mu się zrobiło tej dziecinnej słaboœci.. Słuchał słabnšcych w oddali jego kroków i byłby bardzo wiele dał, gdyby Borowiecki powrócił. - August, pójdŸmy na górę - szepnšł podnoszšc się z miejsca i poszedł bez pomocy lokaja, który gasił œwiatła i zamykał drzwi. Drugi lokaj czuwajšcy w przedpokoju szedłprzed nim ze œwiecš, a Bucholc wolno wlókłsię przez olbrzymie, ciche i puste mieszkanie. Tak mu się dziwnie pustym wydawało dzisiaj, tak mu ciężyła ta samotnoœć, że poszedł zajrzeć do żony, ale żona spała, zakopana w betach, że tylko kawałek jej żółtej woskowej twarzy widać było na poduszce, nie obudziła się na odgłos jego wejœcia, tylko papuga, przebudzona blaskiem œwiatła, zeskoczyła z klatki i uwieszona pazurami, na firance zakrzyczała żałoœnie: - Kundel, Kundel! Cofnšł się zawiedziony i poszedł prosto do siebie. - August! - zawołał półgłosem. Lokaj stanšł w oczekujšcej postawie, ale mu Bucholc nic nie powiedział, siedział w fotelu przed piecem, poruszał nieodstępnym kijem dogasajšcy ogień i z dziwnš, po raz pierwszy odczuwanš, obawšmyœlał. że musi zostać sam. - Pozamykaj okiennice - rzekł w końcu i sam sprawdzał, czy dobrze zamknięte sš żelazne wewnętrzne okiennice, rozebrał się, położył i próbował czytać, ale oczy miały ciężar ołowiu, nie mógł nimi poruszać. - Czy mogę już iœć? - zapytał szeptem lokaj. - IdŸ, idŸ! - odpowiedział gniewnie, a gdy August już dochodził do drzwi, zawołał: - August! Lokaj zawrócił i stał czekajšc, wtedy Bucholc zaczšł się go pytać powoli o żonę i o dzieci, a pytał tak łaskawie, że August odsunšł się na bezpiecznš odległoœć od jego kija i odpowiadał nieœmiało, zaniepokojony tš niesłychanš dobrociš. Bucholcowi szło o to, aby go zatrzymać jaknajdłużej w pokoju, a nie mógł powiedzieć mu prosto w oczy, aby został. Ta dziwna rozmowa prędko go zmęczyła i w końcu skinšł, żeby sobie szedł spać. Pozostał sam i te obawy samotnoœci, te jakieœ dziwne, ciemne trwogi zaczęły mu przenikać duszę coraz ostrzejszymi włóknami. Nasłuchiwał pilnie odgłosów z ulicy, ale ulica spała, a słabsze echa nie były w stanie przedrzeć się przez żelazne, obite wojłokiem okiennice. Uniósł się na łokciu i z zapartym oddechem, kurczowo œciskajšc rewolwer, słuchał długo, bo mu się wydało, że słyszy coraz bliższy i wyraŸniejszy odgłoskroków przez puste pokoje, Nikt jednak nie szedł, tylko odgłos bijšcego zegaru doszedł go jękliwym dŸwiękiem z któregoœ z pokojów. To mu się wydawać znowu poczynało, że ciężka aksamitna portiera, zasłaniajšca drzwi, wydyma się tak dziwnie, jakby się za niš krył człowiek. Uœmiechnšł się z własnego złudzenia i znowu leżał Spokojnie, przytłumiwszy œwiatło. Nie mógł jednak zasnšć. Godziny płynęły tak strasznie wolno, że wydawały mu się nieskończonoœciš. I nie uspakajał się zupełnie, a nawet to zdenerwowanie i te wszystkie obawy wzrastały stopniowo i z wolna zamieniały się w jednš obawę œmierci. Zdawało mu się, że zaraz umrze, i tak jasno to zobaczył, tak nim ta straszna myœl zatrzęsła, tak go oszołomiła, że zerwał się z łóżka, jakby chciał uciekać, trzšsł się cały z trwogi i zaczšł gwałtownie dzwonić na dyżurnego lokaja, œpišcego na dole. - IdŸ prędko, niech tutaj zaraz przyjdzie doktór - wołał sinymi ustami. A gdy po pewnym czasie przyszedł Hamerstein, rzekł mu: - Mnie coœ jest! Obejrzyj no mnie i zaradŸ. - Nic nie widzę - odpowiedział zaspany doktor, obejrzawszy go dosyć starannie. Bucholc zaczšł mu opowiadać swój stan. - Jak się pan prezes wyœpi, to i wszystko przejdzie. - Głupiœ! - odparł mu porywczo Bucholc, alewielkš dozę chloralu zażył i wkrótce zaraz zasnšł. Borowiecki, zmęczony nadprogramowš pracš, pojechał do miasta na herbatę. U Roszkowskiego pusto było już w tej godzinie, tylko w ostatnim pokoju cukierni za lustrem siedziało trzech mężczyzn: Wysocki, Dawid Halpern i Myszkowski, inżynier z fabryki barona Meyera. Przysiadł się do nich, bo znał dwóch ostatnich, a z Wysockim zaraz go poznajomili. Dawid Halpern, pochylony nad stolikiem, bił w niego chudymi rękami i prawie krzyczał: - Pan, panie Myszkowski, nie wie, co daje ta praca w Łodzi, bo pan wiedzieć nie chce,ale ja pana zaraz przekonam, ja panu pokażę rezultaty! Wyjšł z pugilaresu kilka wycinków z "Kuriera" i podsuwajšc mu pod oczy czytał:- Słuchaj pan: "Od dnia 22 do 28 wywiezionoz Łodzi: wyrobów żelaznych 1791 pudów, przędzy 11 614 pudów, wyrobów bawełnianych 22 852 pudów, wyrobów wełnianych 10 309 pudów." To panu nic nie mówi, to się samo zrobiło! A ja panu pokażę, co przez ten tydzień robiono w Łodzi. - Nie nudŸ pan swojš statystykš. Chłopiec, kawy trzy! Pan Borowiecki napije się z nami? - Ja tylko parę cyfr panu przeczytam, słuchajcie, panowie, bo to tyle warto co Biblia, a może i trochę więcej: Przywóz następujšcy: wełny 11 719 pudów, przędzy 12 333, żelaza 7303, maszyn 4618, smarów 8771, mški 36 117, zboża 8794, owsa 18 685, drzewa razem 36850, bawełny surowej 120682, węgla kamiennego l 032 360 pudów." Takie cyfry głoœno dzwoniš, tojest ładny papier taki wykaz; ŁódŸ musi mieć dobry brzuch, żeby to wszystko przetrawić, to trzeba trochę pracować, a pan mówi, że tylko głupi pracujš. - I bydło, pędzone batem - mówił spokojnieMyszkowski popijajšc kawę. - Aj, aj, co pan wygaduje! Jakim batem, gdzie bat! Ludzie muszš robić, no, powiedz pan, co by robił taki prosty cham, żeby on nie musiał robić! On zgniłby z próżniactwa izdechłby z głodu. - Daj pan pokój! Pan się zachwycaj pracowitoœciš Łodzi, wysławiaj pan dalej swoje cudowne miasteczko, całuj pan po rękach każdego, który tylko zechce zostać milionerem, i gadaj pan, że ci milionerzy majš dlatego miliony, że najwięcej pracowali. - Bo oni dlatego właœnie majš, skšd by inaczej je wzięli! - krzyczał zaperzony. - Bo sš głupsi od swoich robotników i dlatego majš pienišdze. - Ja już nic pana nie rozumiem. Jak pana szanuję, panie Myszkowski, ja nic nie rozumiem, co pan mówi. Ja dotychczas wiedziałem, że jak kto pracuje, to ma, a jak kto pracuje i jest mšdry, to ma jeszczewięcej, a jak kto jest bardzo mšdry i bardzo pracuje, to robi miliony! - krzyczał głoœno Halpern. - O co panom idzie? - zapytał Borowiecki rki, 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż¨P§c Š÷| Q Şs–c€Ť )˛ cŹť6˜?­S? nie mogšc się połapać. - Ja twierdzę, że wszyscy milionerzy, wszyscy pracujšcy całym wysiłkiem swoich i cudzych mięœni i władz - sš głupcami, sš kretynami. Pan Dawid Halpern dowodzi przeciwnie. Wygaduje bajeczne brednie na czegć pracy i stawia na ołtarzu bydlęta gnijšce na podœciółce z pieniędzy i każe mi ich podziwiać. - A prawda musi być w poœrodku! - wtršcił milczšcy dotychczas Wysocki. - IdŸ pan do nieba z tš swojš œredniš prawdš. Jest się bydlęciem zupełnym albo człowiekiem, przejœć nie ma w naturze, chyba we łbach zidiociałych ideologów. - Panie Myszkowski, ja muszę pana przekonać, że fabrykant, że człowiek, który chce zrobić miliony, robi więcej sto razy niż robotnik i że jego trzeba szanować. - Daj mi pan spokój z głupcami, którzy się zapracowujš na to, aby zrobić pienišdze, mów mi pan lepiej o wszelkich boskich stworzeniach, które pracujš tyle tylko, żeby wyżyć, one majš rozum. - Panie Myszkowski, żebyœ pan miał miliony, tobyœ pan inaczej mówił. - Szanuję pana, ale mogę panu powiedzieć głupstwo, jak pan będziesz gadał rzeczy, których pan nie rozumie. Miałem dosyć pienišdzy i puœciłem je, ot tak! - dmuchnšł dymem w oczy Halpernowi. - Spytaj się pan Kurowskiego, myœmy razemje puszczali. Ja dbam o pienišdze tyle co o deszcz wczorajszy. Pan mnie masz, panie Halpern, za głupca! Nie, panie Dawidzie, ja dlatego, żeby zarobić rubla więcej, niż potrzeba, nie wstanę pięć minut wczeœniej, niż mi się chce, a dlatego, żeby zrobić nawet miliardy - nie poœwięcę przyjemnoœcipełnego człowieczego życia, nie wyrzeknę się patrzenia na słońce, spacerów po powietrzu, swobodnego oddychania, myœlenia nad trochę większymi rzeczami niżmiliardy, kochania itd., itd. Ja nie będę robił, robił, robił! bo ja chcę żyć, żyć, żyć! Nie jestem bydlęciem pocišgowym ani maszynš. jestem człowiekiem. Tylko głupiec chce pieniędzy i dla zrobienia milionów poœwięca wszystko, życie i miłoœć, i prawdę, i filozofię, i wszystkie skarby człowieczeństwa, a gdy się już tak nasyci, że może pluć milionami, cóż wtedy? Zdycha na materacu wypchanym tytułami własnoœci. Wielka pociecha, zupełnie tej samej wartoœci, jak gdyby zdychał na gołej ziemi. A gdyby go póŸniej spytano, jakżył? powiedziałby: Robiłem. Po co? Zrobiłem miliony! Na co? No, żeby mieć miliony, żeby ludzie podziwiali, żeby jeŸdzićpowozem i imponować głupcom i żeby zdechnšć w połowie życia, zdechnšć z wycieńczenia pracš, ale na milionach! Tfu, z takš głupotš. - Porusza pan ważnš kwestię, o której można by wiele mówić. - To sobie mówcie, ja idę do domu, ale podejmuję się kiedy indziej w stosownej chwili przekonać pana, panie Borowiecki, żewam wszystkim zaszczepili strasznego baccilusa pracy, który toczy cały organizmludzkoœci, i myœlę, że jeœli się nie opamiętajš, to ludzkoœć prędzej zginie, niż to przewidujš geologowie. Szli pustym trotuarem w górę ulicy. Wysocki po długim milczeniu zabrał głos i zaczšł namiętnie dowodzić, że złe nie tkwi w tym, że wszyscy pracujš za wiele, a w tym, że nie wszyscy pracujš. Myszkowski nic nie odpowiedział, bo zaraz się z nimi pożegnał i poszedł do domu. Borowiecki sennym wzrokiem patrzał w uœpionš cichš ulicę. Halpern podchwycił to spojrzenie i zaczšł: - Pan się przypatruje miastu? Pan sprawdza, że Myszkowski racji nie ma, bo jakby robili, jak on chce, toby tutaj nie stały te domy, te pałace, te fabryki, te składy, tu nie byłoby Łodzi! Byłby ładny kawałek lasu, gdzie by sobie mogli obywatele wyprawiać polowanie na dzikie œwinie! - Nam nic nie szkodziłoby to, panie Dawidzie. - Panu może nie, panu Wysockiemu, to nie wiem, ale dla mnie potrzebnš jest ŁódŸ, mnie potrzeba fabryk, wielkiego miasta i wielkiego handlu! Co ja robiłbym na wsi? coja robiłbym z chłopami - wykrzyknšł. - Byłbyœ pan pachciarzem - rzekł zimno Borowiecki oglšdajšc się za dorożkš. - I pomiędzy nimi. jest taka konkurencja, że z głodu umierajš. - Tylko ci, co nie umiejš oszukiwać chłopówi obywateli. - To jest gadanie? to jest tylko antysemickie gadanie, w które pan nie wierzy, bo pan dobrze wie, że płotkę zjadaduży kiełbik, kiełbika zjada okoń, a okonia zjada szczupak, a szczupaka? Szczupaka zjada człowiek! A człowieka zjadajš drudzyludzie, jedzš go bankructwa, jedzš choroby, jedzš zmartwienia, aż go w końcuzjada œmierć. To wszystko jest w porzšdkuijest bardzo ładnie na œwiecie, bo z tego robi się ruch. - Pan masz talmudycznš filozofię, panie Dawidzie. - To jest filozofia patrzenia, a ja na œwiat patrzę bardzo dawno, panie Wysocki. Panie dyrektorze, co pan myœli o Myszkowskim? -zapytał przytrzymujšc go za rękę, bo Karolzaczšł się z nim żegnać. - Bardzo dobry człowiek, bardzo! - szepnšłwymijajšco. - On jest genialny człowiek! on ma w głowie miliony i nie chce ich stamtšd wycišgnšć. Pan wie, że on zrobił nowe odkrycie u Meyera? Nowy sposób blichowania białego towaru. Meyer zarabia na tym pięćdziesišt procent, a co, pan myœli, ma z tego Myszkowski? On nic nie ma! Jemu za ten wynalazek, który wart milion, dali dwa tysišce rubli pensji rocznej, on wzišł i jeszcze chodzi do fabryki, i pracuje w laboratorium! Ja go bardzo szanuję, ale żeby nie chcieć majštku, żeby się œmiać z tego, że drudzy robiš pienišdze, tego nic nie rozumiem, to jest trochę ciemne. Stuknšł się w czoło. - Dobranoc panom - rzekł Karol. - Miałem do pana interes i załatwię go w kilku słowach -zaczšł Wysocki. - Nie znajšc pana, miałem jednak być u niego z proœbš za jednym człowiekiem. - Szuka pan zajęcia dla kogo? - Tak, znam jednego biedaka, który od dwóch lat na próżno poszukuje pracy. - Specjalista? - Eks-obywatel ziemski, ale człowiek uczciwoœci nieposzlakowanej. - To razem tyle kwalifikacyj, że może szukać miejsca jeszcze drugie dwa lata z takim samym skutkiem. - Bardzo biedny i bardzo obarczony rodzinš,umierajš wprost z głodu. - Nie wyjštkowy wcale, bo takich nie brakuje w Łodzi. - Może by pan pomógł. Jakiekolwiek miejsce, jakkolwiek płatne, najprostsze, byłoby dla niego prawdziwym dobrodziejstwem. Niechaj mi pan daruje, żeprawie nieznajomy i zaraz z proœbš się udaję. -Nie w tym œrodek kwestii, tylko że nie wiem, co panu odpowiedzieć. Miejsc lepiej płatnych nie ma nigdy wolnych, ponieważ nakażdš opróżnionš posadę zgłasza się dwudziestu kandydatów, i to przeważnie samych specjalistów. - Mnie idzie o najzwyklejszš pracę, więc jeœli pan może... Borowiecki dał mu swój bilet wizytowy. - Niechaj ten protegowany pański przyjdziedo mnie z tym biletem jutro po południu do fabryki. Miejscami nie rozporzšdzam, ale będę się starał coœ zrobić dla niego, tylko że panu nie ręczę za skutek. Rozeszli się zaraz w różne strony. Rozdział XIV Dawid Halpern szedł wolno Piotrkowskš, rozmyœlał o Myszkowskim i przypatrywał się miastu, które kochał całš swojš entuzjastycznš duszš. Nie chciał pamiętać, że to miasto zabrało mu wszystko, co kiedyœ posiadał po ojcu, że od łat wielu żyje z dnia na dzień, że wcišż zmieniać musi sposoby zarobkowania,że wcišż jest tylko na drodze do majštku, który mu się wiecznie wyœlizgiwał z ršk, co sobie tłumaczył brakiem szczęœcia, ale pomimo tego wytrwale zakładał kantory, tosklepy, to zostawał agentem i zawsze kończył bankructwem, ale nie tracił nadziei, szedł jednako przez życie, zapatrzony w ŁódŸ i w jej potęgę, oszołomiony jej wielkoœciš, zahipnotyzowany milionami, jakie się przewalały dookoła niego. Nie miał dzieci, miał tylko żonę, na którš pracował, aby mogła corocznie jeŸdzić do Franzensbadu leczyć się, sam zaœ od wielu lat nie wychylał się za ŁódŸ, nie dbał, co jada, jak mieszka, w czym chodzi, sam nic nie miał, ale był szczęœliwym, że miasto posiada coraz więcej, że mógł widzieć ten ruch szalony, przewalanie się towarów, hukmaszyn pracujšcych, zgiełk na ulicach, zapchane składy, nowe ulice, milionerów, fabryki, wszystko, co składało się na ten kolos, który spał teraz pod cichym ciemnym niebem, przez które płynšł księżyc. Kochał ŁódŸ, jak kochał fabrykantów i robotników i jak kochał nawet prostych chłopów, tłumnie œcišgajšcych na każdš wiosnę, bo większa ich liczba na ulicach mówiła, że znowu przybędzie miastu fabryk i domów, i ruchu. Kochał ŁódŸ. A co go obchodziło, że ta ŁódŸ była brudna, Ÿle oœwietlona, Ÿle zabrukowana, Ÿle zabudowana, że domy waliły się corocznie na głowy mieszkańców, że w bocznych ulicach w biały dzień zarzynali się ludzie scyzorykami! O takich głupstwach nie myœlał, jak i nie myœlał o tym, że tutaj tysišce ludzi marło z głodu, że tysišce ludzi gniło w nędzy, że tysišce ludzi walczyło całym wysiłkiem o nędzny byt i że ta walka, cicha i straszna przez swojš ustawicznoœć, walka prowadzona nawet bez nadziei zwycięstwa, zżerała więcej ludzi rocznie niŸli najgroŸniejsze epidemie. - "Z tego robi się ruch" - tłumaczył cieszšc się, że miasto wzrastało z szalonym poœpiechem, że mógł podziwiać olbrzymie cyfry "wywozu i przywozu" a ogólna cyfra obrotów wzrastała corocznie o całe dziesištki milionów. Jego sucha semicka dusza tonęła w tych cyfrach i lubowała się ich zwiększaniem. Z dumš spoglšdał na nowych milionerów i czcił ich całš duszš; z zachwytem niekłamanym podziwiał z trotuarów przepych zaprzęgów i mieszkań; z entuzjazmem rozgłaszał po mieœcie cyfry sum, jakie różni królikowie bawełniani i półwełniani wyrzucali na przyozdobienie swoich pałaców i legowisk. Takim był Dawid Halpern, który teraz szedłna ulicę Œredniš do mieszkania i rozmyœlał o Myszkowskim. Dla niego, czciciela pieniędzy, Myszkowski był zupełnie niezrozumiałym. Nie mógł pojšć, jak można nie brać milionów, skoro same włażš do kieszeni. Z podobnymi myœlami otworzył cicho drzwi na trzecim piętrze jakiegoœ wielkiego domu,ale nim wszedł, usłyszał przyciszone tony muzyki, płynšce z głębi ciemnego korytarza. Wszedł do mieszkania. Żona już spała, a że mu się zachciało jeœć,przeszukał szafkę i z kawałkiem cukru, bonic więcej nie znalazł, poszedł cicho do kuchenki zrobić sobie herbaty, Samowar był już zimny, nalał jednak herbaty w filiżankę i przegryzajšc cukrem pił spacerujšc w malutkim przedpokoju, żeby nie budzić żony i słyszeć trochę tej muzyki sšczšcej się przez drzwi. Znudziło mu się doœć prędko to spacerowanie, bo z filiżankš w ręku przeszedł korytarz i zapukał bardzo delikatnie do drzwi, za którymi grano. - Herein! - odezwał się głos ze œrodka. Wszedł œmiało, kiwnšł życzliwie głowš grajšcym i usiadł pod piecem, popijał herbatę małymi łykami i słuchał muzyki z nabożnym skupieniem. Horn grał na flecie, Malinowski na wiolonczeli, Szulc na klarynecie, a na skrzypcach Blumenfeld, który prowadził całš drużynę, Drugie skrzypce prowadził Stach Wilczek. Józio Jaskólski siedział w drugim pokoju przy stoliku i list jakiœ przepisywał. Prócz Horna wszyscy byli kolegami ze szkoły i zbierali się po dwa razy na tydzień, aby wspólnie grywać. Muzykš bronili się bezwiednie przed stępieniem, jakie dawała codzienna, ciężka praca, bo pracowali jako technicy, majstrowie lub praktykanci po fabrykach lub kantorach. Horn, jako na j zamożniejszy, bo był tylko w Łodzi na praktyce i miał bogatego ojca, gromadził ich w swoim mieszkaniu i pokupował instrumenta. ale duszš tych biesiad muzycznych był Blumenfeld, muzyk z powołania i wykształcenia, bo skończył konserwatorium, ale że muzyka nie dawała mu w Łodzi utrzymania, więc tymczasem pracował w kantorze Grosglika jako buchalter. Józio Jaskólski był pomiędzy nimi najmłodszym. grać nie umiał, ale żył z nimi blisko i często przychodził, bo namiętnie lubił słuchać ich opowiadań o różnych awanturach miłosnych. Marzył bowiem o miłoœci z całš pasjš osiemnastoletniego chłopaka, surowo wychowanego. Tamci grali, a on przepisywał sobie list miłosny, jaki mu dał do przeczytania Malinowski, który z powodu swojej urody dosyć ich otrzymywał List był pisany nieortograficznie, ale tak namiętnie. że Józio czerwienił się co chwilai zamglonymi oczyma wpatrywał się w te szeregi koszlawych i niezgrabnych liter. Upajał się tymi wybuchami dzikiej czułoœci i równoczeœnie gryzło go straszne pragnienie, żeby go kto tak kochał, a raczej, żeby otrzymywał podobne listy. Muzyka skończyła się wreszcie, bo posługaczka wniosła samowar. Horn pomagał nakrywać stół i sam rozstawiał szklanki. - Wilczek, trzy razy pan sfałszowałeœ. Wzišłeœ pan C zamiast D, potem jechałeœ pan o jednš oktawę niżej - zaczšł Blurnenfeld. - Nic nie szkodzi, bo was dogoniłem prędko- œmiał się Wilczek chodzšc po pokoju, zacierał ręce, a potem bardzo uperfumowanš chustkš obcierał sobie tłustš, okršgłš twarz, pokrytš rzadkim, niezdecydowanego koloru zarostem. - Pachniecie jak cały skład perfum! - szepnšł Horn. - Mam perfumy w komis! - usprawiedliwiał się. - Czym wy już nie handlujecie? - œmiał się Szulc, który pomimo swojej baryłkowatoœciraŸno się uwijał, nalewajšc herbatę dla wszystkich. - Choćby waszym mięsem, Szulc. - To nie dowcip! - szepnšł Blurnenfeld siadajšc przy stole i rozgarniał chudš, nerwowš rękš jasnozłociste włosy, które jakby aureolš otaczały jego wysokie, bardzo ładne czoło i długš, cierpišcš twarz o gorzkim uœmiechu. - Panie Halpern, może pan z nami sišdzie - zapraszał Horn. - A dobrze, napiję się goršcej herbaty. Panowie, gracie coraz lepiej, ten kawałek, co to podobny do tego, jakby kto bardzo płakał, to mi zrobił takie wrażenie, że siedzieć nie mogłem. Œliczny koncert. - Panie Józefie, herbata czeka na pana! - wołał Horn. Józio, rozczerwieniony jeszcze, przyszedł siadajšc na końcu, ażeby ukryć wzburzenieipomieszanie, jakie w nim sprawił ten list. Pił herbatę prędko, parzył się cišgle i milczał, powtarzajšc w myœli ogniste frazesy, a chwilami spoglšdał z podziwem na Malinowskiego, że siedzi tak spokojnie i pije herbatę. - Pijcie wódkę, a nie oglšdajcie zegarka, gdzież wam się spieszy, Wilczek? - Idziecie na dyżur? Bo Wilczek pracował w magazynach kolejowych. - A nie, z biurem już dzisiaj pożegnałem sięna zawsze. - Co, co? Wygraliœcie na loterii? - Żenicie się może z Mendelsohnównš? - Dajecie może drapaka z kasš kolejowš do Ameryki? Wołali chórem. - Nic z tego, bo mam coœ lepszego, interes cudowny, który mnie musi postawić, zobaczycie, że stanę od razu na czterech nogach. - Ty zawsze byłeœ czworonogiem! - odezwał się Malinowski i spojrzał na niego zielonymi oczami, w których była pogarda iniechęć. - Ale nigdy nie byłem wariatem, nie zajmowałem się wynalazkami, niemożliwymido urzeczywistnienia. - Co ty wiesz, co ty możesz wiedzieć prócztego, żeby okpiwać na kupnie i na sprzedaży, ty jesteœ prosty, ordynarny handełes. Wiedzże o tym, że wariactwa ludzi genialnych więcej przyniosły dobrego œwiatu niŸli praktyczna głupota podobnych tobie, umiejšca tanio kupić i drogo sprzedać. Słyszysz, Wilczek? - Słyszę i będę o tym pamiętał, gdy zażšdasz nowych kredytów. - A propos, sprowadŸ mi dwadzieœcia funtów drutu miedzianego, takiego, jaki byłostatnio - rzucił spokojnie Malinowski. Wilczek pomimo gniewu zanotował obstalunek w notesie. - Dajcież spokój z kłótniami i interesami. - Jedno drugiemu nie przeszkadza - szepnšłWilczek i chodził po pokoju, zacierał ręce nerwowo, oblizywał duże, wywinięte usta i często poprawiał włosy, rozczesane przezcałš głowę i tworzšce mu grzywkę nad niskim, brzydko pomarszczonym czołem. Malinowski powlókł za nim oczami i szepnšł: - Wyglšdasz jak stara pokojówka! - Co wam to przeszkadza! - Irytuje mnie widok takiego mebla, przeszkadza patrzeć swobodnie. - To patrzcie się w samowar albo w koniec własnego nosa, macie przecież na co. - Kiedy kufa mi właœnie przeszkadza patrzeć na samowar. - Malinowski! - syknšł Wilczek z uœmiechemijego małe niebieskie oczki, głęboko schowane, zamigotały gniewem, zaczšł szarpać wielki złoty łańcuszek od zegarka.- Wilczek! - uœmiechnšł się słodko i słodko patrzył na Stacha. - Wam niedługo trzeba włożyć kagańce, bosię kiedy jeszcze pogryziecie. - Powiem wam wspaniałš rzecz, tylko nie przeszkadzajcie -.zawołał Szulc, znowu nalewajšc wszystkim herbatę. - Mówił mi dzisiaj Reck, który przyjechał z Sosnowca od Dulmana. - zapytał Borowiecki rki, 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żŽP†cŻÖő c°Ëdcą/+Ÿc˛Î9”%- Ciekaw jestem, co można jeszcze nowego powiedzieć o tym bydlęciu. - Zaraz się dowiesz. Miesišc temu bawił w Sosnowcu przejazdem jakiœ hrabia. Dulman, dawny handlarz œwiń, dawny oberkelner z Katowic i dawna kanalia, zaprosił hrabiego do siebie, ale mało, że go zaprosił, kazał na jego przyjęcie wystawić bramę triumfalnš, wyprawiał wspaniałe obiady, specjalnymi pocišgami sprowadzone z Berlina, sam mu buty œcišgał, bo chciał przez poœrednictwo tego hrabiego dostać jaki pruski order. Hrabia spał w jego pałacu przez całe trzy dni i odjechał do Vaterlandu. Po jego wyjeŸdzie w parę dni Dulman przysyła po Recka, który jest technikiem w jego fabryce, w oddziale stolarskim. A gdy Reck przyszedł, Dulman każe mu zrobić rysunek wspaniałej skrzyni, jak można najozdobniejszej. Reck zrobił coœ w rodzaju olbrzymiej trumny i podług jego rysunku wykonano tę skrzynię w Berlinie i przywieziono do Dulmana. Otóż ten idiota, wobec całej rodziny i dyrektorów swoich, ustawił skrzynię na honorowym miejscu w salonie, a do skrzyniwstawił łóżko z całš poœcielš i ze wszystkim, czego używał ów hrabia, skrzynię zamknšł na klucz, a na niej przybito bršzowš blachę z takim napisem niemieckim: "W tej skrzyni stoi łóżko, a na łóżku leży poœciel, a w tej poœcieli, na tym łóżku dnia X roku 18... raczył spać trzy razy jaœnie wielmożny graf Wilhelm Johann Somerst-Somerstein." - Ależ to farsa, to niemożliwe! Zaczęli oponować. - Ja Reckowi wierzę, on nigdy nie kłamie. - Ależ to byłaby głupota potworna! - Co chcecie, takiego eks-œwiniarza olœniła łaskawoœć grafa. - To jest możebne, a bo to w Łodzi mało jest podobnych œmiesznoœci pomiędzy milionerami! Przecież wszyscy znajš szczegóły pojedynku Stanisława Men-delsohna z tym inżynierem Myszkowskim. - A Knaabe to nie œmieszny? A stary Lehr, który jak siedzi w restauracji, a kto zawoła głoœno: "Kelner!" to się bezwiednie zrywa z krzesła, bo był przecież kiedyœ kelnerem, a Zuker jeszcze mojej matce przynosił do domu resztki do sprzedania. Lehr, na przykład, umie się tylko podpisywać, a przyjmuje interesantów w swoim gabinecie z ksišżkš w ręku, a którš mu zawsze lokaj daje otworzonš, bo były wypadki, że Lehr trzymał jš przy goœciu dogóry nogami. - Każdemu wolno robić, co mu się podoba, nie widzę potrzeby wyœmiewania się. - Ale i każdemu wolno się z tego œmiać, co jest głupie. - Ty, Wilczek, bronisz swojej sprawy, bo i z ciebie się œmiejš, z twojej grzywki, z perfumowania i z twoich łańcuszków i pierœcionków, z twojego szyku. - Głupcy œmiejš się ze wszystkiego. Ten sięœmieje najlepiej, kto się ostatni œmieje. - Czyli jak zrobisz miliony, obiecujesz œmiaćsię z nas wszystkich. - Bo jesteœcie godni œmiechu. Halpern uœcisnšł im ręce i wyszedł, nie lubił bowiem, żeby młodzież oœmielała się przekpiwać z fabrykantów. - Dlaczego? powiedzcie no wyraŸnie, Wilczek. - Bo wy się nie œmiejecie szczerze, wy drwicie ze złoœci, że nic nie macie, a oni majš miliony. - Nowe rzeczy gada! Myœlałem, że powiecieco nowego, a jeœli chcecie mówić tak dalej,to już lepiej przestańcie. - BšdŸcie no cicho na chwilę, jest ważna sprawa - podniósł głos Malinowski. - Józio Jaskólski potrzebuje stu rubli na jutro wieczór i prosi nas wszystkich o pożyczenie tej sumy, będzie oddawał po dziesięć rubli miesięcznie. Pienišdze te sš dla niego kwestiš życia i œmierci, więc ja jeszcze od siebie proszę was wszystkich o koleżeńskš pomoc. Za całš sumę ręczę. - Dasz ewikcję na swoim wynalazku. - Wilczek! - krzyknšł rozdrażniony uderzajšc pięœciš w stół. - Zróbmy składkępożyczkowš, panowie - dodał łagodniej, kładšc na stole jedyne pięć rubli, jakie miał. Szulc położył drugie pięć, Blumenfelddziesięć. - Co będzie brakować, dołożę, bo chociaż dzisiaj nie mam. ale mogę pożyczyć jutro - mówił Horn. - No, Wilczek, dajcie no ze dwadzieœcia rubli. - Słowo honoru, że nie mam trzech rubli nawet przy sobie, załóżcie za mnie pięć rubli. - Dowcipnie kombinujecie - szepnšł Horn. - Na niego nie liczcie. Musicie, Horn, pożyczyć oœmdziesišt rubli, bo jest dwadzieœcia, ale koniecznie przed szóstš wieczorem jutro. - Z pewnoœciš, niech pan przyjdzie do mnie,panie Józefie. Józio ze łzami rozrzewnienia dziękował wszystkim, prócz Wilczkowi, który pogardliwie się uœmiechał i chodził coraz prędzej po pokoju. Miał pienišdze, ale nigdynikomu nie pożyczał. - Na co ci potrzeba aż stu rubli? - zapytał Józia. - Kiedy nic nie dajesz, to niepotrzebnie się wypytujesz. - Pozdrów mamę ode mnie. Józio nic się na to nie odezwał, miał do niego wielki żal, bo dobrze pamiętał, ile tensam Wilczek zawdzięczał im, a potem œpieszno mu było lecieć z radosnš nowinš do domu, bo tych pieniędzy potrzebował dlamatki, której jakiœ piekarz oddawał w zarzšd sklepik, ale pod warunkiem złożeniastorublowej kaucji. Było to niejakie zabezpieczenie od głodowej œmierci całej rodziny, bo mieszkanie mieli mieć darmo i pewien procent okreœlony od sprzedaży. Józio wyszedł poœpiesznie, ale ze schodów wrócił i szepnšł do Malinowskiego: - Adaœ, pożycz mi na parę dni tego listu, ja ci go nie zniszczę. - Możesz go sobie wzišć na własnoœć, nic mi po nim. Józio go ucałował i pobiegł. Zamilkli na chwilę. Blumenfeld nastrajał skrzypce, Horn pił herbatę, Szulc patrzył na Malinowskiego, który z tym swoim wiecznym uœmiechem wpatrywał się w formuły algebraiczne. jakie kreœlił ołówkiem na serwecie, a Wilczek wcišż spacerował i rozmyœlał o jutrzejszym interesie, jaki miał go postawić na cztery nogi, a w przerwach wodził po towarzyszach ironicznym, niedbałym wzrokiem, w którym było wiele politowania, a jeszcze więcej lekceważenia,a czasami przysiadał z sykiem i zdejmowałkamasz na chwilę, bo był obuty w lakierki bardzo eleganckie, ale tak ciasne że czuł jecoraz mocniej. Był ubrany z wielkš a przesadnš elegancjš kantorowicza. - Szulc, odkryłem bezwiednie tajemnicę waszego młodego Kesslera! - zaczšł nakładajšc znowu but i spacerujšc po pokoju. - Wy macie specjalnš zdolnoœć œledczš. - Bo dobrze patrzę. - Czasem się opłaca taki dobry wzrok! - Malinowski! - zawołał siadajšc, bo kamasz palił go jeszcze więcej. - Nie przerywajcie sobie popisów własnegosprytu i przenikliwoœci, będziemy słuchać cierpliwie i może buciki trochę zmięknš - szydził Adam. - Spotkałem wczoraj rano na Wschodniej bardzo ładnš dziewczynę, poszedłem za niš, żeby się jej przyjrzeć lepiej, bo znałem skšdsiœ jej twarz. Weszła do jednego z domów na Dzielnej i zniknęła mi w podwórzu. Trochę strapiony szukam stróża, aby się od niego dowiedzieć, gdy natykam się na młodego Kesslera, wchodzšcego do bramy. Wydało mi się to podejrzanym, bo przecież wiadomo, że Kessler wcišż się włóczy za dziewczynami. Zaczekałem przed domem i po kilkunastu minutach doczekałem się, że wyszedł, ale nie sam, wyszedł z tš dziewczynš, tylko tak ubranš wspaniale, że z trudem jš poznałem. Wsiedli do powozu czekajšcego okilka domów dalej i pojechali w kierunku kolei. Tę dziewczynę, Malinowski, musisz znać? - Skšdże takie przypuszczenie? - zapytał spokojnie na pozór. - Widziałem cię z niš przeszłej niedzieli, wyszedłeœ z domów familijnych Kessiera i prowadziłeœ jš nawet pod rękę. - To nieprawda! to nie mogła być... - zawołał gwałtownie, połykajšc jakieœ imię.- Jestem najpewniejszy, że to ona. Brunetka, bardzo żywa i bardzo ładna. - Dajmy pokój, co mnie to obchodzi - szepnšł niedbale i czuł, że mu jakaœ ręka wsunęła się do wnętrznoœci i szarpie je strasznie. Z tego jednego szczegółu poznał, że to była Zoœka, jego siostra. Nie, nie mógł w to uwierzyć, siedział w milczeniu i chciał iœć, lecieć do domu, ale się nie ruszył, nie podniósł nawet oczu na towarzyszów, bo się bał spotkać z ich wzrokiem, żeby mu nie wyczytali tajemnicy.Ochłonšwszy nieco, najspokojniej ubrał sięiwyszedł nie czekajšc na kolegów. Pobiegł do rodziców, mieszkajšcych w domach familijnych Kesslera. Wielkie trzypiętrowe czworoboki, podobne do koszar, w których się gnieŸdziło kilkaset osób, stały ciemne i ciche, tylko wjednym oknie błyskało œwiatło. Dom spał zupełnie, bo nawet na korytarzach, którymibiegł Malinowski, było ciemno i pusto, a tylko jego kroki huczały po całym domu. W mieszkaniu zastał matkę i młodszego brata, który siedział w kuchence i okręcony w chustkę, zatykajšc uszy rękami, kiwał się i monotonnym głosem wbijał sobie w pamięć jutrzejszš lekcję. - Dawno ojciec poszedł do fabryki? - zapytał szukajšc oczami Zoœki w drugim pokoju. Matka nie odezwała się, klęczała przed złocistym obrazem Częstochowskiej, który stał na komodzie w oœwietleniu purpurowejlampki, modliła się półgłosem, szybko przesuwajšc ziarnka wielkiego różańca. - A gdzie Zoœka? - zapytał, znowu drżšc z niecierpliwoœci. - "... I błogosławiony owoc żywota Twojego Jezus, Amen!" - Ojciec poszedł jużdawno. Zoœka jeszcze wczoraj pojechała docioci Olesi. Cišgnęła dalej przerwany pacierz. Adam nie wiedział, co robić; chciał matce powiedzieć o swoich podejrzeniach, ale zobaczywszy jš w takim nabożnym skupieniu, tak rozmodlonš, nie œmiał. Żal mu było zamšcać tego spokoju, jaki panował W mrocznym, cichym mieszkaniu. Siedział czas jakiœ, patrzšc na starš, zmęczonš twarz matki, na jej siwe włosy pokryte krwawym refleksem lampki, to na dwie doniczki kwitnšcych hiacyntów, postawionych z boku obrazu, które roztaczały po pokoju duszšcy zapach. - Rivus - strumień, terra - ziemia, mensa - stół, nautilus - marynarz - powtarzał z monotonnym uporem brat, kołyszšc zawzięcie nogami. - Naprawdę Zoœka pojechała do ciotki? - zapytał ciszej. - Mówiłam ci. Herbata jeszcze będzie goršca, Józiek niedawno wodę przynosił z fabryki jeœli chcesz, to ci zrobię herbaty, co? Nic nie odpowiedział, wyszedł spiesznie, nie zwracajšc uwagi na wołania matki, aby powrócił; poszedł do fabryki Kesslera, gdzie ojciec pracował jako mechanik przy głównym motorze. Szwajcar przepuœcił go bez trudnoœci na wielki ciemny dziedziniec, obstawiony z trzech stron olbrzymimi gmachami, które połyskiwały setkami okien i wrzały nieustannym głuchym hukiem maszyn pracujšcych, bo oddziały tkackie i przędzalniane z powodu nawału roboty szłyjuż od miesišca dniem i nocš. Z czwartej strony, zamykajšcej ten długi czworobok przed olbrzymim kominem, stał wysoki trzypiętrowy budynek, podobny do wieży, przez którego słabo oœwietlone oknamajaczyło w szalonym ruchu olbrzymie koło rozpędowe. Przeszedł obok niskich, bezczynnych teraz pawilonów, gdzie były farbiarnie włóczki i mydlarnia, bo z olejów otrzymywanych przyodtłuszczaniu wełny prócz potażu robiono iszare mydło; szedł obok pieców z daleka już czerwienišcych się wielkimi ogniskami, które rzucały krwawe smugi œwiatła na kupy węgla leżšce niedaleko. Kilku półnagich, czarnych od pyłu ludzi zwoziło nieustannie węgiel wózkami, a kilkuinnych wrzucało go do palenisk, i wszedł do wieży. Na razie nie spostrzegł nic w półmroku, wktórym główne koło, niby jakiœ gad potworny skręcony w kłębek, z szybkoœciš szalonš rozpryskujšc stalowymi błyskami, wypryskiwało z ziemi, gdzie było do połowy zanurzone, rzucało się w górę z szaleństwem, jakby chcšc rozbić te więżšce je mury i uciec, zapadało z wœciekłym œwistem, wyrywało się znowu i biegło bezustannie i z takš szybkoœciš, że nie można było uchwycić jego kształtu, widać było tylko drżšcš mgłę błysków, odpryœniętych od stalowej polerowanej powierzchni, która srebrnawš aureolš pędziła za kołem i przepełniała ciemnš wieżę miliardami ostrych iskier. Kilka olejnych lampek, przyczepionych do œcian, drżšcymi płomykami oœwietlało tłoki, które niby stalowe, grube jak drzewaręce pracowały również nieustannie z jednostajnym, przeszywajšcym œwistem, jakby usiłowały z nadaremnš wœciekłoœciš pochwycić to koło, już oburšcz trzymane i wiecznie się wymykajšce. Stary Malinowski chodził z oliwiarkš w ręku dokoła mosiężnej barierki otaczajšcejmaszynę i co pewien czas sprawdzał na manometrze iloœć produkowanej siły. Spostrzegł syna, ale obszedł maszynę, powycierał jej pewne częœci, zbadał wzrokiem funkcjonowanie i dopiero przyszedł; nabił fajkę tytuniem, zapalił i spojrzał pytajšco na syna. - Przyszedłem ojcu powiedzieć, że Zoœka prawdopodobnie jest kochankš Kesslera. - Głupiœ! Widziałeœ? Malinowski zaczšł mu opowiadać, co słyszał od Wilczka, ale mówił szeptem, gdyż w tym roztrzęsionym, piekielnym szumie i głos armaty zginšłby bez echa. Stary słuchał uważnie, jego bure oczy podobne do stalowych błysków koła, które wznosiło się i zapadało bezustannie, poczynały œwiecić i drgać. - Dowiedz się wszystkiego, wszystkiego - szeptał nachylajšc ku niemu suchš, szarawš twarz o ostrych jakby z kamienia ciosanych rysach. - Ja się dowiem, ale jeœli tak jest, to już mu się na zawsze odechce uwodzić swoje robotnice, na zawsze - dodał z naciskiem i jego zielone, słodkie oczy strzeliły ogniem zawziętoœci, a słodkie karminowe usta posiniały, odsłaniajšc długie i ostre jak u wilka zęby. - Suka! - rzucił stary przez zęby zaciœnięte, przypychajšc palcem tytuń. - Co ojciec o tym myœli? mamie nie mówiłem jeszcze nic. - Sam jej powiem. Dowiedz się tylko dobrze,to już się z Kesslerem załatwię. Poszedł do maszyny i powrócił po chwili. - Czemu nie byłeœ u mnie cały tydzień? - zapytał miękko, z wielkš miłoœciš w głosie.- Robiłem koło swojej maszyny. Stary spojrzał na niego spod oka, ale się nic nie odezwał, chociaż nienawidził całš duszš tęmaszynę, którš od roku już stwarzał Adam, nie żałujšc czasu ani pienišdzy. - PóŸno, idŸ spać, Adaœ. Dobrze, żeœ powiedział. Przekonaj się zupełnie i powiedz mi, w domu nie mów nic. Jeœli jest,jak przypuszczasz, to ja sarn się z nimi załatwię. Kessler ma miliony, ale radę mu dam. Mówił z chłodnym, prawie okrutnym spokojem, tak samo jak kiedyœ w Zabajkalskim kraju, gdy chodziło o zakład na szarego niedŸwiedzia z toporem w ręku. Œcisnęli sobie ręce i popatrzyli w oczy. Stary znowu zaczšł chodzić dookoła maszyny, naoliwiać, czyœcić, patrzeć na manometr, a chwilami opierał się grzbietemo trzęsšcš się œcianę i zapatrzony w ten wir błysków, drgań, cieniów i œwistów, pokrywajšcy szalony ruch koła, szeptał jakby z żałoœciš: - Zoœka! Adam powrócił do mieszkania z pewnš ulgš w duszy. Horn już spał, więc przymknšł drzwi od jego pokoju i zabrał się do rozbierania tej maszyny, która mu wypijała życie, bo robiłjš od roku i nigdy skończyć nie mógł. Miała to być maszyna dynamo-elektryczna otak prostej konstrukcji i tak tanim motorze, że zrobiłaby przewrót w œwiecie,gdyby się tylko udała, gdyby go tylko nie zawodziły cišgle obliczenia, gdyby mu cišglecoœ nie stawało na przeszkodzie. Był cišgle bliskim zwycięstwa, codziennie sobie obiecywał, że to już jutro zwycięży, a te jutra tworzyły długie miesišce i zwycięstwa nie było. Siedział tak długo, że nad ranem Horn się obudził i zobaczywszy œwiatło zawołał: - Adam, idŸcie spać. - Zaraz - mruknšł i rzeczywiœcie zgasił œwiatło i położył się do łóżka. Œwit szary zaczšł zaglšdać oknem i napełniać pokój tym dziwnym œwiatłem, w którym ludzie i rzec/y majš wyglšd trupów,a œwiat wyglšda jak pustka. Adam patrzył w okno, w gwiazdy, które bladły coraz bardziej i kolejno zapadały w jasnoœci zalewajšcej œwiat. Spać nie mógł, po kilka razy wstawał i sprawdzał obliczenia lub głowę wychylał przez lufcik na surowy powiew poranku i œlizgał się po tysišcach czarnych lœnišcych dachów, zaledwie słabo wyłaniajšcych się z mroku. Miasto spało w zupełnej, absolutnej ciszy, nie zmšconej najmniejszym dŸwiękiem. Setki kominów, niby las kolumn czarnych, chwiały się w tych ruchomych mgłach, co wstawały z pól rozmiękłych i z wolna niby białawym obłokiem zwłóczyły się na miasto i darły się o ostre szczyty. Położył się raz jeszcze, ale teraz znowu przeszkodziły mu spać myœli o Zoœce i ten chór gwizdań, jaki wkrótce zaczšł się rozlegać nad cichym miastem. Gwizdawki piały przenikliwie i ze wszystkich stron: z południa i z północy, ze wschodu i zachodu miasta zrywały się ryki metalowych gardzieli, łšczyły w jedenchór, rozdzielały na pojedyncze tony, a darły zgrzytem powietrze. zapytał Borowiecki rki, 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żłPş c´ 2ľ)Ic€śr#OcˇÁ1­ aHorn, który od czasu zerwania z Bucholcemnic nie robił i czekał na rezultat starań, jakie czynił Borowiecki, aby go umieœcić u Szal, wstał dzisiaj tak póŸno, że nim wypiłherbatę, czas było już iœć na obiad, a nim zaszedł do "kolonii", gdzie się stołował, już tam byli wszyscy po obiedzie i nie zastał Borowieckiego, z którym się chciał zobaczyć. Kama zajęta była fryzowaniem piór, a kilkapań i panien szyło w stołowym pokoju, przemienionym na pracownię. - Pan z pewnoœciš jest chory, ja to widzę -wykrzyknęła Kama, bo miał ze znużenia i bezczynnoœci bardzo nieszczęœliwš minę. - Dobrze Kama widzi, bo jestem chory rzeczywiœcie. - Ja wiem, wczoraj pan u nas nie był, bo poleciał pan na łobuzerkę. - Graliœmy cały wieczór w domu. - A nieprawda, był pan na bibce, bo ma panoczy podsiniałe, o! - zaczęła paluszkiem wodzić mu pod oczami. - Pewnie umrę, Kama, pewnie umrę - mówiłrobišc tragicznš minę. - Tak nie trzeba mówić, ciociu, no, ja nie chcę! - zawołała, bo zamknšł oczy, głowę przechylił na poręcz krzesła i udawał trupa. Karna uderzyła go piórem po twarzy i udawała mocno rozgniewanš, bo połowa jejwichrowatych włosów opadła na czoło i zasłoniła oczy. Horn po obiedzie siedział w milczeniu i umyœlnie nie zwracał uwagi na jej minki, jakie stroiła do niego. udawał obojętnego, a w istocie był znudzonym i leniwie przypatrywał się szeregowi portretów familijnych, tym wielkim głowom szlachciców z XVIII wieku, które spod wygolonych czupryn zdawały się patrzeć surowo, groŸnie prawie na setki dachów i kominów fabrycznych, roztaczajšcych się za oknem, to na te znękane, blade, wycieńczone nadmiernš pracš bezbarwne twarze prawnuczek, zajętych pracš ciężkš na chleb powszedni. - Czy mam prosić, aby pan raczył przemówić do nas słówko? - Kiedy mi się nie chce mówić. - Ale pan nie chory, prawda? - zapytała cichutko, z niepokojem patrzšc mu w oczy. - A może pan nie ma pieniędzy? - dodała prędko. - Nie mam i jestem bardzo biedna sierota - żartował. - Ja panu pożyczę, naprawdę panu pożyczę!Oho, mam czterdzieœci rubli. Ujęła go za rękę i wyprowadziła do saloniku, gdzie biały Picolo zaczšł szczekaćna niš i cišgnšć za sukienkę. - Naprawdę panu pożyczę - zaczęła nieœmiało. - Mój złoty panie, mój drogi, mój kochany - szczebiotała wspinajšc się przed nim na palce i gładzšc go po twarzy - niech pan pożyczy ode mnie. To sš moje własne pienišdze, ja sobie uskładałam na kostium lotni, ale to mi pan jeszcze na czasodda, no! - błagała go prawie, z wielkš serdecznoœciš. - Dziękuję, Kama, bardzo dziękuję, ale pieniędzy mi nie potrzeba, mam! - Nieprawda. Proszę pokazać pugilares. A gdy się wzbraniał, wycišgnęła mu szybko pugilares z kieszeni i zaczęła w nim przewracać, ale jeszcze szybciej spostrzegła w nim swojš fotografię. Patrzyła na niego długo i słodko, rumieniecz wolna powlókł jej szyję i twarz, oddała mu pugilares i szepnęła bardzo cicho: - Ja pana kocham za to, kocham! Ale fotografię wzišł pan z cioci albumu, aha! - Kupiłem u fotografa. - Nieprawda! - Kiedy pani nie wierzy, to wychodzę. Dopędziła go przy drzwiach i zastšpiła mu drogę. - Ale pan nikomu nie pokazuje tej fotografii? - Nikomu. - I zawsze pan jš nosi przy sobie? - Zawsze, ale nigdy na niš nie patrzę, nigdy.- A nieprawda! - wykrzyknęła energicznie. -WeŸmie pan pienišdze? - Czasem tylko patrzę, ot tyle, o! Ujšł jej obie ršczki i obie goršco obcałowywał. Wyrwała się zaraz, uciekła do drzwi saloniku, rozczerwieniona i zadyszana wołała: - Pan jest taki mocny jak niedŸwiedŸ! nie cierpię pana, nienawidzę. - I ja Kamy nie cierpię i nienawidzę - wołałwychodzšc. - Aha! Usłyszał wštpišcy głos za sobš i chociaż go nienawidziła, pobiegła do salonu i lufcikiem patrzyła, jak wyszedł z bramy i szedł œrodkiem Spacerowej, posłała mu kilka pocałunków na palcach i na wyœcigi z Picolem pobiegła do przerwanej roboty. Horn kilka godzin chodził po znajomych, zanim zdołał pożyczyć potrzebnych mu pieniędzy dla Józia Jaskólskiego, a potem poszedł do Borowieckiego. Prawie już przed samš fabrykš dopędził goSierpiński, znajomy z "kolonii". Szlachcic był ubrany w długie do kolan buty, w bršzowš czamarę, suto ozdobionš czarnymi potrzebami, i z fantazjš trzymał na siwej głowie granatowš maciejówkę, zamaszyœcie wywijajšc okutym kijem. - O tej godzinie na ulicy, a fabryka? - zawołał zdumiony Horn. - Fabryka nie ucieknie, panie dobrodzieju, nie zajšc. - Gdzież pan się wybrałeœ? - A bo, uważasz pan, słońce tak przygrzewa od rana, tak wiosnš pachnie, że mnie rozebrało na amen, nie mogłem już wytrzymać w fabryce, jakoœ się tam wykpiłem od południa i macham sobie, panie dobrodziejski, trochę za miasteczko, w polu zobaczyć, jak tam, tego i owego, oziminki wyszły spod œniegu. Uważa pan dobrodziejski, jakie to już diabelskie ciepłesłońce, to by człowiek łykał z radoœci, tego i owego. - A cóż pana obchodzš wszystkie oziminy razem! - Jak to nie obchodzš! No tak, tak, ja już nie sieję, nie orzę, tak, juœci, jestem fabrycznym parobkiem, służę u Żyda, ale widzi pan - obejrzał się i po cichu szepnšł mu do ucha - mnie już ta ŁódŸ gardłem wyłazi, to wszystko razem, tego i owego, œwiństwo i psiakrew, panie dobrodziejski! -Zaklšł raz jeszcze bardzo energicznie, podał mu rękę i spiesznie poszedł stukajšclaskš po trotuarze. Rozdział XV Horn prędko się rozmówił z Borowieckim, bo ten nie miał żadnych nowych wieœci, i wychodzšc spotkał się z Jaskólskim, który szedł do Borowieckiego na skutek wczorajszej rozmowy z Wysockim. Jaskólski był dzisiaj bardziej jeszcze zalękniony i niedołężny. Wyprostowywał się chwilami, gładził wšsy, chrzškał, ale mimo to odwagi mu nieprzybywało, czekał w małej poczekalni przy farbiarni i miał już kilka razy szczeršchęć umknięcia, ale na wspomnienie żony i dzieci, na wspomnienie tylekrotnych, nadaremnych wyczekiwań po rozmaitych kantorach i przedpokojach fabrykantów siadał z powrotem i czekał z rezygnacjš. - Pan jest Jaskólski? - zapytał Karol wchodzšc. - Tak, mam zaszczyt się przedstawić panu dyrektorowi, jestem Jaskólski! Mówił wolno tę sakramentalnš formułę, powtarzanš już wielokrotnie. - Nie o taki zaszczyt chodzi. Pan Wysocki mówił, że pan potrzebuje miejsca. - Tak - odrzekł krótko, mnšc wytarty kapelusz w ręku i ze strachem czekajšc, żeznowu usłyszy, że miejsca nie ma. - Co pan umie, gdzie pan pracował? - U siebie. - Miałeœ pan interes jaki? - Miałem majštek ziemski, straciło się i teraz z powodu chwilowej potrzeby, tylko chwilowej - upewniał z rumieńcem wstydu - bo właœnie jesteœmy w procesie, który musi wypaœć na naszš korzyœć. Sprawa bardzo prosta, bo po moim stryjecznym bracie, zmarłym bezpotomnie... - Nie mam, panie, czasu na genealogię. Byłeœ pan obywatelem ziemskim, to znaczy,że pan nic nie umiesz. Chciałbym panu pomóc, a że na pańskie szczęœcie od kilku dni jest w magazynach miejsce, więc jeœli pan chce przyjšć... - Z wdzięcznoœciš, z podziękowaniem, bo istotnie jesteœmy trochę w kłopotach, nie potrafię nigdy się odwdzięczyć panu dyrektorowi. Wolno wiedzieć, jakie to miejsce? - Stróża magazynowego Dwadzieœcia rubli pensji, zajęcie w godzinach fabrycznych. - Żegnam pana! - rzekł twardo Jaskólski i odwrócił się do wyjœcia. - Co się panu stało? - zawołał zdumiony. - Ja jestem szlachcic, panie, a pańska propozycja jest niegodna. Zdechnšć z głoduJaskólski może, ale stróżem u Szwabów byćmu nie wolno - szepnšł wynioœle. - A zdychajże pan ze swoim szlachectwem jak najprędzej, nie będziesz pan przynajmniej miejsca zajmować drugim! - krzyknšł zirytowany Borowiecki wychodzšc.Jaskólski w wielkim rozdrażnieniu wyszedł na ulicę, czas jakiœ szedł wyprostowany, dumny, z nabiegłymi krwiš policzkami, pełen obrażonej godnoœci, ale gdy go owionęło powietrze, gdy znowu się zobaczył na ulicy, pod gołym niebem, potršcany przez szybko pędzšcych przechodniów, pod kołami tych nieskończonych platform naładowanych towarem, opadł z westchnieniem, opuœcił ramiona bezwiednie, stanšł nad trotuarem izaczšł szukać w dziurawych kieszeniach chustki. Oparł się o jakiœ parkan i bezsilnym, ogłupiałym wzrokiem patrzył na morze domów, na setki kominów bijšcych brudnymikłębami dymów, na fabryki huczšce pospiesznš pracš, na ruch, jaki wrzał dookoła, na tę wiecznie czynnš, twórczš i potężnš energię ludzkš, uprzedmiotowanš wtym mieœcie, a potem na te spokojne obszary błękitu, przez które szło słońce. Szukał znowu chustki, nie mogšc już trafićdo kieszeni, bo go schwycił za serce kurcznajstraszniejszego z bólów - bezsilnoœci. Miał szalonš ochotę przykucnšć przy tym parkanie, oprzeć głowę na kamieniu i umrzeć, niechby się już raz skończyło to straszne mocowanie z życiem, niechby już raz nie wracać do tej zdychajšcej z głodu rodziny, niechby już raz nie czuć własnej bezsilnoœci. Nie, już nie szukał chustki, zakrył podartym rękawem twarz i zapłakał. Borowiecki powrócił do swego laboratoriumprzy "kuchni" i zastawszy Murraya, siedzšcego na rogu stołu, opowiedział mu oJaskólskim. - Pierwszy raz spotykam podobnego człowieka! Daję mu pracę, a przez niš możnoœć wegetowania, a ten z oburzeniem powiada: "Szlachcie jestem i stróżem u Szwaba nie będę; raczej zdechnę z głodu!" Dalibóg, że byłoby lepiej, aby tego rodzaju szlachetczyzna wyzdychała jak najprędzej. - Już kończš drukować "bambus" - meldował robotnik. - Zaraz przyjdę! Wstydzš -się roboty, a nie wstydzš się zwykłej żebraniny, tego już zaczynam nie rozumieć. Co wam jest? - zapytał prędko, bo Murray nie słuchał, tylko jakimœ wyblakłym, przepłakanym wzrokiem patrzył w okno. - Nic, jestem jak zwykle - odpowiedział niechętnie. - Macie takš smutnš twarz. - Nie mam znowu specjalnego powodu do radoœci! Ale, może kupicie meble ode mnie? - wyrzucił prędko, unikajšc jego wzroku. - Meble sprzedajecie? - Tak, tak... Chcę się pozbyć tych gratów, tanio sprzedam, weŸmiecie? - Pomówimy o tym póŸniej, ale jeœli do tegokroku zmusza was jaka gwałtowna potrzeba, to może bym wam co poradził, bšdŸcie szczerzy ze mnš. - Nie, pieniędzy mi nie potrzeba, ale i meblemi na nic. Karol popatrzył na niego i po dłuższym przestanku rzekł ze współczuciem: - Znowu nic z waszego małżeństwa? - A nic, a nic! - zaczšł szybko chodzić, aby pokryć wzburzenie, jakie nim trzęsło. Szczęka mu drgała spazmatycznie, przystawał chwilami, oddychał głębiej, wodził martwym wzrokiem po obojętnej twarzy Karola, obcišgał kurtkę z garbu, wycierał spocone ręce i znowu biegał zakreœlajšc wielkie koło dookoła stołu. Karol się nie odzywał, zatopiony w robocie,tylko gdy Murray pobiegł do "kuchni", rzucił za nim pogardliwym spojrzeniem i mruknšł: - Małpa sentymentalna! - Ja dopiero wczoraj zobaczyłem, że małżeństwo to gorzka satyra na miłoœć i godnoœć ludzkš - zaczšł Murray, powróciwszy do przerwanej przechadzki. - Jak dla kogo! - Ja wczoraj dopiero zobaczyłem, że to jest najbardziej niemoralna instytucja! o tak, małżeństwo to stek kłamstw brudnych, podłoœci, obłudy najnikczemniejszej, fałszu! nie zaprzeczycie mi tego, co? - zaczšł się rozpalać nienawiœciš. - Nie będę przeczył ani twierdził, bo mnie to nie obchodzi. - Ale ja wam mówię, że tak jest! Wczoraj byłem w jednym domu na herbacie, byli tamtakże ci idealni małżonkowie Kaczyńscy. Cišgle siedzieli przy sobie i trzymali się za ręce. Wstrętny zwyczaj, żeby się cišgle o siebie ocierać. Wcišż tylko szeptali ze sobš i tak się patrzyli na siebie łakomie, że aż to było głupie i nieprzyzwoite. Irytowali mnie cały wieczór, bo nie wierzyłem w ichszczeroœć, podejrzewałem nędznš blagę, jakoż się zaraz przekonałem, bo po herbacie wyszedłem do sšsiedniego pokoju iusiadłem pod oknem ochłodzić się nieco. Kaczyńscy przyszli wkrótce, nie spostrzeglimnie i zaczęli najordynarniej się kłócić. Niewiem, o co szło, ale słyszałem, jak ta idealna, boska, podobna do œwiętej Kaczyńska wymyœlała mu z ekspresjš ostatniej ulicznicy, a na dokończenie uderzyła go w twarz, wtedy on, ten wzór małżonków, chwycił jej ręce w jednš, trzasnšł jš kilka razy w twarz i uderzył całš siłš o piec, że aż upadła na ziemię. Nie zemdlała, ale dostała spazmów, zbiegłsię cały dom na ratunek, a wtedy on klęczał przed niš, całował jš po rękach i najsłodszymi imionami nazywał, i niemal płakał z rozpaczy, że ona cierpi! Wstrętna i podła farsa! - Opowiadacie fakt wyjštkowy. Ale to zdumiewajšce bšdŸ co bšdŸ! - O, to nie wyjštkowy fakt, tak żyje dziewięć dziesištych małżeństw i inaczej być nie może, dopóki ludzi będzie łšczył dobór handlowy, dopóki prawo skuwać będzie ludzi nierozerwalnymi pętami i dopókipanny będš z małżeństwa robić przedsiębiorstwo zyskownego utrzymania. - A ta cała nienawiœć wasza powstała tylkoz osobistego zawodu, co? - Zawszem tak czuł, bo dawnom już przejrzał. - Dlaczegóż się nie żenicie? - zapytał Borowiecki. Murray się zmieszał, milczał chwilę, przykładajšc rozpalone czoło do zimnych blach podręcznej maszyny drukarskiej stojšcej przy stole. - Mam za wielki garb, a za mało pieniędzy. Gdybym był œlepy, głupi, rakowaty, a był choćby Bucholcem, to każda z waszych Polek na kolanach przysięgałaby mi miłoœć do œmierci! - szepnšł nienawistnie. - Ach, więc to Polka dała wam kosza? - mruknšł złoœliwie. - A tak, Polka, to uosobienie głupoty, fałszu, kaprysów, złych instynktów, to... - Macie bogaty słownik synonimów - przerwał mu ironicznie. - Ja pana nie proszę o uwagi - syknšł wyszczerzajšc swoje kły rzadkie. - Ja znowu nie błagam o zwierzenia. - Pan prezes prosi pana! - zawołał robotnikwsadzajšc głowę do laboratorium. Karol poszedł do Bucholca. Murrayowi zrobiło się nieco przykro, wstydził się własnej porywczoœci, ale pomimo to gorycz zawodu przesycała go głuchš nienawiœciš do całego œwiata, a w szczególnoœci do kobiet, bo w oddziale farbsuchych, których tarciem zajętych było kilka kobiet, usłyszawszy głoœne rozmowy i œmiechy, wywarł na nich złoœć swojš; wybił jednš, a pozostałe wypędził natychmiast z roboty, a potem łaził po fabryce i szukał tylko okazji, aby krzyczeć, zapisywać na kary i wyrzucać. Bucholc siedział w drukarni i witajšc się rzekł do Karola: - Knoll przyjeżdża w sobotę. Niech pan przyjdzie do mnie wieczorem na górę. - Dobrze; ale po co prezes wychodzi z domu, takie spacery mogš być szkodliwe. - Nie mogę już wysiedzieć w domu. Nudzi mnie wszystko, potrzebuję ruchu. - A to czemuż pan prezes nie pojedzie gdziena spacer? - JeŸdziłem dzisiaj, nudzi mnie to więcej jeszcze. Cóż słychać? - Robi się jak zwykle. - A dobrze. Dlaczegóż tak dzisiaj cicho idziefabryka? -szepnšł nasłuchujšc ze zdziwieniem. - Ależ idzie jak zwykle! - odpowiedział i poszedł do dalszych sal. Bucholc chwilę łowił uchem ogłuszajšcy, monotonny łoskot maszyn, rozlegajšcy się potężnym szumem, ale słyszał niewiele, bonie mógł zupełnie skupić uwagi, a że przy tym zaczynało mu być i duszno, i goršco wdrukarni, wyszedł przed fabrykę i usiadł na wystajšcej cembrowinie sadzawki, do której spływała woda skroplona z pary zużytej. Przymykał oczy i wodził nimi po konturach swoich fabryk, rozrzuconych dookoła olbrzymiego dziedzińca, po bršzowych sznurach wagonów, ładownych węglem i materiałami, które wchodziły w dziedziniec, pod magazyny; po lœnišcych w słońcu dachach, po kominach wyrzucajšcych kłęby zaróżowionych przez słońce dymów, po nikłych sylwetkach robotników, snujšcych się pod magazynami ipchajšcych wagony. Oddychał z trudnoœciš tym przesłonecznionym, a pełnym dymów i miału węglowego powietrzem. Zakaszlał się silnie, ale nie poszedł do domu, bo go opanowywała jakaœ przyjemnabezwładnoœć. Słońce œwieciło całš wioœnianš potęgš, a wiatr miękki zawiewał od przeszklonych wodš pól; na nagich jeszcze topolach, stojšcych przy parkanie zamykajšcym z jednej strony dziedziniec fabryczny, biły się z krzykiem stada wróbli i ćwierkały radoœnie jakby do wiosny nadchodzšcej, która ukazywała już słonecznš twarz spoza wielkich białych chmur, które niby kłęby wełny najbielszej leżały cicho na olbrzymiej tafli błękitu, rozpiętej nad miastem zadymionym, pełnym łoskotu fabryk, a ciszy na pustych ulicach. wiecki rki, 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż¸P‡cš×gcş>} ťťŮ c€ź”,c˝;KFabryki grały nieustannym rytmem pracy. Bucholc podniósł się wreszcie i poszedł do domu, ale z takim uczuciem bezsilnoœci wobec tych olbrzymich gmachów, wobec tych maszyn potężnych, wobec sił tego kolosalnego życia fabryki, że wlókł się ledwie i jeszcze z parku spoglšdał z zawiœciš bezwiednš na czerwone, olbrzymiegmachy błyskajšce oknami. Nie wracało mu jednak zdrowie pomimo cudownych œrodków Hamersteina, codziennie czuł się gorzej, mało sypiał i noce przepędzał nieraz na fotelu obawiajšcsię iœć do łóżka, bo coraz częœciej myœlał,że skoro się położy, umrzeć musi, coraz częœciej obawa œmierci œciskała go strasznym spazmem głuchej męki, coraz częœciej bał się nocy i samotnoœci, ale nie chciał się jeszcze przyznać do tego nawet przed samym sobš i walczył całš potężnš swojš wolš z niemocš. Apatia bezmyœlna i ciężka przenikała go coraz silniej. Nie chciał się już niczym zajmować, nudziło go wszystko i wszystko przestało nawet interesować. Siedział godzinami bez ruchu w kantorze, gdzie Borowiecki załatwiał wszystkie sprawy, i bezmyœlnym wzrokiem tonšł w drganiach drzew chwiejšcych się za oknem,i zapominał, gdzie jest, na co patrzy; to znowu budził się, odzyskiwał œwiadomoœć iwtedy wlókł się do fabryki, zbliżał się do ludzi, pragnšł ruchu dookoła, ludzi, życia, którego się czepiał bezwiednie, z rozpaczš topielca czepiajšcego się oœlizgłych a stromych brzegów. W sobotę, w dzień zapowiedzianego przyjazdu Knolla, czuł się jeszcze gorzej, ale pomimo to po południu poszedł do fabryki. Trawiła go goršczka i taka niecierpliwoœć, że nie mógł minuty wytrzymać w jednym miejscu, szedł z pawilonu do pawilonu, z sali do sali, z piętra na piętro i chciał iœć i iœć naprzód, wszystko widzieć, a jednoczeœnie od wszystkiego uciekać, bo denerwowały go maszyny, a te niezliczone włókna transmisji i pasów, co się przewijały dookoła z jękliwym œwistem, przejmowały go bólem. Poszedł do tkalni i przechodził pomiędzy warsztatami, które drgały spazmatycznie jak zwierzęta usiłujšce się zerwać z łańcuchów. Olbrzymie sale przepełniał taki krzyk warsztatów, szczęki, warczenia, huki, że przechodził spiesznie i przywartymi, czerwonymi oczami œlizgał się po robotnikach pochylonych, przykutych oczamido warsztatów, ogłuchłych i oœlepłych na wszystko, co się obok nich działo. Kurz bawełniany powlekał drgajšcš szarawš mgłš czarne, roztrzęsione kontury maszyn i nieruchome prawie sylwetki ludzi i skrzył się w smugach słońca pod długim szeregiem okien. Nie, nie czuł się tutaj dobrze: ten monotonny, cišgły krzyk żelaza, zmuszonego do pracy, ten nadmiar sił, poruszajšcych warsztaty, trzęsšcych œcianami, wyjšcych jakby w męce gwałtu i oporu, rozdrażniał go. Przechodził przez niskie pawilony apretury,ale tam znowu wyziewy sody, krochmalu, potażu, szarego mydła wygryzały mu oczy,a te maszyny, podobne do krokodylów wymiotujšcych nieustannie nieskończonymi wstęgami różnokolorowych materiałów - przejmowały go obrzydzeniem. Szedł dalej i w jakimœ korytarzu wyjrzał na dziedziniec, wagony pełne bel bawełny podsuwano pod magazyny, przed drugimi magazynami ładowano gotowy towar, a na wprost okna dyszała maszyna, cišgnšca węglarki puste. Gonił wzrokiem, aż mu zniknęła gdzieœ za fabrykš, pod lasem, a potem z uwagš przypatrywał się obłokowi czarnego pyłu, w którym migotały sylwetki robotników zrzucajšcych węgiel z wagonów na sterty czworokštne. - Co mnie to obchodził - myœlał z niesmakiem i oparł się o parapet, aby niecoodpoczšć, bo czuł się tak ociężałym, iż ruszać się nie mógł i brakowało mu coraz częœciej oddechu, chwilami chwiało się z nim wszystko dookoła i z takim dziwnym szumem, że oderwał się, znalazł siły i poszedł spiesznie, gnany trwogš. Dopiero widok ludzi przy pakowaniu towarów uspokoił go znacznie. Kilkadziesišt kobiet pracowało w tej wielkiej sali, która cały œrodek aż pod sufit miała zawalony towarem niby zwojamiblach różnokolorowych. Gwarne rozmowy, œmiechy i żarty brzmiaływesoło w powietrzu, ale gdy Bucholc wszedł, sala ogłuchła prawie. Głosy wszystkie zamilkły, uœmiechy zamarły, spojrzenia sposępniały, a twarze powlokły się surowoœciš i niepokojem. Słychać było tylko monotonne trzaskanie maszyn, odmierzajšcych towar i nawijajšcych go na deski, głuchy stęk rzucanych sztuk na wózki, które je z dudnieniem przewoziły do sšsiedniego składu, i ostry szelest załamywanych przyopakowywaniu papierów. Bucholc wolno przesuwał się obok stołów, przyglšdajšc się z uporem rzędom głów brzydkich, bladych, anemicznych, zbezkształconych ciężkš codziennš pracš, ale żadna nie podniosła się do niego, łapał tylko spojrzenia rzucane spod czoła, spojrzenia niechętne lub pełne obawy. - Dlaczego one się mnie bojš? - myœlał usłyszawszy za sobš, gdy wyszedł, że salabuchnęła dawnš wrzawš głosów. Szedł coraz wolniej i z takš trudnoœciš, że postanowił już powrócić do pałacu, pominšł blichy i przez magazyny gotowego towaru skrócał sobie drogę do wyjœcia. Składy były w specjalnym budynku jednopiętrowym z kamienia i żelaza, z oknami małymi i tak zakratowanymi, że półzmrok panował w olbrzymiej sali, zajmujšcej całe piętro i zapakowanej pod sufit stertami sztuk opakowanych, pomiędzy którymi wiły się głębokie uliczki niby kanały, biegnšce wskroœ olbrzymiej masy towarów. Półzmrok i głęboka cisza panujšca w składach rozlewały jakiœ uroczysty nastrójpowagi, czasami tylko na głównej uliczce przesunšł się wózek wiozšcy nowš partię i niknšł w bocznych przejœciach bez œladu i bez echa albo jakiœ głoœniejszy huk fabrykiuderzył w zasnute pajęczynš i pyłem bawełnianym szyby i konał rychło w głębokich, sinych uliczkach. Bucholcowi brakło już sił iœć, usiadł bliżej okna na rozrzuconych sztukach perkalu i myœlał, że odpoczšwszy pójdzie zaraz dalej, ale gdy chciał się podnieœć, nogi pod nim ugięły się i opadł ciężko z powrotem. Poczuł się strasznie niedobrze. Chciał krzyknšć, aby zawołać kogo na pomoc, ale nie miał sił, nie mógł wydobyć głosu, z trudem jeszcze podnosił powieki i czerwonymi, pełnymi przerażenia oczami wodził błędnie po tych milczšcych, olbrzymich czworobokach, stojšcych dookoła w jakiejœ groŸnej powadze zadumykamiennej. I chwycił go wtedy za gardło okropny dzikistrach, że oszalały rzucił się do najbliższego okienka, uwiesił się, chciał wołać pomocy, ale tylko drgał spazmatycznie i bełkotał wodzšc błagalnym, rozpaczliwym wzrokiem po robotnikach, ładujšcych wagony na dziedzińcu. Nikt nie przychodził na ratunek; fabryka szumiała głucho jak morze wiecznie burzliwe, a jemu brakło sił, ręce się zeœlizgiwały z krat, upadł na materiały, ale raz jeszcze się zerwał strasznym wysiłkiem i potykajšc się o te sterty towarów, które ze wszystkich stron zdawały mu się zastępować drogę, upadł powtórnie i już nie mógł się podnieœć, czołgał się tylko, chwytał powietrze, czepiał się sztywniejšcymi już palcami czworoboków, darł żelaznš podłogę, aż jakby żgnięty nożem w samo serce, porwałsię na nogi, zachwycił powietrza, buchnšł krótkim, okropnym rykiem i zwalił się bezwładnie na ziemię. Usłyszano ten krzyk i wkrótce robotnicy zbiegli się i otoczyli go bezradni, wystraszeni, nie oœmielajšc się nawet dotknšć drgajšcego jeszcze trupa. A on leżał wyprężony, z czerwonymi, wysadzonymi z orbit oczami w sinej i pokrzywionej twarzy i z szeroko otworzonymi szczękami, z tym ostatnim, œmiertelnym krzykiem - posępny jak te czworoboki towarów, bezwładny jak te miliony, wœród których skonał, tylko ten wstrzšsajšcy, skamieniały na ustach krzykistnoœci zdławionej zdawał się huczeć w mrocznej sali, pod żelaznym sufitem, w wšskich uliczkach, wskroœ gór towaru, wskroœ murów przenikał i łšczył się z potężnš falš życia, jakim wrzało miasto i huczały fabryki. Rozdział XVI Dwa wypadki zaalarmowały ŁódŸ: œmierć Bucholca i podskoczenie cen bawełny do niebywałej przedtem ceny. Bucholc umarł! Ta wiadomoœć rozlała się lotem błyskawicy po Łodzi, wywołujšc głębokie wrażenie. Nie chciano wierzyć w tę œmierć, potrzšsano głowami z niedowierzaniem. Nie, to nie może być. Nieprawda, zaprzeczali niektórzy stanowczo. Bucholc umarł? Ten Bucholc, który zawsze był, o którym od lat pięćdziesięciu mówiono, którego każdym krokiem się zajmowano, który niepodzielnie panował nad Łodziš; ten Bucholc, którego bogactwa olœniewały wszystkich, ten mocarz, ta dusza Łodzi i jej duma! ten przeklinany i podziwiany - umarł! Jakieœ zdumienie opanowywało masy, którenie mogły się pogodzić z tym prostym faktem œmierci. Po kantorach, warsztatach i fabrykach zaczęło się zaraz wysnuwać tysišce legendo jego życiu, o jego milionach i o jego szczęœciu; ciemne masy robotnicze nie rozumiały jego woli żelaznej i bezwzględnej, którš naginał dowolnie wszystko i wszystkich, jego genialnoœci w swoim rodzaju; masy widziały tylko skutek - olbrzymie bogactwa, które wzrosły w ichoczach, przy nich, gdy oni jak dawniej nie posiadali nic. Niestworzone rzeczy wygadywano na niego.Jedni twierdzili, że miał fabrykę fałszywych pieniędzy, jeszcze ciemniejsi, niedawno przedzierzgnięci z bezrolnych chłopów na robotników, przysięgali, że diabeł mu pomagał, byli i tacy, którzy gotowi byli przysięgać, że widziano rogi na jego głowie, iż sam był diabłem, ale wszyscy jednozgodnie nie mogli uwierzyć wœmierć zwykłš, takš, jaka brała każdego znich. Wieœć jednak była prawdziwš. Kto chciał, mógł iœć się przekonać do pałacu Bucholca, do wielkiego przedsionka, zamienionego na pogrzebowš kaplicę, obitš czarnym suknem skropionym srebrnymi łzami, gdzie Bucholc leżał na niskim katafalku wœród palm, kwiatów, wielkich œwiec woskowych, których œwiatła chwiałysię od brzmień ponurych psalmodii, ustawicznie œpiewanych przez liczny kler. Oczekiwał na dzień pogrzebu, a tymczasembył pastwš ciekawych, płynšcych tłumami,aby zobaczyć, jak wyglšda ten legendowy Bucholc, ten pan życia dziesištek tysięcy ludzi, ten milioner! Ludzie z trwogš i w cichoœci smutku dziwnego stawali wobec martwego mocarza, który leżał spokojnie, ze skamieniałš sinš twarzš w srebrzystej trumnie, zaciskajšc w rękach czarny krzyżyk. Leżał twarzš wprost drzwi otwartych na rozcież i zdawał się patrzeć zapadniętymi oczami przez poczerniałe powieki na park, na mury fabryk, na kominy buchajšce kłębami dymów, na swoje królestwo dawne, na cały ten œwiat, wycišgnięty własnš wolš z nicoœci, który teraz żył pełniš sił wszystkich, bo słychać było łoskot maszyn, œwisty i sapania pocišgów zwożšcych i wywożšcych, całš gamę olbrzymiej produkcji, splatanej z wysiłków myœli i materii ujarzmionej, jaka huczała wogromnych gmachach fabrycznych. Dwie potęgi stały wobec siebie - człowiek umarły i żywa fabryka. Twórca i ujarzmiciel potęg przyrody zostałich niewolnikiem, a z niewolnika łachmanemwyżętym do ostatniej kropli krwi przez te same potęgi. Knoll, przyjechawszy w sobotę, jak zapowiadał Bucholc, zastał już trupa. Kazał zajšć się pogrzebem jednemu ze swoich ludzi, a sam zanurzył się w pozostawionych interesach. W pałacu zapanowała atmosfera smutku. Całe piętro zajmowane przez nieboszczyka opustoszało zupełnie. Bucholcowa siedziała jak zwykle po dniach całych z pończochš w ręku, tylko częœciej niż zwykle myliła się, gubiła oczka i pruła robotę i częœciej zapadała w tępš zadumę, i częœciej patrzyła przez okno, a nawet chwilami jej wybladłe, zagasłe oczy napełniały się blaskiem łez i wtedy cicho przesuwała się przez puste pokoje, schodziła na dół i z trwogš i ze zdumieniem przyglšdała się martwej twarzy męża - powracała jeszcze cichsza, jeszcze silniej onieprzytomniona samotnoœciš i szukała pociechy i zapomnienia w modlitwach, powtarzanych za pokojówkš, która jej czytywać musiała. W godzinach œniadań i obiadów, przez siłę długoletnich nawyknień, poprawiała tualetęioczekiwała na męża - nie przychodził jednak; wracała do modlitw i pończochy, z trwogš nasłuchujšc ponurych lamentacji płynšcych z dołu albo głosu papugi, która chodziła po mieszkaniu niespokojna, zdenerwowana i ochrypniętym głosem, czepiajšc się portier i mebli - wołała: - Kundel, kundel? W tydzień dopiero odbył się pogrzeb; pogrzeb, jakiego ŁódŸ nigdy przedtem nie widziała. Wszystkie wielkie fabryki stanęły dnia tegoicały ich personel miał polecone pójœć za trumnš Bucholca, Piotrkowska ulica na przestrzeni wiorst kilku literalnie była zapchana ludŸmi; cała ta ludzka czarna falaniosła na grzbiecie swoim, w obramowaniu złotych sznurów, œwiec zapalonych, wielki pogrzebowy rydwan, pod którego baldachimem, osnutym wieńcami palm, leżała srebrna trumna zarzucona kwiatami.Przed karawanem, na tle szarych œcian ulicy i błękitnego nieba, trzepotały się nibyptactwo różnokolorowe, spowite mgłami krepy, choršgwie bractw koœcielnych, stowarzyszeń wszystkich, Długi szereg księży, chóry œpiewaków i zjednoczone orkiestry fabryczne œpiewały posępny hymn œmierci, płynšcy przejmujšcymi rytmami smutku nad rozkołysanym morzem głów, ku balkonom ioknom zapchanym widzami, ku słońcu wiszšcemu w bezdniach błękitu. Orszak posuwał się noga za nogš z powodu nadzwyczajnej ciżby, zwiększanej ustawicznie przypływami z ulic bocznych. Zaraz za trumnš postępowała rodzina, a zaniš główna administracja i zarzšdy licznychmajštków ziemskich, a potem szły głębokiefalangi robotników, ustawione oddziałami fabrycznymi i płciami, bo mężczyŸni i kobiety szli osobno, szły tkalnie, przędzalnie, apretury, farbiarnie, drukarnie, wykończalnie, magazyny itd. ze swoimi dyrektorami, technikami i majstramina czele. A resztę, tłum kilkudziesięciotysięczny, stanowili robotnicy innych fabryk i cały prawie komplet łódzkich fabrykantów. - To się nigdy nie skończy! - szeptał częstoSzaja Mendelsohn do syna i towarzyszy, z którymi jechał w karecie za pogrzebem, i spod œcišgniętych brwi patrzył niespokojniena baldachim, chwiejšcy się nad głowami tłumów, opuszczał na chwilę głowę, skubał nerwowo brodę i znowu wpijał rozgoršczkowane oczy w trumnę, gdzie leżał jego nieprzyjaciel i konkurent. Nie cieszył się tš œmierciš, chociaż tyle razy mu jej życzył całš swojš fanatycznš nienawiœciš, nie radował się tym, że nareszcie został sam w Łodzi panować niepodzielnie, bo Bucholc umarł, ale zostałyjego fabryki, a przy tym jakiœ żal, współczucie prawie poplštane z delikatnymiwłóknami obaw wiło się w duszy. Poczuł jakšœ dziwnš pustkę dookoła, bo razem z Bucholcem umarły i w nim wszelkie dawne zawiœci, hodowane tak długo i podsycane cišgłš walkš konkurencyjnš. Nie miał kogo nienawidzieć! Patrzył z pewnym zdumieniem w głšb siebie i nie rozumiał tego stanu, nie mógł zdać sobie sprawy z niego. - To Bucholc! - myœlał patrzšc na trumnę z przykroœciš głębokš i niepokojem. - Mendelsohn, ty wiesz, co się dzieje z bawełnš? - Co mnie to obchodzi, mów, Kipman, o tym do Stanisława. - Ale warto przeczytać urzędowš gazetę - nalegał. - Ja jestem trochę niezdrowy dzisiaj, trochę smutny, a ty mi gadasz o bawełnie. - Co to jest: smutny! Bucholc był starszy odciebie, to i umarł, a ty żyć będziesz jeszcze długo. - Daj spokój, Kipman, mówisz o przykrych rzeczach - szepnšł niechętnie i utonšł oczami w ruchomej masie głów, zalewajšcych całš ulicę. - Stanisław, gdzie jest Róża? - Jedzie z Grunspanami, zaraz za naszš karetš. Szaja wychylił się oknem, aby zobaczyć córkę, uœmiechnšł się do niej i cofnšł spiesznie, zapadajšc w długie milczenie, którego nie œmieli przerywać towarzysze. Róża jechała z Melš, Wysockim i starym Grunspanem w otwartym landzie, zaprzężonym w dwa kare, wspaniałe konie.Panny robiły po cichu uwagi nad tłumem, a Grunspan rozmawiał o rynku bawełnianym z Wysockim, który odpowiadał monosylabami, bo był zajęty bardziej patrzeniem na Melę, bardzo dobrze dzisiaj wyglšdajšcš i rozpromienionš. - To jest za wiele na raz jeden: cło wyższe, taryfy wyższe od surowej bawełny i taryfy jeszcze wyższe od gotowego towaru wywożonego do Cesarstwa. Ja panu mówię, że to jest razem taki bal dla nas wszystkich, że możesię po nim pół Łodzi położyć na fest. Tfy, żebym ja w złš godzinę nie wymówił - splunšł ze złoœciš. ych ulicach. wiecki rki, 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żžPŘ cż(h cŔ¸cÁH*Ä c 8E3ĂQ?*- Podobno bawełna już poszła w górę? - Co to poszła! ona skacze jak lokomotywa,ona idzie jak balon, bo jej to nic nie szkodzi, ale ŁódŸ może sobie nadkręcić karku. - Nie rozumiem przyczyny tego wszystkiego- mówił Wysocki starajšc się jednoczeœnie słyszeć rozmowę panien. - Pan nie rozumie?... To jest proste, to jesttakie proste, jakby zwyczajny rabuœnik wzišł pana za kołnierz i powiedział: "Dawaj pienišdze, bo mnie się robić nie chce i nie mam." To jest ordynarny geszeft!Jak się pan ma, panie Cohn - zawołał do Leona Cohn, wycišgajšc do niego z powozu rękę. Cohn oddał uœcisk i przeszedł dalej z całš grupš młodzieży. - Panie Halpern, słuchaj pan, co powiem. Bucholc zrobił pierwszš plajtę i ta mu się nie udała!... ale on się jeszcze wprawi! ha, ha, ha! - œmiał się z własnego dowcipu. - Panie Cohn, œmierć to nie jest wesoła operacja! -odpowiedział melancholijnie Halpern, bo nie był dzisiaj dobrze usposobiony, szedł ze wszystkimi i milczał uparcie, wzdychał i tak się pochylał, że przydeptywał sobie przód surduta, drżał zwielkiego zdenerwowania i gubił często swój parasol nieodstępny, podnosił go machinalnie, obcierał poły i w zamyœleniu przyglšdał się twarzom milionerów, zebranych na pogrzebie. Dopiero kiedy orszak rozlewał się w Nowym Rynku i skręcał w Konstantynowskš, szepnšł do Myszkowskiego, idšcego obok: - Bucholc nie żyje! pan wie?... Miał fabryki,miał miliony, był całym hrabiš i nie żyje! Aja nie mam nic i jeszcze na jutro mam protestowane weksle, ale ja żyję! Pan Bóg jest dobry, Pan Bóg jest bardzo dobry! Wielka, bezgraniczna wdzięcznoœć zadrgałamu w głosie i smutna dotychczas twarz zajaœniała głębokim rozradowaniem, całš rozkoszš œwiadomš istnienia własnego. - O jednego błazna mniej, o jednego za dużo! - odpowiedział Myszkowski pozostajšc w tyle, aby się złšczyć z Kozłowskim, który jak zwykle w cylindrze na czubku głowy, z gałkš laski przy ustach, w majtkach zawiniętych po kostki, maszerował wzdłuż wolno cišgnšcych się powozów i robił staranny przeglšd wszystkich kobiet. - Wiesz, Myszkowski, że ta ruda Mendelsohnówna ma sznyt, ma jakiegoœ diabła w œlepiach. - Co mnie to obchodzi, chodŸ, pójdziemy na piwo, bo mi już w gardle zaschło od tej parady milionerskiej. - Pójdę na cmentarz, bo, widzisz, zobaczyłem tu w jednej karecie coœ cacanego. Spojrzałem raz - ona patrzy; spojrzałem drugi - patrzy. - No i spojrzałeœ trzeci raz, a ona także patrzy. - Ba, ale jak patrzała, ma oczy tak smolne,żem Się do nich przylepił. - BšdŸ zdrów i niech cię od nich nie odlepiš kijem czasami, bo, widzisz, tutaj w Łodzi nie znajš się na oczkowaniu. Opuœcił go i znowu przysunšł się do znajomych, upatrujšc ponurym wzrokiem, kto by tu chciał z nim iœć na piwo. - Pan słyszałeœ o bawełnie, panie Cohn? - Ja na tym potrzebuję trochę zarobić, panie Horn. - Czy to prawda, że Bucholc zostawił wielkie zapisy na cele publiczne? - Œmiej się pan z tego, Bucholc nie był głupi! - Welt, jak się masz? - wołał Kurowski spostrzegłszy Moryca. - Tak się mam, jak dzisiaj bawełna. - To znaczy, że dobrze! - Brylantowo - akcentował dobitnie Moryc Welt, witajšc się ze znajomymi. - Kiedyœ przyjechał? - Wczoraj w nocy. - Czytałeœ ogłoszenie o taryfach? - Od trzech tygodni umiem je na pamięć, od trzech tygodni. - Nie blaguj, bo przed dwoma dniami dopiero ogłoszono. - Zostaję przy swoim. - Cicho! - zawołał ktoœ z boku, bo Moryc podnosił glos zbyt mocno. Umilkli na chwilę, œpiew księży wzniósł się jakby zapytaniem, na które odpowiadał chór œpiewaków i orkiestry, których potężne głosy œciœnięte wysokimi murami huczały głęboko. - Jak to, wiedziałeœ i nie skorzystałeœ? - Nie skorzystałem? Za kogóż mnie masz? Spytaj się, ile mamy z Borowieckim bawełny w składach, ile już na stacji, a ilejeszcze przyjdzie z Hamburga w tych dniach, to ci odpowiem grubš sumš pudów. - Jesteœ za sprytny, Moryc, możesz się niedochować. - Dochowam się, bo potrzebuję zarobić na taki pogrzeb, jak ma Bucholc. - Ale gdzież się podział Borowiecki? - Nie wiem, był przy nas, jak wchodziliœmyw Rynek. Moryc Welt obejrzał się dookoła, ale nie spostrzegł nigdzie, bo Borowiecki pozostał przy karecie Lucy, zatrzymanej wraz z innymi na Rynku, bo w wšskiej uliczce tłumnie mógł się pomieœcić od razu. - Karl, nachylił się lepiej, bliżej! - szeptałaLucy. - Tak dobrze? - pytał również szeptem Karol, wsadzajšc pół głowy w okno karety.- A czy tak dobrze? - szeptała całujšc go silnie w ucho. - Bardzo!... Cofnšł głowę i stał oparty ramieniem o drzwiczki karety. - Czemu oni nie ruszajš? - jęczała z głębi karety ciotka, towarzyszšca Lucy. - Muszę już paniš pożegnać. - Jeszcze chwilę, proszę o rękę. Rzucił oczami na sznur powozów stojšcych w jednej linii i podał jš nieznacznie, zasłaniajšc sobš ten ruch. Podniosła jš szybko do ust, ucałowała mocno i pogłaskała sobie brodę i szyję jego palcami. - Wariatka? - szepnšł odsuwajšc się od okna na dozwolonš względami towarzyskimi odległoœć. - Kocham cię, Karl! PrzyjdŸ dzisiaj koniecznie, chcę ci coœ powiedzieć bardzo ważnego! - szeptała cicho i purpurowe ustapłonęły jej i wysuwały się do pocałunków,a oczy błyszczały promiennie. - Do widzenia paniom! - wyrzekł głoœno. - Mšż mój przyjeżdża jutro, może pan o nas nie zapomni! PrzyjdŸ! - Przyjdę! - rzucił szeptem, kłaniajšc się zpowagš. Odnalazł przyjaciół i zwrócił się zaraz do Moryca. - Może byœmy pojechali zaraz z cmentarza na kolej, co? - Bawełna przyszła rano! Masz pienišdze? - Mam, chcę zaraz wykupić. - Kiedyż uwalniasz się od Knolla? - Jestem już wolny zupełnie. Jutro pójdziemy szczegółowo obejrzeć budynki. - Dobrze, bo na jutro zamówiłem majstra, za kilka dni będzie można już wzišć się do murowania. - Gdzie Maks? - Matka mu bardzo chora, obawiam się, że znowu będziemy mieli pogrzeb. - Œmierć ma jednak swoje dobre strony - zauważył Kurowski. - Chyba tylko bezmyœlnoœć, z jakš zamiata mechanicznie potrzebnych i niepotrzebnych. - Co to dzisiaj ludzi odpoczywa za darmo. - Mylisz się, Knoll zapowiedział, aby z list płacy wykreœlono im połowę dnia. Uznał, że mogš wypoczywać z wdzięcznoœci dla zmarłego. - Odbijš sobie częœć kosztów pogrzebowych.Muszę to samo polecić testamentowo swoimspadkobiercom. Cóż, Myszkowski, tak dumacie? - Że jest głupio. - Nie martwcie się, bo i bez was było tak samo. Umarł, cóż robić! "Zšb œmierci dotknšł go palcem swoim", jak mówi Eklezjasta. Œmierć to jest "passives genie".- Nie o to mi chodzi, Bucholc jest już ausgespilt! - pocišgnšł rękš po gardle - a mnie się chce iœć na piwo i nie mam z kim. - Nie pójdziecie i ze mnš, bo ja zaraz jadę do domu. - Może jeszcze kogo znajdę. Rozeszli się w różne strony, a i orszak wchodził w długš uliczkę, wysadzonš topolami, wiodšcš do cmentarza. Uliczka była nie brukowana i pokryta grubš warstwš czarnego błota, które rozbijane tysišcami nóg, ochlapywało wszystkich i wszystko i powstrzymało z połowę ludzi, zawracajšcych przed nim do miasta. Rzędy nagich jeszcze topoli, obłamanych przez wiatry, poodzieranych z kory, półżywych od trujšcych œcieków, jakie płynęły głębokim rowem od fabryk, stały wycišgniętš liniš kalek ohydnych, trzęsšcych smutnie resztkami gałęzi i resztkami życia, jakby wygrażały za swojšnędzę temu wspaniałemu orszakowi, który od czasu do czasu wybuchał ogromnym chórem głosów, rozlewajšcych się w szerokiej przestrzeni pól czarnych, przeszklonych wodš, naznaczonych grupaminagich drzew, małymi domkami, kominami cegielni i konturami kilku wiatraków, które niby potworne motyle, nadziane na szpilkę, migotały się czarnymi skrzydłami na błękitnym tle przestrzeni. Orszak z wolna wypływał z miasta, rozwłóczył się po błotnistej drodze, wzdłuż pokrzywionych, nędznych domostw iz wolna tonšł ciężkš fałš głów w bramachcmentarza, i rozlewał się wœród grobów i ulic - tylko w głębi, poza murami, pomiędzygšszczem drzew bezlistnych i krzyżów czarnych, zaczęły błyskać barwy choršgwi, œwiatła œwiec i długie szeregi ludzi, ponad którymi chwiała się srebrna trumna Bucholca, niesiona na ramionach. Zapanowała cisza, œpiewy pomilkły, głosy przycichły, dŸwięki muzyk przygłuchły, tylko było słychać ciężki tupot nóg i suchy chrzęst drzew rozkołysanych. Dzwony biły głucho - mocno - żałobnie. Przy trumnie zaczęła się ostatnia komedia œmierci - jakiœ mowca, stanšwszy na podwyższeniu, patetycznie przypominał cnoty i zasługi zmarłego, drugi mówca rozbolałym, przełzawionym głosem żegnałzmarłego i płakał nad ludzkoœciš osieroconš; trzeci mowca zwracał się do trumny w imieniu rodziny, w imieniu przyjaciół niepocieszonych; czwarty mówiłw imieniu tych rzesz wynędzniałych stojšcych dookoła - w imieniu tych pracowników spędzonych tutaj groŸbš - dla których zmarły miał być ojcem, przyjacielem, dobroczyńcš. Głuchy pomruk przeleciał nad tłumami, tysišce westchnień się zerwało, tysišce spojrzeń zamigotało krwawych, morze głów zakołysało się jak fala. Wreszcie skończyła się ceremonia, trumna spoczęła we wspaniałym grobowcu, na podwyższeniu podobnym do tronu, z którego, przez złocone kraty drzwi, widać było miasto spowinięte w mgły i dymy, huczšce tysišcami fabryk potężny hymn życia. Robotnicze falangi podchodziły kolejno do tego tronu i na marmurowych stopniach składały wieńce - ostatni hołd poddańczy, i rozpraszały się z wolna, aż w końcu pozostał sam jeden w srebrnej trumnie i pod stosami wieńców zmarły król łódzki. Tylko Stach Wilczek nie czekał końca i gdy usłyszał dzwony, szepnšł: - Wesoła parada - mieć tyle milionów i zdychać! - Splunšł ze złoœci i wyszedł z Józkiem Jaskólskim, który szedł w milczeniu i wzdychał. - Czegóż się mazgaisz! - Smutno mi! - szepnšł Józio, wzdrygnšł się i obtulił szczelnie w mizerny paltocik, przerobiony z uczniowskiego szynelu. - Józiu, puœć kantor Bauma, ja potrzebuję człowieka zaufanego, wzišłbym cię, wyrobiłbyœ się przy mnie. - Nie mogę, muszę pozostać u Bauma. - Ależ on lada dzień się "położy", nie bšdŸ głupi, dam ci pięć rubli więcej miesięcznie. - Nie mogę, nie wypada mi opuszczać terazBauma, kiedy tak Ÿle stoi i kiedy zostałem prawie sam jeden w kantorze. - Głupiœ! Żebym był tak sentymentalnym, tochodziłbym jak i ty bez butów i całe życie parobkowałbym wszystkim! - Obrzucił go pogardliwym spojrzeniem i pożegnał na Piotrkowskiej. - Hołota! Pognijš wszyscy po fabrykach! - pomyœlał o towarzyszach z politowaniem. On dzisiaj już wiedział, że nie zgnije na marnej posadzie, że nie będzie tylko parobkiem cudzym, kółkiem w mechanizmie.Szedł wolno i .rozkoszował się poczuciem własnej siły, wyższoœci i rozumu, tym, co już zrobił, i tym, co zrobić jeszcze zamierzał. Dzisiejszy dzień liczył do najlepszych w swoim życiu i przełomowych - bo dzisiaj zrobił pierwszy wielki interes, który musiał go postawić na nogi. Kupił kilka morgów gruntu, z dwóch stron otaczajšcego fabrykę Grunspana, kupił cichaczem i był pewnym wielkiego zarobku,gdyż z pewnoœciš wiedział, że Grunspan marozszerzać swoje fabryki i musi od niego kupić place po cenie, jakš tylko naznaczyć zechce. Uœmiechnšł się z głębokiego zadowolenia! Istotnie, interes przedstawiał się œwietnie,obliczenia zawieœć nie mogły. Grunta były dawno do sprzedania i Grunspan przez całe lata je targował, dorzucajšc corocznie po kilkadziesišt rubli, nie spieszšc się i będšc pewnym, że go niktpodkupić nie może. Wilczek zwęszył interes, oplštał dotychczasowego posiadacza całš sieciš podstępów, uprzejmoœci, pożyczek gwałtemwciskanych - aż w końcu stał się właœcicielem. Dzisiaj rano został już prawym posiadaczem ziemi. Wyobrażał sobie wœciekłoœć Grunspana i bawił się tym doskonale. Podnosił głowę coraz wyżej i coraz dumniej, a coraz drapieżniej spoglšdał na miasto, na wypakowane towarami składy, na fabryki - jego nienasycona chłopska chciwoœć budziła się coraz potężniej na widok bogactw. Postanowił je zdobyć i był już pewnym, że zdobędzie. Mniejsza o sposoby i œrodki - wszystkie były dobre, jeœli prowadziły do celu, do pieniędzy. Stach Wilczek liczył się tylko z kodeksem, zpolicjš. Na resztę uœmiechał się wzgardliwie i z politowaniem. Opinia, etyka, uczciwoœć! Kto się z tym w Łodzi liczył! Komu tutaj podobne głupstwa mogły przychodzić do głowy! Co to wreszcie jest ta uczciwoœć! Czy był uczciwym Bucholc? Któż się o to pytał! Pytano się tylko, ile zostawił milionów! Mieć miliony, czuć je w swoim ręku, otoczyć się nimi, panować nad nimi. Rozmyœlał skręcajšc ku stacji i duszę mu przepełniło szalone, dochodzšce do bólu pragnienie pieniędzy, użycia, panowania. Jak pies zgłodniały patrzy na mięso - tak on łakomie patrzył na fabryki, domy, zbytek bogaczów, piękne kobiety, pałace. Miał szalony apetyt użycia, który obiecywał sobie zaspokoić. Był głodnym od wieków i przez tyle pokoleń poniewieranym, tratowanym przez mocniejszych, odpychanym od stołu życia, przepracowanym, łaknšcym - teraz przyszła kolej na niego, podnosił głowę, wycišgał chciwie ręce, chwytał zdobycz i nasycał głód odwieczny. - Odbiję sobie wszystko i za wszystko! - myœlał i z nienawiœciš przypominał sobie lata dzieciństwa, pasanie krów, posługi, jakie czynił w klasztorze, kije, jakie odbierał, nędzę całej rodziny, upokorzenia,jakie znosił w gimnazjum, upokorzenia, jakie odbierał razem z pomocš od swoich dobroczyńców, upokorzenia, jakie znosiła cała rodzina. - Odbiję sobie wszystko! - mruknšł z szalonš zawziętoœciš w sercu. Ale tymczasem dopiero zdobywał œrodki, handlował, czym mógł, zarabiał, na czym się tylko dało. Zarzšdzał składami Grosglika, a prócz tegohandlował węglem na własnš rękę, handlował drzewem, handlował resztkami bawełnianymi, handlował jajami, które sprowadzał za poœrednictwem rodziny, brał w końcu różne artykuły - próbował wszystkiego. Mówiono, że kupuje "czerwony towar", tj. wyniesiony z podpalonych fabryk, mówiono,że trudni się lichwš, że z Grosglikiem do spółki robi jakieœ bardzo ciemne interesa - tak mówiono. Wiedział, co o nim mówiš, i uœmiechał się pogardliwie. - Mocno Blinie to obchodzi! - szepnšł myœlšco tym, skręcił na bocznš uliczkę cišgnšcš się wœród parkanów, poza którymi wznosiły się szeregi składów drzewa budulcowego, cementu, żelastwa, wapna i węgli. Ulica była nie brukowana, bez trotuarów i stanowiła jedno głębokie morze błota, przez które przekopywało sięsetki wozów, ciężko naładowanych. Składy węgla rozcišgały się po lewej stronie ulicy, u podnóża wysokiego nasypu kolejowego, na którym tłoczyło się tysišcetowarowych wagonów, nakrytych chmurš czarnego pyłu, jaki się wznosił z wyładowywanego węgla. Wilczek mieszkał przy składzie, w ohydnej budzie zbitej z desek i obryzganej po płaskidach czarnym błotem, która służyła za kantor. Przebrał się spiesznie, wcišgnšł długie buty i zabrał się do roboty... Ale nie mógł robić spokojnie, czuł się zdenerwowanym, roztrzęsła mu nerwy radoœć dzisiejszego kupna, to znowu przypomnienia pogrzebu lub huk głuchy sztosujšcych na nasypie wagonów tak go drażnił, że odrzucił pióro i zaczšł spacerować po kantorze, wyglšdajšc raz poraz okienkiem na zapchane pryzmami węgla i wozami składy. Wozy co chwila wjeżdżały na wagę z takim turkotem, aż cała buda się trzęsła; ogromny zgiełk splštanych głosów ludzkich,turkotów, kwików końskich, gruchotu wyrzucanych z wagonów węgli, œwistów maszyn bił przez otwarte drzwi i rozlewałsię po brudnej, odrapanej izbie, po której Wilczek spacerował w zadumie. - Tam jakieœ panowie czekajš przy wagonach! - zameldował robotnik. Na nasypie kolejowym, czekał Borowiecki i Moryc. Wilczek wyczekujšco wycišgnšł rękę do przywitania. Moryc mu uœcisnšł dłoń, a Borowiecki udał, że nie widzi. - Potrzebujemy natychmiast platform przewozowych! - Ile? pod co? skšd? - zapytał krótko, podrażniony zachowaniem Karola. - Jak najwięcej, bawełna, kolej, do mnie - odpowiedział Moryc. Szybko załatwili interes i rozstali się. - Szlachcic! - mruknšł Wilczek ze złoœciš, bo na pożegnanie Borowiecki wsadził ręce w kieszenie i kiwnšł mu głowš bardzo łaskawie. Nie mógł zapomnieć tej obrazy, jego mœciwe serce zanotowało sobie jeszcze to 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żÄ “ [˙˙jedno upokorzenie, tym boleœniejsze, że niezasłużone. Ale nie było czasu na rozczuwanie krzywdy, bo z powodu kończšcego się dnia ruch w składach zapanował szalony. Co chwila maszyny parowe podcišgały sznury ładowanych wagonów, krzyżowały się, wycišgały puste, buchały kłębami dymów i ze œwistem, hukiem, szczękiem sztosowań przewijały się wskroœ dymów i pyłów lub odczepione od pocišgów leciały zdzikim krzykiem do remiz. A niżej, ze składów nakrytych czarnš kurzawš biło tysišce splštanych goršczkowych głosów, konie kwiczały dziko, œwisty batów, krzyki woŸniców, turkoty ulic i głuchy, potężny szum miasta,stojšcego dokoła, nakrytego dymami. Wilczek uwijał się goršczkowo, biegał do kantoru, do kup węgla, na nasyp, do ludzi wywożšcych, na stację; przemykał się pomiędzy wozami, człapał po błocie, zmęczył się w końcu œmiertelnie i aby odpoczšć, usiadł na brzegu jednego z pustych wagonów. Mrok się już robił - pozachodnie zorze rozlały się po niebie strugami purpury i okrwawiały cynkowe, błyszczšce dachy, poktórych staczały się kłęby rudych dymów; noc gęstniała, szaroœć ponura, zmšcona zalewała ulice, pełzała po murach, czaiła się po zaułkach, zacierała kontury, gasiła barwy, wypijała resztki dnia, okręcała miasto brudnymi łachmanami zmroku, z którego zaczęły z wolna wybłyskiwae œwiatła. Noc zapadła, miasto pokryło się łunami, szumy się podniosły, łoskoty stały się wyraŸniejsze, turkoty się wzmogły, krzyki spotężniały - aż w końcu wszystkie dŸwiękizlały się w przeogromny dziki chór, œpiewany głosami maszyn i ludzi, od którego drżało powietrze i trzęsła się ziemia! ŁódŸ pracowała nocnš, goršczkowš pracš- - Resztki szlacheckie! wezmš was diabli niedługo! - mruknšł Wilczek, który jeszcze nie mógł zapomnieć Borowieckiego, splunšł pogardliwie, podparł brodę rękami i zapatrzył się w niebo. Zbudził go dopiero głos lecšcy z opustoszałej ulicy. A na rynku Gajera Znalazła se frajera ta ra ra, bumdera! Œpiewał jakiœ głos i zginšł w oddaleniu i nocy. Wilczek zeszedł do kantoru, pozałatwiał resztę spraw, wyprawił ostatnie wozy. Kazał pozamykać wszystko, zjadł kolację, jakš mu przygotował robotnik, i poszedł namiasto. Lubił włóczyć się bez celu, przyglšdać się ludziom, fabrykom, węszyć po mieœcie, lubił oddychać tym rozdrganym, przesyconym węglem i zapachami farb powietrzem. Olœniewała go potęga miasta, olbrzymie bogactwa nagromadzone w składach i fabrykach zapalały mu w oczachpłomienie chciwoœci, rozpalały duszę marzeniami strasznymi, przepełniały corazpotężniejszš żšdzš panowania i użycia; ten szalony wir życia, ta struga złota, jaka przepływała przez miasto, upajały go swojš potęgš, hipnotyzowały, przejmowałydrżeniem żšdzy nieopowiedzianej, dawały siły do walki, do zwyciężania, do grabieży. Kochał tę "ziemię obiecanš", jak kocha zwierzę drapieżne głuche puszcze pełne łupów. Uwielbiał tę "ziemię obiecanš" płynšca złotem i krwiš, pożšdał jej, pragnšł, wycišgał do niej ramiona chciwe ikrzyczał głosem zwycięstwa - głosem głodu: - Moja! Moja! -I już chwilami czuł, że jš posiadł na zawsze i że nie puœci zdobyczy, póki nie wyssie złota wszystkiego. KONIEC TOMU PIERWSZEGO ------Konwersja: rpg6@go2.pl ytałeœ ogłoszenie o taryfach? - Od trzech tygodni umiem je na pamięć, od trzech tygodni. - Nie blaguj, bo przed dwoma dniami dopiero ogłoszono. - Zostaję przy swoim. - Cicho! - zawołał ktoœ z boku, bo Moryc podnosił glos zbyt mocno. Umilkli na chwilę, œpiew księży wzniósł się jakby zapytaniem, na które odpowiadał chór œpiewaków i orkiestry, których potężne głosy œciœnięte wysokimi murami huczały głęboko. - Jak to, wiedziałeœ i nie skorzystałeœ? - Nie skorzystałem? Za kogóż mnie masz? Spytaj się, ile mamy z Borowieckim bawełny w składach, ile już na stacji, a ilejeszcze przyjdzie z Hamburga w tych dniach, to ci odpowiem grubš sumš pudów. - Jesteœ za sprytny, Moryc, możesz się niedochować. - Dochowam się, bo potrzebuję zarobić na taki pogrzeb, jak ma Bucholc. - Ale gdzież się podział Borowiecki? - Nie wiem, był przy nas, jak wchodziliœmyw Rynek. Moryc Welt obejrzał się dookoła, ale nie spostrzegł nigdzie, bo Borowiecki pozostał przy karecie Lucy, zatrzymanej wraz z innymi na Rynku, bo w wšskiej uliczce tłumnie mógł się pomieœcić od razu. - Karl, nachylił się lepiej, bliżej! - szeptałaLucy. - Tak dobrze? - pytał również szeptem Karol, wsadzajšc pół głowy w okno karety.- A czy tak dobrze? - szeptała całujšc go silnie w ucho. - Bardzo!... Cofnšł głowę i stał oparty ramieniem o drzwiczki karety. - Czemu oni nie ruszajš? - jęczała z głębi karety ciotka, towarzyszšca Lucy. - Muszę już paniš pożegnać. - Jeszcze chwilę, proszę o rękę. Rzucił oczami na sznur powozów stojšcych w jednej linii i podał jš nieznacznie, zasłaniajšc sobš ten ruch. Podniosła jš szybko do ust, ucałowała mocno i pogłaskała sobie brodę i szyję jego palcami. - Wariatka? - szepnšł odsuwajšc się od okna na dozwolonš względami towarzyskimi odległoœć. - Kocham cię, Karl! PrzyjdŸ dzisiaj koniecznie, chcę ci coœ powiedzieć bardzo ważnego! - szeptała cicho i purpurowe ustapłonęły jej i wysuwały się do pocałunków,a oczy błyszczały promiennie. - Do widzenia paniom! - wyrzekł głoœno. - Mšż mój przyjeżdża jutro, może pan o nas nie zapomni! PrzyjdŸ! - Przyjdę! - rzucił szeptem, kłaniajšc się zpowagš. Odnalazł przyjaciół i zwrócił się zaraz do Moryca. - Może byœmy pojechali zaraz z cmentarza na kolej, co? - Bawełna przyszła rano! Masz pienišdze? - Mam, chcę zaraz wykupić. - Kiedyż uwalniasz się od Knolla? - Jestem już wolny zupełnie. Jutro pójdziemy szczegółowo obejrzeć budynki. - Dobrze, bo na jutro zamówiłem majstra, za kilka dni będzie można już wzišć się do murowania. - Gdzie Maks? - Matka mu bardzo chora, obawiam się, że znowu będziemy mieli pogrzeb. - Œmierć ma jednak swoje dobre strony - zauważył Kurowski. - Chyba tylko bezmyœlnoœć, z jakš zamiata mechanicznie potrzebnych i niepotrzebnych. - Co to dzisiaj ludzi odpoczywa za darmo. - Mylisz się, Knoll zapowiedział, aby z list płacy wykreœlono im połowę dnia. Uznał, że mogš wypoczywać z wdzięcznoœci dla zmarłego. - Odbijš sobie częœć kosztów pogrzebowych.Muszę to samo polecić testamentowo swoimspadkobiercom. Cóż, Myszkowski, tak dumacie? - Że jest głupio. - Nie martwcie się, bo i bez was było tak samo. Umarł, cóż robić! "Zšb œmierci dotknšł go palcem swoim", jak mówi Eklezjasta. Œmierć to jest "passives genie".- Nie o to mi chodzi, Bucholc jest już ausgespilt! - pocišgnšł rękš po gardle - a mnie się chce iœć na piwo i nie mam z kim. - Nie pójdziecie i ze mnš, bo ja zaraz jadę do domu. - Może jeszcze kogo znajdę. Rozeszli się w różne strony, a i orszak wchodził w długš uliczkę, wysadzonš topolami, wiodšcš do cmentarza. Uliczka była nie brukowana i pokryta grubš warstwš czarnego błota, które rozbijane tysišcami nóg, ochlapywało wszystkich i wszystko i powstrzymało z połowę ludzi, zawracajšcych przed nim do miasta. Rzędy nagich jeszcze topoli, obłamanych przez wiatry, poodzieranych z kory, półżywych od trujšcych œcieków, jakie płynęły głębokim rowem od fabryk, stały wycišgniętš liniš kalek ohydnych, trzęsšcych smutnie resztkami gałęzi i resztkami życia, jakby wygrażały za swojšnędzę temu wspaniałemu orszakowi, który od czasu do czasu wybuchał ogromnym chórem głosów, rozlewajšcych się w szerokiej przestrzeni pól czarnych, przeszklonych wodš, naznaczonych grupaminagich drzew, małymi domkami, kominami cegielni i konturami kilku wiatraków, które niby potworne motyle, nadziane na szpilkę, migotały się czarnymi skrzydłami na błękitnym tle przestrzeni. Orszak z wolna wypływał z miasta, rozwłóczył się po błotnistej drodze, wzdłuż pokrzywionych, nędznych domostw iz wolna tonšł ciężkš fałš głów w bramachcmentarza, i rozlewał się wœród grobów i ulic - tylko w głębi, poza murami, pomiędzygšszczem drzew bezlistnych i krzyżów czarnych, zaczęły błyskać barwy choršgwi, œwiatła œwiec i długie szeregi ludzi, ponad którymi chwiała się srebrna trumna Bucholca, niesiona na ramionach. Zapanowała cisza, œpiewy pomilkły, głosy przycichły, dŸwięki muzyk przygłuchły, tylko było słychać ciężki tupot nóg i suchy chrzęst drzew rozkołysanych. Dzwony biły głucho - mocno - żałobnie. Przy trumnie zaczęła się ostatnia komedia œmierci - jakiœ mowca, stanšwszy na podwyższeniu, patetycznie przypominał cnoty i zasługi zmarłego, drugi mówca rozbolałym, przełzawionym głosem żegnałzmarłego i płakał nad ludzkoœciš osieroconš; trzeci mowca zwracał się do trumny w imieniu rodziny, w imieniu przyjaciół niepocieszonych; czwarty mówiłw imieniu tych rzesz wynędzniałych stojšcych dookoła - w imieniu tych pracowników spędzonych tutaj groŸbš - dla których zmarły miał być ojcem, przyjacielem, dobroczyńcš. Głuchy pomruk przeleciał nad tłumami, tysišce westchnień się zerwało, tysišce spojrzeń zamigotało krwawych, morze głów zakołysało się jak fala. Wreszcie skończyła się ceremonia, trumna spoczęła we wspaniałym grobowcu, na podwyższeniu podobnym do tronu, z którego, przez złocone kraty drzwi, widać było miasto spowinięte w mgły i dymy, huczšce tysišcami fabryk potężny hymn życia. Robotnicze falangi podchodziły kolejno do tego tronu i na marmurowych stopniach składały wieńce - ostatni hołd poddańczy, i rozpraszały się z wolna, aż w końcu pozostał sam jeden w srebrnej trumnie i pod stosami wieńców zmarły król łódzki. Tylko Stach Wilczek nie czekał końca i gdy usłyszał dzwony, szepnšł: - Wesoła parada - mieć tyle milionów i zdychać! - Splunšł ze złoœci i wyszedł z Józkiem Jaskólskim, który szedł w milczeniu i wzdychał. - Czegóż się mazgaisz! - Smutno mi! - szepnšł Józio, wzdrygnšł się i obtulił szczelnie w mizerny paltocik, przerobiony z uczniowskiego szynelu. - Józiu, puœć kantor Bauma, ja potrzebuję człowieka zaufanego, wzišłbym cię, wyrobiłbyœ się przy mnie. - Nie mogę, muszę pozostać u Bauma. - Ależ on lada dzień się "położy", nie bšdŸ głupi, dam ci pięć rubli więcej miesięcznie. - Nie mogę, nie wypada mi opuszczać terazBauma, kiedy tak Ÿle stoi i kiedy zostałem prawie sam jeden w kantorze. - Głupiœ! Żebym był tak sentymentalnym, tochodziłbym jak i ty bez butów i całe życie parobkowałbym wszystkim! - Obrzucił go pogardliwym spojrzeniem i pożegnał na Piotrkowskiej. - Hołota! Pognijš wszyscy po fabrykach! - pomyœlał o towarzyszach z politowaniem. On dzisiaj już wiedział, że nie zgnije na marnej posadzie, że nie będzie tylko parobkiem cudzym, kółkiem w mechanizmie.Szedł wolno i .rozkoszował się poczuciem własnej siły, wyższoœci i rozumu, tym, co już zrobił, i tym, co zrobić jeszcze zamierzał. Dzisiejszy dzień liczył do najlepszych w swoim życiu i przełomowych - bo dzisiaj zrobił pierwszy wielki interes, który musiał go postawić na nogi. Kupił kilka morgów gruntu, z dwóch stron otaczajšcego fabrykę Grunspana, kupił cichaczem i był pewnym wielkiego zarobku,gdyż z pewnoœciš wiedział, że Grunspan marozszerzać swoje fabryki i musi od niego kupić place po cenie, jakš tylko naznaczyć zechce. Uœmiechnšł się z głębokiego zadowolenia! Istotnie, interes przedstawiał się œwietnie,obliczenia zawieœć nie mogły. Grunta były dawno do sprzedania i Grunspan przez całe lata je targował, dorzucajšc corocznie po kilkadziesišt rubli, nie spieszšc się i będšc pewnym, że go niktpodkupić nie może. Wilczek zwęszył interes, oplštał dotychczasowego posiadacza całš sieciš podstępów, uprzejmoœci, pożyczek gwałtemwciskanych - aż w końcu stał się właœcicielem. Dzisiaj rano został już prawym posiadaczem ziemi. Wyobrażał sobie wœciekłoœć Grunspana i bawił się tym doskonale. Podnosił głowę coraz wyżej i coraz dumniej, a coraz drapieżniej spoglšdał na miasto, na wypakowane towarami składy, na fabryki - jego nienasycona chłopska chciwoœć budziła się coraz potężniej na widok bogactw. Postanowił je zdobyć i był już pewnym, że zdobędzie. Mniejsza o sposoby i œrodki - wszystkie były dobre, jeœli prowadziły do celu, do pieniędzy. Stach Wilczek liczył się tylko z kodeksem, zpolicjš. Na resztę uœmiechał się wzgardliwie i z politowaniem. Opinia, etyka, uczciwoœć! Kto się z tym w Łodzi liczył! Komu tutaj podobne głupstwa mogły przychodzić do głowy! Co to wreszcie jest ta uczciwoœć! Czy był uczciwym Bucholc? Któż się o to pytał! Pytano się tylko, ile zostawił milionów! Mieć miliony, czuć je w swoim ręku, otoczyć się nimi, panować nad nimi. Rozmyœlał skręcajšc ku stacji i duszę mu przepełniło szalone, dochodzšce do bólu pragnienie pieniędzy, użycia, panowania. Jak pies zgłodniały patrzy na mięso - tak on łakomie patrzył na fabryki, domy, zbytek bogaczów, piękne kobiety, pałace. Miał szalony apetyt użycia, który obiecywał sobie zaspokoić. Był głodnym od wieków i przez tyle pokoleń poniewieranym, tratowanym przez mocniejszych, odpychanym od stołu życia, przepracowanym, łaknšcym - teraz przyszła kolej na niego, podnosił głowę, wycišgał chciwie ręce, chwytał zdobycz i nasycał głód odwieczny. - Odbiję sobie wszystko i za wszystko! - myœlał i z nienawiœciš przypominał sobie lata dzieciństwa, pasanie krów, posługi, jakie czynił w klasztorze, kije, jakie odbierał, nędzę całej rodziny, upokorzenia,jakie znosił w gimnazjum, upokorzenia, jakie odbierał razem z pomocš od swoich dobroczyńców, upokorzenia, jakie znosiła cała rodzina. - Odbiję sobie wszystko! - mruknšł z szalonš zawziętoœciš w sercu. Ale tymczasem dopiero zdobywał œrodki, handlował, czym mógł, zarabiał, na czym się tylko dało. Zarzšdzał składami Grosglika, a prócz tegohandlował węglem na własnš rękę, handlował drzewem, handlował resztkami bawełnianymi, handlował jajami, które sprowadzał za poœrednictwem rodziny, brał w końcu różne artykuły - próbował wszystkiego. Mówiono, że kupuje "czerwony towar", tj. wyniesiony z podpalonych fabryk, mówiono,że trudni się lichwš, że z Grosglikiem do spółki robi jakieœ bardzo ciemne interesa - tak mówiono. Wiedział, co o nim mówiš, i uœmiechał się pogardliwie. - Mocno Blinie to obchodzi! - szepnšł myœlšco tym, skręcił na bocznš uliczkę cišgnšcš się wœród parkanów, poza którymi wznosiły się szeregi składów drzewa budulcowego, cementu, żelastwa, wapna i węgli. Ulica była nie brukowana, bez trotuarów i stanowiła jedno głębokie morze błota, przez które przekopywało sięsetki wozów, ciężko naładowanych. Składy węgla rozcišgały się po lewej stronie ulicy, u podnóża wysokiego nasypu kolejowego, na którym tłoczyło się tysišcetowarowych wagonów, nakrytych chmurš czarnego pyłu, jaki się wznosił z wyładowywanego węgla. Wilczek mieszkał przy składzie, w ohydnej budzie zbitej z desek i obryzganej po płaskidach czarnym błotem, która służyła za kantor. Przebrał się spiesznie, wcišgnšł długie buty i zabrał się do roboty... Ale nie mógł robić spokojnie, czuł się zdenerwowanym, roztrzęsła mu nerwy radoœć dzisiejszego kupna, to znowu przypomnienia pogrzebu lub huk głuchy sztosujšcych na nasypie wagonów tak go drażnił, że odrzucił pióro i zaczšł spacerować po kantorze, wyglšdajšc raz poraz okienkiem na zapchane pryzmami węgla i wozami składy. Wozy co chwila wjeżdżały na wagę z takim turkotem, aż cała buda się trzęsła; ogromny zgiełk splštanych głosów ludzkich,turkotów, kwików końskich, gruchotu wyrzucanych z wagonów węgli, œwistów maszyn bił przez otwarte drzwi i rozlewałsię po brudnej, odrapanej izbie, po której Wilczek spacerował w zadumie. - Tam jakieœ panowie czekajš przy wagonach! - zameldował robotnik. Na nasypie kolejowym, czekał Borowiecki i Moryc. Wilczek wyczekujšco wycišgnšł rękę do przywitania. Moryc mu uœcisnšł dłoń, a Borowiecki udał, że nie widzi. - Potrzebujemy natychmiast platform przewozowych! - Ile? pod co? skšd? - zapytał krótko, podrażniony zachowaniem Karola. - Jak najwięcej, bawełna, kolej, do mnie - odpowiedział Moryc. Szybko załatwili interes i rozstali się. - Szlachcic! - mruknšł Wilczek ze złoœciš, bo na pożegnanie Borowiecki wsadził ręce w kieszenie i kiwnšł mu głowš bardzo łaskawie. Nie mógł zapomnieć tej obrazy, jego mœciwe serce zanotowało sobie jeszcze to 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj|€@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż”üżN¸÷ż@,ŞjI_÷ż@”Şjj\ف