ĺbkŃÉ˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙őđGî’ŕGđ@îŕ@>ŕBđEîoŕEńŮő>ŕB>RŕG>˙ęÁńŮ˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙ĂUÎíffĚ sƒ ˆ‰ÜĚnćÝÝٙťťgcněĚÝܙŸťš3>CLAS WIERNARZ €003Óş˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙Copyright (C)2000-2001 Pat Crowe. This Book Reader was distributed solely for the reading of classic books which are out of copyright. Program extends to address 3fffh. No responsibilty can be accepted for any breach of copyright nor for any other matter involved with material above this address. This material will have been added by a user of this program and not the author of this program. Please address any enquiries concerning breach of copyright or any other concerns, to that third party. óÍĆ>˙ęŔúPę ŔúQęŔ1ţ˙Íb͛ >ęa>ŕ&>ę Ŕ>˙ę ŔÍđ͜Í:Í\ÍćÍóÍ ÍBÍS ú‚˙§(Ţú ŔOÍŕ>ęŔͧ ÍÓ ÍŽ Íż ÍÓ ÍŽ ÍG ÍÓ ÍŽ úQęŔÍ|ÍĹÍr>ęÁ>xŕE>@ŕAŻŕ>ŕ˙>Óŕ@űÍ ÍvúÁˇ(ńŻęÁ́Ë VËw cËoÂÄËgÂŐË_ 9ËW -ËO ËG Ăú Ŕ<ţ >OÍŕĂú Ŕ<ţ >OÍłĂÍ ĂÍS ĚĹĂú Ŕţ(ţ(ţ(#ú Ŕţ("ţ(*ţ( *Í/ĂÍĹĂÍËĂ͘ĂÍ^ĂÍ÷ĂÍĂÍ#Ăú Ŕ=ţ˙ >OÍ|Ăú Ŕ<ţ >OÍ|Ă!>w# űÉ!6# ú6˙#6# öÉ! 6˙#6# ö6# úÉÍB͜ÍĹÉú ŔţČÍw Í ÍÓ úÁO> ‘O͜úÁOÍŽ úÁ<ţ 8>ęÁÉú Ŕţ ú ŔGÍ3 8 ř Í3 8 řÍ#@Íw  Í  úÍÓ úÁţ(=> ęÁúÁO> ‘ţ >O͜úÁOÍŽ ú Ŕţ 0<ę ŔÉú ŔţČŐĹúÁO ú Ŕţ ͟ Íw Í ÍÓ ÍŽ yţ  Ü{ę ŔÁŃÉĹú Ŕţ ú ŔĆ GÍ3  úÍ3  úúÁO Íw Í ÍÓ ÍŽ yţ  é> ę ŔÁÉ>ę Ŕ>ęÁ>ęŔę!>ęA!@}ęŔ|ęŔÍŃ!ĐŔ*§ úaŔ*§ úúŔOúŔG>š >¸ >>ęŔÉ>ęŔę!>ęA!@}ęŔ|ęŔÍ- űÍŃúŔ=ęŔ Í3  úÍĹÉÍ-(ÍŃ>ęŔúŔć€(ěÍĹÉÍŃ>ęŔúŔć€Ę˜ÍĹÉ Í3  úÍuĘ,ÍŃúŔţÂúŔţĘ#>ę Ŕ>ęŔúŔć€(ÖÍĹÉĺŐĹúŔoúŔg #F+NxĄ<(,xą úŔęŔ͡ ÍÓ ÍŽ úQęŔ>ęŔ$úŔţ(>ęŔÍŻ ÍÓ ÍŽ úQęŔ>ęŔÁŃáÉĺŐĹú Ŕţ˙(!В@§(=ůÍ3 yę Ŕ!В@y§( řÍ3 ÁŃáÉĺŐĹyę Ŕ>ęŔÍG ÍÓ ÍŽ úQęŔú ŔO>˙ę ŔÍ|ÁŃáÉĺŐĹyę Ŕţ(ţ(ţ(ţ( ţ($ţ((!pÍ(!€Í !Í! Í!°Í!ŔÍÁŃáÉÍćĺĹ~î˙" ů ôÁáÉĺŐĹú Ŕ!ů ţ(q! ţ(j!H ţ(c!p ţ(\!˜ ţ(U!Á ţ(N!Ň ţ(G!ę ţ(@! ţ (9!: ţ (2!b ţ (+!Ň &ĺŐĹ!ˆ ĺŐĹ!ŔĺŐĹ!Ú ĺŐĹ!ą ĺŐĹ!aŔ˛Ŕ*§ úÁŃáÉ Przewiń Wers Str. Roz. Wsz Liiku: Rivi Sivu Kapp LopBlättern: Zeil Seit Kapt AlleDéfiler: Ligne Page Chap ToutScrolla: Rad Sida Kap Hela Lista: Linea Pagina Cap. Tutto Blader: Lijn Blad Hfdst Alles Bla: Linje Side Kap Alle Despl.: Línea Página Cap. Todo Mudar: Linha Pagina Cap. Tudo Despl.: Línia Plana Cap. Tot ĺŐĹúŔGúŔ<¸8Í-(ÍŃ>>ę Ŕ7 ęŔ>ę Ŕ§ÁŃá§ÉĺŐĹúŔţÂO úŔţÂO úŔţ(úŔţ ÍuÍŃúŔ>ę Ŕ7 =ęŔ>ę Ŕ§ÁŃáÉĺŐĹúŔG!Đx§(~#§ ÷ô˛Ŕ*§ úÁŃá§ÉĺĹ!€6# xą řÁáÉĺŐĹy!ţ(#!@‘ţ(!€’ţ(!Ŕ“ţ(!€@y§(=ů]T! ÁÍćP* úÍćP* úÍćP* úÍćP* úÁŃáÉ> ę>ęA!  y§( ĺ>""Ŕ " úáúN"úO">ęúŔćęAÉ> ę>ęA!  y§( *GúN¸ 6*GúO¸ .Ŕ * ú>ęúŔę!úŔćęAÍŃ Í3  úÉ> ę>ęA!    ž # ÷őúŔćęAńÉĺŐĹ! Á@6# xą ř!˛Ŕ~#§(Í÷ öÁŃáÉĺĹÖ o&MD)))  0úŔţ( 8 V#F#Í' yţ őzƒ_ÁáÉĺŐĹk&)}ćđo Á ÁĹË!Ë ÁĹ{ć§(Ë8Ë=öxśw#wyśw#wÁŃáÉđ˙ˇŕ˙Íćđ@ćŕ@É>‘ŕ@É>äŕGŕHŕIÉĺŐÍć!`˜Ŕ>đ" üÍćŔ" üŃáÉĺŐ!`˜ y§(=ů> ‘W>ÍćÍ'(Í'(Í'(éőy§ ńń!`˜QÍćÍ'(Í'(Í'(éŃáÉĺĹú‚˙§(,>˙ŕO!˜`>" xą ř€>" xą ř`>" xą ř>ţŕOÁáÉĹw#< ú 6# úÁÉ!˜>"< ű! ˜"< ű!@˜6ń# úÉ!ŕ™ 6ň# ú!š>("< ű! š "< űÉ́Ĺ> ŕđđđđ/ćË7G>ŕđđđđđđđđđđ/ć°Gú€˙¨ ę˙xę€˙>0ŕú˙ÁÉţ(Ż>˙ę‚˙ÉĹ>˙ŕ$ˆ xą ű>ŕ$ÁÉőđ@ć€(đDţ‘ ôńɇ‡‡Ć€ęh˙ióúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęh˙ióúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęh˙@ióúA˙ć ů*âű ňɇ‡‡Ć€ęj˙kóúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęj˙k@óúA˙ć ů*âű ňÉ˙ď=ď=|˙ď=˙˙ď=ď=˙ď=˙˙ď=ď=˙ď=˙˙ď=ď=ŕ˙ď=˙ď=ď=˙ď=ď=ď=ď=<ď=ď˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙MBFONTMonospaced @@@@@@   ŕ ŕ @ŔŔŕ``@€ @€ @ @@  `@@ @@@@@ @ @@ŕ@ @ŕ@ @`@ @@@€€ŕ     ŕ@Ŕ@@@@ŕŕ  @€€ŕŕ  `  ŕ€€  ŕ ŕ€€ŕ Ŕŕ€€ŕ  ŕŕ @@€€ŕ  ŕ  ŕŕ  ŕ ŕ@@ @ @€@ ŕŕ€@ @€ŕ  @@@ŕ ŕŕŕ€ŕŕ  ŕ   Ŕ  Ŕ  Ŕŕ€€€€€ŕŔ     Ŕŕ€€ŕ€€ŕŕ€€ŕ€€€ŕ€€€  ŕ   ŕ   ŕ@@@@@ŕ  ŕ   Ŕ   €€€€€€ŕ ŕ     ŕ      @     @ŕ  ŕ€€€ŕ    Ŕ ŕ  ŕŔ  ŕ€€ŕ ŕŕ@@@@@@      ŕ     @@     ŕ    @      ŕ@@@ŕ @@@€ŕ`@@@@@`€€@@@ ` `@ ŕ@ ŕ ŕ ŕ€€ŕ   ŕŕ€€€ŕ ŕ   ŕŕ ŕ€ŕ`@ŕ@@@@ŕ  ŕ ŕ€€Ŕ    @@@@@@ @€€  Ŕ  @@@@@@  ŕ   Ŕ    ŕ   ŕŕ  ŕ€€ŕ  ŕ Ŕ €€€ŕ€ŕ ŕ@`@@@     ŕ    @   ŕ   @     ŕ ŕŕ @€ŕ @@€@@ @@@@@@@€@@ @@€`€ŕŕŕŕŕŕŕ@ €`€ @ŕ     ŕ@€`@ŕ@@@@Ŕ   @ŕ@@@@@@ŕ@@@ŕ@@ € @€  @ŕ€ŕ ŕ @€@ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕŕ     ŕ @€@    ŔŔŕŕ`@ŕ@@ @ŕ€ŕ ŕ€@ @€ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕ@@@@@@@ŕ€€ŕ@€€€ Ŕ€ŕ @ ŕ  ŕ   0@@@@@@ŕ€ŕ ŕ ŕ ŕ€ŕŕ ŕ ŕ @€@ ŕ Ŕŕ€€@ŕ @@€ŕŕ ŕ@ŕ@ŕŔ @€ŕ@@`@Ŕ@@@€ŔŔŔŕ€€       @€Ŕ@Ŕŕ ŕ ŕ ŕ ŕ€@ @€@@@€ ŕ @@@ŕ @ŕŕ`ŕ€ ŕ @ŕ @€ŕ€@ŕ ŕ  @ŕ ŕ @ ŕ ŕ `€ŕ ŕ  ŕ ŕ @ŕ ŕ @ŕ€€€€ŕŕ€€€€ŕ@ €@ŕ€ŕ€ŕ @ŕ€ŕ€ŕŕ€€ŕ€€ŕ  ŕ€ŕ€ŕ€@ŕ@@ŕ @ŕ@@ŕ@ ŕ@@ŕ ŕ@@ŕŔ  ŕ  Ŕ @ ŕŕ  €@ŕ  ŕ@ŕ    ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕ ŕ  ŕ @ ŕ  ŕ  ŕ€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  @@Ŕ€ŕ ŕ€ŔŔ Ŕ  Ŕ€€@ŕ ŕ ŕ @ŕ ŕ ŕ@ ŕ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ@ŕ ŕ ŕ @ŕ€€€ŕŕ€€ŕ@ €@ŕ ŕ€ŕ @ŕ ŕ€ŕŕ ŕ€ŕ  ŕ ŕ€ŕ€@@@@@@€@@@@@ €€€€ @@@@@ @  ŕ ŕ @ŕ   €@ŕ ŕ @ŕ  ŕ@ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ   ŕ@ŕ@ŕ ŕ ŕ€@  ŕ @  ŕ@   ŕ   ŕ @  ŕ ŕ€€ŕ ŕ€€   ŕ ŕMBFONTVariable pitch €€€€€€  PPřPřPP x ř(đ ŔČ @˜ŕ  @° Đ€€@€€€€€@€@@@@@€@ŕ@ @ŕ@@€Ŕ€ @@@€€@     @@Ŕ@@@@ŕŕ  @€€ŕŕ  `  ŕ€€  ŕ ŕ€€ŕ Ŕŕ€€ŕ  ŕŕ @@€€ŕ  ŕ  ŕŕ  ŕ ŕ€€@@€ @€@ ŔŔ€@ @€ŕ  @@@ŕ ŕŕŕ€ŕŕ  ŕ   Ŕ  Ŕ  Ŕŕ€€€€€ŕŔ     Ŕŕ€€ŕ€€ŕŕ€€ŕ€€€ŕ€€€  ŕ   ŕ   ŕ@@@@@ŕ  ŕ   Ŕ   €€€€€€ŕˆŘ¨ˆˆˆˆˆˆČ¨˜ˆˆŕ     ŕŕ  ŕ€€€ŕ    Ŕ ŕ  ŕŔ  ŕ€€ŕ ŕŕ@@@@@@      ŕ      @ˆˆˆ¨¨¨P   @      ŕ@@@ŕ @@@€ŕŔ€€€€€Ŕ€€@@@ Ŕ@@@@@Ŕ@ ŕ€@ŕ ŕ ŕ€€ŕ   ŕŕ€€€ŕ ŕ   ŕŕ ŕ€ŕ`@ŕ@@@@ŕ  ŕ ŕ€€Ŕ    €€€€€€@@@@@@€€€  Ŕ  €€€€€€€ř¨¨¨¨ŕ    @   @ŕ   Ŕ€ŕ   ` ࠀ€€ŕ€ŕ ŕ€Ŕ€€€Ŕ    ŕ    @ˆ¨¨¨P  @     ŕ ŕŕ @€ŕ @@€@@ €€€€€€€€@@ @@€P ŕŕŕŕŕŕŕ`€€`€€`ŕ     ŕ@€`@ŕ@@@@Ŕ  ¨@ŕ@@@@@@ŕ@@@ŕ@@ € @€P @ŕ€ŕ ŕ @€@ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕŕ     ŕ@€€@HHŔŔđřP ü\T @ŕ€ŕ ŕ€@ @€ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕ€€€€€€@ŕ€€ŕ@€€€ Ŕ€ŕˆpPpˆŕ  ŕ  °€€€€€€ŕ€ŕ ŕ ŕ x„´¤´„xŕ ŕ ŕ$HH$ŕ Ŕx„´¤„x@ŕ @@€ŕŕ ŕ@ŕ@ŕŔ @€ŕ@@`Ŕ@@@@€   ŕ€€ĐĐPPPPP€€Ŕ@Ŕŕ ŕ ŕ ŕ ŕH$H€€€  (8€€€°ˆ 8ŕ ŕ(č @ŕ @€ŕ€@ŕ ŕ   @ŕ ŕ  @ ŕ ŕ P ŕ ŕ  ŕ ŕ  @ŕ ŕ  @ŕ€€€€ŕŕ€€€€ŕ@ €@ŕ€ŕ€ŕŕ€€ŕ€€ŕ ŕ€€ŕ€€ŕ  ŕ€ŕ€ŕ€@ŕ@@ŕ @ŕ@@ŕ@ ŕ@@ŕ ŕ@@@ŕpHHčHHp¨ˆČ¨˜ˆ€@ŕ  ŕ@ŕ    ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕPpˆˆˆp @ řˆ˜¨Čˆř€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  @@Ŕ€ŕ ŕ€Ŕ@ Ŕ  Ŕ€€@ŕ ŕ ŕ @ŕ ŕ ŕ@ ŕ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ@ŕ ŕ ŕ @ŕ€€€ŕŕ€€ŕ@ €@ŕ ŕ€ŕ @ŕ ŕ€ŕŕ ŕ€ŕ  ŕ ŕ€ŕ€@@@@@@€€€€€@ @@@@ @@@@@ @ p` @ŕ    €@ŕ  ŕ @ŕ   ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕ ŕ   ŕ@ŕ@ř¨¨ř@€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  ŕ ŕ€€ŕ  ŕ€€   ŕ ŕP˛c€_caJcŤ-?cę9Ž%2c €:Ŕ3 ;Ř4” F €konia. Walczyło z nim dwu powstańców pierwszorzędnego znaczenia, których miał rozkaz ujšć żywcem. Jeden mu żywcem uszedł, a drugi został zabity nie udzieliwszy o sobie żadnej wiadomoœci. Nade wszystko –akty, które rozsiekany miał w ręku, przepadły utopione w rzece. Oficer był wstrzšœnięty aż do granic rozpaczy. Zabronił chłopom pod najsroższškarš chować w ziemi ubitego buntownika. Kazał, że ma tak zgnić, jak tam leży na błoniu –i żeby go w oczach całej wsi ptacyw sztuki roznieœli. Kiedy ranni i zabici żołnierze złożeni zostali na wozach wysłanych słomš i karawana podwód wolnoodjechała –dowódca rozkazał jednej grupieswoich podwładnych paœć konie w stodole sianem, a innej przeszukiwać dwór, dziedziniec, ogród, piwnice i najbliższe otoczenie folwarku. Czuł koniecznoœć wywarcia na kimœ swej wœciekłoœci i wzięcia odwetu za tak fatalne niepowodzenie. Chciał mieć w ręku pannę, co w tym domu mieszkała, a której nigdzie,wœród najdzikszych zdarzeń tego czasu niemógł zapomnieć. Wszakże to ona ukrywała tutaj dwu inspiratorów sprzysiężenia. Posłania ich jako nieodparte dowody winy jeszcze w dużej stancji leżały. GroŸny oficer przemierzał cały dwór, pusty najzupełniej –sam zaglšdał w kryjówki, boczne izdebki, w sienie i na schody. Idšc tak ze stancji do stancji znalazł się wwielkiej sali z gorzelnianymi statkami –a stamtšd wkroczył do następnego pokoju, gdzie ongi mieszkał legendarny Dominik – a skšd tego ranka wyskoczyli przez okno w ogród dwaj spiskowcy. Pokój był długi, bezmebli. Pobudzał niejako do tego, żeby w nimspacerować. Oficer Wiesnicyn chciał być sam. Zaczšł machinalnie, nie wiedzšc o tymzgoła, wałęsać się z kšta w kšt. Zwaliły się na niego okrutne myœli i potworne uczucia. Ten pusty, zniszczony dom przypominał mu gniazdo rodzinne w głębi Rosji. Przygoda, która mu się dopiero co zdarzyła w poœcigu i walce z dwoma powstańcami, ukazała w szczególnym œwietle wszystkie zdarzenia tej wojny. Głucha mœciwoœć, nie dajšca się ugłaskać zgryzota wynikajšca z nieszczęœliwej miłoœci, nurtowała w tym wszystkim. Oficer czuł w sobie wzgardę do siebie... Tamten, obskoczony przez sołdatów, stojšcw koszuli nad urwistym brzegiem, wołał słowo, szarpišce jak razy knuta. Słowo rozjuszało, paliło do koœci. Trupem legł zato na pastwisku, oddany wronom. Lecz oto inne słowo drgnęło w pamięci – i zakrakało – zakrakało jak dzikie ptactwo nad trupem. Frazes z Hercenowskiego [20] artykułu, ciœnięty rosyjskiej duszy ku obronie Polski: „IdŸ stšd precz albo szarp jak kruk nasze trupy... ”Głęboki œmiech, jak gdyby czyjœ œmiech zewnętrzny, zahuczał w piersi: „... kluj woronom naszi trupy... ” Nie były to wyrazy, lecz jakby widok krwi œciekajšcej po nagim pałaszu. Treœć ich zlepiła się ze wspomnieniem dokonanych zdarzeń, zeschła w rude jedno. Młody dragon chodzšc po izbie coœ przeklinał najstraszliwszymi wyzwiskami Moskwy – szarpał się w sobie jak wilk na łańcuchu –co pewien czas szlochał w głębi piersi, łzy nie ronišc z oczu. Och, tak niedawno... W kole młodych przyjaciół czytał sam wzniosłe inwektywy genialnego emigranta. Nie tylko brał je w serce, nie tylko nimi oddychał, lecz stał w szeregu tamtych. Teraz, „ogarnięty uczuciem powinnoœci ”, jak kruk trupom wydziobywał oczy. Wiedział, że się w nim nie oprze nic tej „powinnoœci ”, którš w duszy rosyjskiej nitowały wieki, na pniu pod katowskim toporem – i łkał. Nagie œciany tego pokoju zdawały się nawiewać do serca rozpaczy, wpędzać w żyły jad œmierci. Było coœ w tej izbie, co się wyœmiewało z samopewnoœci dzikiej potęgi, z siły i jej rozpętania, ze zdrowia ciał i z życia istot. Coœ tu stowarzyszało się z człowiekiem – takie samo jak on, a zgoła inne – wałęsało z nim w samotni tej–nieistniejšcy cień – patrzšc wygniłymi oczami truchła w jego żywe czucia, w mężnš jego męczarnię wyzywajšcš na rękę przeciwnoœć. Kiedy jeŸdziec oglšdał się za siebie, widział tylko dawny pył i œmiecie podłogi, kurz grubš warstwš zalegajšcy kšty, na którym niczyja od dawien dawna nie stanęła noga. Widok tego kurzu nie uspokajał, lecz podniecał. Oczy szukały na nim œladu stóp tego, co się w tym miejscu nie mógł, nie zdołał zwalczyć za życia i z życiem walczył po własnej œmierci. Oficer Wiesnicyn słyszał był za dawniejszych bytnoœci klechdę o „Dominiku ”. Teraz jš miał i czuł w sobie. Ogarnęła go tutaj, chwyciła ni to ramionami samowładna nuda życia – wstręt do czynów, które wykonywał i miał wykonać –zrozumienie jałowoœci wszystkiego, co było w tej walce męstwem, tęgoœciš charakteru, wojennym rozumem i œwiadomym czynem. Po tylu trudach i czynach puste miał ręce, a w sobie nie duszę czujšcš, lecz jakby wycie wilka w ostępie. Po męstwie, walce, pracy, niespaniu – zajrzało mu w oczy moskiewskie pytanie: – po co to wszystko? W trakcie, gdy tak defilował z kšta w kšt gabinetu Dominika, usłyszał cichy, przecišgły jęk, nie wiedzieć skšd wychodzšcy. Zatrzymał się. Nasłuchiwał. Jęk powtórzył się i trwał z nieznoœnš monotoniš. Oficer spostrzegł, że ten głos płynie z sšsiedniej sali. Skradajšc się na palcach, przyszedł do jego Ÿródła. Wsparłszy się na rękach o brzeg kadzi, gimnastycznym podŸwignięciem uniósł swe ciało z ziemi i zajrzał do wnętrza wielkiego naczynia. Z jego dna patrzyły nańoczy powstańca gorejšce jak płomienie. Dragon siadł na brzegu obwodu kadzi, przerzucił nogi i zeskoczył do wnętrza. Zaœmiał się z grubiańskš radoœciš. Nareszcie coœ znalazł, czym można będzie zdławić „chandrę ”, œcišć jednym zamachem łeb wzburzeniu duszy. Wydobył zza pasa pistolet i skierował jego lufę między oczy leżšcego. – Kto jesteœ?? – spytał. – Powstaniec – rzekł Odrowšż. – Skšdeœ się tu wzišł?? – Jestem ranny. – Gdzie cię raniono?? – W bitwie. – Jakie masz rany?? – Mam ranę w biodrze, od kuli... – Kto cię tu ukrył?? Ksišżę milczał. Wiesnicyn pokiwał głowš. Zrozumiał. Oczy mu przesłoniła zadymka wœciekłoœci. Spytał: – Ta panna ukryła cię tutaj?? Ksišżę milczał. – Aresztuję cię!! – rzekł Wiesnicyn. –Po co? Zabij mię. Trzymasz w ręce nabity pistolet. Jeżeliœ żołnierz! Jeżeliœ oficer! Wystrzel! Przecie umiecie rannych mordować. Wiesnicyn patrzał mu w oczy, broń odwiedzionš trzymajšc w obwisłej ręce. Było dlań odrażajšce to polskie męstwo... Mruknšł: – Wstawaj!! Aresztuję cię! –Gdy mnie stšd zabierzesz, umrę wam w drodze. W więzieniu nic nie powiem, gdybymwyżył. Jestem prosty żołnierz. Wystrzel! – Postšpię, jak zechcę. – Jeżeli pan nie wystrzelisz, postšpisz jak tchórz! – Milczeć!! –Gdybym mógł stanšć na nogach, zabiłbym cię jak psa! Więc i ty mnie zabij jak psa! Jesteœmy œmiertelni wrogowie. – Nie jesteœ wrogiem godnym mnie, niewolniku. – Niech już raz przestanę cierpieć!! Och! ...–Leż tutaj, kochanku pięknej panny. Oficer stojšc nad tym człowiekiem zamyœliłsię, zadumał głęboko. Miałże podnieœć rękęi wystrzelić między oczy tamtego? Miałże odejœć? Jeszcze bardziej wzmogł a się w nim zgryzota. Znowu ów œmiech... Odwrócił się ze wstrętem, uczepił brzegu kufy, dŸwignšł na rękach i wyskoczył na zewnštrz. Właœnie nadcišgnęła partia żołnierzy, która œcigała była powstańca na koniu. JeŸdŸcy wracali na rumakach zhasanych, dymišcych się, żółtš obwieszonych pianš –z niczym. Wachmistrz zdał raport, że buntownik na dragońskim kasztanie dopadł do lasu, skoczył w bok z drogi –jak to wytropili –a póŸniej widoczniekluczował po mchach i trawach, bo już jego œladów nie mogli odnaleŸć. Rozdzielili się i obławš idšc przeszukali cały las na wylot. ZjeŸdziwszy go w różnych kierunkach, nigdzie na trop nie trafili. Częœć żołnierzy, która czyniła poszukiwania panny, wróciła również z niczym. Pytano ludzi we wsi, œledzono i tropiono, lecz, widać, daleko uciekła... Oficer wysłuchał obudwu sprawozdań w posępnym milczeniu. Czuł wstręt do tego domu, jaki się ma do starych grobowców. Wszystko mu było jedno: – strzelić między płonšce oczy powstańca czy jechać w dalekie lasy. Namyœlał się. Kazał okiełznać rumaki, zebrać się i siadać na koń. Lecz jeszcze wcišż wałęsał się w ganku. Czekał. Pragnšł, żeby wróciła piękna panna. Chciał zrobić jej podarunek –oœwiadczyć z owym œmiechem wewnętrznym, że składa w prezencie owego w kadzi. Widział go i nie zabił, nie zabrał ze sobš. Chciał w jej oczach zobaczyć błysk wdzięcznoœci, iskrę wzruszenia, bladoœć strachu, róż wstydu, ludzkie spojrzenie... Nic nie wskazywało nato, żeby nadeszła, a przecie czekał z ufnoœciš znanš tylko rozkochanym duszom. Żołnierze od dawien dawna siedzieli na koniach. Wskoczył na swego. Odjechał z zamkniętymi oczami, z nocš w duszy i z niepojętym krzykiem w tej nocy. -------- [18] Machnicki Kazimierz (1780 - 1844)-jeden z najwybitniejszych przywódców założonego w Królestwie Kongresowym w 1821 r. Towarzystwa Patriotycznego, najbliższy współpracownik Waleriana Łukasińskiego. Ta tajna organizacja o celach narodowowyzwoleńczych została odkryta w1822 r., a jej kierownicy z rozkazu ks. Konstantego uwięzieni i oddani pod sšd. [19] Miatieżnik (ros. )- buntownik, powstaniec. [20] Hercen Aleksander (1812 -1870)- wybitny rosyjski pisarz, filozof i publicysta, rewolucyjny demokrata; goršco popierał polskš walkę narodowowyzwoleńczš. Przebywajšc na emigracji redagował w Londynie czasopismo „Kołokoł ” ((„Dzwon ”)demaskujšc na jego łamach system carskiego ucisku; gdy wybuchło powstanie styczniowe, opowiedział się za nim w szeregu płomiennych artykułów, wzywajšcżołnierzy rosyjskich do porzucenia walki przeciwko powstańcom. 9 Nad wieczorem, gdy już oddział dragoński od paru godzin znikł w lasach, panna Salomea wróciła do domu w towarzystwie Szczepana ze swej kryjówki na górze. Pobiegli obydwoje do rannego, żeby go z kadzi wycišgnšć i złożyć na posłaniu. Niezwłocznie też udali się nad rzekę. Ze zwłok Olbromskiego wypłynęło tyle krwi, że cały spłacheć ziemi niš nasiškł. Panna Salomea przysiadła nad zabitym. Nie mogłapłakać. Człowiek, który wczoraj patrzał na niš rozumnymi i dobrymi oczyma, jedyny, któremu by zawierzyła, leżał w postaci zeszpeconych szczštek. Nie rozumiała ani kolei zdarzeń, ani zależnoœci wypadków od głębokich przyczyn, ani tego straszliwego chaosu, który jš w sobie obracał jak młyńskie koło kropelkę wody. Nie wiedziała, że i ona sama jest maleńkš przyczynš obrotu wielkiego koła. Nie mógł jej tego wszystkiego wytłumaczyć ojciec, prosty, wierny żołnierz – ani ranny powstaniec, prosty entuzjasta – ani nikt z ludzi przecišgajšcych przez ten dom, który się stał jak sień publiczna. Czuła, że jedni rzucili się w odmęt walki wskutek zaœlepienia, które nie liczy i nie mierzy – inni popchnięci przez błędny rachunek –inni porwani przez wielki sen wolnoœci albo jej nadziejš – jeszcze inni z rozkazu, dla mody, idšc w stadzie – inni z tchórzostwa przed opiniš. Ten jeden, wczorajszy goœć, wiedział, co cały chaos znaczy, mierzył jego siłę, badał kierunek i nastawiał go na jakšœ, sobie wiadomš drogę. On byłby jej wytłumaczył wszystko, byłby nauczył, co znaczš zdarzenia, bo mšdroœć i sprawiedliwoœć œwieciły się w jego oczach jak gwiazdy w nocy. Lecz oto ten właœnie leżał u jej nóg, z głowš rozciętš, z której goły pałasz wyłupał mózg. Nie mogła płakać. Dusiła się od czegoœ, cozatkało gardziel. Kazała Szczepanowi, żebyprzyniósł rydel i wykopał grób dla tego człowieka. Stary kucharz siedział na zgniłym pieńku wierzby i żuł skibę żołnierskiego razowca, którš był porzuconš znalazł na stole w kuchni. Gdy powtarzała rozkaz, jšł mruczeć: – Będę ta kopał!! Nic ino toto noœ, dŸwigaj,obsługuj, brudy jeich wynoœ. Tera znowu kop! – Cicho!! Popatrz... – Będę ta na niego patrzał!! – Szczepan!! – Chce się takiemu gzić, to się gzi. Roboty dla nich na œwiecie nie ma. A ty mu znowuj dół kop! – Cicho – cicho!! ... – Dy ja nie wrzeszczę. Nie robię, co potrza? – Jeœli Szczepan nie chce, to ja mu sama dół wybiorę. – A no rydel jest, stoi. Po chwili wstał ze swego pniaka i poczšł oglšdać miejsce na małym wzgóreczku, bliżej ogrodu. Pchnšł rydel nogš w miękkš ziemię... Wykreœlił nim na murawie miejsce na chłopa. Plunšł w garœć i wzišł się do kopania jamy.Pracował w milczeniu, z naj zupełniejszš obojętnoœciš. Przez cały ten czas panna Brynicka siedziała w głowach zmarłego. Nie spostrzegła, że zza węgłów stodoły, zza drzew wysuwali się gospodarze wiejscy, baby i dzieci. Łšczyli się w gromadki szepczšce pomiędzy sobš. Utworzyło się z nich koło ciekawych widzów. Szczepan wykopał niegłęboki grób.Zmierzch padał, gdy przyszedł, ujšł trupa za nogi i pocišgnšł do dołu. Panna Salomea szła za zwłokami do grobu. Złożone zostały w wilgotnej, wodš podmokłej ziemiiprędko zasypane czarnymi bryłami. Wolno wracali obydwoje ze Szczepanem do dworu. Było ciężko iœć. Było nudno i zimno w sercach. Patrzyli z odrazš na czarny dach nakrywajšcy siedlisko niedoli. Niechętnie wkraczali w progi. Gdy weszli, pierwszš czynnoœciš było uprzštnięcie dwu poœcieli wczorajszych goœci, które jeszcze w dużym pokoju leżały. Panna Salomea œwiecšc sobie latarniš zabrała się do roboty. Lecz gdy się zbliżyła i dotknęła przeœcieradeł, kołder, poduszek, przejęła jš awersja. Obiedwie poœciele pokryte były mnóstwem wszy. Przyniesione tu zostały z żydowskich zajazdów, z chłopskich tapczanów, z wyrobniczych legowisk – œladterania się polskich wodzów po norach polskiej nędzy... Wszy zostały żywe, gdy dwaj ludzie znikli jak cienie... 10 Upłynęła połowa kwietnia. Długotrwała, wcišż nawracajšca się zi ma wreszcie zelżała. Z góry za dworem, na której wcišżjeszcze taiły się w krzakach szmaty œniegu, spłynęły strumienie wiosenne. Wodne warkocze splatały się między sobš w ruczaje, lœnišce na słońcu, i biegły przez piaszczyste pochyłoœci ogrodu. Zniszczone zostały płoty, parkany, klomby,drogi gracowane – a wiosenne wody brały w posiadanie stok góry, niepostrzeżenie czynišc zeń pustkowie. Strumień, nieznany dawniej, biegł teraz przez œrodek i w ukosogrodu ku rzece. Tylko jeszcze dwór stał na jego drodze. Młoda trawa puœciła się wszędzie. W tych czasach zdrowie powstańca zmieniło się na lepsze. W okolicy kolana przestrzelonej nogi utworzył się olbrzymi wrzód i po kilku tygodniach pękł wreszcie pewnej nocy jakby rozdarty od spazmatycznych krzyków rannego. Jakież było zdumienie trzech osób, gdy z wnętrza tego wrzodu wytoczyła się ołowiana kula! Po tym wypadku Odrowšż przyszedł do siebie, choć był jeszcze bardzo wychudły iosłabiony. Rany na jego głowie i ciele pogoiły się. Rozdarcie pod okiem dobrze zarosło i Ÿrenica była zupełnie zdrowa. Gęste włosy osłoniły blizny ršbane na czaszce. Ksišżę podnosił się z łóżka. Sam już kusztygał, gdy trzeba było uciekać i kryć się w stodole podczas przemarszów wojsk. Sam o kiju słaniał się po domu. Pewnego wiosennego dnia stali z pannš Salomeš w oknie sypialni. Pupinetti œpiewał przekrzywiajšc główkę –a co zobaczył, żesłońce tryska zza wiosennych obłoków, to coraz głoœniej szczebiotał. Przed oknem napustym dawniej gazonie puœciła się jasna trawa lœnišc w ogniach wiosny tysišcem młodych piór. Wœród tego gazonu stała brzózka młodociana, wysmukła i w drzewojuż przerastajšca, lecz jeszcze wiotka i chuda. Wštłe kłobuczki stulonych listków osypały jej pręty, czub i boki. Poprzez tę szatę przezroczystš widać było wszystkie pręty i witki, każdy pęd i jego odnóżkę. Brzózka stała w wiosennej zasłonie jak anioł, który by z przelotnych spłynšł obłoków i spoczšł przez krótki czas na nieszczęœliwej ziemi. Ruczaje pędzšc tu i tam w ogrodzie pozamulały dawne œcieżki, rozmyły granice niszczšc wszystko, co na tej pochyłoœci zaznaczyła swego myœl i wola człowiecza. Radoœć niestrzymana, igraszka rozkoszy bytu drgała w skrętach isplotach nagłych strumieni, co z zatraconš szybkoœciš pędziły w nizinę. Jeden z takich przewijał się w poprzek dawnych alejek i zahaczał o gazon, na którym brzózka jaœniała. Zmulił tu trawę i rozpostarł na niej żółtš powłokę gliny obcej, przyniesionej z góry. Brzózka piła jego zimne wody – i przedziwny uœmiech spływał z niej na strumień, łšczšc oboje. Taki sam uœmiech zakwitł na ustach księciat ojciec. Stary¨ 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjŹ ° @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż<P^ c =Ž 6c >ä‡c ?k+) J @”5Ň C €Odrowšża i panny Brynickiej. Cieszyli się widokiem drzewka i bujnej wody. Od tylu tygodni, w udręczeniu przeżytych, swobodne tchnienie wesołoœci pierwszy raz z ich piersi wybiegło. Skończyła się wreszcie sroga zima, której okrucieństwo najgłębszš miarš odczuwaniazmierzyli. Ciepłem znowu tchnšł wiatr i żywotwórcze swe soki puœciła martwa ziemia. Ta zima miniona zdała się być jak przepaœć pusta, pełna mroku jako czas niebyły. Przypatrywali się trawom, obłokom i podnieœli wzrok na siebie. –Czy też i Dominik widzi tę wiosnę? –zapytała panna Salomea nie towarzysza, lecz raczej ogrodowej przestrzeni. – Żadnego Dominika nie ma... – odpowiedział. – A zapewne!! Nie ma... Sama go tu widziałam. – Sen, jak moja choroba... – Pańska choroba to także sen?? – Zły sen. – A ta kula, co z rany wypadła? To także sen? Prawda! Chciałam pana o coœ prosić... – Mnie prosić?? „Choćby połowę królestwa!” – Na razie to tylko o tę kulę, ale za to całš. Niech mi jš pan daruje. – Dobrze. – Dziękuję. – A cóż pani będzie niš robiła?? – Cóż się kulš robi?? Będę wojowała. – Z kim?? – Mało to mam wrogów przed oczyma?? – Jacyż to sš wrogowie?? – A już!! Będę wyliczała... – Żeby wymienić chociaż jednego!! –Niedługo pan stšd zniknie, jak poznikało wszystko. Skoro będę znowu samiuteńka jedna i wyda mi się, że pan był... sen –spojrzę sobie na tę kulę i przekonam się, że pan tu był naprawdę. Odrowšż zamilkł. Głowa jego bezsilnie wsparła się o futrynę. Myœlał... Tyle nieopisanych, odrażajšcych cierpień zniósł w tej izdebce, w tym domu bezpańskim jak Polska – a teraz na myœl, którš mu podsunięto, że trzeba stšd „zniknšć ”, odejœć –drapieżna boleœć, stokroć gorsza niż wszystkie fizyczne, nowym, nieznanym narzędziem rozdarła mu serce. Z ukosa, nie odrywajšc głowy od futryny, spojrzał na pannę Salomeę. Po tylu trudach, niespaniach, biedach i prywacjach była przepysznie zdrowa. Pierwszy wiosenny wiatr, który jej przybladłych lic dopadł, pomalował je różem najsubtelniejszym, ozdobił czoło i szyję lekkš pozłotš. Zęby, białe jak najczystszy obłok kwietniowy, uœmiechały się w pšsowych usteczkach. Mówiła kiwajšc głowš: –Już się Żydy w karczmie zwiedziały, że we dworze ktoœ jest. Ryfka mię ostrzegła. Dojrzeli pana ludzie ze wsi, kiedy się to kusztygało do stodoły. Jestem przez pańskš tutaj obecnoœć skompromitowana. – Politycznie. – Nie tylko. – Umknę do partii za dwa, trzy dni i wszystko się skończy. –Proszę, jaki to pan wartki do umykania! A potrafi też wasza ksišżęca wysokoœć chodzić prosto na nogach? Bo uczyli mię w klasztorze takiego wierszydełka: „Pierwej niżeli latać, nauczcie się chodzić... ”[21]. –Sama mię pani przed chwilš wypędzała. – Z tym wypędzaniem!! Myœlę, co tu dalej robić... – Z czym?? – Ze wszystkim. – Nie rozumiem. –A cóż tam panu po rozumieniu? Był pan tutaj, a teraz wstanie i odejdzie. Ważniejsze przecie rzeczy sš na głowie niżto wszystko. – Niż co?? –Och, z dopytywaniem się znowu! Nic, tylkomi się wszyscy dopytujš, a kto, a co, a jak, a kiedy, a jakim sposobem? Zdecyduj! –Przecie mię to już mogło na œmierć zanudzić! Nie? Niechże też i ksišżę pan odrobinkę poradzi! Wszystko, co mówiła panna Salomea, było jak zewnętrzne litery słów maskujšcych wnętrze duszy. Już od dawna czuła w sobieniepojętš zmianę. Nie była dawnš sobš. Przestała być wolnš dziewczynš. Wszystko niby to było normalne i w porzšdku –wszystko jak trzeba. Skrwawiony wojak przyszedł, doznał opiekii oddali się do ciężkiego obowišzku żołnierza. Cóż prostszego? A oto na myœl o tym, że onpójdzie, coœ wstrętniejsze niż wszystkie przeżyte męczarnie, coœ gorsze niż sama œmierć zaglšdało w oczy. Panna Mija kršżyła teraz wcišż w myœlach, że skoro tylko ten Odrowšż przepadnie, trzeba będzie zrobić coœ takiego, by przyœpieszyć swš œmierć. Trzeba wymyœleć jakšœ sprawę, która by była sama przez się dostatecznš przyczynš do zadania œmierci. Zostać znowu samej w tej pustce, z chodzšcym po niej cieniem, z głuchym ponurym Szczepanem! Czekać znowu po nocach na fenomeny tragedii, co się wcišż stawała: – nocnych najœć, rewizyj, grubiaństw... Widzenie tych przyszłych dni było po tysišckroć ohydniejsze (choć to tak trudno udowodnić! )od krótkiej œmierci... Żal było tylko ojca. Cóż będzie, gdy na swym zdrożonym koniku w nocy przyjedzie, w okno zastuka, a pustka mu odpowie? Pójdziez powrotem i dla przegranej ojczystej sprawy, jak mężnie żył, walecznie zginie. Toteż pragnęła go pocieszyć tym przynajmniej, żeby samej skończyć w sposób sercu jego miły –czyli œmierć ponieœć. I œniły jej się piękne czyny, ponurym oœwietlone urokiem. Widziała je jak rzeczywistoœć, zżyła się z nimi. Odrowšż w tym wszystkim jakby nie istniał.Kiedy niekiedy tylko przypominała sobie, że to będzie z jego powodu i wówczas, gdy on będzie nieobecny. Żywiła do niego za to wszystko raczej niechęć niż jakiekolwiek inne uczucie. Obarczała go najrozmaitszymiwyrzutami, a w obcowaniu z nim była zawsze szorstka i nieraz przykra. Ale za tow sekrecie jakże bez miary lubiła na niego patrzyć –osobliwie, gdy spał! Włosy miał długie, zwisajšce czarnymi pasmami jak przepyszne pióra – rysy twarzy ostre i w jedyny sposób ocienione młodym zarostem. Już to od dawna, gdy znosił bóle fizyczne, męczyła się z nim, a raczej dziesięćkroć więcej – za niego, dla odkupienia tych cierpień. Rany jego były w jej ciele i w duszy, w sercu i w snach. Ileż to snów przenikły, niby krwawe, bezkształtne zjawy – te głuche i œlepe rany! Widziała go wielokroć nagiego i zachwycałasię bezwstydnš pięknoœciš męskiej postaci. Gdy zagoiły się rany i w oczach piękniał, rosło tajemne w jej sercu nasienie tego uroku. W miarę powrotu do œwiadomoœci stawał się sobš, wracał do arystokratycznych upodobań, wstrętów, gustów, przyzwyczajeń, nałogów. Każdy z jego odruchów brała w siebie jako niewzruszony zakon. Lubiła, co lubił –nienawidziła, co mu sprawiało najlżejszš przykroœć. Na to, żeby mu dogodzić, żeby sprostać jego ksišżęcej potrzebie, nie mogła nic zaradzić, więc trwała w biernym wyczekiwaniu. Ale każdy jej krok, ruch, myœl, każde uczucie i zamiar – były na jego skinienie, dla jego dobra. Nie chciała, żeby o tym wiedział. Wstydziła się jak œmiertelnego grzechu tych usposobień. Kryła się z nimi przed nim i osłaniała je zewnętrznš szorstkoœciš, ale też tym boleœniej łamała się i męczyła w sobie. Dawniej spali w jednej izdebce. Gdy noce niebyły już tak zimne, wynosiła posłanie do dużej stancji. Dopóki nie miała w sobie tychszczególnych uczuć, mogła spać w tamtym pokoju, obok rannego, i nic sobie nie robić z opinii wszystkich ludzi, którzy by o tym wiedzieć mogli. Teraz, gdy poczuła owš niezdławionš, niezniszczalnš obawę przed odejœciem Odrowšża, wstydziła się być z nim nocami razem –wstydziła się nieobecnych i niewiedzšcych ludzi, a nawet siebie samej. Co prawda – zatliło się w niejpragnienie, żeby go całować w łagodne usta i w smutne, cieniem zasnute oczy. Częstokroć w nocy umyœlnie przy jego łóżku zostawiała latarnię i, skradajšc się na palcach z drugiego pokoju do drzwi sypialni, patrzyła bez końca na te usta i naoczy zakryte powiekami. W tym topieniu oczu w jego ustach była rozkosz œmiertelna. Pocałunek nie był obcy jej wargom. Wychowana w domu, gdzie było wielu chłopców dorastajšcych, kuzynów, krewniaków – gdzie trwał nieustanny zjazdgoœci, sšsiadów i znajomych – piękna panienka była przedmiotem cišgłej wszystkich pokusy. Nie miała możnoœci odeprzeć wszelkiego rodzaju nagabywań i zalotów, a ulegajšc im, sama zapoznawała się ze zdradzieckš siłš powłóczystych spojrzeń, pierwszych powiewów upodobania, przyjemnoœci zetknięć w ciemnym pokoju i gwałtownych całusów w lica i szyję, niby to wydartych i skradzionych, a właœciwie dobrowolnie ofiarowanych. Nikt jednak z przelotnych szczęœliwców nie posiadał uczucia panny Mii. Była to raczej łobuzeria pięknej dziewczyny rozwydrzonej swym powodzeniem, fuga surowej a bujnej natury. Pewien starszy już kuzyn, który przez czas dłuższy bawił w Niezdołach, podobał jej się jako mężczyzna. Był bardziej niż inni elegancki, miły, a co najważniejsze, przystojny. Tego odwiedzałanawet dwa razy w jego stancji goœcinnej, ulegajšc proœbom. Pierwszy raz nie broniłamu pocałunków swych ršk, drugi raz objęćwpół i całunków w policzki i szyję. Następnie jednak, gdy spostrzegła, że kuzyn darzy względami każdš przystojnš białogłowę, żałowała swego afektu i z całej tej przygody wyniosła głębokš niechęć. O krewniaku, gdy wyjechał, zapomniała. Życie towarzyskie i stosunki płciowe na dworze niezdolskim nie odznaczały się subtelnoœciš. Było to życie zamożnej szlachty bez poważniejszej ogłady. Rozmowy były doœć trywialne; stosunki z płciš pięknš niemal ordynarne. Toteż panna Salomea pochwytała mnóstwo najrozmaitszych wiadomoœci od służby, a głównie z rozmów męskich, które tyczyły się życia płciowego. Myœli jej stały na poziomie niezdolskim. Teraz dopiero, w obcowaniu z księciem Odrowšżem, spostrzegła coœ innego – wyjštkowš miękkoœć traktowania, grzecznoœć, czystoœć, powœcišgliwoœć w słowie, pomimo że współżycie było tak bliskie i z koniecznoœci bezpoœrednie. O jegostosunkach familijnych nic prawie nie wiedziała. W czasie choroby z okrzyków w bólach wydawanych, z goršczkowych wzmianek powzięła wiadomoœć, że ma matkę. Kiedy indziej w momencie przytomnoœci wspomniał, że się kształcił w Paryżu i że tam długo przebywał. Z rozmaitych wreszcie szczegółów wywnioskowała, że musiał być z bogatej sfery, a w powstaniu uczestniczył wbrew woli najbliższej rodziny. Te wszystkie okolicznoœci otoczyły go mgłš uroku, niezwalczonym zapachem powabu. Jeżeli sięmusiała wydalić z pokoiku rekonwalescenta,ogarniała jš natychmiast niezwyciężona tęsknota. Skoro można tam było wejœć, coœjš niosło jak wicher. Gdy teraz zaczšł wracać do zdrowia, w ciele jej obudziły sięjego siły. Wzmogły się także troski o bezpieczeństwo. Cała dusza pełna była zmian i wzruszeń, niespodzianych ogniów bijšcych z dna serca – a najczęœciej bezmyœlnego zatracenia. Tego wiosennego dnia wszystko stało się bliskie i jasne. Powiew zdawał się wydobywać słowa z ust œciœniętych –nieœć je i dopowiadać dŸwięki, których brakło w zduszonej piersi. Ksišżę, wpół leżšc na parapecie okna, oparty o futrynę, spoglšdał w zniszczony ogród. Uœmiechnšł się łagodnie, mówišc: – Gdyby nie pani, tobym już leżał w tej mokrej ziemi. Wyrosłaby na mnie młoda trawa. – Byłby z pana jaki taki pożytek. A tak, to tylko zmartwienie. –Zapewne. Przynajmniej koń moskiewski uskubnšłby mię i spożył. A tak, to rzeczywiœcie tylko zmartwienie. No, ale przecie prosiłem nieraz, żeby mię zgładzić.Nikt nie chciał. Nawet dragoński porucznik... – Widać, pan jest przeznaczony do wyższego jakiegoœ celu. – Do celu wysokiego – i z drewna. – O, już swoje! Cišgłe wskazywanie na tę swojš bramę tryumfalnš... – Ja?? Gdzież tam! –Dopiero by się to różne księżniczki zapłakiwały, gdyby mogły wiedzieć, jak siępan w kadzi na sucho gotował! Szczęœcie, że się o tym nigdy nie dowiedzš, boby się pan utopił w powodzi łez... – Co ma wisieć, nie utonie. –Och, z tš szubienicš! Jakoœ się pana œmierć nie ima, więc co będzie, to będzie, aszubienicy nie będzie. – Jeżeli mię pani będzie bronić zawsze od œmierci, to mi ona nic nie zrobi. –Zawsze! To „zawsze ”będzie trwało możedzień, dwa, tydzień i drugi niecały. Jakże tu ratować, gdy pan zniknie... – Jakoœ mię pani wcišż stšd słowami wypycha. –To się wie. Taka już ze mnie niegoœcinna gospodyni. W œpiżarni pustka, zęby wbij w œcianę! A tu nieoczekiwany goœć – w dodatku ksišżę... Odrowšż podniósł ciężkš głowę, odwrócił się i patrzał w innš stronę. Wiedziała dobrze, że ważkie łzy kapiš z jego oczu naodrapany mur podokienny. Coœ jš œcisnęło za gardło. Własne nieopatrzne słowa werznęły się w piersi jak zęby piły. To się uœmiechnęła złoœliwie, to spoglšdałanań bezradnie, co poczšć sama nie wiedzšc.I oto wbrew woli, gdy włosy nad czołem zdawały się ogniem zajmować od niezwalczonego wzruszenia – wsparła rękęna jego ramieniu. Położywszy zaœ dłoń uczuła, że jej oderwać nie może. Wstrzšsnęła go z lekka za ramię. Nie odwracał głowy. Łzy wcišż kapały z jego oczu. Wtedy nie panujšc nad sobš podniosła drżšcš rękę i zaczęła niš głaskać mu długie, lœnišce, czarne włosy. Uspokajała go jak dziecko nieszczęœliwe, łagodnie szepcšc zalęknione, ciche wyrazy. Wreszcienachyliła się i wszystka w uœmiech przeistoczona poczęła całować jego białe czoło. Całowała je łagodnie, delikatnie jak kwiat, którego niepodobna napatrzeć się aninawšchać –aż go wreszcie same usta przytulš do siebie. Z zapomniałš miłoœciš prowadziła wargami po pasmach jego włosów. Nie odwracał głowy przez czas długi, ani zdumiony, ani przejęty tym jej występkiem. Serce jego zatopione w głębokoœci smutku nie zdziwiło się i nie rozradowało. Gdy podniósł oczy, wcišż jeszcze pełne były łez. Patrzał na niš przez te łzy bez ustanku napływajšce i szlochał o straszliwej doli kraju –o klęskach, których wspomnienie w lód krew œcina... Mówił jej, jakie były przewidywania siły – i jak zawiodły –o wierze i nadziei, z których tylko rozpacz została. Przytuliła jego głowę do swojej i coœ radosnego szeptała mu w oczy i w uszy. Nie mogliby wyznać, gdyż nie pamiętali, czy to były pocałunki, czy tylko słowa i spojrzenia. Dusze ich nawzajem znalazły się w sobie, pobrały i, zakochane jedna w drugiej, niosły się nad ziemiš jak dwa wiosenne obłoki. --------- [21] Pierwej niżeli latać... ”-z wiersza Ignacego Krasickiego pt. Dwa żółwie. 11 Pewnej nocy wiosennej gwałtowna ulewa zdawała się zatapiać œwiat. Potoki deszczu dudniły po dachu i pluskały za okiennicami na głucho zawartymi. W pokojach panowałanieprzenikniona ciemnoœć. Panna Salomea odwielu godzin leżała bez snu na swym posłaniu w dużym salonie. Drzwi od Odrowšża były przymknięte, gdyż zawsze teraz te drzwi, idšc spać, przywierała. Wszystkie myœli nieszczęœliwe, z miłoœci wyrosłe, rozpostarły się nad niš w tej nocy głuchej i potwornej. Zdawało się, że kršżš jak przeklęta czereda dookoła poœcieli, że koœlawe palce zapuszczajš we włosy i wynoszš głowę ze snu. Co poczšć? Co przedsięwzišć? Jak wyjœć ze sprzecznoœci i dać sobie radę? Jakimże œrodkiem uœmierzyć niezwalczone cierpieniaserca, zadusić szlochy i ciskanie się œlepe wewnętrznej potęgi bólu? Już w tej nocy tysišc razy odważała się narozmaite uczynki. Uciec z tym człowiekiem! Zginšć z nim gdzieœ w bitwie, w jakimœ dzikim, zwierzęcym, iœcie moskiewskim zdarzeniu! Skonać z nim razem, tutaj lub gdzie indziej –byleby tylko samej w tym miejscu bez niego nie zostać! Jakże to będzie? Nie wiedzieć, dokšd poszedł, i nie wiedzieć, co się z nim stało! Przybył obcy człowiek, a stał się wszechwładnš siłš, która w duszy rzšdzi iœwiat sobš napełnia. Terazże czekać na wieœć i nie doczekać się nigdy niczego! Żyć, gdy go nie będzie, skoroon jest życiem! Być w tym samym miejscu iwspominać każdš chwilę, przeżywać po wtóre wszystkie wypadki – i nadaremnie czekać, czekać na jakšœ zbójeckš wieœć! Każda rzecz przestanie być sobš – stanie się obrazem albo wspomnieniem. Czy znowu –dowiedzieć się, że gdzieœ jest, ocalał, alejest z innš kobietš, mieszka tam i tam... Spostrzegała poprzez nocny mrok obcš twarz, oczy kobiece w jego oczy wpatrzone, i umierała od tego widoku w najgłębszej męczarni. Och, jakże znieœć takie cierpienie? Porywała się tedy ze swego legowiska do jakiegoœ dzieła, które by go jej oddało. Przecie on jeszcze jest! Tu, za przymkniętymi drzwiami! Zawołać go półgłosem –i obudzi się. Odezwie się cichym, najsłodszym szeptem. Można go widzieć, dotknšć rękoma, mówić isłuchać. O, radoœci, radoœci! Przeżywała szczęœcie swoje pieszczšc się nim jak matka dzieckiem. Kładła na sercu gorejšcym w płomieniach tę chwilę, która biegła, i kołysała jš na łonie swym błagajšc, żeby jak najdłużej, żeby nieskończenie ta chwila trwała! Lecz œwiadomoœć szczęœcia wzniosła się jeszczewyżej i odsłoniła prawdę bezwzględnš, że chwila upływa –dzień –noc przeminie, a ięciat ojciec. Stary¨ 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjŹ ° @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żAP(c Bxuc CíL D9 Âc €Eű.Č0 FĂ5‘ A €następna doba to już może ostatnia. I znowu wybuchała podnieta: Co czynić? Jaki znaleŸć ratunek? Jak zaczšć? Co zaczšć? Na co się odważyć? Wspominała ojca –i konało w niej serce. Patrzyła w tę miłoœć nieustraszonš Ÿrenicši przeważała jš po tysišckroć dokładnš miarš swojej nowej, nieszczęsnej miłoœci. Ta niepojęta dla wszystkich siła, to nic – stało się wszystkim i wszystko pochłonęłow sobie. Słyszała głosy: Oto Mija! Na tym skończyła! Zwyczajne, pospolite rzeczy, ordynarne dzieje. Puœciła się z powstańcem, który do domu zaszedł. Nikt jej nie pilnował, więc skorzystała. Bezgraniczna, niezgłębiona męka, straszliwa moc miłoœci –i ta siła sšdu ludzkiego, co się w powyższych zawierała słowach! Jakież okrucieństwo! Jaki szał ludzki! Płomienie biły na głowę i serce dziko wrzało. Szlochała w poduszkę. –Więc cóż uczynić? – „Milczeć, zapomnieć ”–jak to majš zwyczaj nauczać starsze niewiasty. Porwała się ze swego miejsca z dzikš rozpaczš: wiedziała, że nie zapomni i że sobie rady nie da. Gdy przyjdš te dnie, które w dalekim mroku widziała –udusi się z męczarni. To znaczy zapewne rozkaz: „Milczeć, zapomnieć! ”Jakże zapomnieć o tej głowie, tych oczach, o tym uœmiechu, odŸwięku jego wyrazów! Jakaż jest na to siła, co jest za sposób, żeby zapomnieć? Wiedziała, że takiej siły nigdzie nie ma i żenic na œwiecie wydać jej ze siebie nie może.Bo jakże wyjšć z duszy cały jej œwiat, jak wyrwać wszystko, co tym œwiatem rzšdzi? Postanawiała znowu... Przedsięwzięcia dziwaczne, najbardziej nieprawdopodobne, wobec których przed chwilš mróz jej plecy przenikał, wydawały się naturalnymi i łatwymi do wykonania. Lecz nim chwila minęła, wyrastał mur rzeczywistoœci. Zamykała się brama i z prawej i brama z lewej strony, a głuche życia więzienie kładło na ręce kajdany. Cóż uczynić z miłoœciš ojca? Podeptać, odepchnšć? Przyjedzie w nocy i nie zastanie. Szczepan go zawiadomi, że tak i tak. Nie zabili jej wrogowie, nie „zgwałcili ” przemocš żołdacy –co by dla œwiętej sprawy z żołnierskš mocš przebolał li Boguoddał na sšd – lecz ohydnie puœciła się z powstańcem. Uciekła z nim i gdzieœ się wałęsa. I oto miłoœć ojcowska, głębokie, naturalne czucie, jak oddech proste –ukazało się jako złe, jako przemoc i tyrania. O, rozpaczy, rozpaczy! Jakże to mogła zrozumieć w sobie, osšdzić –jakš wszechmocš pokonać i skarać? Leciała do straszliwego zjawiska, żeby je szarpać i deptać, a nagłym tknięta wspomnieniem patrzyła w innš stronę. Ukazywały się cudne widoki. Pojechała z nim, ze swym małżonkiem, w dalekie, obce, szczęœliwe kraje. Nie ma już tej ohydnej zbrodni, co się wœród nocy wałęsa po drogach, placachi domach ziemi zdeptanej, kołace do okien irozrywa ludzki sen! Nie ma już tortur poniżenia i zgryzot wstydu, drgania kobiecej nagoœci pod okiem cudzoziemskich żołdaków! Wycišgnęła ręce w ciemnoœć do szczęœcia, które było za lekko przymkniętymi drzwiami. Lecz wycišgnięte ręce chwytał i załamywał los... Musiały się cofnšć. Siedzšc na łóżku z głowš nisko zwieszonš, z rozpuszczonymi Włosami, zatopiła w nichpalce. A jak włosy palcami, tak samo myœlšprzebierała pasma i widoki swoich zagadnień. Przelotne marzenie, szczęœliwy mrok uczuć, a omdlałoœć woli –poniosły w kraj półjawy, gdzie fakty nieprawdopodobne stajš się dokonaniem. Widziała obce miasta, sł oneczne krainy. Przesuwali się ludzie obcš gwarzšcy mowš. Nawijały się przygody niewiadome duszy, zagadnienia, o które jeszcze nigdy nie zahaczała myœl. Widziała twarze ludzi, kształty gmachów, barwy pól, aleje i zagaja drzew w słonecznej, wyœnionej stronie. Tam to –daleko –odbywała się wędrówka z jej księciem panem... Nagle wpoœród tego połapania dał się słyszeć daleki w domu łoskot, jakby kto strzelił z palnej broni albo uderzył z mocš w puste naczynie. Potem nastała cisza tym głębsza i zupełniejsza. Włosy zjeżyły się na głowie. Trwoga wionęła przez zmartwiałe dało. Natężony a pobudzony słuch powzišł złudzenie nowego huku. Był ten drugi łoskot – czy nie? Zapewne był, bo ciało po nim drży jak liœć. – Domink! – Jeszcze chwila i coœ pokojem wionęło, jakby się drzwi do wielkiego salonu na oœcież a bezszelestnie otwarły. O, Boże! Stoi we drzwiach! Czarna postać – biała twarz. Zakryła dłońmi oczy, zwinęła się w kłębek, wtuliła głowę w poduszkę, lecz widoku postaci nie mogła z oczu wytršcić. Lęk poczšł niš miotać. Coœ pędziło z miejsca uderzajšc w koœci, gnšc żebra. Niemogła! Porwała się na nogi. PrzeraŸliwie krzyknęła. Zza przymkniętych drzwi ksišżę odezwał się raz i drugi. Szeptem pytał, co się stało.Czy to żołnierze we drzwi łomocš? Plusk deszczu zagłuszał jego słowa, a dudnienie ulewy po dachu przeszkadzało rozróżniać wyrazy. Nie wiedzšc ze strachu, co się z niš dzieje, drżšc na całym ciele panna Mijawysunęła się z poœcieli i w bieliŸnie szła przez ciemnoœć, patrzšc rozwartymi oczyma we drzwi salonu, gdzie niemal na jawie widziała stojšcš Dominika postać. Jeszcze zakrzyknęła i straciwszy rozsšdekdopadła drzwi Odrowšża. Wskoczyła do tego pokoju wszystka w ogniach przerażenia, szczękajšc zębami –i z krzykiem. Dopiero tam, gdy stanęła obok łóżka powstańca, opamiętała się, co zrobiła. On wtedy, dostrzegłszy białš jej postać w ciemnoœci, wycišgnšł ręce i trafił na zaciœnięte dłonie. – Co się dzieje?? – pytał. – Dominik – wykrztusiła nie mogšc ustać – Gdzie?? – Tam – za mnš!! – Ależ nie ma nikogo!! – Stoi we drzwiach. – To złudzenie. – Przecie rzucał już beczkami. – Co się też pani wydaje!! – Pan nie słyszał?? –Dzieciństwo! Kadzie porozsychały się stojšc w przewiewnej sali, a teraz od ulewy znowu nasiškajš wilgociš i trzaskajš.–Lepiej tak nie mówić! ... Gładził pieszczotliwie jej ręce, żeby jš uspokoić. Każde takie pogłaskanie w istocie uciszało wzburzenie, lecz zarazem tchnęłojęzykami ognia. Chciała wydostać dłonie z jego ršk, lecz ich nie puszczał. Przeciwnie,przycišgał, przygarniał je do siebie – do ust, do piersi. Tulił je do swej szyi, do czoła, gładził sięnimi po twarzy. Nachyliła się niepostrzeżenie, przycišgana przezeń, i uczuła oddech na policzku. Nie mogła odejœć, dŸwignšć głowy. Niebiańskie zstšpiło szczęœcie, gdy ręce jego opasały jš poprzez bieliznę i pocišgnęły bezsilnš w to jego łoże. Radoœć niewysłowiona wytraciła do cna rozum, pamięć, œwiadomoœć, odczuwanie ciemnoœci,wzrok i słuch. Sama jedna zastšpiła wszystko. Z westchnieniem nienasyconej rozkoszy przytuliła się cała wzdłuż do tego człowieka, którego tak kochała! Na szept odpowiadała szeptem, na każdy pocałunek pocałunkiem, na każdš pieszczotę pieszczotš. Stała się jak niewiedzšca fala morza, która tonie w innejfali –jak powiewny obłok, który się w inny obłok zamienia –jak gałšzka drzewiny, co się posłusznie za wiatrem kołysze nie wiedzšc, w jakim miejscu i czemu. Rozwišzały się wszystkie myœli, ustała trwoga przed rozstaniem i straszliwe zagadki proste znalazły wytłumaczenie. Poczęła coœ mówić o myœlach, które jš przeœladowały, gdy się Sama jedna tarzałapo łóżku w tamtym pokoju. Na pytanie, czemu od dawna nie przyszła, skoro się bała tak bardzo i martwiła tak głęboko, nie znalazła odpowiedzi. W istocie, wydała się sobie głupiš i tchórzliwš. Poznała tę chwilę swego życia jako szczęœcie bez granic, bez miary, bez poczštku i końca. Oto ta chwila rozstrzygnęła wszystko. Podłożyła przeœliczne ramiona pod głowę ukochanš, przygarnęła do siebie tego człowieka odebranego œmierci i kołysała go na czystym łonie, jak niedawno kołysała samš chwilę miłosnego szczęœcia obcowania z nim pod jednym dachem. Odrowšż, poczuwszy rękami jej twarde, jędrne ciało – dziewiczš pięknoœć bioder, piersi, ramion i nóg – ogłuchł i oœlepł, stracił rozum i oszalał z rozkoszy; zdawało mu się, że umiera. Istnoœć jego zatonęła w niej i znikła jako odrębny byt. Wtulił się w niš i przeistoczył w samo szczęœcie. Pocałunki stawały się coraz bardziej nienasycone, bez końca, ogniste. Krzyk radosny wymykał się z ust. Nazwy pieszczotliwe spadały na usta, na oczy, na piersi, na włosy... Deszcz bił w dach, zacinał w œciany, bulgotał za zawartymi okiennicami wœród ciemnej, nieprzeniknionej nocy. 12 Zajechała nareszcie przed ganek żydowska parokonna bryka, a z głębi jej półkoszków wysiedli obydwoje państwo Rudeccy. On sami został za dużš kaucjš uwolniony z więzienia dzięki staraniom żony –ale był chory. Niby to chodził o lasce, lecz wyglšdał bardzo niedobrze i nic nie mówił. Pani Rudecka była także nie do poznania zmieniona. Mało ich wszystko, co zastali, zdawało się interesować. Zasłano łóżko panu w jego dawniejszej kancelarii i bez zwłoki się położył. Pani obeszła z Salomeš izby i zakamarki domu. Spostrzegłszy obcego człowieka w alkierzuswej wychowanicy, gospodyni domu nie wyraziła zdziwienia ani niechęci. Kiwała tylko głowš zamyœlona ponuro, gdy jej rozpowiadano, kto to jest i dlaczego tu leży. Dwaj jej synowie przepadli w tym powstaniu. Jednego tak rozsiekano, że szczštków nie znalazła. Drugiego widziała w œmiertelnym gŸle z trójkolorowš kokardšpod szyjš. Patrzała, jak go razem z towarzyszami broni bez trumny spuszczonow pospólny dół. Trzeci syn był jeszcze kędyœ w polu, nie wiadomo, żywy czy umarły, zdrów czy ranny. I cóż z tego, że gdy jej synowie włóczeni byli po ugorach zimowych przez zdziczałe konie, nie znaleŸli dachu nad głowš ani nawet trumiennych desek w tym kraju, za który ponieœli œmierć – obcy człowiek doznawał w ich ojczystym domu opieki i wygody? Wszystko już było jedno jej sercu. Zamyœliła się, pokiwała głowš i odeszła z tej izdebki. W tym czasie Odrowšż znowu był popadł wchorobę. Pewnej nocy, na dwa tygodnie przed przyjazdem państwa, Ryfka pukaniemw okna dało znać, że wojsko idzie. Nim zdołano obudzić kucharza, dwór został otoczony i ksišżę boso i w bieliŸnie musiał umykać bocznš sionkš w ogrody. Pobiegł nagórę za folwarkiem i krył się w zaroœlach aż do odejœcia żołnierskiej roty. Gdy go znaleziono nazajutrz rano, był przemarznięty do szpiku koœci i prawie nieprzytomny. Dostał silnej goršczki i popadł w ciężkš chorobę, o której nie wiadomo było, jaka jest, bo nie było lekarza, który by jš nazwał. Były dnie i noce, że z goršczki majaczył. Zdawało się,że zaraz umrze. Gdy obydwoje gospodarstwo wrócili do domu, choremu było już znacznie lepiej, ale jeszcze stan był zatrważajšcy. Goršczka trzymała. Nic nie jedzšc ani pijšc chory szklanym wzrokiem patrzał w przestrzeń. Pan Rudecki przetrwawszy bezsennie pierwszš noc w swym pokoju wstał wczeœnie następnego dnia –mimo upomnień iprotestów żony – ubrał się w grube buty, w dawniejsze swoje odzienie i wyszedł z domu. Zstšpiwszy z ganku oglšdał wszystko: rozebrane płoty, ogród, który chwastem zarastał, œlady końskich postojów wokoło dworu, spalone budynki gospodarskie, co w postaci okopconych słupów sterczały wœród zielem. Zajrzał dopustej stajni, do pustych obór, pustych dołów kartoflanych. Przypatrywał się polom niezoranym i niezasianym – i całej pustce, która te miejsca osiadła. Stał tak na gumnie, z uwagš rozglšdajšc się wokoło. Po czym wrócił do mieszkania. Ale znalazłszy się tutaj, gwałtownie zaniemógł. W złym stanie przeniesiono go na łóżko. Pani Rudecka poleciła Szczepanowi, żeby za jakš bšdŸ cenę wynajšł na wsi lub u Żydów parę koni i sprowadził z sšsiedniego miasteczka znanego felczera, który miał wielkš w całej okolicy sławę i praktykę. Nad wieczorem felczer, starozakonny, w podeszłym wieku człowiek, przyjechał. Oglšdajšc dziedzica Niezdołów, badał stan rzeczy, cmokał ustami. Zalecił spokój i przepisał rozmaite œrodki zaradcze. Na goršce proœby panny Salomei obejrzał również powstańca –co uczynił w wielkim strachu i jeszcze większym sekrecie. Znalazł ciężkš, niebezpiecznš chorobę. Nie chciał wymienić jej nazwy. Zabronił rozmawiać z nieszczęœliwym księciem, zbliżać się do niego –przestrzegał przed jakimkolwiek jego wzruszeniem, otwarcie mówišc, że może go ono zabić. Wreszcie mšdrze i tajemniczo przewracajšc oczy oœwiadczył, że jak Pan Bóg da, to obadwaj chorzy mogš jeszcze powrócić do zdrowia. On sam niewiele tu może poradzić. Z tym odjechał. Pan Rudecki nie przeżył widoku, który nań czekał w Niezdołach. Po trzech dniach zakończył życie. Pogrzeb jego był prosty i ubogi, odpowiedni do tego czasu i warunków. Gromada wiejska nie stawiła się. Tylko parustarszych włoœcian zajrzało do dworu popatrzeć na dziedzica, jakby z ciekawoœci,czy naprawdę umarł. Trumnę zbił wiejski majster, który zaopatrywał w to ostatnie schronienie sšsiadów wioskowych. Gdy zwłoki pana Rudeckiego wywieziono na cmentarz parafialny i pochowano, w domu niezdolskim nastały czasy jeszcze smutniejsze. Lały się nocne ł zy wdowy i matki osierociałej. Splštały się teraz w jedno: niechęć do życiai potrzeba tego życia dla dzieci pozostałych– wstręt do jakiegokolwiek czynu i koniecznoœć zabiegliwej czynnoœci. Znowu szły kolejš rewizje żołnierskie i postoje rozbitków powstańczych. Obok tego wszystkiego w głuchej pustyni żalu przewijało się wiekuiste złudzenie wędrówek Dominikowego cienia, który zdawał się ze wszystkiego natrzšsać. Wdowa słyszała wcišż jego kroki, trzaskanie drzwiami, jego œmiech w pustym, dalekim pokoju, za dziesištymi drzwiami... Zdawało się jej, że tamten wcišż chichoce z radoœci, iż się tak wszystko zepsuło w tym dziedzictwie, w tym domu, w tym szczęœciu. Jego męka, nuda życia i dzika œmierć – wzięły odwet. Chadzał tedy nocami po pustym dworze, przesuwał się obok sprzętów, zaglšdał przez szpary uchylonych drzwi, czatował za szafami... Przypatrywał się wszystkiemui chichotał do rozpuku – zły cień niezdolskiego dworu. 13 Nadszedł już piękny miesišc maj, a Józef Odrowšż nie powrócił jeszcze do zdrowia. Wiosenna zielonoœć okryła rany poszarpanej ziemi. Pióra, liœcie, szypułki, pokrętne badyle i wielorakie odmiany barw osłoniły rany ziemi i zalecały się oczom ludzkim. Podobnie jak wsysały w siebie wilgoć i zgniliznę, tak samo barwami, kształtem i nieskończonš potęgš swego rozrostu chciały wessać w siebie cierpieniedusz, zniszczyć pamięć o tym, co już padłoi umarło. Na dobro nowego życia rosło i bujało wszystko –na stratę œmierci. Słowikœpiewał nocami nad wodš, w sšsiedztwie wzgórka, pod którym Hubert Olbromski znalazł schronienie. We dworze niezdolskim inne cokolwiek zaczęło się życie. Pani Rudecka jęła godzić i przyjmować służbę, parobków, skupować inwentarz, zaprowadzać ład, pracę i rygorw gospodarstwie. Myœlała już o odbudowaniu stodół, obór i spichlerza. Gotowano obiady i wieczerze. Szczepan stałznowu przy patelni, rondlach i saganach. Miał do dyspozycji popychadło, brudne dziewczysko, szturmaka od szorowania statków i skubania kurczšt. Krzyczał na nie dzikim głosem za wszystkie czasy i poszturgiwał je odbijajšcw dwójnasób dawnš kucharskš bezwładzę. Stosownie do zastarzałego przyzwyczajeniagadał z ogniem, coœ mu oœwiadczał, dowodził, kłócił się, twierdził i zaprzeczał. Nieraz widocznie ogień bardzo mu się sprzeciwiał, bo stary tupał krypciami i wygrażał mu pięœciš. Czekano wcišż, że ojciec panny Salomei, stary pan Brynicki, rzeczywisty od wielu latgospodarz w Niezdołach, rzšdca całego majštku, niepostrzeżenie z partii wróci, obejmie władzę, zaprowadzi na nowo porzšdek, nastawi i w ruch puœci cały ten wielki, dawny zegar gospodarski. Czekano nadaremnie... Pewnego odwieczerza przyszedł do dworu zdrożony wieœniak z odleglejszych stron, ze œwiętokrzyskich lasów, przynoszšc wieœć okropnš: ojciec panny Salomei już nie żył. Raniony w bitwie kędyœ w górach, krył się ciężko chory po chałupach wieœniaczych w pobliżu klasztoruŒwiętej Katarzyny, u dobrych ludzi pewnej leœnej wsi. Kurował się sam, jak mógł i umiał, starymi żołnierskimi sposoby. Przykładał różne maœcie na rany, pił odwar z ziół sobie wiadomych. –Nadaremnie! – Nadeszła chwila, kiedy pojšł, że już koniec żywota. Uprosił tedy wieœniaka, który go u siebie krył i przechowywał, ażeby zaniósł wieœć do córki. Napisał list. Na szorstkim i twardym skrawku siwego papieru, który w pochodach gdzieœ zdybał, w braku noc przeminie, a ięciat ojciec. Stary¨ 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjŹ ° @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żGP& K Hv Ćc€I<6 cJr'Ő7KG/śc€Lý=^ przyborów pisarskich zaostrzywszy kozikiem ostatniš ołowianš kulę, która w torbie została – napisał do córki przedzgonne posłanie. Bogu jš polecał i zacnoœci krewniaków, z którymi tyle lat trudy dzielił i chleb łamał. Zaklinał, żeby strzegła dobrego imienia, żeby żyła i pracowała uczciwie. O sobie donosił, że jest ciężko chory i nie sposób mu już z tego miejsca, gdzie pisze, ani się wydostać,ani kurować gdzie indziej. Nogi odjęło. W głowie huk. Mrok w oczach. Pisał także, żew duszy nie czuje dawnej mocy, a w sercu ma wielki smutek. W przypisku dodawał, że posyła drogiej córce Salomei ostatni grosz, jaki ma, czterdzieœci siedem złotych polskich. Raz jeszcze polecajšc „córeczkę Miję ”Bogu, z którym w sercu umiera, Jemu, co – „niezmiennie czuwa nad œwiatem ” – żegnał jš i błogosławił. Włoœcianin, który list przyniósł, dodał ustnie, że ów starszy powstaniec pomarł był wkrótce po napisaniu tego listu i nocš cichaczem pogrzebany jest przez wiejskich ludzi na starym cmentarzu kapliczki tej wsigórskiej w œwiętokrzyskich stronach. Chłopów rozsupłał węzełek i uczciwie wyłożył na ławie ganku doręczone mu czterdzieœci siedem złotych polskich. Opowiedział potemwiele szczegółów o ostatnich chwilach życia tego starszego powstańca. Człowiek ten był zgoła inny niż chłopi niezdolscy. Stał po stronie „wiary ”, jako i wszystkie sšsiady we wsiach tamecznych. Głęboko siędziwował chłopom odgrażajšcym się na „Polaków ”, których spotykał w drodze swej, gdy szedł w daleki, pierwszy raz przemierzany œwiat, niosšc zlecenie. W jego bowiem okolicy ludzie wierzyli swoim i na polskš patrzyli stronę – pomagali w przeprawach, ukrywali rannych,a nawet sami, co młodsi a ognistszego ducha, z partiš chodzili. Obdarowany dziękczynieniem i nakarmiony poszedł nazad, gdyż trzeba było œpieszyć co prędzej w dużš drogę, a œcieżkami nieznanymi, mało uczęszczanymi wskroœ lasów, żeby się z wojskiem nie zetknšć. Panna Salomea odprowadziła go parę wiorstmiedzami pól – ostatniego œwiadka, bolesnego zwiastuna. Po rozstaniu patrzyła za nim długo –długo –za gońcem, co przyszedł do niej od ojca, a teraz szedł wto miejsce, gdzie on jest. Postać jego malała, czyniła się podobnš do ziemi... do zmierzchu... Gdy się oddalił i znikł, popadła w głębokš rozpacz. Zabiła jš na duszy ta wieœć. Podwójnie, potrójnie, po tysišckroć wielkie było jej cierpienie, gdy zestawiła daty i przekonała się, że ojciec dogasał w samotnoœci wówczas, kiedy ona oddała się kochankowi. Umierał wtym czasie czy w pobliżu owej nocy niezapomnianej, kiedy ciężkš i niewolę nakładajšcš wydawała jej się ojcowska miłoœć. Zmartwiała, bez łez w oczach, biegła teraz rozkwitłymi polami do tego domu. Krzyk boleœci wydzierał się z jej ust.I oto nagle –tym większš, straszliwszš, jedynš i bezgranicznš zapałała do kochankamiłoœciš. 14 Pani Rudecka postanowiła działać w imieniuiza całš rodzinę. Brała się do gospodarstwa. Lecz wszystko się teraz rwało, szło na marne, leciało z ršk. Stosunki uległy bezwzględnej zmianie. Ludzie byli inni, tym nieżyczliwsi i hardsi, im bardziej nisko schylali dawniej głowy. Wszystko ginęło, skradzione w sposób niemal jawny. Rozsypywały się wszelkie trudy i wsiškały w nicoœć. Panna Brynicka, jako młodsza i zdrowsza, musiała wzišć na barki lwiš częœć roboty. Toteż nie dosypiała teraz, a nie jadła prawie wcale. Troska o księcia doszła do stanu nieprzerwanej rozpaczy, wcišż pokrytej doskonałš minš, konceptem i wesołoœciš dla odwrócenia podejrzeń. Sen zamienił się na półjawę-półmarzenie, znane tylko kochajšcym kobietom. Jedno ucho w zaœwiecie sennych marzeń, a drugienasłuchiwało oddechu czujnie chwytajšc każdy szelest. Myœl pryska, unasza się i leci o sto mil od ziemi, a zarazem trwa nieustajšce baczenie, rokowanie i logiczne wnioskowanie o postępach i stanie choroby. Przemarsze i najœcia wojsk nie były teraz tak częste, gdyż powstańcy zaszyci w lasy odcišgali nieprzyjaciela od ludzkich siedlisk. Nadto główna akcja gerylasówki [22] w inne czasowo przeniosła się strony. Obiedwie mieszkanki starego dworu korzystały ile sił starczyło, z tego zbiegu okolicznoœci i pracowały od œwitu do nocy. Tyle było zaległoœci! Œmiały się głoœno i mówiły tylko o rzeczach wesołych dla pokrycia uczuć istotnych, wewnętrznych – może dlatego zresztš, żeby przez œmiech wywrzeć ucisk na duszę i oduczyć serce nałogu płakania. Ale nie zawsze się to udawało. Wietrzono w ogrodzie pewnego słonecznego dnia kufry na głucho pozamykane tej zimy. Wydobyte rzeczy obiedwie krewniaczki rozwieszały w ogrodzie. Pracowały żwawo i było im wesoło od tej czynnoœci. Ale oto pani Rudecka weszła do mieszkania i długo nie nadchodziła. Wtem młoda panna usłyszała z głębi domu spazmatyczny krzyk. Pobiegła.Szukała wpadajšc z pokoju do pokoju. W kšcie jadalni –dużej izby przy kuchni – zastała paniš Rudeckš siedzšcš na ziemi, zaszafš. Nieszczęœliwa matka znalazła w szufladzie ubranko dziecięce Gucia –syna rozsiekanego w powstaniu. Schwyciwszy dawnš kurteczkę ze złocistymi guzikami między zawarte w krzyż ramiona przycisnęła jš do piersi i siedzšc w kucki na ziemi kołysała się tam i nazad, œlepa, głucha, nieprzytomna z boleœci. Krzyk dziki,podobny do pisku kani, wypadał spomiędzy jej œciœniętych zębów. Podniesiona z ziemi, otwarła oczy, przyszła do siebie, przeprosiła za tę niewłaœciwoœć i wzięła się do roboty. Wszelkie wieœci ze œwiata, wszelki turkot na dziedzińcu sprowadzał drżenie, panikę i męczarnie ucieczki. Toteż we dworze niezdolskim znienawidzono turkot i tętent. Tymczasem pewnego popołudnia, w drugiej połowie maja, przed gankiem dworu stanęła wielka, lœnišca kareta, zaprzężona w cztery spasione i zgrzane konie. Pani Rudecka z przerażeniem wybiegła do sieni istanęła za wejœciowymi drzwiami, patrzšc na œwiat przez boczne okienko w oczekiwaniu jakiejœ nowej klęski. Panna Salomea przypatrywała się również karecieukryta za firankš dużego pokoju. Na szczęœcie nie mężczyzna wysiadł z pojazdu, lecz kobieta, co było już pewnš ulgš. Przybyła pani była wysoka i pomimo siwiejšcych włosów ze œladami pięknoœci natwarzy. Podniosła zasłonę czarnego kapelusza i rozglšdała się na wszystkie strony, widocznie oczekujšc, że ktoœ wyjdzie jš przyjšć. Lecz w czasach tych niegoœcinne były domy i ludzie nie byli spragnieni widoku ludzi. Gospodyni nie œpieszyła się z powitaniem, w nadziei, że owa dama, jak przyjechała, tak pojedzie sobie w błyszczšcej karecie. Czarna pani zbliżyła się do ganku i wstępowała na jego schodki. Schodków tych było kilka –a zdawało się, że nie może na nie wkroczyć. Trzeba było drzwi otworzyć i wyjœć na spotkanie. Gdy pani Rudecka stanęła w progu, przybyła zobaczywszy jš skinęła kilkakroć głowš. Była blada jak papier, z podkršżonymi oczami i sinoœciš dokoła ust. Stojšc na pierwszym stopniu schodów gankupotknęła się na drugim i z dziwnš niezgrabnoœciš na nim przyklękła. Głosem dygocšcym, przez zęby, które szczękały jak w febrze, zapytała: – Wszak to jest dwór w majštku Niezdoły?? – Tak... – odrzekła gospodyni. – A to może pani Rudecka?? – Ja jestem... –Mówiono mi... Powzięłam wiadomoœć, że się tutaj leczył w zimie ranny... Szukam od trzech miesięcy... Powiedziano mi... To młody chłopiec. Brunet. Szczupły. Wysoki. – A jak nazwisko?? – Nazwisko Odrowšż, imię Józef. – To pani może jest jego matkš?? – Matkš... – Proszę wejœć. – Czy jest?? – Jest. – Żyje?? – Żyje. – O, Boże! Tu, w tym domu? – Tutaj. Niechże pani wejdzie. Ale przybyła nie miała już siły wejœć. Uœmiech szczęœcia, który na jej usta i twarz wystšpił, był, zdawało się, ostatniškresš mocy, resztš wszelkiej siły. Osunęłasię na kolana i wycišgnšwszy ręce do pani Rudeckiej zemdlała. Panna Salomea przybiegła na pomoc, dŸwignęła i otrzeŸwiła wodš matkę księcia. Furman, który tę rozmowę słyszał, dał koniom po tęgim bacie, nawrócił czwórkš w podwórzui szybko odjechał. Księżna Odrowšżowa wniesiona została przez obiedwie panie niezdolskie do stancji na prawo, leżšcej z dala od sypialni rannego. Zaledwie przyszła do siebie, patrzšc na pannę Salomeę spytała: – To pani uratowałaœ od œmierci mego chłopca?? – Skšdże ta wiadomoœć?? – Od doktora... – wyszeptała. – Od doktora Kulewskiego?? –Tak. Szukałam na wszystkie strony, zjeŸdziłam wszystkie pola bitew, zajazdy, dwory, wsie, rozpytywałam wszystkich ludzi. Nareszcie... – Ale on jest ciężko chory... – Chory!! Cóż mu jest? – Nie wiem. Był poraniony... –Te rany znam. Na głowie, na plecach... oko... Mówił mi doktor wszystko. Czy ta kula jest jeszcze w ranie? – Kuli już nie ma. – Już nie ma!! – Ale się przyplštała jakaœ choroba. – Mój Boże!! A gdzież on jest? – Teraz nie będzie pani mogła zobaczyć go,boby mógł nie przeżyć wrażenia. – To taki chory!! – Tak powiedział felczer, co go widział, – Sprowadzimy doktora!! –rzuciła się matka. – Dobrze!! – równie cicho szepnęła młoda. Nachyliły się ku sobie i zaczęły szeptać jakby wobec słuchajšcego nieprzyjaciela o szczegółach tej choroby, o najdrobniejszych jej objawach, symptomatach, o przypuszczeniach i œrodkach ratunku. Zapomniały o œwiecie, nagle zwišzane w jedno, złšczone splotem uczuć, który się we dwu osobach wzajem anatychmiast objawił, zadzierzgnšł i spoił. Pani Odrowšżowa siedziała w rogu sofy, Salomea przy niej na taborecie. Matka objęła tę nieznanš dziewczynę rękoma niepostrzeżenie wpół – sunęła dłońmi do jej szyi, przygarnęła do siebie, przytuliła jej ramiona, głowę, plecy i razem z niš jęła się w uniesieniu wdzięcznoœci kołysać.Gładziła jej lœnišce włosy delikatnymi palcami, muskała po stokroć dłońmi policzki. Nie wiedzšc o tym, w szale swej radoœci, ujęła ręce panny Mii, przycisnęła je do ust tak nagle, że tamta ledwie je zdšżyła wydrzeć z okrzykiem. Naprzeciwko nich siedziała w swoim fotelupani Rudecka. Była dwornie uœmiechnięta, wykwintnie spokojna, jak należy wobec goœcia. Z głowš pochylonš ciekawie słuchała rozmowy, dzieliła radoœć matki, która syna odnalazła na krętych, mylnych, dalekich drogach polskiego powstania. Lecz po prawdzie – oczy jej nie widziały osób i uszy niezupełnie słuchały szczegółów, które tak nieskończenie zajmowały tamte dwie osoby. Oczy jej patrzyły poprzez nie obiedwie kędyœ w szyby okna czy w chropawe œciany domu, w pola, w dalekie leœne doły, a może zuchwale w niedosięgłe oczy straszliwego Boga. Księżna zapomniawszy o œwiecie, o zwyczajach towarzyskich i wszystkim, co najpierw trzeba było wykonać, prosiła się panny Salomei, żeby jej pozwolono zobaczyćsyna. Lecz młoda opiekunka nie zgadzała się. Zbyt dobrze znajšc stan chorego wiedziała, że na widok matki popadnie w goršczkę stokroć silniejszš, a ta goršczka może go zabić. Targowały się długo. Jedna wcišż błagała, druga nie chciała ustšpić. Stanęło wreszcie na tym, że matka przez szparę we drzwiach zobaczy jedynaka. Zapominajšc o pani Rudeckiej poszły na palcach przez wejœciowš sień, przez salon.Panna Salomea przemknęła się przez ten pokój, weszła do sypialni i zostawiła za sobš drzwi niedomknięte. Przez szczelinę można było widzieć twarz chorego. Pani Odrowšżowa przypadła oczyma do tej szpary tak cicho, że Salomea nie wiedziała,czy ona tam już jest, gdzie być miała, czy jeszcze z dala stoi. Tymczasem matka powstańca, przysunšwszy się na palcach jak najciszej do otworu między futrynš a drzwiami, osunęła się na kolana i patrzyła.Z modlitwš na drżšcych wargach, przez strugi nieprzebranych łez patrzyła na twarz ulubionš. Minęła tak godzi na i druga.Panna Salomea nie mogła jej z tego miejscapodnieœć ani oderwać. Dopiero gdy zbliżył się wieczór i zasłaniać poczšł chorego, księżna przemocš odcišgnięta została do jednego z dalszych alkierzów, gdzie dla niejprzygotowano posłanie. --------- [22] Gerylasówka -walka partyzancka (od hiszpańskiego wyrazu guerilla - mała wojna; nazwš tš okreœlano działania hiszpańskich oddziałów powstańczych w ich walce z zaborczš armiš Napoleona w 1808 r.). 15 Inne życie zapanowało we dworze. Księżna dla ratowania syna sprowadzała lekarzy płacšc im szczodrze za rady i trwogę. Pod rozmaitymi pozorami najęła służbę do jegoobsługi. Płaciła za wszystko sypišc pieniędzmi na prawo i lewo, byleby tylko ukochany jedynak mógł przyjœć do zdrowia. Między innymi zarobił i na ludzi wyszedł dzięki temu zbiegowi wydarzeń stary kucharz, Szczepan Podkurek. Kiedy panna Salomea wyjaœniła, w jaki to sposób starzec tylekroć ratował życie młodzieńca –jak goobdarzył krypciami i karmił kaszš –ile dlańpóŸniej uczynił, pand Odrowšżowa nie wiedziała po prostu, jak dziadowinę wynagrodzić. Cóż innego mogła dlań uczynić, jak go nie obdarzyć pieniędzmi? Wręczyła mu tedy sakiewkę ze złotymi monetami obsypawszy poprzednio tysišcem dziękczynień. Dziadowina schował sakiewkę w zanadrze i pilnował jej jak oka w głowie. Posiadanie tak wielkiej iloœci złota przewróciło na nic wszystkie jego myœli. Chodził po dawnemu w zgrzebnej koszuli i spodniach wypchniętych na kolanach, dziurawych i brudnych –w starych trepach z drewnianš podeszwš. Jak przedtem, głowy nie nakrywał niczym, gdyż od dawien dawna nie posiadał ani kapelusza, ani czapki. Gotował w dalszym cišgu dla państwa i czeladzi – sam wszystko musiał warzyć nażšdanie przybyłej pani, a coraz wymyœlniejsze potrawy dla chorego panicza.Posiadanie pieniędzy było tedy czymœ zewnętrznym i nierealnym. Raz wraz wsuwał rękę w zanadrze i œciskał swój skarb badajšc, czy go zmysły nie łudzš i czy to naprawdę on sam, Szczepan kucharz, jest tym bogaczem, o którym mu się wcišż marzy. Gdy w kuchni nie było nikogo – według dawnego swego przyzwyczajenia – gadał z ogniem. Gadka była wcišż o kradzieży: –Ukradł? –ciskał się ku ogniowi z pięœciami–a komuż ukradł? To gadaj, skoro wiesz – komu? Ukradł! Widzicie wy, moi ludzie... Tylš sakwę ukradł –a komu? Miał je tu kto, nosił albo zostawił, czy co? Œwinie, nie ludzie! Pani mi dała, jaœnie pani, żem jej syna zratował. To za to mi dała! Jeszcze mię po gębie ršczkš przejechała i w łeb mię cupnęła swojš gębusiš. No, żebyœta wiedziały, œwinie, nie ludzie! Œwiadka – pada –nie był o na te ta sztuki...No, nie było! To ja krzyw? Wiedziałem to, co będzie ze mnš robiła, jak tu do kuchni wlazła? Żebym wiedział, tobym was, sobacze, zwołał: chodżże i œlepiaj! Mogłybyœcie stać kaj w kšcie i patrzeć. Same byœcie, zatracone, obaczyły, jako było. Tu se stanęła, wedle komina... I ja patrzę, i ona patrzy. Dopiero wzięła tę sakwę, z kieszonki wyjęła i w garœć mi... Naœci –pada –bracie –tak sama jaœnie pani księżniczka pedziała –Bóg że ci zapłać! Kupże se ta, co sam chcesz. No –to cóż teraz? Prawda, czy nie? Gadaj, œcierwa, jeden z drugim! Każš przysięgać, będę przysięgał! A ona sama przyœwiadczy, jako że prawda. Tu stanęła wedle komina... I ja patrzę, i ona patrzy. Dopiero wzięła tę sakwę, z kieszonki wyjęła i w garœć mi... Ukradł! Nie ukradł, sobacze, ino moje... Ogień widocznie wiary nie dawał – buzowało się w nim zwštpienie i podejrzliwy œmiech, bo Szczepan pokrzykiwał i grubiańskimi sypał obelgami,których powtórzyć nie sposób. Co pewien czas, gdy chwilę miał wolnš, chodził cichaczem na górę za ogrodami i tam zaszyty w najgłębszš gęstwinę wydobywał z zanadrza sakiewkę. Ostrożnie,sztuka po sztuce wyłuskiwał z niej złote monety, kładł je na rozpostartych liœciach jednš obok drugiej i usiłował zrachować. Ale dokładne zliczenie tej sumy przekraczało jego znajomoœć rachunku. Nie mógł ocenić i okreœlić swego skarbu. Coœ sobie wcišż przypominał z dawniejszych lat, jakie to sš wysokie liczbyi rozległe rachunki obejmujšce dużo dziesištków. Nurzał się myœlami w niewiadomy mrok ludzkiego kalkulowania, medytował i wydobywał z nicoœci jakowšœ swojš własnš systematykę przyłšczania jednych pienišdzów do drugich w celu wydobycia ich sumy –dodawał z mozołem, jak to czyniš parobcy ciskajšc na widłach snopki w zapole. Wszystko się to w pewnych miejscach plštało i myliło, zahaczone o niewiadomš wartoœć złotych pieniędzy. Musiał poprzestawać na tym, że leżšc na brzuchu wpatrywał się w eminie, a ięciat ojciec. Stary¨ 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjŹ ° @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żMPcNT6OV­c€P&ÍcQĐ4Ą cbłyszczšce kršżki rozpostarte na zielonychliœciach i wyszczerzał do nich dziurę między zębami w nieopisanego szczęœcia uœmiechu. Nie ważył się nikogo prosić o stwierdzenie wysokoœci majštku w obawie zdrady, oszustwa, podejœcia, kradzieży i rozboju. Tak tedy trwał. Po pewnym czasie zrodziła się w nim żšdza, żeby pójœć w swoje „kraje ”, to znaczy do wsi odległej od kuchni o jakie trzy mile drogi, gdzie nie był już dwadzieœcia parę lat, wcišż kucharzšc we dworze. Œniła mu się wyprawa w te dalekie okolice, pochód tryumfalny do wsi rodzinnej ze skarbem w zanadrzu. Widział znowu we mgle tę wieœ –błoto, drogi, chałupy, powyginane pleciaki, obdarte i zgarbione drzewa –słyszał znowu, jak tam psy szczekajš, ludzie się swarzš, jak skrzypi żuraw studniw tym miejscu, gdzie przy goœcińcu bajoro najgłębsze. Œmiał się w głos patrzšc w ogień i gadajšc mu o tym dziwowisku, gdy będzie szedł w swoje strony z wielkim skarbem w zanadrzu. –Weznę się na prawo od figury bez tę dziurę w Walkowym parkanie i pójdę œcieżkš do przełazu u Bartosiowej stajni. Psy mię ta przecie znajš –choć, kto je wie,może już i pozdychały? ... Che –che –sama mię Bartosiowa pod nogi podejmie... –SišdŸcież se, sišdŸcie, Szczepanie, boœcie się ta i zegnali mały to œwiat o suchym pysku. –Ty, babo, nie wiesz, rzekomo, czemu tak gębš wywijasz? Ja was aby nie znam, Bartosiów! ... Coœ się jednak wcišż psuło w perspektywach wymarszu, bo się stary gniewał i srożył, tupał na kogoœ nogami i groził pięœciš. Prawdziwa trudnoœć nastręczała się z obraniem chwili, bo gdy oniej myœlał, to mu, wobec nawału roboty, znikała tak bez œladu, że jej nie mógł pochwycić. Ułożył sobie nawet œpiewkę, którš wykrzykiwał chichocšc do płomienia pod blachš. Pieœń była niedługa, a zaczynała się od słów: Nie uciekam, ino idę, Bom tu cierpiał wielkš biedę... Lecz pomimo tej biedy i pomimo uroczych widoków w ojczystej wiosce Szczepan zabiegał około komina w Niezdolach w tym samym kostiumie i z tš samš pracowitoœciš.Nie było żadnej nadziei, żeby wykonał planw œpiewce zawarty. Nie było zresztš po temu możnoœci, gdyż roboty przybywało coraz więcej i coraz bardziej urozmaiconej.Trzeba było choremu gotować posilne rosoły z kurczšt i wymyœlne potrawki. Księżna sama stawała przy zasmolonym kominie gotujšc i smażšc dla syna pożywienie. Jakże jš miał Szczepan samš, bez kucharza zostawić? Któż miał gotować obiad własnej jego pani, no i pannie „Samolei”, której po œmierci starego Brynickiego był niejako opiekunem? Księżna Odrowšżowa nie mogła wcišż jeszcze pokazać się na oczy synowi. Przez szparę we drzwiach przypatrywała mu się w sekrecie. Salomea spełniajšca przy nim rolę siostry miłosierdzia stopniowo przygotowywała chorego do widzenia z matkš. Korzystajšc z każdej lepszej jego zdrowia chwili mówiła o matce, zapytywała, czyby do niej nie chciał napisać... To znowu, czyby ona sama w jego imieniu nie mogła dać znać i prosić o przybycie. Chory poczštkowo nie zgadzał się, protestował. PóŸniej przystał i sam zaczšłmówić o matce. Wreszcie złudzony wersjš o listach, jšł dopytywać się czy nie ma odpisu. Salomea łudziła go wszelkimi opowieœciami o tym, że list został doręczony, że matka jest jużw drodze, że prawdopodobnie przybędzie... Pani Odrowšżowa słuchała za drzwiami tych rozmów drżšc, żeby nareszcie do synasię zbliżyć. Łowiła oczyma z daleka jego każde spojrzenie, gest – chwytała każdy oddech i jęk – płucami odczuwała jego kaszel i sercem wzmożone bicie serca. Tak na wszystko patrzšc nie mogła nie zobaczyć prawdy uczuć i stosunku chorego do opiekunki. Wyraz oczu syna, jakim witał i żegnał każde wejœcie i wyjœcie młodej panienki, powiedział jej wszystko już w pierwszych dniach tego dziwnego współżycia. Nieszczęœliwa matka pragnęła teraz jednej tylko sprawy: uratować życie dziecka. Ileż męczarni sprawiał jej każdy szelest, turkot, tętent zwiastujšcy nadejœcie wojska! Była posłuszna Salomei jak dziecko, gdyż ta wiedziała, co czynić wrazie nieszczęœcia, jak ratować. Nieszczęœliwa matka w lot poznawała wszelkie œrodki, przeszpiegi, kryjówki, manewry – i w lot wykonywała rozporzšdzenia. Ponury i brudny Szczepan rzšdził niš w nagłych przypadkach, wydawał rozkazy nieodwołalnie i w sposób nie znoszšcy protestu. Była posłuszna jak służšca. Biegała, dokšd kazano, wykonujšc wszystko bez szemrania, co tylko dawniej Szczepan załatwiał. W tych dniach niewielu zbliżenie Salomei i matki Józefa Odrowšża było tak wielkie, że stały się obiedwie nibyjedna istota. Rozumiały się nawzajem umysłami, a nade wszystko uczucia ich były dla siebie bez tajemnic. To, co dla wszystkich ludzi było tylko wyrazem, nazwš – dla nich było œwiatem. Jedna pojmowała wzruszenia drugiej, umiała je poznać, gdy tylko zostały wzmiankowane, zobaczyć, jakie sš, iœć nimi jak gdyby krajem zaœwiatowym, pełnym wzgórz, kwiecistych dolin, skał i przepaœci œmiercišziejšcych. Gdy chory spał, przytulone do siebie opowiadały wrażenia swe i wspomnienia. Salomea po tysišckroć wyjawiała wszystkie perypetie zwišzane z pobytem młodzieńca w tym domu –wszystkie etapy jego cierpień, przygody, smutki i radoœci. Dla matki było to tak zajmujšce i wiecznie ciekawe, że musiała po tysišc razy powtarzać. O niczym innym mówić nie mogły. Œwiat dla nich istniał w pokoju młodego. Im bardziej na cienkim włosie wisiało jego życie, tym miłoœć wzajemna tych dwu niewiast stawała się głębszš, ekstatyczniejszš i do szału dochodzšcš. Jednym uœciskiem ręki wypowiadały sobie więcej, niż zmieœcić można w długiej rozmowie. Jednym spojrzeniem dawały wiedzieć wszystko. Gdychory zakaszlał albo jęknšł, biegły jak dwa skrzydła tego samego anioła osłaniać go, chłodzić czoło, pocieszać –jedna jawnie, druga tajemnie, tamta słowem i pieczołowitym dotknięciem ršk, ta tylko spojrzeniem, wycišgnięciem ku niemu dłoni i modlitwš. 16 Goršczka spadła. Choroba przesiliła się i poczęła ustępować. Przez otwarte okno wpływał z ogrodu zapach rozkwitłych drzew i woń nocnych kwiatów. Ciepły wiatrkurował chorego. Zdawało się, że œwiatło księżyca wkradajšc się do tej izby dotknieniem swego promienia uzdrawia młody organizm,że słońce poranne krzepi siły skuteczniej niż mleko. Chory zaczšł siadać na łóżku, poczuł apetyt i przybytek mocy cielesnej. Wówczas matka weszła do jego izdebki. Obecnoœć jej podziałała na zdrowieńca w sposób bardzo gwałtowny. Okazało się, że prawdę w sobie zawierało ostrzeżenie doœwiadczonego felczera z miasteczka. Młody ksišżę długo nie mógł przyjœć do siebie leżšc w ramionach matki. Lecz gdy towrażenie pokonał, jego rekonwalescencja jeszcze szybszym posuwała się trybem. Nasunęła się też najgłówniejsza troska, ażeby w takiej właœnie chwili nie nastšpiła rewizja żołnierska i nie zniszczyła wszystkiego. Już wiele osób wiedziało o obecnoœci powstańca we dworze. Służby przybyło i niemożebnoœciš się stało ukrycieprzed niš faktu. Cała wieœ wiedziała o tym dobrze. Rozpoczęcie na nowo gospodarstwa sprowadzało do dworu ludzi rozmaitych, z których każdy nie przez podłoœć nawet lub chęć nikczemnego zysku, lecz przez zwykłeplotkarstwo mógł zdradzić w każdej chwili obecnoœć rannego i na zgubę go wystawić. Nie było już miejsca właœciwego do ukrycia w nagłym razie, gdyż w szopie siano zostało wybrane z zapola, a o innych kryjówkach trudno było już myœleć. Pani Odrowšżowa czuła to dobrze, że naraża ten dom, tak nieszczęœliwy, i jego gospodynię, która tyle poniosła ciosów, na nowe niebezpieczeństwa – że zatruwa jej dnie i noce sprawš swojego syna. Wszystkotedy skłaniało jš do decyzji, żeby go wywieŸć. Dokšdże zaœ mogła wywieŸć w kraju? Wszędzie to samo niebezpieczeństwoczyhało. Postanowiła tedy za wszelkš cenę,i skoro on tylko stanie na nogach, uciec z nim za granicę. Do tego postanowienia skłoniła jš nadto straszna troska, że gdy tylko jakkolwiek wyzdrowieje, znowu się z ramion jej wydrze do partii –oraz jeszcze wzglšd pewien... Księżna widziała od dawna, jaki jest stosunek jej syna do wychowanicy pani Rudeckiej. Miała w macierzyńskim sercu milion uczuć dla tego dziewczęcia – kochała je –uwielbiała za poœwięcenie się dla Józefa –jš jednš na ziemi darzyła najgłębszymi uczuciami duszy – ale nie mogła bez wzdrygnienia pomyœleć, żeby jej syn mógł pojšć za żonę tę osóbkę... Ksišżę Odrowšż nie mógł przecież ożenić się z pannš Brynickš. Pomimo całej miłoœci, jakš dla niej powzięła, księżna nie mogła oczywiœcie przełamać w sobie odrazy wobec rozmaitych poglšdów, mniemań alkierzowych, przyzwyczajeń niezdolskich iwyrażeń tej panienki. Gryzła z pasji wargi widzšc wyraz twarzy obojga, wiedziała bowiem, że to nie jest zwyczajny przypadek amorów chorego z pielęgniarkš, lecz głęboka miłoœć. Nie mogła spać po nocach mocujšc się w sobie,jak wybrnšć z tego dylematu. Nie była w stanie skrzywdzić takiej dziewczyny, którejserce trzymała na dłoni – bo ona jedna wznosiła się do tego samego zenitu miłoœcidla jej syna co ona sama. Nie œmiała dotknšć i urazić jej uczuć. Nie mogła nawet w sercu swym nie zezwalać na tę miłoœć, której głębinę nawzajem matczynym swym sercem zmierzyła. Łamała się wœród przeciwnoœci. Tysišc miała w sobie sposobów rozstrzygnięcia tejsprawy, a nie była w możnoœci wybrać żadnego. Wiedziała jedno, że musi syna z tych uczuć wyważyć, musi go choćby siłš porwać, zabrać i uwieŸć. Pragnęła jednego:stanšć z nim za granicš. Gdy tam już będzie, załatwi wszystko mšdrze, godziwieidobrze. Tylko tam być! Tymczasem żyła wcišż wœród niebezpieczeństw, trwóg i załamań w duszy. Toczyła narady z paniš Rudeckš, a ta oczywiœcie myœlała jota w jotę to samo. Pozostawała kwestia naradzenia się z Salomeš i synem. Lecz tu siły opuszczały nieszczęsnš matkę. Miała do wykonania czyn prosty, a potrzebujšcy przezornoœci i rozumu najbieglejszego dyplomaty –a może siły katowskiego ramienia... Pani Odrowšżowa płakała rzewnymi i goršcymi łzami patrzšc na Salomeę i jej troski – na jej około rannego zabiegi i starania bez pamięci i bez rozumu – na zatraconš i oszalałš miłoœć, która samej panience wydawała się być starannie ukrytš, a była jawnš jak na dłoni. Och, jakże było podejœć do tego uczucia z notš nieubłagania, która już była wypisana... Księżna nie miała siły. Bała się również syna. Nie wiedziała, co też on powie. Przeżyła już jednš jego tajemnš ucieczkę do lasu, do partii. Tymczasem wœród tych wahań odbywajšcych się w œwiecie, a raczej w zaœwieciu, i œnie uczuć, jak zawsze –czyniło swoje – fizyczne zdrowie. Gdy młody Odrowšż poczšł przychodzić do siebie, jego matka, która wszystkich etapów choroby nie widziała, traciła o niejpamięć i o wszystkim, co z chorobš było zwišzane. Malały, oddalały się, nikły cierpienia, trudy, starania, zabiegi i troski poniesione i przedsięwzięte dla odzyskania iprzywrócenia tego zdrowia. Tonęły w niepamięci i wsiškały w nicoœć ponure okolicznoœci tamtej sprawie towarzyszšce, a w miarę tego procesu zmniejszały się zasługi panny Mii. Przed oczyma matki wyrosła nowa góra trosk o przyszłoœć. Przed tš zaœ przyszłoœciš stała Salomea jako najgłówniejsza obecnie przeszkoda. Serce matki borykało się już z niš o dobro syna. I cierń niechęci utkwił w tym sercu...W sekrecie przed wszystkimi pani Odrowšżowa wysłała drogo opłaconego posłańca –po czemu chętny materiał znalazła w kraczmie na rozstajnych drogach –do jednego z arystokratycznych domów w dalszej okolicy z proœbš o pomoc.Otrzymała przyrzeczenie koni i karety, gotowych na każdy znak odwieŸć jej syna wdniu oznaczonym za granicę. Te same osobyzajęły się przez swe rozgałęzione stosunkidostarczeniem dla niej i syna zagranicznychpaszportów na fikcyjne imiona. Pewnego dnia przyniósł paszport zgrzany i zdrożonyposłaniec. Zdrowie Józefa Odrowšża było już o tyle lepsze, że można było podróż przedsięwzišć –chociaż jeszcze z łóżka niewstawał. Należało tedy przystšpić do rozwišzania sprawy w sposób stanowczy i nie cierpišcy zwłoki. Pewnego czerwcowego wieczora, gdy wszystko było na ukończeniu, a goniec po konie i karetę wysłany, księżna zacišgnęła Salomeę do ogrodu i zeszła z niš nad rzekę, do starej altany. Wielkie drzewa okryte młodocianymi liœćmi wokoło szumiały. Dzikie wino oplatajšce zmurszałesłupki i dziurawy daszek tej altany zasłaniało od zewnętrznego zmierzchu i powiększało ciemnoœć wewnętrznš. Księżna, zaledwie przestšpiła próg altany, upadła na ławkę i przycišgnęła do siebie Salomeę. Objęła jš gwałtownym uœciskiem iwpiła się w niš ustami. Tuliła jš do serca i łkała zeschniętym gardłem. Słowa więzły w tym gardle i zaciœnięte zęby nie mogły się rozewrzeć. Łzy poczęły płynšć z oczu księżny, łzy tak obfite, że zmoczyły twarzdziewczyny, solš napełniły kšty jej warg, zwilżały szyję i ciekły aż na piersi pod rozchylonym stanikiem. Salomea drżała na całym ciele. Myœli jakieœbłyskały w ciemni uczuć jak letnie lœnienia po nocy zwiastujšce nadejœcie burzy. Te łzy, co po niej spływały, w niewytłumaczony sposób czyniły się szlakami nieszczęœcia, które z wolna œciekało ku jej sercu szukajšc go w piersiach. Ręce księżnej jeszcze mocniej, konwulsyjnie opasały ramiona i szyję Salomei, a cichy, zduszony głos wyszeptał.– Dziecko!! Ty go kochasz... Salomea milczała, lecz dreszcz jej ciała dał dokładnš odpowiedŸ. –I on ciebie kocha. Prawda? Milczenie znowu starczyło za odpowiedŸ. – A mówił ci, że cię kocha? – Mówił. –I ty mu to samo mówiłaœ? –I ja. –Odpowiadaj mi, natychmiast! Mów mi prawdę całš, bez jednego zatajenia! Będziesz mówiła prawdę? – Będę. Salomea uczuła koniecznoœć posłuszeństwai mus wyznawania całkowitej, samej tylko prawdy. Była jakby wyzuta z sukien, z bielizny, z ciała i stanęła przed ciemnš władczyniš swojš jako bezwładna i drżšca dusza. – Całowaliœcie się?? – Tak. – U niego, w nocy, tam? – Tak. – Oddawałaœ mu się?? – Tak. –Ile razy? – Nie pamiętam. – Obiecywał ci, że się z tobš ożeni? – Obiecywał. –I dlatego mu się oddawałaœ? – Nie. – A powiedz no!! Tylko szczerš prawdę! ... Odpowiesz mi? – Odpowiem. – Ale przysięgnij no mi!! Niech ten Dominik co noc staje nad twojš poœcielš, jeżeli powiesz jedno słowo nieprawdy! – Ach!! Salomea z jękiem przypadła do ramienia pani. – Więc mów prawdę!! Czy już tak samo jak z nim – byłaœ z kim kiedy?? – Nie. – Nigdy, z nikim? – Nigdy!! –I nikt cię nigdy przedtem nie całował? – Owszem, całował mię... – Kto?? – Jeden tutaj... – Kto taki?? – Jeden kuzyn. – Kochałaœ tamtego?? – Nie. – Więc dlaczego dałaœ mu się całować?? – Bo mi się dosyć podobał. To wyznanie zdawało się dodawać księżnie mocy. Głos jej stał się pewniejszy. Przebijała się przez ten głos niezwyciężona i zwycięska siła jasnego rozumu. – Słuchaj, dziecko! Czy chcesz, żeby Józefposzedł znowu do partii? – Och, nie! – Nie chcesz, żeby go tam znowu poranili? – Och, nie! – Czy chcesz, żeby wyzdrowiał? – Czy ja chcę?? – Więc co poczšć, co przedsięwzišć, żeby wyzdrowiał? – Nie wiem. – Myœl całš głowš, wysil całe serce! – Nic nie wiem. – A czego byœ ty chciała, sama dla siebie? – Być z nim, służyć mu... –Tak! Otóż słuchaj... Czy nie tak trzeba zrobić? Jeżeli nie tak, to radŸ! Ja zrobię, co ty zechcesz. – Nie mam rady. To ja będę posłuszna. – A więc słuchaj!! Ja myœlę, że trzeba go stšd koniecznie wywieŸć. – WywieŸć... – Nie to myœlałaœ?? – Nie wiem... – Gdzież go tu wywieŸć w kraju? Pojadę tam – znajdš! Pojadę w inne miejsce – wszędzie go znajdš! Wezmš do więzienia! Powieszš w moich oczach! Albo i za oczami! Więc co? Trzeba go wywieŸć za granicę. – Mój Boże!! –Ale on tam nie pojedzie dobrowolnie. Trzeba mu przyobiecać, że skoro się tylko jego zdrowie polepszy, będzie mógł iœć do swego oddziału. Ty mi musisz dopomóc w przekonywaniu go, żeby pojechał. – Ja to muszę!! ... – Bo gdzież on się tutaj wyleczy?? Powiedzże, co myœlisz! – Tu się wyleczył. –Lecz czyż dłużej może tu zostać? Czy on sam zechce zostać, gdy się wyleczy? – Nie. –Tam ja go prędko postawię na nogi. A gdy mu będzie lepiej –żeby nie poszedł do partii– wywiozę go do Włoch. – Do Włoch!! –Bo tylko tam może wyzdrowieć zupełnie. Aiec. Stary¨ 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjŹ ° @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żRPŽ cSŢ WcT5QU†Ţc€Vd+ácWE:&#przecież i ty chcesz, żeby wyzdrowiał – żeby już nie szedł bić się i otrzymywać takie same rany. Czyż nie prawdę mówię? – Owszem, prawdę. – A jeœli mówię Ÿle, nieprawdę, to ty mi dajinnš radę! Cóż mi z twojego twardego głosu? W duszy Salomei przewinęło się jak boleœć krwawa dawniejsze marzenie o wędrówce zmałżonkiem po dalekim, nieznanym, włoskim kraju. Wspomniała sobie wyœnione miasta, obrazy gór i mórz, których jeszczenigdy nie widziały oczy. PodŸwignęła się naprzeciwko tej groŸnej pani swego losu i spytała: –I to już żadnej innej rady nie ma, tylko ta, żeby on jechał teraz za granicę, a potem do Włoch? – Nie ma. Głos matki Józefa był mocny, ostry i przeszywajšcy jak kula. Salomea milczała. Zimno jš kłuło w ramionach i dosięgło wnętrznoœci. Rozpacz mrowiem wpełzała we włosy. Głos wewnętrzny odezwał się przez jej usta: – A ja?? Pani Odrowšżowa mówiła coraz ciszej, coraz wyraŸniej, przyciskajšc jš do swego boku: –Jesteœ przecie młodziutka... Kochasz go. Uratowałaœ mu życie. On ciebie kocha. Byliœcie ze sobš. Ja wszystko wiem i przebaczam. Lecz on teraz jest tak chory! Pomyœl, ty, jedyna, która go kochasz... Przecież musi się w spokoju, w dobrym klimacie leczyć, z dala od tych strasznych pól i lasów. Musi innymi spojrzeć oczami nawszystkie sprawy. Musi w swej duszy przeklšć te lekkomyœlne przedsięwzięcia, teobłškane zamysły! Salomea w głębokiej swojej boleœci nagle ujrzała cień ojca – i cień tego, co w sšsiedztwie tej altany leżał w ziemi. Dumnyżal w niej drgnšł. Niezłomny honor, którego dotšd nigdy w sobie nie odczuwała,kazał powiedzieć: – On nie przeklnie tych obłškanych zamysłów!! – Otóż musi!! Co jest godne przekleństwa, musi być przeklęte! – Nie!! To, co oni czynili, nie jest godne przekleństwa. –Mój syn musi sobie przypomnieć, że nie jego to rola terać się w zgniłych barłogach, ukrywać w sianie – że on jest – pan i z rodu ksišżę!! Salomea dosłuchała się w mowie swej pani ostatniego akcentu i zrozumiała go. Zacięłosię w niej coœ, jak gdyby zamek, do którego klucza już nikt nigdy nie znajdzie. Milczała. Znikł dreszcz i tylko jednolite rwanie bólu w sercu samo jedno zostało w jestestwie. Słuchała jeszcze, gdy księżna mówiła: –Ty jesteœ moje drugie dziecko... Moja jedyna! Nigdy, przenigdy o tobie nie zapomnę. Na œmiertelnym łożu będę pamiętać twojš twarz i twoje imię. I on – wierz mi, kochana! Będzie o tobie jak o najdroższej pamiętał. Nie ja to będę, którabym przeciwko tobie słowo do niego powiedziała. Skarz mię Boże, jeœli nie mówię prawdy! Alemasz obowišzek. Wychowała cię pani Rudecka, matkš ci była, gdyœ tu została sierotš. Czy nie? Czy nic była ci matkš i opiekunkš? – Tak. –A teraz ona jest sierotš, najbiedniejszš z ludzi, matkš pobitych synów, w tym pustymdomu. Czy miałabyœ serce opuœcić jš samš,gdy na twojej głowie stoi cały ten dom i gospodarstwo? Salomea zdobyła się na męstwo i zapytała w szaleństwie swej beznadziejnoœci: – Czy ja nie mogłabym się przydać na co wtej włoskiej podróży?? – W jakimże charakterze?? W jakim? – Jako służšca. –Nie, dziecko, nie możesz być służšcš. Na takie twoje poniżenie ja bym się nigdy nie zgodziła. Właœnie dlatego, że towarzysko nie stoimy na równi, nie zgodzę się na twoje poniżenie. Mogłabyœ towarzyszyć Józefowi tylko jako żona... Ale to jest przecie niemożliwe. Sama dobrze rozumiesz, że to jest niemożliwe. – Więc cóż mam poczšć?? –Wezwij na pomoc Boga, miłoœć Józefa i tej opiekunki, która cię wychowała. Może i mojš, jeżeli w twym sercu tę łaskę znajdę.Nakaż milczenie swemu sercu... Czas zagoi tę ranę, którš jš ci teraz zadaję... Córeczko moja, córeczko moja miła! Najdroższa! Najdroższa! ... Księżna zsunęła się na kolana i w szlochachopasała Salomeę ramionami. Łkała: – Gdybyœ mogła odczuć, jak moje serce nad tobš i nad twojš nieszczęsnš miłoœciš płacze! Zawsze na wskróœ widziałyœmy nasze serca, a tylko teraz... Teraz, gdy ty tak cierpisz, ja ci pomóc nie mogę. Ja ci zadaję ten cios! Nóż wbijam w serce, któremi wróciło syna... O, Boże! Nim to przyszłam powiedzieć, oczy wypłakałam we łzach. Ach, prawda – zapomniałam... Księżna poczęła szukać czegoœ w kieszeniach. Mówiła: –Nie weŸże mi tego za złe i nie przypuszczaj nic pospolitego... Chcę się z tobš podzielić wszystkim, co posiadam, duszš i majštkiem. Gdy wrócę do domu, przekonasz się sama... A teraz – połowę tego, co mam ze sobš... Musisz przyjšć! Musisz! Księżna włożyła w rękę Salomei długš i grubš sakiewkę wypchanš złotymi monetami. Zachyliła jej palce dokoła tej sakiewki, podniosła rękę i martwš wsunęła ofiarowany skarb w kieszeń jej sukni. Panna Salomea przelotnie pomyœlała: „Ach – pienišdze... ” Serce jej przeszywała wiadomoœć, że on odjeżdża na zawsze i że ona sama jedna tutaj zostaje. Poza tym była ciemnoœć. Jak echo piorunu leciały przez serce słowa: – „Czas zagoi tę ranę... ” Wsłuchiwała się w dŸwięk i treœć tych słów z oddali, ze swego samotnego miejsca. Pragnęła już odejœć. Być samš! Gdzieœ uciekać! Coœ niezrozumiałego wyszeptała nie odrywajšc ust od ramienia swej pani. Księżna przytuliła do siebie młodš dziewczynę, objęła jš rękami. Łzy obfite, niestrzymane, iœcie macierzyńskie, poczęłypłynšć znowu z tych możnych oczu na twarz Salomei. Były tak szczere i tak serdeczne, że wsšczyły do zranionego serca jakiœ cień pocieszenia. Objęły się obiedwie i zamilkły patrzšc w otchłań swych uczuć i widzšc nawzajem głębiny serca. Salomei zdawało się wcišż, że już z tego miejsca odeszła i że dokšdœ idzie, w bardzo dalekš drogę. Dowlokła się uczuciami na jakowšœ wielkš wyniosłoœć. Patrzyła na tamtš, nigdy niewidzianš stronę. Westchnęła pod naporem nieznanej myœli: ach, więc to znaczy słowo –matka... Widziała serce matki i wszystkie w nim uczucia... Zrozumiała, co taka czuje i jak płynš jej myœli. Patrzyła na to jakby na leżšcš ziemięi płynšce obłoki. Dziwiła się, ile jest w matce uczuć, jakie sš. Rozróżniała ich załamania, skręty... Uœmiech przepłynšł przez wszystkie owe dalekie widoki jak œwięty słońca połysk przez sierocš okolicę. Chciała otworzyć usta i powiedzieć, że przecie i ona ma już płód w łonie, lecz to zewnętrzne słowo cofnęło się we wstyd i znikło na dnie serca. Księżna z zamkniętymi oczyma tuliła w ramionach Miję. Widziała jej uczucia miłosne. Były to uczucia niemal jej samej. Kwiecista łška, którš raz jeden widzš za życia człowiecze oczy... Noszš się w woniejšcymwietrze motyle, kołyszš wielobarwne zioła.Radosna pieœń wymknęła się z dziewczęcych ust, gdy bose stopy biegnš w rosach kwiecistej łški. Toż to ona sama na ten zakštek raju, na boski pierwiastek w ludzkim żywocie, ma cisnšć przekleństwo œmierci, wytracić kwiaty, pobić motyle, zagasić œwiatło, a kwietny zapach przemienić w trupi zaduch! ... Œcisnęła ręce, zwiesiła głowę na ramię przyjaciółki i wszystko widzšc płakała. Po cóż sš kwiaty i po co to słońce? Czemuż musi uczynić to dzieło straszne? Czemuż musi zdobyć się na męstwo, potworne i nieuniknionš tyranię? Czemuż musi podnieœć rękę, czemuż koniecznie œcisnšć dłoń i dusić gardziel, którš miłosnym oplotła uœciskiem? Jęk głębokiej męczarni wymknšł się z ust, łkanie zamuliło słowa. 17 Przekonywanie Józefa Odrowšża o koniecznoœci wyjazdu dokonało się na innej zasadzie. Księżna nie przeczyła młodzieńcowi, kiedy się zrywał i zabierał do partii –a w miarę postępów wyzdrowienia i przybytku sił niecierpliwił się coraz bardziej. Prosiła go tylko o jedno, żeby się zupełnie wyleczył i zdrowy poszedł na nowe trudy. Ażeby się zaœ w zupełnoœci wyleczyć, wyspać z tylu chorób na dobre i odpaœć po wychudnięciu, trzeba było kilkunastu nocy spokojnych i kilkunastu niezakłóconych dni. Gdzież to było znaleŸć jak nie za granicš? Matka wymogła na synu, że właœnie dla jaknajszybszego dostania się do partii pojedziez niš najprzód do Krakowa i, zaopatrzony na nowo w odzież, broń i rynsztunek wojenny, z nowš jakowšœ partiš, pod nowym dowódcš, o której to formacji podobno słyszała – a nade wszystko z nowymi siłami ciała i duszy – ruszy w pole. Młody przystał. Nie wiedział, gdzie się znajduje jego dawny oddział. Gdzie go szukać? Od kogo powzišć języka? Gdzie się zaopatrzyć w jakš takš broń? W Krakowie rozpatrzy się w sytuacji, dowie o postępach ruchu, rzuci przecie okiem na jakšœ mapę, wybierze nowy oddział, ujrzy nowe oblicza i nowš odetchnie nadziejš. Zachodził w głowę, kto też tworzy nowš partię, o której matka wspominała. Jakże tęsknił do wodza, do nieubłaganego. żelaznego stratega, który uderzy nogš w krwawš ziemię i obudzi legiony! Pragnienie walki w młodym księciu było tak głębokie ipotężne, jak potężnymi były cierpienia, przez które przeszedł. Zimnymi oczami wpatrywał się w przestrzeń i widział w niej wojnę scytyjskš [23], nieznanš œwiatu walkę na œmierć, która się z polskiej wywinęła nędzy. Zagasły w nim wszystkie wspomnienia i została jedna tylko żšdza: stanšć w szeregu, słuchać rozkazu. Te uczucia, a nadto obawa rewizji, podniecenie i lęk pani Odrowšżowej, ażeby nie wpaœć teraz w ręce władzy, sprawiły, że zgodził się wyjechać niezwłocznie. Salomea go nie wstrzymywała. Przeciwnie – zachęcała. Cichy uœmiech błškał się około jej zaciœniętych ust, gdy go zachęcała do tego wyjazdu... do partii... Mówili ze sobš o mšdrym, przebiegłym, twardym i nieustraszonym wodzu, który przecie jest gdzieœ na tej ziemi. Napoleon zduszš Machnickiego. Mówili o wielkiej bitwie, która zgładzi i zniweczy niewolę, wszystko bolesne odkupi, nagrodzi rany poległych i bohaterskš ich œmierć. Cóż znaczy dostać kulš w łeb, jeżeli to się stanie –i dlatego aby się stało? Czyliż nie będzie to szczęœcie najwyższe: skonać na placu odrodzenia z tej hańby? Opowiadał o pewnym pomniku w Paryżu, na którym wyobrażony jest żołnierz umierajšcy, który ostatnim uœciskiem objšłlufę armaty i na niej kona. Mówił jej o niepojętym ogniu, który jego duszę na widok tego spiżowego żołnierza zawsze przenikał. Była to radoœć. Teraz taka właœnie doskonała radoœć w nim jest, gdy ma iœć znowu. Oczy panny Salomei z płomiennie czarnych stały się matowe i szare, gdy na niego w osłupieniu patrzyła. Księżna nie zostawiałateraz obojga sam na sam. Stała się czujna iniezwyciężona w swym postanowieniu. W kole tych trzech osób miała się dokonać gra szczególna na wytężonych strunach uczuć. Młody ksišżę szedł w nieœwiadomoœci do swego rzekomego czynu i dla tego czynu poœwięcał miłoœć, wdeptywał jš bez litoœci w ziemię. Bezlitoœć jego była tak wielka, jak bezlitosnym jest los Polski. Z zaciœniętymi zębami, z uœmiechem połyskliwym na ustach patrzał na Salomeę. Œpiewał o zachodzie słońca Pupinetti. Ksišżę skinšł rękš ku Mii wskazujšc ptaszka. Było wszystko w tym jednym skinieniu. I ona je dobrze zrozumiała. Przywtórzyła skinieniu ruchem głowy. Ale w tej samej chwili pomyœlała, że trzeba będzie otworzyć klatkę i wypuœcić ptaka na wolnoœć –bo jakże będzie znosić jego œpiew, gdy zostanie tutaj sama? Niech leci w słoneczne kraje, tam, gdzie będzie jej kochanek! Krzštała się pilnie, składajšc rzeczy pani Odrowšżowej w mocnš, skórzanš walizę. Zajęta była jakimœ urwanym uchem tej walizy, drobiazgami, bieliznš, zapasami przygotowanymi przez Szczepana na drogę. Wszystko stało się nagle. Za chwilę mógł się dać słyszeć tętent najœcia wojsk albo turkot zajeżdżajšcej karety, która niezwłocznie zabierze... Zabierze na wieki. Pozory były, że tylko na pewien czas... Lecz ona przecie wie dobrze, iż to na wieki. On sam zapomni w dalekich krajach. Ksišżę pan... Tylko jeszcze Bóg mógłby wszystko wywrócić, złamać strasznš wolę, potargaćzamysły. On tylko jeden mógłby zesłać pomoc niewiadomš, wszechmocne zdarzenieswoje – czyjšœ œmierć... Wyjazd miał się odbyć w nocy, żeby jak największš częœć drogi – pierwszy etap do majštku przyjaciół księżnej, leżšcego nad granicš –odbyć lasami i nie za dnia. Noc powiększała straszliwy niepokój serca. To zacichało na jakiejœ błahostce pociechy, nazłudce nikłego olœnienia pozorem spokoju. Wielki ciężar na włosku... Jakaœ nadzieja bezmyœlnego: co mi tam! – rozszerzyła się aż do granicy cynizmu. Już-już było sercu lepiej. I oto niepostrzeżenie wszystko waliło się w straszliwš, œmiertelnš ciemnicę. Włosy wstawały na głowie, dym dzikiego opętania kłębami buchał w uczuciaiw językach ognia palił się oszalały rozum. Cóż to się dzieje! Za chwilę będzie pustka wtym miejscu! Ten przerażajšcy dom... Dominik przejdzie opuszczonymi pokojami, stanie nad pustym łożem, rozkoszy, przechyli głowę tam-nazad, wsłucha się w œpiew żółtego ptaszka – i zachichoce niedosłyszalnym œmiechem. Jakże tu oddychać? Jak żyć? Co poczšć? Podnosiła oczy na tego młodego człowieka, który jej życie zabrał i sam stał się jej życiem. Wyznawała mu oczami całš, bezdennš prawdę. Nie powiedzš mu usta –nie! – nie powiedzš! Lecz oczy nie majš nad duszš władzy. Zapłakał –on, szlachetny i silny, co się nie lękał œmierci inieraz prosił o niš –co teraz znowu szedł ku niej œmiało, pewny, że ku niej idzie... Zawrzało serce od uwielbienia. Kupiły je nanowo te męskie łzy. Nie zdradzi się przed tobš i nie zdradzi ciebie serce kochanki, polski rycerzu! Będzie milczało, cokolwiek się stanie, aż do ostatniego momentu! Stojšc z dala, przyciskała do oczu i ust jego włosy, usta i ręce –oddawała mu oczyma swe ciało, swš nagoœć i dumę, honor swój i życie, aż do ostatniego momentu! Józef Odrowšż, ubrany już w podróżny kostium wykwintnego pana, nie mogšc jeszcze po chorobie chodzić, słaniał się z łóżka na sofkę, z sofki na fotel. Jakże byłinny! Ubranie przywiezione specjalnie z miasta zmieniło go zupełnie. Tenże to jest, którego z krwawych ran obmyła? Jak niewidziany i niesłychany, żałosny ptak zjawił się przed oczyma. Ciemna szrama przeorujšca pod okiem policzek nadawała mu wyraz wzniosły, półboski. Włosy ostrzyżone przy samej skórze czyniły jeszcze młodszym tego rekruta. Oczy mu gorejš. Usta zacięte. Uœmiech... Przesiadł się na fotel – zatonšł w nim. Ręce oparte na poręczach, głowa w tył odwalona. Nie podnoszšc tej ciężkiej głowy, wpatrzony z odległoœci w matkę i pannę Salomeę, zanucił cicho, z niezłomnym entuzjazmem: Precz z tytułami – ksišżę i pan Zetrzyjmy œlad haniebnych lat! ... [24] Pani Odrowšżowa przypatrywała mu się także z dobrotliwym i łagodnym uœmiechem.Przez chwilę. Wnet poczęła zabiegać w odwójnasób około swych i jego rzeczy, nie opuszczajšc już ani na moment tego pokoju,gdzie był jej syn i Salomea. Ci obydwoje byli teraz okryci szatš spokoju, uciszeni w sobie. Lecz w pewnej chwili pannie Brynickiej coœ się przypomniało. Przez zewnętrzne zdrętwienie jak przez skorupę przerżnšł się, przebił i wydarł zdrój wewnętrzny. Poruszyła się niespokojnie. Coœ chciała wykonać, coœ zdziałać, coœ powiedzieć... Dusiła się. Jęła się przecišgaćz bolesnym poziewaniem. Ach, nareszcie! Prawda – prawda! Wyszukała w staniku sukni zaszytš kulę. Rozerwała paznokciami zaszycie, wyłuskała zeń ołowianš kulę, która była wypadła z Józefowej rany. Nieznacznie, krótko ucałowała tę bryłę moskiewskiego ołowiu. Podała jš na dłoni pani Odrowšżowej. Jškajšc się, nie mogšc znaleŸć dokładnych słów, przez szczękajšce zęby grzecznie i spokojnie wykrztusiła: – Ta kula... To ode mnie... Ode mnie... Na pamištkę! ... Pani Odrowšżowa wzięła kulę i ważyła jš na pięknej, białej, delikatnej dłoni. Głębokie zadumanie poryło jej mšdre czoło. Patrzyła ponurymi od męczarni oczyma w twarz Salomei. Och, jakże dla niej był bolesny mœciwy czyntej dziewczyny! Młody ksišżę tym darowaniem kuli zaniepokoił się bardzo. Coœgo tknęło. Coœ przed nim zabłysło! Oparł chude ręce na poręczach krzesła, żeby wstać. Patrzał oczami inkwizytora w twarzmatki. Matka pokiwała bezwładnš głowš. Była jak gdyby przestrzelona tš kulš. Ręce jej drżały. Józef chciał porwać się z miejsca i pytać, gdy wtem rozległ się turkot... Wszyscy wybiegli na ganek. Stała przed nim podróżna kareta bez latarń. Oczom Salomei kształt jej i zarys czterech koni ukazał się jak gdyby widzenie rydwanuœmierci. Z jękiem wewnętrznym wsparła się o ie. Aiec. Stary¨ 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjŹ ° @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żX@_cYŸäcZƒ -˙˙œcianę. Człowiek przebrany za stangreta wymówił hasło. Z poœpiechem, co tchu, krótko popasajšc konie, wynoszono i przywišzywano walizę. Po krótkim ze wszystkimi pożegnaniu księżna i jej syn wsiedli do œrodka. Pojazd oddalił się sprzed ganku wolno, cicho, nogaza nogš, żeby nie wywoływać turkotu ani tętentu. Wsiškł w ciemnoœć nocy. Znikł. Pani Rudecka, znużona i jak zawsze smutna,oddaliła się z ganku co prędzej –rada, że nareszcie wywieziony został niebezpieczny goœć. Szczepan, który pomagał walizę ładować, odszedł również. Panna Salomea została na ławce sama. Patrzyła w tę stronę ciemnoœci, która pochłonęła karetę.Kolana jej były œciœnięte. Ręce na nich złożone. W sercu spokój. Wskutek nieprzewidzianego w sferze uczuć zawrotu poczęła z niejakš przyjemnoœciš myœleć o pienišdzach ofiarowanych jej przez księżnę Odrowšżowš. Myœl o tym była jakby uciskiem na serce, zduszeniem wszelkich wzruszeń. Chwila, o której sama myœl przerażeniem œciskała duszę, chwila odjazdu, przeszła, minęła bez żadnego prawie uczucia. Salomea dotykała lękliwie myœlami wszystkiego: pustki pokoju, klatki kanarka, trwogi wobec Dominika –i ze zdumieniem spostrzegała, że wszystko stało się niebolesne, a wszelkie czucie stępiało. Ohydnš ulgę przynosiła myœl, że tyle jest pieniędzy... Gdyby żył ojciec, jakżeby się, zapewne, ucieszył! Bo przecie uczciwie zdobyte, za rzetelnš usługę... Nie byłby już tym ubogim rzšdcš w jednym zawsze kubraku i długich butach, co nie dosypia i nie dojada, tłucze się œwištek i pištek od folwarku do folwarku na siodle, wiecznie w swarach, twardych kłopotach, zawsze w skwar albo niepogodę na powietrzu, wœród udręki i bacznoœci o cudze zyski... Któż to wie, czy za tyle pieniędzy nie można by było wzišć dzierżawy w innej stronie – niewielkiego folwarku, gdzie na własnym spokojne zakwitłoby gospodarstwo; – miałoby się inwentarz, sprzężaj, parę lepszych koni do wyjazdu, bryczkę resorowš do koœcioła, ubranie godowe. Chłopi mówiliby, jak się patrzy: „wielmożny panie... ”Myœl błškała się po tym jakowymœ nieznanym miejscu. Lecz że musiała wrócić z kraju bezcelowych œnień do grubej rzeczywistoœci, więc się powlokła na dalekigrób. Och –pójœć tam na klęczkach, wyszukać mogiłę, przypaœć do niej piersiš,objšć rękoma! Powiedzieć tej garstce piasku, co się stało, wyznać jej swój grzech podły, okropny, haniebny! Wytłumaczyć upadek swój i odsłonić winę! Trzeba wznieœć za te złote pienišdze żelazny krzyż na grobie... Położyć napis... Zadumała się nad tym, jak też trafić do tego miejsca. Przypomniała sobie o liœcie ostatnim, pisanym ołowianš kulš. Wysunšł się szczegół, że jest tam nazwisko wieœniaka, u którego ojciec leżał przed œmierciš. Dostawszy z kieszeni ów list, trzymała go w ręku. Ciemnoœć nocy nie pozwalała czytać ostatnich ojca wyrazów. Ręce opadły. Lecz oto Boża dłoń poczęła z ziemi usuwaćgrubš nocnš zasłonę. Wyłoniły się z oćmy zarysy olch nad wodš, pochyłych w różne strony koron na wyniosłych pniach –kształtów dziwnych, niespodzianych jak formy uczuwania w cierpieniu. Te postaci zarysowujšce się na niebie przytuliły pomiędzy sobš wzrok. Na chwilę – bo wnet wydarł się spomiędzy nich... Daleko, szary brzask oddzielił ziemię od nieba. Miękkie mgły œniadš smugš zamajaczały nad rozdałem rzecznym. Ptakiozwały się w tej mgle tak harmonijnie, jakby to jej obraz ukazujšcy się z mroku tymi głosami dał znać o sobie, wyraził barwę i postać swojš. Łagodny, zwilgły w nizinach wiatr ruszył senne gałęzie. Blisko,na rabatach ogrodu, zajaœniały białe kolory. Ta barwa utopiła w sercu żšdło wspomnienia – i sama stała w oczach jak uwidoczniony, nagi ból. Lecz mężne oczy pokonały jš. Musiała wessać w siebie zemstę i stać się tylko sobš. Przeszło... Ciężka sennoœć ogarniała ciało i duszę. Teraz nareszcie można będzie wyspać się po tylu niewczasach we własnym łóżku, które przez tak długš porę obcy zajmował człowiek. –Nie będzie już serce drżało od stuknięcia w szybę. – Niechże przychodzš ipatrzš, niech szukajš i węszš. – Nie będziejuż trudów szalonych, bieganiny bez końca iniezmiernej, bezsennej troski. – Nie ma jużkogo pilnować. –Będzie spokój, cisza, porzšdek. – Spać!! Salomea wstała z miejsca, żeby wykonać zamiar i iœć do siebie. Lecz zamiast tego, po krótkim wahaniu, ruszyła przejœć się ponad rzekš. Rachowała na to, że zanim zdšży zejœć ku wodzie, rozwidni się i będzie można w liœcie ojca przeczytać nazwę wsi i miano wieœniaka, w którego chacie umarł. Szła wolno drogš w dół, po miękkim piasku, który nocne rosy znacznie zwilżyły okrywajšc go z wierzchu ciemnymosadem. PóŸniej wtargnęła na mokrš trawęi, sama nie wiedzšc czemu, szła ku rzece. Przez chwilę zatrzymała się i pobyła w altanie obroœniętej pachnšcym winem. Myœli jej były ciche i umiarkowane, zabiegajšce około sprawy, co sobie teraz za pienišdze kupić, jakie sprawić rzeczy. Wbijała się w dumę, że już nie będzie popychadłem na łasce u dalekich krewnych –sierotš, do której buziaka zabiera się każdy przyjezdnyjegomoœć. Pokręcš się i nakonkurujš teraz, zanim z którym mówić zechce... Wolno a niepostrzeżenie wzmagał się brzask. Rozbrzmiewał głoœniej œpiew ptaszęcy. Widać już było daleko kwieciste, niekoszonełški, matem rosy spojone. Krople jej wisiały na płatkach i szypułkach, szare jak kulki żywego srebra. Odległy las stał się siny. Na wielobarwnym niebie czerwonego przybywało blasku. Salomea wyszła z altany i udała się ku rzece, którawezbrała po brzegi od œwiętojańskiej powodzi. Wody były mętne, gliniastego koloru, krętymi wirami pędzšce. Zmulały czerwone i żółte kwiaty, w pałšk gięły nawisłe badyle, garnęły pršdem pławiny olszowych zaroœli, wikle i wierzby. Mokry czad bił stamtšd i zapach wzmożony niezliczonego ziela. W głębokiej rannej ciszy Salomea usłyszała nagle pogłos. Krótkie dudnienie jak gdyby daleki łoskot bębna. Nasłuchiwała. Kiwnęła głowš. To powóz uwożšcy księżnę paniš i jej syna przejeżdżał daleki most na tejże rzece, w łškach pod lasem. To tupot czterech koni wlejc zaprzężonych i stuk kół karety o okršglaki mostu. Zadumała się nad tym dŸwiękiem. I oto nagle dusza w niej rozdarła się jak postaw sukna, który by ręce biesa we dwiestrony targnęły. Rozpacz nieopisana, uczucie œlepe i głuche, dzikie jak żšdza w tygrysie, kiedy się rzuca na ofiarę, wypadło z niewiadomej kryjówki ducha. Bezmyœlne z szaleństwa ciało pobiegło dokšdœ brzegiem rzeki, zawrotami jej krętymi, to w prawš, to w lewš stronę. W pewnej chwili, w jakimœ miejscu Salomea zatrzymała się. Patrzyła na burzliwš, zmšconš, rudymi baniami wirujšcš wodę. Rozmyœlała – rozmyœlała... Coœ w niej wzniosło się, wyważyło z jestestwa i dŸwignęło żelazne. Rozeœmiała się głoœno. Wydostała z kieszeni sakiewkę księżnej, nabitš złotymi pieniędzmi –odsypała ich częœć na dłoń i z wysoka, z zamachem cisnęła w pędzšcš wodę. Woda plusnęła – na znak. Salomea wysypała z sakiewki drugš i ostatniš częœć – i wsiała złoto w pędzšcš wodę. Woda plusnęła –na znak. Ona jedna zrozumiała męczarnię serca. Ona jedna przywtórzyła mu dŸwiękiem zrozumiałym. Załatwiwszy się z tymi pieniędzmi, Salomeaodeszła z tego miejsca. Brodziła po wysokich trawach mokrych od rosy. Przypatrywała się kwiatom wybujałym, które zdawały się jakoœ litować, a nic poradzić nie mogły. Chciała wyjœć na miejsce suche, gdyż trzewiki miała przemoczone. Znalazła się na piaszczystej drodze, która prowadziła ze dworu do najbliższego mostu. Już wstawał dzień i pozwalał widzieć w mokrym piasku wyciœnięte głębokie œlady kół karety i kopyt koni. Zobaczywszy zaœ te œwieże œlady, białe na piasku ciemnym od rosy, Salomea zatknęła się od ponownego zdumienia. Coœ w niej rwało się i rozdzierało... Szła z wolna ku domowi. Lecz na jakowymœdrobnym kamyku potknęły się jej stopy. I tak tam padła twarzš w ów mokry piach. Stary Szczepan wstał, jako co dnia, o œwicie i szedł po wodę z wiadrami do stoku, co tam pod gruszš bił od wieków. Mruczał do siebie stary kucharz i poskrzypywał wiadrami jako co dnia. Skręcił z drogi na œcieżkę prowadzšcš do Ÿródełka, gdzie było bliżej. Aliœci – zda musię rzucić okiem na drogę –leży cosik czarnego. Tknęło go wnet złe czucie, że toto będzie jakaœ bieda od polskiej strony. Już się był nawet cofnšł, żeby ta przecie kto inny spotkał... Ale z samej ciekawoœci podszedł ostrożnie. Gdy się zaœ dobrze zbliżył, cisnšł wiadra na ziemię – i do niej co duchu w gnatach. Podjšł ostrożnie z ziemi grubymi rękami bezsilne ciało –zachylił zwisłš głowinę sobie na ramię i niósł do domu z wolna, pojękujšc: –Cóż ci też to, chudzišteczko –cóż ci to? Oj, wiedział stary, oj, wiedział... Dogodziłyci, widać – trafiły cię, oj, celnie – da postrzeliły celnie!! Paryż, 1912 ------------ [23] Wojna scytyjska - tu: wojna nieubłagana, bezwzględna (Scytowie - ludy koczownicze, zamieszkujšce północne wybrzeże Morza Czarnego -w VII w. p. n. e. dokonali okrutnego najazdu na Azję Mniejszš). [24] „Precz z tytułami - ksišżę i pan ”-wiersz Ludwika Mierosławskiego, pt. „Dobroni, ludy!” œpiewany jako pieœń rewolucyjna w okresie powstania styczniowego. -------Konwersja: rpg6@go2.pl wnie – zachęcała. Cichy uœmiech błškał się około jej zaciœniętych ust, gdy go zachęcała do tego wyjazdu... do partii... Mówili ze sobš o mšdrym, przebiegłym, twardym i nieustraszonym wodzu, który przecie jest gdzieœ na tej ziemi. Napoleon zduszš Machnickiego. Mówili o wielkiej bitwie, która zgładzi i zniweczy niewolę, wszystko bolesne odkupi, nagrodzi rany poległych i bohaterskš ich œmierć. Cóż znaczy dostać kulš w łeb, jeżeli to się stanie –i dlatego aby się stało? Czyliż nie będzie to szczęœcie najwyższe: skonać na placu odrodzenia z tej hańby? Opowiadał o pewnym pomniku w Paryżu, na którym wyobrażony jest żołnierz umierajšcy, który ostatnim uœciskiem objšłlufę armaty i na niej kona. Mówił jej o niepojętym ogniu, który jego duszę na widok tego spiżowego żołnierza zawsze przenikał. Była to radoœć. Teraz taka właœnie doskonała radoœć w nim jest, gdy ma iœć znowu. Oczy panny Salomei z płomiennie czarnych stały się matowe i szare, gdy na niego w osłupieniu patrzyła. Księżna nie zostawiałateraz obojga sam na sam. Stała się czujna iniezwyciężona w swym postanowieniu. W kole tych trzech osób miała się dokonać gra szczególna na wytężonych strunach uczuć. Młody ksišżę szedł w nieœwiadomoœci do swego rzekomego czynu i dla tego czynu poœwięcał miłoœć, wdeptywał jš bez litoœci w ziemię. Bezlitoœć jego była tak wielka, jak bezlitosnym jest los Polski. Z zaciœniętymi zębami, z uœmiechem połyskliwym na ustach patrzał na Salomeę. Œpiewał o zachodzie słońca Pupinetti. Ksišżę skinšł rękš ku Mii wskazujšc ptaszka. Było wszystko w tym jednym skinieniu. I ona je dobrze zrozumiała. Przywtórzyła skinieniu ruchem głowy. Ale w tej samej chwili pomyœlała, że trzeba będzie otworzyć klatkę i wypuœcić ptaka na wolnoœć –bo jakże będzie znosić jego œpiew, gdy zostanie tutaj sama? Niech leci w słoneczne kraje, tam, gdzie będzie jej kochanek! Krzštała się pilnie, składajšc rzeczy pani Odrowšżowej w mocnš, skórzanš walizę. Zajęta była jakimœ urwanym uchem tej walizy, drobiazgami, bieliznš, zapasami przygotowanymi przez Szczepana na drogę. Wszystko stało się nagle. Za chwilę mógł się dać słyszeć tętent najœcia wojsk albo turkot zajeżdżajšcej karety, która niezwłocznie zabierze... Zabierze na wieki. Pozory były, że tylko na pewien czas... Lecz ona przecie wie dobrze, iż to na wieki. On sam zapomni w dalekich krajach. Ksišżę pan... Tylko jeszcze Bóg mógłby wszystko wywrócić, złamać strasznš wolę, potargaćzamysły. On tylko jeden mógłby zesłać pomoc niewiadomš, wszechmocne zdarzenieswoje – czyjšœ œmierć... Wyjazd miał się odbyć w nocy, żeby jak największš częœć drogi – pierwszy etap do majštku przyjaciół księżnej, leżšcego nad granicš –odbyć lasami i nie za dnia. Noc powiększała straszliwy niepokój serca. To zacichało na jakiejœ błahostce pociechy, nazłudce nikłego olœnienia pozorem spokoju. Wielki ciężar na włosku... Jakaœ nadzieja bezmyœlnego: co mi tam! – rozszerzyła się aż do granicy cynizmu. Już-już było sercu lepiej. I oto niepostrzeżenie wszystko waliło się w straszliwš, œmiertelnš ciemnicę. Włosy wstawały na głowie, dym dzikiego opętania kłębami buchał w uczuciaiw językach ognia palił się oszalały rozum. Cóż to się dzieje! Za chwilę będzie pustka wtym miejscu! Ten przerażajšcy dom... Dominik przejdzie opuszczonymi pokojami, stanie nad pustym łożem, rozkoszy, przechyli głowę tam-nazad, wsłucha się w œpiew żółtego ptaszka – i zachichoce niedosłyszalnym œmiechem. Jakże tu oddychać? Jak żyć? Co poczšć? Podnosiła oczy na tego młodego człowieka, który jej życie zabrał i sam stał się jej życiem. Wyznawała mu oczami całš, bezdennš prawdę. Nie powiedzš mu usta –nie! – nie powiedzš! Lecz oczy nie majš nad duszš władzy. Zapłakał –on, szlachetny i silny, co się nie lękał œmierci inieraz prosił o niš –co teraz znowu szedł ku niej œmiało, pewny, że ku niej idzie... Zawrzało serce od uwielbienia. Kupiły je nanowo te męskie łzy. Nie zdradzi się przed tobš i nie zdradzi ciebie serce kochanki, polski rycerzu! Będzie milczało, cokolwiek się stanie, aż do ostatniego momentu! Stojšc z dala, przyciskała do oczu i ust jego włosy, usta i ręce –oddawała mu oczyma swe ciało, swš nagoœć i dumę, honor swój i życie, aż do ostatniego momentu! Józef Odrowšż, ubrany już w podróżny kostium wykwintnego pana, nie mogšc jeszcze po chorobie chodzić, słaniał się z łóżka na sofkę, z sofki na fotel. Jakże byłinny! Ubranie przywiezione specjalnie z miasta zmieniło go zupełnie. Tenże to jest, którego z krwawych ran obmyła? Jak niewidziany i niesłychany, żałosny ptak zjawił się przed oczyma. Ciemna szrama przeorujšca pod okiem policzek nadawała mu wyraz wzniosły, półboski. Włosy ostrzyżone przy samej skórze czyniły jeszcze młodszym tego rekruta. Oczy mu gorejš. Usta zacięte. Uœmiech... Przesiadł się na fotel – zatonšł w nim. Ręce oparte na poręczach, głowa w tył odwalona. Nie podnoszšc tej ciężkiej głowy, wpatrzony z odległoœci w matkę i pannę Salomeę, zanucił cicho, z niezłomnym entuzjazmem: Precz z tytułami – ksišżę i pan Zetrzyjmy œlad haniebnych lat! ... [24] Pani Odrowšżowa przypatrywała mu się także z dobrotliwym i łagodnym uœmiechem.Przez chwilę. Wnet poczęła zabiegać w odwójnasób około swych i jego rzeczy, nie opuszczajšc już ani na moment tego pokoju,gdzie był jej syn i Salomea. Ci obydwoje byli teraz okryci szatš spokoju, uciszeni w sobie. Lecz w pewnej chwili pannie Brynickiej coœ się przypomniało. Przez zewnętrzne zdrętwienie jak przez skorupę przerżnšł się, przebił i wydarł zdrój wewnętrzny. Poruszyła się niespokojnie. Coœ chciała wykonać, coœ zdziałać, coœ powiedzieć... Dusiła się. Jęła się przecišgaćz bolesnym poziewaniem. Ach, nareszcie! Prawda – prawda! Wyszukała w staniku sukni zaszytš kulę. Rozerwała paznokciami zaszycie, wyłuskała zeń ołowianš kulę, która była wypadła z Józefowej rany. Nieznacznie, krótko ucałowała tę bryłę moskiewskiego ołowiu. Podała jš na dłoni pani Odrowšżowej. Jškajšc się, nie mogšc znaleŸć dokładnych słów, przez szczękajšce zęby grzecznie i spokojnie wykrztusiła: – Ta kula... To ode mnie... Ode mnie... Na pamištkę! ... Pani Odrowšżowa wzięła kulę i ważyła jš na pięknej, białej, delikatnej dłoni. Głębokie zadumanie poryło jej mšdre czoło. Patrzyła ponurymi od męczarni oczyma w twarz Salomei. Och, jakże dla niej był bolesny mœciwy czyntej dziewczyny! Młody ksišżę tym darowaniem kuli zaniepokoił się bardzo. Coœgo tknęło. Coœ przed nim zabłysło! Oparł chude ręce na poręczach krzesła, żeby wstać. Patrzał oczami inkwizytora w twarzmatki. Matka pokiwała bezwładnš głowš. Była jak gdyby przestrzelona tš kulš. Ręce jej drżały. Józef chciał porwać się z miejsca i pytać, gdy wtem rozległ się turkot... Wszyscy wybiegli na ganek. Stała przed nim podróżna kareta bez latarń. Oczom Salomei kształt jej i zarys czterech koni ukazał się jak gdyby widzenie rydwanuœmierci. Z jękiem wewnętrznym wsparła się o ie. Aiec. Stary¨ 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjŹ ° @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż”üżN¸÷ż@