ĺbkŃÉ˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙őđGî’ŕGđ@îŕ@>ŕBđEîoŕEńŮő>ŕB>RŕG>˙ęÁńŮ˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙ĂUÎíffĚ sƒ ˆ‰ÜĚnćÝÝٙťťgcněĚÝܙŸťš3>CLAS WUJTOM €003Îâ˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙Copyright (C)2000-2001 Pat Crowe. This Book Reader was distributed solely for the reading of classic books which are out of copyright. Program extends to address 3fffh. No responsibilty can be accepted for any breach of copyright nor for any other matter involved with material above this address. This material will have been added by a user of this program and not the author of this program. Please address any enquiries concerning breach of copyright or any other concerns, to that third party. óÍĆ>˙ęŔúPę ŔúQęŔ1ţ˙Íb͛ >ęa>ŕ&>ę Ŕ>˙ę ŔÍđ͜Í:Í\ÍćÍóÍ ÍBÍS ú‚˙§(Ţú ŔOÍŕ>ęŔͧ ÍÓ ÍŽ Íż ÍÓ ÍŽ ÍG ÍÓ ÍŽ úQęŔÍ|ÍĹÍr>ęÁ>xŕE>@ŕAŻŕ>ŕ˙>Óŕ@űÍ ÍvúÁˇ(ńŻęÁ́Ë VËw cËoÂÄËgÂŐË_ 9ËW -ËO ËG Ăú Ŕ<ţ >OÍŕĂú Ŕ<ţ >OÍłĂÍ ĂÍS ĚĹĂú Ŕţ(ţ(ţ(#ú Ŕţ("ţ(*ţ( *Í/ĂÍĹĂÍËĂ͘ĂÍ^ĂÍ÷ĂÍĂÍ#Ăú Ŕ=ţ˙ >OÍ|Ăú Ŕ<ţ >OÍ|Ă!>w# űÉ!6# ú6˙#6# öÉ! 6˙#6# ö6# úÉÍB͜ÍĹÉú ŔţČÍw Í ÍÓ úÁO> ‘O͜úÁOÍŽ úÁ<ţ 8>ęÁÉú Ŕţ ú ŔGÍ3 8 ř Í3 8 řÍ#@Íw  Í  úÍÓ úÁţ(=> ęÁúÁO> ‘ţ >O͜úÁOÍŽ ú Ŕţ 0<ę ŔÉú ŔţČŐĹúÁO ú Ŕţ ͟ Íw Í ÍÓ ÍŽ yţ  Ü{ę ŔÁŃÉĹú Ŕţ ú ŔĆ GÍ3  úÍ3  úúÁO Íw Í ÍÓ ÍŽ yţ  é> ę ŔÁÉ>ę Ŕ>ęÁ>ęŔę!>ęA!@}ęŔ|ęŔÍŃ!ĐŔ*§ úaŔ*§ úúŔOúŔG>š >¸ >>ęŔÉ>ęŔę!>ęA!@}ęŔ|ęŔÍ- űÍŃúŔ=ęŔ Í3  úÍĹÉÍ-(ÍŃ>ęŔúŔć€(ěÍĹÉÍŃ>ęŔúŔć€Ę˜ÍĹÉ Í3  úÍuĘ,ÍŃúŔţÂúŔţĘ#>ę Ŕ>ęŔúŔć€(ÖÍĹÉĺŐĹúŔoúŔg #F+NxĄ<(,xą úŔęŔ͡ ÍÓ ÍŽ úQęŔ>ęŔ$úŔţ(>ęŔÍŻ ÍÓ ÍŽ úQęŔ>ęŔÁŃáÉĺŐĹú Ŕţ˙(!В@§(=ůÍ3 yę Ŕ!В@y§( řÍ3 ÁŃáÉĺŐĹyę Ŕ>ęŔÍG ÍÓ ÍŽ úQęŔú ŔO>˙ę ŔÍ|ÁŃáÉĺŐĹyę Ŕţ(ţ(ţ(ţ( ţ($ţ((!pÍ(!€Í !Í! Í!°Í!ŔÍÁŃáÉÍćĺĹ~î˙" ů ôÁáÉĺŐĹú Ŕ!ů ţ(q! ţ(j!H ţ(c!p ţ(\!˜ ţ(U!Á ţ(N!Ň ţ(G!ę ţ(@! ţ (9!: ţ (2!b ţ (+!Ň &ĺŐĹ!ˆ ĺŐĹ!ŔĺŐĹ!Ú ĺŐĹ!ą ĺŐĹ!aŔ˛Ŕ*§ úÁŃáÉ Przewiń Wers Str. Roz. Wsz Liiku: Rivi Sivu Kapp LopBlättern: Zeil Seit Kapt AlleDéfiler: Ligne Page Chap ToutScrolla: Rad Sida Kap Hela Lista: Linea Pagina Cap. Tutto Blader: Lijn Blad Hfdst Alles Bla: Linje Side Kap Alle Despl.: Línea Página Cap. Todo Mudar: Linha Pagina Cap. Tudo Despl.: Línia Plana Cap. Tot www.rg.w.pl ĺŐĹúŔGúŔ<¸8Í-(ÍŃ>>ę Ŕ7 ęŔ>ę Ŕ§ÁŃá§ÉĺŐĹúŔţÂO úŔţÂO úŔţ(úŔţ ÍuÍŃúŔ>ę Ŕ7 =ęŔ>ę Ŕ§ÁŃáÉĺŐĹúŔG!Đx§(~#§ ÷ô˛Ŕ*§ úÁŃá§ÉĺĹ!€6# xą řÁáÉĺŐĹy!ţ(#!@‘ţ(!€’ţ(!Ŕ“ţ(!€@y§(=ů]T! ÁÍćP* úÍćP* úÍćP* úÍćP* úÁŃáÉ> ę>ęA!  y§( ĺ>""Ŕ " úáúN"úO">ęúŔćęAÉ> ę>ęA!  y§( *GúN¸ 6*GúO¸ .Ŕ * ú>ęúŔę!úŔćęAÍŃ Í3  úÉ> ę>ęA!    ž # ÷őúŔćęAńÉĺŐĹ! Á@6# xą ř!˛Ŕ~#§(Í÷ öÁŃáÉĺĹÖ o&MD)))  0úŔţ( 8 V#F#Í' yţ őzƒ_ÁáÉĺŐĹk&)}ćđo Á ÁĹË!Ë ÁĹ{ć§(Ë8Ë=öxśw#wyśw#wÁŃáÉđ˙ˇŕ˙Íćđ@ćŕ@É>‘ŕ@É>äŕGŕHŕIÉĺŐÍć!`˜Ŕ>đ" üÍćŔ" üŃáÉĺŐ!`˜ y§(=ů> ‘W>ÍćÍ'(Í'(Í'(éőy§ ńń!`˜QÍćÍ'(Í'(Í'(éŃáÉĺĹú‚˙§(,>˙ŕO!˜`>" xą ř€>" xą ř`>" xą ř>ţŕOÁáÉĹw#< ú 6# úÁÉ!˜>"< ű! ˜"< ű!@˜6ń# úÉ!ŕ™ 6ň# ú!š>("< ű! š "< űÉ́Ĺ> ŕđđđđ/ćË7G>ŕđđđđđđđđđđ/ć°Gú€˙¨ ę˙xę€˙>0ŕú˙ÁÉţ(Ż>˙ę‚˙ÉĹ>˙ŕ$ˆ xą ű>ŕ$ÁÉőđ@ć€(đDţ‘ ôńɇ‡‡Ć€ęh˙ióúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęh˙ióúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęh˙@ióúA˙ć ů*âű ňɇ‡‡Ć€ęj˙kóúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęj˙k@óúA˙ć ů*âű ňÉ˙ď=ď=|˙ď=˙˙ď=ď=˙ď=˙˙ď=ď=˙ď=˙˙ď=ď=ŕ˙ď=˙ď=ď=˙ď=ď=ď=ď=<ď=ď˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙MBFONTMonospaced @@@@@@   ŕ ŕ @ŔŔŕ``@€ @€ @ @@  `@@ @@@@@ @ @@ŕ@ @ŕ@ @`@ @@@€€ŕ     ŕ@Ŕ@@@@ŕŕ  @€€ŕŕ  `  ŕ€€  ŕ ŕ€€ŕ Ŕŕ€€ŕ  ŕŕ @@€€ŕ  ŕ  ŕŕ  ŕ ŕ@@ @ @€@ ŕŕ€@ @€ŕ  @@@ŕ ŕŕŕ€ŕŕ  ŕ   Ŕ  Ŕ  Ŕŕ€€€€€ŕŔ     Ŕŕ€€ŕ€€ŕŕ€€ŕ€€€ŕ€€€  ŕ   ŕ   ŕ@@@@@ŕ  ŕ   Ŕ   €€€€€€ŕ ŕ     ŕ      @     @ŕ  ŕ€€€ŕ    Ŕ ŕ  ŕŔ  ŕ€€ŕ ŕŕ@@@@@@      ŕ     @@     ŕ    @      ŕ@@@ŕ @@@€ŕ`@@@@@`€€@@@ ` `@ ŕ@ ŕ ŕ ŕ€€ŕ   ŕŕ€€€ŕ ŕ   ŕŕ ŕ€ŕ`@ŕ@@@@ŕ  ŕ ŕ€€Ŕ    @@@@@@ @€€  Ŕ  @@@@@@  ŕ   Ŕ    ŕ   ŕŕ  ŕ€€ŕ  ŕ Ŕ €€€ŕ€ŕ ŕ@`@@@     ŕ    @   ŕ   @     ŕ ŕŕ @€ŕ @@€@@ @@@@@@@€@@ @@€`€ŕŕŕŕŕŕŕ@ €`€ @ŕ     ŕ@€`@ŕ@@@@Ŕ   @ŕ@@@@@@ŕ@@@ŕ@@ € @€  @ŕ€ŕ ŕ @€@ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕŕ     ŕ @€@    ŔŔŕŕ`@ŕ@@ @ŕ€ŕ ŕ€@ @€ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕ@@@@@@@ŕ€€ŕ@€€€ Ŕ€ŕ @ ŕ  ŕ   0@@@@@@ŕ€ŕ ŕ ŕ ŕ€ŕŕ ŕ ŕ @€@ ŕ Ŕŕ€€@ŕ @@€ŕŕ ŕ@ŕ@ŕŔ @€ŕ@@`@Ŕ@@@€ŔŔŔŕ€€       @€Ŕ@Ŕŕ ŕ ŕ ŕ ŕ€@ @€@@@€ ŕ @@@ŕ @ŕŕ`ŕ€ ŕ @ŕ @€ŕ€@ŕ ŕ  @ŕ ŕ @ ŕ ŕ `€ŕ ŕ  ŕ ŕ @ŕ ŕ @ŕ€€€€ŕŕ€€€€ŕ@ €@ŕ€ŕ€ŕ @ŕ€ŕ€ŕŕ€€ŕ€€ŕ  ŕ€ŕ€ŕ€@ŕ@@ŕ @ŕ@@ŕ@ ŕ@@ŕ ŕ@@ŕŔ  ŕ  Ŕ @ ŕŕ  €@ŕ  ŕ@ŕ    ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕ ŕ  ŕ @ ŕ  ŕ  ŕ€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  @@Ŕ€ŕ ŕ€ŔŔ Ŕ  Ŕ€€@ŕ ŕ ŕ @ŕ ŕ ŕ@ ŕ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ@ŕ ŕ ŕ @ŕ€€€ŕŕ€€ŕ@ €@ŕ ŕ€ŕ @ŕ ŕ€ŕŕ ŕ€ŕ  ŕ ŕ€ŕ€@@@@@@€@@@@@ €€€€ @@@@@ @  ŕ ŕ @ŕ   €@ŕ ŕ @ŕ  ŕ@ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ   ŕ@ŕ@ŕ ŕ ŕ€@  ŕ @  ŕ@   ŕ   ŕ @  ŕ ŕ€€ŕ ŕ€€   ŕ ŕMBFONTVariable pitch €€€€€€  PPřPřPP x ř(đ ŔČ @˜ŕ  @° Đ€€@€€€€€@€@@@@@€@ŕ@ @ŕ@@€Ŕ€ @@@€€@     @@Ŕ@@@@ŕŕ  @€€ŕŕ  `  ŕ€€  ŕ ŕ€€ŕ Ŕŕ€€ŕ  ŕŕ @@€€ŕ  ŕ  ŕŕ  ŕ ŕ€€@@€ @€@ ŔŔ€@ @€ŕ  @@@ŕ ŕŕŕ€ŕŕ  ŕ   Ŕ  Ŕ  Ŕŕ€€€€€ŕŔ     Ŕŕ€€ŕ€€ŕŕ€€ŕ€€€ŕ€€€  ŕ   ŕ   ŕ@@@@@ŕ  ŕ   Ŕ   €€€€€€ŕˆŘ¨ˆˆˆˆˆˆČ¨˜ˆˆŕ     ŕŕ  ŕ€€€ŕ    Ŕ ŕ  ŕŔ  ŕ€€ŕ ŕŕ@@@@@@      ŕ      @ˆˆˆ¨¨¨P   @      ŕ@@@ŕ @@@€ŕŔ€€€€€Ŕ€€@@@ Ŕ@@@@@Ŕ@ ŕ€@ŕ ŕ ŕ€€ŕ   ŕŕ€€€ŕ ŕ   ŕŕ ŕ€ŕ`@ŕ@@@@ŕ  ŕ ŕ€€Ŕ    €€€€€€@@@@@@€€€  Ŕ  €€€€€€€ř¨¨¨¨ŕ    @   @ŕ   Ŕ€ŕ   ` ࠀ€€ŕ€ŕ ŕ€Ŕ€€€Ŕ    ŕ    @ˆ¨¨¨P  @     ŕ ŕŕ @€ŕ @@€@@ €€€€€€€€@@ @@€P ŕŕŕŕŕŕŕ`€€`€€`ŕ     ŕ@€`@ŕ@@@@Ŕ  ¨@ŕ@@@@@@ŕ@@@ŕ@@ € @€P @ŕ€ŕ ŕ @€@ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕŕ     ŕ@€€@HHŔŔđřP ü\T @ŕ€ŕ ŕ€@ @€ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕ€€€€€€@ŕ€€ŕ@€€€ Ŕ€ŕˆpPpˆŕ  ŕ  °€€€€€€ŕ€ŕ ŕ ŕ x„´¤´„xŕ ŕ ŕ$HH$ŕ Ŕx„´¤„x@ŕ @@€ŕŕ ŕ@ŕ@ŕŔ @€ŕ@@`Ŕ@@@@€   ŕ€€ĐĐPPPPP€€Ŕ@Ŕŕ ŕ ŕ ŕ ŕH$H€€€  (8€€€°ˆ 8ŕ ŕ(č @ŕ @€ŕ€@ŕ ŕ   @ŕ ŕ  @ ŕ ŕ P ŕ ŕ  ŕ ŕ  @ŕ ŕ  @ŕ€€€€ŕŕ€€€€ŕ@ €@ŕ€ŕ€ŕŕ€€ŕ€€ŕ ŕ€€ŕ€€ŕ  ŕ€ŕ€ŕ€@ŕ@@ŕ @ŕ@@ŕ@ ŕ@@ŕ ŕ@@@ŕpHHčHHp¨ˆČ¨˜ˆ€@ŕ  ŕ@ŕ    ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕPpˆˆˆp @ řˆ˜¨Čˆř€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  @@Ŕ€ŕ ŕ€Ŕ@ Ŕ  Ŕ€€@ŕ ŕ ŕ @ŕ ŕ ŕ@ ŕ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ@ŕ ŕ ŕ @ŕ€€€ŕŕ€€ŕ@ €@ŕ ŕ€ŕ @ŕ ŕ€ŕŕ ŕ€ŕ  ŕ ŕ€ŕ€@@@@@@€€€€€@ @@@@ @@@@@ @ p` @ŕ    €@ŕ  ŕ @ŕ   ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕ ŕ   ŕ@ŕ@ř¨¨ř@€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  ŕ ŕ€€ŕ  ŕ€€   ŕ ŕP c€Zw cŃcě*’ W~7ç6€ "CHATA WUJA TOMA" HARRIET ELIZABETH STOWE CZĘŒĆ PIERWSZA ROZDZIAŁ I W którym czytelnik zawiera znajomoœć z prawdziwie humanitarnym człowiekiem O zmierzchu któregoœ dnia zimowego, w mieœcie P. w stanie Kentucky dwaj dżentelmeni siedzieli przy butelce wina w dostatnio urzšdzonej jadalni, omawiali ważnš zapewne sprawę. Nawiasem mówišc, powyższe okreœlenie stosuje się jedynie do jednego z tych panów, drugi bowiem był raczej przeciwieństwem dżentelmena. Niski i krępy, o grubej twarzy, nacechowanej bezczelnoœciš i napuszonš brutalnoœciš, sprawiał wrażenie osobnika spod ciemnej gwiazdy, gbura, przepychajšcego się łokciami przez życie. Ubiór jego był dostosowany do twarzy: kamizelka grała wszystkimi barwami tęczy, błękitny krawat, luŸno zwišzany, był upstrzony ciemnymi punkcikami, na grubych palcach skrzyły się liczne pierœcienie, a ze złotegołańcucha zwisały mnogie grona breloków, które potršcał nieustannie, z upodobaniem przysłuchujšc się dŸwiękom. Mowa jego była brutalna, naszpikowana usterkami i gminnymi, czasem ordynarnymi wyrażeniami. Natomiast drugi pan, mr. Shelby był dżentelmenem w każdym calu. Dom ten należał do niego i œwiadczył o dobrym smaku i luksusowych przyzwyczajeniach gospodarza. –Zapewniam pana, że Tom jest wyjštkowymczłowiekiem – mówił gospodarz – i wszędzie dano by mi za niego tę cenę. Jest niezwykle zdolny i uczciwy. Prowadzi moje gospodarstwo wzorowo i regularnie jak mechanizm zegarowy. –Uczciwy? O ile Murzyn może być uczciwy? –odparł szyderczo mr. Halley i dolał sobie wina do szklanki. –O nie, powiadam panu, że niebywale uczciwy i religijny. Jego pobożnoœć wzmogła się szczególnie pod wpływem misji wędrownej, która odwiedziła nasz kraj cztery lata temu. Ufam mu bezgranicznie i nieraz powierzałem mu odpowiedzialne i pieniężne zlecenia. Nigdy nie zawiódł zaufania. – Niektórzy ludzie nie chcš wierzyć, a by Murzyn mógł być naprawdę szczerym chrzeœcijaninem –odezwał się Halley –a ja w to wierzę. Niedawno nawet nabyłem takšgratkę za psie pienišdze, bo wytargowałemjš u jegomoœcia, który miał nóż na gardle ipłótno w kieszeni. No i zarobiłem na czysto szeœćset dolarów. Dobry był numer – a jużci. Na ogół religia jest dobrš rzeczšu Murzyna. Sęk w tym, że rzadko się spotyka prawdziwš religię! Przeważnie grajš komedię. –A ja panu powiadam, że Tom nie udaje. Niedawno wysłałem go do Cincinnati po pięćset dolarów. Po drodze kuszono go: „Uciekaj Tomie do Kanady! ” – „Nie ”–odpowiedział –„Nie mogę tego zrobić, gospodarz ma do mnie zaufanie ”. Przykro mi się z nim rozstać... Ale do rzeczy. Dam panu Toma i basta. Jeœli ma pan odrobinę sumienia, to zadowoli się pan Tomem. –Ja, mr. Shelby, sumienia mam akurat tyle,ile powinien mieć kupiec! A w ogóle z dobrym człowiekiem jestem skłonny do ustępstw, ale cóż robić, czasy nastały takie ciężkie! ... Słowo daję okropne czasy! Westchnšł ciężko i znowu napełnił szklankę. –No, niechże pan powie ostatnie słowo, Halley! – odezwał się Shelby po krótkim milczeniu. – Czy nie ma pan no, bodaj jakiegoœ chłopca lub dziewczynki na dobitkę? –To znaczy... widzi pan, nie mógłbym się nikogo teraz pozbyć. Prawdę mówišc, zdecydowałem się sprzedać któregoœ z niewolników tylko dlatego, że mnie warunki materialne zmuszajš. Nie lubię rozstawać się z niewolnikami. Tak jest, mój panie. W tej chwili drzwi otworzyły się cicho, i naprogu stanšł ciemny chłopczyk cztero-lub pięcioletni. Był wyjštkowo ładny. Czarne, połyskujšce jak jedwab, miękkie włosy, rozkosznymi kędziorkami okalały przepiękny owal dziecięcej, smagłej twarzy. Spod gęstych i długich rzęs spoglšdały błyszczšce, czarne jak agat, łagodne i wesołe oczy. Nosił ubranko z żółtego i pšsowego aksamitu; w kolorze tym było mu bardzo do twarzy. W ruchach jego była jakaœ komiczna, dziecięca pewnoœć siebie, właœciwa wszystkim pieszczochom. – A!! Harry! Proszę bardzo! – zawołał mr. Shelby – Chwytaj!! Podrzucił do góry szypułkę winogron. Chłopczyk podskoczył i zręcznie złapał owoc. Gospodarz rozeœmiał się. Przywołał chłopca i pogłaskał go po głowie. – A teraz, pokażesz temu panu, że umiesz tańczyć i œpiewać. Chłopczyk zaœpiewał dzikš i dziwnš pieœń murzyńskš, uzupełniajšc melodię komicznymi ruchami nóg, ršk i całego ciała, znakomicie dostosowanymi do jej rytmu. – Chwacki chłopak!! – zawołał mr. Halley, rzucajšc mu kawałek pomarańczy. –A teraz Harry pokaże, jak chodzi dziad Cujoy, kiedy dokucza mu reumatyzm –rzekłmr. Shelby. W tej chwili figura chłopczyka zmieniła sięnie do poznania: z garbem na plecach, opierajšc się na lasce, Harry pokuœtykał popokoju, zataczajšc się i potykajšc o różne przedmioty. Obaj mężczyŸni parsknęli niepohamowanym œmiechem. – Hurra!! Brawo! Co za szelma! – krzyknšł mr. Halley. – No interes ubity!! Podniósł się i położył dłoń na ramieniu mr.Shelby. – Biorę tego chłopca i sprawa załatwiona!! W tej chwili drzwi otworzyły się cicho i do pokoju zajrzała młoda, może dwudziestopięcioletnia niewolnica. Z pierwszego wejrzenia można było przyjšć jš za matkę małego Harry ’ego. Miała takiesame połyskujšce włosy, takie same oczy irzęsy. Zarumieniła się gwałtownie, czujšc na sobie cyniczne spojrzenie mr. Halley ’a. Była bardzo zgrabna. Jej subtelne ręce i piękne nogi nadawały jej szczególnš wytwornoœć. – Przepraszam – rzekła z zakłopotaniem –Przyszłam po Harry ’ego. – Jeœli chcesz, zabierz go ze sobš – odpowiedział mr. Shelby. Skorzystała z pozwolenia skwapliwie. Wzięła chłopca na ręce i szybko wyszła z pokoju. –Towar, paluszki lizać! – zawołał Halley –Przysięgam na Jowisza, to istny skarb! Z takš dziewczynš może pan wzbogacić się w Nowym Orleanie! Widziałem, jak płacono tysišce za gorsze okazy. – Nie zamierzam bogacić się w ten sposób – odpowiedział sucho mr. Shelby. I aby zmienić temat, odkorkował nowš butelkę, nalał mr. Halley ’owi i zapytał go, jak mu smakuje wino. –Pierwsza klasa! –zawołał mr. Halley, klepišc swego rozmówcę po ramieniu, i dodał obcesowo: – No, niech pan powie, ilepan żšda za tę dziewczynę? –Nie jest do sprzedania, mr. Halley. Moja żona nie może się bez niej obejœć. Nie sprzedałbym jej na wagę złota. – Kobiety nie umiejš rachować. Niech no pan pokaże im, ile można kupić brylantów, piór i złotych zegarków za złoto wagi najdroższego im człowieka, a zobaczy pan,inaczej zaœpiewajš! ... Jestem gotów założyć się! Naprawdę! – Nie, Halley! Nie warto o tym mówić. Skoro powiedziałem, że nie, to rzecz skończona! – W takim razie niech mi pan da chłopca. Zdaje się, że na to zasłużyłem? – Ale na co panu chłopiec?? Co pan z nim pocznie? –Mam przyjaciela, który się tym zajmuje. Jego specjalnoœć to ładni chłopcy. Wie pan,to towar dla amatorów. Poszukiwany w bogatych domach. Pański diabełek będzie się bardzo nadawał. –Nie chciałbym go sprzedać! – odpowiedział w zamyœleniu gospodarz. – Widzi pan jestem człowiekiem humanitarnym. Nie lubię odrywać dzieci od matek. –Rozumie się, rozumie się! Nawet bardzo, że tak powiem, zrozumiałe! ... Te baby od razu w bek, lament, krzyki, spazmy! ... Myœli pan, że sprawia to komu przyjemnoœć? Trzeba się do tego zabierać umiejętnie, że tak powiem... Ot wyœle pan matkę na tydzień –co? –i wszystko pójdzie jak z płatka. Zanim wróci, już po harapie! Apotem małżonka szanownego pana podarujejej jakieœ kolczyki albo różne drobiazgi, no i uspokoi się baba. – Mój Boże!! Co też pan mówi, mr. Halley. –Co tam, to nie sš nasze białe kobiety! Wszystko zależy od tego, jak się do nich zabrać! Powiadajš na przykład, że od handlu niewolnikami serce czerstwieje. Wcale tego nie uważam! Chodzi o to, że ja nie postępuję tak jak inni. Widziałem takich,co to odrywali dzieci od matek przemocš i zmiejsca sprzedawali. Matka krzyczy, płacze, rozpacza... I co w tym dobrego? Podły system, powiadam panu! To tylko psuje towar! Widziałem w Nowym Orleanie dziewuchę – można œmiało powiedzieć –piękna! No i co? Zmarnowali jš, właœnie wskutek tego systemu. Idiota, który jš kupił, chcšc pozbyć się jej dziecka, oderwał je siłš... Popatrzałby pan na niš... Rozwœcieczona jak prawdziwa biała matka. Miota się, krzyczy, huczy, przeklina –aż strach było patrzeć... Jednak dziecko zabrali. A ona wzięła i zwariowała, i po tygodniu wycišgnęła kopytka! ... Kto stracił? Właœciciel. A dlaczego? Dlatego, żenie był ostrożny! Nie ma o czym mówić! Zawsze lepiej być ludzkim, humanitarnym. Przekonałem się z własnego, że tak powiem, doœwiadczenia! Po krótkiej przerwie, rozsiadłszy się w fotelu i skrzyżowawszy ręce, pełen zadowolenia z siebie i zarazem udanej skromnoœci, cišgnšł dalej: –Rozumie się, nie należy siebie samego chwalić, ale mówię dlatego, że to œwięta prawda, że tak powiem... Zdaje się, powszechnie wiadomo, że nikt nie ma tak wspaniałych partii Murzynów, jak, ja... Wszyscy moi niewolnicy sš dobrze utuczeni i zdrowi i umiera ich znacznie mniej, niż u innych. A cały mój sekret polega na tym, żeja z nimi obchodzę się po ludzku. Tak, muszę powiedzieć, że humanitarnoœć jest podstawš mego interesu! Mr. Shelby nie wiedział, co odpowiedzieć. – Naturalnie!! – mruknšł niepewnie, przerażony bezczelnoœciš handlarza. –Trzeba panu wiedzieć, że kpiono ze mnie za to... Takie poglšdy nie sš w modzie, ale ja, mój panie, dam sobie za nie głowę odršbać! Wszak im to zawdzięczam majštek!No tak! Mogę powiedzieć, że moje myœli dobrze mi zapłaciły za wyprodukowanie. Halley rozeœmiał się, uważajšc koncept za nader dowcipny. W zapewnieniach tego człowieka było tyle bezczelnoœci i osobliwego nonsensu, że mr. Shelby nie mógł się powstrzymać i parsknšł œmiechem. –To dziwne –kontynuował goœć, zachęcony œmiechem gospodarza. –Nie mogłem przekonać swoich kolegów. Miałem takiego jednego, pracowałem z nim do spółki. Zręczny był facet? Tylko względem Murzynów istny diabeł! Uważał, że tak powinno być, bo poza tym nie znałem lepszego nad Toma Lokera człowieka. Powiadam czasem: „I po co tłuc murzynki po łbie, kiedy płaczš i tęskniš? Co ci z tegoprzyjdzie? Jaki pożytek? Niech sobie wyjš, ani cię to ziębi, ani grzeje. Taka już ich natura! Walisz je, a one brzydnš i chorujš, i tracš na wartoœci! Wierzaj mi, że ludzkie traktowanie, że tak powiem, bardziej popłaca! Jemu na głowie kołki ciosaj –nie pomoże! Napsuł mi pięœciami tyle towaru, że zerwałem z nim, chociaż kuta była bestia na wszystkie nogi i serce miał złote.–I uważa pan naprawdę, że pański system jest lepszy? –O panie! Trzeba tylko dobrze wytresować Murzyna, a wówczas to można z nimi robić,co się żywnie spodoba. – W takim razie przypuszczam, że moi Murzyni sš Ÿle wytresowani. –Możliwe. Wy tu, w Kentucky rozpieszczacie Murzynów, a to im tylko na szkodę wychodzi. WeŸmy takiego, na przykład, negra. Pan Bóg po to nieboraka stworzył, aby przechodził z ršk do ršk, aby dziœ można go było spławić Tomowi, jutro Dickowi, a pojutrze –licho wie komu. I nie należy w nich wpajać przeróżnych tam fantazji, nadziei, bo to tylko pogarsza ich sytuację. Dlatego też powiadam, że lepiej wyszliby na tym pańscy Murzyni, gdyby pan traktował ich tak, jak na innych plantacjach... W milczeniu obaj wyłuskiwali orzechy. Wreszcie odezwał się Halley. – No i co pan postanowił?? – Poradzę się żony. Niech pan przyjdzie między szóstš a siódmš. Handlarz niewolników pożegnał się i wyszedł. –I ja nie mogę spuœcić tego łotra ze wszystkich schodów! –z głuchš rozpaczš myœlał mr. Shelby – gdyby mi dawniej powiedziano, że będę zmuszony sprzedać Toma jednemu z tych przeklętych handlarzyniewolników, odpowiedziałbym: czy jestem gorszy od psa? ! A jednak to konieczne! Tak, konieczne! A synek Elizy? I ile przykroœci doznam od żony! ... O, te długi! W stanie Kentucky sytuacja niewolników była o wiele lepsza niż gdzie indziej. Spokojne, regularne gospodarstwo rolne niewymagało tej goršczki pracy, która była konieczna w stanach południowych. Gospodarze zadowalali się skromniejszym dochodem i nie zapominali całkowicie o interesach swych bliŸnich. Na widok różnych scen, objawiajšcych rozczulajšcš wiernoœć niewolników, oddanych swym panom całš duszš, liczni podróżnicy poddawali się urokom wskrzeszonych legend czasów patriarchalnych. Niestety, nad wzruszajšcymi scenami poszczególnych sielanek unosił się upiór groŸnego prawa. Póki prawo uważało Murzynów za rzecz, będšcš nieograniczonš własnoœciš pana, póki ruina, nieostrożnoœć białego gospodarza mogła zmusić niewolników do przejœcia od spokojnego i względnie szczęœliwego życia pod opiekš humanitarnego właœciciela do życia pełnegoudręki, nieludzkiego mozołu i ostatecznej rozpaczy – póty hańba straszliwa plamiła sumienie ludzkoœci. Mr. Shelby był dobrym i troskliwym gospodarzem. Ale wskutek nieudanych spekulacji finansowych zabrnšł w długi. Weksle jego znalazły się w rękach mr. Halley ’a, który pragnšł z tego cišgnšć jak największe korzyœci. Eliza, podchodzšc do drzwi, usłyszała, jak mówiono o sprzedaży Murzynów. Chciała postać chwilę i podsłuchać, ale w tej chwilizawołała jš gospodyni. W każdym razie zdawało się jej, że napomykano o jej synu.W przerażeniu przytuliła chłopca do piersi i pobiegła do pani Shelby. –Elizo, co się z tobš dzieje? – zapytała mrs. Shelby, zdziwiona wyjštkowš niezręcznoœciš i roztargnieniem niewolnicy. –O, wielmożna pani! W jadalni pan rozmawiał z kupcem... Czy pan zgodzi się sprzedać mego Harry ’ego? –Ależ nie, Elizo! Co za głupstwa! Wiesz, że pan nie sprzedaje niewolników, jeœli jest z nich zadowolony. Zresztš komu potrzebny twój Harry?... Przestań płakać i ubierz mnie. Czy ja bym pozwoliła! Jesteœ naprawdę przesadna, gdy chodzi o twego synka. Ktokolwiek do nas przychodzi, od razu myœlisz, że przyszedł zabrać Harry ’ego. Słowa mrs. Shelby uspokoiły Elizę. Miała bezgraniczne zaufanie do swej pani, która słusznie słynęła z rozumu, podniosłych zasad, wrodzonej szlachetnoœci i religijnoœci. Pani Shelby w istocie nie okłamywała jej. Wierzšc w dobroć męża i nie znajšc jego kłopotów finansowych, nie posšdzała go o haniebne zamiary sprzedania niewolników. ROZDZIAŁ II Matka Elizę wychowywała sama pani Shelby. Dlatego uchodziła w tym domu za pupilkę. Jak większoœć mulatek miała czarujšcy wdzięk, grację ruchów i miękki pieszczotliwy głos; naprawdę oœlepiajšcš urodę łšczyła z zaletami pięknego i szlachetnego charakteru. Wychowana starannie w dobrych zasadach, uniknęła licznych demoralizujšcych pokus, które gubiš większoœć ładnych niewolnic. Mšż jej –Jerzy Harris –był pięknym silnymibardzo pracowitym niewolnikiem. Przez jakiœ czas pracował w fabryce worków, gdzie wkrótce zajšł przodujšce stanowisko.Wynalazł nawet maszynę do trzepania konopi. Niebywale zdolny, zjednał sobie ludzi wdziękiem swych manier, osobliwym urokiem nieprzeciętnej osobowoœci. A jednak był rzeczš, tylko rzeczš swego srogiego właœciciela, który nie omieszkał skorzystać z praw własnoœci. Zwiedziwszy pewnego razu fabrykę, w której Jerzy pracował, obejrzawszy jego wynalazek, pod wpływem jakiejœ tępej zazdroœci odebrał go z fabryki, mimo goršcych próœbi namów dyrektora, i zmusił do ciężkich robót polnych. Sam Jerzy nie miał nic do powiedzenia, musiał słuchać, zaciskajšc zęby i poskramiajšc swój gniew i rozpacz. Elizę poœlubił jeszcze za szczęœliwych czasów pracy w fabryce. Przez dwa pierwsze lata widywali się bardzo często i nic nie zakłócało ich szczęœcia, prócz œmierci dwóch niemowlšt, które zmarły wkrótce po urodzeniu. Dopiero okrutny kaprys właœciciela, za jednym zamachem zniweczył ich szczęœcie i nadzieje na lepszš przyszłoœć. Jerzy nie widział przed sobš nic prócz ciężkiego trudu, okrutnych zniewag i nędzy.Gospodarz i jego synalek bili go, znęcali się nad nim i szukali sposobów coraz okrutniejszych pogłębienia jego niedoli. Nienawidzšc rodziny Shelby, właœciciel Jerzego krzywym okiem spoglšdał na jego małżeństwo z Elizš i wreszcie postanowił go ożenić z własnš niewolnicš. Wprawdzie małżeństwo z Elizš było uœwięcone przez Koœciół, ale wszak Murzynjest tylko rzeczš, której nie dotyczš sakramenty białych. Powœcišgajšc swój ĹwˆŠj ľA48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj¸źˆiC ř }x}`X¸Šj`ź4c€Pí1 =¸ c€ ő#í c â1 ă1t c€gniew do czasu, Jerzy postanowił w najbliższym czasie uciec do Kanady i zwierzył się ze swego planu Elizie. Upatrywał ratunek jedynie w ucieczce do kraju, gdzie nie ma niewolnictwa. ROZDZIAŁ III Wieczór w chacie wuja Toma Chata wuja Toma była niewielkš z desek skleconš przybudówkš do domu właœciciela.Do chatki przylegała działka ogrodu, bardzo starannie utrzymywana. Wzdłuż fasady wiły się pędy ogromnej pšsowej begonii i pełzajšcej róży, przykrywajšce gęstym listowiem nieociosane deski przybudówki. Następuje wieczór. W „domu ”jest już po kolacji, więc ciotka Chloe, pierwsza kucharka na folwarku, spieszy do chatki, aby przyrzšdzić wieczerzę, własnemu mężowi. Twarz ciotki Chloe jest czarna, błyszczšca, jak pierogi jej kucharskiego kunsztu, i z bezgranicznš dobrodusznoœciš wyglšda spod zalotnego turbanu. Kucharka była z niej znakomita, oddana swej pracy całš duszš i całym sercem. Niebyło gšski, ani indyczki, która by nie zadrżała na jej widok od łap do czubka, w przeczuciu bezsławnej i przedwczesnej œmierci. Na próżno inni adepci sztuki kulinarnej głowili się nad sekretem nieskończenie urozmaiconych pierogów – arcydzieła jej kunsztu. Brała się do pracy z istnym natchnieniem zwłaszcza, gdy trzeba było wydać proszony obiad. Czyniła to z wielkš satysfakcjš i z wewnętrznym zadowoleniem, i zawsze cieszyła się szczerze na widok goœci. Szeroka izba była urzšdzona bardzo skromnie. W jednym kšcie stało łóżko, przykryte œnieżno białš poœcielš, obok na podłodze leżał dywanik. To uœwięcony zakštek ciotki Chloe i nikt nie œmiał tu wtargnšć bez jej pozwolenia. W drugim kšcie –drugie mniej paradne łóżko. Na œcianach obrazy, ilustrujšce historię œwiętš, i portret generała Washingtona. Na skleconej z desek ławce siedzš dwaj chłopcy, o czarnych pucołowatych twarzach, kędzierzawych włosach i płomiennych oczach. Z uwagš przyglšdajš się pierwszym nieudanym próbom chodzenia, niespełna rocznego niemowlęcia.Na wprost kuchenki stoi stary, kulawy stół, przy którym siedzi wuj Tom, prawa ręka mrs. Shelby – Murzyn herkulesowej budowy, o wysokim i szerokim torsie, kulistej głowie i spokojnym, poważnym obliczu rasowego Afrykanina. Uderza w nim jakiœ swoisty stop godnoœci osobistej z pokornš i wzruszajšcš prostotš. Uważnie spoglšda na tablicę, na której kreœli ogromne litery pod dyktando trzynastoletniego syna dziedzica, Jerzego. – Nie tak, wuju Tomie – poprawia Jerzy – U ciebie wychodzi nie „b ”, lecz „w ”. –Istotnie? – pyta wuj Tom, z bezgranicznym szacunkiem patrzšc na chłopca. –Jak to biali wszystko robiš łatwo! – odezwała się ciotka Chloe z dumš zerkajšc na Jerzego. – Serce się raduje, gdy młody panicz przychodzi wieczorami uczyć nas mšdroœci. –Ale teraz jestem strasznie głodny, cioteczko Chloe –odpowiedział chłopiec –Czy placuszki prędko będš gotowe? Chloe już po chwili rzuciła na talerzyk wspaniały, zarumieniony i pachnšcy placek inalała do talerza doskonałej zupy. Po kolacji ciotka Chloe nakarmiła dzieci, umyła najmłodszš dziewczynkę, posadziła jš na kolanach ojca i zaczęła sprzštać ze stołu. Chłopcy zaœ biegali wkoło Toma i Jerzego, wydajšc ogłupiajšce, dzikie okrzyki. Swawolili nie zwracajšc uwagi na groŸby matki, póki nie ogarnęło ich zmęczenie. Wówczas ciotka Chloe rozstawiła składane łóżko i zawołała: – Piotr, Mojżesz do łóżka! Dziœ odbędzie się u nas zebranie. – Mamo, nie chce się nam spać. Pozwól i nam słuchać. To takie wesołe! –Złóż łóżko z powrotem –wstawił się Jerzy –i pozwól im posłuchać, o czym rozprawiajš starsi. – No, niech i tak będzie – zgodziła się Murzynka. –Na czym oni będš siedzieć? – narzekała ciotka Chloe, sprzštajšc izbę. –Od iluż to latodbywajš się każdej niedzieli mityngi u wujaToma, a nigdy nie ma na czym siedzieć. Czynišc zadoœć zafrasowanej gospodyni wtoczono do pokoju dwie beczułki, napełniono je kamieniami i nakryto deszczułkami. Przewrócono również do góry dnem kilka kadzi, parę dużych drewnianych wiaderek i naprawiono niepewne stołki. Niebawem chata wuja Toma zapełniła się gromadkš ludzi różnego wieku, poczynajšc od siwego osiemdziesięcioletniego starca i kończšc na wyrostkach. Z poczštku gwarzono o tym i owym. Następnie zaczęłysię œpiewy. Intonowano może gęgliwie, ale zprawdziwym uczuciem, psalmy o brzegach Jordanu, o ziemi Chanaańskiej i o Nowem Jeruzalem. Niektórzy nawet œmieli się i płakali ze wzruszenia, jak gdyby już widzieli przed sobš Ziemię Obiecanš. Następnie Jerzy Shelby odczytał dwa rozdziały Pisma Œwiętego. Wychowany w duchu religijnym, teraz zaœ zachęcony uwagš słuchaczy komentował œwięte teksty, a czynił to z takš wymowš i tak rozumnie, że zyskał pochwały młodych i błogosławieństwa starszych słuchaczy. Lecz za prawdziwy autorytet w sprawach religijnych uchodził wuj Tom. Wyróżniał sięmiędzy rodakami przyrodzonš moralnoœciš iniepospolitym, jasnym i tęgim umysłem. To też w tym gronie uchodził niejako za kapłana, za najlepszego nawet z kapłanów.Tym razem modlił się tak żarliwie i przemawiał tak namiętnie i wymownie, że słuchacze płakali z zachwytu i wzruszenia.Tymczasem w „domu ” mr. Shleby i mr. Halley przeglšdali uważnie jakieœ dokumenty.–Wszystko w porzšdku –orzekł w końcu handlarz niewolników – brak tylko pańskiego podpisu. Mister Shelby podpisał ze skwapliwoœciš człowieka, który chce czym prędzej pozbyćsię niemiłej sprawy. –Interes ubity! –wołał mr. Halley chowajšcdokumenty do teczki i podnoszšc się ociężale. –Tak, interes ubity – powtórzył w zamyœleniu gospodarz i pożegnawszy mr. Halley ’a, zacišgnšł się mocnym cygarem. ROZDZIAŁ IV Podsłuchana rozmowa – Arturze – zapytała mrs. Shelby swego męża – któż to był u ciebie?? – Niejaki Halley – odpowiedział z zakłopotaniem mr. Shelby. – Czy handlarz niewolników?? – Dlaczego tak sšdzisz, Emilio? – zapytał mr. Shelby, niespokojnie spoglšdajšc na żonę. –Mówiła mi Eliza. Przyszła do mnie zrozpaczona i twierdziła, że siedzi u ciebiehandlarz niewolników i chce kupić jej chłopca. Powiedziałam jej, że chyba oszalała. –Tak, Emilio – odezwał się po chwili mr. Shelby, gdyż postanowił od razu wyjaœnić męczšcš sytuację. –Nigdy bym dotychczas nie przypuszczał. Ale jestem w tak okropnym położeniu, że nie mam innego wyjœcia i muszę sprzedać któregoœ z naszych ludzi. – Sprzedać??... I temu osobnikowi?... To niemożliwe! ... – Niestety, tak, sprawa już załatwiona... Sprzedałem Toma... –Toma? Tego dobrego i oddanego całš duszš człowieka, który służy u nas od dzieciństwa?... Ale wszak przyrzekłeœ go wyzwolić... O Boże wielki! Teraz mogę uwierzyć we wszystko, w to nawet... że potrafisz sprzedać małego Harry’ego, jedynš pociechę jego matki, mojej biednej Elizy! –Masz słusznoœć –odpowiedział z mimowolnš goryczš mr. Shelby –sprzedałem również Harry ’ego... Zresztš cóż dziwnego? Wszyscy dookoła codziennie niemal sprzedajš i kupujš niewolników i niktnie patrzy na nich jak na potworów moralnych – jak ty teraz na mnie. –O, Boże, nie chodzi o sam fakt sprzedaży,ale o tych, których sprzedałeœ. Czy nie mogłeœ wybrać innych? – Nie mogłem. Za nich płacono mi najwięcej... Owszem, za Elizę chcieli mi dać tyle, ile za Toma i Harry ’ego razem. Ale znajšc twoje przywišzanie do tej dziewczyny, odmówiłem. Przeto proszę cię,abyœ mnie nie sšdziła zbyt surowo. –Wybacz, mój przyjacielu. Jestem tak oszołomiona i zmartwiona, że sama nie wiem, co mówię. Ale czy nie można inaczej poradzić? Ja osobiœcie gotowa jestem wyrzec się wielu rzeczy. Nie, to chyba niemożliwe! Oderwać Toma od tego wszystkiego, coœmy go sami nauczyli czcić ikochać! Pozbawić Elizę dziecka i skazać jš na przedwczesnš œmierć z rozpaczy? –Ach Emilio, wierz mi, ja sam cierpię głęboko, ale nie mogłem inaczej postšpić. Nie wtajemniczałem cię dotychczas w naszstan majštkowy. Muszę ci wyznać, że groziła nam zupełna ruina, że gdybym nie sprzedał Toma i chłopaka, musiałbym sprzedać dom i całe gospodarstwo. Halley miał moje weksle i mógł mi dyktować warunki. Spieniężyłem wszystko, co mogłem, zadłużyłem się nawet, ale i tego było mało. Mrs. Shelby nie odpowiadała. Ukryła twarz w dłoniach i cicho jęczała. – Przeklęte niewolnictwo!! – rzekła wreszcie. – A ja, naiwna, wyobrażałam sobie, że można to zło przemienić w dobro.– Emilio, zdaje się, że stajesz się abolicjonistkš [1]. –Abolicjonistkš? O gdyby wszyscy abolicjoniœci tak znali niewolnictwo jak ja, to inaczej by jeszcze mówili! Jaka szkoda, że nie mam innych klejnotów, prócz tego złotego zegarka. Gdybym mogła ocalić małego Harry ’ego, oddałabym wszystko, co posiadam. –Niestety, nic już się nie da naprawić. Jutro rano Halley przyjedzie po swš własnoœć. Ja wyjadę wczeœniej... nie będę mógł patrzeć na uprowadzenie Toma... Radzę ci wyjechać również z samego rana zElizš do sšsiadów. Lepiej będzie, jeœli nie zobaczy. –O, nie, nigdy w życiu! – zawołała mrs. Shelby –Nie porzucę biednego starego Toma. A Eliza? Co się z niš stanie! Za jakie grzechy spotyka nas tak ciężka kara! W sšsiednim pokoju stała Eliza i podsłuchiwała. Przeczuwała prawdopodobnie, że o niej toczy się rozmowa. Kiedy mrs. Shelby umilkła, Eliza, blada, drżšca, po cichu wycofała się z pokoju i wróciła do siebie. Na łóżku leżał Harry i uœmiechał się błogo przez sen. –Biedne dziecko moje! –szepnęła matka – sprzedano cię! Ale nie bój się, mój miły chłopczyku, uratuję cię! Na arkusiku papieru szybko nakreœliła kilkazdań: „Droga pani! Niech mnie pani nie uważa za niewdzięcznš. Słyszałam pani rozmowę z panem. Muszę uratować swe dziecko; nie bierzcie mi tego za złe. Niech paniš Bóg wynagrodzi za dobre serce ”. Napisała adres, po czym zwišzała w węzełek bieliznę i ubranie syna. Ubrała się prędko i obudziła chłopczyka. –Cicho, Harry –rzekła – zły człowiek chceprzyjœć i zabrać mego małego Harry ’ego. Ale ja nie pozwolę, aby cię zabrano; i wolę sama z tobš odejœć, uciec od złego człowieka. Otuliwszy się chustš, wzięła go na ręce i cichaczem przez werandę wyszła z domu. Noc była œwieża, jasna i gwieŸdzista. Eliza zatrzymała się przed chatš wuja Toma i lekko stuknęła do okna. –Kto tam? – rozległ się głos Chloe, która po chwili uchyliła zasłony. –Ach, mój Boże,to Eliza! Tom, wstawaj prędko! Eliza przyszła. Tom zerwał się z łóżka i zapalił œwiecę, która oœwietliła blade i znękane oblicze Elizy. – Uciekam – z trudem chwytajšc dech, szepnęła Eliza. – Nasz pan sprzedał moje dziecko!! – Sprzedał!! – zawołali z przerażeniem małżonkowie. –Tak –odpowiedziała Eliza –Słyszałam jak pan mówił do pani, że sprzedał mego synka, a także ciebie, wuju Tomie... sprzedał handlarzowi, który jutro rano po was przyjedzie... Murzyn z ciężkim jękiem osunšł się na stołek i spuœcił głowę na piersi. –Boże, ratuj nas nieszczęsnych! – krzyknęła ciotka Chloe. – Nie mogę uwierzyć! Cóż złego uczynił Tom, że pan sprzedał go handlarzowi? –Nic złego –odparła Eliza. – Pan nie chciałgo sprzedać, a pani, powiadam wam, to istny anioł... Błagała, wstawiała się za nami, ale pan powiedział, że to było konieczne, bo inaczej handlarz zabrałby mucały dom i gospodarstwo. Nie powinnam uciekać, ale muszę. –Tomie, a ty dlaczego nie uciekniesz? – zwróciła się ciotka Chloe do męża. –Uciekajz Elizš, póki czas. IdŸ prędzej, zbieraj się. Dam ci coœ na drogę i idŸ z Bogiem! Tom podniósł głowę, rozejrzał się wkoło, po czym rzekł ze smutkiem ale stanowczo: –Nie, nie ucieknę. Niech ucieka Eliza. To nawet jej powinnoœć, jeœli chce ustrzec dziecko od zagłady. Ale słyszałaœ, co mówiła. Jeœli ja ucieknę, to handlarz wyzuje mego pana z całego majštku. Nie, nie wystawię mego pana na zgubę. Jest niewinny i nie zasługuje na wymówki. Jestem przekonany, że nie zapomni o tobie io naszych dzieciach. Odwrócił się, spojrzał na czarne kędzierzawe główki; oparł się o grzbiet krzesła i ukrył twarz w dłoniach. Głuche łkanie wstrzšsnęło jego potężnym ciałem iłzy przez palce stoczyły się na podłogę. –Widziałam się dziœ wieczorem z mężem – rzekła Eliza. – Powiedział mi, że nie zniesie już niewoli, i że wkrótce ucieknie. Zawiadomicie go o mnie... Powiedzcie, że postaram się dotrzeć do Kanady. Że kochamgo całym sercem i że, jeœli nie przeznaczono nam się widzieć, to... Przez kilka chwil walczyła ze łzami. Opanowała się wreszcie i dodała: –Powiedzcie mu, aby nie grzeszył, abyœmy mogli bodaj po œmierci spotkać się w Królestwie Bożym... Jeszcze kilka słów i łez, błogosławieństwiwestchnień, i oto młoda mulatka, tulšc do siebie zdziwionego chłopczyka, bez szmeru wysunęła się z chaty Toma. ------- [1] Abolicjonizm - ruch polityczny w StanachZjednoczonych Ameryki, który dšżył do zniesienia niewolnictwa. ROZDZIAŁ V Nieoczekiwane odkrycie Małżonkowie Shelby, trapieni niepokojem i zmartwieniami, długo nie mogli zasnšć. Nazajutrz obudzili się póŸniej niż zwykle. – Cóż to nie widać Elizy?? – odezwała się mrs. Shelby, dzwonišc bez skutku na służšcš. Po chwili wszedł młody murzyn z goršcš wodš do golenia dla mr. Shelby. –Endy – rzekła dziedziczka –zawołaj Elizę.Dzwoniłam może z dziesięć razy, ale ona prawdopodobnie nie słyszała. Murzyn wrócił wkrótce, błyszczšc wybałuszonymi oczyma. –Pokój Elizy jest pusty – wykrztusił ze zdumieniem – komoda i szafa otwarte, wszystkie rzeczy rozrzucone. Zdaje się, żeEliza uciekła... Państwo Shelby od razu domyœlili się prawdy. –Widocznie przeczuła coœ! – zawołała paniShelby. – Dzięki Bogu! Mam nadzieję, że uszła daleko. – Być może – wymamrotał mr. Shelby – Aleja jestem w przykrej sytuacji. Halley wie, że z niechęciš odstępuję chłopczyka. Teraz pomyœli, że byłem w zmowie z Elizš, i oszukałem go po prostu... Jest to sprawa mego honoru, dlatego muszę za wszelkš cenę odszukać uciekinierkę. Po chwili w domu powstał goršczkowy ruch; niewolników ogarnęła prawdziwa panika. Biegali, krzštali się, czynili sobie szeptem zwierzenia. Cała gromada chłopców wybiegła na drogę, pragnšc podzielić się niespodziankš z niefortunnym handlarzem. Ledwo się ukazał, wtajemniczyli go w zajœcie. Skutek nie zawiódł ich. Halley jšł miotać najbardziej wyszukane przekleństwaku wielkiej radoœci czarnej zgrai. –Czy to prawda, mr. Shelby –zagadnšł obcesowo gospodarza Halley, wbiegajšc do jadalni, że ta dziewka uciekła wraz ze swym bęk... – Niech się pan liczy z obecnoœciš mojej żony – przerwał mu ostro mr. Shelby. –Ach, wybaczy pani! –kłaniajšc się, rzekł handlarz, z trudem hamujšc wœciekłoœć. –Ale czy to prawda? –Sir, jeœli chcesz ze mnš rozmawiać, to powinien pan stosować się do powszechnie przyjętych prawideł grzecznoœci – poprawił go znów mr. Shelby. –Endy, zabierz panu kapelusz i laskę! Niech pan siada... Tak, niestety, muszę potwierdzić, Eliza dowiedziawszy się w jakiœ tajemniczy sposób o naszym interesie, uciekła w nocy z dzieckiem. – Spodziewałem się, że postara się pan wystrychnšć mnie na dudka! –Cóż to ma znaczyć? Jeœli pan wštpi w mojš uczciwoœć, to mam na to odpowiedŸ, która nie bardzo się panu spodoba. Halley zmiarkował pogróżkę i zniżonym tonem zaczšł narzekać na nieoczekiwanš stratę. – Powtarzam jednak panu –nalegał mr. Shelby – że nie pozwolę wštpić o mojej uczciwoœci. Jestem gotów uczynić wszystko, co mogę aby ułatwić panu poœcig. Dam panu swych ludzi, konie i czegopan poza tym zażšda. Ale –dodał innym tonem –radzę panu powœcišgnšć swój gniewi zjeœć œniadanie. Przez godzinę uciekinierkanie daleko zajdzie. Majšc do dyspozycji konie, łatwo jš będzie dogonić. Halley wysapał się z gniewu i został do œniadania. Tymczasem wrzenie wœród Murzynów wzmagało się z każda chwilš. Omawiali ucieczkę Elizy i sprzedaż Toma, wyrażajšc przeróżne domysły. Sam przezwany Czarnym, ponieważ był w istocie czarniejszy od reszty swych rodaków, popisywał się i przechwalał swojš przenikliwoœciš i mšdroœciš. – Ej, Samie! – zawołał, wychodzšc na ganek Endy – Pan kazał osiodłać Billa i Jerry. – W jakim celu?? – Mamy obaj pomagać mr. Halley ’owi przy poœcigu. –Ach tak! A więc Czarny Sam przydaje się na coœ. Doskonale! Nie będę sobš, jeœli nie schwytam głupiej baby! –Ech ty – ofuknšł go Endy –Pani nie życzy y białych. Powœcišgajšc swój ĹwˆŠj ľA48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj¸ź@”ŞjüŠj{ˇ÷ż P= P bc€ďH7ƒc€ş,Uc;Lsobie, aby schwytano Elizę. Gotowa rózgamiwynagrodzić twojš zbytecznš gorliwoœć. Lepiej stosować się do życzeń pani, bo pan koniec końców zawsze przyznaje jej rację.Czarny Sam w zamyœleniu podrapał się w głowę. –Ba! –zawołał z niepowtarzalnš intonacjš właœciwš jedynie Murzynom i pobiegł do stajni. Po chwili przytroczył osiodłane konie do słupa, przy którym stał już wierzchowiec Halley ’a. Następnie podniósł ostrš trójbocznš szyszkę bukowego drzewa i niepostrzeżeniewsunšł jš pod siodło wierzchowca Halley ’aw ten sposób, żeby przy najmniejszym nacisku kłuła konia, nie zostawiajšc œladu. W tej chwili na werandę wyszła pani Shelby. Przypomniała Samowi, że Jerry niedawno uderzył się w nogę. Zabroniła muwięc przesilać szlachetne zwierzę. Murzyn wymownie jš zapewnił, że będzie oszczędzał rumaka. Udobruchany dobrym œniadaniem, mr. Halley wyszedł wreszcie na werandę, nucšc coœ wesoło. –Komu w drogę, temu czas! – zawołał do obu oczekujšcych go forysiów. – Trzeba sięspieszyć, ponieważ zmarnowaliœmy wiele czasu. –Jesteœmy gotowi, sir – odpowiedział z niskim ukłonem Czarny Sam. –Pomożemy tylko panu dosišœć bieguna, po czym pomkniemy jak wicher, i tyle co nas widział! Ledwo Halley rozsiadł się na siodle, wierzchowiec stanšł dęba i po chwili zrzucił z siebie niefortunnego jeŸdŸca wprost pod kopyta obok stojšcych koni. Czarny Sam wrzasnšł, udajšc, że usiłuje okiełznać zwierzę, w istocie zaœ krzykiem igestykulacjami płoszył konia, który wreszcie wyrwał się i, rżšc głoœno, pomknšł przez otwarte na oœcież wrota na rozległš łškę. Tuż za nim galopowały konie, mr. Shelby, a dalej uganiali się Sam i Endy, wrzeszczšc i krzyczšc co sił w gardle. Psy zaszczekały,Murzyništka sekundowały im dzielnie, skaczšc z uciechy i klaszczšc w dłonie. Poœcig trwał bardzo długo, dzięki wyjštkowej gorliwoœci Sama i jego towarzysza. Cwani Murzyni udawali, że wybijajš się z sił, œcigajšc spłoszone rumaki. Halley pędził za nimi, klnšc na czymœwiat stoi, to przystawał, tupał w bezsilnej złoœci nogami i trzaskał z bicza, co potęgowało niepokój przerażonych zwierzšt. Dopiero po dwóch godzinach Sam przyprowadził spienione rumaki. – Złapałem!! – zawołał z triumfem – gdyby nie ja można byłoby polować na nie do jutra!! –Gdyby nie ty, bałwanie, wszystko byłoby w porzšdku –rzucił ze wœciekłoœciš Halley – zbałamuciłem trzy godziny. Jedziemy, a uważaj – nie rób głupstw!! –Jak to, zamierza pan teraz jechać? – zapytał ze zdumieniem Sam. – Chce pan zamorzyć nas i konie? Wszak padamy ze zmęczenia, a szkapy sš pokryte mydlinami. Przed obiadem mowy nie ma o wyjeŸdzie. Chcšc nie chcšc, Halley musiał na to przystać. Tym bardziej, że namawiała go mrs. Shelby, zapewniajšc, że obiad wkrótcebędzie podany. Wszedł więc do domu, nadrabiajšc minš, podczas gdy Sam radoœnie błyskajšc oczyma odprowadził konie do stajni. ROZDZIAŁ VI Bohaterstwo matki Nikt chyba nie zaznał takiej desperacji i nie czuł się tak bezbronny jak Eliza po wyjœciu z chaty wuja Toma. Biegła po przemokłej ziemi, przyciskajšc do siebie z całej siły małego Harry ’ego, którego chciano jej odebrać. Odgłos jej własnych kroków, chrzęst gałęzi, cień jakiœ na drodze –wszystko przerażało jš i pozbawiało przytomnoœci. Pod wpływem cudownej nieznanej siły nie czuła wcale ciężaru dziecka. Najsłabszy dŸwięk, który wydawał się podejrzany, przyspieszał jej krok i podwajał jej nieludzkš energię. Pędzšc przed siebie jak na skrzydłach, wznosiła oczy ku niebu i cicho błagała: „Panie litoœciwy, pomóż mi! Zlituj się nade mnš i nad moim dzieckiem!!! Harry tymczasem, uspokojony pieszczotliwymi słowami matki, zasnšł. Jego cichy oddech, owiewajšcy jej włosy, idotyk ciepłych ršczek dodawały jej sił i otuchy. Dawno już minęła fermę swego pana i przylegajšcy las, i zorza zabarwiła już wschodniš stronę nieba. Eliza kierowała sięku niewielkiemu miasteczku T. w pobliżu rzeki Ohio. O, gdyby dotarła do brzegu i przeprawiła się na drugš stronę rzeki, już by jej Halley nie dogonił. Inne musiałaby usuwać przeszkody i innychunikać niebezpieczeństw, ale przynajmniej najgroŸniejsze byłyby przezwyciężone. Ponieważ na trakcie ukazali się pierwsi przechodnie i zaturkotały pierwsze wozy, więc Eliza obudziła chłopca, poprawiła mu włosy i zsadziła na ziemię. Trzymajšc go za ršczkę, poszła przed siebie, oczywiœcie znacznie zwolnionym krokiem. Słońce już było wysoko na niebie, gdy na skraju drogi ukazał się gęsty las. Weszła pomiędzy drzewa, ponieważ Harry był głodny i spragniony. Nakarmiła go i po krótkim odpoczynku wróciła na trakt. Powoli odzyskiwała spokój. Zmiarkowała, że nic jej nie grozi ze strony przechodniów.Nie miała potrzeby unikać znajomych, którzy znajšc dobroć państwa Shelby, nie mogliby posšdzić ich niewolników o ucieczkę. Nieznajomi zaœ nie domyœlali się, że jest niewolnicš, gdyż zarówno ona jak i jej synek mieli cerę zaledwie œniadš. Uspokojona więc zdecydowała się koło południa wstšpić do niewielkiej czystej fermy, aby posilić się i nieco odpoczšć. Właœcicielka fermy przyjęła jš bardzo życzliwie. Eliza zmyliła opowieœć o chorej bogatej szwagierce, mieszkajšcej w miasteczku T. , którš zamierzała odwiedzić.Dobroduszna gospodyni uwierzyła jej, ugoœciła sutym posiłkiem i pozwoliła przespać się prawie trzy godziny. Na godzinę przed zmierzchem uciekinierka dotarła do rzeki Ohio, na wprost miasteczka T. Biedna matka ledwo powłóczyła nogami, ale była pełna dobrej nadziei. Spojrzała na rzekę, która oddzielała jš od ziemi obiecanej, od ziemi wolnoœci. Było to wczesnš wiosnš. Rzeka rozlała, niosšc na wzburzonych falach olbrzymie bryły lodu. Ponieważ w tym miejscu koryto tworzyło ostry skręt, więc naniosło tu wiele kry. Rozfalowane rozbijajšce się wzajemnie bryły cišgnęły się niemal od brzegu do brzegu. Eliza w zamyœleniu spoglšdała na rzekę. Widok ten zmroził jej krew w żyłach. O promie nie mogło być mowy. Weszła do zajazdu, stojšcego opodal, aby dowiedzieć się o innych możliwoœciach przeprawienia się na drugi brzeg. –Czy żaden prom ani łódka nie przewozi nadrugi brzeg? –zagadnęła oberżystkę gotujšcš wieczerzę. –Nie, teraz nie ma ani promu, ani łódki. –Widzšc strapionš i zrozpaczonš twarz Elizy, dodała: – Pani musi koniecznie pojechać?? Czy jakiœ krewny zachorował wT. ? –Tak, syn mój zachorował – skłamała Eliza –Dopiero wczoraj wieczorem dowiedziałam się o tym. Szłam całš noc i cały dzień i byłam pewna, że zastanę promna rzece. –Ach, co za nieszczęœcie! –westchnęła oberżystka, która również była matkš –Jakby tu pani pomóc? Ej, Salomonie, Salomonie! – zawołała, wychylajšc się przez okno. Na progu stanšł mężczyzna w skórzanym fartuchu, o zabrudzonych rękach. –Salomonie, nie wiesz, czy sšsiad zamierzaprzeprawić wieczorem przez rzekę swoje beczki, czy odstšpił od zamiaru? –Powiedział mi, że spróbuje, jeżeli tylko będzie najmniejsza możliwoœć –odpowiedział Salomon. –Słyszy pani? – zwróciła się oberżystka do Elizy –Jeden z naszych sšsiadów chce się przeprawić przez rzekę ze swym towarem. Powinien tu wkrótce przyjœć na kolację. Radzę pani poczekać tu i poprosić go... Ach, jaki miły chłopczyk! – zawołała,zauważywszy Harry ’ego, który dotychczaschował się za sukniš matczynš. Eliza ułożyła synka na łóżku w sšsiedniej komórce i siedziała przy nim, dopóki nie zasnšł. Ona sama nie mogła spać. Trapiły jš okrutne myœli. Lękała się, że u samego celu może jš dogonić przeœladowca. Usiadłaprzy oknie, wychodzšcym na rzekę, i skierowała pełne rozpaczy spojrzenie w nieoczekiwanš okrutnš przeszkodę. Porzuciwszy chwilowo uciekinierkę, wrócimy do tych, którzy jš œcigali. ROZDZIAŁ VII Poœcig Mrs. Shelby przyrzekła mr. Halley ’owi, że obiad będzie wkrótce podany, ale w istocie nie mogła dotrzymać tego przyrzeczenia. Służba wiedziała dobrze, że tym razem dziedziczka nie będzie się gniewać za spóŸnienie. Dokładano więc wszelkich starań, aby obiad wypadł jak najpóŸniej. Mister Halley ledwo mógł powœcišgać swš wœciekłoœć. Miotał się po jadalni jak dzika bestia z oczyma krwiš nalanymi. –Niech poczeka, zbrodniarz przeklęty –powiedziała z oburzeniem ciotka Chloe – zbrodniarze, odrywajš dzieci od matek, mężów od żon, wbrew przykazaniom bożym.Żyjš z cudzych cierpień, z cudzej krwi. Tu na ziemi majš wieczne œwięto, więc czyż należy im jeszcze życzyć, aby i po œmierci mieli wiecznš radoœć? I dla kogo stworzonyjest diabeł, jeżeli nie dla takich oprawców! – zakończyła, uderzajšc pięœciš po stole, po czym, zasłaniajšc twarz fartuchem, gorzko się rozpłakała. –Pismo Œwięte każe się modlić za tych, którzy nam krzywdę wyrzšdzajš – zauważył łagodnie Tom. – Dziękuj Bogu, że ty sama nie jesteœ taka... Ja osobiœcie wolę tysišckroć być sprzedanym, niż mieć na sumieniu występki tych, co nami handlujš. Jestem bardzo zadowolony, że pan nie odjechał dziœ rano. Byłaby to dla mnie najcięższa zniewaga. Ulegam woli Najwyższego. Pan mój nie mógł inaczej postšpić, był zmuszony mnie sprzedać. Ja to pojmuję, ale lękam się, że wszystko się do góry dnem przewróci, gdy mnie nie będzie. Ludzie tutejsi sš wszyscy dobrzy, ale zbyt lekkomyœlni. To mnie najbardziej niepokoi. W tej chwili wezwano Toma do jadalni. –Tomie – oœwiadczył mu mr. Shelby –zobowišzałem się zapłacić temu panu tysišc dolarów, jeœli nie znajdzie cię na miejscu, gdy zajdzie potrzeba... Dziœ ten pan ma inne sprawy do załatwienia. Jesteœ więc dzisiaj wolny i możesz czynić, co ci się podoba, mój przyjacielu. – Dziękuję, panie – odpowiedział Tom, patrzšc nań z bezgranicznym oddaniem. –Zapamiętaj to sobie –odezwał się mr. Shelby –i nie odpłacaj złem za dobre, jak to zazwyczaj czyniš Murzyni. –Mój panie –odpowiedział Tom, prostujšc się i zwracajšc do mr. Shelby – miałem osiem lat, a pan nie miał jeszcze roku, gdynieboszczka starsza pani złożyła pana na moich rękach i rzekła: „Oto jest twój młody pan, pamiętaj o tym i opiekuj się nim. ” Otóż proszę, aby pan zaœwiadczył wobec wszystkich, czy nie wywišzałem się rzetelnie z powierzonej mi opieki, czy wyrzšdziłem panu jakšœ krzywdę zwłaszcza od czasu, jak się stałem chrzeœcijaninem? –Miły Tomie – zawołał wzruszony do łez mr. Shelby – Bogu wiadomo, żeœ był mi wiernym i oddanym sługš. Wierz mi, że gdyby nie ostateczna koniecznoœć, nie sprzedałbym cię za żadne skarby œwiata. –I ja daję ci słowo szczerej chrzeœcijanki – dodała mrs. Shelby –że wykupimy cię, skoro tylko zbierzemy trochę pieniędzy... Proszę pana, mr. Halley, aby pan dał nam nazwisko i adres człowieka, który kupi Toma. –Mogę jeszcze bardziej iœć wam na rękę –rzekł handlarz –jeœli chcecie, to mogę za rok przywieŸć go z powrotem i odsprzedać wam. –Doskonale – odpowiedziała mrs. Shelby. –Przypuszczam, że będziemy mogli wykupićgo za rok, i że pan nic nie straci... na swojej uprzejmoœci. Wreszcie o godzinie drugiej Sam i Endy przyprowadzili wypoczęte konie i przywišzali je do słupa. Niebawem ruszonow drogę. Mr. Halley oœwiadczył, że zamierza œcigać uciekinierkę w kierunku rzeki. Był pewny, że Eliza jak i wszyscy czarni zbiegowie zamierza schronić się w Kanadzie, gdzie niewolnictwo jest zniesione.–Słusznie – odpowiedział Sam. – Ale sęk wtym, że stšd prowadzš dwie drogi: szeroki trakt i boczna dróżka. Którędy każe pan jechać? Endy był nieco zdumiony nieznanym mu topograficznym odkryciem przyjaciela, niemniej goršco potwierdził. – Jeœli pojedziemy bocznš œcieżkš – zapytał mr. Halley – to kiedy dotrzemy do rzeki?? –Boczna dróżka jest trochę krótsza od traktu – odpowiedział czarny Sam, mrugajšc jednym okiem w stronę swego towarzysza. –Ale nie radzę jechać niš. Kilkakrotnie próbowałem pójœć tamtędy, alenigdy nie starczyło mi do końca cierpliwoœci. Jest to wyjštkowo nudna i jednostajna droga, nie spotkasz tu żywej duszy, ani osiedla w pobliżu. Można jeszczezbłšdzić i znaleŸć się Bóg wie gdzie. Halley był przekonany, że Murzyn kłamie i pragnie go zwieœć, że namawia go do traktu, ponieważ jest przeœwiadczony, iż uciekinierka obrała bocznš drogę. – WyprowadŸ na bocznš drogę – rozkazał stanowczo. Wjechali na bocznš drogę, dawno już zarzuconš, odkšd przeprowadzono prosty i szeroki trakt. Droga była zapuszczona, œcieżka ledwo widoczna, bo zaroœnięta gęsto trawš i na domiar o dwie mile od fermy mr. Shelby zagrodzona uprawnymi polami i rozległymi folwarkami. Przebiegły Sam wiedział o tym: pragnšł jaknajbardziej opóŸnić poœcig. Jechał zasępiony, z minš pokornš towarzyszšc mr.Halley ’owi po drodze, do której go rzekomo wbrew woli zmuszono. Naraz, minšwszy ostry zakręt, cała kawalkada znalazła się przed otwartymi wrotami obszernej fermy. Zagroda œwieciła pustkš, ponieważ wszyscy jej mieszkańcy pracowali na polu. Ogromny spichlerz zagrodził jeŸdŸcom dalszš drogę. –Ot, widzisz –rzekł triumfujšco Sam – dalej nie pojedziemy, bo tu wszędzie dookoła cišgnš się pola. Uprzedzałem pana,że na drodze bocznej natkniemy się na przeszkody, a pan nie chciał mi wierzyć! –Łotrze, wiedziałeœ, że droga tu się kończy! –z wœciekłoœciš krzyknšł Halley grożšc mu batem. – Wszak mówiłem, że daleko nie zajedziemy – odpowiedział z zimnš krwiš Czarny Sam. Jedyne, co Halley mógł teraz zrobić, to skręcić i starać się wydostać na trakt. Tak też uczynił. Dzięki tym przeszkodom mały Harry spał już od godziny, gdy kawalkada dojechała dozajazdu. Traf zrzšdził, że w tym czasie Sam wyprzedzał mr. Halley ’a. Z daleka już zauważył w oknie Elizę, patrzšcš w przeciwnš stronę . Chcšc jš uprzedzić o niebezpieczeństwie, postarał się, aby wiatrzerwał mu kapelusz z głowy, co było pretekstem do wydania przeraŸliwego okrzyku. Eliza odwróciła się, zobaczyła go i w lot ogarnęła sytuację. Schwytała dziecko na ręce i wyskoczyła przez przeciwległe okno na dwór. Stšd przez furtkę pobiegła do rzeki. W tej chwilizauważył jš mr. Halley. Zeskoczył z konia ipomknšł za Elizš, która pędziła jak strzała. Po chwili uciekinierka stanęła na brzegu. Ale pogoń była blisko. Widzšc tuż za sobš przeœladowców, wytężyła wszystkie duchowe i cielesne siły i, wydajšc okrzyk desperacji, skoczyła z lšduna bryłę lodu. Był to czyn szaleńczy, zupełnie beznadziejny. Zaskoczeni przeœladowcy mimo woli krzyknęli z przerażenia; Olbrzymia bryła pod ciężarem Elizy z trzaskiem pogršżyła się w wodę. Ale to nie powstrzymało energicznej matki. Œlizgajšc się, potykajšc i skaczšc przebiegała z jednej bryły na drugš. Zgubiła obuwie, podarła pończochy i zraniła sobie nogi. Nieczuła tego przejęta jednš wolš i jednym pragnieniem. Jak gdyby we œnie dotarła cudem do przeciwległego brzegu, gdzie jakiœ mężczyzna pomógł jej wyskoczyć na lšd. – Chwacka kobieta!! – zawołał ze zdumieniem nieznajomy. Eliza poznała go. Był to drobny farmer, mieszkajšcy w sšsiedztwie mr. Halley ’a. – O, mister Simmens, ratuj mnie pan! – zawołała, wycišgajšc doń wolnš rękę. – Co się z tobš stało?? Jeœli mnie wzrok nie myli, jesteœ niewolnicš mrs. Shelby. –O, tak, tak... Sprzedali mego synka... tego chłopczyka. Tam stoi handlarz, na tamtym brzegu... O, mister Simmens, miej pan litoœćnad nami! Bo i pan ma małego synka. –Mam syna – potwierdził Simmens – poza tym lubię odwagę i chętnie bym ci pomógł, ale nie wiem gdzie cię schronić. Jedyne co mogę zrobić, to radzić ci wejœć do tamtegobiałego domu opodal brzegu. Tam mieszkajšbardzo poczciwi i litoœciwi ludzie. Jestem pewny, że ci pomogš. Już nieraz zdarzyło mi się ukryć takich jak ty zbiegów. IdŸ z Bogiem i nie bój się niczego! Podziękowawszy mu z całego serca, Eliza skierowała się ku wskazanemu domowi. Halley zaœ, oszołomiony bohaterstwem uciekinierki, œledził jš uważnym spojrzeniem, przekonany, że za chwilę będzie œwiadkiem jej zagłady. Dopiero, kiedy zniknęła na drugim brzegu, ochłonšł i badawczo przyjrzał się czarnym twarzomswych towarzyszy. – To sztuka!! – zawołał Tom obracajšc zdumionymi oczyma i rozeœmiał się na głos.– Czego łotrze œmiejesz się ze mnie?? – œcišgajšc brwi, krzyknšł Halley. –Bóg z panem, mój panie! Jakbym odważył się œmiać z pana? Ani mi to w głowie nie postało! Po prostu œmieję się bo przypominam sobie, jak ona skakała po jšc swój ĹwˆŠj ľA48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj¸ź@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żPÎc€0Nc~Ý c[-ő c €P;  krze, niczym kotka. Lód się pod niš łamie, a ona nic, skacze sobie spokojnie. Cha-cha-cha! Endy wtórował mu z całej duszy. –Jeżeli nie przestaniecie, to skórę wam wyłoję! –krzyczał rozwœcieczony handlarz niewolników, podnoszšc bicz. Obaj Murzyni uniknęli rzemienia i w mig dopadli swych wierzchowców. –Do widzenia, wielmożny panie! – zawołał Sam machajšc kapeluszem. –Pani nasza na pewno niepokoi się o Jerry, panu zaœ jesteœmy już niepotrzebni. Pozwoli pan życzyć sobie wesołej drogi i powodzenia w interesach! Co rzekłszy, puœcili konie w cwał i po paruchwilach zniknęli za zakrętem. Lecz długo jeszcze w uszach mr. Halley ’a brzmiał całkiem już bezceremonialny œmiech jego czarnych towarzyszy. ROZDZIAŁ VIII Umowa Zapadał zmierzch. Przeciwległy brzeg rzekibył już ledwo widoczny. Oszołomiony i rozjštrzony handlarz niewolników miał przed sobš rzekę, szeroko rozlanš, burzliwš, pokrytš płynšcymi górami lodu, groŸnš przestrzeń, przez którš cudem przeprawiła się zrozpaczona niewolnica. Jeszcze kilka chwil medytował rozzłoszczony handlarz, po czym wszedł do zajazdu, aby zastanowić się nad sytuacjš. Gospodyni wprowadziła go do małego, pokoiku. Wycišgnšł się na starej skórzanej kanapie i zatopił w ponurych myœlach o niepewnoœci ludzkich planów, wyrachowań i przypuszczeń. Naraz drgnšł niespokojnie, wyrwany z zamyœlenia czyimœ ostrym, krzykliwym głosem, rozlegajšcym się za oknem. –Niech mnie diabli biorš, jeœli to nie jest Tom Loker –zawołał zrywajšc się z kanapyi podchodzšc do okna. Ale za oknem domniemanego Toma już nie było. Halley pobiegł do jadalni. Jego przypuszczenie okazało się słuszne. Przy bufecie stał ogromny mężczyzna o srogiej,dzikiej fizjonomii, ubrany w bawoli kożuch wywrócony sierœciš na wierzch. Była w jego prezencji i postawie jakaœ nieposkromiona wœciekłoœć i okrutny bestializm. Przy nim stał, rzec można, jego kontrast. Mały i wštły, miał jednak w ruchach zręcznoœć i giętkoœć żbika. Jego mała chuda twarzyczka o ostrych rysach, o długim haczykowatym nosie i żywych, gorejšcych jak węgiel czarnych oczach była istnym uosobieniem przebiegłoœci. Gładko uczesane włosy były przylizane do jajowatej głowy. Z pierwszego wejrzenia widać było, że się ma przed sobš chytrego,ostrożnego i zaciętego osobnika. Olbrzym kazał sobie podać butelkę rumu i od razu opróżnił jš do połowy. Towarzysz jego pił miętowš nalewkę, łyk po łyku. –A Loker! –zawołał Halley, podchodzšc do olbrzyma – skšdżeœ się tu wzišł? Co porabiasz przyjacielu? –Halley! – ze zdumieniem odezwał się Loker, œciskajšc dłoń byłego wspólnika. –Raczej ty powinieneœ odpowiedzieć, skšd się tu wzišłeœ? – Wpadłem w tarapaty – odpowiedział Halley –Opatrznoœć zesłała mi cię na pomoc. Jeżeli nie ty, to już tylko diabeł mógłby mi pomóc! – O co właœciwie chodzi?? – wycedził niechętnie Loker, znowu podnoszšc butelkę. – Ten pan jest twoim przyjacielem?? – zapytał Halley. – Tak, mój kompan. Nazywa się Marks – wyjaœnił Loker. –Bardzo mi przyjemnie – odezwał się wymieniony – Jeœli się nie mylę, mam przyjemnoœć widzieć mr. Halley ’a? –Tak jest, we własnej osobie –potwierdziłhandlarz niewolników –skoro się przekonałem, iż wszyscy jesteœmy z tej samej mški, proponuję wejœć do mojej klitki. Tam będziemy mogli pogadać spokojnie... No stara strzygo – rzekł zwracajšc się do gospodyni – podaj nam goršcej wody, cukru, rumu, dobrych cygar i zakšsek. Zrozumiano? Wkrótce potem zjedli doskonałš kolację, Halley przygotowywał goršcy poncz i wtajemniczał kolegów w perypetie swej niedoli. Loker słuchał w milczeniu z najeżonymi brwiami, Marks zaœ nie spuszczał oczu z warg handlarza, łowišc chciwie każde słówko. –Te matki! –żalił się na zakończenie Halley –zdawałoby się, że dzieci sš dla nich ciężarem i że powinny się cieszyć, kiedy sięich ciężaru pozbawia, a w rzeczywistoœci jest wręcz przeciwnie. –To prawda –potakiwał Marks. –Wiem o tym z własnego doœwiadczenia. Kiedy jeszcze handlowałem niewolnikami, udało mi się pewnego razu kupić ładnš, silnš, zdrowš i na domiar bardzo wesołš dziewczynę. Miała garbatego i pod wszelkimwzględem ułomnego synka. Chciałem pozbyćsię go i oddałem jakiemuœ jegomoœciowi, który zgodził się wychowywać go za darmo. Byłem pewny, że matka będzie szczęœliwa. A jakże! Zaczęła wyrabiać takiebrewerie, płakać, tarzać się po ziemi, gryŸć sobie ręce, tłuc się w piersi, iż byłem pewny, że dostała pomieszania zmysłów. Tak, kobiety sš dziwnymi istotami. –Tak –odezwał się Halley –miałem podobnšprzygodę. Zeszłego lata dostałem młodš niewolnicę z dzieckiem. Na okręcie znalazłem kupca na Murzynka. Kiedy dobiliœmy do lšdu zamierzałem mu oddać chłopca, ale matka nie chciała go wypuœcićz ršk. Wyrwała jednemu z majtków nóż, skoczyła na pakę i nie dopuszczała nikogo do siebie. Dwaj marynarze zaczęli się skradać z tyłu, aby schwytać jš i zwišzać. Niestety, zauważyła ich i skoczyła do wody wraz z dzieckiem. Na nic się nie zdały poszukiwania. Straciłem poważnš sumę. –Nie umiecie się z niewolnikami obchodzić; mnie się nic podobnego nie zdarzyło jeszcze – wtršcił z pogardš Tom Loker. – Jak pan sobie radzi?? – zapytał zaciekawiony Marks. –Jak? Bardzo zwyczajnie. Kiedy kupuję niewolnicę z dzieckiem, podchodzę do niej i pokazuję jej swe zdrowe pięœci i z miejsca powiadam: „Słuchaj no œlicznotko, jak mi słówko piœniesz, to popsuję twojš urodę. Zrozumiano? To dziecko jest mojš własnoœciš; nie masz do niego żadnych praw. Jak tylko znajdę kupca, to bez wahania go spławię ”. Przy tym robię takš minę, że dziewczyna od razu miarkuje, kogo ma przed sobš, i staje się kornš niewolnicš. A jeœli w chwili właœciwej zapomina się, to... Dokończył zdanie wymownym ruchem pięœci. –Jesteœ zanadto zły. Tomie – odpowiedział po krótkiej pauzie Halley, który wypił kilka szklanek ponczu. –Nie trzeba zapominać, żeczłek oprócz ciała ma również duszę. Jak zbiję sobie majšteczek, to poważnie zajmę się ratowaniem swej duszy. Jestem człowiekiem wierzšcym i nie wstydzę się do tego przyznać . Dlatego powiadam: po co wyrzšdzać komu krzywdę, jeœli można się bez tego obejœć? Uważam, że to bardzo nierozsšdne... –Czy naprawdę wyobrażasz sobie, że masz duszę – przerwał mu Loker. – Na próżno tak myœlisz. Nawet sam czort nie znalazłbyjej, choćby cię miał przepuœcić przez sito. –Jesteœ dzisiaj w złym humorze, Tomie – rzekł Halley –Żal mi ciebie i dlatego chciałbym cię skierować na prawdziwš drogę... –Przestań wygadywać brednie! – zawołał Tom ze złoœciš –między nami jest jakaœ różnica?... Ty jesteœ bardziej tchórzliwy ode mnie –i wszystko. Chcesz oszukać diabła i uratować swš skórę, ale nie sšdzę,aby ci się to udało. – No, doœć tego, panowie – wtršcił Marks –pomówmy lepiej o interesie... Czego pan sobie właœciwie życzy, mr. Halley? Abyœmy pomogli panu schwytać uciekinierkę? Tak? –Ona mi jest niepotrzebna, bo nie należy domnie – odparł Halley – chcę mieć chłopca, którego kupiłem. – A jaka ona jest, ta dziewczyna? –Bardzo ładna, biała, zgrabna, wykształcona. Chciałem dać za niš osiemset a nawet tysišc dolarów. –Ładna, biała i wykształcona – powtórzył Marks błyszczšc oczyma i wysuwajšc do przodu długi nos – dobry poczštek, Loker! Poszukamy na własne ryzyko, schwytamy ich, chłopca oddamy mr. Halley ’owi, a matkę sprzedamy w Orleanie. Jak myœlisz, Loker? Loker zamiast odpowiedzi zamknšł swš olbrzymiš paszczę, póki – mówił Marks była otwarta – niczem drapieżna bestia, chwytajšca upragnionš zdobycz. Marks zrozumiał go i zwrócił się do Halleya: –Widzi pan, my tu wszędzie mamy znajomych sędziów, którzy nam idš na rękę. Tom schwyta dziewczynę. Ja zaœ ubiorę się elegancko –to sprawia wrażenie – pójdę do sędziego i pod przysięgš stwierdzę, że uciekinierka jest mojš niewolnicš. Nie pierwszy to raz i nie ostatni! Każdy ma swój talent! Tom jest niezwykły, kiedy potrzebna jest pięœć, natomiast kłamać nie potrafi. Jak nawet skłamie, to od razu wpadnie. Ale o ile mi wiadomo, na całym œwiecie nie ma człowieka, który by umiał tak łgać jak ja...Wróćmy do rzeczy, panowie. Zgoda, mister Halley? – Ale jak to, ja nic na tym nie zarobię? – zapytał Halley. –Mało ci, że dostaniesz z powrotem bachora? – odpowiedział Tom – czego ci się jeszcze zachciewa? –A to, że wam daję do ršk tak wygodny interes, to się nie liczy? Dajcie mi dziesięć procent, a będę zadowolony. Tom Loker zaklšł siarczyœcie i stuknšł pięœciš w stół: –Co ty stroisz z siebie głupca, Halley? Dla twojej przyjemnoœci mamy się tłuc po kraju i znosić wszelkie niewygody? Jak będziesz za wiele żšdał, to sprzštniemy ci sprzed nosa matkę i chłopca! A gdy będziesz za bardzo natrętny, to nic łatwiejszego, jak wysłać cię... szukać zeszłorocznych kuropatw. Zrozumiałeœ? –No, no, nie żołšdkuj się tak, Tomie – rzekł z wymuszonym œmiechem Halley –ja tylko żartowałem. Rozumie się, że obchodzimnie tylko bachor, a z matkš możecie zrobić, co się wam żywnie spodoba. Jeœli przyrzekniecie mi oddać chłopca za tydzień, to będę w zupełnoœci zadowolony. –Ale ja nie bardzo –odpowiedział chmurzšcbrwi Loker –jeœli chcesz, abyœmy się do tego wzięli, to daj nam pięćdziesišt dolarów. Póki nie dasz nie ruszę palcem! –Ale z jakiej racji mam dać wam pięćdziesišt dolarów, kiedy możecie zarobićtysišc a nawet więcej?... –A koszta poœcigu, zapomniałeœ o tym? A jeœli nam się nie uda, to kto ma ponosić wydatki?! Pracować dla kogoœ nie mam zamiaru. Jeœli capniemy zwierzynę, to zwrócę ci twoje pięćdziesišt dolarów i nie będę miał żadnych pretensji, a jeżeli nie, to będę je uważał za wynagrodzenie. Jak znajdę zbiegów to chłopca odeœlę do Cincinnati. Zostawię go u Granny Balcker na wybrzeżu. Marks wycišgnšł z kieszeni gruby pugilares, wyjšł złożony na cztery częœci arkusz i zaczšł czytać półgłosem: –„Birns za chłopca i Jima, żywego czy umarłego –trzysta dolarów. Edward –Dick iLucy, małżeństwo – szeœćset dolarów. Dziewczyna Polly i jej dwoje dzieci – żywcem lub za głowę pięćset dolarów ”. Przeglšdam nasze bieżšce interesy, mr. Halley, aby się zorientować kiedy będziemy mogli rozpoczšć poœcig za pańskš zwierzynš. Niektóre polecenia sš nadzwyczaj łatwe: trzeba tylko w œlad za zbiegami wysłać kulkę lub przysišc, że sš zabici... Pozostałe sprawy nie sš pilne... Pomówimy szczegółowo, Halley, widział pan, jak dziewczyna dotarła do przeciwłego brzegu? – Owszem, widziałem na własne oczy. – Myœlę, że powinniœmy dziœ jeszcze przedostać się na drugš stronę – odezwał się Tom. – Ale jak?? Promy i łódki sš nieczynne. –Mówiła mi gospodyni, że ktoœ zamierza przeprawić się dziœ w nocy przez rzekę. Musimy z tego skorzystać, póki œlad nie ostygł. Zrozumiano, przyjacielu? Zaraz się dowiemy. Co rzekłszy, wybiegł z pokoju. – Macie chyba dobre psy ze sobš?? – zapytał Halley. – Brytany, jak się patrzy. Ale cóż z tego, kiedy nie ma pan zapewne żadnej rzeczy uciekinierki – odpowiedział Marks. – Myli się pan!! – zawołał triumfujšco Halley – zgubiła po drodze czepek i chustkę. – Znakomicie. Daj mi pan te rzeczy! – Żeby tylko psy nie zmarnowały dziewczyny!! –To prawda, z psami nie zawsze jest wygodnie. A w danym wypadku nie przydadzš się wiele. Dziewczyna znalazła chyba schronienie w jakimœ domu. Z psami dobrze jest polować na plantacjach. –No przyjaciele –zawołał Tom Loker w drzwiach – oczekiwany jegomoœć przyszedł. Przygotuj się do drogi, szanowny panie Marks. Halley wręczył, co prawda niechętnie, pięćdziesišt dolarów Tomowi i pożegnał się z nim i z jego towarzyszem. ROZDZIAŁ IX Nawet senator może być ludzki Kominek rzucał wesołe œwiatło na drogi kobierzec w wykwintnie urzšdzonej jadalni senatora Bearda. Gospodarz w pantoflach domowych, niedawno przedtem wyszytych przez żonę, siedział w fotelu przy kominku.Pani Beard krzštała się po pokoju, doglšdajšc porzšdku i starajšc się uspokoićrozswawolone dzieci. –Tomie, nie ruszaj klamki, to nie zabawka! ... Mary, zostaw w spokoju nieszczęsnš kotkę i nie wyrywaj jej ogona! ... Jim, co toma znaczyć! Natychmiast złaŸ ze stołu! ... Ach, mój przyjacielu –rzekła zwracajšc siędo męża – gdybyœ wiedział, jak się cieszymy, żeœ wrócił dziœ do domu. –Ja sam jestem szczęœliwy, że po tak ucišżliwej podróży nareszcie znalazłem się u siebie w domu. Jestem tak zmęczony, że nie możesz sobie wyobrazić. Ciężkie sš trudy pracodawców! Uœmiechnšł się, gdyż pomyœlał w tej chwili,że poœwięca się dla dobra ojczyzny. –No i czego dokonaliœcie tam w senacie? – zapytała senatorowa, skoro wszyscy zasiedli do stołu. – Nic szczególnego. –Jak to nic szczególnego? Omawialiœcie przecież ustawę zabraniajšcš udzielania pomocy zbiegłym Murzynom! –Tak, moja droga. Rzeczywiœcie uchwaliliœmy prawo, zabraniajšce udzielanianajmniejszej pomocy niewolnikom z Kentucky. Ci abolicjoniœci doprowadzili naszych braci z Kentucky do ostatecznej rozpaczy. Trzeba było, nie obrażajšc uczućsprawiedliwoœci i prawdziwego chrzeœcijaństwa, uspokoić wzburzone umysły. –I w tym celu zabraniacie pomagać biednymnieszczęœliwym istotom, które o tę pomoc błagajš? – No tak. Pomagać im – to znaczy zachęcaćdo ucieczki... Mrs. Beard była dobrš, cichš i skromnš kobietš. Była niezmiernie lękliwa i nieœmiała: byle drobnostka przerażała jš lub wywoływała rumieniec na policzkach. Twarz jej była delikatna jak dojrzała brzoskwinia, niebieskie oczy, cichy, miękki iprzyjemny głos tchnęły szczeroœciš i dobrociš. Nie widziała œwiata poza mężem, dziećmi i zagrodš; nigdy nie rozkazywała, zawsze prosiła i przekonywała. Wszakże istniało coœ, co wytršcało jš ze zwykłej równowagi: w żaden sposób nie mogła się pogodzić z okrucieństwem. Takš była mrs. Beard. Tego wieczoru, wysłuchawszy odpowiedzi męża zarumieniona i drżšca ze wzruszenia, zerwała się z miejsca i, stanšwszy przed senatorem, zapytała go: – Powiedz mi Johnie, czy naprawdę wierzysz, że wasze prawo jest sprawiedliwe i zgodne z naukš Chrystusa? –Lecz moja droga... –Nigdy nie spodziewałam się po tobie czegoœ podobnego, Johnie! Zostawiać nieszczęsnych ludzi bez pomocy, cóż może być brzydszego, bardziej haniebnego, niemoralnego i nieludzkiego na œwiecie! Co się zresztš ze œwiatem stanie, jeżeli nam kobietom nie wolno będzie udzielić posiłku i noclegu, ludziom umierajšcym ze zmęczeniaigłodu? Dlatego jedynie że sš niewolnikami, a więc ludŸmi po stokroć nieszczęœliwymi! –Nie denerwuj się, droga Mary. Twoje uczucia sš bardzo szlachetne i godne najwyższego uznania. Ale, widzisz, rozsšdek powinien brać górę nad uczuciami.Trzeba pohamować swe szlachetne skłonnoœci gdy chodzi o uspokojenie wzburzonego kraju... –Wszystko to bzdury, Johnie, twoje argumenty tršcš politykš, na której się absolutnie nie znam. Za to znam dobrze Ewangelię i wiem, że należy nakarmić głodnego, odziać nagiego, napoić spragnionego i pocieszyć cierpišcego. Tak postępowałam w miarę możnoœci dotychczas i tak nadal będę postępowała, nie zważajšc na prawa, które uchwalacie sobie w senacie. – A jeœli wywołasz tym nieszczęœcia społeczne?? –Nie sšdzę, aby czynišc zadoœć Bożym przykazaniom, można było wywołać nieszczęœcie. To niemożliwe... Zostaw mnie w spokoju, Johnie, ze swymi argumentami. Wszystko jedno, nie przekonasz mnie... Lepiej odpowiedz mi na pytanie: czy mógłbyœ odpędzić od swych drzwi biedaka, padajšcego ze znużenia, chłodu i głodu? Powiedz, czy byłbyœ do tego zdolny? Senator Beard był z natury bardzo dobrym i miękkim człowiekiem. On sam nie mógł proszšcemu odmówić pomocy. Żona wiedziała o tym i dlatego właœnie zadała topytanie. –Bóg œwiadkiem, że trudno by mi było tak postšpić –wyszeptał cicho, unikajšc wzroku żony. –Więc czemu gwałt zadajesz sercu, Johnie.Wszak takie okrucieństwo nie może być powinnoœciš, albowiem przeczy powinnoœciom chrzeœcijańskim... Jeœli chcš uniknšć ucieczki niewolników, to niech się znimi po ludzku obchodzš. Wiedz, że ja osobiœcie nigdy nie dam posłuchu okrutnemuprawu! – Mary, Mary bšdŸ rozsšdna... –Nienawidzę rozsšdku, Johnie. Wy, panowiepolitycy, myœlicie, że wszystkiego można dokonać chłodnym rozsšdkiem... Zresztš w duszy podzielasz moje zdanie i pierwszy jšc swój ĹwˆŠj ľA48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj¸ź@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żP§ c ÷ Xc Okc ş*$ ť/`c €>R zapomnisz o zasadach senatorskich, gdy trzeba je będzie zastosować. W tej krytycznej dla senatora chwili ukazałsię stary „ochmistrz ” Cujo i poprosił gospodynię do kuchni. Senator, przyciœnięty do muru, dziękował niebu za wyzwolenie i odprowadza żonę spojrzeniem, tkliwym i jednoczeœnie drwišcym. Lecz po chwili usłyszał miękki głos żony: – Johnie, Johnie, chodŸ tu! Ale już! Senator rzucił gazety na stół i pospieszył do kuchni. Na ławce leżała zemdlona młoda, piękna kobieta. Suknia jej była podarta i przepojona szronem, nogi ledwo okryte postrzępionymi pończochami, zmarznięte i zranione. Na widok tego rozcišgniętego na ławce omdlałego ciała, senator zadrżał. Mrs. Beard i ciotka Dinah, jedyna czarna, usługujšca w domu senatora, usiłowały doprowadzić nieznajomš do przytomnoœci. Stary zaœ Cujo ogrzewał rękoma zziębniętenóżki małego chłopczyka. –Biedna kobieta! – westchnęła ciotka Dinah przecierajšc spiryt usem skronie nieznajomej –zemdlała zapewne wskutek tutejszego ciepła. Weszła dosyć pewnym krokiem i prosiła, aby jej pozwolono rozgrzać się trochę. Nie zdšżyłam jej zapytać, skšd przychodzi i dokšd idzie, gdy naraz zwaliła się z ławki. Spójrzcie, jakie to ma delikatne ršczki. Widać nigdy się czarnej pracy nie imały. Tymczasem nieznajoma ocknęła się. Twarz jej wyrażała w tej chwili ostatecznš rozpacz. Podnosiła się i zawołała: – Harry!! Gdzie mój Harry? Więc zabrali go! – Tu jestem mamo!! – odezwał się chłopczyk i podbiegł do matki. –O, Bogu dzięki – zawołała Eliza –gdyż onato była – przyciskajšc do siebie syna. – Tujesteœ mój Harry! ... O, pani – zwróciła się błagalnie do mrs. Beard – niech nas pani ratuje!! Nie pozwólcie im odebrać mi dziecka! – Nie bój się, biedna kobieto. U nas nic złego ci się nie stanie – uspokoiła jš senatorowa. –Niech paniš Bóg błogosławi! – rzekła przez łzy uciekinierka, pokrywajšc ręce pani Beards pocałunkami wdzięcznoœci. Dzięki troskliwoœci pani Beard, Eliza uspokoiła się zupełnie. Poœcielono dla niej łóżko przy kominku. Położyła się z dzieckiem i od razu zasnęła kamiennym snem. Państwo Beard wrócili do jadalni. Nie mogli kontynuować urwanej rozmowy, mimo że mieli doskonałš ku temu sposobnoœć. – Ciekaw jestem, co to za kobieta? – odezwał się w końcu senator. – Dowiemy się póŸniej, gdy wypocznie – odpowiedziała senatorowa. – Zdaje się... – zaczšł mrs. Beards, ale od razu urwał. – Co ci się zdaje?? – Że jest trochę wyższa od ciebie, ale że twoje suknie będš na niš dobre. – Zobaczymy!! – odpowiedziała z uœmiechem pani domu. – Ja myœlę... – Co jeszcze myœlisz?? –Że można jej będzie oddać ten wełniany płaszcz, którym okrywasz mnie gdy ucinamsobie po obiedzie drzemkę... Wszak jest prawie naga. Mrs. Beard nie zdšżyła odpowiedzieć, gdyż w tej chwili weszła Dinah i oznajmiła, że nieznajoma obudziła się i pragnie pomówić z paniš domu. Mrs. Beard weszła do kuchni, za niš mšż i dwoje starszych dzieci, młodsze bowiem matka ułożyła już do snu. Nieznajoma siedziała na łóżku i ze smutnš powagš wpatrywała się w płomień. Twarz jej była o wiele pogodniejsza i spokojniejsza. –Chciałaœ ze mnš pomówić? –zapytała łagodnie mrs, Beard. –Już nie jesteœ tak zmęczona? Eliza odpowiedziała ciężkiem westchnieniemispojrzeniem tak smutnym, że wzruszona pani Beard omal się nie rozpłakała. – Nie bój się, moja droga – rzekła – jesteœ wœród przyjaciół. Powiedz mi skšd przybywasz i jak można ci pomóc? – Jestem z Kentucky. Przybyłam tu dziœ w nocy. – Jakże przeprawiłaœ się przez rzekę?? – zapytał mrs. Beard. – Po krze. – Po krze??! Ale to niemożliwe! –Tak było w istocie. Bóg pomógł mi przejœć. Oni byli już bardzo blisko. Nie miałam wyboru, chociaż byłam pewna, że nie przejdę. Było mi zresztš wszystko jedno –zginšć czy... Postanowiłam umrzeć raczej niż oddać siepaczom mego małego Harry ’ego... Lecz Najwyższy dopomógł mi... – Jesteœ niewolnicš?? – pytał w dalszym cišgu senator. – Tak. Należę do pewnego pana z Kentucky. – le się z tobš obchodzili?? – O, nie. Moi państwo byli bardzo dobrzy. – Cóż więc skłoniło cię do ucieczki?? Eliza zauważyła dopiero teraz, że mrs. Beard nosi żałobę. – Pani – zapytała – czy nie straciła pani dziecka?? Nieoczekiwane pytanie zadrasnęło niezagojonš ranę w sercu senatorowej: dopiero miesišc przedtem straciła jedno z dzieci. Mrs. Beard odwrócił się i podszedł do okna. Żona jego rozpłakała się. –W jakim celu pytasz o to? – zapytała wreszcie z mimowolnš niechęciš. –Skoro koniecznie chcesz wiedzieć, to wiedz, że straciłam. –A więc zrozumie mnie pani lepiej –odpowiedziała Eliza –straciłam dwoje dzieci, jedno po drugim i pozostał mi tylko ten chłopczyk, najdroższy mój skarb na œwiecie... I oto, niech pani pomyœli, chciano mi go odebrać i sprzedać! ... Tak, sprzedać na południe! Tego nie mogłam znieœć. Zabrałam synka i uciekłam wczoraj w nocy. Handlarz, który go kupił, zarzšdził poœcig. Dogonili mnie i schwytaliby, gdybym nie skoczyła na krę... Nie wiem jak to się stało. Pamiętam tylko, że jakiœ mężczyzna pomógł mi się wydostać na ten brzeg. Wzruszenie ogarnęło słuchaczy. Dzieci płakały gorzko i nie znajdujšc w kieszeniach chusteczek, ukryły twarz w matczynej sukni. Mrs. Beard cicho szlochała, ciotka Dinah zaœ, wznoszšc ku górze zalanš łzami błyszczšcš twarz, machinalnie powtarzała: „Boże, zlituj się! ”Stary Cujo wtórował jej, wycierajšc oczy rękawem kurtki. Jedynie senatorowi nie wypadało wobec wszystkich płakać; odwrócił się więc i udawał, że patrzy przez okno. Kaszlał często, głoœno wycierał nos i przecierał chustkš binokle. – Dokšd zamierzasz się udać, biedna kobiecino? – zapytał – nie odwracajšc się mr. Beard. – Do Kanady. Nie znam drogi... Czy daleko stšd do Kanady? – odezwała się naiwnie Eliza. –Daleko, o wiele dalej niż możesz sobie wyobrazić – odparła mrs. Beard –ale pomożemy ci w miarę możnoœci. Dinah niechona dziœ przenocuje w tym pokoju. Jutro zastanowimy się co się da zrobić... A tymczasem, moje dziecko –dodała zwracajšc się ponownie do Elizy – uspokój się i miej nadzieję w Bogu. On cię nie opuœci. Pożegnawszy nieszczęœliwš, mrs. Beard z mężem i dziećmi przeszła do jadalni. Dzieci położyły się spać. Senator długo chodził z kšta w kšt, mruczšc coœ pod nosem. Na koniec doszedł do żony i rzekł: –Wiesz co, Mary? Uciekinierka musi dziœ jeszcze odejœć, bo jutro niezawodnie jš odkryjš. Gdyby była sama, można byłoby jšgdzieœ ukryć. Ale czyż podobna ustrzec dzieciaka. Wyjrzy przez okno lub wyskoczy na dwór, ktoœ go zobaczy i od razu rozniesie się wiadomoœć. Ładnie będę wyglšdał, jeœli ich znajdš akurat u mnie i to nazajutrz po uchwaleniu ustawy... Nie, stanowczo musi opuœcić nasz dom. –Ale nie dzisiaj Johnie! –omal nie krzyknęław przestrachu mrs. Beard – gdzie ona się podzieje w nocy? –Wszystko już obmyœliłem –odpowiedział mšż, wcišgajšc na nogi buty, które suszyłysię dotychczas przy kominku. –Tak –kontynuował w zamyœleniu –to fatalna sytuacja. Ale nie ma rady –tak trzeba... Będę musiał sam się zajšć tš sprawš... Otóżmój stary klient Van Tromp wrócił z Kentucky, wyzwoliwszy wszystkich niewolników. Zdaje się, że już powiedziałemci, iż kupił za lasem o siedem mil stšd wcale ładnš fermę. Jest to takie pustkowie, że nikomu na myœl nie przyjdzie szukać tam zbiegów. Odwiozę jš tam, a ty opowiadaj, że pojechałem załatwić coœ w mieœcie. – Będę musiał zresztš zajrzeć do miasta. O, gdyby wiedzieli, co zamierzam uczynić! Zresztš niech ich diabli wezmš! Niech myœlš co chcš! Nie mogę inaczej postšpić – oto wszystko. –Wiedziałam, że serce twoje lepsze jest odgłowy –rzekła żona, kładšc mu na ramieniu swš małš dłoń. –Za to cię tak kocham, mój drogi – dodała całujšc go w policzek. Senator podniósł się, aby wydać odpowiednie polecenie staremu Cujo. Na progu zatrzymał się, odwrócił do żony i rzekł, jškajšc się: –Mary, jak uważasz... widzisz moja droga, po naszym biednym Harrym, zostało tyle odzieży... Należałoby dać coœ temu Harry ’emu... Co rzekłszy, wyszedł pospiesznie z pokoju.Mrs. Beard odprowadziła go spojrzeniem, pełnym głębokiej miłoœci, po czym wyszła do pokoju, przylegajšcego do sypialni. Przed komodš zatrzymała się i stała chwilęnieruchoma z nisko zwieszonš głowš. Następnie otworzyła i wycišgnęła szufladę, w której leżało kilka małych ubranek, fartuszków, pończoszek i pantofelków. Pani Beard na widok tej garderoby, osunęła się na krzesło i gorzkozapłakała. Lecz wkrótce opanowała się, zaczęła wybierać z szuflady najtrwalsze i najprostsze rzeczy i zwišzała je w węzełek. Zamknšwszy komodę, przeszła do swojej szafy, wydobyła dwie proste suknie, ciepłykaftanik wierzchni i weszła do sypialni. – Mary – rzekł senator gotowy do podróży, z paltem na ręku. – Już czas jechać. IdŸ i obudŸ ich. Niebawem Eliza w sukni mrs. Beard wyszłana ganek, blada, okryta ciepłš chustš, Harry spał na jej ręku. Mr. Beard pomógł uciekinierce wsišœć do zamkniętego powozu.Eliza uchwyciła wycišgniętš do niej rękš mrs. Beard i goršco jš ucałowała. Chciała wyrazić swojš wdzięcznoœć, ale słowa uwięzły w krtani. Mr. Beard pożegnał się zżonš, zatrzasnšł drzwiczki i kazał ruszyć z miejsca. Od kilku dni deszcz nieustannie lał jak z cebra. Wybrzeża Ohio stały się prawdziwymtrzęsawiskiem, drogi były grzšskie i pełne kałuż, jak za starych dobrych czasów. Powóz senatora Bearda przewalał się z boku na bok. Zdawało się, że w końcu się przewróci. Konie zatrzymywały się co kilkaminut, ponieważ brnęły po kolana w lepkim błocie. Dopiero o godzinie trzeciej w nocy powóz zatrzymał się przed dosyć rozległš fermš.Na wołanie i kołatanie Cujo wyszedł sam gospodarz John Van Tromp. Wysoki, barczysty, gęsto zaroœnięty włosami, miał zdecydowany i energiczny wyraz twarzy. Nosił czerwonš bluzę myœliwskš z flaneli. Najeżone włosy nadawały mu pozory rozbójnicze. Wszakże senator wiedział dobrze, że pod tš powierzchownoœciš ukrywa się złote serce. Van Tromp był wyjštkowo szlachetnym i dobrym człowiekiem. Miał olbrzymiš fermę w Kantucky i wielkie mnóstwo niewolników. Alez biegiem czasu poznał nieludzkoœć i haniebnoœć niewolnictwa. Idšc za głosem sumienia sprzedał plantację, puœcił na wolnoœć wszystkich niewolników i nabył mniejszš fermę w pobliżu Ohio, gdzie zaczšł prowadzić spokojne, uczciwe życie. Na widok senatora Bearda w towarzystwie młodej kobiety z dzieckiem, Van Tromp uœmiechnšł się sarkastycznie, lecz nie wyrzekł ani słowa, czekajšc wyjaœnienia. – Czy mógłby pan ukryć tę kobietę i to dziecko, których œciga handlarz niewolników? – Myœlę, że mógłbym – odpowiedział z lekkš ironiš Van Tromp. –Proszę wejœć. –No, dzięki Bogu! Od razu wiedziałem, że nie na próżno się do pana zwracam – oœwiadczył mr. Beard. –Niech no pański handlarz zjawi się tu u mnie –zawołał Van Tromp, pokazujšc potężne pięœci – przyjmę go tak dobrze, żesię ucieszy... Mam siedmiu synów, takich dršgali jak ja... Parsknšł głoœnym œmiechem. Następnie obejrzawszy przy œwietle œwiecy uciekinierkę, potrzšsnšł kilkakrotnie głowšiwydał jakiœ dŸwięk, przypominajšcy mruczenie. Otworzył drzwi małego pokoju, zapalił tam drugš œwiecę i wezwał Elizę. –ChodŸ tu, droga. UrzšdŸ się w tym pokoju i czuj się jak u siebie w domu. Nie lękaj sięniczego. Widzisz, jaka tu ochrona – dodał, wskazujšc wiszšce na œcianie karabiny. – Nie radzę nikomu wtargnšć do mnie bez pozwolenia! ... Chłopczyk œpi, rozbierz go i ułóż. Połóż się sama i œpij w spokoju. Nic ci w tym domu nie może grozić. Wyszedł i zamknšł za sobš drzwi. –Ładna dziewczyna –odezwał się do senatora. –To czasem bywa powodem ucieczki, jeżeli kobieta ma uczciwe serce. – Nie, tu zachodzi inny wypadek – odrzekł senator i opowiedział mu historię Elizy. – Biedna kobieta!! – zauważył Van Tromp, wysłuchawszy senatora. – Polujš na niš jak na dzikie zwierzę za to,że kocha swoje dziecko! ... W piętnaœcie minut póŸniej Van Tromp konnoodprowadzał senatora do najbliższej gospody. Przy pożegnaniu senator wsunšł mu do rękidziesięć dolarów i rzekł: – To dla Elizy. Życzšc sobie nawzajem wiele dobrego, obajszlachetni mężowie zamienili pożegnalny uœcisk dłoni. ROZDZIAŁ X Wyjazd Toma Ponure słońce zimowe zaglšdało do okienekchaty wuja Toma. Posępne twarze mieszkańców harmonizowały z zachmurzonym niebem. Ciotka Chloe, wycierajšc łzy, prasowała męskie koszule z grubego płótna. Tom siedział przy niej, opierajšc głowę na rękach i czytajšc leżšcš na kolanach Biblię. Oboje milczeli. Była wczesna godzina. Dzieci spały jeszczena składanym łóżku. Po pewnym czasie Tom podniósł się, podszedł do œpišcych dzieci i patrzył na niedługo, jak gdyby przeczuwajšc, że widzi jepo raz ostatni. Ułożywszy wszystkie koszule na krzeœle, ciotka Chloe usiadła i wybuchnęła nieutulonym płaczem. –O, mój Boże –jęczała –wiem, że powinnam z pokorš znieœć ten cios, ale nie potrafię... Sił mi nie starczy... Gdybym chociaż wiedziała, gdzie będziesz i jak ci się będzie powodzić... Pani powiada, że wykupi cię za rok czy za. dwa, gdy tylko zbierze pienišdze. Ale czy żyje się tak długo na Południu? Tam zamęczajš niewolników straszliwš pracš na plantacjach. Opowiadano mi nieraz o tym. –Nie wierz, Chloe – odrzekł wuj Tom – Bóg jest nie tylko tu, ale i tam, na Południu.We wszystkim jest Jego œwięta Wola. Nam œmiertelnikom nie wolno sarkać. Dziękuję Najwyższemu Twórcy, że sprzedano mnie, a nie ciebie i dzieci. Ja sam gotów jestem znosić wszystko, o ile wam tu będzie dobrze. Cóż ja – jestem mężczyznš! Zresztš Najwyższy da mi siły, abym mógł znieœć wszystkie próby, którym mnie podda.Zresztš nie o nich należy myœleć, tylko o tych dobrodziejstwach, którymi nas dotychczas obdarzył. –Ach, wszystkie te dobrodziejstwa sš niczym wobec tych cierpień, które teraz nas oczekujš! ... Nie, pan nasz obszedł się z tobš bardzo niewdzięcznie. Sprzedał człowieka, który kierował całym gospodarstwem i myœlał nie o sobie, ani o swej rodzinie, lecz jedynie o tym, aby nie zmarnowała się najmniejsza drzazga pańska! Niech im Bóg wybaczy, ale ja nie mogę, bo swoje długi spłacajš krwiš naszych serc! –Chloe, jeœli mnie kochasz naprawdę, to niebluŸnij tak w ostatnich chwilach, jakie spędzamy ze sobš! Pomyœl o tym, że pana mego oddano pod mojš opiekę, gdy był jeszcze niemowlęciem. Nie dziw, że przywišzałem się do niego i dbam bardziej niż o siebie i o swojš rodzinę. My natomiastnie możemy wymagać wzajemnoœci: pan nasz urodził się, abyœmy mu służyli, nie zaœ aby nam służyć. Znam go dobrze i wiem, że nigdy by mnie nie sprzedał, gdybymógł się bez tego obejœć. –Och, nie przekonasz mnie –rzekła ciotka Chloe. – Lepiej o tym nie mówić. Już czas szykować się do drogi... Zresztš kupiec chyba odbierze ci wszystko. Wszystko jedno, dam co trzeba. Wycišgnęła spod łóżka niewielkš skrzynkę i zaczęła układaćw niej rzeczy męża. –Patrzaj –mówiła – tu kładę twoje flanelowe koszulki. Jeœli nie odbiorš ci, to uważaj aby nie zginęły, bo innych nikt ci nie da... Tu będš leżeć twoje nowe koszule, a stare kładę tam, widzisz?... A tu sš skarpetki. Wszystkie wycerowałam, noœ na zdrowie... Mój Boże, kto będzie cerował twoje skarpetki?! Przykucnięta nad skrzynkš ciotka Chloe oparła głowę na krawędzi i zrosiła gorzkimi łzami bieliznę męża. –Kiedy pomyœlę – rzekła po chwili, zabierajšc się znów do pracy – że nie będziesz tam miał nikogo, kto by reperował twojš bieliznę, pielęgnował cię ipocieszał, jeœli broń Boże zachorujesz, to pytam siebie: po co służyć wiernie ludziom,którzy w nagrodę mogš cię sprzedać? Ach, Boże mój! –zawołała, zrywajšc się nagle. – Zapomniałam zupełnie, że w piecu sš pierogi... Już czas wyjšć je i dać ci po raz ostatni... Gdzie będziesz miał takie pożywienie, mój biedny mężu? Dzieci obudziły się i natychmiast zerwały na równe nogi, widzšc na stole pierogi, pieczyste i konfitury, które podawano jedynie w szczególnie uroczystych wypadkach. Nasyciwszy się, zmiarkowały oco chodzi i zaczęły ryczeć, pocierajšc oczypišstkami. Tymczasem ojciec wzišł na ręce najmłodsze dziecko i pozwolił mu szarpać się za włosy i nos. Dziewczynka piszczała z uciechy. –Dziedziczka idzie do nas, sama pani ĹwˆŠj ľA48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj¸ź@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żPč c 8&c !^: "˜c €#->c $Ű;{ dziedziczka! –oznajmił Mojżesz, siedzšcy przy oknie. – To zbyteczne – odpowiedziała z goryczš ciotka Chloe. – Po co ona teraz przychodzi?? Istotnie po chwili weszła pani Shelby. Ciotka Chloe w ponurym milczeniu podała jej krzesło. –Tomie – zaczęła mrs. Shelby, blada jak trup i drżšca z podniecenia – ja chciałam...ja przyszłam... Więcej nie mogła mówić, zakończyła zdaniegorzkim łkaniem. –O pani, droga pani, niech pani nie płacze! –mamrotała, wtórujšc jej zresztš, ciotka Chloe. Zapłakał również Tom, pokrywajšc pocałunkami córeczkę, która nie przestała piszczeć i radować się. –Drogi mój Tomie – rzekła wreszcie mrs. Shelby – niestety, nie mogę ci ofiarować nic pożytecznego. Jeœli dam ci pienišdze, to ci je zabiorš. Rzeczy też ci nie zostawiš. Lecz daję ci słowo honoru, że stale będę pytać się o ciebie i że wykupię cię, skoro tylko zbierzemy odpowiedniš sumę. Do tego czasu przecierpisz, biedaku. Miej nadzieję w Bogu. Jedno z dzieci zawołało, że nadchodzi Halley. Po chwili drzwi otworzyły się z hukiem i na progu stanšł handlarz niewolników. – Gotów jesteœ, czarny filucie? – zawołał brutalnie, szpicrutš smagajšc cholewy. Tom po raz ostatni ucałował dzieci i ze skrzynkš na plecach wyszedł z chaty. Ciotka Chloe z dziewczynkš na ręku oraz chłopcy szli za nim głoœno płaczšc. Dookoła bryczki Halley ’a zebrała się gromadka starych i młodych niewolników, którzy chcieli się pożegnać z przyjacielem. Wszyscy ubolewali nad nim i głoœno narzekali na niedolę niewolnika. Kobiety płakały, spoglšdajšc nań żałoœnie. –Siadaj! –rozkazał handlarz, odsuwajšc Murzynów, którzy oglšdali go z nienawiœciš i niemš groŸbš w oczach. Tom zajšł miejsce. Halley nałożył mu na nogi okowy z łańcuchem, wywołujšc okrzyk oburzenia obecnych. –Mister Halley –rzekła drżšcym głosem mrs. Shelby –zapewniam pana, że jest to zupełnie zbyteczna przezornoœć. –Nie sšdzę, pani –odezwał się gburowato handlarz –Dzięki pani pupilce straciłem wczoraj pięćset dolarów. Nie mam zamiaru ryzykować nadal. – Szkoda, żeœ nie stracił swojej przeklętejgłowy! – szepnęła ze złoœciš ciotka Chloe. –Jaka szkoda, że nie ma panicza –powiedział ze smutkiem Tom. –Chciałbym się z nim pożegnać. Jerzy Shelby od pewnego czasu goœcił u sšsiadów i nie miał najmniejszego wyobrażenia o tym, co się działo w domu. – Pozdrówcie ode mnie panicza – dodał po chwili Tom. Halley usiadł na koŸle i z całej siły zaczšł okładać konia batem. Bryczka pomknęła po piaszczystej drodze, wiozšc Toma, który nie spuszczał smutnych oczu z domu rodzinnego. Mister Shelby nie był obecny przy wyjeŸdzie Toma. Wolał uniknšć smutnego widoku; z samego rana pojechał do sšsiada.Tymczasem bryczka Halley ’a mknęła po trakcie. Po jakimœ czasie zatrzymała się przed kuŸniš. Halley wywołał kowala i, pokazujšc mu parę ręcznych okowów, polecił: –Proszę mi zakuć tego draba po rękach i ponogach, ale jak najprędzej, bo nie mam wiele czasu. –Boże wielki! – zawołał kowal, spojrzawszy na Toma. – Wszak to wuj Tom!... Czyż mister Shelby sprzedał go?... – Naturalnie, że sprzedał. Chyba go nie ukradłem. –Sprzedać takiego człowieka! ... Nigdy bym nie uwierzył. Sir, tego człowieka nie trzeba zakuwać. Jest to najuczciwszy i najbardziej sumienny człowiek na œwiecie...–Wiem, wiem – przerwał mu Halley. – Tacywłaœnie najczęœciej uciekajš. Trzeba go porzšdnie zakuć, inaczej ucieknie ode mnie przy pierwszej lepszej okazji. –No, trudno, niech się dzieje wola Boża –odpowiedział kowal. –Czy zamierza go pansprzedać na południowe plantacje, gdzie Murzyni wymierajš jak muchy na jesieni? –I słusznie. Cóż byœmy robili, gdyby żyli długo? – odezwał się ze œmiechem Halley. – A żona i dzieci zostały u mr. Shelby? – Tak; ale to nie szkodzi, w nowym miejscudadzš mu innš żonę. Bab nie brak nigdzie. Tom nie wtršcał się do rozmowy. Siedział nieruchomo z nisko spuszczonš głowš. Nagle usłyszał tętent cwału. Ledwo się Tom obejrzał, na bryczkę skoczył Jerzy Shelby i obejmujšc za szyję starego sługę, zapłakał głoœno. –Ach, co za podłoœć! – krzyczał nabrzmiałym od łez głosem. –Nie lękam się nikogo i twierdzę wobec wszystkich, że ta sprzedaż jest podłoœciš i hańbš... Gdybym był dorosły, nigdy by się nic podobnego nie zdarzyło! ... – dodał, zaciskajšc wargi. –Drogi master Jerzy, jakże jestem szczęœliwy, że Bóg pozwolił mi się z paniczem pożegnać – odpowiedział Tom. – Trudno mi było wyjechać, nie zobaczywszy panicza. Mówišc to, Tom niechcšcy poruszył nogš – zadzwoniły kajdany nożne. –Boże wielki, jesteœ zakuty?! –zawołał nieprzytomny z oburzenia Jerzy, podnoszšcręce ku niebu. – Zabiję tego starego łajdaka... zabiję! ... –Nie master, nie zrobi pan tego –uspokajałgo Tom. – I niech pan lepiej nie krzyczy, botylko rozgniewa mr. Halley ’a, co się na mnie skupi. –W takim razie zapanuję nad sobš, chociaż przychodzi mi to z trudem... Ach, jakie to straszne. Wuju Tomie – dodał szeptem – przyniosłem ci dolara. – Na próżno master, nie przyjmę w żadnym razie – odparł wzruszony Murzyn. –Przyjmiesz, musisz przyjšć, jeœli nie chcesz mnie obrazić. Ciotka Chloe radziła przebić dziurkę w dolarze i przewlec sznurkiem, abyœ go mógł nosić na szyi pod ubraniem. Ten złodziej nie zobaczy go i nie odbierze. Niech ci mój podarunek przypomina zawsze o tym, że przyjdzie czas, kiedy przybędę po ciebie. Nie dam ojcu spokoju, zamęczę go, dopóki cię nie wykupi... – O master, czy można tak mówić o własnym ojcu? ! – Czemu nie, gdy postępuje niesprawiedliwie... –Nie wolno panu osšdzać ojca. Niech paniczzapamięta sobie moje słowa. Staraj się byćzawsze dobrym, szanuj starszych i nigdy ich nie osšdzaj. Kochaj matkę, tym bardziej, że takiej szlachetnej kobiety nie znajdziesz nigdzie na œwiecie. Czy może mi pan dać słowo, że będziesz się starał być dobrym człowiekiem? – Mogę i daję – zapewnił poważnie Jerzy. – Bóg słyszał pańskie przyrzeczenie, master. Nie gniewa się pan na mnie za to, co mówię? –O nie, miły, drogi wuju Tomie! Jakże mogęsię gniewać za to, że każesz mi być dobrymczłowiekiem? –Otóż to, mój chłopcze – przemówił czule Tom, gładzšc kędzierzawš głowę Jerzego. –Ja już jestem stary, a pan zaczyna dopiero życie. Masz wiele przyrodzonych dobrych skłonnoœci i wiele zalet i wiedzy. Korzystaj ze swej wiedzy i ze swych praw,aby czynić dobro, a wtedy rodzice będš dumni z ciebie. A rzecz najważniejsza – nigdy nie zapominaj o Bogu i Jego przykazaniach. –Będę dobrym człowiekiem, przyrzekam ci to, wuju Tomie. Postaram się być jednym z najlepszych ludzi na œwiecie... A ty nie martw się, wuju Tomie. Zobaczysz, wnet już wrócisz do nas. W tej chwili wyszedł z kuŸni mr. Halley. – Panie – zagadnšł go Jerzy – opowiem rodzicom, jak się pan z Tomem obchodzi. – A co mnie to może obchodzić!! – odpowiedział handlarz. –I jak panu nie wstyd handlować ludŸmi i trzymać ich na łańcuchu, jak dzikie bestie?–Jeœli ludzie tacy jak pan kupujš i sprzedajš niewolników, to z jakiej racji mam się wstydzić handlować nimi? –Tak, ma pan słusznoœć, mr. Halley –odpowiedział po namyœle Jerzy. –Daję słowo, że nigdy nie będę kupował ani sprzedawał ludzi! ... Dosiadł swego konia i odwrócił się od handlarza. –BšdŸ zdrów, wuju Tomie! –zawołał ze wzruszeniem. –Nie rozpaczaj i bšdŸ pewny,że cię wyzwolę! –Do zobaczenia, drogi paniczu! – odpowiedział drżšcym głosem Tom, patrzšcnań z czułoœciš i zachwytem. – Niech PanaBóg błogosławi... Oglšdał się za nim, póki nie przebrzmiał tętent konia, ostatni odgłos minionego szczęœcia. –Widzisz Tomie –rzekł Halley, rzucajšc na dno bryczki ręczne okowy –teraz nie zakuję ci ršk. Lecz uprzedzam cię, przy najmniejszym podejrzanym ruchu, zakładam ci na ręce łańcuchy. Obchodzę się dobrze z Murzynami, którzy mi nie odpłacajš złem za dobre. Tom zapewnił go, że nie ma najmniejszego zamiaru uciekać. Zresztš czy mógłby to uczynić, skoro ma nogi zakute. Lecz Halley zawsze w ten sposób zaczynał rozmowę z niewolnikami, aby ich pouczyć o skutkach nieposłuszeństwa. ROZDZIAŁ XI Starzy znajomi W chłodny i deszczowy wieczór przed niewielkš oberżš w Kentucky zatrzymał się jeŸdziec. Zsiadł z konia i wszedł do ogólnejsali. Przy stołach siedzieli zdrowi i barczyœci obywatele w bluzach myœliwskich,z kapeluszami na głowach i w długich butach. Rozpierali się na z grubsza skleconych krzesłach, trzymajšc ręce w kieszeniach, wycišgajšc przed siebie nogi i nieustannie przeżuwali coœ w ustach, bryzgajšc na wszystkie strony œlinš. Kilku siedziało przy kominku trzymajšc nogi na żelaznej kracie. Za bufetem stał oberżysta, również wysokii mocno zbudowany, o dobrodusznej fizjonomii i wesołych oczach. Czarni kelnerzy krzštali się, biegali, omal nie wywracajšc się o stoły, krzesła i wycišgnięte dolne kończyny goœci. JeŸdziec, który wszedł do izby, był drobnym ale krzepkim staruszkiem o sympatycznym wyrazie twarzy. Był porzšdnie ubrany i sprawiał wrażenie człowieka z lepszego towarzystwa. Sam wniósł swš walizę i parasolkę, usiadł w odległym kšcie i złożył swój bagaż pod krzesłem. Po czym rozejrzał się w około iz obrzydzeniem zerknšł na swego sšsiada, który zadarł nogi do góry i gorliwie pluł naprawo i na lewo. –Co jest? – zapytał starzec jednego z myœliwych, skupiajšcych się przed naklejonym na œcianie afiszem. – Rysopis zbiegłego Murzyna – brzmiała odpowiedŸ. Starzec, nazwiskiem Wilson, wyjšł z kieszeni okulary, przetarł je, podszedł do afisza i przeczytał co następuje: „Od niżej podpisanego właœciciela zbiegł młody niewolnik, imieniem Jerzy. Wysokoœć – pięć stóp szeœć cali, kolor twarzy biały, włosy kędzierzawe, wykształcony, umie pisać i czytać. Prawdopodobnie będzie udawał białego. Na plecach i grzbiecie głębokie blizny, na prawej ręce wypalona litera G. Przyrzekam czterysta dolarów temu, kto dostarczy mi go żywego albo przyniesie dowód, że go zakatrupił... Starzec dwukrotnie przeczytał ogłoszenie, jakby uczył się na pamięć. Sšsiad jego podniósł się, wyprostował potężne barki i podszedł również do ogłoszenia. – Ach, to tak –rzekł, przebiegłszy oczymatreœć. –To splunięcia warte! –dodał, splunšł na œrodek plakatu i wrócił na miejsce. – Co pan zrobił?? – odezwał się oberżysta.– Tak nie można... – Dlaczego nie można?? Nie można plunšć na ten nędzny œwistek? ! Ja bym z przyjemnoœciš splunšł w mordę osobnikowi,który to nabazgrał. Na pewno szubrawiec; gdyby był dobrym człowiekiem, nikt by od niego nie uciekał... Takie ogłoszenia – to hańba naszego kraju. –Mówišc prawdę, pan ma słusznoœć –odpowiedział gospodarz i powstrzymał sięod uwag, gdy inni myœliwi, idšc za przykładem swego kolegi, jęli zapluwać ogłoszenie. –Tak, pan ma najzupełniejszš słusznoœć –zwrócił się mr. Wilson do sšsiada, wybaczajšc mu nawet niezbyt wykwintne maniery. –Muszę panu powiedzieć, że znam dobrze niewolnika, którego opisuje ogłoszenie. Szeœć lat pracował w mej fabryce i był najlepszym robotnikiem. Wynalazł nawet maszynę, niezmiernie cennši udoskonalajšcš produkcję. Maszyna ta obecnie jest bardzo rozpowszechniona. Jegowłaœciciel ma na niš patent. –Trzeba jednak przyznać –wtršcił się siedzšcy opodal myœliwy o grubych rysach twarzy i o złym spojrzeniu – że uczeni niewolnicy sš zawsze ambitni i zuchwali. Dlatego bije się ich i piętnuje. Nie karano byich, gdyby byli posłuszni. – Tak, niełatwo jest człowieka przemienić w bydlę – sucho odcišł się pierwszy myœliwy. –Mogę pana zapewnić, że uczeni Murzyni absolutnie nie przynoszš żadnej korzyœci właœcicielowi –kontynuował tamten, puszczajšc mimo ucha wzgardliwe odezwanie się swego rozmówcy. – Nikomu się nie chce tolerować ich zadartych nosówibohaterskich min. –Gdybym miał pańskie przekonanie, prosiłbym Boga, aby stworzył specjalnie dla mnie rasę niewolników bez duszy i uczuć, w rodzaju kamiennych bałwanów. Tymczasem przed oberżę zajechał niewielkipowóz, zaprzężony w jednego konia. Pasażer, młody człowiek, bardzo przystojny, o dystyngowanej szlachetnej prezencji wszedł do izby wraz ze swym służšcym Murzynem, niosšcym bagaż. Goœcie z zaciekawieniem obejrzeli przybysza. Wysoki, zgrabny, miał twarz Hiszpana: smagłš, o dużych czarnych oczach, o jedwabistych kruczych włosach, o małych pięknych ustach i orlim nosie. Ze spokojnš pewnoœciš siebie wyminšł zręcznie labirynt wycišgniętych nóg, ruchem ręki wskazał służšcemu miejsce, gdzie ma złożyć bagaż, zdjšł kapelusz, ukłonił się zebranym, po czym podszedł dolady i podał swe nazwisko: Henry Buttler z Ocklandu hrabstwa Shelby. Odwróciwszy się,zauważył ogłoszenie, podszedł i przeczytał. –Jim –rzekł następnie do służšcego –zdajemi się, że spotkaliœmy tego niewolnika. Przeczytaj i powiedz mi, co myœlisz o tym. – Tak, to prawda, panie – odpowiedział Murzyn. – Nie zwróciłem tylko uwagi na piętno. –Ja również – odezwał się Henry Buttler, po czym zwrócił się do gospodarza i poprosił o osobny pokój. Na znak gospodarza służba pospieszyła przygotować najlepszy pokój dla bogatego na pozór znamienitego goœcia. Ten tymczasem usiadł spokojnie i zagadnšł swego sšsiada. Fabrykant Wilson od pierwszej chwili nie spuszczał oka z przybysza. Wydawało mu się, że spotkał go już kiedyœ, ale nie mógł sobie przypomnieć gdzie i kiedy. Wkrótce jednak przypomniał sobie i zaczšł się wpatrywać w młodego człowieka takim smutnym i wylękniałym wzrokiem, że zwrócił na siebie jego uwagę. –A, mister Wilson! – zawołał Henry Buttler, podchodzšc doń i podajšc mu rękę. – Ledwo pana poznałem. Ileż to czasu nie miałem szczęœcia widzieć pana... Może mniepan już zdšżył zapomnieć? W takim razie pozwoli pan, że się przypomnę. Jestem Henry Buttler z Ocklandu z hrabstwa Shelby.– Pamiętam już, pamiętam... Bardzo mi miło– wymamrotał mr. Wilson. Kelner wrócił i oznajmił, że pokój jest gotowy. –Mr. Wilson, chciałbym panu powiedzieć coœ interesujšcego. Czy nie byłby pan łaskaw wstšpić do mego pokoju na chwilę? – zapytał Buttler. Starzec wstał i poszedł za młodym elegantem. Numerowy zaprowadził ich do obszernego pokoju na drugim piętrze. Młody człowiek stanšł przed mr. Wilsonemiskrzyżowawszy ręce na piersiach, zajrzał mu prosto w oczy. – Jerzy, to ty? – krzyknšł starzec, cofajšc się o krok. Czytelnicy moi prawdopodobnie domyœlili się,że młody wytworniœ jest mężem Elizy, że to jego rysopis był podany w ogłoszeniu. – Tak, to ja – odpowiedział spokojnie. – Tak mi się zdawało, ale nie chciałem zaufać swym zmysłom... – Tak, przebrałem się znakomicie – z uœmiechem powiedział mulat. –Przyciemniłem sobie trochę twarz, aby wyglšdać na Hiszpana i poczerniłem włosy. W ten sposób nikt nie posšdzi mnie o identycznoœć z poszukiwanym niewolnikiem. – O, Jerzy, rozpoczšłeœ niebezpiecznš grę.– Nie szkodzi. Jeœli przegram, zapłacę głowš. Trzeba zaznaczyć, że ojciec Jerzego był białym, matka zaœ jednš z owych pięknych czarnych niewolnic, które sš zdane na łaskę kaprysów i pożšdań swych tyranów. Ojciec Jerzego należał do jednej z najstarszych i najszlachetniejszych rodzin w Kentucky i Jerzy odziedziczył po nim swšpięknš, arystokratycznš, na wskroœ europejskš powierzchownoœć, swój œwietnyumysł i nieugiętš dumę. Mister Wilson walczył ze sobš: chciał pomóc Jerzemu, a jednoczeœnie brzydził się wykroczeń i bezprawia. –A więc uciekłeœ, Jerzy? – odezwał się pokrótkiej pauzie. – Wiesz, że to mnie bardzomartwi... Jako człowiek szczery, muszę ci to powiedzieć. – Czemu to pana martwi?? – uœmiechnšł się Jerzy. – Ponieważ naruszyłeœ prawo swego kraju – odparł Wilson. –Czy można mówić o moim kraju? – zapytał z goryczš mulat. –Nie znam innego kraju poza mogiłš, w której dawno bym jużchciał spoczšć. – Nie należy tak mówić. Twoje słowa dyktuje pycha, potępiona przez Pismo Œwięte... –Niech się pan nie powołuje na Pismo Œwięte –zawołał Jerzy z groŸnym błyskiem w oczach. –Odwołuję się bezpoœrednio do Pana Boga i proszę Go, abyosšdził, czy popełniam grzech, szukajšc wolnoœci osobistej... –Rozumiem cię, Jerzy – rzekł wzruszony fabrykant. –Ale poczuwam się do obowišzkupowstrzymać cię od błędnej drogi. Doprawdy, to ryzykowna i niebezpieczna próba i wštpię, czy ci się powiedzie. Jeœli zie do nas, sama pani ĹwˆŠj ľA48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj¸ź@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż%P?c &zc ' @ (I c €)V,ď c *E:% cię schwytajš, będziesz ostatecznie zgubiony. Skatujš cię w najstraszliwszy sposób, a potem sprzedadzš na Południe. –Wiem o tym, mister Wilson –odparł spokojnie Jerzy i pokazał ukrytš pod surdutem parę pistoletów i nóż myœliwski. –Oto moja odpowiedŸ, żywcem mnie nie wezmš. Albo wolnoœć, albo szeœć stóp ziemi.– Ach, Jerzy, co ty mówisz... Zastanów się:wykraczasz przeciwko prawom swego kraju. –Znowu mego kraju! Niechże pan zrozumie,że wy, ludzie wolni, macie swój kraj, ale nie my, niewolnicy. I jakie możemy mieć prawa? Sami praw nie stanowimy, a tych, które się nam narzuca, nie możemy uznać, ponieważ służš jedynie do ujarzmiania nas. Niech mnie pan uważnie wysłucha, a dopiero potem niech pan mnie osšdzi... Przede wszystkiem proszę mi odpowiedzieć na jedno pytanie; czyż nie jestem takim samym człowiekiem, jak pan? O tak, jestemtaki sam, jak wszyscy ludzie. Ojciec mój był tutejszym arystokratš, ale dbał o mnietyle, że po jego œmierci sprzedano mnie wraz z końmi i psami, aby spłacić długi nieboszczyka. Sprzedano również matkę mojš i wszystkie jej dzieci. Każde otrzymało innego właœciciela. Gdy na licytacji nastšpiła na mnie kolej, matka rzuciła się do nóg mego nabywcy, błagała go, aby kupił jš także, aby nie odrywał jejod ostatniego dziecka. W odpowiedzi odrzucił jš kopnięciem. Widziałem jak matka upadła, zalewajšc się krwiš. Słyszałem jej rozdzierajšce serce krzyki iszlochanie, gdy nabywca przytroczył mnie do siodła, aby mnie zabrać ze sobš... – Ach, jakie to straszne! –Starszš siostrę, dziewczynę wyjštkowej urody, kupił mój pan. Z poczštku bardzo sięz tego cieszyłem. Ale wkrótce stała się dlamnie Ÿródłem nowych katuszy: słyszałem, jak jš nieustannie okrutnie torturowano. I ja nie mogłem jej pomóc! A wie pan, mr. Wilson, dlaczego znęcano się nad niš? Ponieważ broniła dziewiczego honoru, którego wasze prawa odmawiajš niewolnicom! W końcu skuto jš z partiš niewolników i wysłano na rynek do NowegoOrleanu. Od tej pory nie wiem, co się z niš stało... Tymczasem rozwijałem się mimo niesprzyjajšcych warunków. Upłynęły lata, długie lata. Nie miałem ojca, ani matki, anisióstr, ani braci – słowem nikogo, kto by mnie przytulił do siebie i pocieszył. Nie doznałem nic prócz uderzeń, głodu i chłodu... Tak, mr. Wilson, byłem tak wygłodzony, że zbierałem kostki, którymi gardziły psy. I nikt nie powiedział mi dobrego słówka, dopóki nie oddano mnie do pańskiej fabryki... Potem spotkałem swojš pięknš żonę. Wie pan, jaka ona piękna i dobra? Pobraliœmy się. Byłem szczęœliwy. Niestety –niedługo. Właœciciel zabrał mnie z fabryki i kazał mi harować na roli. Żeby mnie ostatecznie poniżyć i torturować, zażšdał, abym rzucił żonę i poœlubił innš niewolnicę... Widzi pan zatem, że nie było takiej podłoœci, takiego okrucieństwa, takiej niesprawiedliwoœci, której nie dopuszczałaby wasza sprawiedliwoœć. I wywymagacie, abym szanował kraj, w którymobowišzujš takie prawa! Nie, to nie jest mój kraj. Ojczyznš mojš będzie Kanada, jeœli dotrę tam, albowiem prawa tamtejsze będš mnie bronić. Do ostatniej kropli krwi będš walczył o wolnoœć. Tak walczyli moi przodkowie, ojcowie mego ojca, tak ja będęwalczył. Podczas przemowy Jerzy chodził z kšta w kšt i żywo gestykulował. Oczy jego to zachodziły łzami, to zapalały się groŸnymi błyskami. Słuchacz jego był wzruszony. Miał łzy w oczach. – A propos, gdzie jest pańska żona? – zapytał. –Uciekła z naszem dzieckiem, mr. Wilson i nie wiem, gdzie się teraz znajduje. Być może, nigdy się już nie zobaczymy na tym œwiecie. Mister Shelby zabrnšł w długi. Abysię z nich wywikłać, nie wahał się skorzystać z praw tego kraju, pozwalajšcych odrywać dzieci od matek! – z goryczš odpowiedział Jerzy. –Jakie to wszystko okropne! –mruczał fabrykant, szperajšc w kieszeniach – maszrację, mój drogi... Proszę cię, weŸ to – dodał, podajšc Jerzemu paczkę banknotów – to ci się może przydać. – Nie, nie, dziękuję, drogi mój panie Wilson– zawołał Jerzy. – Nie przyjmuję. Uczyniłpan dla mnie wiele dobrego. Nie chcę, aby pan się kompromitował. Dziękuję z całego serca, ale ofiary nie przyjmę. Przypuszczam, że mi wystarczš te pienišdze, które mam. – Bierz, bierz, Jerzy. Proszę cię bardzo. Zrób mi tę przyjemnoœć, mój chłopcze. –Jeżeli to panu sprawia przyjemnoœć, to przyjmę, ale pod warunkiem, że pozwoli mi pan zwrócić dług, skoro się urzšdzę w wolnym kraju. –Ależ tak... Muszę ci jednak powtórzyć, że narażasz się, rozjeżdżajšc otwarcie po kraju. Cóż to za Murzyn towarzyszy ci? –Człowiek pewny. W zeszłym roku uciekł do Kanady, ale wrócił, ponieważ dowiedziałsię, że właœciciel mœci się na jego matce. Wrócił, aby przy pierwszej lepszej sposobnoœci uciec wraz ze swš matkš. –I co się z niš stało? –Jest jeszcze u właœciciela. Nie mógł jej dotychczas oswobodzić. Tymczasem odprowadzi mnie do Kanady i tam poleci swym przyjaciołom, a potem wróci tu po matkę. –Zdumiewacie mnie swš odwagš, Jerzy. Jakże mogłeœ tak œmiało wkroczyć do przepełnionej oberży. Mógł tu być jakiœ znajomy... –Czyż poznałby mnie? Jim jest też pewny, gdyż właœciciel jego mieszka po tamtej stronie. Zresztš dawno już zaniechano poszukiwań za Jimem. – A piętno na twej ręce?? –Otóż i ono –odparł mulat i, zdjšwszy rękawiczkę, pokazał œwieże piętno. –To ostatni znak życzliwoœci i dobroci mego właœciciela... Nie będę pana dłużej tu zatrzymywał. Przenocuję w tej gospodzie, a nazajutrz rano wyruszę w drogę. Spodziewam się, że następnš noc spędzę potamtej stronie Ohio. Będę podróżował w dzień, będę zajeżdżał do najbardziej uczęszczanych hoteli i jadał przy wspólnych stołach. Najlepszy to sposób uniknięcia podejrzeń... Żegnaj pan, drogi panie, dziękuję panu za wszystko i życzę wszyst ki ego najlepszego... Jeœli usłyszy pan, że mnie schwytano, to wiedz, że nie żyję. Wymienili ze sobš serdeczny uœcisk dłoni. Mister Wilson po omacku kierował się ku wyjœciu. Było dosyć jasno, ale wzruszenie przesłoniło mu oczy mgłš. Jerzy w zamyœleniu odprowadzał go wzrokiem. Naraz błysnęła mu w głowie jakaœ myœl. Dogonił starca i wprowadził go z powrotemdo pokoju. Zamknšł za nim drzwi i z wysiłkiem powiedział: –Mister Wilson, przyznaję panu słusznoœć: istotnie narażam się na wielkie niebezpieczeństwo. Oprócz mojej żony nie mam nikogo, kto by się przejšł mojš œmierciš i pożałował mnie... Tak, a ona będzie się zamartwiać i tęsknić, ponieważ kocha mnie. Proszę pana bardzo, jeœli się dowiesz, gdzie moja żona się znajduje to przeœlij jej tę szpilkę, którš mi podarowałana Boże Narodzenie... Z zapewnieniem, że kochałem jš do ostatniej chwili życia... Czy zechce pan wyœwiadczyć mi tę przysługę? –O, przyjacielu, rozumie się, o ile mi się tylko uda! – odpowiedział starzec, ujmujšc drżšcymi palcami szpilkę i połykajšc łzy. – Niech jej pan powie, że pragnę, aby na zawsze została w Kanadzie, o ile tam tylko dotrze. Niech jej pan powie, aby wychowała naszego syna jako wolnego obywatela kraju wolnoœci. –Dobrze, Jerzy, wykonam twoje polecenie. Ale da Bóg, że szczęœliwie dotrzesz do Kanady. Wszechmocny nie odmówi ci pomocy. Miej nadzieję w Bogu... –Czy istnieje taki Bóg, w którym można pokładać ufnoœć? ! –zawołał Jerzy z takš rozpaczš, że fabrykant przestraszył się. –Nie przeczę, że dla was istnieje Bóg, ale czy jest on naszym Bogiem? –Nie bluŸnij, mój synu. Bóg istnieje, istnieje, to nie ulega wštpliwoœci. Otoczony chmurami i mrokiem, ale tronem jego jest prawda i sprawiedliwoœć. Jeżeli nie na tym œwiecie, to na tamtym dobro zatriumfuje, azło zostanie ukarane! Jerzy zastanowił się, po czym rzekł: – Dziękuję panu za słowa pociechy. Rozstali się w milczeniu. ROZDZIAŁ XII Na licytacji i na okręcie Handlarz niewolników i jego ofiara mknęli traktem, zatopieni w rozmyœlaniach. Halley, ogarniajšc Toma spojrzeniem znawcy, taksował go w myœlach i kalkulował, ile można na nim zarobić. Tom zaœ wspominał teksty Pisma Œwiętego, które by pozwoliły mu łatwiej znosić przeciwieństwa losu. Handlarz wycišgnšł z kieszeni kilka gazet i z uwagš zaczšł przeglšdać ogłoszenia. „Wyprzedaż licytacyjna Murzynów. W zgodzie z decyzjš sšdu z dnia 20 lutego przed Pałacem Sprawiedliwoœci w mieœcie Washington w stanie Kentucky odbędzie się wyprzedaż z licytacji następujšcych Murzynów: Hagar –lat 60, Johna – lat 30, Bena – 21, Saula 25, Alberta –14. Wyprzedaż odbędzie się na korzyœć wierzycieli i spadkobierców Jessy Blackforda ”. –Trzeba będzie pojechać na tę licytację –odezwał się na głos Halley –a więc najbliższy kierunek –Washington. Skoro tylko przybędziemy do miasta, zamknę cię, dopóki nie załatwię swych interesów. Tom zachował milczenie i tylko pomyœlał: na pewno ci wszyscy wystawieni na sprzedaż niewolnicy majš bliskich, rodziców, żony, dzieci, z którymi także trudno im będzie się rozstać! Poza tym obrażała go nieufnoœć handlarza, wiedział bowiem zbyt dobrze, że jest nieuzasadniona. Wieczorem Halley i jego milczšcy towarzyszprzyjechali do Washingtonu. Halley zostawił Toma w więzieniu, sam zaœ zajechał do najlepszego hotelu. Nazajutrz, 20 lutego ogromny tłum zebrał się przed Pałacem Sprawiedliwoœci. Niewolnicy tworzyli osobnš grupkę. Hagar, prawie że œlepa wyglšdała bardzo staro, starzej, niż na lat szeœćdziesišt. Była zgarbiona i ledwie trzymała się na spuchniętych z reumatyzmu nogach. Przy niej siedział jej syn, Albert, ładny i zdrowy czternastoletni chłopak. Było to ostatnie dziecko, które jej zostawiono; pozostałe dzieci sprzedano jużdawno na Południe. Trzymajšc na głowie chłopca drżšcš rękę, z przerażeniem patrzała na każdego; kto zbliżał się i oglšdał go. –Nie lękaj się, ciotko Hagar –szepnšł jej na pocieszenie John – mister Tomasz jest poczciwym człowiekiem i przyrzekł sprzedać was jednemu nabywcy. –A jużci, mogę się jeszcze przydać –odpowiedziała Hagar – umiem gotować, myć, szyć... Jeœli kupiš mnie tanio, to nic natym nie stracš... W tej chwili do gromadki podszedł Halley. Rzucił przelotne spojrzenie na cały transport „towaru ”, po czym przysunšł się do Johna, otworzył mu usta, zajrzał, pomacał dzišsła i zęby, potem kazał Murzynowi wyprostować się i przerobić kilka ruchów gimnastycznych, które by pozwoliły okreœlić siłę jego mięœni. Następnie przeszedł do innych i poddawał ich równie szczegółowemu badaniu. Gdy kolej doszła do Alberta, matka jego z niepokojem odezwała się: – Ten chłopak nie będzie sprzedany beze mnie. Nas sprzedajš razem. Jestem jeszczesilna i mogę pracować, ciężko pracować. –Możesz pracować na plantacjach? – odpowiedział szyderczo Halley – od razu widać jaka z ciebie robotnica! Zadowolony z żartu zapalił cygaro, włożył kapelusz na bakier i wsunšł ręce do kieszeni. – Jak się panu towar podoba?? – zapytał go jeden z licytatorów Tomasz Flint. – Niczego sobie. Wzišłbym cały transport z wyjštkiem tej starej ruiny. – Ale chcš jš sprzedać razem z chłopcem – zauważył licytator. –Komu może przydać się stara wiedŸma? – odpowiedział ze œmiechem handlarz. – Niewarta nie tylko chleba, który trzeba jej będzie dawać, ale nawet szczypty soli. – A zatem nie bierze jej pan?? –Oczywiœcie, że nie. Co ja, wariat jestem, aby płacić za takš starzyznę i utrzymywać jš! Nie, pokorny sługo, nie jestem takim głupcem. –A jednak i takie znajdujš swych amatorów.Ona może się jeszcze przydać do różnych robót; przy tym sprzedadzš jš za grosze. – Nawet za darmo jej nie wezmę!! –Szkoda, wielka szkoda! Chłopiec jest najmłodszym synem i ostatnim z licznej rodziny. Powiadajš, że stara jest tak do niego przywišzana, iż umrze, gdy się ich rozłšczy. –Zbyt ciężko pracuję, aby trwonić pienišdzena filantropię. Zresztš już dawno powinna była zdechnšć; na pewno na tamtym œwiecie szukajš jej ze œwieczkš. Nie ma już o czym mówić. Chłopca kupię, aby go sprzedać na plantacje. Będzie z niego korzyœć. – Biedna kobieta!! Jakże będzie cierpiała! ...– Nie ona pierwsza i nie ostatnia. W tej chwili nadszedł taksator. Hagar odruchowo uœcisnęła syna. – Nie odchodŸ ode mnie mój kochany. Sprzedadzš nas razem. –O mamo, lękam się, że nie –odpowiedział chłopak, patrzšc na niš załzawionymi oczyma. –Ależ na pewno –twierdziła staruszka, pragnšc przekonać nie tyle syna, co siebie samš – nie może być inaczej... Umrę bez ciebie. I oto taksator oznajmił, że licytacja się zaczyna. Wkrótce wszyscy niewolnicy, z wyjštkiem Hagar i jej syna zostali sprzedani po wysokich cenach, œwiadczšcych o wielkim popycie na tego rodzaju „towar ”. – PodejdŸ chłopcze, pokaż się! – zawołał wreszcie taksator. – Niech pan nas razem sprzeda, błagam pana – zawołała Hagar. –Milcz babo! – krzyknšł brutalnie taksator.–Nie twoja rzecz, jak go sprzedamy... No chłopcze, podskocz trochę, pokaż swš zwinnoœć! Chłopiec pobiegł do estrady, wycierajšc łzy, które gradem spływały mu po policzkach. Za nim rozległ się rozdzierajšcyjęk. Albert miał wielkie powodzenie. Przetarg był bardzo ożywiony, handlarze przelicytowywali się, lecz w końcu zwyciężył Halley. Prócz chłopca nabył jeszcze dwóch dorosłych niewolników. Chłopak podszedł do swego właœciciela ze spuszczonš głowš. Ale po chwili podniósł jši spojrzał na drżšcš z przerażenia matkę. –Panie miłosierny, niech pan i mnie kupi... Na miłoœć Boskš, niech mnie pan kupi... Ja umrę na pewno, jeœli pan mnie nie kupi! –krzyczała nieszczęœliwa matka, padajšc Halley ’owi do nóg i chwytajšc go za ręce. – O wiele prędzej umrzesz, jeœli cię kupię – odezwał się ze œmiechem handlarz. Biednš staruszkę nabył sam licytator Tomasz Flint, który w duszy przyrzekł sobie uspokoić jš i ułatwić jej życie, o ile to będzie możliwe. Tłum zaczšł się rozchodzić. Żegnajšc się, sprzedani Murzyni otoczyli starš Hagar, której rozpacz nie miała granic. – Wszystko jest w rękach Najwyższego. Nie trać nadziei ciotko Hagar – pocieszał jš John. – Jakš jeszcze mogę mieć nadzieję?? – odpowiedziała nieprzytomna z bólu. – Nie mów tak, droga matko – odezwał sięAlbert. – Dzięki Bogu, że nabył cię dobry pan. –Cóż mam z tego? Na co mi jego dobroć? –rozpaczała Hagar. – O, Albercie, drogie moje pisklę! Ostatnie z gniazda! ... Boże, co mam teraz... – Zabierzcie jš!! –rozkazał Halley – widzicie, że to jš tylko męczy... Zakuł kupionych niewolników w kajdany i zapędził ich do więzienia. W kilka dni potem wsiadł z nimi na statek „Piękna rzeka ”, odbywajšcy kursy na rzece Ohio. Statek wesoło sunšł w dół rzeki. Pogoda była rozkoszna. GwieŸdzista flaga wolnej Ameryki trzepotała w przezroczystym powietrzu. Radosna pogoda udzielała się pasażerom i załodze. Jedynie niewolnicy niebrali w tym udziału; siedzšc lub leżšc na pakach bagażowych, półszeptem opowiadali sobie swoje smutne przeżycia. –Chłopcy! – zawołał z góry Halley –mam nadzieję, że nie nudzicie się razem! W każdym razie starajcie się, abym nie ujrzałponurych gęb. Jeœli będziecie się zachowywać jak należy, to nic złego wam się nie stanie. Ale czyż mogli nie mieć „ponurych gęb ”, skoro oderwano ich od najdroższych osób, chyba już na zawsze? ! Na jednym z przystanków któryœ z licznychajentów Halley ’a wywołał go na brzeg. Wkrótce handlarz wrócił w towarzystwie Murzynki z dzieckiem. Nowa pasażerka usiadła na pokładzie i zaczęła się bawić z dzieckiem. Halley podszedł do niej i powiedział jej z obojętnšminš kilka słów. Murzynka przeraziła się i zawołała: – Nie, to niemożliwe! Nie mogę uwierzyć! –Jeœli nie wierzysz mi, to chyba uwierzysz dokumentom –odparł Halley, pokazujšc jej jakiœ papier. –Jest to akt kupna stwierdzajšcy, że pan twój sprzedał kobietę Lucy i jej dziecko handlarzowi Halley ’owi. Nieszczęsna kobieta krzyknęła i zemdlała. Ocucona przez Halley ’a, zaczęła gorzko płakać. –Jakże mnie podstępnie oszukano! – płakała – mój pan zapewniał mnie, że wysyła mnie do Luiswille do restauracji, gdzie pracuje mój mšż... Tak się cieszyłam,tak się cieszyłam! Wytarła łzy, przycisnęła do siebie dziecko,usiadła na kuferku i wbiła nieruchome spojrzenie w rzekę. – Bogu dzięki, z tš niewiele będzie kłopotu – pomyœlał Halley. Istotnie, młoda niewolnica uspokajała się w miarę oddalania od brzegu. Chłopczyk o nas, sama pani ĹwˆŠj ľA48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj¸ź@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż+Pž c ,ƒ -‘y c €. Ë< /Ő%;c€04L Osiedzšc na jej kolanach ze œmiechem wycišgnšł ręce do kršżšcych w powietrzu ptaków. – Miłe dziecko – zagadnšł niewolnicę, któryœ z pasażerów – ile ma miesięcy?? – Dziewięć i pół – odpowiedziała Lucy. Pasażer oglšdał go przez chwilę, po czym podszedł do Halley ’a i rzekł: –Nabył pan doskonały towar. Dziewczyna jest wcale niezła, a dziecko wyroœnie na olbrzyma. Zamierza pan wywieŸć na Południe? Halley skinšł potakujšco. – Na plantacje?? Ale gdzie ona podzieje dziecko? – kontynuował nieznajomy. – Sprzedam je przy pierwszej sposobnoœci.–Ile pan żšda? Może bym go wzišł. Skoro pan chce go się pozbyć, daję panu dziesięć dolarów. –Co, pan drwi ze mnie? –odpowiedział z godnoœciš Halley –za rok wart będzie sto dolarów, a za dwa lata – dwieœcie. Teraz oddałbym go za pięćdziesišt, ani centa mniej. –To pan się ze mnie œmieje! Dam panu najwyżej trzydzieœci dolarów. Nie opuszczęani centa. – Opuszczam pięć, więcej nie mogę! – No, niech i tak będzie – zgodził się nieznajomy – chłopczyk wpadł mi w oko. – Gdzie się pan zatrzymuje?? – W Luiswille. –Doskonale. Przybędziemy tam o zmroku. Chłopak będzie spał. WeŸmiemy go ukradkiem, trzeba tylko będzie uœpić czujnoœć matki. Wieczorem, gdy statek przybył do Luiswille, nabywca dziecka podszedł do Lucy i rzekł: –Słyszałem, jak mówiłaœ, że mšż twój pracuje w restauracji w Luiswille. Może wysłano go na przystań po goœci. IdŸ na schody i rozejrzyj się. Ja tymczasem potrzymam dziecko. Lucy bez wahania oddała mu dziecko i wybiegła na schodki. Nieznajomy zaœ porozumiewawczo skinšł Halley ’owi, wmieszał się w tłum i niezauważony przez Lucy opuœcił statek. Skoro statek odbił od brzegu, rozczarowana Murzynka wróciła na miejsce, gdzie stał nieznajomy z dzieckiem.Ale tu zastała jedynie Halley ’a. – Moje dziecko... gdzie jest moje dziecko? – zawołała przerażona. –Nie ma go już na statku –odpowiedział Halley –skorzystałem z okazji i sprzedałemgo w dobre ręce. Serce Halley ’a dawno już się obróciło w kamień. Rozpacz Lucy nie wywarła na nim żadnego wrażenia. Lękał się tylko skandalu.Ale Lucy nie zamierzała wywoływać skandalu. Nowy, nieoczekiwany cios całkowicie sparaliżował jej wolę. Osunęła się bezwolnie na kuferek i zastygła w bolesnym, pełnym niewypowiedzianej rozpaczy bezruchu. Jednak Halley nie był spokojny. Kršżył dookoła niej i obrzucał jš strwożonym spojrzeniem. Niepokoił go jej zbytni spokójimilczenie. Tom, który był œwiadkiem całego incydentu, litował się nad biednš kobietš, nie mogšc jej pomóc. Zbliżył się do niej i uspokajał jš słowami pociechy. Ale biedna kobieta odpowiedziała mu cichym, przecišgłym jękiem. Tom usadowił się przyniej, złożył ręce na jej głowie i cichym, nabrzmiałym od łez głosem, zaczšł jej prawić o Bogu, o Jego bezgranicznym miłosierdziu. Ale był to głos wołajšcego napuszczy. Czy Lucy mogła w tej chwili przejšć się słowami Toma?! Powoli cisza zaległa okręt. Pasażerowie ułożyli się do snu, aby ze œwieżym zapasemsił przystšpić nazajutrz do nowych wrażeń. Nie rozlegał się żaden dŸwięk, prócz huku maszyn i plusku rzeki. Tom zdrzemnšł się na worku z wełnš, w pobliżunieszczęsnej Lucy. Tylko ona, podstępnie oszukana żona i matka, nie zmrużyła oka tej nocy na statku. Nad ranem Tom ocknšł się znienacka. Zdawało mu się, że wyminšł go jakiœ czarny cień i z hukiem wpadł do wody. Rozejrzał się wokoło –na miejscu, gdzie siedziała Lucy, nie było nikogo. Przerażonyniewolnik pytał się majtków, czy nie widzieli Murzynki – odpowiedzieli przeczšco. Tylko sternik słyszał jakiœ głuchy dŸwięk. Tom z rozpaczš w sercu wrócił na swe miejsce i zmówił modlitwę za biednš desperatkę. Samobójstwo Lucy nie wzruszyło Halley ’a. Przywykł do tego rodzaju nieszczęœliwych wypadków. Nie obchodził go los niewolnicy –zasmucała go jedynie strata pieniężna. Skreœlił Lucy z listy i zastanowił się nad sposobem powetowania straty. ROZDZIAŁ XIII U kwakrów Teraz przejdziemy do innego, bardziej sielankowego obrazu. Wejdziemy do przestronnej, jasnej i czystej kuchni o dwóch oknach i doskonale zacišgniętej pastšpodłodze. W dużym starannie wybielonym piecu wesoło trzeszczy płomień. Na półkach moc naczyń. Między oknami stoi okršgły stół i kilka krzeseł, przy œcianie ustawione sš stołki i fotel bujajšcy. Na krzeœle siedzi nasza dawna znajoma Eliza i zajmuje się ręcznš robótkš. Schudła bardzoi pobladła. Ale za to spojrzenie, którym œledzi wesoło bawišcego się na podłodze syna, nabrało stanowczego i bardziej œwiadomego wyrazu. Obok niej starsza kobieta przemywa brzoskwinie. Mimo szeœćdziesięciu lat, zachowała młodš jeszcze i dostojnš urodę.Z kroju szarej sukni, z białego czepka i długiego szala, zarzuconego na plecy, można wnosić, że należy do sekty kwakrów.Mrs. Rachela Haliday, kołyszšc się na skrzypišcym z lekka fotelu odezwała się doElizy: – Więc chcesz koniecznie uciec do Kanady??–Tak, pani – odpowiedziała stanowczo Eliza–tu grożš mi liczne niebezpieczeństwa. Zajmę się tam byle czym. Mam nadzieję, że Bóg mnie nie opuœci. – A jednak szkoda mi się z tobš rozstać. Wiesz, że możesz u nas być, dopóki zechcesz. –Dziękuję pani z całego serca za dobroć. Ale naprawdę boję się tu zostać. Stale mi się wydaje, że wróg kršży wokół domu. –Biedna kobieta! – szepnęła mrs. Rachela, ocierajšc oczy. –I po co smucić się i niepokoić bez powodu! W tej chwili na progu stanęła mała, pełna kobietka o wesołej, okršgłej i rumianej twarzyczce. Była ubrana tak samo jak Rachela Haliday. – Rut!! – zawołała gospodyni podnoszšc się– jak się masz?? –Dzięki Bogu, dobrze –odpowiedziała wymieniona, starajšc się daremne ukryć pod kwakierskim czepkiem sploty ciężkich i gęstych warkoczy. – Rut, to twoja nowa przyjaciółka, Eliza Harris i jej mały synek – rzekła gospodyni.–Bardzo mi miło poznać cię, Elizo –rzekła Rut, mocno potrzšsajšc rękš Elizy. – Jaki wspaniały chłopak! – A gdzie twój synek, Rut? – zapytała mrs.Rachela. –Przyprowadziłam go, ale twoja Mary wyrwała mi go z ršk. Nie zdšżyła wypowiedzieć ostatniego słowa, gdy młoda,kwitnšca zdrowiem dziewczyna, podobna doRacheli, wbiegła do kuchni, trzymajšc na ręku przeœliczne niemowlę. – Otóż i on!! – zawołała gospodyni – jak onsię szybko rozwija!! Po chwili nadszedł gospodarz, Szymon Haliday, wysoki, silnie zbudowany mężczyzna. Nosił szarš sukiennš kamizelkę, takie same spodnie i szeroki szary kapelusz. – Jak się miewasz i co porabia John?? – zapytała Rut. – Dziękuję, John i my wszyscy jesteœmy zdrowi. – Czy dowiedziałeœ się czegoœ nowego?? – zagadnęła męża Rachela. – Piotr chce dziœ wieczorem przyjœć do nasz przyjaciółmi. – Tak!! – odpowiedziała żona, patrzšc w zamyœleniu na Elizę. – Nazywasz się Eliza Harris, prawda? – zwrócił się gospodarz do mulatki. Eliza potwierdziła. – ChodŸ matko do sieni – rzekł do żony. – Cóż się stało?? – zapytała, idšc za nim. – Mšż Elizy jest w naszej kolonii i dziœ wieczorem przyjdzie do nas. – Dlaczegoœ jej nie powiedział?? –Chciałem się ciebie poradzić. Piotr był wczoraj w sšsiedniej kolonii i spotkał tam zbiegłych, starš Murzynkę i dwóch mężczyzn. Jeden z nich nazywa się Jerzy Harris. Z tego co mówił wnoszę, że to mšż Elizy. Jak myœlisz, czy od razu jej powiedzieć? – Poradzimy się Rut – odpowiedziała Rachela. – Rut, przyjdŸ na chwilę. –Oczywiœcie, że powinniœcie jej natychmiastpowiedzieć –rzekła Rut, dowiedziawszy się co się œwięci – chodŸcie prędzej, Eliza będzie szczęœliwa! Rachela wróciła do Elizy i zaprowadziła jš do sypialni. Zbiegła niewolnica, spodziewajšc się jakiejœ złej nowiny, drżała ze strachu i zniecierpliwienia. , – Nie lękaj się Elizo. Czeka cię radoœć, a nie ból... ChodŸże prędzej. W sypialni Rachela podbiegła do Harry ’ego,uniosła go w górę, pocałowała i rzekła: – Ciesz się, chłopcze! Dzisiaj zobaczysz swego ojca! Ojciec twój przyjdzie tu! Rozumiesz? Chłopiec patrzał na niš ze zdumieniem, Eliza na przemian rumieniła się i bladła. Była tak wzruszona, że nie mogła się utrzymać na nogach. Osunęła się ciężko na krzesło i zemdlała. Wkrótce odzyskała przytomnoœć. Rut cuciłajš, pocierajšc jej ręce. Elizie zdawało się, że ciężki głaz stoczył się jej z serca. Teraz dopiero mogła wypoczšć po długich cierpieniach. Poczuła się zmęczona. Siedziała z otwartymi oczyma, a jednak wszystko co się działo dookoła, zdawało jej się snem. Widziała jak nowe przyjaciółki krzštały siępo pokoju, po czym zasiadły do herbaty. Słyszała niewyraŸne szepty rozmowy, brzęczenie łyżeczek, tykanie zegara œciennego. Potem wszystkie te dŸwięki zlałysię w usypiajšcy słodki szmer. Zasnęła mocnym, spokojnym snem, po raz pierwszyod czasu straszliwej ucieczki. Œniła się jej jasna, szczęœliwa kraina, pełna szemrzšcych strumyków i zielonych łšk. Na miękkiej murawie wznosił się niewielki biały domek. Przed domkiem bawiłsię Harry. Potem œniło jej się, że słyszy kroki męża, słyszy, jak podchodzi do niej i całuje. Obudziła się i oto w istocie przy słabym œwietle œwiecy ujrzała męża. Siedział przy niej i płakał ze szczęœcia na widok żony i dziecka, których już nie spodziewał się zobaczyć. Trudno opisać radoœć, jaka zapanowała w tym domu. Otaczano zbiegłš parę wszelkimi względami i rodzicielskš pieczołowitoœciš. Pod wpływem dobroci gospodarzy, niebawem zapomnieli oboje o przebytych cierpieniach. –BšdŸ spokojny, przyjacielu –uspokajał gospodarz Jerzego. –O godzinie dziewištej przyjdzie Fineasz Fletcher i zaprowadzi was do następnego osiedla. Chętnie byœmy udzielili wam dłuższej goœciny, ale to może być niebezpieczne, ponieważ w pobliżu kršżš wasi przeœladowcy. ROZDZIAŁ XIV Ewa Ostatnie promienie słońca padały na rzekę,na trzcinę nadbrzeżnš i smukłe cyprysy. Tom siedział na worku i czytał Biblię. Zjednał sobie zaufanie Halley ’a, załogi statku i wszystkich towarzyszy niedoli. Skromny i grzeczny był niezmiernie usłużny: pomagał majtkom i starał się ulżyć doli niewolników. Patrzšc na brzeg, widział niekończšce się plantacje. Widział, jak od rana do nocy pracujš niewolnicy, widział ich nędzne lepianki i nieco opodal dumne pałacyki plantatorów. Gdy zamykał oczy, widział przed sobš żonę, krzštajšcš się w chatce, widział dzieci i słyszał ich wesoły œmiech.Ale oto czyjœ ostry głos zakłócił spokój i Tom otwierał oczy i znowu oglšdał niekończšce się plantacje, zroszone potem ikrwiš jego rodaków. I z głębokim westchnieniem myœlał, że ubiegłe rajskie życie skończyło się dlań na zawsze. Nic dziwnego, że na kartki Biblii kapały goršce łzy Toma. Szczególnie często czytałmiejsca przywołujšce mu w pamięci stracone radoœci rodzinne i mówišce o wynagrodzeniu w pozagrobowym życiu przebytej udręki. Na tym samym statku jechał pewien młodyibogaty ziemianin z Nowego Orleanu. Nazywał się Saint Clare. Jechał z małš dziewczynkš pięcio-czy szeœcioletniš i ze starszš paniš, krewnš swojš, która opiekowała się dzieckiem. Tom kilkakrotnie widział dziewczynkę. Była tak żywa i płocha, że chyba łatwiej było utrzymać na miejscu słoneczny promyk lub tchnienie wiatru. A przy tym była tak miła,że wystarczyło jš zobaczyć, aby polubić. Niezwykle delikatna, jak gdyby z powietrza utkana wydawała się nieziemskš zjawš. Jejœliczna twarzyczka miała wyraz marzycielstwa i dobroci anielskiej. Cała jej wiotka i pełna wdzięku postać była niezwykle proporcjonalna, wykwintna i szlachetna. Najbardziej jednak zastanawiały ogromne, zamyœlone, błękitneoczy. Mimo ich zapatrzenia uœmiech nie schodził z drobnych usteczek dziewczynki; jej srebrzysty œmiech i dŸwięczny głos brzmiały jak najsłodsza melodia. Tom poczuł niezwykłš sympatię do dziewczynki. Wydała mu się uosobieniem jednego z owych aniołów, o których wspomina Pismo Œwięte. Widział z jakim smutkiem i litoœciš dziewczynka spoglšdała na nieszczęsnych niewolników. Czasem przynosiła im łakocie, które dawał jej ojciec albo ciotka. Tom nie œmiał jej zagadnšć. Miał jednak inny sposób œcišgnięcia na siebie uwagi dziewczynki: umiał wyrabiać z byle czego przeróżne zabawki. Po kilku dniach oboje zaprzyjaŸnili się serdecznie i spędzali ze sobš długie godziny. – Dokšd jedziesz, wuju Tomie? – pytała go malutka, której na imię było Ewa. – Nie wiem, miss Ewa. – Jak to nie wiesz?? Dlaczego? – Ponieważ nie wiem jeszcze, komu mnie sprzedadzš. –Papa może cię kupić. Jeœli kupi cię, to będzie ci u nas bardzo dobrze. Dziœ jeszczepoproszę go, aby to zrobił; na pewno mi nie odmówi. – Dziękuję, droga malutka miss – odpowiedział wzruszony Tom. Tymczasem statek zatrzymał się przy którejœ przystani. Ojciec Ewy podszedł do schodów, malutka podbiegła doń z lekkoœcišptaka. Tom zaœ podniósł się i zbliżył do majtków, aby im pomóc wnieœć na statek drwa. Ewa stała z ojcem przy schodkach, gdy statek zaczšł odbijać od brzegu. Gwałtowne pchnięcie przewróciło jš znienacka i stršciło do wody. Ojciec chciał się rzucić za niš, lecz powstrzymał go jakiœ pasażer. Pomoc jego była już zbędna. Na szczęœcie bowiem Tom był œwiadkiem wypadku. W mgnieniu oka skoczył za niš i schwycił jš w ostatniej chwili, gdy zaczęłatonšć. Trzymajšc jš mocno dopłynšł do statku, który wcišż się posuwał, albowiem nikomu na myœl nie przyszło zaalarmować maszynistę. Wreszcie statek zatrzymał się i setki ršk wycišgnęły się ku nieprzytomnej, ociekajšcej wodš dziewczynce. Zdawało się, że wszystkim była jednakowo droga i bliska. Ojciec zaniósł jš do damskiej kajuty,gdzie otoczyły jš wszystkie pasażerki. Nazajutrz statek zbliżył się do celu –do Nowego Orleanu. Pasażerowie zbierali ręczny bagaż. Tom stał na pokładzie i z niepokojem przyglšdał się niewielkiej grupie, składajšcej się z Ewy, jej ojca i Halleya. Ewa przybladła nieco. Ojciec jej był do niejbardzo podobny: miał ten sam wyraz twarzy, takie same oczy i takš samš szlachetnoœć gestów i manier. Tylko oczy spoglšdały œmiało i przenikliwie. Z ironicznym uœmiechem słuchał Halley ’a. – Słowem – rzekł Saint Clare – chce mnie pan przekonać, że ten Murzyn składa się wyłšcznie z cnót chrzeœcijańskich. No, gotów jestem uwierzyć panu. Ileż pan żšda za tš doskonałoœć? Niech pan mówi bez ogródek i od razu dobijemy targu. –Jeżeli zażšdam tysišca trzystu dolarów, to będzie to zwyczajna zamiana jednej wartoœci na drugš. Mniej nie mogę. –Rozumie się – odpowiedział ironicznie Saint Clare. – Żšda pan tak mało, ponieważ chce mi pan wyœwiadczyć grzecznoœć, prawda? –Œwięta prawda, sir. Zauważyłem że malutka miss, pańska córeczka, pragnie goršco, aby pan kupił tego Murzyna. –A, teraz rozumiem pańskš rycerskoœć! Ależarty na bok, niech mi pan powie ostatniš cenę, aby nie tracić daremnie czasu i zbytecznych słów. –Niech pan obejrzy jego szerokie barki i muskularne ręce i niech pan sam powie, ile jest wart. Niech pan spojrzy na potężnš figurę. Od razu widać, że ma końskie siły. Niech pan przyjrzy się tej głowie, która œwiadczy o żywym umyœle i rozmaitych talentach. Muszę panu powiedzieć, że Tom zarzšdzał całš fermš tak wzorowo, że jego właœciciel nie chciał go za nic sprzedać. –Tym gorzej – uœmiechnšł się Saint Clare –głupi Murzyn jest zawsze pewniejszy... No, tysišc sto dolarów dam, nie więcej. W końcu jednak przystał na żšdanš sumę i dobił targu. Po załatwieniu formalnoœci Saint Clare podszedł do Toma, który siedział na uboczuz nisko spuszczonš głowš, ujšł go za podbródek i rzekł: –Podnieœ głowę, Tomie, spójrz na swego nowego właœciciela i powiedz, czy ci się podobam? Tom podniósł oczy. Piękne i dobrotliwe oblicze młodego mężczyzny wywarło na nim tak dobre wrażenie, że ze łzami radoœci odpowiedział: – Niech pana Bóg błogosławi za dobroć!! – Spodziewam się tego. Czy umiesz powozićTomie? – Tak, panie. Nie tylko powozić, ale w ogóleobchodzić się z końmi. –Więc mianuję cię woŸnicš, ale pod warunkiem, że będziesz się upijał tylko razna miesišc, nie liczšc, oczywiœcie uroczystych chwil. – Ja nigdy nie piję – odparł Tom. –O, znam na pamięć tę piosenkę i wiem co oniej myœleć. Nie chcę cię obrazić, mój drogi. Jestem pewny, że nie robisz nic złego i że na pewno pijesz mniej od innych.– Wcale nie piję, panie. – Dobrze, zobaczymy. Jeœli to prawda, to nas, sama pani ĹwˆŠj ľA48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj¸ź@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż1P 2Puc€3Ĺĺc4Ş” c5>,=)6{1í b€tym lepiej dla ciebie. –Będzie ci u nas dobrze, wuju Tomie – wtršciła Ewa – ojciec jest dobry, tylko lubiżartować. – Dziękuję za rekomendację, moja droga – odparł Saint Clare, kłaniajšc się dziewczynce. Po czym poszedł do kajuty po swojš krewnš. ROZDZIAŁ XV Rodzina Saint Clare Augustyn Saint Clare urodził się w stanie Luizjana, dokšd ojciec jego przeniósł się z Kanady. Matka jego była Francuzkš; pochodziła z rodziny pierwszych kolonistów. Augustyn miał tylko jednego brata. W dzieciństwie odznaczał się niewieœciš delikatnoœciš i wrażliwoœciš; lecz będšc chłopcem starał się ukryć te cechy charakteru pod maskš chłodnej obojętnoœci.Szczodrobliwie obdarzony przez przyrodę, upatrywał celu swego życia w dšżeniu ku ideałom Dobra i Piękna. Po skończeniu studiów Augustyn zakochał się na zabój w pięknej i niezwykle mšdrej pannie, pochodzšcej z Północy. Pozyskał jej wzajemnoœć. Zaręczył się z niš przed wyjazdem. Ale ledwo przybył do domu, otrzymał list od opiekuna ukochanej. Ten zawiadomił go, że ta, która zbyt pochopnie przyrzekła mu swš rękę, wyszła za mšż za innego. Augustyn omal nie oszalał z rozpaczy i gniewu. Postanowił za wszelkš cenę zapomnieć o niewiernej. W dwa tygodnie póŸniej zaręczył się z innš bardzo miłš dziewczynš, która przyniosła mu w posagu sto tysięcy dolarów. Znajomi zazdroœcili muszczęœcia. Pewnego wieczoru, podczas zabawy w rozkosznej willi młodej pary, służšcy podał Augustynowi list. Spojrzawszy na adres, Augustyn zbladł gwałtownie. Pod pierwszym lepszym pretekstem zostawił goœci i wyszedł z salonu. W liœcie dawna narzeczona żaliła się Augustynowi na opiekuna, który przeœladuje jš i domaga się, aby poœlubiła jego syna. Narzekała również na brak odpowiedzi na liczne listy, które mu dotychczas wysyłała.Omal nie przyprawiło to jej o chorobę; w końcu dowiedziała się, że opiekun przejmuje jej listy. List kończył się zapewnieniami wiernej miłoœci. Augustyn odpowiedział natychmiast. Oto, co napisał: „Otrzymałem list pani, lecz niestety! zbyt póŸno! Uwierzyłem w to wszystko, co mi napisał opiekun pani. Byłem w rozpaczy, jakiej nikomu nie życzę.Teraz jestem żonaty; wszystko skończone. Nic nam innego nie zostaje jak zapomnieć osobie. ” Augustyn nie umarł z rozpaczy, jak to bywa w powieœciach. Ale stracił wiarę w urok istnienia. Żona nie potrafiła tchnšć w niego nowego życia. Rychło przekonał się, że skazany jest na współżycie z domowym tyranem. Mary Saint-Clare była uosobieniemnajbardziej wyszukanego egoizmu. Rozpieszczona w domu rodzicielskim, gdzie była jedynaczkš, majšc do usług cały sztab posłusznych niewolników, przyzwyczaiła się ulegać wszystkim swym kaprysom i nie uznawać żadnych przeszkód.Ledwo minšł miodowy miesišc, życie ich stało się piekłem. Gderl iwa małżonka uważała, że mšż za mało dba o niš; płakała często i żaliła się na swoje „nieszczęœcie ”, Augustyn usiłował uspokoić jš podarunkami i przeróżnymi rozrywkami. Gdy zaœ urodziła mu córkę, zaczšł wmawiać w siebie, że kocha matkę swego dziecka. Matka Saint Clare ’a była mšdrš i szlachetnš kobietš. Augustyn, dobry syn, pragnšł ochrzcić córkę imieniem swej matki. Lecz żona domagała się, aby dzieckonosiło jej imię. Ponieważ Augustyn nie chciał ustšpić, przez to zaczęła się nowa seria kłótni. Gdy zaœ Augustyn postawił na swoim, Mary ze złoœci zaczęła udawać obłożnie chorš. Wkrótce uwierzyła sama wzmyœlone niedomagania i poczuła się chorš. Wyt worna dama zmieniła się w wiecznie stękajšcš, rozkapryszonš i nudzšcš się sekutnicę, która całymi dniami nie zdejmowała szlafroka i nie podnosiła się z kanapy. Wskutek niezdrowego trybu życia zaczęła cierpieć na migrenę. W takiej sytuacji zaczęło podupadać gospodarstwo i Saint Clare korzystał z każdej okazji, by wyrwać się z domu. Lecz córka podrastała i coraz bardziej przypominała jego matkę. I oto odezwały się w nim z ogromnš siłš uczucia ojcowskie. Ponieważ żona nie zajmowała się wychowaniem dziewczynki więc pojechał do Vermont i sprowadził swš kuzynkę, Ofelię Saint Clare. Ofelia miała sięopiekować Ewš i zarzšdzać gospodarstwem.W czasie powrotnej podróży zetknšł się z Tomem i kupił go za tysišc trzysta dolarów.Kilka słów o miss Ofelii. Miała lat czterdzieœci. Wychowała się w jednej z owych wiosek Nowej Anglii, których sam widok raduje oko wędrowca. W takiej fermie, gdzie wszystko jest niezmiernie czyste i schludne, choć nie widać służby, przeżyła niemal pół wieku. Rodzice uważali jš wcišż za dziecko. Zanim zgodzili się na propozycję Augustyna, omówili jš szczegółowo i zastanawiali się, czy nie jestniebezpieczna dla „niedoœwiadczonej dziewczyny. ”Ojciec wyszukał atlas geograficzny, obejrzał odległoœć do Nowego Orleanu i odczytał długš relację podróżnika, który kilkadziesišt lat temu zwiedził tamte strony. Matka niespokojnie pytała się, czy Nowy Orlean jest aby doœć przyzwoitym miastem dla młodej panny. Wkrótce o zamierzonej podróży dowiedziałasię cała wioska. Nigdy jeszcze nie zapraszano tak goršco miss Ofelii na herbatki, starano się jš odwieœć od podróży. Na szczęœcie niełatwo jš było przerazić lub zbić z tropu. Z niezmiennym uœmiechem powoływała się na wolę Bożš, która kieruje każdym krokiem człowieka. Była to wysoka i nieco kanciasta osóbka, o długiej, żółtej twarzy, o wpadniętych policzkach i cienkich zaciœniętych wargach, œwiadczšcych o energii. Ruchy jej były zdecydowane, prędkie i porywcze. Była dokładniejsza od najlepszych zegarów, i tak stanowcza, że łatwiej było zatrzymać lokomotywę, niż jš odwieœć od postępku, który uważała za słuszny. Z pewnš wyniosłoœciš spoglšdała na ludzi słabych i niezdecydowanych, gardziła tchórzami i nieœmiałymi. Umysł jej był męski, żywy i czynny. Była wykształcona, bardzo oczytana w historii i w literaturze angielskiej. Sšdy jej odznaczały się jasnoœciš, dokładnoœciš i wiernoœciš. Jej religijne przekonania były równie dokładne i okreœlone, jak poglšdy na życie. Fundamentem jej myœli, uczuć i czynów było sumienie. Można o niej œmiało powiedzieć, że była niewolnicš obowišzku. Gdyby nakazał jej głos sumienia, bez wahania rzuciłaby się do studni lub stanęła przed lufš strzelajšcej armaty. Jej ideały były tak wzniosłe i niedoœcigłe, że mimo usilnego poœwięcenia się dla bliŸnich, była wcišż z siebie niezadowolona. Ale czemu w takim razie zgodziła się na propozycję Augustyna, który stanowił jak gdyby jej przeciwieństwo? Otóż będšc o wiele starsza od niego, kochała go jak matka. Wystarczyło mu powiedzieć, że potrzebna jest do gospodarstwa i do wychowania Ewy, aby od razu poczytała to sobie za obowišzek. Poza tym pokochała Ewę, przywišzała się do niej i postanowiła poœwięcić jej całe swe życie. Augustyna zaœ uważała za poganina, ale wybaczała mu to, ponieważ był uczciwy, humanitarny iszlachetny. Bezpoœrednio przed przypłynięciem, miss Ofelia zwróciła się do Ewy: –Ewo, czy przeliczyłaœ swe rzeczy? Na pewno nie. Gdzie się podział twój haftowany woreczek i pudło z nocnymi czepeczkami? Tu? Dobrze, więc dwa; jedwabny paltocik –trzy; skrzynka – cztery; pudło z zabawkami –pięć; walizka zsukniami i bieliznš –szeœć... A gdzie twoja parasolka? Daj jš tu, zawinę w papier. Tak. Musiałaœ chyba dotychczas gubić wszystko.– Tak, cioteczko, bardzo wiele rzeczy gubiłam i tatuœ musiał mi kupować inne rzeczy. – Nie należy się tak obchodzić z rzeczami. – Naprawdę?? Dobrze, nie będę więcej gubiła. Cioteczko, walizka jest już przepełniona. Nie umiem jej zamknšć. – Poczekaj, spróbuję – zamknęła walizkę i dodała: : – Teraz jesteœmy gotowe. Gdzie tatuœ? –Siedzi tam i je pomarańcze –odpowiedziała dziewczynka, wskazujšc w kierunku pokładu... Statek wreszcie przybił do przystani. Pasażerowie tłoczyli się przy wyjœciu, popychajšc się łokciami i zapominajšc o wskazaniach grzecznoœci. Saint Clare, miss Ofelia, Ewa i Tom wsiedli do powozu, który czekał na nich przed przystaniš. Niebawem dojechali do wielkiegostarego budynku, zbudowanego w stylu francusko-hiszpańskim, jak większoœć domów Nowego Orleanu. Tom rozglšdał się z cichš radoœciš. Po chwili gromadka ludzi wybiegła na spotkanieprzybyłych. Między nimi wyróżniał się wyglšdem i bogatym strojem młody mulat, wywijajšcy naperfumowanš chusteczkš. – Ach, to ty, Adolfie – rzekł Saint Clare, podajšc mu rękę. – Co słychać?? I ujšł kuzynkę pod rękę, aby zaprowadzić jš na górę. Ewa wyprzedziła ojca i wbiegła do buduaru, gdzie na kanapie leżała wysoka blada brunetka. – Mamo, droga mateczko! – zawołała Ewa,całujšc jš i œciskajšc porywczo... – Ciszej, ciszej – odezwała się matka, odsuwajšc jš od siebie – mam straszliwy ból głowy. W tej chwili wszedł sam Augustyn w towarzystwie kuzynki. Pocałował żonę i przedstawił jej miss Ofelię. Mary z zaciekawieniem podniosła oczy na nieznanš sobie krewnš męża i z chłodnš uprzejmoœciš podała jej rękę. Ewa wybiegła do buduaru i znalazła się wœród zebranej służby. Rzuciła się na szyję mulatce œredniego wieku o dosyć przyjemnej twarzy. – A, nianiu, dzień dobry – zawołała dziewczynka. –BšdŸ zdrowa, mój skarbie! BšdŸ zdrowa, słoneczko moje! –odpowiedziała wzruszonym głosem mulatka i pokryła jš pocałunkami. Zaraz potem na werandę wyszedł Saint Clare i obdarował służbę drobnymi podarunkami. Radosny nastrój służšcych zmienił się w zachwyt. Otoczono właœciciela i chwytano go za rękę, aby jš ucałować. –Dosyć, dosyć już, bo mnie rozerwiecie –ze œmiechem krzyczał Saint Clare, odsuwajšc natrętnych. – Rozejœć się!! Pomówimy kiedy indziej. Wszyscy się rozeszli, z wyjštkiem Toma, który przestępował z nogi na nogę i Adolfa,który przez lornetkę oglšdał swego czarnego kolegę. –Ach, ty filucie! – zawołał Saint Clare, wyrywajšc mu z ršk lornetkę. –Czy się tak patrzy na kolegę?... Cóż to, włożyłeœ mój surdut? –Panie, ten surdut jest zalany winem, więc pomyœlałem sobie, że pan go nie będzie nosił. Dla mnie zaœ jest jeszcze wcale niezły. –A więc uważasz, że dla ciebie jest jeszczewcale niezły? –zapytał Augustyn z właœciwš sobie ironiš. – No dobrze, zachowaj go... Teraz pójdę, pokażę Toma jego pani, a potem odprowadzisz go do pokoju dla służby; tylko proszę cię nie traktuj go z góry; wart jest dwóch takich gałganów jak ty. Na progu salonu, biedny Murzyn stanšł jak wryty, oszołomiony luksusowym urzšdzeniem. –Oto Mary, twój nowy woŸnica –rzekł Augustyn, wchodzšc do buduaru. –Postępowanie jego jest równie wzorowe jak czarny kolor jego twarzy. Mrs. Saint Clare ledwo zerknęła na Toma. – Na pewno upija się – odpowiedziała, znów opuszczajšc powieki. – Nie. Ręczono mi, że jest bezwzględnie trzeŸwym i bardzo nabożnym człowiekiem. – Cóż, mam nadzieję, że nie będzie gorszy od innych; dzięki Bogu za to. Saint Clare odwrócił się i wyszedł na werandę. Za nim jak cień sunšł Tom. –Adolfie –zwrócił się gospodarz do mulata – zaprowadŸ go gdzie kazałem i pamiętaj otym co ci mówiłem. Augustyn postał chwilę, zamyœlił się i znówwrócił do żony. –Gdzieœ znalazł takiego hipopotama? – rzekła Mary – strach spojrzeć na tego draba; zechce to rozniesie cały dom. –Spodziewałem się, że usłyszę od ciebie coœ przyjemniejszego po tak długiej rozłšce – odpowiedział Augustyn. –Tak, istotnie, powinieneœ był wrócić dwa tygodnie temu. Bóg wie coœ tyle czasu robiłpoza domem. –Spójrz, Mary, co ci przywiozłem z New Yorku –odezwał się po chwili mšż, wyjmujšc z kieszeni aksamitny futerał. Mrs. Saint Clare leniwie otworzyła futerał i wyjęła wspaniały miniaturowy portret Augustyna i Ewy, siedzšcych przed klombem. –Czemu przybrałeœ takš głupiš pozę? – zapytała zgryŸliwie, aby zemœcić się za rozczarowanie; spodziewała się bowiem innego podarunku. Zamknęła futerał i rzuciła go na stół. „To sekutnica ”–pomyœlał Saint Clare, ale na głos powiedział: – Czy nie widzisz, że to prawdziwe arcydzieło pod względem podobieństwa i wykonania! –Ach, mój Boże! Daj mi już spokój, Augustynie! Czy nie widzisz, że ledwo żyję...Ten hałas w domu i twoje głupstwa... – Często pani miewa bóle głowy?? – odezwała się Ofelia. – Tak, jestem istnš męczennicš – odpowiedziała pani Saint Clare. – Kuzynka zapewne chciałaby odpoczšć?? –zapytał Saint Clare Ofelię i zadzwonił. Po chwili przyszła mulatka, którš Ewa nazwała nianiš. –Polecam twej opiece miss Ofelię Saint Clare – rzekł Augustyn –uważaj, aby panienka miała wszystko, co trzeba. Skoro Ofelia wyszła z mulatkš, odezwał siędo żony: – Teraz możesz być spokojna o gospodarstwo. Mrs. Saint Clare udała, że nie może się nawet zdobyć na odpowiedŸ. Mšż podniósł się i cicho wyszedł z pokoju. ROZDZIAŁ XVI Mrs. Saint Clare i jej zapatrywania Minęło kilka dni. Rodzina Saint Clare zebrała się przy œniadaniu. –Mšż opowiadał mi, że pani chce się zajšć naszym gospodarstwem, miss Ofelio – mówiła mrs. Saint Clare. –Jestem z tego bardzo rada. Lękam się jednak, że niebawem przekona się pani, iż nie podobna zaprowadzić jakiœ możliwy ład w tym domu.Jesteœmy doprawdy niewolnikami naszych niewolników. Jestem przekonana, że gdyby nie oni, nie cierpiałabym wcale na migrenę inerwicę. –Ależ daj spokój, Mary – obruszył się Augustyn. –Powiedz mi, czy znajdziesz kobietę lepszš od naszej niani? –Tak, istotnie, ona jest jeszcze najlepsza. Ale co prawda i ona staje się coraz zuchwalsza. Najlepszy dowód –zaczęła sypiać w nocy jak zabita. Czy to nie okropne? Ona wie, że choroba moja wymaganieustannej opieki, a tymczasem po nocach muszę rozbijać dzwonki, aby obudzić tego leniucha. –Jakże to możliwe, mateńko –odezwała sięEwa. – Wiem bardzo dobrze, że niania spędziła wszystkie te noce przy tobie na krzeœle, i aby nie zasnšć, zajmowała się ręcznš robótkš. – Skšd wiesz?? – zapytała Mary. – A więc narzekała na mnie?? –Nie, ona nigdy nie narzeka. Mówiła tylko, że ostatnio Ÿle się czułaœ i że nie odstępowała od ciebie ani na chwilę. Miss Ofelia przysłuchiwała się rozmowie z uwagš, pragnšc poznać charakter kuzynki. Postanowiła nie wyrażać swego zdania, zanim nie pozna dokładnie, kogo ma przed sobš. –Nie twierdzę, aby niańka nie posiadała zalet; ale jest zbyt zarozumiała. Poza tym nie wyczuwam w niej prawdziwego przywišzania. Czuję, że nie może się pocieszyć po rozstaniu z mężem. Zabrałam jš ze sobš, kiedy wyszłam za mšż, ojciec zaœ mój nie mógł się obejœć bez jej męża, doskonałego kowala. Mówiłam jej wówczas, że lepiej będzie jeœli się przestanš uważać za małżeństwo. Wszak to im. tak łatwo przychodzi. Bardzo żałuję,że nie nalegałam i nie znalazłam jej innego męża. W ogóle jest to niemożliwie uparta i nieposłuszna niewolnica. – Czy ma dzieci?? – zapytała Ofelia. – Tak, dwoje. – Zapewne tęskni za nimi?? –Co robić! Nie mogłam się przecież zgodzić, aby sprowadziła je tutaj? Nie miałaby czasu dla mnie, przy tym te dzieci sš tak okropne... Dlatego właœnie ma do mnie urazę. Jestem pewna, że z przyjemnoœciš porzuciłaby mnie, gdyby tylko wiedziała, że mšż jej również zbiegnie z dziećmi. Te Murzynki sš straszliwymi egoistkami. Nastšpiło ciężkie milczenie; Saint Clare wyszedł coœ załatwić i zabrał ze sobš Ewę. –Mój mšż ma fatalny charakter – odezwała się po chwili pani Saint Clare. – Zamęczył mnie w cišgu tych kilku lat naszego pożycia małżeńskiego, ale ja z takim stoicyzmem znoszę udręki moralne i fizyczne, że on nawet nie wie o nich. Miss Ofelia zachowała milczenie. Pani Saint Clare weszła do sšsiedniego pokoju, pokręciła się przed lustrem, po czym przywołała kuzynkę i pokazała jej swoje toalety. –No, teraz wszystko pani pokazałam –rzekła, siadajšc na werandzie. –Może się pani œmiało rozporzšdzać w tym domu, nie pytajšc mnie o nic. Tylko bardzo proszę, niech pani uważa na Ewę. Nie jest może zła, ale jest taka dziwna, tak do mnie niepodobna... Ewa lubi towarzystwo niewolników. Zdaje się, że utwierdza jš w tej skłonnoœci jej ojciec. Co więcej, Ewa twierdzi, że wszyscy ludzi sš sobie równi. Nie zna granic ani miary. Po chwili cišgnęła dalej: –Widzi pani, że nie lubię się pieœcić i narzekać. Staram się nie obarczać innych swojš osobš. Ale muszę pani wyznać, że gdyby Saint Clare zwracał na mnie więcej uwagi, byłabym może wyzdrowiała... Nie ani ĹwˆŠj ľA48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj¸ź@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż7PMc8ę9‡Dc€:ËĐ c;›+ťc<V:%twierdzę, że jest złym mężem, ale nie rozumie mej delikatnej natury. Miss Ofelia wcišż milczała. Nie chciała wtršcać się do poufnych spraw rodzinnych.Ze strachem rozpamiętywała słowa kuzynki. Lecz jej rezerwa nie powstrzymała rozgadanej pani domu. Znalazła przecież cierpliwš słuchaczkę i była z tego zadowolona. –Widzi pani, ja wniosłam w posagu wielki majštek i znacznš liczbę niewolników. Saint Clare ma własny majštek i własnych niewolników, ale ja się nie wtršcam do jegospraw. Natomiast on wtršca się stale do moich. Ma jakiœ dziwny sposób zwracania się do służby. Niedawno na przykład wydałrozkaz, aby nikt oprócz nas nie œmiał bić niewolników. Ale przecież on sam palcem ichnie tknie. Ja zaœ, widzi pani sama, jestem taka słaba, że nie potrafię zabić muchy. A jednak niewolników trzeba karać. Przypuszczam, że pani podziela moje zdanie? – Nie, nie podzielam i dziękuję za to Bogu –wyrwało się wreszcie miss Ofelii. –Szkoda wielka! Skoro pani chce zajšć się naszym gospodarstwem, będzie pani musiała zmienić poglšdy. I zapominajšc snadŸ o chorobie, podniosła się i żywo gestykulujšc, dodała: –Sšdzi pani, że łatwo jest poradzić sobie ztymi wałkoniami? Rozczaruje się pani prędko, miss Ofelio. I nie znajdzie pani poparcia u Saint Clare. Jego zdaniem ich występki sš skutkiem naszych błędów. Niech pani sobie wyobrazi, że mšż mój powiada, iż nie bylibyœmy lepsi na ich miejscu! Jakby można było porównywać to bydło z nami! O, gdyby Saint Clare był inny,gdyby wzorował się na sšsiadach i katowałniewolników, wówczas wiedzieliby, że jest panem. Inaczej nigdy nie będzie porzšdku wtym domu... Gdybym była zdrowsza, zdzierałabym sama z nich skórę. Sš tak Ÿli,leniwi, kłamliwi. – Znowu stara piosenka!! – zawołał Saint Clare, wchodzšc na werandę. –O tak, ledwo wracasz, zaczynasz mi uršgać! – odpowiedziała Mary, odzyskujšc pozę i ruchy œmiertelnie chorej kuracjuszki.–Uspokój się Mary. Jestem i tak zmęczony: po pierwsze jest straszny upał, po drugie miałem poważnš rozmowę z Adolfem. Miej dla mnie trochę względów i pozwól mi odetchnšć. – O co pokłóciłeœ się z Adolfem?? – zapytała Mary. –Przyzwyczaił się do takiego stopnia do mnie, że w końcu stracił poczucie swej odrębnoœci. Musiałem go pouczyć. – O co właœciwie chodzi?? –Zabrał mi prawie całš garderobę i inne rzeczy. Wyjaœniłem mu, że kupiłem je wyłšcznie do własnego użytku i zabroniłemmu nosić bez pozwolenia moje ubrania i zabierać więcej niż dwie butelki wody kolońskiej miesięcznie. Przypuszczam, że przekonałem go o tym. W tej chwili rozległ się za oknami wesoły œmiech. Saint Clare uchylił zasłony, wyjrzał i zawtórował œmiechem. – Cóż się stało, kuzynie? – zapytała miss Ofelia. Okazało się, że na ławce siedział wuj Tom,a Ewa wkładała mu na szyję girlandę z pšsowych róż. Wszystkie pętle surduta Murzyna były ozdobione jaœminem. Ozdobiwszy Toma, dziewczynka usiadła mu na kolanach i objšwszy go ršczkami, patrzyła nań z zachwytem. – Jak ci do twarzy w tych kwiatach, wuju Tomie! – wołała, œmiejšc się głoœno. Tom uœmiechał się dobrodusznie, siedzšc nieruchomo. Był zmieszany zachowaniem Ewy, ale nie œmiał jej usunšć. Ujrzawszy swego pana, podniósł nań oczy, błagajšce o pobłażliwoœć. – Jak może pan pozwolić córce na takie głupstwa?? – zapytała Ofelia. – A cóż w tym złego, kuzynko? – To nieprzyzwoicie. –A czemu nie odzywała się pani, gdy Ewa wczoraj pieœciła ogromnego psa? Tom zaœ jest człowiekiem, a więc istotš myœlšcš, czujšcš i nawet posiadajšcš nieœmiertelnš duszę, jak mnie pani niedawno przekonywała. Tom był szczęœliwy, że los zawiódł go do tego domu. Ewa tak się doń przywišzała, że Saint Clare musiał go specjalnie przydzielić do jej osoby. Ubrano go od stóp do głów w nowš i ładnš odzież, dano mu osobny pokoik, przyzwoicie urzšdzony. Aby nie męczył się zbytnio bezczynnoœciš, dano mu nadzór nad stajniš. ROZDZIAŁ XVII Ucieczka W domu kwakra Haliday ’a był szalony rozgardiasz: gospodarze szykowali do drogiElizę, jej męża i dziecko. Słońce zachodziło i wieczorny powiew ochładzał powietrze. Jerzy siedział przy żonie, trzymajšc na kolanach syna. Oboje byli smutni i zamyœleni. –Tak, droga Elizo –mówił mšż –wiem, że masz słusznoœć. Poczynajšc od dzisiejszegodnia, postaram się puœcić w niepamięć ciężkš przeszłoœć i nie dopuszczać do siebie złych myœli. Będę czytał Biblię i usiłował dorównać ci dobrociš. –Tak, Jerzy – odpowiedziała Eliza –gdy przyjedziemy do Kanady, będziemy pracować oboje. Mam nadzieję, że się nam jeszcze powiedzie w życiu. –O tak, żebyœmy tylko dotarli! Kiedy już będziemy na miejscu, zapłacę mr. Shelby zaciebie tyle, ile chciał dać Halley. Co się tyczy mego właœciciela, to ten już dawno odebrał sobie mojš cenę. Po chwili wszedł Szymon Haliday w towarzystwie drugiego kwakra, Fineasza Fletchera. Był to mężczyzna ogromnego wzrostu, rudy i energiczny. Widać było, że ceni o wiele wyżej życie pełne przygód od spokojnego życia kwakrów. Przy tym jednakbył niezmiernie uczciwy i sprawiedliwy. – Nasz przyjaciel, Fineasz przyszedł z ważnymi wiadomoœciami –odezwał się gospodarz. – Wczoraj wieczorem zatrzymałem się w niewielkiej gospodzie, opodal traktu – przemówił po krótkiej pauzie przybysz. –Byłem bardzo zmęczony, więc zaraz po kolacji zasnšłem na ławce w pokoju ogólnym. Prawdopodobnie obudziłem się dopiero po dwóch godzinach. Otwieram oczy i widzę, przy wielkim stole siedzi kilka osób. Pijš wino, palš i o czymœ żywo rozprawiajš. Udawałem, że œpię i zaczšłem się przysłuchiwać. Wkrótce zrozumiałem, że mówiš o was, przyjaciele.Okazało się, że wiedzš, iż schowaliœcie się w tym domu, i zamierzajš wtargnšć tu, abyciebie, przyjacielu Jerzy odesłać z powrotem do właœciciela, żonę twojš sprzedać do Nowego Orleanu a chłopca zwrócić jego nabywcy. Dowiedziałem się, że policjanci z pobliskiego miasta sš już uprzedzeni i majš się tu u was zjawić. Żonętwš z poczštku zaprowadzš do sędziego, przed którym jeden z nich pod przysięgš zezna, że jest jej właœcicielem. Najgorsze jest to, że znajš drogę, którš zamierzamy jechać i w razie potrzeby zarzšdzš poœcig. Może nawet zabiorš ze sobš psy gończe. Teraz zachodzi pytanie: co czynić? – Boże wielki!! Co czynić Jerzy? – szepnęłastruchlała Eliza. –Wiem, co czynić –odpowiedział Jerzy, odsuwajšc jš i bioršc ze stołu rewolwery. – Nie chcę nikogo narażać na przykroœci, które mnie tylko dotyczš. Jeœli chcecie mi się przysłużyć, to dajcie mi tylko jakiœ wózi konia i wskażcie mi drogę. –Doskonale, przyjacielu –potwierdził Fineasz, ale musi ktoœ powozić, gdy ty będziesz walczył z przeœladowcami. Poza tym droga ma pewne niespodzianki, którychnie można ustnie wytłumaczyć. Nie, bezwzględnie odprowadzę was, jakkolwiek nie będę brał udziału w samej walce. Lecz,jeœli trzeba będzie, postšpię jak mężczyzna... – Od razu widać, że nie urodził się kwakrem – odezwał się z œmiechem Szymon. –Musimy jednak czekać zapadnięcia zmroku–kontynuował Fineasz. –Ja tymczasem pójdę do Michała Crossa i poproszę go, abyjechał za nami w pewnej odległoœci i uważał, czy nie doganiajš nas. Proszę nie przejmować się tš przygodš. Nie pierwszy to raz wycišgam ludzi z takiej kabały. – Można na nim polegać – rzekł Szymon, gdy Fineasz wyszedł. –Wierzę i nie lękam się wcale –odpowiedział Jerzy –przykro mi tylko, że przeze mnie będzie pan narażony na nieprzyjemnoœci. Wszak... –Proszę cię, przyjacielu Jerzy, nie mówmy o tym. Postępujemy tak, jak nam każe sumienie... Zaraz po kolacji pod ganek podjechał wielkikryty wóz. Noc była gwiaŸdzista. Jerzy wyszedł z domu, prowadzšc pod rękę żonę i trzymajšc œpišcego syna. Za nim szli Szymon i Rachela. Na wozie siedział już zbiegły Murzyn Jim ze swojš matkš. – Jim, czy pistolety sš w porzšdku? – zapytał Jerzy. – Rozumie się. – Wiesz, co należy czynić, jeœli wpadniemy w ręce przeœladowców? – Wiem, wiem. Cóż ty myœlisz, że pozwolę im dotknšć mojej matki? Pożegnano się z gospodarzami i ruszono z miejsca. Droga prowadziła przez las, przezrozległe łški i pagórki. Harry spał na kolanach matki, stara Murzynka drzemała, zapominajšc o trwodze. Była godzina trzecia w nocy, gdy Jerzy obudził się, słyszšc zbliżajšcy się tętent. Wkrótce można było poznać jeŸdŸca. Był toMichael, który miał obserwować przeœladowców. –Mknš tu za mnš – zawołał z daleka. – Jest ich dziesięciu. Wszyscy sš zalani i bardzo podnieceni. Po chwili istotnie usłyszeli wzmożony tętent. –Dowiozę was do miejsca, gdzie wygodniej będzie walczyć, jeœli zajdzie potrzeba –rzekł Fineasz i puœcił konie w cwał. Mimoto przeœladowcy zbliżali się w szybkim tempie. Widać ich było wyraŸnie na horyzoncie zalanym pierwszymi promieniamizachodzšcego słońca. Eliza przeraziła się i natężyła wszystkie swe siły, aby nie stracić przytomnoœci. Stara Murzynka jęczała żałoœnie i płakała;Jim i Jerzy przygotowali pistolety, Fineasz popędzał konie. Z dala zaœ dobiegał wesołyœmiech i okrzyki zwycięstwa œcigajšcych oprawców. Niebawem ukazała się wysoka i spadzista skała, samotnie wznoszšca się na pustynnej równinie. –WyłaŸcie prędzej i wgramolcie się na górę! – Zakomenderował Fineasz, osadzajšc konie na miejscu. –Czas jest drogi. Michaelu, przytrocz konia do wozu i mknij do Amara. Niech przyjedzie rozprawić się z tymi opryszkami. Œcigani nie ocišgali się. Przeskoczyli przez żywopłot, oddzielajšcy trakt od skały, Michael zaœ pomknšł ku widniejšcemu z dala osiedlu. – Oto œcieżka – wskazał Fineasz. –IdŸcie lepiej za mnš; jestem tu jak w domu. Poszedł naprzód z chłopczykiem, za nim podšżyli Jim z matkš i Jerzy z żonš. Wkrótce przeœladowcy dotarli do żywopłotu, rzucajšc przekleństwa i wyzwiska. Tymczasem zbiegowie wspinali się coraz wyżej. Wreszcie Fineasz znalazł się przed szerokš szczelinš. Łatwo przeskoczył i posadził chłopca na z lekka spadzistym gruncie. Następni skoczyli z odwagš desperackš. Było tu wiele głazów, stanowišcych znakomitš osłonę. –No, teraz już nie ma takiego niebezpieczeństwa – rzekł Fineasz. – Aby się tu dostać, będš musieli iœć gęsiego, a wówczas łatwo wam będzie... sami rozumiecie, o co chodzi. Czy nie zechciałbyœ Jerzy zawczasu ostrzec ich zeswojej pukawki? Przeœladowców było dziewięciu: prócz TomaLokera i Marksa, dwaj policjanci i szeœciu ochotników. Stali na dole i omawiali szczegóły dalszego poœcigu. Tymczasem Jerzy wyszedł zza osłony i jasnym, dŸwięcznym głosem zawołał: – Panowie, kim jesteœcie i czego od nas chcecie? –Szukamy kilku zbiegłych niewolników: Jerzego Harrisa, jego żony Elizy i ich syna Harry, następnie Jima Seldana i jego matki –odezwał się Loker. – Z nami jest policja. A czy ty ptaszku nie jesteœ czasem Jerzym Harris? –Tak –odpowiedział Jerzy Harris. – JestemJerzy i niejaki Harris z Kentucky roœcił sobie do mnie prawo własnoœci. Lecz teraz jestem człowiekiem wolnym, ponieważ stoję na wolnej ziemi; moja żona i dziecko należš tylko do mnie. Jim i jego matka sš z nami. Lecz uprzedzam was, że mamy broń iumiemy z niej robić użytek. Jeœli chcecie, możecie wejœć, ale pamiętajcie, że pierwszy padnie trupem; to samo stanie sięz drugim, trzecim aż do Ostatniego. –Dosyć tej komedii, młody człowieku! – odparł niski grubas, wysuwajšc się naprzód. – Prawdopodobnie nie wiesz, z kimmasz do czynienia. Jesteœmy przedstawicielami urzędu policyjnego, za nami jest prawo i siła. Radzę wam poddać się niezwłocznie, w przeciwnym razie spotka was podwójna kara. –Wiem, że za wami jest prawo i siła – odpowiedział z goryczš Jerzy. –Chcecie mi zabrać żonę i sprzedać do Nowego Orleanu,odebrać dziecko od łona matki, aby oddać je handlarzowi; chcecie zwrócić matkę Jimatej bestii, która jš katowała i dręczyła, mszczšc się za ucieczkę syna. Mnie i Jima zamierzacie oddać tym katom, których nazywacie naszymi właœcicielami. Nie uznajemy waszego prawa i waszej władzy. Tu pod niebem bożym jesteœmy równie wolnymi ludŸmi jak wy, i z Bożš pomocš będziemy walczyć za wolnoœć do ostatniej kropli krwi! Skończyłem. Teraz przyjdŸcie do nas i usiłujcie nas wzišć. Prezencja i mowa Jerzego wywarły wrażenie na przeœladowcach. Œmiałoœć i energia zawsze i wszędzie budzš szacunek. Jedynie Marks pozostał obojętny. Ukryty zaplecami kolegów nabił swój pistolet, i skoroJerzy skończył przemowę, wysunšł się na przód i wystrzelił. –Nie musimy go dostarczyć żywcem – rzekł spokojnie, wycierajšc dymišcš broń o sukno rękawa. Jerzy szybko odskoczył. Eliza krzyknęła. Kula drasnęła włosy Jerzego, przemknęła tuż nad jej twarzš i ugodziła w drzewo. – Nie lękaj się, najdroższa, to fraszki – uspokoił jš Jerzy, chowajšc się za głazem,i zwrócił się do Jima. –Jimie, przygotuj pistolety i stań przy mnie; będziemy bronić œcieżki. Ja strzelam w pierwszego, ty w drugiego. Postaraj się nie tracić dwóch kuł na jednego. – A jeœli spudłuję?? – Trudno. Ale powiadam, staraj się strzelaćcelnie. Za siebie mogę ręczyć. Na dole zaœ po wystrzale Marksa nastšpiłachwila wahania. Nie wiedzieli, jak się ustosunkować do nowej przeszkody. –Zdaje się, że trafił pan kogoœ: słyszałemkrzyk kobiecy –rzekł jeden z przeœladowców, zwracajšc się do Marksa. –Pójdę na górę –oœwiadczył zdecydowanymgłosem Tom Loker. – Nigdy nie lękałem sięMurzynów i nie lękam się ich teraz... Kto zemnš? – dodał przeskakujšc przez żywopłot. Z poczštku ruszył za nim jeden, odważniejszy, a potem wszyscy. Po kilku minutach Tom stanšł na brzegu szczeliny. Jerzy wypalił i trafił mu w bok. Jednak Tom nie zamierzał tak łatwo ustšpić. Z rykiem rannego bawoła przeskoczył nad przepaœciš i stanšł między Jerzym i Jimem.–Przyjacielu –rzekł Fineasz, stanšwszy naraz przed wrogiem i wycišgnšwszy ku niemu ręce – po coœ tu przyszedł?? Jesteœnam niepotrzebny. I popchnšł Toma tak mocno, że ten zleciał na dno przepaœci. Na swoje szczęœcie na dole zahaczył ubraniem o mocny konar i stoczył się powoli niżej. Jednakże rozbił się tak dotkliwie, że nie mógł się powstrzymać od jęku. –To prawdziwe diabły! Lepiej z nimi nie zaczynać – rzekł Marks i wycofał się czym prędzej. Towarzysze jego poszli za jego przykładem, gruby policjant po prostuzleciał na ziemię, sapišc i dyszšc jak wieloryb. –Podnieœcie Toma, a ja pojadę po posiłki –oznajmił Marks i nie zwracajšc uwagi na uršgania i przekleństwa towarzyszy dosiadł konia i odjechał. –No, czy widział kto z was takš gadzinę? –zawołał jeden z policjantów. –Sprowadziłtu nas a sam dał drapaka! – W każdym razie trzeba podnieœć Lokera, jeœli jeszcze żyje – odezwał się drugi. – Stęka, a więc żyje – zauważył trzeci. Przedarli się przez zaroœla i wreszcie ujrzeli go; leżał na kupie kamieni, wœród gałęzi darniny. Usiłujšc się podnieœć, kurczył się z bólu i ryczał jak lew. Podniesiono go z ledwoœciš i doprowadzono do konia. Ale w żaden sposób nie można go było podsadzić na siodło. Zniecierpliwieni daremnymi usiłowaniami, towarzysze porzucili go i szybko odjechali. Skoro znikli odezwał się Fineasz: –Teraz możemy zejœć na dół i wyjœć na spotkanie Michaelowi, którego wysłałem poodsiecz, a który na pewno już wraca. Stšd do miejsca, gdzie chciałem was odwieŸć, najwyżej dwie mile. Gdyby droga była lepsza, to by nas w ogóle nie dogoniono i nie doszłoby do starcia. Ledwo zeszli na dół, ujrzeli zbliżajšcy się wóz, otoczony kilku jeŸdŸcami. – Oto Michael ze Stefanem i Amarem!! – zawołał kwakier. – No, teraz już nie ma obawy. –Ale czy możemy porzucić na pastwę losu tego nieszczęœliwego człowieka! Słuchajcie,jak jęczy. Zapewne cierpi bardzo – odezwała się Eliza. –Tak –potwierdził jej mšż. – Trzeba go wzišć ze sobš i pomóc mu. To nasza powinnoœć chrzeœcijańska. –I oddać go opiece kwakrów –uzupełnił Fineasz. – Nienajgorszy pomysł. Nic nie mam przeciwko temu. Zobaczymy, co mu dolega. Co rzekłszy, podszedł do Toma i zaczšł z minš znawcy oglšdać jego ranę. – Marks, to ty? – wyszepnšł półgłosem Loker, nie podnoszšc powiek. –Nie, nie jestem Marks, i na niego nie możesz już liczyć –odparł Fineasz. – Twego Marksa bardzo twój los obchodzi. Dawno już czmychnšł stšd, ratujšc własnšskórę. –A! – odezwał się Loker z ledwoœciš podnoszšc ociężałe powieki – zdaje się, że ĹwˆŠj ľA48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj¸ź@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż=pS >Ăc€?ČÝ c@Ľ ,AŃ .c€B˙.ÖcCŐ=Dd> €nastał mój koniec... Nie na próżno porzuciłmnie ten przeklęty pies... na pewno zwšchał, że zdycham... Cóż, tak trzeba... Moja biedna matka zawsze twierdziła, że skończę gdzieœ pod płotem. –Cicho, cicho, nie ruszaj się – uspakajał go Fineasz. – Jeœli zatrzymamy krew, to będzie uratowany. Przewišzano mu starannie ranę białym płóciennym fartuchem Elizy i ułożono go wygodnie na miękkiej podœciółce w ten sposób, że głowa jego spoczywała na kolanach starej Murzynki. Po chwili ruszono w dalszš drogę. –Przypuszczam, że rychło wyzdrowieje i dzisiejsza lekcja wyjdzie mu na dobre. Odwieziemy go do Amara. Tam babka Stefana zajmie się nieborakiem. Lepszej pielęgniarki wymarzyć nie można. Po godzinie dojechano do pięknie zagospodarowanej fermy. Na podróżnych czekało już sute i smaczne œniadanie. TomaLokera ułożono na tak wygodnym, czystym i miękkim posłaniu, na jakim chyba nigdy jeszcze nie leżał. Ranę przemyły i przewišzały delikatne ręce. Z uczuciem prawdziwej błogoœci patrzał nadobre twarze krzštajšcych się wkoło niegoludzi. Zrozumiał, że zaczęło się dlań nowe życie... ROZDZIAŁ XVIII Porzšdki w domu Saint Clare ’a W krótkim czasie Tom zaczšł zarzšdzać gospodarstwem. Oczywiœcie Adolf był z tego niezadowolony i często zwracał się doSaint Clare ’a z zażaleniami. –Nie, Adolfie, – odpowiedział mu pewnego razu Saint Clare –nie proœ mnie o to. Byłbym wkrótce zrujnowany, gdybym nie znalazł takiego człowieka jak Tom. Nazajutrz po przybyciu miss Ofelia przystšpiła od razu do pełnienia swych funkcji i wstała o czwartej rano, sama sprzštnęła swój pokój i zajęła się rewizjš ruchomego i nieruchomego inwentarza. Obejrzała dokładnie bieliznę, naczynia, kuchnię, pralnię i sprawdziła bufet. Rozumie się, że służba nie posiadała się z oburzenia. Stara Murzynka Dinah, władczynikuchni, ledwo mogła pohamować wœciekłoœć, gdy obca miss urzšdziła zamach na jej prawa i przywileje. Dinah była, podobnie jak ciotka Chloe, doskonałš kucharkš. Ale poza tym była leniwa, gnuœna, uparta i nieposłuszna. Kiedy miss Ofelia weszła do kuchni, Dinah siedziała na podłodze, paliła spokojnie fajkę, od czasu do czasu obsypujšc przekleństwami któregoœ z pomocników, których krzštało się co najmniej dziewięciu. Miss Ofelia zaczęła rewidować szafy i komody, stojšce w obszernej kuchni. Znalazła w nich różne rzeczy, szmatki, grzebyki, sztuczne kwiaty, wstšżki, obuwieimnóstwo innych drobiazgów, nie majšcych nic wspólnego z kuchniš. – Dinah!! –zawołała z prawdziwš zgrozš miss Ofelia. –Cóż to za nieporzšdki u ciebie? Do czego to podobne? Czyż nie maszwłasnego pokoju, w którym możesz trzymać swoje rzeczy? – Co za różnica, gdzie leżš, miss, grunt żeby były całe. – A to co to jest?? – zapytała miss Ofelia, pokazujšc jej pięknš salaterkę z pomadš. –A to, miss, przyniesiono mi pomadę do włosów i tymczasem włożyłam jš do salaterki. Nie znalazłam nic innego pod rękš. Zbyt ciężko pracuję, aby myœleć o tych drobiazgach. – Dinah, a dlaczego leżš tu dwie serwetki. Czy nie ma skrzyń do brudnej bielizny. – A jakże, jest. Tam stoi wielka skrzynia, ale lubię na niej robić pierogi. – Przecież masz do tego specjalny stół. – Kiedy na stole stojš brudne naczynia. Gdzie mam je podziać? – Na półki, do kredensu. Oczywiœcie, musisz je przedtem wymyć. –Co pani mówi, miss –zawołała na całe gardło Dinah, bioršc się pod boki – chce pani, abym myła naczynia?! Po kilku dniach energiczna miss doprowadziła dom do porzšdku. Ale, niestety, na nic się to nie zdało, ponieważ służba była przyzwyczajona do niechlujstwa i wkrótce znów przewróciła wszystko do góry dnem. Miss Ofelia była zrozpaczona. –Wiesz co, Augustynie, zdaje się, że łatwiej œcišgnšć księżyc na ziemię, niż zaprowadzić porzšdek w tym domu – rzekła pewnego razu kuzynowi. – Wszak uprzedzaliœmy, kuzynka nie chciała nam wierzyć. –To prawda, ale myœlałam, że przesadzacie. Teraz widzę, że nie poradzę sobie z tš służbš. Nie widziałam jeszcze, tak leniwych, niechlujnych i rozrzutnych ludzi. Poza tem zdaje się, że wszyscy tu kradnš. Wštpię, czy znajdzie się między nimi jeden uczciwy człowiek. –Chyba nie. Zresztš jakże mogš być uczciwi, skoro nikt im nigdy nie wyjaœnił, czym jest uczciwoœć. – Kuzyn powinien był ich uczyć. –Uczyć ich? Ach, kuzynko, kuzynko! Czego mogłem ich uczyć? I rzecz najważniejsza, jak uczyć? Nie mam najmniejszego o tym pojęcia. Nie można wymagać od Murzynów uczciwoœci, skoro nie widzš jej dookoła siebie. Żyjš w takiej zależnoœci i w takim bezprawiu, że nie można się spodziewać po nich jakichkolwiek moralnych pojęć. – Ale Boże wielki!! Co się stanie z ich duszami! –To już nie moja sprawa. Interesuję się teraŸniejszoœciš. Przyzwyczaiłem się do myœli, że Murzyni sš stworzeni jedynie dla wygód i przyjemnoœci białych. – Jak ci nie wstyd tak mówić, Augustynie? –Czego mam się wstydzić? Proszę niech kuzynka rozejrzy się po œwiecie. Wszędzie, niższe klasy sš zaprzedane duszš i ciałem wyższym. W innych krajach, gdzie niewolnictwo jest zniesione na papierze, istnieje inne niewolnictwo, w zmienionej formie. Ale oto dzwoniš do obiadu. Zostawmy w spokoju jałowe dyskusje i chodŸmy jeœć. Wieczorem tego dnia miss Ofelia stała w kuchni, gdy przyszła stara wysoka Murzynka z koszem, pełnym pšczków i pierożków. –A, babka Pry! Dzień dobry! – powitała jš Dinah. Starucha posępnie postawiła kosz na stole, po czym osunęła się na podłogę i zachrypniętym głosem szepnęła: – Boże wielki, żebym już raz skonała! – Tak ci się sprzykrzyło życie?? – zapytała miss Ofelia. – A co w życiu dobrego!! Nie doznałam nic prócz męczarni. – A po co tak wiele pijesz?? – odezwała się młoda i ładna mulatka. Babka Pry zmierzyła jš srogim spojrzeniemi odpowiedziała: –Piję, bo innego œrodka na nasze udręki niema. Nie zadzieraj tak nosa, i ty wkrótce zajrzysz do kieliszka, kiedy się będš nad tobš znęcać, i bić cię i przeklinać. Przypomnisz sobie babkę Pry i zaczniesz pić, upijać się bez końca. Wówczas przyjdęipopatrzę na ciebie, œlicznotko! Œmiejšc się szyderczo, wzięła pienišdze i wyszła z kuchni. Tom był œwiadkiem tej sceny. Litujšc się nad biednš niewolnicš, wybiegł za niš, aby dowiedzieć się, gdzie mieszka. Staruszka ledwo powłóczyła nogami. Zatrzymała się wreszcie na ulicy przed ławkš, postawiła na niej kosz i zaczęła poprawiać podartš chustkę, którš przykrywała plecy. – Pomogę ci zanieœć ten kosz – odezwał się Tom, zatrzymujšc się przy niej. – Dlaczego?? – odpowiedziała. – Nie przywykłam do czyjejœ pomocy. –Dlatego, że jesteœ chora i znużona. Chciałem ci coœ powiedzieć –dodał po chwili, zaglšdajšc jej w oczy. – Niepotrzebnie pijesz. Wódka gubi nie tylko ciało, ale i duszę. – Wiem, że mnie cišgnie do piekła... Ale czyja jestem winna? – A kto jest winien?? Czy zmuszajš cię do picia? – Zmuszajš!! Bieda mnie zmusza... – Czemu nie zwracasz się ku Chrystusowi??A może nie słyszałaœ o Chrystusie? – Nie słyszałam. Któż to taki? – Pan nasz i Zbawiciel – odpowiedział uroczyœcie Tom, zdejmujšc kapelusz. –Zdaje mi się, że ktoœ mi mówił o Zbawicielu, ale to wszystko poplštało mi sięw głowie i nic już nie pamiętam. –A czy nie mówiono ci, że Zbawiciel kocha nas, ludzi biednych, poniżonych, wzgardzonych i że zginšł za nas na krzyżu? –Nie, któż to miał mówić. Mój jedyny przyjaciel, mšż który mnie kochał, dawno umarł. Odtšd nie słyszałam od nikogo dobrego słówka. – Skšd pochodzisz?? – Z Kentucky. Mój pierwszy pan sprzedał mnie obecnemu. – Dlaczego zaczęłaœ pić?? –Po œmierci dziecka. Sprzedano mnie razemz nim. Œliczny był chłopczyk. Nigdy nie płakał i był niezwykle posłuszny. Ale pani moja zachorowała i musiałam jej doglšdać.Zaraziłam się, dostałam goršczki i nie mogłam karmić mego synka. Błagałam, abypozwolono mi kupić mleka dla dziecka, ale pani zabroniła. Chłopak chudł, niknšł z dnia na dzień i krzyczał bez przerwy. Znienawidziła go moja pani za to, że jej spokoju nie dawał i kazała go umieœcić w spichrzu... Pomęczył się biedaczek i umarł... Potem zaczęłam pić. – Biedna!! – odezwał się Tom. – Przeżyłaœ tak życie, nie wiedzšc, że Pan wynagrodzi nas w królestwie swoim. –Odczep się ze swymi kazaniami –zawołałanagle Murzynka, podnoszšc kosz i oddalajšcsię szybko. – Wszyscy jesteœcie kłamcami. ROZDZIAŁ XIX Ciekawa rozmowa Kilka dni póŸniej z pierożkami i pšczkami zamiast Pry przyszła inna kobieta. – Czemu nie przyszła babka Pry?? – zapytała ciotka Dinah. – Ona nigdy już nie przyjdzie – brzmiała zagadkowa odpowiedŸ. – Cóż?? Chyba nie umarła? –A może umarła... Nie wiem na pewno; wiem tylko, że leży w piwnicy. Parę dni temu upiła się do nieprzytomnoœci. Pan naszkazał jš rzucić do piwnicy, gdzie przeleżała całš dobę. Potem ktoœ ze służbyzszedł do niej; powiada, że muchy jš obsiadły... to znaczy, że nie żyje. Dinah opowiedziała to miss Ofelii, która natychmiast pobiegła do Saint Clare ’a. – To straszne, to okropne... Oszaleć można!– wołała, zatrzymujšc się przed nim. –Co się stało? –zapytał, odwracajšc oczy od ksišżki. – Spodziewałem się tego –rzekłdowiedziawszy się o smutnym zgonie nieszczęsnej niewolnicy. – Spodziewałeœ się, kuzynie i nie starałeœ się pomóc biednej kobiecie? –Droga kuzynko, nie ja jš zabiłem. Nie mogłem wtargnšć do cudzego domu i wtršcać się do nie swoich spraw. Niech kuzynka sobie uprzytomni, że prawa właœcicieli niewolników sš bezgraniczne. Trzeba na wiele rzeczy zakrywać oczy tak,jak ja to czynię... –O nie, Augustynie, nigdy nie pogodzę się z takim okrucieństwem! – zawołała nagłe podłuższej pauzie. – Kuzynka, wcišż o tym? –Tak, wcišż o tym... Powiadam ci kuzynie, że to wprost przestępstwo bronić niewolnictwa. – A czy ja bronię?? – Gdybyœ nie bronił, nie trzymałbyœ u siebie niewolników. –Ach, kuzynko, trzeba często czynić to, co się potępia. Czy nie zdarzyło się kuzynce postšpić wbrew swym poglšdom. – Owszem, zdarzyło się, ale zaraz potem żałowałam swego czynu. – Ja również żałuję. Żałuję całe swe życie. Ale pokusy sš zawsze zbyt silne. – Ale ja walczę z pokusami. –Jakże jesteœmy do siebie podobni. Ja również walczę całe życie z pokusami, ale na nic się to nie zda. I po chwili zmienionym głosem dodał: –Chce kuzynka wiedzieć, czemu nienawidzšcniewolnictwa korzystam z niego? Otóż moi niewolnicy należeli do moich rodziców, a po ich œmierci stali się mojš własnoœciš. Wiesz, że ojciec mój przyjechał z Nowej Anglii. Nie był podobny do ojca kuzynki, ktozostał w Nowej Anglii, aby panować tam nad lasami, skałami i zwierzynš. Mój ojciecwolał mieszkać w Luizjanie, panować nad ludŸmi i cišgnšć z tego zyski. Co się tyczy mojej matki, to kuzynka wie, że była kobietš nie z tego œwiata. Była uosobieniem ewangelicznych cnót i prawdy... O matko, niezapomniana droga matko! –Mam brata –cišgnšł dalej po chwili, stłumiwszy wzruszenie. – Jesteœmy bliŸniętami, ale mamy kontrastowo odmiennecharaktery. On jest czynny i trzeŸwy, ja zaœ –leniwy i marzycielski. On odznaczał się wyjštkowš uprzejmoœciš w stosunku do równych sobie ludzi, natomiast względem niższych był surowy, dumny i nieprzystępny. Ale podobnie jak ja był uczciwy i szczery. Kochaliœmy się bardzo, on był ulubieńcom ojca, ja –matki. Po œmierci ojca postanowiliœmy wspólnie pracować przy plantacjach. Oczywiœcie on był o wiele zdolniejszy ode mnie. Po trzech latach zrozumiałem, że nie nadaję się do tej pracy. Boże mój, istniejš wszak ludzie, nawet głęboko religijni, którzy wierzš, że niewolnictwo jest zjawiskiem zupełnie naturalnym i słusznym. – U nas na Północy wiedzš, że wszyscy wyusprawiedliwiacie niewolnictwo, powołujšc się na Pismo Œwięte – odezwała się miss Ofelia. –Mylicie się. Na przykład, Alfred opiera sięna prawie silniejszego. Alfred uważa, że plantatorzy południowo-amerykańscy obchodzš się z niewolnikami tak samo, jak kapitaliœci angielscy z robotnikami, z których wysysajš krew i mózg dla własnej korzyœci lub przyjemnoœci. Ma rację, byłemw Anglii i przekonałem się o tym. Plantator może zakatować na œmierć swych niewolników, zaœ angielski kapitalista może ich zamorzyć głodem. Niższe klasy wszędzie sš uciskane i wyzyskiwane. Mogę zapewnić, że niewolnicy Alfreda żyjš w lepszych warunkach niż większoœć angielskich robotników. Lecz wróćmy do rzeczy. Oburzyła mnie eksploatacja niewolników. Wtršcałem się do wszystkiegoitylko przeszkadzałem Alfredowi. W końcu poradził mi sprzedać swojš częœć, zamieszkać w domu ojcowskim i pisać sentymentalne wiersze. Uczyniłem to chętnie. A ponieważ żal mi było niektórych niewolników, zwłaszcza starych służšcych,ku wielkiej ich radoœci, zabrałem ich ze sobš wraz z rodzinami. Saint Clare podniósł się, przeszedł kilka razy po werandzie, po czym usiadł z powrotem i podjšł przerwanš spowiedŸ: –Był czas, kiedy chciałem walczyć o wolnoœć niewolników, zmyć hańbę z mej ojczyzny, ale potem... – Cóż stanęło na przeszkodzie?? Lenistwo?–Nie, nie lenistwo. To nastšpiło póŸniej... Wówczas po prostu uœwiadomiłem sobie, żeżycie nie układa się tak, jakbyœmy chcieli, że prowadzi nas własnymi drogami. Skoro zrozumiałem to, powtarzałem za Salomonem, że wszystko jest w istocie marnoœciš. Oto czemu stałem się jakby szczapš, która płynie z pršdem. Przyjemniemi było kołysać się i zasypiać na falach... –I czy takie wegetowanie może cię zadowolić? – Zadowolić??! Przeraża mnie to życie bez celu, ale nie potrafię nic zmienić... –I niech kuzynka nie myœli, że tylko ja potępiam niewolnictwo. Ale cóż robić. Nie wiem, jak się to wszystko skończy. Oczywiœcie, kiedyœ wszyscy uciemiężeni powstanš i wówczas nastanie dzień „gniewui sšdu Bożego ”. Wzniesiona na krzywdzie milionów piramida starego ustroju trzeszczy i chwieje się w posadach. Czy zapanuje potem królestwo Boże na ziemi – nie wiem... Oto dzwoniš na herbatę... Idziemy. Spodziewam się, że kuzynka przestanie się żalić, iż nie można ze mnš mówić o niczym poważnym? – Przestanę – odpowiedziała lakonicznie miss Ofelia. Zajrzyjmy tymczasem do Toma. Siedzi oto wswym pokoju przy stole, na którym leży czarna tablica. Z wysiłkiem kreœli litery: postanowił bowiem napisać list do rodziny. Nie chcšc psuć papieru, wprawia się z poczštku na tablicy. Niestety zadanie przekracza jego dobre chęci. Wreszcie słyszy za sobš delikatny głosik Ewy, która cichaczem zakradła się do komórki. – Wuju Tomie, co ty kreœlisz? –Chciałem napisać kilka słów do mej biednej żony i dzieci, miss Ewo, ale lękam się, że nie potrafię – odpowiedział Tom, przecierajšc rękš mokre oczy. – Pozwól, ja ci pomogę, mój Tomie. Dziewczynka usiadła na krzeœle, Tom zaœ stanšł przy niej na kolanach. Okazało się, że oboje niewiele umiejš, ale w końcu jakoœwybrnęli z trudnoœci i wspólnymi siłami skomponowali coœ, co było podobne do listu.– Tomie – rozległ się nagle za nimi łagodnygłos Saint Clare ’a. Oboje obrócili się gwałtownie. Saint Clare podszedł do tablicy i zapytał: – Co to za tajemnicze znaki?? –Jakie tajemnicze znaki, ojcze! – odparła zasmuconym głosem Ewa: – To list Toma. Pomagałam mu. Czy naprawdę nie można tego przeczytać? –Co prawda, nie można, ale nie smućcie się, nie wasza to wina, że nie umiecie lepiejpisać... Chcielibyœcie zapewne przepisać to na tamtym arkusiku. Otóż, Tomie, teraz pójdę na spacer z Ewš, a kiedy wrócę, z przyjemnoœciš napiszę ci ten list. –Ach, proszę cię, ojcze, napisz. Tom musi zawiadomić, gdzie się obecnie znajduje, ponieważ dawna jego pani przyrzekła wykupić go, gdy tylko zbierze pienišdze. – Ależ rozumie się, że napiszę. Tom wyraził swš wdzięcznoœć spojrzeniem,pełnym łez i czułoœci. Saint Clare nie wierzył w szczeroœć przyrzeczenia mrs. Shelby. Nie chciał jednak pozbawiać go złudzeń. Wieczorem tego dnia, po powrocie z przechadzki, napisał list do ciotki Chloe i przyrzekł go osobiœcie bezzwłocznie wysłać. Koniec pierwszej częœci CZĘŒĆ DRUGA ROZDZIAŁ I Topsy Mimo piętrzšcych się trudnoœci, miss Ofeliagorliwie wykonywała swe obowišzki. Pewnego ranka Saint Clare przyprowadził do domu malutkš oœmioletniš Murzynkę. Była czarniejsza od nocy; jej okršgłe oczyz zaciekawieniem oglšdały pokój. ałe powieki – zdaje się, że ĹwˆŠj ľA48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj¸źEP> cFŽ Ş cG8 cHL'cIZ5 GKędzierzawe włosy były zaplecione w niezliczonš iloœć warkoczyków. Wyraz jej twarzy miał w sobie wiele przebiegłoœci, azarazem smutku i melancholii. Nosiła podartš i brudnš koszulę, przypominajšcš worek. –Ach, Augustynie, po co kuzyn kupił takiegodzikusa! – zawołała Ofelia, patrzšc na niš z lękiem. –Po to, aby kuzynka jš wychowała –odparłSaint Clare. – No, Topsy zaœpiewaj coœ i zatańcz. Oczy małej niewolnicy rozbłysły. Zaœpiewała niesamowitš piosenkę, akompaniujšc sobie dziwnymi gestami i plšsem. Osobliwie dzika melodia i taniec miały jednak jakiœ nieokreœlony wdzięk. Zmęczywszy się, dziewczynka usiadła na dywanie. Jej brzydka twarz przybrała dawny wyraz zastygłej melancholii. –To jest twoja nowa pani, Topsy –rzekł Saint Clare po chwilowym milczeniu. –Mam nadzieję, że będziesz posłuszna. – Dobrze, panie – odpowiedziała dziewczynka. Saint Clare wprowadził kuzynkę do stołowego i gwiżdżšc jak na psa, zawołał dziewczynkę. Na widok wspaniałoœci jadalni, Murzynka znieruchomiała. Przykucnęła w kšcie i rozglšdała się na około ze zdumieniem. –Nie mogę zrozumieć, po co było sprowadzać tego małego potworka –odezwała się Ofelia, siadajšc przy oknie. – Mamy za wiele tej czarnej hołoty. –Kuzynka tak wiele mówi o potędze wychowania, że postanowiłem podarować jej istotę, wziętš wprost z łona natury. Daję kuzynce surowy materiał, abyœ mogłago urobić. –Być może, Augustynie. Ale niepotrzebnie tracisz pienišdze na tę afrykańskš pięknoœć. Mam tu dosyć osobników do wychowania... –Chodzi o to, kuzynko, że ta nieszczęsna dziewczynka była we władzy dwóch desperackich pijaków, którzy bili jš ustawicznie. Dzierżawiš niewielki zajazd przy głównym trakcie. Dziœ przypadkowo byłem u nich i przyjrzałem się tej dziewczynce. Wydało mi się, że może z niejwyrosnšć niezły człowiek. Znajšc dobre serce kuzynki, postanowiłem podarować jš tobie. –Dobrze, postaram się. Mój Boże, jest prawie naga i jakże brudna! –zauważyła stara panna, odwracajšc się z przerażeniem. – Niech kuzynka każe umyć jš i ubrać; to takie proste – odezwał się Saint Clare. Miss Ofelia gestem kazała dziewczynce iœć za sobš. W kuchni jednak nikt nie kwapił sięby jš umyć. Miss Ofelia musiała sama przystšpić do tej czynnoœci. Tylko poczucie powinnoœci chrzeœcijańskiej mogło jš zmusić do zszorowania grubych warstw brudu z ciała Topsy. I oto pod nimi ukazałysię liczne blizny, sińce i sine pasma, œwiadczšce o systemie wychowania, jakiemu dotychczas podlegała dziewczynka. Serce starej panny było do głębi wzruszone. –Ile masz lat, Topsy? – zawołała miss Ofelia doprowadziwszy małš do ludzkiego wyglšdu. – Nie wiem, pani – brzmiała odpowiedŸ. – Jak to, czy nikt ci nie mówił? Kim była twoja matka? – Nie miałam matki – odpowiedziała dziewczynka z grymasem. – Jak to nie miałaœ matki?? ! Wszyscy ludzie majš matki... No dobrze. A gdzie się urodziłaœ? – Nigdzie się nie urodziłam. Mówišc to Topsy stroiła miny, które nadawały jej twarzyczce wyraz prawdziwie diabelny. –Nie waż mi się tak odpowiadać, Topsy –odpowiedziała surowo miss Ofelia, uzbrajajšc się w chrzeœcijańskš cierpliwoœć. –Nie żartuję z tobš, pytam siępoważnie. –Doprawdy, nigdzie się nie urodziłam. Nie miałam ani ojca ani matki... Miałam pana, trzymał przy sobie dzieci, aby potem je sprzedawać. –Ile czasu byłaœ u tego pana? – Nie wiem, pani. – Rok?? Dwa lata? – Doprawdy nie wiem, pani. – A czy słyszałaœ o Bogu?? Dziewczynka ze zdziwienia wybałuszyła oczy i otworzyła usta. – Czy ty wiesz, kto cię stworzył? – Skšd mogę wiedzieć?? – Czy umiesz szyć?? – zmieniła miss Ofeliatemat. – Nie, pani. – Więc co ty umiesz?? Co robiłaœ u swego pana? – Nosiłam wodę, myłam statki, podawałamdo stołów. – A czy dobrzy byli ci, u których służyłaœ?– Chyba tak. Miss Ofelia przerwała dociekanie i wróciła do Saint Clare ’a. Powtórzyła mu treœć rozmowy. – Tak, to dziewicza gleba; zobaczymy, czy potrafi jš kuzynka obrobić. Wiedzšc, że w kuchni Topsy nie spotka się zdobrym przyjęciem, miss Ofelia postanowiła trzymać jš w swym pokoju i uczyć pod swym osobistym kierownictwem gospodarskich zajęć. Istotnie nazajutrz zaczęła jš wtajemniczaćw sekrety œcielenia łóżek. –Przyglšdaj się Topsy, jak należy œcielić łóżko. Patrz uważnie i zapamiętaj sobie wszystko. – Dobrze, pani – odparła z westchnieniem Topsy. – To jest wierzch kołdry, a to podszewka. Rozumiesz? – Rozumiem, pani. –Dolne przeœcieradło trzeba starannie zawinšć pod materacem, aby nie wysunęło się i aby nie było żadnej fałdy... Tak... Zrozumiałaœ? – Zrozumiałam, pani, wszystko zrozumiałam. Topsy udawała, że całš uwagę przykuwa do czynnoœci swej pani, a jednak, ledwo miss Ofelia zdšżyła się na chwilę odwrócić,z niezwykłš zręcznoœciš capnęła z otwartego pudełka, stojšcego na komodzie,parę rękawiczek, wstšżkę i wsunęła za stanik. Jednak miss Ofelia zauważyła jej ruch i odebrawszy wstšżkę, z oburzeniem zawołała: – Ach, ty wstrętna złodziejko! Już zdšżyłaœ ukraœć wstšżkę! –Przepraszam pani, ale ja nie rozumiem, wjaki sposób znalazła się u mnie – odpowiedziała z niewinnš minš Topsy. – Na pewno, ktoœ mi jš tu wsunšł... –Może ja wsunęłam? Przed chwilš widziałam tę wstšżkę w pudełku... Tyœ jš œcišgnęła?... Lepiej nie kłam. – Doprawdy nie œcišgnęłam, pani. – Topsy, nie wolno kłamać! –Ja nigdy nie kłamię, pani. Mówię prawdę, że nie brałam tej wstšżki i nie wiem, skšd ona u mnie się wzięła. – Topsy, jeżeli będziesz tak bezczelnie kłamać, to zbiję cię na kwaœne jabłko. –Może mnie pani bić do wieczora, ale ja niemogę powiedzieć, że ukradłam, skoro tego nie zrobiłam –upierała się dziewczyna. –Nie jestem złodziejkš, ani kłamczuchš. Może jakiœ duch wsunšł mi tę wstšżkę. Bywajš takie złe duchy. –Nie waż mi się gadać głupstw o duchach! ... Sama jesteœ złym duchem i dlatego nie tylko kradniesz, ale i kłamiesz! W uniesieniu potrzšsnęła jš za ramię; i oto spod stanika dziewczyny wypadł a para rękawiczek. – A co to jest??! – krzyknęła stara panna. – To też zły duch, co? Zrazu Topsy przyznała się tylko do kradzieży rękawiczek, w końcu jednak pod groŸbš użycia trzciny przyznała się również do wstšżki. – A coœ ty skradła w cišgu dnia wczorajszego i dzisiejszego ranka?? –badała Ofelia. —Jeœli powiesz prawdę, to nie będę cię biła. – Wzięłam tę czerwonš rzecz, którš miss Ewa nosi na szyi. – Jak?? Korale? ! Tak! Dobra z ciebie dziewczyna, nie ma co... Coœ jeszcze ukradła? – Czerwone kolczyki miss Róży. – Tak!! A co jeszcze? – Nic więcej. – Kłamiesz!! Z oczu poznaję, że kłamiesz. Mów wszystko, bo będzie Ÿle. – Doprawdy nic więcej. Powiedziałam już wszystko. – No dobrze. Przynieœ natychmiast korale i kolczyki. – Nie mogę pani. Spaliłam je. – Jak to spaliłaœ?? Cóż to znowu! ... Przynieœ natychmiast powiadam ci! Topsy upadła opiekunce do nóg i ze łzami, z wyciem zapewniła, że spaliła skradzione rzeczy. W tej chwili weszła Ewa. Nosiła na szyi korale, o które toczył się spór. – Ewo, gdzieœ znalazła korale? – zapytała jš ciotka. – Jak to, ciociu? Gdzie miałam znaleŸć, skoro nie zginęły. – Gdzież one były wczoraj?? – Miałam je na sobie. Spałam w nich. Miss Ofelia nie wiedziała co o tym myœleć i jak się zachować. Zdumienie jej wzmogło się, skoro przyszła Róża, brzęczšc swymi ogromnymi koralowymi kolczykami. – Różo, to sš te kolczyki, które stale nosisz? – Oczywiœcie, pani – odpowiedziała ze zdumieniem Róża. – Mój Boże, cóż to za bachor! ... Topsy, po coœ to wszystko zmyœliła? – Pani kazała mi się przyznać, nie mogłam nic innego wymyœlić! – Czy kazałam ci się przyznać do tego, czegoœ nie zrobiła? – Pani nie wierzyła, że nic poza tym nie ukradłam. – Wszystko jedno, nie powinnaœ była kłamać. – Ja tylko tak powiedziałam, ale nie kłamałam. Ewa podeszła do niewolnicy i zmierzyła jš badawczym spojrzeniem. Trudno sobie wyobrazić bardziej krańcowe przeciwieństwo. Delikatna, jasna, białolica,wytworna Ewa, wykwit wyższej rasy i czarna, szkaradna Topsy, napiętnowana wszelkimi przekleństwami niewoli: ubóstwem, występkiem i ciemnotš. Być może Ewa czuła tę straszliwš różnicę, lecz nie mogła jej zrozumieć. Z głębokim politowaniem patrzyła na nieszczęsnš młodš Murzynkę i w końcu odezwała się łagodnie: –Biedna Topsy, dlaczego bez pytania bierzesz czyjeœ rzeczy? To nieładnie. Lepiej proœ mnie o wszystko, czego pragniesz, ale nie kradnij więcej. Nikt jeszcze tak nie przemówił do Topsy. Okršgłe oczy, dzikuski napełniały się łzami. Lecz rozeœmiała się tylko, strojšc nieprawdopodobne grymasy. Pomyœlała, że Ewa żartuje z niej. Wypadek ten nie odpowiadał metodom wychowania, jakie miss Ofelia zamierzała stosować. Jednak, uwięziwszy dziewczynkę w najmroczniejszej komórce domu, stara panna zamyœliła się poważnie. –Doprawdy nie wiem, co poczšć z tš dziewczynš? – żaliła się kuzynowi. –Jestemprzeciwniczkš bicia, ale zdaje się, że w tym przypadku trzeba będzie zrezygnować z zasad. –Jeżeli to konieczne, trudno –odpowiedział Saint Clare. – Niech kuzynka jednak pamięta, że Topsy przywykła do bicia, nie wystarczy jej uderzyć, należy jš skatować do krwi, aby coœ poczuła. – Nie nadaję się na kata... Lecz mówmy poważnie, co należy uczynić, aby jš zmienić? –Trudno na to odpowiedzieć. Ja również niewiem, jak postępować z takimi bachorami. Bywajš doroœli niewolnicy tego samego gatunku. Właœciwy sposób traktowania ich jest zagadkš, której nie potrafię rozwišzać. Miss Ofelia odpowiedziała gestem rezygnacji. Przede wszystkim ułożyła dla dziewczynki plan dnia i zaczęła jš uczyć czytania i szycia. Dziewczynka była bardzo zdolna. Pamiętała litery i już po krótkim czasie umiała swobodnie czytać. Zrozumiała bowiem, że czytanie ksišżek jest bardzo interesujšcym zajęciem. Natomiast do szycia nie można jej było zachęcić. Uważała to za prawdziwe katusze. Łamała igły, wyrzucała je przez okno lub wsuwała w szpary podłogi; plštała, zrywała i kroiła na drobne kawałki nici. Czyniła to ze zwinnoœciš kuglarza. I zawsze znajdowała na usprawiedliwienie tysišce różnych wymówek, które doprowadzały do rozpaczyjej wychowawczynię... Wkrótce wszyscy zauważyli jej niezwykłe zdolnoœci do błaznowania. Jak gdyby powołaniem jej było zostać znakomitym błaznem. Zyskała sobie szczególne uznanie wœród dzieci. Nawet Ewa ze œmiechem patrzyła na jej wyskoki. Jedynie miss Ofelia była niezadowolona z artystycznych zdolnoœci Topsy –i sarkała na pobłażliwoœćEwy. Pewnego razu zwróciła się do Saint Clare ’a: – Augustynie, nie powinieneœ pozwalać Ewieprzebywać tak często w towarzystwie Topsy. – Czemu nie?? – odparł Saint Clare. – Topsy może się Ewie przydać. –Przydać? ! Nie pojmuję, jak może tak zepsute do szpiku koœci stworzenie przydaćsię komukolwiek? Ja uważam, że Topsy może tylko zepsuć Ewę. –Ewy nikt nie zepsuje. Ewa jest uosobieniem dobroci i zło nie ma do niej dostępu. Brud tylko opryskuje marmur, ale nie przenika do niego nigdy. – Wszakże powinniœmy się starać, aby brudnie opryskał marmuru nawet z zewnštrz. – Niechaj ten marmur, to znaczy Ewa, wie o wszystkim. To jej się przyda. –Ach, Augustynie, miej się na bacznoœci, aby się coœ złego nie stało. Ewa jest wprawdzie marmurem, ale jeszcze nie skrzepła. W każdym razie nie pozwolił abym swoim dzieciom tak często przebywaćz Topsy. –Być może, że dla dzieci kuzynki towarzystwo Topsy byłoby szkodliwe, ale Ewie nic absolutnie nie grozi. Gdyby mogła się popsuć, to by się to już dawno stało. Miss Ofelia wzruszyła tylko ramionami i zbyła go milczeniem. Z poczštku niewolnicy Saint Clare ’a Ÿle się odnosili do intruzki, ale potem zmiarkowali, że to nie jest wygodne, albowiem „mały diabełek ”, jak jš nazwano, nie darował nikomu obrazy. Topsy tak zręcznie mœciła się, że niepodobna jej było schwytać na goršcym uczynku. Uwijała się doskonale, umiała dostosować się do nastrojów pani domu i wkrótce jej pobratymcy zrozumieli, że lepiej mieć w niej przyjaciela niż wroga. Pewnego razu miss Ofelia zastała jš mizdrzšcš się przed lustrem w turbanie, zwiniętym z najlepszego jej woalu z krepy. –Topsy, oszalałaœ chyba! — obruszyła się. –Jak œmiesz grzebać w mojej szufladzie i wycišgać z niej moje rzeczy? –Jestem przecież wstrętna dziewczynka... inaczej nie umiem postępować –odpowiedziała spokojnie Topsy. – Nie wiem, co z tobš robić? – Trzeba mnie bić, pani. Czemu mnie pani nie bije? Zasługuję na to. –Nie lubię nikogo bić. A poza tym sama wiesz, że możesz być lepszš dziewczynš. Po prostu sama nie chcesz być dobra, bo gdybyœ chciała, byłabyœ lepsza od innych. – No tak, nie chcę. – Ale dlaczego nie chcesz?? Nikt cię przez to nie lubi... – Niech nie lubiš!! Akurat mi to potrzebne! – Ach, ty szkaradna dziewucho! ... Nie wstyd ci tak mówić? – Nic mi nie wstyd... Jeżeli się pani nie podobam, to niech mnie pani bije. – Dobrze, będę cię biła. Nie posiadajšc się z gniewu, miss Ofelia takie jej sprawiła lanie, że plecy dziewczynki pokryte były czerwonymi pręgami. Podczas egzekucji Topsy wyrywała się, krzyczała nieludzkim głosem, ale już po godzinie, stojšc na podwórku w otoczeniu dzieci, opowiadała im œmiejšc się i robišc pocieszne miny: –No, bije też ta miss Ofelia, œmiechu warte, tylko muchy spędza. Tak kiedyœ bił mnie pan. Też mi się zabiera do karania! I chcšc pochwalić się przed swymi koleżankami, dodała: –Wszystkie wy razem wzięte nic nie znaczycie wobec mnie. Miss Ofelia mówi, żewszyscy Murzyni sš Ÿli, ale ja jestem poœród nich najgorsza. Ze mnie nie można zrobić dobrej, bo ja nie chcę być dobra – to takie nudne i głupie. Gorszego stworzenia ode mnie nie ma na całym œwiecie. Wiedzcie o tym i zachwycajcie się mnš! I pysznišc się œwiadomoœciš swej wyższoœci, Topsy poszła do kuchni, gdzie, przybierajšc potulny wyraz twarzy i przymilajšc się do Diny, wyprosiła u niej pierożek. Po kilku minutach była już znowu na dworzu, gdzie czyniła z siebie widowisko. Każdej niedzieli Ofelia dawała Topsy lekcje katechizmu. Dziewczynka miała nadzwyczajnš pamięć, dlatego też często znała każde słowo lekcji na pamięć. Ale zdarzało się, że nie można było z niej wydobyć ani jednego słowa. Nieraz podczaslekcji stroiła tylko miny dziecinne. Któregoœ dnia Saint Clare asystował przy lekcji i po ukończeniu jej zapytał miss Ofelię: – Powiedz mi łaskawie, kuzynko, czego chcesz dopišć tymi lekcjami? –Jak to czego? –zdziwiła się stara panna. –Chcę, żeby Topsy poznała zasady religii chrzeœcijańskiej. – Ależ przecież ona nie rozumie twoich zasad?? –Cóż z tego? Myœmy też z poczštku nic nie pojmowali, a potem kiedyœmy wyroœli i zmšdrzeli, zrozumieliœmy wszystko. –A ja na przykład nie tylko że nie zrozumiałem, ale zapomniałem wszystkiego, czego się w młodoœci nauczyłem. – Ach, Augustynie, Augustynie, jakie piękne nadzieje rokowałeœ, dzieckiem będšc. – Czyżbym ani jednej nie urzeczywistnił?? – Nie powiem, że ani jednej, ale według mego sšdu – bardzo niewiele. –Co robić? To pewnie dlatego, że nie zmšdrzałem z latami, jak by należało się spodziewać. Topsy może będzie mšdrzejsza,ona przecież nie wrodziła się we mnie – zakończył rozmowę wybuchem œmiechu. Topsy stała z dala, czekajšc, kiedy państwo pozwolš jej odejœć. Wydawała się ona posšżkiem bez życia, chociaż w rzeczywistoœci, z uwagš przysłuchiwała się rozmowie. Saint Clare od tej pory prawie każdej niedzieli asystował przy lekcji katechizmu, bawišc się wyœmienicie zabawnymi, a jednoczeœnie bardzo dowcipnymi spostrzeżeniami Topsy. Dziewczynka w lot pojęła, że jej swoiste rozważania tekstów katechizmu sprawiajš przyjemnoœć panu, dlatego też wysilała się na wszystkie sposoby i doprowadzała miss Ofelię do ostatecznoœci. Saint Clare interesował się dziewczynkš jakpapużkš, pieskiem lub jakimœ innym zwierzštkiem, które mogłoby go zabawiać. W każdym razie odnosił się do niej życzliwie. Nieraz dawał jej trochę pieniędzy, kupowała sobie łakocie, którymi dzieliła się ze swymi towarzyszami. Życzliwoœć i delikatny sposób obchodzenia się z niš SaintClare ’a i Ewy, utwierdzały jš w mniemaniu, że nie jest tak zła, za jakš uważajš jš wszyscy mieszkańcy tego domu i w duchu przyrzekała sobie nie być lepszš. ľA48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj¸ź@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żJ`‰Ké— c€L€Ÿ \M` c€N(=cOź6­Pi9,€Ale doœć już o tym dziwnym stworzeniu, należy zajšć się teraz innymi osobami któreodgrywajš istotnš rolę w tej prawdziwej historii. ROZDZIAŁ II Znowu w Kentucky Wracamy, do Kentucky, żeby przekonać się,jak żyjš tam bez naszego starego przyjaciela. Był piękny, upalny dzień. Mr. i mrs. Shelby odeszli w tej chwili od stołu w jadalni i przeszli do obszernego salonu. Z twarzy mrs. Shelby można było wyczytać, że chce coœ powiedzieć mężowi, ale nie wieod czego zaczšć. W końcu po długim namyœle odezwała się: – Czy wiesz o tym, Arturze, że ciocia Chloeotrzymała dziœ list od Toma? – Czyżby?? —zainteresował się mr. Shelby. – Cóż on pisze?? Nabrawszy odwagi, mrs. Shelby cišgnęła dalej: –Dostał się w dobre ręce. Zajmuje u swojego pana prawie takie samo stanowiskojak u nas, obchodzš się też podobno z nim bardzo dobrze. –No, dzięki Bogu! – z prawdziwš radoœciš zawołał mr. Shelby. – Teraz prawdopodobnie Tom nie zechciałby wrócić do nas? –Przeciwnie, jak to się wyczuwa z jego listu, tylko marzy o tym i prosi swš żonę, aby dowiedziała się, czy może mieć nadzieję, że wykupimy go kiedyœ. –Ja sam nie wiem, jak to będzie – z westchnieniem odpowiedział mr. Shelby. – Gdy interesy zaczynajš się plštać, trudno jerozwikłać. –Wydaje mi się, że mógłbyœ œwietnie poprawić swoje interesy, gdybyœ sprzedał konie i jednš z naszych ferm zauważyła żona. –To się tobie tylko tak wydaje, Emilio – œcišgnšwszy brwi, odpowiedział mšż. – Jesteœ wprawdzie najlepszš kobietš w całej Kentucky, ale na sprawach pieniężnych nie znasz się zupełnie. Mrs. Shelby westchnęła głęboko. Pragnęła ogromnie dotrzymać słowa danego Tomowi ijego żonie; œwiadomoœć, że brak jej po temu œrodków i nadziei, męczyła jš ogromnie. Ale nie należała ona do tych ludzi, którzy prędko ulegajš, dlatego też ponowiła rozpoczęty atak. – Arturze! – cicho odezwała się – czy nie można by zdobyć trochę pieniędzy, żeby wykupić Toma? Jak zadłużać się, to już zadłużać się... Biedna Chloe zmarniała zupełnie wskutek tej rozłški z mężem... W dodatku – daliœmy przecież słowo, że wykupimy go. –I niepotrzebnie żeœmy to zrobili! – mruknšł Shelby, unikajšc błagalnego wzroku swej żony. –Nigdy nie należy dawaćbezpodstawnych obietnic... PoradŸ lepiej Chloe, aby pogodziła się z faktem dokonanym... Niech poszuka sobie innego męża, jeœli znudziło się jej wdowieństwo. –Ona tego nigdy nie zrobi. Ja nauczyłam ichrozumieć i cenić œwiętoœć małżeńskich więzów. W każdym bšdŸ razie naszym obowišzkiem jest dotrzymanie danego przyrzeczenia. Jeœli nie ma na to innej rady, to będę zmuszona dawać lekcje muzyki, aby zebrać potrzebnš sumę na wykupienie Toma... –Nie, na to ja nie pozwolę. Nie pozwolę, abyœ tak się poniżała, Emilio – odpowiedział mr. Shelby, ale w tej chwili nabalkonie ukazała się ciocia Chloe. – Jeœli państwo majš trochę czasu, poproszę na chwilę – powiedziała Chloe. – Czego ci trzeba – zapytała mrs. Shelby, podnoszšc się i wychodzšc na balkon. – Czy nie każe pani kupić prowiantu?? I ciocia Chloe wskazała duży kosz napełniony kaczkami i kurami, który przyniosła na balkon. – Dobrze, kup. Przyniosę ci zaraz pienišdzedo kuchni. Mrs Shelby wzięła pienišdze i poszła do kuchni. Po skończeniu targu, Chloe œmiechem pokrywajšc zmieszanie, powiedziała: –Przepraszam paniš, że oœmielam się zapytać, dlaczego pani i pan męczycie się nad zdobyciem pieniędzy, kiedy można je tak lekko zdobyć? –Nie rozumiem, co chcesz przez to powiedzieć –odpowiedziała mrs. Shelby, domyœlajšc się jednak, że Chloe podsłuchała jej rozmowę z mężem. – Otóż inni państwo wynajmujš swoich niewolników i dostajš za to dużo pieniędzy. – Tak, ja wiem, że tak robiš. Ale kogóż to według ciebie, można by było wynajšć? –Niech mi pani wybaczy, ja nie œmiem narzucać pani swego głupiego zdania, ale słyszałam, że cukiernik w Louiswill poszukuje dobrego robotnika i obiecuje wypłacać za niego cztery dolary tygodniowo. – No i cóż z tego, Chloe? –Otóż, proszę pani, co mi przyszło do głowy... Przepraszam, jeœli się to pani nie spodoba. Moja pomocnica, Sally, radzi sobieœwietnie sama. Jeœliby pani pozwoliła, pojechałabym jako robotnica do Louiswill i zarabiałabym dużo pieniędzy. – Czyżbyœ zgodziła się porzucić dzieci, Chloe? –A dlaczegoż nie, pani? Dziewczynkš zaopiekuje się Sally, a co się tyczy chłopców, to oni sš już dorosłymi mężczyznami i uporajš się z gospodarstwem. – Ale do Louiswill jest daleko?? –I to nie jest straszne, pani. Mówiš, że to miasto położone jest nad rzekę, tam, na Południu... Czułabym się bliżej mego staruszka. –Nie, Chloe – z bólem duszy odpowiedziała mrs. Shelby. –Tom jest oddalony o wiele tysięcy mil i od Louiswill. Chloe smutnie opuœciła głowę. – Ale zawsze to bliżej będzie – pospiesznie dodała mrs. Shelby. – Jeżeli chcesz koniecznie, to cię puszczę. Zobowišzuję się cały twój zarobek przeznaczyć dla Toma. Jak mroczny obłok naraz oœwietla się promieniem słonecznym, podobnie czarne oblicze Chloe rozjaœniło się radoœciš. –O, pani, niech paniš Najwyższy błogosławi za dobre serce! – zawołała Murzynka, chwytajšc rękę mrs. Shelby. –Jasama niczego nie potrzebuję: ani odzieży, ani obuwia, nic absolutnie. Chciałam się dowiedzieć, ile zarobię przez rok, jeżeli dostanę tygodniowo po cztery dolary. – Dwieœcie osiem dolarów. –Ach, jakże wiele! – zawołała Murzynka. –A ile lat będę musiała pracować, aby wykupić swego staruszka? –Prawie pięć lat. Ale nie będziesz musiała sama na to pracować. Pomogę ci z moich oszczędnoœci. –Ale skšd... Ani pani, ani nikt inny nie będziena Toma pracował, póki Chloe ma zdrowe ręce. –No dobrze, będziemy pokładali w tobie nadzieję – odpowiedziała z uœmiechem mrs.Shelby. – Kiedy wybierasz się do miasta?? – Jeœli pani pozwoli, da mi paszport i rekomendację, to jutro rano wyruszę. –Dobrze, Chloe, postaram się wszystko przygotować. Trzeba tylko najpierw pomówić z panem. Nie mogę tego zrobić bezjego zgody. –No, w tym wypadku pan nie będzie się sprzeciwiał – rzekła Chloe i odprowadziwszy paniš do domu, szybko wróciła do siebie i zaczęła się szykować do drogi. Wieczorem, gdy ciotka Chloe cerowała ubranka i bieliznę dzieci, przyszedł Jerzy Shelby. –O, master Shelby – podzieliła się z nim radoœciš Chloe –wie pan, że jutro wyjeżdżam do Louiswill! WyobraŸ sobie, że wstšpiłam na służbę do cukierni. Będš mi płacić cztery dolary tygodniowo! – To dopiero!! – zawołał chłopiec z ożywieniem – Kiedy jedziesz, ciotko Chloe? – Jutro... Master Jerzy, niech pan napisze list do Toma, aby wiedział o tym i cieszył się. – Z przyjemnoœciš, ciotko Chloe. Pobiegnę do domu po papier... – Niech pan idzie, panie Jerzy, a ja tymczasem usmażę kawałek mięsa. Lecz chłopak nie słyszał już ostatnich słów kucharki i mknšł do domu szczęœliwy,że może przysłużyć się starej przyjaciółce. ROZDZIAŁ III Trawa usycha, kwiaty więdnš Powoli dzień po dniu upłynęły dwa lata. Jakkolwiek Tom tęsknił do swoich i stale wzdychał do nich, przecież nie mógł się skarżyć na los. Clare i Ewa lubili go, wszyscy zwracali się doń z uszanowaniem inawet pani domu traktowała go lepiej niż jego poprzedników. W odpowiedzi na swój list otrzymał z domuradosne wiadomoœci. Były tak wyraŸnie skreœlone wprawnš rękš Jerzego Shelby, żeTom, odczytał je bez trudu. Często w wolnych chwilach wracał do tego listu, pieczołowicie rozkładał go na stole i powoli czytał. Płakał, gdy czytał, że jego chata po powrocie będzie odnowiona. Odsuwał przy tym głowę, aby łzy nie spadły na cenny papier. Był szczęœliwy wiedzšc, że ci, o których marzył, nie zapomnieli go. PrzyjaŸń jego z Ewš była coraz œciœlejsza.Tom przywišzał się do niej całš siłš swej wrażliwej i czułej duszy. Największš rozkosz sprawiało mu uprzedzanie jej niewinnych życzeń i sprawianie jej przyjemnoœci. Podobnie Ewa starała się uprzyjemnić życie Tomowi. Mimo młodego wieku czytała bardzo płynnie. Przywišzała się bardzo do Biblii i często czytała jš na głos swemu uważnemu słuchaczowi. Lato było szczególnie goršce, wobec czego rodzina Saint Clare przeniosła się na letnisko nad jeziorem Pontchartrin. Willa ichprzylegała do rozkosznego zacienionego ogrodu, pełnego rzadkich roœlin i kwiatów. Był cudowny wieczór. Purpurowy blask słońca schował się za widnokręgiem. Żaglemknšcych z dala barek wydawały się skrzydłami ogromnych ptaków. Gdzie niegdzie na niebie zapłonęły gwiazdy, odbijajšc się na falach jeziora. Ewa i Tom siedzieli na ławce pod drzewem. Ewa trzymała na kolanach otwartš Biblię i czytała. „I ujrzałem morze kryształowe, zmieszane z ogniem... ” – Wuju Tomie – urwała nagle, wskazujšc na jezioro – tam ono jest, kryształowe morze! – Gdzie, miss Ewo? –Oto tam, prosto przed tobš! Czy wody naszego jeziora nie wydajš ci się kryształowymi i zmieszanymi z ogniem? –Prawda, miss Ewo. Od razu nie domyœliłemsię, myœlałem, że wskazujesz na niebo... Tak, to prawda i jakie to piękne! I nie spuszczajšc oka z płonšcego jeziora, Tom zaœpiewał: – O, gdyby ranek dał mi skrzydła Do Chanaanu bym pofrunšł, pofrunšłbym z serafinami ze skrzydlatymi aniołami Ja bym poleciał do siedliska aż do Nowego Jeruzalem – A gdzie twoim zdaniem znajduje się NowyJeruzalem?? – zapytała Ewa. – Wysoko, bardzo wysoko, nad obłokami, miss Ewo. –Tak, zdaje się, że widzę go – zawołała dziewczynka z uniesieniem, wpatrujšc się wniebo. –Oto, patrz wuju Tomie, czy nie widzisz tam za chmurami brylantowych wrót?... Œpiewaj, wuju Tomie! Tak pięknie œpiewasz! Tom kontynuował: – Moc jaœniejšcych duchów widzę chwałš niebiosów przepełnionych! lekkie ich szaty promieniujš i palm gałęzie w rękach drżš! –Tak, tak, wuju Tomie, widziałam je, doprawdy widziałam! –powtórzyła dziewczynka. – Widziałam je we œnie, wujuTomie. Istotnie nosili promieniujšcš odzież itrzymali w rękach palmowe gałęzie. Umilkła, po czym, nie spuszczajšc oka z nieba, dodała: – Wuju Tomie, ja tam wkrótce będę! – Gdzie miss Ewo?? Dziewczynka podniosła się i wskazała rękš na niebo. Ostatnie promienie słońca oblały jš purpurowym œwiatłem. Serce wiernego Toma œcisnęło się chorobliwie przy ostatnich słowach dziewczynki. Już dawno zauważył, że Ewa chudnie, że kolor jej twarzy i ršk staje sięcoraz bardziej przezroczysty, że oddech jej staje się coraz bardziej urywany, i że już nie biega tak wesoło jak dawniej. Słyszał, jak miss Ofelia mówiła, że dziewczynka po nocach kaszle, służšce zaœdodawały, że poduszki jej nad ranem sš mokre od potu. Mało jest takich dzieci jak Ewa i prawie wszystkie umierajš wczeœnie, zostawiajšc œwietlane wspomnienie o swych niebieskich oczach, o promienistych uœmiechach i dziwnych gawędach. – Ewo, gdzie jesteœ? – rozległ się niecierpliwy głos miss Ofelii. – Wracaj zaraz do domu. Z twoim kaszlem nie wolno tak długo przebywać na powietrzu. Ewa i Tom jak gdyby ocknęli się z dziwnego snu. Spojrzeli na siebie i ruszyli w stronę starej panny. Miss Ofelia od dawna zwróciła uwagę na suchy i głuchy kaszel dziewczynki, na jej nienaturalne rumieńce, fosforyczny blask oczu, goršczkowe podniecenie i poty nocne. Z właœciwš sobie szczeroœciš oœwiadczyła wręcz kuzynowi, że według jej zdania Ewa zdradza objawy suchot. Augustyn obruszył się i rzekł oschłym tonem: –Proszę cię nie kracz, kuzynko. Wiesz, jak bardzo nienawidzę przesadnych obaw. Objawy, o których mówisz, sš następstwemzbyt silnego rozwoju. –Lecz kaszel... –Cóż z tego? Trochę się przeziębiła, to wszystko. Wielka rzecz! Wy kobiety, przekraczajšc pewien wiek, widzicie na każdym kroku urojone niebezpieczeństwa. Wystarczy zakaszleć, abyœcie podniosły krzyk o œmierci. A jednak ogarnšł go niepokój; z uwagš zaczšł się przyglšdać córce. Przerażały gonie tyle zmiany w jej powierzchownoœci, coprzedwczesna dojrzałoœć umysłu i niezwykle pobudliwa uczuciowoœć. Gdy dziewczynka mówiła w natchnionym uniesieniu, Saint Clare odczuwał zgrozę, jak wobec czegoœ niepojętego. Przycišgał jš do siebie i obejmował tak mocno, jak gdyby chciał powiedzieć, że za nic na œwiecie nie pozwoli zabrać jej. Ewa coraz mniej szukała osobistych przyjemnoœci; myœlała tylko o tym, aby czynić dobro i ulżyć niedoli bliŸnich. Przestała się bawić, lecz z przyjemnoœciš obserwowała gry i zabawy innych dzieci. Błazeństwa Topsy bawiły jš czasem, lecz przeważnie miny małej Murzynki napawały jš smutkiem i pogršżały w mrocznš zadumę. – Mamo – zapytała pewnego razu przy stole – czemu nie uczymy niewolników czytać?? –Cóż to znów za dziwaczne pytanie, Ewo –zawołała mrs. Saint Clare. –Murzynów nieuczy się czytać. –A ja myœlę matko, że każdy powinien umieć czytać Biblię i Ewangelię – upierała się dziewczynka. – Murzyni to ludzie jak my. Otóż ciotka Ofelia nauczyła Topsy. –I co z tego wynikło? Nie ma gorszej istoty od Topsy, nikt sobie nie może dać z niš rady. – Ach, mamo, ona nie dlatego jest taka zła... Byłaby lepsza, gdyby już dawniej nauczono jš czytać Pismo Œwięte... A co będzie z biednš nianiš? Ona tak lubi słuchaćEwangelii. Kto będzie jej czytał, kiedy mnie nie będzie? Ojca przy stole nie było. Matka wytłumaczyła sobie powiedzenie córki po swojemu, więc odpowiedziała: –Mogłabyć już przestać zadawać się ze służbš. Dosyć już sentymentu, który jest zbyteczny w życiu towarzyskim. ChodŸmy do mego pokoju, pokażę ci kolię, którš nosiłam na pierwszym balu. Podaruję ci jš w dniu twego pierwszego wyjazdu. Dziewczynka, nie chcšc martwić matki, poszła za niš posłusznie. Mrs. Saint Clare wyjęła z komody czerwony aksamitny futerał i otworzyła go. Wspaniała brylantowa kolia rozsiewała tysišczne kolorowe błyski, a jednak Ewa ledwo patrzyła na niš i ledwo słuchała flegmatycznych słów matki, opowiadajšcej,jakš furorę budziły te klejnoty w towarzystwie. – Czy drogo kosztuje ta kolia, mamo? – Bardzo drogo. Za te brylanty można kupićcały majštek, niegorszy od naszego. – Chciałabym jš posiadać i móc z niš robić,co zechcę. – Powiedziałam, że będzie twoja. A co chciałabyœ z niš zrobić? –Sprzedałabym jš, kupiłabym posiadłoœć wwolnych stanach, przesiedliłabym tam naszych niewolników, wynajęłabym dla nichprofesorów, którzy by ich nauczyli czytać ipisać... –Che-che-che! Jesteœ nieprawdopodobnš marzycielkš, Ewo! ... Przestań pleœć głupstwa. Nie znasz jeszcze życia i mówiszjak... To bardzo Ÿle. Dzieci powinny być dziećmi, a nie udawać filozofów, których zresztš nikt nie lubi. Dziewczynka uœmiechnęła się lekko. Przypomniała sobie, że ojciec wręcz odmiennie odezwał się o filozofach. Wyszłamyœlšc o tym, że trzeba będzie uczyć niańkę, która tak pragnie napisać list do męża. ROZDZIAŁ IV Henry W kilka dni po tej rozmowie przyjechali goœcie: brat Augustyna, Alfred Saint Clare i jego dwunastoletni synek. Słusznie twierdził o sobie Augustyn, że nie jest do brata podobny, aczkolwiek łšczyła ich szczera przyjaŸń. Trudno było okreœlić,który jest przystojniejszy; czy Augustyn, zgrabny, wytworny o delikatnym profilu, jasnych włosach i niebieskich oczach, czy barczysty, silny, czarnooki Alfred o kruczych włosach, o dumnym rzymskim profilu i ostrym podbródku. Przechadzajšc się po ogrodzie bracia rozprawiali i potępiali wzajemnie swe myœli i czyny. Dyskusje jednak nie miały w sobie nic obraŸliwego i toczyły się w przyjaznymtonie. Henry, starszy syn Alfreda był istnš kopiš swego ojca: piękny brunet, pełen życia i ognia, o prezencji i manierach księcia. Ewa wywarła na nim głębokie wrażenie: chodziłza niš wszędzie jak oczarowany. Pewnego razu po œniadaniu oboje wybrali się na przejażdżkę konnš. Ewa miała małego białego kucyka, równie łagodnego jak jogo pani. Tom podprowadził kucyka do werandy; w tej chwili ładny mulat lat trzynastu przyprowadził małego czarnego konia arabskiego, niedawno kupionego dla Henry ’ego. –Co to ma znaczyć, Dodo –zawołał Henry, zwracajšc się do mulata – zdaje się, że nieczyœciłeœ go dzisiaj, leniwy wałkoniu? – Nie, panie – odpowiedział potulnie mulat – czyœciłem go, lecz znów się zakurzył... –Będziesz mi jeszcze odpowiadał? Milczeć! – krzyknšł chłopak, zamierzajšc się biczem. – Jak œmiesz kłócić się ze mnš?? Mulat był niewiele wyższy od swego pana, ć lepszš. ľA48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj¸ź@”ŞjüŠj{ˇ÷żQPŕ cR0 cS:¸ cTň) Uü)Nc€VJ83miał szlachetnš urodę, ogniste spojrzenie i drobne rysy twarzy. Z pierwszego wejrzenia widać było, że w żyłach tego chłopca płynie krew białej rasy. – Pozwoli pan sobie powiedzieć... – podjšł, zalewajšc się rumieńcem i błyszczšc oczyma. –Ach, będziesz mi tu jeszcze mówił! –krzyknšł z gniewem Henry, biczem smagnšł służšcego po twarzy, powalił go na ziemię i okładał rękojeœciš, póki mu się ręka nie zmęczyła. –Masz, ty wstrętny szczeniaku, za twoje spory! Natychmiast odprowadŸ konia do stajni i oczyœć go należycie. –Paniczu –wtršcił się Tom –sam widziałem, jak Dodo czyœcił konia pańskiego bardzo starannie. Lecz arab jest młody i krnšbrny, więc wytarzał się póŸniej w kurzu. –A ty mi będziesz się odzywał, kiedy cię nie pytajš? –odparł pogardliwie Henry i podszedł do Ewy, która schodziła właœnie z werandy. –Wybacz pani, kuzynko –zwrócił się do niejszarmancko –będzie pani musiała trochę poczekać z winy tego bałwana. Ale co się stało, dlaczego pani taka smutna? Czy ktoœ paniš obraził? – Mnie nikt nie obraził, ale pan obraził i bił swego sługę. Jak pan mógł tak się nad nim znęcać? Pańskie postępowanie œwiadczy, że jest pan zły i okrutny. Miałam o panu inne zdanie. – Nie bardzo paniš rozumiem – odpowiedział ze zdumieniem Henry. – Dlaczego mnie pani potępia, droga Ewo? –Proszę bardzo, niech mnie pan nie nazywadrogš, skoro nie rozumiesz, że postępujeszŸle. –Cóż ja złego zrobiłem? Czy to przestępstwo karać złš służbę? Gdyby paniznała trochę lepiej tego wałkonia, zmieniłaby pani zdanie. To takie chytre zwierzę, jakiego na œwiecie nie ma. Gdybymgo nie bił, nie mógłbym z nim wytrzymać. Ojciec bije go również... –Lecz wuj Tom powiedział panu, że Dodo nie jest winien, a wuj Tom nigdy nie kłamie.–Pani „wuj ”Tom jest starym osłem – akcentujšc słowo „wuj ”odezwał się Henry. – Wtršca się do nie swojej sprawy...Dodo kłamie na każdym kroku. – Pan swym ohydnym postępowaniem zmusza go często do kłamstwa. –Piękna kuzynko, tak goršco staje pani w obronie Dodo, że gotów jestem unieœć się zazdroœciš – odpowiedział patetycznie chłopak. – Jakże nie brać go w obronę, skoro pobił go pan bez powodu. –Przypuœćmy nawet, że tym razem był niewinny. Ale przecież nic mu się nie stanie od kilku uderzeń, na które zresztš zasłużył sobie czym innym, o czym jeszczenie wiem. Lecz jeżeli to pani sprawia przykroœć, przyrzekam nie bić go w obecnoœci pani. Ewy nie zadowoliło przyrzeczenie Henry ’ego. Pragnęła go całkowicie oduczyć od bicia niewolników. Wszystkie jednak jej perswazje spełzły na niczym. Skoro Dodo wrócił z koniem, Henry powiedział mu łaskawie: – Teraz dobrze, Dodo. DojdŸ tam, potrzymaj konia miss Ewy, ja sam podsadzępanienkę. Gdy Dodo zbliżył się do Ewy, zauważyła, żetwarz jego jest wykrzywiona z bólu, a oczypełne łez. Nie zważajšc na krzštajšcego się przy niej Henry ’ego, przechyliła się nasiodle ku mulatowi i cicho rzekła: – Dobry z ciebie chłopak, Dodo, widzę to. Nie smuć się, będę się za ciebie modlić. Mulat podniósł głowę i prawie z nabożeństwem spojrzał na pięknš, opromienionš blaskiem miłoœci i dobroci twarzyczkę dziewczyny. I łzy gradem potoczyły się z jego smutnych oczu. – Cóż ty się tam guzdrasz, Dodo! – zawołał Henry. Mulat pospiesznie podbiegł do swego pana. – Masz na łakocie – dodał Henry, rzucajšcw krzaki garœć drobnych monet. – Poszukaj!! I dumny ze swej szczodrobliwoœci pojechał za Ewš. Bracia Saint Clare, siedzšc w ogrodzie byli œwiadkami tej sceny. Augustyn zarumienił się z oburzenia, ale powiedział tylko z właœciwš sobie ironiš. – Od razu widać, że chłopak jest wychowany w duchu prawdziwie republikańskim. –Tak, Henry jest okropnie zapalczywy. Czasem nie można go powstrzymać – odpowiedział Alfred. – Zdaje się, że nie usiłujesz tego robić. –Usiłowałem. Ale doprawdy taki to goršcy inieokiełznany temperament, że zrezygnowaliœmy z wszelkich prób i machnęliœmy rękš. Co się tyczy obecnego wypadku, to znowu Dodo tak się do bicia przyzwyczaił, że wcale go nie poczuł. – Któż go tak zahartował?? Chyba ty i Henry. – Tak, Henry twierdzi, że bez bicia Dodo nicnie zrobi jak należy... –I ty tak bezgranicznie wierzysz chłopcu, którego temperament sam potępiasz? Trzeba było, żyjšc w republice, wpoić w swego syna pierwszy paragraf republikańskiego kodeksu okreœlajšcy równoœć i wolnoœć wszystkich ludzi. –Ty byœ chciał, abym nauczył syna, że wszyscy sš równi, a więc również niewolnicy. Gdybym nawet usiłował to zrobić, odpowiedziałby mi œmiechem. Równi sš sobie tylko ludzie dobrze wychowani, inteligentni, zamożni i tak samo sš równi sobie ludzie niższych ras i warstw. – To dotyczy jedynie pozorów. Jeżeli o duszę chodzi wszyscy sš sobie równi. –Nieprawda, Augustynie. Gdyby „dusze ”wszystkich ludzi były sobie równe, uzewnętrzniałyby się jednakowo u wszystkich. W rzeczywistoœci zaœ jest inaczej. –Dlatego, że wybrana garstka dusz ciemięży całš resztę. Wszakże wobec Boga wszyscy sš równi. – Wobec Boga?? Odkšd stałeœ się œwiętoszkiem? –Uważasz, że tylko œwiętoszek może wierzyć w istnienie Najwyższej Istoty? Ty dzielisz ludzkoœć na klasy, ale zapytaj swych niewolników czy uważajš to za słuszne? Uważaj braciszku, aby ci, którzy tymczasem ulegajš tobie, a raczej twemu biczowi nie zmiarkowali w końcu, że wystarczy im się zjednoczyć, aby wyrwać z twych ršk bicz i zwrócić przeciwko tobie.–BšdŸ spokojny, Augustynie. Ja i tacy jak japotrafiš zabezpieczyć się zawczasu! ... Otóżna przykład od pewnego czasu rozpowszechnia się mania szerzenia oœwiaty wœród mas. My rozumiemy, że oœwiata jest szkodliwa dla nich i staramy się przeciwdziałać tej manii. –Współczesne metody szerzenia oœwiaty nie bardzo się przydajš, ponieważ masy jeszcze do nich nie dojrzały; Ale już czas przystšpić do pracy oœwiatowej, w której każdy uczciwy człowiek powinien wzišć udział. Tego wymagajš nasze własne interesy. Dotychczas hodowaliœmy w masachwyłšcznie złe instynkty i to może się na nas skupić... – Być może... Ale w każdym razie nie za naszych czasów. –O, bynajmniej. Sšdzšc z pewnych objawów, których nie dojrzy tylko ten, kto umyœlnie zamyka na wszystko oczy, katastrofa jest bliska... Ratunek upatruję jedynie w podniesieniu mas do nowego poziomu. –Znowu te mrzonki! Zrozum Augustynie, że twoje poglšdy to utopia. Tak samo, jakbyœ wymagał, aby wszyscy ludzie mieli jednakowy wzrost. To niemożliwe, Augustynie. Nie dla Murzynów jest władza; panowanie nad œwiatem należy się rasie anglosaskiej... –Powinieneœ wzišć pod uwagę, że w żyłachnaszych niewolników płynie znaczny procent krwi anglosaskiej, którš sami wstrzyknęliœmy. Kiedy u nas wybije godzina,która wybiła dla San Domingo, wówczas ta nasza angielska krew dokona przewrotu. – Nigdy do tego nie dojdzie. – Tak, za czasów Noego nikt nie chciał wierzyć, że nastšpi potop. –Ależ, Augustynie, nasz potop jest jeszcze bardzo daleki, zapewniam cię. I jeżeli ty zamierzasz zostać drugim Noe, to wiedz, że się bardzo rozczarujesz. Ta podła rasa – dodał po chwilowej pauzie, tupišc nogami–zawsze będzie na dnie! Myœmy wymyœlili proch, potrafimy go również zastosować wrazie potrzeby. –le jednak czynicie, oddajšc nadzór nad prochowniš takim smarkaczom jak Henry – odparł szyderczo Augustyn. – Stare przysłowie powiada, że ten, kto nie umie panować nad sobš, nie potrafi panować nadinnymi. –Tak –odpowiedział w zamyœleniu Alfred –Henry istotnie nie umie nad sobš panować. Zdaje się, że stosujemy zły system wychowania. –Naturalnie. Główna podstawa ludzkiego życia –wychowanie – jest u nas całkowiciewypaczone. –Znowu przesadzasz, Augustynie. Wiesz co,zostawmy te próżne dyskusje, które mogš jeszcze nas poróżnić. ChodŸ, zagramy lepiejw szachy. – Doskonale, idziemy – zgodził się Augustyn, kierujšc się ku domowi. Po kilku minutach bracia zasiedli do gry. –Powiedz, proszę cię, Augustynie –zaczšł znowu Alfred, przestawiajšc figurkę na szachownicy. – Czemu nie kształcisz swoich niewolników, skoro wyznajesz takie poglšdy. – Siła złego na jednego – odpowiedział z goryczš Augustyn. –O to mi właœnie chodziło – odparł ze œmiechem Alfred. –O, nasi już wracajš. Jaka œliczna z nich parka, spójrz Augustynie. Istotnie była to dobrana pod względem urody parka. Tylko, że uroda Henry ’ego była wyłšcznie zmysłowa, natomiast pięknoœć Ewy była pięknem ponad wszystko.–Będzie z niej piękna kobieta –zawołał Alfred, z zachwytem oglšdajšc Ewę. – Wieleserc podbije w swym życiu. – O, niestety, nie – odpowiedział ze smutkiem Augustyn, wychodzšc naprzeciw córce. Zsadzajšc jš z konia, zapytał tkliwie: – Nie jesteœ zmęczona, córeczko? – Nie ojcze – odpowiedziała Ewa, dyszšc jednak ciężko. – Jakże nie?? A dlaczego oddychasz tak nierówno?... Czemu tak prędko jeŸdzisz, skoro ci to szkodzi? Henry – dodał, zwracajšc się do bratanka – proszę cię, nie zmuszaj jej do szybkiej jazdy. –I nie spuszczajšc jej z ršk, zaniósł do bawialni izłożył na kanapie. –Dobrze, stryju. Nie wiedziałem, że jej to szkodzi... Czy mogę posiedzieć, przy pani, kuzynko Ewo. – Owszem, jeœli to kuzyna nie znudzi. – Znudzi!! – powtórzył z wyrzutem Henry, ogarniajšc jš zachwyconym spojrzeniem. Po odejœciu Augustyna nastšpiła krótka pauza. Naraz Henry nachylił się nad kuzynkš i pogłaskał jej dłoń. Dziewczynka otworzyła oczy, usiłujšc się uœmiechnšć. –Co ci jest, Henry? – zapytała, przechodzšc ze sztywnego „pan ” na „ty ”. – Wyglšdasz tak smutnie. –Smutno mi jest, droga Ewo. Wyjeżdżamy już jutro! Chciałbym być z tobš zawsze, całe życie. Przy tobie bym się poprawił, ponieważ bałbym się ciebie zasmucać... Przestałbym nawet znieważać Dodo, nie mówišc już o biciu. – A jak myœlisz, Henry, czy byłbyœ szczęœliwy, gdyby nikt cię nie kochał? – Oczywiœcie, że nie... To byłoby okropne! –Zastanów się więc, jak się czuje Dodo, którego przemocš oderwano od rodziców i bliskich i rzucono między ludzi, którzy traktujš go jak maszynę bez czucia. – Jakże ty mšdrze mówisz, Ewo... Ale co robić? Przecież ja sam nie mogę go kochać.– A to dlaczego?? – odparła z ożywieniem Ewa. – Kochać niewolnika!! ... Czy to możliwe Ewo? Czy ty kochasz swych niewolników? –Rozumie się, że wszystkich kocham. Czy nie czytałeœ w Ewangelii, że Zbawiciel uczył kochać wszystkich? – O czym powiada Pismo Œwięte. –Zostawmy to chwilowo. Przyrzeknij mi tylko, że nigdy już nie będziesz znieważał Dodo. Przyrzekasz Henry? – Przyrzekam Ewo, nie tylko nie znieważać go, ale nawet starać się pokochać go, aby tobie przyjemnoœć sprawić... –Dziękuję, Henry. Pamiętaj o swej obietnicy.Dzwon, zwołujšcy domowników do obiadu, położył kres tej budujšcej rozmowie dzieci. ROZDZIAŁ V Mroczna wróżba Po wyjeŸdzie kuzyna Ewa przez kilka dni niewychodziła z domu. Saint Clare dotychczas wzbraniał się wezwać do niej lekarza, być może dlatego, że lękał się potwierdzenia nurtujšcych go obaw. Tym razem jednak przezwyciężył tę niechęć i sam pojechał domiasta, aby sprowadzić tamtejszego luminarza medycyny. Natomiast matka, jak zawsze zajęta sobš, nie zauważyła żadnej zmiany w wyglšdzie dziewczynki. Była przeœwiadczona, że na całym œwiecie tylko, ona ulega chorobom, aprzez to nigdy nie wierzyła w czyjeœ niedomagania. Na próżno miss Ofelia opowiadała jej o niepokojšcych objawach. Pani Saint Clare wzruszała ramionami i odpowiadała: –Co się pani przyœniło? Ja uważam, że Ewawcale się nie zmieniła, biega i bawi się jak dawniej. –Lecz jej podejrzany kaszel... –To i cóż z tego? Całe życie kaszlę i nic... Kiedy byłam w wieku Ewy, myœlano, że mam suchoty i matka przez miesišc nie odstšpiła od mego łóżka... – Poza tym poci się w nocy. Powiadam pani,że nie wolno tego lekceważyć. –Mój Boże! w cišgu dziesięciu lat tak się pociłam po nocach, że rano byłam mokra jak po kšpieli w wannie. Miss Ofelia umilkła, wiedzšc, że nie przekona kuzynki. Lecz wszystko się zmieniło, skoro znakomity lekarz stwierdził u Ewy poważnš chorobę. Pani Saint Clare zaczęła biadać i żalić się, że jest najnieszczęœliwszš na œwiecie kobietš. –Uspokój się, Mery – pocieszał jš mšż. – Proszę cię, nie denerwuj się, przecież to nie pomoże. –Łatwo ci tak mówić: jesteœ mężczyznš i nie zrozumiesz uczucia matki! –krzyczała. – Ty sobie nic z tego nie robisz, lecz ja niemogę się tak obojętnie przypatrywać, jak umiera moje jedyne dziecko! Przy swoich słabych siłach nie zniosę tego ciosu. I zaczęła płakać histerycznie. Na próżno mšż powoływał się na opinię lekarza, którynie uważał stanu Ewy za groŸny –mrs. Saint Clare nie wierzyła mu i nie przestała krzyczeć i narzekać. Od tego czasu zaczęła wszystkim wmawiać obojętnoœć, ponieważ nie opłakiwali jej „konajšcego aniołka ”. Kiedy zaœ pewnego razu zastała dawnš niańkę Ewy we łzach, nazwała jš starš fałszywš obłudnicš. Po pewnym czasie stan Ewy polepszył się: choroba, jak to nieraz bywa, cofnęła się, aby potem od razu zadać decydujšcy cios. Ewa znowu zaczęła bawić się, œmiać i biegać po ogrodzie, ku radoœci ojca, który wierzył, że niebezpieczeństwo minęło. Matka głoœno okazywała swš radoœć i czyniła mężowi i miss Ofelii wyrzuty, że napróżno jš alarmowali. Jedynie miss Ofelia nie poddawała się złudzeniu. Ewa zaœ już od dawna przeczuwała swš œmierć. Myœlała o niej zespokojem i smuciła się jedynie na myœl o strapieniu swych krewnych. –Wuju Tomie – odezwała się pewnego razu,czytajšc z nim Ewangelię – zrozumiałam teraz, czemu Zbawiciel chciał umrzeć. – Czemu, miss Ewo? – Z tego samego powodu, z którego i ja bym chciała za wszystkich ludzi umrzeć. – Ale dlaczego miss Ewa chciałaby umrzeć?? –Nie mogę ci tego wyjaœnić... Widzisz, nie potrafię zapomnieć, jak się męczyli ci wszyscy niewolnicy na statku, gdzie spotkaliœmy się. Następnie często œni mi siębabka Pry, jak leży sobie w ciemnej piwnicy, zakrwawiona, posiniaczona. Ach, towszystko jest tak straszne, że z radoœciš pozwoliłabym się pokroić na drobne kawałki, gdybym mogła to odmienić. Naprawdę, wuju Tomie. Tom chciał odpowiedzieć, lecz łzy dławiły mu gardło. Ewa łagodnie musnęła rękš jego schylonš i trzęsšcš się ze wzruszenia głowę i pobiegła do wołajšcego jš ojca. –Miss Ewa nie jest mieszkankš tego œwiata – odezwał się Tom do niańki. –Œwiatło Boże jest nad niš. Niegodni jesteœmy, aby przebywała wœród nas. –O, tak, tak –odpowiedziała mulatka, wznoszšc ręce ku górze. –Zawsze twierdziłam, że miss Ewa jest zbyt dobra, aby długo żyć między nami. Co rzekłszy, zalała się łzami. Tom ukrył twarz w dłoniach. Tymczasem Ewa podeszła do ojca, który siedział na werandzie. W ostatnich promieniach zachodzšcego słońca, w białejodzieży, z goršczkowym uœmiechem na policzkach i z błyszczšcymi oczyma na bladej przezroczystej twarzyczce wydawała się zjawš nieziemskš. Ojciec przytulił jš do siebie i niespokojnie zaglšdajšc jej w oczy, zapytał drżšcym głosem: – Jak się czujesz, droga Ewo? –Nie smuć się, ojcze –odpowiedziała obejmujšc go Ewa. – Czuję, że już czas pożegnać was wszystkich... na zawsze. –Nie przerażaj swego ojca, Ewo! – odpowiedział Saint Clare, silšc się na uœmiech. –Nic ci nie grozi, jesteœ tylko nerwowa. Nie podoba ci się życie, Ewo? – Nie, ojcze. Będzie mi lepiej tam, dokšd pójdę. – Co cię martwi, córeczko? Z czego jesteœ tu niezadowolona? –Martwi mnie to, że tylu wokół nas jest cierpišcych. Nie mogę patrzeć na nieszczęœliwych niewolników... Ojcze, czybyœ nie mógł wyzwolić przynajmniej naszš służbę? – Ewo, co ty mówisz? Czy naszym niewolnikom jest Ÿle u nas? –U nas jest im dobrze, ale pomyœl tylko ojczulku, co ich czeka, gdy tobie się coœ wydarzy. Przecież mało jest tak dobrych ludzi jak ty. O, jak przykro mi o tym myœleć! –Jesteœ zbyt wrażliwa, moja droga dzieweczko. Bardzo Ÿle się stało, że nie tajono przed tobš historii babki Pry... –Ach, ojcze, jak możesz tak mówić! Chcesz, abym była szczęœliwa, nie wiedzšc nic o niedoli naszych bliŸnich. To egoizm, ojcze... Nie patrz na mnie z takim zdziwieniem. Nie sšdzone mi długo żyć, dlatego poznałam życie wczeœniej od innych... Powiedz mi, czy nie można wyzwolić wszystkich niewolników i w ogóle znieœć na zawsze wszelkie niewolnictwo? swego pana, ć lepszš. ľA48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj¸ź@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żWP÷7XGŠ c€YŃ×?Z¨\ c€[,}c\:ç"–To bardzo trudne zagadnienie. Niewolnictwo jest wielkš hańbš, wszyscy prawie zdajš sobie z tego sprawę, ale nikt nie stara się przeciwdziałać. –A gdyby tak namówić wszystkich naszych znajomych, sšsiadów i przyjaciół, aby wyzwolili swoich niewolników. Gdybyœ ty sam dał pierwszy przykład? Kiedy umrę, spróbuj to zrobić ojcze, przez wzglšd na mojš pamięć. – O, droga Ewo, jedyny mój skarbie na ziemi! Nie mów o swej œmierci... Rozrywaszmi serce! – mówił, pieszczšc jš tkliwie. –Babka Pry też miała jedyny skarb na ziemi–swoje dziecko, ale mimo to œmierć zabrała je, i jaka œmierć – głodowa! ... O, ojcze drogi, szlachetny ojcze, wszak biedacy tak samo lubiš dzieci, jak ty mnie! Pamiętaj o tym i staraj się im pomóc. Oto niańka stale płacze, kiedy wspomina swe dzieci. Tom również tęskni do swoich, których tak dawno nie widział... Ach, jakie to wszystko smutne! –Uspokój się, moja droga, nie dręcz się myœlami ponurymi. Przecież nie jesteœmy temu winni. –Ojcze, przyrzeknij mi, że przynajmniej Toma wyzwolisz, skoro ja... –przez chwilę milczała, wreszcie rzekła stanowczo – skoro umrę... – Przyrzekam ci, moje drogie dziecko. –Ach ojcze, jakbym chciała razem z tobš iœć do Boga, gdzie wszyscy się kochajš i gdzie nikt nie cierpi... Zresztš pójdziesz szybko za mnš – dodała z takš pewnoœciš, jak gdyby chodziło o sprawy powszednie. –Bardzo możliwe –odparł ojciec, całujšc jš w głowę. – Nigdy cię nie zapomnę i podšżę za tobš. Cienie wieczorne zasłoniły ich mrokiem. Saint Clare nie widział swej córki, lecz słyszał jej głos i upajał się nim jak głosem zwiastuna z niebios. I jak gdyby znalazłszy się w obliczu Najwyższego Sędziego, jšł przebierać pamięciš we wspomnieniach przeszłoœci. Westchnienie córki wyrwało go z zadumy. Odpowiedział jej westchnieniem i zaniósł dojej pokoju. Usiadł na łóżku i cichym głosemzaintonował stare pieœni dalekiej ojczyzny swej matki. Dziewczynka wkrótce zasnęła. Nachylił się nad niš, ostrożnie ucałował goršce czoło i na palcach wysunšł się z pokoju. ROZDZIAŁ VI Potęga miłoœci Była niedziela. Saint Clare siedział na werandzie i palił cygaro. Żona jego leżała na kanapie w jadalni przy otwartem oknie. Miss Ofelia, odkrywszy w pobliżu kapliczkę metodystów, pojechała tam z Ewš i Tomem.–Augustynie – odezwała się słabym głosempani Saint Clare – trzeba posłać po mego starego lekarza. Znowu zaczyna mi dolegać choroba serca. – Czy nie lepiej poradzić się doktora Ewy??– zauważył Saint Clare. – Ach, czyż można temu młokosowi zaufać przy takiej chorobie! Moje serce ledwo bije.–Nie sšdzę, abyœ miała wadę serca, Mery. Jak zwykle, jesteœ ofiarš swej zbyt dużej imaginacji. –Wiedziałam, że mi nie wierzysz. Tracisz głowę, gdy Ewa czuje się zmęczona po zabawie, a mnie pozwalasz umierać bez pomocy lekarskiej. Zapewne uważasz, że mam żelazne zdrowie. Nie rozumiesz, że niepokój o Ewę Ÿle wpłynšł na moje serce. Saint Clare nie odpowiedział. Tymczasem miss Ofelia i Ewa wróciły z kapliczki. Miss Ofelia bezpoœrednio poszła do siebie, Ewa zaœ pobiegła do ojca. Wkrótce w pokoju miss Ofelii zaczęły się rozlegać głoœne krzyki. – Z pewnoœciš Topsy znów spłatała jakiœ figiel!! – rzekł z uœmiechem Augustyn. Istotnie po chwili wybiegła na werandę miss Ofelia, czerwona z oburzenia, wlokšc za włosy Topsy. –Nie, to już przechodzi wszelkie wyobrażenia! –krzyczała stara panna. – Tego nie można przepuœcić bezkarnie... Trzeba powiedzieć panu. – O co chodzi?? – zainteresował się Saint Clare. –Nie mam już sił do tej gadziny! WyobraŸcie sobie, zamknęłam jš w pokoju ikazałam nauczyć się na pamięć psalmu. A co zrobiła? Znalazła moje klucze, otworzyła komodę, wyjęła mój czepek i pocięła go na suknię dla swej lalki... Najlepszy wybrała czepek, chowałam go na dni szczególnie uroczyste... –Trzeba jej codziennie lanie sprawić, przestałaby płatać figle – rzekła mrs. Saint Clare, którš zwabił krzyk miss Ofelii. –Okrucieństwem nikogo się nie zmieni – odparł Saint Clare. –Rzecz dziwna, tyle się mówi o miłosierdziu kobiecym, a tak rzadkospotyka się je w rzeczywistoœci. – Za to wy macie go pod dostatkiem – odcięła się żona. –Nie mam zamiaru bić jej – odezwała się wychowawczyni, . której gniew ostygł. –Alenie wiem, co z niš poczšć. –PodejdŸ tu małpeczko –zwrócił się Augustyn do Topsy. I, gdy zbliżyła się, dodał – czemu tak brzydko postępujesz? – Ponieważ jestem bardzo zła i nie umiem się poprawić. – Postaraj się być lepszš. –Nie chcę się wcale starać. Możecie mnie poćwiartować –na nic się to nie zda, ponieważ jestem Murzynkš. – Zdaje się, że się tym chlubisz. Czy nie wstyd ci? – Nie mam wstydu, panie. –Widzicie, sama się do tego przyznaje – wtršciła miss Ofelia. –Nie, róbcie co chcecie, ja mam jej dosyć. Proszę bardzo, .uwolnijcie mnie od niej! –ChodŸ ze mnš, Topsy –odezwała się Ewa izaprowadziła jš do gabinetu, którego okno wychodziło na werandę. –Ciekaw jestem, co Ewa jej powie – szepnšł po ich odejœciu Saint Clare i podszedł do okna. Dziewczynki stały w pokoju i mierzyły się spojrzeniem. Topsy spoglšdała wyzywajšco i szyderczo, natomiast Ewa była wzburzona. – Topsy – zaczęła Ewa – dlaczego jesteœ taka zła?? Czy naprawdę nikogo nie kochasz? –Jakże mogę kochać ludzi, kiedy ich jeœć nie można! – odpowiedziała z udanš naiwnoœciš Murzynka. – A czy kochać znaczy jeœć, Topsy? – Rozumie się, miss Ewo. Ja na przykład bardzo kocham cukierki i inne łakocie. – Ach, Topsy, Topsy! ... A więc nie kochałaœswych rodziców? – Kto to sš rodzice?? Nigdy ich nie miałam.–Tak, zaiste, mówiłaœ mi, że nie pamiętaszojca ani matki... Ale czy nie miałaœ kogoœ bliskiego? Czyż nikt cię nie kochał? – Nie, miss Ewo, zawsze byłam samotna i nikt mnie nie kochał. –Gdybyœ była posłuszna i dobra, pokochaliby cię obcy ludzie. Ale nawet rodzice nie lubiš złych dzieci. Powinnaœ słuchać ciotki... –Jakkolwiek będę dobra, będš uważać, że udaję, ponieważ jestem Murzynkš. Gdybym była biała, stałabym się z łatwoœciš posłuszna. –Niesłusznie tak myœlisz. Nie o to chodzi, że jesteœ czarna. Ciotka Ofelia kocha czarnych, o ile sš dobrymi ludŸmi. –Nie wierzę, miss Ewo. Murzynów nikt nie lubi, ponieważ sš wszyscy złymi ludŸmi... A zresztš nie potrzebuję niczyjej miłoœci! Po co mi to? I strojšc grymas łobuzerski, gwizdnęła przerażajšco. –A jednak ja cię kocham, biedna nieszczęœliwa moja Topsy! – zawołała Ewa w nagłym przystępie czułoœci, kładšc dłońna ramieniu małej niewolnicy. –Kocham cię tak bardzo, że pragnę z całego serca, abyœsię poprawiła... Jestem bardzo chora, długo nie pożyję i bardzo mnie męczy to, że zostaniesz zła i nieszczęsna... Bezczelne oczy Murzynki naraz mrugnęły i goršce łzy trysnęły na rękę Ewy. Osunšwszy się na ziemię i ukrywszy twarz między kolanami, Topsy gorzko zapłakała. Ewa nachyliła się nad niš i pocałowała jej kędzierzawš głowę. –Biedna Topsy –mówiła – czy nie wiesz, żeZbawiciel pomoże ci się poprawić, jeœli zapragniesz tego szczerze? Bóg nas wszystkich jednakowo ukochał – czarnych ibiałych. Jeœli będziesz dobra, to po œmierciZbawiciel weŸmie cię do Siebie, do swego Królestwa niebiańskiego. Pomyœl tylko, jakieto szczęœcie stać się aniołem i żyć w pobliżu Zbawiciela! –O miss Ewo, droga miss Ewo, postaram się... Myœlałam, że tylko biali mogš stać sięaniołami i wejœć do raju... Naprawdę będę się starała... –krzyczała Topsy, œciskajšc kolana Ewy... –Gdyby wszyscy misjonarze byli podobni do Ewy, nawróciliby o wiele więcej grzeszników – rzekł Saint Clare, który obserwował tę scenę z werandy, odchodzšc od okna i wycierajšc oczy chusteczkš. –Przyznaję, że mimo całej swej chrzeœcijańskiej miłoœci, nie mogłabym ucałować Murzynki – zauważyła miss Ofelia, w której oczach zakręciły się łzy wzruszenia. ROZDZIAŁ VII „Wyschła trawa i kwiaty zwiędły ” Ewa stopniowo traciła siły i œmierć zbliżała się do niej ogromnymi krokami. Rzadko wychodziła z pokoju i przeważnie spędzała czas w fotelu przy otwartym oknie, kierujšc promienne oczy w przebłyskujšce przez drzewa jezioro. Pewnego razu siedziała na swym zwykłym miejscu i czytała Ewangelię. Nagle usłyszała, że matka komuœ uršga. –Ach ty, paskudna dziewczyno! Jak œmiesz zrywać moje kwiaty! – krzyczała mrs. Saint Clare, tupišc nogš. – Przepraszam paniš bardzo. Zrywałam je dla miss Ewy – odezwała się Topsy. –Miss Ewa nie potrzebuje kwiatów z twoichprzeklętych ršk. Masz za to, że œmiesz się tu rozporzšdzać! Natężony słuch Ewy jasno odróżnił odgłos policzka. Przezwyciężajšc osłabienie, dziewczynka podniosła się i wyszła na werandę. –Mamo – rzekła –proszę cię, nie bij Topsy.Ona wie, jak bardzo lubię kwiaty i chciała mi sprawić przyjemnoœć... Daj mi te kwiatuszki, Topsy. –A po co ci tyle kwiatów, kiedy w pokoju twoim jest ich pełno? – z niechęciš zapytała pani Saint Clare. –Im więcej kwiatów, tym lepiej – spokojnieodparła dziewczynka. Topsy podeszła do Ewy i podała jej bukiet kwiatów, które zdšżył a zerwać. –Jaki œliczny bukiecik! – zawołała Ewa. – Doskonale dobierasz kwiaty. Przynieœ mi każdego rana taki bukiecik. Będę z tego bardzo zadowolona. Topsy rozpromieniła się i odeszła cicho, strzepujšc z rzęs łzy. – Mamo, jak mogłaœ jš uderzyć, za to, że chciała mi sprawić przyjemnoœć? – Ona nie myœlała o tobie. Chciała tylko coœzepsuć. – Nie, mamo. Topsy bardzo się ostatnio zmieniła na lepsze. – Nie sšdzę, Ewo. Takie cuda się nie zdarzajš. – Mamo, nie można jej oskarżać. Pomyœl tylko, jak się z niš dawniej obchodzono i jak jš to musiało zniechęcić. – Z pewnoœciš zasługiwała na takie traktowanie. –Jak myœlisz, mamo –rzekła po chwili milczenia Ewa –wszak Topsy może po œmierci stać się aniołem. – Aniołem? ?... To dobre, czarny anioł! – ze œmiechem zawołała mrs. Saint Clare. – Ach, mamo, dusze sš u wszystkich białe... – Twoja Topsy nie może mieć białej duszy. Nie jest chrzeœcijankš. –Ale może się niš stać. A nawet jeœli się to nie stanie, to czyż nie jeden jest kraj dla wszystkich, dla chrzeœcijan i pogan. – Ach, Ewo, jakie ty głupstwa wygadujesz! Aż głowa mnie rozbolała... Nastšpiło chwilowe milczenie. – Mamo, bardzo bym chciała, aby mi œciętowłosy – odezwała się nagle Ewa. – Cóż to znaczy, Ewo? –Chciałabym rozdać je na pamištkę swym przyjaciołom póki to możliwe. Proszę, poproœ ciotkę, aby mi je œcięła. – Kuzynko Ofelio – zawołała Saint Clare – niech pani tu przyjdzie ostrzyc naszš owieczkę!! –Tylko że muszę się położyć... Nie mogę już siedzieć –ledwo wymówiła Ewa. –Ciociu, odprowadŸ mnie do mego pokoju. Miss Ofelia z przerażeniem podchwyciła dziewczynkę i zaniosła jš do sypialni. Mrs. Saint Clare zaniepokoiła się również i poszła za nimi. Ledwo Ewę ułożono na łóżku, gdy przyszedł Saint Clare z koszem owoców. –Co się stało? –zapytał drżšcym głosem, widzšc Ewę na łóżku i krzštajšce się w około niej kobiety. –Ojcze –szepnęła Ewa – prosiłam, aby mnie ostrzyżono... Tak mi cišżš włosy... a poza tym chciałam je rozdać na pamištkę... – Kuzynko Ofelio. Ostrzyż jš ostrożnie. Wiesz jak dumny jestem z jej złotych kędziorków. – O ojcze!! I po co je oszczędzać? – Jak to po co?? Abyœ była równie piękna, gdy pojedziemy do stryja Alfreda i Henry ’ego. –Nigdzie już ze mnš nie pojedziesz, ojcze...Gdzie indziej pojadę... Ojcze, uwierz mi wreszcie! Czy nie widzisz, że jestem coraz słabsza?... Ciotko, obetnij mi wszystkie włosy... Tak mi ciężko... Miss Ofelia porozumiała się spojrzeniem z Saint Clarem. – Niech kuzynka spełni jej życzenie – rzekł – włosy jej odrosnš. – Nie, ojcze, nie odrosnš. Saint Clare opadł na krzesło i z rozpaczš spoglšdał, jak spadały złociste kędziorki Ewy na poduszkę. Dziewczynka podnosiła jeizwijała na palcach, wpatrujšc się z niepokojem w zrozpaczonš twarz ojca. –Doczekaliœmy się? –odezwała się mrs. Saint Clare. –Dawno już to przewidziałam. Ale czy kogoœ obchodzš moje cierpienia. –Ach, ty tylko zawsze o sobie –z nieukrywanym wstrętem odpowiedział SaintClare i zasłonił oczy rękawem. Ewa uważnie przyjrzała się rodzicom. –Ojcze, usišdŸ przy mnie –rzekła. –Czuję, że umieram –dodała, gdy spełnił jej proœbę. – Muszę ci wiele powiedzieć... lecz nie przerywaj mi, proszę cię... zostało mi niewiele czasu... – Mów droga – szepnšł ojciec. – Każ wezwać wszystkich niewolników... Muszę im coœ powiedzieć. – Dobrze. Kuzynko, zwołaj służbę. Miss Ofelia wyszła. Po kilku minutach cała służba zebrała się przy łóżku małej umierajšcej panienki. Przezroczysta, niezmiernie chuda o goršczkowych oczach i płonšcych policzkach dziewczynka ciężko dyszała. Patrzšc na niš niewolnicy gorzko płakali. –Przyjaciele moi –zaczęła Ewa, unoszšc się w pół – wezwałam was, ponieważ kocham was i chcę wam powiedzieć kilka słów... Wkrótce umrę i już nigdy nie zobaczycie mnie tu na ziemi... i nie usłyszycie mnie... –Przeczekała, aż ucichływestchnienia, okrzyki i płacz wzruszonej służby. –Jeœli mnie kochacie, to nie powinniœcie mi przerywać, słuchajcie mnie uważnie... Płakać będziecie mogli póŸniej... Bardzo mnie martwi, że nie zajmujecie się swymi duszami. Myœlicie tylko o sprawach ziemskich, przed œmierciš chcę wam oznajmić, że istnieje jeszcze inny œwiat, bez porównania lepszy, gdzie oczekuje was Zbawiciel. Ten œwiat znajduje się w niebiosach. Ja tam idę, i wy byœcie mogli tam pójœć, gdybyœcie szczerze tego pragnęli. Królestwo Boże jest dla wszystkich, a nie tylko dla białych, jak myœlicie. BšdŸcie lepsi, a Chrystus pomoże wam... Módlcie się, częœciej czytajcie... Ach,zapomniałam, że nie umiecie czytać, moi biedni przyjaciele. Ukrywszy twarz w poduszce, zalała się łzami. Wszyscy niewolnicy uklękli na kolanach i zaczęli gorzko zawodzić. –Ale to jeszcze nie jest nieszczęœciem –opanowawszy się cišgnęła dalej Ewa. – Proœcie tych, którzy umiejš czytać, aby wam odczytywali Ewangelię, módlcie się częœciej, nigdy nie kłamcie, nie oszukujcie. Posłuchajcie mnie, postępujcie jak wam mówiłam, a zobaczymy się w królestwie Bożym. – Amen!! – odpowiedzieli jednogłoœnie Tom, niańka i inni obecni metodyœci. –Wiedziałam, że mnie kochacie. Teraz podaruję każdemu z was pasemko moich włosów. Zachowajcie je i przypominajcie sobie moje ostatnie zalecenie... Trudno opisać scenę, która nastšpiła po tych słowach. Wzruszeni Murzyni podchodzili do swej panienki, brali loki włosów, padali na kolana, całowali jej przezroczyste dłonie i zraszali je łzami. Płacz, jęki, okrzyki, słowa modlitwy i błogosławieństwo zmieszały się w ogłuszajšcy lament. W końcu miss Ofelia wypchnęła wszystkich,z wyjštkiem Toma i niańki. –Oto, wuju Tomie – zwróciła się doń Ewa, uœmiechajšc się œwietliœcie –najdłuższy lok, zachowałam go dla ciebie... O, wuju Tomie i ty nianiu, z wami nie trudno mi się żegnać, ponieważ wiem na pewno, że spotkamy się w niebie. Będziemy tam zawsze razem... O droga nianiu, podejdŸ, niech cię pocałuję. –O miss Ewo, aniołku mój, czyż będę mogła żyć bez panienki – lamentowała mulatka, okrywajšc główkę dziewczynki goršcymi pocałunkami. – Będzie mi się zdawać, że słońce zgasło i że powietrza zabrakło. –Dosyć już, idŸcie sobie –odezwała się miss Ofelia, popychajšc jš ku drzwiom. – I ty, Tomie, odejdŸ. Widzicie, miss Ewa jest zmęczona, ledwo mówi. Wyprowadziwszy ostatnich niewolników, miss Ofelia naraz zauważył a Topsy, która schowała się za zasłonš łóżka. – Przez cały czas tu byłaœ?? – zapytała. –Tak, pani. Bałam się, że mnie wyrzucš... Omiss Ewo, chociaż byłam tak wstrętna, czyzechce mi pani dać lok swych włosów? –Daję ci, moja biedna Topsy. Bierz i pamiętaj, że kochałam cię i bardzo pragnęłabym, abyœ była lepsza. –O miss Ewo, ja staram się być dobrš, ale to takie trudne. Tyle we mnie tkwi zła... Alebędę się starała poprawić, aby panienka była zadowolona ze mnie, kiedy spojrzy na mnie z nieba. Ukrywszy za bluzkę cenny lok, Topsy na znak miss Ofelii po cichu wyszła z pokoju. Saint Clare przez cały czas siedział nieruchomo, ukrywszy twarz w dłoniach. – Ojcze – szepnęła Ewa, ujmujšc go cicho za rękę. –O Panie! Dlaczego mnie tak okropnie karzesz –zawołał znienacka Saint Clare – to przewyższa moje siły! – Augustynie, Augustynie – uspokajała go ana, ć lepszš. ľA48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj¸ź@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż]P/ c^ Y_Ř!c€`ůÍ9aĆ%ô c€bş3Ś Smiss Ofelia – czy można tak rozpaczać? Bóg daje i Bóg odbiera. – Nie przeczę, ale to mi nie sprawia ulgi. – Ojcze, nie mów tak – szepnęła Ewa, obejmujšc go – Rozrywasz mi serce tymi słowami. I wybuchnęła płaczem. – Droga moja... uspokój się... nie płacz... niebędę narzekał... Odtšd Ewa nie opuszczała łóżka. Miss Ofelia czuwała przy niej bez wytchnienia. Czasem chora wzywała Toma, który brał jš na ręce i nosił po pokoju. To sprawiało jej głębokš ulgę. Gdy nie było wiatru wynosił jš czasem na werandę lub do ogrodu. Kołyszšc jš w potężnych ramionach, œpiewał ulubione jej psalmy i hymny pobożne. Agonia córki nie pomniejszyła egoizmu pani Saint Clare. Ta oschła i pozbawiona serca istota zaprzštała uwagę męża i domowników swymi urojonymi dolegliwoœciami i wyrzutami. Żaliła się, że stan córki doprowadza jš do zguby, że ona z tego umrze, a Ewa będzie żyła. Tymczasem agonia dziewczynki była tak łagodna i spokojna, że Saint Clare nabrał otuchy. Przypuszczał, że kryzys minšł, i że Ewa wraca do zdrowia. Niestety, lekarz, zbadawszy jš dokładniej, odebrał mu wszelkš nadzieję. Tom spędzał noce na werandzie pod oknem umierajšcej. Pewnego razu wyznała mu, żewie na pewno, iż tej nocy umrze. W cišgu dnia była jak zawsze wesoła. Głos jej odzyskał srebrzysty dŸwięk, ruchy jej nabrały życia i energii. Pożegnawszy się z niš wieczorem Saint Clare, rzekł do kuzynki głosem podnieconym: –Ewa stanowczo się poprawia... Za kilka dnibędzie mogła chodzić... Cóż to będzie za szczęœcie. Miss Ofelia, której Tom zwierzył się z przeczucia Ewy, nie mogła się zdobyć na odpowiedŸ i tylko ze smutkiem skinęła głowš. O północy miss Ofelia, czuwajšc przy łóżkuchorej, naraz zauważyła, że oddech jej urywa się chwilami. Zapaliwszy œwiecę, zobaczyła owe nieokreœlone piętno majestatu, które na ludzkie twarze nakładaœmierć. –Tomie, idŸ po doktora! – zawołała i pobiegła obudzić kuzyna. Po chwili znalazł się w pokoju konajšcej. Ewa spała. Patrzšc na jej drogš twarzyczkę, która z każdš chwilš stawała się jaœniejsza i pogodniejsza, Saint Clare zastygł z przerażenia. Przed nim leżała niejego córka, lecz istota wyższego rzędu, obca i daleka. Tom przyprowadził doktora, który nocowałw domu. – Od jakiego czasu trwa w tym stanie?? – zapytał. – Od północy – odpowiedziała miss Ofelia. W tej chwili przybiegła zaalarmowana pani Saint Clare. – Augustynie, co tu się dzieje? – zawołała z progu. – Ewa umiera – odpowiedział półgłosem mšż. Smutna wiadomoœć wyrwała ze snu całš służbę. Skupili się na werandzie i z niepokojem wpatrywali się przez okno do pokoju. –Gdyby przynajmniej jeszcze raz spojrzałai powiedziała bodaj jedno słówko! – westchnšł Saint Clare i pochyliwszy się nadcórkš, szepnšł: – Ewo, droga Ewo! Oblicze konajšcej lekko drgnęło. Spojrzała na ojca, uœmiechnęła się, i usiłujšc się unieœć, otworzyła usteczka. – Ewo, czy poznajesz mnie, moje drogie dziecko? – kontynuował ojciec. –To ty, miły ojcze! – odezwała się dziewczynka i ostatnim wysiłkiem woli objęła go za szyję. Lecz po chwili ręce jej opadły i kurczowo poruszyły się na kołdrze. –O jakie to okrutne – zawołał Saint Clare – Tomie, przyjacielu mój: ja tego nie zniosę! ... To mnie zabije! Tak, tak, módl sięTomie – dodał, gdy Tom złożył ręce do modlitwy. – Módl się, aby czym prędzej skończyła się ta męka... serce mi pęka. – O, mój panie – rzekł głucho Tom – wszystko skończone!! Niech pan spojrzy. Ewa leżała nieruchomo. Jej wielkie otwarteoczy straciły blask, lecz wcišż jeszcze odbijały lazurowe niebo. Twarzyczka jej œwieciła odblaskiem niebiańskiej błogoœci. Spokój nieziemski tego zgonu pohamował krzyk domowników i stłumił ich łzy. Tak upłynęło kilka chwil w uroczystej ciszy. – Ewo!! – zawołał półgłosem Saint Clare. Jeszcze raz twarzyczkę jej oœwietlił nieziemski uœmiech i z warg zleciał lekki szept: –Oto gdzie jest miłoœć... pokój... szczęœcie...Jeszcze jedno westchnienie – i nastšpił koniec. ROZDZIAŁ VIII Po œmierci Ewy Ewa leżała w swej ulubionej białej sukience. Na jej woskowe oblicze padał cień różowych zasłon. Piękne jej oczy byłyzamknięte, złocista główka nieco przechylona na bok, jak we œnie. Z pierwszego wejrzenia można było pomyœleć, że naprawdę œpi tylko i wkrótce się obudzi, lecz wyraz niebiańskiej błogoœcii majestatycznego spokoju œwiadczył, że obudzi się do innego życia. Saint Clare nie odchodził od niej, zatopiony w myœlach, apatyczny i nieczuły na przejawy wewnętrznego życia. Dopiero pytanie, kiedy ma się odbyć pogrzeb, wyrwało go z odrętwienia. Odpowiedział, że wszystko mu jedno. Lecz wzruszyła go rozpacz Topsy, która przyniosła dla Ewy najpiękniejszy kwiat z ogrodu i wyrażała swój szczery ból krzykami i łkaniem. Saint Clare patrzšc na niš, zapłakał po raz pierwszy i poczuł znacznš ulgę. Według tamtejszego zwyczaju, pogrzeb miał się odbyć tego samego dnia. Tom przyniósł z miasta małš trumienkę. W cišgudnia do pokoju umarłej przychodzili rozmaici znajomi, którzy się chcieli z niš pożegnać. Zjechali się sšsiedzi. Bawialnia zapełniła się ludŸmi w żałobie. I oto umarłš włożono do trumny i spuszczono wieko. Ktoœ ujšł Saint Clare ’a pod rękę i zaprowadził go do małego grobu, wykopanego w ogrodzie nad stawem,koło ławki, na której nieboszczka lubiła siedzieć z Tomem. Obłškanymi oczyma spoglšdał Saint Clare, jak opuszczono do grobu kochane szczštki najdroższej mu istoty, wypełniajšcej dotychczas całš treœć jego życia. Jak przez sen słyszał słowa: „Jestem zmartwychwstaniem i życiem; który uwierzy we mnie, jeœli nawetumrze – ożyje ”. Sšsiedzi rozjechali się. Miss Ofelia i Tom odprowadzili niemal sparaliżowanego Saint Clare ’a do domu, gdzie mrs. Saint Clare udawała ataki histerii. W kilka dni póŸniej cała rodzina przesiedliła się do miasta. Zrozpaczony ojciec nie mógł mieszkać w domu, gdzie umarło jego szczęœcie. W Nowym Orleanie Saint Clare całymi dniami wałęsał się po ulicach, starajšc się zagłuszyć ból i zapełnić pustkę wewnętrznš ruchem, zgiełkiem i iloœciš wrażeń. Dokładał wszelkich starań, aby panować nad sobš. Bywał w restauracjach, wdawał się w rozmowy z nieznajomymi, czytał dzienniki inawet czasami œmiał się. Pewnego razu Tom z niepokojem stwierdził,że Saint Clare od wielu godzin nie wychodziłz gabinetu. Wymyœliwszy jakiœ pretekst, zdecydował się wreszcie wejœć. Saint Clareleżał na kanapie i w prawej ręce trzymał małš otwartš ksišżkę, w której Tom poznał Ewangelię Ewy. –O Tomie, mój miły Tomie – zawołał Saint Clare, odwróciwszy się do Murzyna i chwytajšc go za rękę – jaki pusty jest dla mnie œwiat. –Wiem, drogi panie. Lecz gdyby pan mógł spojrzeć na niebo, gdzie przebywa teraz nasza ukochana miss Ewa, œwiat byłby dla pana znowu pełen treœci. –O Tomie, w tym sęk, że patrzę na niebo i widzę jedynie chmury... Jakże pragnšłbym ujrzeć co innego! Tom westchnšł głęboko. –Zapewne tylko dzieci i ludzie o tak czystym sercu jak ty, mój biedny Tomie, mogš coœ widzieć w tych chmurach – kontynuował. – Serce moje tak się zżyło ze zwštpieniem, że wiara się już w nim nie mieœci. – Niech się pan modli, panie, niech pan powie: „Wierzę, Panie! ulecz mnie ze zwštpienia! ” –Kto może wiedzieć coœ na pewno? Czy naprawdę istnieje coœ trwałego i kamiennego poza przelotnš grš zdarzeń? Gdzie sš teraz piękne zalety Ewy? Nie ma ich nigdzie, jak nie ma innego nieba, prócz tego, które widzimy naszymi oczyma, jak nie ma Boga, którego... –O, drogi panie! wszystko to... ja wiem, że istnieje! –przerwał mu Tom, padajšc na klęczki. –Niech mi pan wierzy, że istnieje inne niebo, że Bóg istnieje, a przy Nim pańska mała gołšbka! Czuję to całš duszš. O panie! wysłuchaj mnie. Kiedy sprzedano mnie handlarzowi niewolników, byłem bliski ostatecznej rozpaczy. Lecz nie raz usłyszałem w głębi duszy swej głos Pana,który mówił: „Nie bój się niczego Tomie. Jestem z tobš ”. Ucieszyła się wówczas i uspokoiła moja dusza. Wierzę, że Najwyższy podeprze również mego drogiego pana, jeœli pan uwierzy w Niego. Łzy stoczyły się po twarzy Murzyna. Saint Clare złożył na jego ramieniu swš zmęczonš głowę i mocno uœcisnšł jego czarnš spracowanš dłoń. – Kochasz mnie, Tomie? – zapytał. –Tak kocham, mój panie, że z radoœciš oddałbym życie, aby pana nawrócić na prawdziwe chrzeœcijaństwo! – odpowiedział z uniesieniem niewolnik. –Panie, pan trzyma w ręku Ewangelię Ewy. Czy zechciałby pan przeczytać otwartš stroniczkę? Był to rozdział jedenasty Ewangelii Jana, opowiadajšcy o cudownym wskrzeszeniu Łazarza. Saint Clare zaczšł czytać. Tom słuchał, na klęczkach, złożywszy pobożnieręce. Po skończeniu rozdziału, Saint Clare odezwał się: – Czy uważasz ten cud za możliwy?? – O, rozumie się, panie. – Jakże chciałbym mieć twojš wiarę!! – Módl się panie... – A może się modlę, skšd wiesz, że nie? – Czy naprawdę, panie? –Ach Tomie, modliłbym się, gdybym miał przy kim. Sam nie mogę. Pokaż mi, jak trzeba się modlić. Tom zaczšł się modlić. Spoglšdajšc w górę,nie zwracał uwagi na swego pana, ale był pewny, że ten słucha go z uwagš. Nie myliłsię: Saint Clare w końcu przejšł się ekstazš Murzyna. Zdawało mu się, że zbliżył się dzięki tej modlitwie do ukochanejnieboszczki. –Dziękuję ci, Tomie – rzekł, gdy Murzyn podniósł się. – Dzięki tobie zaznałem głębokiej pociechy. Teraz chcę zostać sam irozmyœlać. Zdaje mi się, że modlitwa twoja będzie wysłuchana, że spokój ogarnie mojšduszę. –Niech pan wierzy, a zobaczy pan, że to się spełni – odpowiedział Tom i poprawiwszy poduszkę pod głowš swego pana, bez szmeru wyszedł z gabinetu. ROZDZIAŁ IX Spełnione przeczucie Czas mijał i życie płynęło zwykłym torem.W domu Saint Clare wszystko wróciło do dawnej normy, jak gdyby nie zaszła żadna zmiana. Jedynie Saint Clare czuł, że ze œmierciš córki stracił zainteresowanie do życia. Nieraz majaczyło mu się, że słyszy srebrzysty jej głosik i wesoły œmiech. Żyjšc wspomnieniami, przestał całkowicie zajmować się gospodarstwem, którego na szczęœcie doglšdała miss Ofelia i Tom. A jednak w głębi jego duszy dokonywał się moralny przewrót. Powoli utwierdzał się w wierze, że dotychczasowe jego życie było oparte na błędnych przesłankach. Często czytał Pismo Œwięte, które budziło uœpione dotychczas uczucie religijne. Z większš też jasnoœciš zaczšł sobie zdawać sprawę ze swych obowišzków. Myœlał wiele o niewolnictwie i postanowił wyzwolić przedewszystkim Toma. Pewnego razu oznajmił mu swoje postanowienie. Lecz radoœć, jakš Tom okazał, zasmuciła go mimo woli. Pomyœlał, że Tom bez żalu rozstanie się z nim i że jest takim samym egoistš, jak wszyscy ludzie. –Cóż –rzekł z goryczš –za miesišc będziesz wolny... wówczas porzucisz mnie i wrócisz do swoich... –Nie, nie porzucę pana, póki pan będzie cierpiał. Zostanę z panem i wyjadę dopiero wówczas, gdy będę panu niepotrzebny. –Póki będę cierpiał? –zapytał melancholijnie Saint Clare. –Kiedyż przestanę cierpieć, mój drogi Tomie? Czyż udręka moja może zniknšć? – Może!! Zniknie, kiedy mój drogi pan staniesię prawdziwym chrzeœcijaninem. – Za długo byœ czekał. –A ja myœlę, że niedługo. Bliski jest dzień, kiedy pan spojrzy na œwiat innymi oczyma. Poza tym Najwyższy obarczył pana sprawš, która zmusi pana do zapomnienia opańskiej udręce. – Cóż to za sprawa?? – Wielka, mój panie! ... Komu wiele dano, odtego wiele się wymaga... W tej chwili wszedł Adolf i oznajmił, że goœcie przyjechali. Ciekawa rozmowa pana zniewolnikiem została przerwana. Pani Saint Clare po swojemu opłakiwała œmierć córki. Zmartwieniu swemu dawała dosyć dziwaczny wyraz. Między innymi zaczęła się gorzej obchodzić ze służbš. Wręcz przeciwnie miss Ofelia pod wpływamzgryzoty złagodniała, stała się lepsza i litoœciwsza względem niewolników. Gwałtowna natomiast zmiana zaszła w charakterze Topsy. Krnšbrny ten potworek nie mógł się pocieszyć po œmierci jedynej istoty, która okazała mu miłoœć i nauczyłaszlachetnych uczuć. Płakała często i zbierała pamištki po ukochanej panience. Stała się posłuszna, zwłaszcza wobec miss Ofelii, która się do niej bardzo przywišzała. Pewnego razu miss Ofelia zwróciła się do Augustyna: – Chciałam się kuzyna zapytać, czyjš własnoœciš jest Topsy – mojš czy twojš?? – Wszak mówiłem, że kupiłem jš specjalniedla kuzynki. –Nie wystarczš mi słowa, ja muszę mieć dokument, stwierdzajšcy, że Topsy jest mojš własnoœciš. –Ach, droga kuzynko –ze œmiechem odpowiedział Augustyn – co powie stowarzyszenie abolicjonistów, do którego należysz, kiedy dowie się, że stała się paniwłaœcicielkš niewolników? –Skoro postanowiłam zrobić z Topsy chrzeœcijankę, muszę zabezpieczyć jš od wszystkich okropnoœci niewolnictwa. – No, dobrze. Napiszę przy okazji. –Nie przy okazji, ale już teraz – upierała się miss Ofelia. –Oto papier, pióro i atrament, niech kuzyn wystawi dokument formalny. Saint Clare nie lubił wcielać od razu słowa w czyn. – Ach, widzę, że kuzynka już to wszystko zgóry przygotowała –zawołał szyderczo. –Czy naprawdę nie wystarcza ci moje słowo? –Znam twš lekkomyœlnoœć, Augustynie, dlatego tak postępuję. Zresztš nie lubię uzależniać się od przypadku. Kuzyn może nagle umrzeć albo zrujnować się, a wówczas Topsy znajdzie się na targu niewolników. Niech kuzyn pisze. – Jesteœ wyjštkowo przezornš osobš... Trudno, nie ma rady. Zasiadł do stołu i napisał formalny akt darowizny. – Teraz jesteœ zadowolona?? – zapytał, kładšc zamaszysty podpis. –Niezupełnie – odpowiedziała z uœmiechem– o ile mi wiadomo potrzebny jest podpis œwiadka. – A do licha. To prawda! Zupełnie zapomniałem... Saint Clare podniósł się i udał do żony. –Mery – rzekł, podajšc jej dokument –nasza miła kuzynka pragnie mieć nasze autografy. Napisz tu swoje imię i nazwisko.–Cóż to jest? – zapytała pani Saint Clare i przeczytała uważnie papier. Rozeœmiała sięi rzekła uszczypliwie: –Jak można się w życiu omylić! Nigdy bym się nie spodziewała, że tak nabożna osoba pragnie mieć niewolnicę. Co rzekłszy, niedbale podpisała dokument. – Teraz jest już wszystko w porzšdku –rzekł Saint Clare, wracajšc do bawialni i wręczajšc miss Ofelii papier. Miss Ofelia usiadła przy oknie. Przez kilka chwil zalegało milczenie. Wreszcie stara panna zakaszlała i odezwała się: –Augustynie, powiedz mi, czy zrobiłeœ coœ dla swych niewolników na wypadek swej œmierci? – Nie – odparł lakonicznie Augustyn, nie odrywajšc się od gazety. – To znaczy, że po twej œmierci mogš wpaœć w ręce jakiegoœ łotra... – Postaram się któregoœ dnia, aby do tego nie doszło. – Znowu „któregoœ dnia ”. Ale kiedy? – Wkrótce. – A jeżeli dziœ lub jutro umrzesz?? – Cóż to za proroctwo, kuzynko? – Œmierć jest bliska życiu, Augustynie. Rozmowa przyjęła zbyt ponury obrót. Augustyn podniósł się i wyszedł z pokoju. „Œmierć! Œmierć! ”powtarzał odruchowo, opierajšc się o balustradę i patrzšc jakby przez mgłę na fontannę, na drzewa, kwiatyi całš rozkosz tego wspaniałego zakštka. Dzień zbliżał się ku końcowi. Zachodzšce słońce okrywało dom złotym blaskiem. Saint Clare zauważył, na drugim końcu galerii Toma, który siedział na stopniach z Ewangeliš w ręku. Przysiadł się do swego niewolnika, odczytał rozdział Ewangelii, po czym trawiony nieokreœlonym niepokojem zaczšł się przechadzać wzdłuż galerii. Zadzwoniono na wieczornš herbatę. Po herbacie Saint Clare usiadł przy fortepianiei jšł grać jednš z owych starych smutnych melodii, które dawniej œpiewano przy akompaniamencie harfy. Naraz wyjšł pożółkły kajecik z nutami i odezwał się do miss Ofelii: –Patrz kuzynko, ten kajet należał do mojejmatki. To kopia znakomitego „Requiem ” Mozarta, którš własnoręcznie przepisała. I zaœpiewał przepiękne wiersze „Sšdnego Dnia ”. Tom stanšł w otwartych drzwiach bawialni i, złożywszy ręce pobożnie, zastygł w niemym zachwycie. Saint Clare grał i œpiewał z niezwykłš głębiš uczuć. Po skończeniu boskiego hymnu siedział nieruchomo, ukrywszy twarz w dłoniach. –Jaki wzruszajšcy jest ten hymn o Sšdzie Ostatecznym –rzekł wreszcie jakby do siebie. – Jest w tym myœl o Okupieniu Grzechów całej ludzkoœci, rozstrzygnięcie przez wyższš mšdroœć wszystkich ała go ana, ć lepszš. ľA48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj¸ź@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żcP„cdÔî;eÂ&c€fč$´ cgœ2Zhö2~ Z€zagadnień moralnych. – Ale w tej myœli jest wiele przerażajšcego– zauważyła miss Ofelia. –Słusznie. Zwłaszcza dla mnie. Co czeka takiego człowieka, który swojš sytuacjš, wykształceniem i umysłem był powołany do czynów szlachetnych, a jednak przez lenistwo całe życie był obojętnym œwiadkiem niedoli i cierpień swych bliŸnich?– Otrzyma przebaczenie, jeœli opamięta się w porę i przystšpi do działania. – Zdaje się, że zaczyna się moje opamiętanie. – Daj Boże!! Dawno już czas. – Tak, już czas się zmienić. Mam już pewien plan na poczštek. – Można wiedzieć jak?? –Postanowiłem z poczštku zmienić sytuacjęswoich własnych niewolników, a następnie zwalczać w miarę możnoœci niewolnictwo wcałym kraju. – A jak pan myœli, czy ojczyzna nasza zgodzi się kiedyœ znieœć niewolnictwo? – Nie zrobi tego dobrowolnie. Wszakże duchczasu zmienia się na lepsze. – Ach, nie bardzo w to wierzę – westchnęła miss Ofelia. –Nie chodzi jedynie o wyzwolenie niewolników. Przypuœcimy, że już jutro wszyscy będš wyzwoleni. Któż będzie uczyłtę wielomilionowš masę. Jesteœmy zbyt leniwi i lekkomyœlni aby œwiecić im wzorem męstwa i dzielnoœci. Przypuœćmy nawet, że wyzwoleni niewolnicy wywędrujš na Północ,gdzie szanuje się ich pracę. Ale powiedz szczerze, czy jest tam dosyć ludzi chętnych i humanitarnych, którzy by się podjęli od nowa wychować czarnych przybyszów. Wy, ludzie z Północy, wydajecie dużo pieniędzy na misję, ale czy zgodzicie się przyjšć do swego grona tych samych pogan, którym z dala dajecie szczodrobliwš jałmużnę? Myœlę, że nie. –Nie mogę zaprzeczyć, Augustynie —odpowiedziała z właœciwš sobie szczeroœciš miss Ofelia. –Nie wiem, co mi się stało, Ofelio, ale stale dziœ myœlę o mej nieboszczce matce. Mam wrażenie, że znajduje się tu, w tym pokoju... I tak samo Ewa... To skutek rozstrojonych nerwów. Pójdę do miasta, przejdę się trochę i dowiem się nowin. Wzišł kapelusz i laskę i wyszedł na ulicę. – Czy każe pan sobie towarzyszyć?? – zapytał go Tom. –Nie, nie trzeba, mój drogi. Wrócę za godzinę lub półtora, nie póŸniej – odparł Saint Clare. Noc była piękna, rozjaœniona księżycem. Tom usiadł na schodkach w galerii i myœlami przeniósł się do swej chatki, do dalekiego Kentucky. Wkrótce będzie wolny i wróci do swoich. Z wdzięcznoœciš pomyœlał o Saint Clare, o nieboszczce Ewie, którš widział w wyobraŸni w postaci œwietlistegoaniołka. Pomału wpadł w drzemkę, uœpionyjednostajnym szmerem fontanny. Przyœniła mu się Ewa z wiankiem jaœminów na rozwianych złocistych kędziorkach. W tej chwili obudziło go głoœne dobijanie się do wrót i wrzawa kilku głosów. Zerwał się na równe nogi i podbiegł do bramy. Przed nim stała grupa ludzi z noszami, na których leżał ktoœ, pokryty ciemnym płaszczem. Spojrzawszy na jego twarz, Tom krzyknšł przerażony i cofnšł się o parę kroków. Przybysze skierowali sięku bawialni, gdzie miss Ofelia siedziała jeszcze z robótkš w ręku. Jak się okazało, Saint Clare poszedł do pobliskiej kawiarni, aby przejrzeć dziennik. W tym czasie, między dwoma goœćmi wybuchła kłótnia. Jeden z nich dobył sztyletu i zamierzył się na przeciwnika. Saint Clare zerwał się z miejsca i usiłowałodepchnšć napastnika, lecz uczynił to tak niezręcznie, że sztylet utkwił w jego lewym boku. Znano go w tej kawiarni. Kelnerzy ułożyli go na noszach i zanieœli do domu. Straszliwy popłoch powstał w domu Saint Clare ’a, skoro przyniesiono œmiertelnie rannego gospodarza. Służba biegała z jednego pokoju do drugiego bez celu, głoœno lamentujšc, niektórzy wyrywali sobie włosy, rzucali się na posadzkę, krzyczeli, jęczeli, płakali tak głoœno, że słychać było na ulicy. Pani Saint Clare miała atak histerii. Jedynie Tom i miss Ofelia zachowali przytomnoœć umysłu. Rannego położono na kanapie. Był nieprzytomny, lecz miss Ofelia ocuciła go jakimœ wzmacniajšcym lekarstwem. Otworzył oczy, toczył je błędnie po pokojui wreszcie zatrzymał na portrecie swej matki. Wkrótce zjawił się lekarz. Obejrzał dokładnie ranę i tylko wzruszył ramionami.Nie było żadnej nadziei na uratowanie Augustyna. –Niech pani wyprosi tych wszystkich gapiów – zwrócił się do Ofelii, wskazujšc na skupiajšcych się w drzwiach niewolników. Saint Clare otworzył oczy i uważnie przyjrzał się odchodzšcym. – Biedni ludzie!! – szepnšł z gorzkim wyrzutem do siebie. Adolf nie chciał wyjœć. Przewidujšc zmianę w swym losie, rozpaczał okropnie, toczył się po podłodze i wzbraniał się podnieœć. Saint Clare znowu spuœcił powieki. Widać było, że dręczš go jakieœ złe myœli. Z trudem wycišgnšł rękę do klęczšcego Tomaiszepnšł słabym głosem: – Biedny Tomie!! –Co pan rozkaże, drogi panie? – zapytał łagodnie Tom, pokrywajšc rękę umierajšcego pocałunkami i łzami. – Umieram... Módl się za mnie. – Czy nie życzy pan sobie księdza?? – zapytał lekarz. Saint Clare zaprzeczył ruchem głowy i powtórzył proœbę, aby Tom pomodlił się zaniego. Skoro Murzyn przestał się modlić, Saint Clare popatrzał nań uważnie, po czymzamknšł oczy. Kilka chwil leżał nieruchomo,a potem zaczšł powoli, bardzo cicho nucić słowa hymnu, który niedawno przedtem œpiewał i grał. – Bredzi – zauważył lekarz. –Nie –przemówił wyraŸnie Saint Clare – nie bredzę... Wyszedłem nareszcie na prawdziwš drogę... Otóż i ona! Sina bladoœć zgonu rozlała się na jego twarzy, widocznie ujrzał nad sobš anioła miłosierdzia i przebaczenia, albowiem wargi jego złożyły się w uœmiech szczęœcia i twarz przybrała wyraz bezgranicznego spokoju i wzniosłej pogody,jak niedawno przedtem oblicze jego umarłej córki. Œmierć nastšpiła prędko, bez agonii. W ostatniej chwili Saint Clare otworzył oczy, radoœnie wyszeptał: „matko to ty ” – i zgasł na wieki. Spełniło się przedœmiertne przeczucie Ewy.ROZDZIAŁ X Bezbronni Głębokš jest rozpacz niewolników, gdy tracš dobrego pana. Dziecko, straciwszy ojca, przechodzi pod opiekę krewnych lub przyjaciół. Lecz dola niewolnika jest stokroć gorsza – od nikogo nie może się spodziewać pomocy. Kiedy zaczęto ubierać zwłoki Saint Clare przed złożeniem do trumny, znaleziono na piersiach wiszšcy na złotym łańcuszku medalion, usiany brylancikami. Leżał w nim miniaturowy portret młodej kobiety o pięknym i szlachetnym obliczu oraz pasemkoczarnych włosów; tyle tylko zostało z pierwszych, rozbitych okrutnš rękš losu, marzeń miłosnych biednego Saint Clare. Miss Ofelia zostawiła medalion na zwłokach, nic o tym nie mówišc pani Saint Clare. Tom całš noc siedział przy trupie swego pana, nie przestajšc wznosić modłów za jego duszę. Głęboko zasmucony ani razu niepomyœlał o swojej sytuacji i o straconych nadziejach na wolnoœć. Skoro zasypano ziemiš œmiertelne szczštki gospodarza, życie narzuciło wszystkim pytanie: „co poczšć? ”Myœlała o tym przede wszystkim młoda wdowa, wybierajšc materiał do żałobnego stroju i zastanawiajšc się, jak ułożyć sobie dalsze życie. Myœlała o tym również miss Ofelia i zadawali sobie to pytanie niewolnicy, z niepokojem myœlšc o przyszłoœci. W dwa tygodnie po pogrzebie, do miss Ofeliiprzybiegła zapłakana służšca, Róża. –O, pani –krzyczała, całujšc skraj sukni starej panny. – Niech mi pani pomoże. Nasza pani wysyła mnie do domu poprawczego, aby mi tam wymierzono piętnaœcie rózg. – Coœ ty przeskrobała, biedna dziewczyno?–Pomogłam pani mierzyć suknię. Naszej pani zdawało się, że Ÿle układam fałdę. Uderzyła mnie mocno, więc krzyknęłam, żenie jestem winna i nie zasłużył am na uderzenie. O droga pani, niech mi pani pomoże. W poprawczym domu bijš tak, że mięso zdzierajš z koœci... Niechaj mnie sama pani bije... Ale tam bije mężczyzna, straszny brutal! Znam go. Pozwala sobie w stosunku do kobiet na coœ gorszego od bicia... Na miłoœć boskš, niech pani pomoże!Miss Ofelia doskonale znała porzšdki w domu wychowawczym, gdzie zarówno dyrektor jak i służba przeœcigali się pod względem okrucieństwa. Litowała się nad biednš Różš, która była bardzo delikatnš i nie zepsutš dziewczynš. – Poczekaj tu, ja tymczasem pójdę do pani – rzekła. Zastała paniš Saint Clare przy toalecie. Niańka czesała jš, inna zaœ niewolnica pocierała jej nogi nagrzanymi przeœcieradłami. – Jak się kuzynka dzisiaj czuje?? – zapytała miss Ofelia. – Przychodzę w sprawie Róży. – Jakaż to sprawa?? – odparła oschle mrs.Saint Clare, rumienišc się i œcišgajšc brwi. –Kuzynka chyba się domyœla. Wystarczy jeœli dodam, że Róża przyznaje się do winy i wyraża skruchę. Kuzynka wymierza jej zbyt surowš karę! Czy nie można jej złagodzić? –W jakim celu? Chcę jš nauczyć rozumu. Ponieważ ma ładnš buzię i ponieważ darzyłam jš szczególnymi względami, więc straciła wszelki respekt i zaczęła mi gburowato odpowiadać... Muszę jš ukarać. –Ale niech kuzynka pomyœli, co jš czeka w domu poprawczym. Wszak wystawia to na niebezpieczeństwo jej honor dziewiczy. –Cha-cha-cha! Honor u takiej kreatury! Czyżone majš jakiœ honor... Nie, muszę jej dowieœć, że jest gorsza od ostatniego parszywego kundla. Prawo nie zabrania mi jej bić, aż zdechnie. –Kto kuzynkę nauczył takich wyrażeń? Z pewnoœciš nie Augustyn... Najokropniejsze jest to, że oddaje jš kuzynka na pastwę znanym szubrawcom. Niech jš kuzynka sama ukarze. –Ja mam skalać ręce dotknięciem takiej gadziny? Bardzo kuzynce jestem wdzięczna za takš propozycję! ... W ogóle niepotrzebnie się pani wtršca do tych spraw. Róża zarówno jak wszyscy niewolnicy jest mojš własnoœciš. Za najmniejsze przewinienie wszystkim każę wymierzyć chłostę w domu poprawczym! Miss Ofelia zmiarkowała, że tylko zaostrzykarę Róży, jeœli wypowie to, co miała na duszy. Powstrzymujšc swój gniew, podniosła się i wyszła z pokoju. W kilka chwil potem jeden ze służšcych zabrał Różę do domu poprawczego. Po dwóch dniach do siedzšcego w galeryjce Toma podszedł Adolf, który od czasu œmierci swego pana zmienił się nie do poznania – zaniedbał się i chudł przerażajšco. – Słyszałeœ, Tomie – zagadnšł go – że majš nas wszystkich sprzedać?? – Kto ci to mówił?? –Słyszałem, jak pani radziła się swego adwokata. Tej niedzieli majš nas zaprowadzić na targ niewolników. –Niechaj się spełni wola Boża! – odpowiedział z głębokim westchnieniem Tom, spuszczajšc głowę. – Nie znajdziemy już tak dobrego pana, Tomie. Tom jeszcze niżej spuœcił głowę i zamyœliłsię posępnie. Po czym, zamieniwszy jeszczekilka słów z Alfredem, podniósł się i poszedł do miss Ofelii, która go od œmierci Ewy darzyła szczególnym szacunkiem. –Pani – zaczšł głuchym głosem –przyszedłem z wielkš proœbš. Nieboszczyk pan nasz za życia nie raz przyrzekał mi wolnoœć. Niech pani będzie tak dobra i powie to naszej pani. Być może zechce ona wykonać życzenie nieboszczyka pana. – Dobrze Tomie, pomówię z niš, ale muszę cię uprzedzić, że nie bardzo na to liczę. Co rzekłszy bezzwłocznie udała się do mrs. Saint Clare. Młoda wdowa leżała na kanapie i oglšdała cały stos lekkich żałobnych materiałów. –Ten materiał bardzo mi się podoba – rzekła, wskazujšc na sztukę, którš trzymała przed niš niewolnica. – Jak kuzynka myœli – dodała, zwracajšc się do Ofelii. – Czy to ładne?? – To rzecz mody i osobistego gustu – odparła wykrętnie stara panna. – Nie wiem, co poczšć... Chciałabym zamówić parę lekkich sukien, póki tu jeszcze jestem. – A czy prędko kuzynka wyjeżdża?? – Postanowiłam sprzedać wszystko – dom iniewolników i wrócić do ojca. –To pani sprawa. Ale co pani zrobi z Tomem. Wszak nieboszczyk August przyrzekał go wyzwolić. Naturalnie spełni pani jego życzenie? –Ani myœlę! Co ja głupia jestem, aby puszczać za darmo tak drogiego niewolnika... A zresztš na co mu wolnoœć? – Jak to na co?? Żył tylko w nadziei na wolnoœć. –To bydlęta! –ze złoœciš zawołała mrs. Saint Clare. –Nigdy nie sš zadowoleni, choćbyœ ich złotem obsypał od stóp do głów... W ogóle jestem przeciwniczkš uwolnienia Murzynów i nigdy nie uwolnię swoich, chyba że Murzyn mi zapłaci tyle, ile jest wart. –Ale niech się kuzynka zastanowi, że Tom może się dostać do złych ršk, a on przecież na to nie zasługuje. – Bzdury!! Nie ma złych panów –wszyscy sš dobrzy i szlachetni. –Nieeh i tak będzie –odparła Ofelia, która postanowiła walczyć do ostatecznoœci. – Niechże pani weŸmie pod uwagę, że ostatnim życzeniem naszego drogiego Augustyna było uwolnienie Toma. Przyrzekł to Ewie, która prosiła go o to na łożu œmierci. –Czy nie wstyd pani ranić mi serce przypominaniem okrutnych wspomnień! –zawołała z furiš młoda wdowa, wšchajšcsole trzeŸwišce i podnoszšc do oczu chusteczkę. –Boże, jaka jestem nieszczęœliwa! Wszyscy sš przeciwko mnie...Wszyscy mnie męczš, napadajš na mnie... O,jak okrutni sš ludzie! Zaczęła się rzucać na łóżku, krzyczeć dzikim głosem, œmiać się i spazmować w ataku histerycznym. Miss Ofelia, rezygnujšc ze swej akcji, z ciężkim sercem wycofała się z pokoju. Postanowiła napisać list do mr. Shelby i prosić go o pomoc dla biednego Toma. Uczyniła to tego dnia, gdy Toma wraz ze wszystkimi niewolnikami zaprowadzono na targ. ROZDZIAŁ XI Targ niewolników Uważajš powszechnie, że targi niewolników stanowiš coœ w rodzaju piekła na ziemi. Bynajmniej tak nie jest. Współczesnoœć potrafi najokropniejszym rzeczom nadać przyzwoite pozory dla zamydlenia bardziej uczciwych oczu. Popyt na niewolników jest duży, a jeszcze do tego handlarze doskonale tuczš i ubierajš swój „towar ”. W Nowym Orleanietargi odbywajš się w przyzwoitym budynku,niczym się od innych nie różnišcym. Tylko na podwórzu wisi zasłona, oddzielajšca œwiat wolnoœci od œwiata niewoli. Toma, Adolfa i dwunastu innych w przeddzień targów umieszczono w domu niejakiego mr. Skeggsa. Spędzili noc w obszernej izbie razem z całš gromadkš innych niewolników.Przywitano ich tu głoœnymi salwami œmiechu. –Bawiš się chłopcy –zauważył z uœmiechem zadowolenia mr. Skeggs. –To chyba ty, Sambo, starasz się rozweselić towarzyszy? – zwrócił się do tłustego ogromnego Murzyna, który stał poœrodku izby. Tom nie był usposobiony do zabaw. Umieœciłswój kufer w najdalszym kšcie i usiadł twarzš do œciany. Po chwili dosiadł doń Sambo i tršcajšc go łokciem, zapytał: – Cóż to stronisz od wszystkich, braciszku? Co? – Myœlę o tym, że jutro kupi mnie Bóg wie kto. –I to ma być powód do smutku? – odezwałsię ze œmiechem Sambo, strojšc pocieszne miny. I zwracajšc się po kolei do Adolfa, rzekł: –No, a ty, wykwintnisiu, też się smucisz? Oderwali cię od jakiejœ œlicznotki?Nie bój się: dziewczynek nie brak, znajdziesz innš. – Zostaw mnie w spokoju!! – odparł Adolf, odsuwajšc się z oburzeniem. –Patrzcie go, jaki ważny panicz! – drwił Sambo. –Zresztš przecież biały! Perfumamizalatuje, gdzie nam do niego! – Odczepisz się ode mnie!! – krzyknšł Adolfzaciskajšc pięœci. –O, mój Boże! Ach jaki laluœ, istna laleczka z cukru –piszczał Sambo, naœladujšc Adolfa. –Jakaż to pani cackała się z nim? I jak mogła się z nim rozstać? A może ona tego niby... – zaœmiał się. –Jeœli chcesz wiedzieć, to byłem u pana, który mógł nas wszystkich kupić, wraz z tym domem i jego właœcicielem. Należałem do Augusta Saint Clare. Słyszałeœ chyba o nim? –No, no. Szczęœliwy twój pan, że umarł, bo inaczej nie mógłby się pozbyć takiego lalusia, o którego trzeba wielce zadbać, a zktórego się nie ma pożytku. Adolf rzucił się nań z zaciœniętymi pięœciami. Zaczęła się bójka, pod akompaniamentem krzyków i œmiechu widzów. Dopiero interwencja mr. Skeggsa położyła jej kres... Inaczej było w kobiecym oddziale. Tam cisza zalegała œmiertelna. Na podłodze leżało wiele kobiet w różnym wieku. W jednym z kštów leżała mulatka czterdziestopięcioletnia, o bardzo sympatycznej twarzy, ubrana schludnie i nawet elegancko. Przytulona do niej leżała piętnastoletnia dziewczynka, w której z pierwszego wejrzenia można było poznać jej córkę. Dziewczynka była równie przyzwoicie ubrana jak matka i ręce jej były nadzwyczaj delikatne, jak u damy. Widać było, że nigdy nie miała do czynieniaz pracš ręcznš. Matka miała na imię Zuzanna, córka –Emmelina. Należały do pewnej damy z Nowego Orleanu, która obchodziła się z nimi wyjštkowo serdecznie i wychowała je na szczere chrzeœcijanki. Niestety syn tej szlachetnej matrony nie był podobny do zš. ľA48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj¸ź@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żi` cj"‡ kŠ„ N€l-ş c €mç'Ű, nÂ-x c!€o:;4!matki. Zaczšł hulać i wkrótce przehulał cały majštek. Nieszczęœliwa dama chcšc nie chcšc musiała się rozstać nawet ze swymi ulubieńcami. –Matko –odezwała się Emmelina –przespałabyœ się trochę. Złóż głowę na moich kolanach i zaœnij. –Och, dziecko moje, czyż mogę myœleć o œnie, skoro spędzamy być może ostatnie wspólne chwile?! Jesteœ taka ładna, że na pewno sprzedadzš cię osobno. Zuzanna cicho zaszlochała. Z rozpaczš myœlała o hańbie grożšcej Emmelinie. – Pamiętaj, Emmy – dodała po chwili – jutro zaczesz włosy gładko do tyłu. – Dlaczego, mamo? Nie jest mi do twarzy w gładkim uczesaniu. –Właœnie dlatego. Im brzydziej będziesz wyglšdała, tym lepiej dla ciebie. Pamiętaj, co ci powiem –dodała po krótkiej pauzie. – Jeœli rozłšczš nas jutro, to staraj się zawsze postępować jak gdybym ja czuwałaprzy tobie. Odebrałaœ wychowanie chrzeœcijańskie, nie kalaj go złym postępowaniem. – O mamo, bšdŸ spokojna. Będę zawsze taka, jakš jestem. –Nie zawsze to będzie od ciebie zależało, biedna moja dziewczynko... Wiele doœwiadczysz złego. Módl się, a Bóg ci pomoże. A teraz zmówimy krótkš modlitwę, córko moja. Jedyna nadzieja nasza w Bogu. Trzymajšc się w objęciach zmówiły kilka modlitw, po czym zaœpiewały hymny pobożne. Nastšpił ranek. Po sutym posiłku mr. Skeggs odbył szczegółowy przeglšd „towaru ”. –Cóż to ma znaczyć? –rzekł, zatrzymujšc się przed Emmelinš. – Wszak masz kędzierzawe włosy, w jakim celu zaczesałaœ je tak szpetnie? Musisz zmienićfryzurę, moja droga. Za kędzierzawe włosy płacš więcej, niż za takie szczurze kosmyki. – Co robić, mamo? – zapytała szeptem Emmelina. – Ulegnij – brzmiała zrezygnowana odpowiedŸ. Po godzinie cała partia znalazła się na sali licytacyjnej. Na obu krańcach sali wznosiłysię trybuny dla taksatorów. Poœrodku znajdowało się większe półkolistewzniesienie, na które wchodzili sprzedawaniniewolnicy! Na pierwszy ogień wystawiono Toma, Adolfa i Zuzannę z córkš jako towar pierwszorzędny. Dookoła wzniesienia skupiłsię tłum nabywców, z uwagš przyglšdajšcych się żywemu towarowi. Do Toma zbliżył się jeden z nabywców, przysadzisty mężczyzna w kolorowej bluzieiw brudnych szarych spodniach. Jego czerwona otyła twarz była okryta ryżš szczecinš, złe drobne szare oczy, ogromneusta o grubych wargach nosiły na sobie piętno siedmiu grzechów œmiertelnych. Nieustannie żujšc coœ w ustach spluwał na wszystkie strony z mistrzostwem doœwiadczonego wirtuoza. Poddawszy Toma wszechstronnym badaniom, wymacawszy jego mięœnie i obejrzawszy podniebienie, zapytał go: – Skšd pochodzisz?? – Z Kentucky, panie – odpowiedział głuchym głosem Tom. – Co robiłeœ?? – Zarzšdzałem gospodarstwem. –Łżesz! – burknšł rudy osobnik, podchodzšc do Adolfa. Obejrzawszy go, zbliżył się do kobiet. Na widok Emmeliny oczy jego zajaœniały pożšdliwym blaskiem. Długo macał swymi brudnymi łapami delikatne ciało nieszczęsnej dziewczyny, która roniła gorzkie łzy. Matka jej płakałagłucho, kryjšc twarz w kolanach. Zaczęła się wyprzedaż. Pierwszy został sprzedany Adolf; kupił go jakiœ mały elegant. Toma kupił rudy jegomoœć, który go tak szczegółowo oglšdał. Po Tomie sprzedano Zuzannę. Nabywcš jej był starszy człowiek, o bardzo miłej i dobrodusznej twarzy. Zaczęła go prosić, aby kupił także jej córkę. Chciał spełnić jej proœbę, ale nie starczyło mu pieniędzy. Za dziewczynkę bowiem dawano już ogromnš sumę. Po drugim przetargu zwyciężył rudy nabywca Toma. Był to jeden z bogatszych plantatorów z Południa, z nad Czerwonej rzeki, nazwiskiem Legry. Nawet na okrutnym Południu słynšł z wyjštkowej srogoœci. Z uœmiechem małpim ustawił Emmelinę w miejscu, gdzie już stał Tom i dwaj inni Murzyni. Zwišzawszy ich jednym powrozem, poganiał ku bramie, jak trzodę. Œciany drgnęły od rozpaczliwych jęków Zuzanny. Właœciciel jej starał się uspokoić jš, ale nic nie mogłoby w tej chwili pocieszyć strapionej matki. ROZDZIAŁ XII Przejazd Tego samego dnia oœmiu kupionych niewolników znalazło się na okręcie, dšżšcym do plantacji Legry ’ego nad Czerwonš rzekš. Nazajutrz właœciciel wyprowadził ich na pokład i poddał badaniu. Z oburzeniem obejrzał przyzwoity strój Toma. Zerwał mu z szyi własnoręcznie kołnierzyk i kazał mu się przebrać w kurtkę i spodnie robocze. Potemzaczšł rewidować jego kufer. Kilka drobiazgów, pamištek po Ewie, rzucił ze œmiechem do wody, podobnie jak i modlitewnik. Wszystko co posiadało jakškolwiek wartoœć odebrał niewolnikom i z miejsca odsprzedał majtkom i innym amatorom tanich okazji. – Czego się zasmuciłaœ, pięknotko? – zwrócił się do Emmeliny, ujmujšc jš za podbródek. Dziewczyna drgnęła i spojrzała nań z takim strachem i wstrętem, że zaczerwienił się gwałtownie. –Jak ty œmiesz tak na mnie patrzeć, ty nikczemna kreaturo! –ryczał, opluwajšc jš œlinš i potrzšsajšc za plecy. –Czy zapomniałaœ, że jestem twoim panem? Żebym nie widział kwaœnych gęb – nie cierpię tego, zrozumiano! No, patrzcie na mnie wszyscy, jeœli nie chcecie spróbować mojej pięœci! – krzyknšł, cofajšc się o krok. Oczy niewolników wpatrzyły się w niego jakoczarowane. –Tak! – pochwalił. – Widać, że moja pięœć nabierze u was szacunku! Wykropię wam skórę, jeœli mi się któryœ nie spodoba. Żadnej pobłażliwoœci u mnie nie ma. Odwrócił się i doszedł do bufetu, gdzie kazał sobie podać szklankę wódki. Nieszczęœliwi niewolnicy obejrzeli się porozumiewawczo: wiedzieli, co ich czeka utakiego właœciciela. Emmelina nawišzała rozmowę ze starš mulatkš, do której była przykuta. – Ty do kogo należałaœ?? – zapytała, z politowaniem patrzšc na jej steranš twarz. – Do mr. Elisa z Nowego Orleanu. Może słyszałaœ o nim? – Nie, nie słyszałam... Dobry on? –Był dobry, dopóki nie zachorował. Męczyłsię półtora roku i stał się taki zły i kapryœny, że nie sposób było mu dogodzić. Wydarzyło się nieszczęœcie, że pewnej nocy zdrzemnęłam się i nie dałam mu na czas lekarstwa. Za to kazał mnie sprzedać takiemu nabywcy, który mnie zakatuje na œmierć... W ten sposób popadłam do. tego rudego diabła. Rozumie się, że rychło wpędzi mnie do grobu. – Masz rodzinę, ciotko? –Mam męża i czworo dzieci, lecz męża widziałam po raz ostatni trzy lata temu. Ponieważ jest dobrym œlusarzem, właœciciel wysłał go do fabryki. Dzieci mi również odebrano, zostałam sama jak palec. Emmelina chciała jš pocieszyć, ale nie wiedziała jak. Cóż mogła jej powiedzieć, skoro sytuacja jej była nie lepsza. Tymczasem statek sunšł po Czerwonej rzece... Załzawione oczy nieszczęsnych niewolników nie widziały nic, prócz jednostajnych, nagich wšwozów i ponurych pustych równin. ROZDZIAŁ XIII Na nowym miejscu Któryœ z angielskich poetów powiedział, że ludzie okrutni chętnie zamieszkujš mroczne ustronie. Stosowało się to w zupełnoœci do Legry ’ego. Od przystani do jego plantacji cišgnęła się długa, ucišżliwa droga, którš niewolnicy przebyli pieszo, podczas gdy Legry jechał bryczkš. Po drodze nie przepuszczał okazji, aby ich dręczyć, zabronił im œpiewać hymny, zachęcał natomiast do wesołych bezmyœlnych piosenek. Ich przymusowo wesołe głosy, jakże straszliwie kłóciły się ze znękanymi twarzami. Wieczór już zapadał, a do plantacji było jeszcze daleko. Œciemniło się, gdy ukazała się posiadłoœć Legry ’ego. Niegdyœ należała do bogatego Francuza, który, nie szczędzšc kosztów, wzniósł wspaniały pałacyk. Ale w końcu zrujnował się, stracił wszystko i wkrótce umarł ze zgryzoty. Legry był zbyt skšpy, aby utrzymać w porzšdku kupiony na licytacji majštek. To też tylko œlady zostałypo dawnej wspaniałoœci. Aleje wysadzone specjalnym gatunkiem drzew chińskich zarosły trawš, a dom był zaniedbany i groził runięciem. Na spotkanie przybyszów wybiegły trzy ogromne i dziko wyglšdajšce brytany. Oberwani niewolnicy, którzy zbiegli się ze wszystkich stron, ledwo uratowali Toma i jego towarzyszy od kłów wœciekłych zwierzšt. –Oto moi drodzy –odezwał się Legry ze œmiechem – widzicie, jakich tu mam dozorców. Uprzedzam, że przy najmniejszejpróbie ucieczki, rozszarpiš was na strzępy.No, jakże tam Sambo –zwrócił się do krzštajšcego się wysokiego Murzyna o ogromnej głowie – jakżeœcie tu żyli beze mnie? Wszystko w porzšdku? –Nudno było, panie. Ale wszystko jest w porzšdku –odpowiedział Sambo, uwijajšc się jak węgorz. –Tym lepiej dla was... A ty, Quimbo –rzekł do drugiego, który starał się œcišgnšć na siebie uwagę pańskš – zrobiłeœ to, co ci kazałem przed wyjazdem? – Niech pan będzie spokojny, wszystko zrobione. Czyżbym mógł zapomnieć. Sambo i Quimbo cieszyli się jego względami. Sprawowali dozór nad resztš niewolników. Systematycznie przyzwyczajeni do okrucieństwa, stali się gorsi i okrutniejsi od samego Legry ’ego. –No, Sambo –cišgnšł dalej plantator –rozmieœć tę hołotkę, którš przyprowadziłem ze sobš; a tę pięknotkę bierz sobie, będzie twojš żonš. Widzisz, niezapominam swych przyrzeczeń... Co rzekłszy pchnšł starš mulatkę ku Sambo. Biedna kobieta cofnęła się ze strachem i krzyknęła: – O panie, ja mam męża w Nowym Orleanie!– Co z tego? Tam był jeden, tu będzie drugi. U mnie nie ma sprzeciwu. Zrozumiano? Jeœli nie zrozumiałaœ, to maszoto nauczyciela. I trzasnšł jš biczem. – A ty, œlicznotko – zwrócił się do Emmeliny – chodŸ ze mnš. W tej chwili w jednym z okien na chwilę ukazała się żółta twarz kobieca o dużych czarnych oczach. Gdy Legry wszedł z Emmelinš do budynku, krzyknęła coœ, lecz Tom nie rozróżnił słów. Legry krzyknšł w odpowiedzi: – Milcz!! Tu ja jestem gospodarzem! Więcej Tom nie słyszał, ponieważ Sam zaprowadził jego i towarzyszy do szeregu nędznych lepianek, w których na podłodze pokrytej zgniłš słomš poniewierali się liczni Murzyni. Wkrótce zaczęły wracać z robót polnych tłumy mężczyzn i kobiet, brudnych i oberwanych, o zmęczonych i posępnych obliczach. Od razu widać było, że niechętnieodnoszš się do przybyszów. Zamorzeni głodem, zadręczeni ciężkš pracš, nieustannie bici, nieufnie odnosili się do wszelkich zmian w swym pełnym udręki życiu. Dorywano się do ręcznych młynków, aby wymieć skšpš porcję stęchłego zleżałego maisu, który dawano im na wieczerzę. – Jak się nazywasz?? – zwrócił się Sambo do swej nowej „żony ”. –Lucy. –Doskonale, postaram się zapamiętać. Przygotuj mi kolację, ale uwijaj się żywiej. Jesteœ teraz mojš żonš i powinnaœ mi dogadzać. – Nie, nie jestem twojš żonš i nigdy nie będę niš! – z męstwem desperacji –zawołała Lucy. –Odczep się ode mnie! – Uważaj, bo cię zbiję na kwaœne jabłko! –zawołał Sambo, zamierzajšc się na niš pięœciš. – Możesz mnie zabić, jeœli chcesz i czym prędzej tym lepiej, a żonš twš nie będę! Murzyn rzucił się na niš i uderzył jš w twarz. Tom umierał ze zmęczenia i głodu. Jakkolwiek wydano mu porcję maisu, przez długi czas nie miał dostępu do młynów. Kiedy wreszcie nastšpiła jego kolej, ustšpiłmiejsca dwóm słabym kobietom. Wzruszoneniezwykłš uprzejmoœciš odwzajemniły się, proponujšc upiec mu z mški ciasto. Tom przysiadł się do ogniska, wyjšł z kieszeni Ewangelię i zaczšł czytać. Niebawem zaczšł œwiecić srebrzysty księżyc. Ogień dogasał. Tom pocałował drogocennš księgę, włożył jš z powrotem do kieszeni i spojrzał na chłodny miesišc, obojętnie patrzšcy z wyżyn na nędznš osadę, gdzie wœród męk straszliwych upływało życie poniżonych i zmęczonych ciałem i duszš ludzi. Wreszcie podniósł się i poszedł do wskazanej mu lepianki. Była przepełniona œpišcymi. Powietrze było tu tak gęste i zepsute, że Tom mimo woli się cofnšł. Przezwyciężajšcwstręt, odszukał w jednym z kštków pęk œwieżej słomy, pokryty podartym i brudnym przeœcieradłem, położył się i zasnšł. ROZDZIAŁ XIV C a s s y Tom wkrótce oswoił się z nowymi warunkami życia, mimo ich okropnoœci. Pracował rzetelnie i ciężko, jak u dawnych właœcicieli. Legry ocenił jego zdolnoœci, aleczuł doń wyraŸnš antypatię. Nie podobał mu się spokój Toma i jego pobożnoœć. Rozumiał, że Tom w głębi duszy potępia swego pana, aczkolwiek nie daje temu wyrazu. Kupił Toma z zamiarem uczynienia go swymgłównym pomocnikiem i w tym celu zamierzał zahartować jego zbyt czułe serce. Pewnego razu, przy rannym apelu Tom zauważył w rzędzie nowš niewolnicę. Była to kobieta, może trzydziestopięcioletnia, wysoka, zgrabna, bardzo ładna, o małych delikatnych rękach; ubrana była czysto i przyzwoicie. Na twarzy można było wyczytać długš opowieœć o zawiedzionych nadziejach, przebytych cierpieniach i troskach. Zaliczała się do owych postaci, które wystarczy raz zobaczyć, aby nie zapomnieć nigdy. Tom patrzał na niš jak oczarowany. Nie mógł zrozumieć, jak kobieta o tak dumnej prezencji mogła się dostać do szeregu niewolników. Towarzysze Toma znali jš zapewne, gdyż oprowadzali tryumfujšcymi izłoœliwymi spojrzeniami. Niektórzy szydzili z niej i robili sproœne uwagi. Ale nieznajomaledwo raczyła na nich spojrzeć, uœmiechajšc się lekceważšco i dumnie. Tom był zdumiony. Przy pracy ukradkiem spoglšdał na niš. Zręczna i bardzo zwinna radziła sobie łatwiej z robotš od wielu starszych robotników. Z drugiej strony obok Toma pracowała Lucy. Była tak zmęczona, że ledwo trzymała się na nogach. Tom po kryjomu wsuwał jej do koszyka własny plon, aby ułatwić jej pracę. – Nie rób tego, mój drogi – rzekła Lucy, podnoszšc nań pełne łez oczy – pobijš cię za to. – To nic – odparł Tom. – Gotów jestem znieœć wszystko. W tej chwili przybiegł Sambo, wywijajšc biczem. –Co robisz, łotrze? –zawołał ze wœciekłoœciš. I kopnšwszy biednš kobietę wbrzuch, smagnšł Toma po głowie. Tom, nic nie mówišc, przesunšł rękš po twarzy i pracował dalej. Natomiast Lucy przewróciła się na ziemię, tracšc przytomnoœć. –Poczekaj, parszywa babo, ja cię zaraz postawię na nogi! – krzyknšł z wœciekłoœciš Sambo, wyjšł z kieszeni ogromnš szpilkę i wetknšł jš w pierœ nieszczęsnej kobiety. Lucy przeraŸliwie krzyknęła, zerwała się na równe nogi i wytężajšc resztki sił, z goršczkowym poœpiechem zaczęła pracować. Sambo odszedł do innej grupy. Mimo ryzyka Tom wsunšł znowu do kosza swej sšsiadki dwie pełne garœcie bawełny. Nieznajoma naraz badawczo zmierzyła go od stóp do głów, po czym bez słowa wsypała do jego kosza takš samš iloœć bawełny, jakš oddał biednej Lucy. –Widać, że jesteœ nowicjuszem – rzekła. –Gdybyœ znał tutejsze porzšdki, nie robiłbyœtego. Sambo podbiegł do niej i zamierzajšc się biczem, krzyknšł: –Będziesz mi się tu kręcić? ChodŸ ze mnš, nauczę cię brać zły przykład z kogo innego... Nie guzdraj się, bo gorzej z tobš będzie! Teraz ja jestem twoim panem, zrobię z tobš, co zechcę. Czarne oczy nieznajomej błysnęły złowieszczym blaskiem. Blada, z drżšcymi nozdrzami i wargami, spojrzała pogardliwiena Sambo i wycedziła wyraŸnie: –Ach, ty gadzie ohydny! Ty będziesz mi rozkazywać? Waż się mnie tylko dotknšć, pokażę ci, że jeszcze mam tu tyle władzy, że potrafię cię spalić żywcem, poćwiartować i naszczuć na ciebie psy! Precz stšd, bydlę! –Więc po jakiego licha znalazła się pani tutaj? –wymamrotał Sambo, momentalnie ustępujšc – Od razu się pani na mnie obraziła, miss Cassy, chciałem tylko pożartować. – Nie radzę ci nadal tak żartować ze mnš...w ogóle, nie waż się do mnie wtršcać. Sambo z minš pobitego psa wycofał się na drugi koniec plantacji, Cassy zaœ wzięła sięznów do pracy, która naprawdę paliła się jej w ręku. Wieczorem wrócili z pól niewolnicy, unoszšcna głowach ciężkie kosze. Pod przewodem Sambo skierowali się ku przestronnemu spichlerzowi, gdzie w obecnoœci właœcicielaważyli zebrane plony. Tego wieczoru Sam odezwał się do gospodarza, który stał przed spichlerzem. –Panie, ten wielce chwalony Tom jest zwyczajnym wyrodkiem. Przez cały czas podsuwał tej szubrawej Lucy pęczki i skamlał coœ o Bogu. –Ach, czarny diabeł! Zbuntować mi chce niewolników. Ja go nauczę! Najlepiej będzie zmusić tego zbyt słodkiego Murzyna do karania swych towarzyszy; wówczas prędko zapomni o tych wszystkich czułoœciach. –Niełatwo będzie go zmusić. Otóż i ta oszustka Lucy nic prawie nie robiła, gdyby nie Tom, wróciłaby z pustym koszem. – Tak?? No dobrze, za to Tom jš wybatoży.– A jak pracowała miss Cassy?? – rzekł wchodzšc do spichlerzy. y nie był podobny do zš. ľA48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj¸ź@”ŞjüŠj{ˇ÷żpP @!qT ç c"€r;—c"sŇ&Ý "tŻ+ŕ c#€u9Ú&#–Uwijała się zręcznie, jakby sam diabeł jejpomagał. Tymczasem zmęczeni i wygłodzeni Murzyni dochodzili po kolei do wagi, aby zważyć zebrany plon. –Tomie – rzekł w końcu Legry. – Jeszcze tu jesteœ? Doskonale? Wiesz, że kupiłem cięnie do czarnej roboty. Zamierzam uczynić cię głównym dozorcš. Chcę, abyœ już teraz przystšpił do wykonywania nowych obowišzków. Bierz tę leniwš Lucy i wybatożjš jak się patrzy. –Wybaczy pan –odpowiedział półgłosem Tom – ale ja nie mogę wykonać tego rozkazu i mam nadzieję, że nie będzie mnie pan zmuszał... –Wszystko możesz, skoro każe ci twój pan – krzyknšł wœciekle Legry i kilkakrotnie uderzył go po twarzy szpicrutš. –Nie panie –kontynuował Tom, ocierajšc rękawem cieknšcš krew –co jest niemożliwe, to będzie do końca niemożliwe. Gotów jestem harować w dzień i w nocy, póki się na nogach utrzymam, lecz nie będę nigdy znęcał się nad bliŸnimi! Nigdy nie robię tego, co jest niesprawiedliwe. I pan mnie do tego nie zmusi. Tom mówił łagodnie i z respektem, Legry zaœ był przeœwiadczony, że zdoła przełamać jego opór. –Ach, ty czarna œwinio! –krzyczał z pianš na ustach. –Ty œmiesz potępiać to, co ja ci rozkazuję! Będziesz mi tu sędziš? Zakatuję cię na œmierć, ty łotrze wstrętny. – Może mnie pan zabić, ale ręki na bliŸniegoswego nie podniosę. Legry zrozumiał, że nic sš to próżne słowa. – Czyż nie jestem twoim panem, ty czarna małpo! Co? Czy nie należysz do mnie cały ze swymi nędznymi flakami? Odpowiadaj, brudna bestio! –krzyczał wœciekle, kopišc Toma w brzuch butami. Zbity, pokrawiony i poniżony Tom poczuł w duszy przypływ nieziemskiej radoœci, jakš odczuwali zapewne pierwsi męczennicy. Prostujšc się, wzniósł do góry twarz opromienionš wewnętrznym œwiatłem i zawołał głosem zwycięskim: –Nie, panie! Nie kupił mnie pan całego, mojej duszy pan nie kupił i zresztš nie mogła być kupiona. Należy do Boga i tylko Najwyższy może mi jš zabrać... Nie panie, chociaż pan drogo za mnie zapłacił, lecz nie cały jestem pańskš własnoœciš: lepsza moja czšstka jest w innej władzy. –Zobaczymy, co się stanie z tš lepszš czšstkš! –zawołał dzikim głosem Legry. –Hej, Sambo, Quimbo! Skrójcie temu kaznodziei takš kurtę, aby nosił jš cały miesišc! Siłacze rzucili się na Toma ze złoœliwym krzykiem i pocišgnęli go za sobš. ROZDZIAŁ XV Historia Cassy Zapadła noc. Zostawiony w spichrzu nieszczęsny Tom leżał na ziemi, zbity i skrwawiony. Mimo męstwa i cierpliwoœci, od czasu do czasu wydawał głuche jęki. Noc była parna i duszna. Roje owadów wzmagały cierpienia Toma. Poza tym trapiło go straszliwe pragnienie. – O Panie!! – szepnšł ze łzami w oczach. –Daj mi siły, abym mógł to wszystko znieœć!Z zewnštrz dobiegły lekkie kroki. Po chwili drzwi otworzyły się cicho i na progu stanęła postać kobieca. – Kto tam?? – zapytał Tom. – Dajcie mi na miłoœć Boskš łyk wody!! – Zaraz nieszczęsny, zaraz cię napoję – brzmiała cicha odpowiedŸ. Była to miss Cassy. Zbliżyła się do Toma i podała mu do ust butelkę z wodš. – Dziękuję pani. –Nie nazywaj mnie paniš. Jestem taka samanieszczęsna niewolnica jak ty, tylko bardziej poniżona... Wyszła i po chwili przyniosła siennik i kilkamokrych przeœcieradeł. Zrobiła mu wygodne posłanie i pomogła mu się położyć. – To wszystko, co mogę dla ciebie zrobić. Ale mam nadzieję, że to ci ulży. Tom podziękował jej goršco. Usiadła przy nim na ziemi. –Biedny przyjacielu –podjęła znów – masz rację, ale nic ci to nie pomoże. Ulegnij. Twój właœciciel jest istnym diabłem. Ulegnšć? Tom zawahał się. Słaboœć ludzka istraszliwie cierpienia kusiły go już nieraz. – O, panie! Co mam poczšć? – szeptał w przerażeniu. –Czego zwracasz się do Boga? –odezwała się z utajonš złoœciš Cassy. – Nigdy nie słyszy nas... Wszystko pcha nas ku otchłanizatracenia i nic nam innego nie zostaje, jakskoczyć w przepaœć. Tom zadrżał z przerażenia, słuchajšc gorzkich słów. –Biedny Tomie, nie wiesz przecież, co tu się dzieje – rzekła. –Już pięć lat jestem we władzy tego diabła i poznałam go na wskroœ... O jak ja go nienawidzę! Zrozum, że ta plantacja znajduje się w sercu pustyni; w promieniu dziesięciu mil nie ma żadnego osiedla. Można cię tu rzucić na pożarcie brytanom, spalić żywcem, powiesić lub zakatować. Włosy by dęba stanęły, gdybym opowiedziała, czego byłam œwiadkiem. Myœlisz, że dobrowolnie zgodziłam się tu żyć? Nie było chwili, abym nie przeklęła tego istnienia... Teraz zamierza zastšpić mnie tš młodziutkš dziewczynkš, którš przywiózł z miasta. Widziałam, jak czytała Biblię, ale ani Biblia ani nic innego jej nie uratuje! –O Boże, czyż naprawdę porzuciłeœ nas? Nie, nie wierzę! –zawołał w uniesieniu Tom. – Uchroń mnie Boże od rozpaczy i zwštpienia, abym nie zatracił na zawsze swej duszy! –Jeœli wierzysz w Boga, to powinieneœ zrozumieć, że Bóg nie będzie nas karał za krzywdy, które wyrzšdzamy bliŸnim wbrewswej woli. Bóg zemœci się na tych, którzy nas zmuszajš do złego – odpowiedziała Cassy. –Nie, miss Cassy –tak nie jest. Po to Najwyższy dał nam rozum, abyœmy nie grzeszyli, jeœli nas nawet do tego zmuszajš. Pan Bóg nie zapyta mnie dlaczego, lecz zapyta jak mogłem się stać oprawcš swych BliŸnich. –Masz słusznoœć –rzekła po chwili Cassy. – O, gdybyœ tu był dawniej, nie upadłabym może! ... A teraz nie mam nadziei na zbawienie! – zawołała nagle i łkajšc żałoœnie, zaczęła bić czołem o stojšcš przed niš skrzynkę. – Niech się pani uspokoi!! Nie wszystko jeszcze stracone – pocieszał jš Tom. Cassy opanowała się, wytarła oczy i podniosła do góry twarz, niemal spokojnš, lecz o smutnych i zrozpaczonych oczach. Na proœby Toma przeczytała na głos rozdział Ewangelii. Następnie długo trwaław milczeniu, po czym przemówiła z ożywieniem: –Chcesz, opowiem ci swš historię? Tak? Więc słuchaj uważnie i wiedz, że takich jakja jest wiele. Wychowano mnie w bogactwieirozkoszy. Pamiętam, że dzieckiem będšc bawiłam się w pysznie urzšdzonych salonach, ubrana jak laleczka. PóŸniej zaczęłam się uczyć w sšsiednim klasztorze.Uczono mnie ojczystego i francuskiego języka, muzyki, rysunków i wielu innych nauk. Miałam niespełna lat czternaœcie, kiedy umarł mój ojciec. Po jego œmierci okazało się, że był zrujnowany, i że trzeba sprzedać majštek, aby spłacić długi. Byłam wcišgnięta do żywego inwentarza, ponieważ matkš mojš była niewolnica, a ojciec zaniedbał uczynić mnie wolnš. Wiedziałam, że jestem niewolnicš, ale to mnie wcale nie smuciło... Przebywałam stale z prawowitymi dziećmi swego ojca i nie widziałam między nami żadnej różnicy. Matki nie pamiętam. Podobnoumarła wkrótce po połogu... Nazywałam matkš żonę swojego ojca, która okazywałami zawsze dobroć. Œmierć ojca uderzyła we mnie jak piorun. Był jeszcze młody i silny, i nikt się nie spodziewał tego przedwczesnego zgonu. Zaraz po pogrzebie,żona mego ojca zebrała swoje dzieci i wyjechała z nimi do swych rodziców, mnie zaœ zostawiła w majštku. Przychodził do nas codziennie młody adwokat. Jednego razu przyprowadził pewnego młodego człowieka, który wydał mi się ideałem męskiej urody... Nigdy nie zapomnę pierwszej z nim rozmowy. Mówił mi, że kocha mnie od dawna i pragnie być moim przyjacielem i obrońcš. Napomknšł mi, że kupił mnie za dwa tysišce dolarów, ale od razu stwierdził, że nie zamierza skorzystać ze swych praw i że pragnie, abym mu się oddała dobrowolnie... Pokochałam go... O, jak goršco i głęboko kochałam tego człowieka. Kocham go nawetteraz i do grobowej deski. Umieœcił mnie w swym domu, równie wspaniałym jak mój dawny. Miałam powozy, konie, służšcych, drogie szaty i wiele klejnotów. Kochałam gonad życie i pragnęłam tylko jednego: aby poœlubił mnie. Lecz wyperswadował mi, że to niemożliwe, gdyż prawo zabrania poœlubić niewolnicę. Byłam wierna i wierzyłam mu. Uważałam się za jego żonę,ponieważ przez kilka lat żyłam tylko nim i dla niego... Mieliœmy dwoje œlicznych dzieci: chłopczyka, imieniem Henry i dziewczynkę Elizę. Ale jakież to były szczęœliwe czasy! Lecz niestety, wszystko się kończy... Henry, mój mšż, miał kuzyna, z którego był bardzo dumny. Od pierwszego wejrzeniaczułam doń niechęć. Wszakże przesiedlił się z Nowego Orleanu i zamieszkał z nami. Stale wychodził razem z Henrym – wracali często o œwicie. PóŸniej dowiedziałam się, że zacišgał go do domów gry. Poza tym zapoznał go z pewnš młodš i pięknš damš. Wkrótce spostrzegłam, że nie ja jedna zajmuję miejsce w sercu mego bóstwa. Kuzyn jego uknuł podstępny plan: namawiał Henry ’ego, aby się ożenił z owš damš i mnie oraz dzieci odstšpił jemu, spłacajšc tym dług karciany... Pewnego razu Henry oœwiadczył mi, że musi jechać do innego miasta, gdzie spędzi trzy tygodnie. Pożegnał mnie z dawnš czułoœciš. Ja jednak wiedziałam, że żegna mnie na zawsze... Tego samego dnia przyjechał kuzyn i z piekielnym uœmiechem oznajmił mi, że kupił mnie i moje dzieci... Przeklęłam swego nowego pana i powiedziałam mu, że wolę umrzeć, niż ulec.„Jak chcesz ” – rzekł – „ale wiedz, że jeœli będziesz się opierać, to sprzedam twoje dzieci. Wiedz, że ledwo cię ujrzałem,postanowiłem cię posišœć. W tym celu obudziłem w Henrym namiętnoœć do gry i zapoznałem go z tš kobietš ”. No i cóż! Uległam, nie chcšc stracić dzieci. O, jak straszliwie cierpiałam! ... Lecz i to nie pomogło. Rozgniewany na mnie za to, że nieokazywałam mu miłoœci, której przecież nie czułam, Buttlex –tak się nazywał mój pań –sprzedał moje dzieci. Myœlałam, że oszaleję z rozpaczy. Oderwano ode mnie mego chłopca przemocš... Nie panujšc nad sobš, schwyciłam nóż, rzuciłam się na swego oprawcę i upadłam zemdlona. Kilka tygodni przeleżałam w goršczce, nieprzytomna. PóŸniej dowiedziałam się, że Buttler wyjechał i polecił mnie sprzedać, skoro wrócę do zdrowia. Wówczas zaczęli przychodzić różni nabywcy, przyglšdali mi się bez żenady i omawiali mojš wartoœć. Któregoœ dnia przyszedł niejaki Stuart, który okazał mi wiele współczucia. Przyrzekł mi odszukać moje dzieci. Kupił mnie niebawem i przeprowadził do swego domu. Nazajutrz zaczšł szukać moich dzieci. Okazało się, że Henry został sprzedany plantatorowi z nad Brylantowej rzeki. Od tego czasu nic o nim nie słyszałam. Stuart odnalazł mojš córkę. Znajdowała się u pewnej starej damy, która za żadne pienišdze nie chciała jej sprzedać... Stuart obchodził się ze mnš łagodnie, otaczał mnie pieczołowitoœciš, toteż odwzajemniłam mu się, o ile to było możliwe, wdzięcznym uczuciem... Po roku urodził się nam syn... O jakże pokochałam go! Pokochałam go tak bardzo, że nie mogłam się zgodzić, aby żył... Napoiłam goopium i, przycisnšwszy do piersi, z płaczem ukołysałam do snu wiecznego... Wszyscy myœleli, że otrułam go niechcšcy...Wybuchła epidemia cholery. Stuart umarł. Umarli wszyscy, którzy pragnęli żyć, ja zaœ, która błagałam o œmierć, zostałam przy życiu! Znowu mnie sprzedano, przechodziłam z ršk do ršk, póki nie znalazłam się tutaj... Hańba ostateczna... Nie, nie warto o tym mówić... BšdŸ zdrów! Zostawszy sam w nocnym mroku, Tom zaczšł się modlić za cierpišcych; modlił się, dopóki nie zmorzył go ciężki sen. ROZDZIAŁ XVI Talizman Legry siedział w jadalni. Był to obszerny pokój, niegdyœ wspaniale urzšdzony, ale obecnie straszliwie zapuszczony. Plantator siedział na fotelu i nagrzewał wodę do ponczu. –Niech diabeł porwie tego łotra Sambo! – mruczał. –Podjudził mnie przeciwko Tomowi i oto teraz, kiedy brak ršk, pozbawił mnie najlepszego robotnika! – Sam jesteœ winien, dlaczego słuchałeœ go? – rozległ się za nim głos kobiecy. –Ach, to ty, stara œlicznotko! – odpowiedział szyderczo Legry, odwróciwszy się do Cassy. – Znowu przychodzisz tu!! Czy mogę wiedzieć w jakim celu? – Aby pomówić z panem. –Aha, a więc namyœliłaœ się? Znudziło ci się orać nosem i mieszkać z robotnikami? Wiesz co, zawrzyjmy zgodę, usišdŸ mi na kolanach i pomówimy poważnie. I uchwyciwszy jš za rękę, usiłował przycišgnšć do siebie. –Nie waż się tknšć mnie! –krzyknęła Cassy, wyrywajšc rękę. –Nie waż się dotknšć, bo cię ugryzę boleœniej od twych brytanów! – Wœciekłaœ się, czy co? –Masz rację. Tak, wreszcie wœciekłam się.Teraz miej się na bacznoœci: do wszystkiegojestem zdolna. –Po coœ tu przyszła, czego chcesz ode mnie? – zapytał Legry, patrzšc na niš z prawdziwš trwogš. Legry był do niej na swój sposób przywišzany. Ona jedna potrafiła okiełznaćjego dziki charakter. Wszakże ostatnio sprzykrzyła mu się swš zapalczywoœciš, więc postanowił zastšpić jš innš kobietš. Na widok cichej i potulnej Emmeliny, Cassy ujęła się za niš i ostro wystšpiła przeciw Legry ’emu. Rozjuszony plantator wypędził jš z domu i kazał jej pracować w polu. Lecz tego dnia czuł się gorzej od niej: litował się nad niš, a jednoczeœnie był zawstydzony swym brutalnym wybuchem. –Po co przyszłam? Aby powiedzieć ci, że jesteœ idiotš. Kaleczysz najlepszych robotników wówczas, gdy ich najbardziej potrzebujesz. W tej chwili wszedł Sambo i podał gospodarzowi jakiœ mały przedmiot zawinięty w biały papier. –To talizman –rzekł. – Murzyni noszš go, aby nie odczuwać żadnego bólu. Znalazłem go na szyi Toma. Legry jak większoœć ludzi brutalnych był bardzo przesšdny. Wyrwał z ršk niewolnikarzekomy talizman. Był to srebrny dolar i lok złocistych włosów, które od razu zwinęły się w około palca plantatora. –A do diabła! –zawołał przestraszony, zrywajšc z palca włosy, jak gdyby go parzyły. – Rzuć to do ognia, Sambo! ... Jak œmiałeœ przynieœć tę piekielnš sztuczkę? Nie czekajšc na pomoc Sambo, Legry sam wrzucił lok do kominka, a dolar cisnšł przez okno na podwórze. –Jeżeli jeszcze raz przyniesiesz mi coœ podobnego, to pogruchoczę ci wszystkie gnaty! – krzyknšł, pokazujšc Murzynowi zaciœniętš pięœć. Sambo wycofał się czym prędzej, dziwišc się niezrozumiałej wœciekłoœci swego pana.Wyszła również Cassy, ponieważ zmiarkowała, że tym razem nic nie wskóra.Lecz co się działo w duszy Legry ’ego? Czemu zwykły lok włosów doprowadził go do wœciekłoœci? Aby odpowiedzieć na to pytanie, musimy myœlš sięgnšć wstecz dalekiej przeszłoœci. Niegdyœ i on był niewinnym dzieckiem, które do snu kołysała nabożna matka, marzšca o tym, aby wychować je na gorliwego chrzeœcijanina. Lecz dawno już o tym zapomniał. Ojciec jego był człowiekiemtwardym i zawziętym. Młody Legry, który odziedziczył po ojcu charakter, ledwo wyrósł, uciekł z domu i wynajšł się jako juga na okręt. Po kilku latach odwiedził swšmatkę, która pędziła nędzne życie w małejwiosce w Nowej Anglii. Otoczyła syna czułšpieczołowitoœciš i starała się go namówić do spokojnego i uczciwego życia. Lecz niskai zła natura Legry ’ego górowała nad jego sumieniem. Pewnego razu, kiedy matka upadła mu do nóg, błagajšc aby nie gubił swego ciała i duszy, kopnšł jš nogš w twarz. Szymon Legry, miotajšc przekleństwa odepchnšł jšnogš i, skradłszy jej ostatnie oszczędnoœci, umknšł z powrotem na okręt.Minšł rok. Okręt, na którym Legry pracował, zawinšł do portu jego ojczystego miasta. Lecz wyrodny syn ani myœlał zajrzeć do matki. Wieczorem, gdy z kolegami ucztował w portowej tawernie, podszedł doń jakiœ nieznajomy i podał mu list. Ledwo naddarł kopertę, wysunšł się z niej lok siwych włosów i skręcił się dookoła jego palca. W liœcie donoszono mu, że matka jego umarła i że na łożu œmierci wybaczyła mu wszystkie winy. Szymon Legry poczuł przesšdnš zgrozę. Nie zastanawiajšc się długo, spalił list i włosy –i zaczšł zalewać robaka. Teraz podobnie wysuszał szklanki ponczu i miotał przekleństwa: –O przeklęta bestia! –krzyczał – Skšdże wzišł te włosy?... W młodoœci takie złote włosy miała ta, która mi dała życie... Nie, prócz diabła nie ma nic i wkrótce wpadnę w jego łapy... Gdzie to mówiono: „czcij ojcai matkę ”?... Przecież nie diabeł podszepnšł mi te słowa?... O, jak tu strasznie! –zawołał, rozglšdajšc się po mrocznej, zapełnionej drżšcymi cieniami sali. – Pójdę, zawołam Emmelinę... Ona jest mojš niewolnicš i powinna milczeć. Dopił resztek ponczu i drżšc ze strachu wybiegł z pokoju. Zszedł na dół po kręconych schodach. Naraz dobiegły go dŸwięki smutnego hymnu niewolników, zaczynajšcego się od słów: „Jaki będzie odobny do zš. ľA48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj¸ź@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żvPb&#w˛<c$€xî­ N$y›} M%€z)c&€{27(:&lament na sšdzie ostatecznym! ”Rozlegajšc się głucho pod mrocznymi sklepieniami, głos zdawał się wychodzić spod ziemi. –Przeklęta dziewczyna! –mruczał Legry, zaciskajšc pięœci. – Hej, Emmelino! – krzyknšł, lękajšc się iœć dalej w ciemnoœciach. Odpowiedziało mu jedynie echo. Niewidoczna œpiewaczka kontynuowała: „O dzieci, które zapomniałyœcie matek, zobaczycie je w dniu sšdnym, ale wówczas będš wam obce! ” Legry zastygł z przerażenia. Serce biło gwałtownie, chłodny pot wystšpił na czole.Tracšc nad sobš panowanie nieomal na czworakach wrócił na górę do siebie, gdzieœwieciło przynajmniej jakieœ œwiatło i znajdowały się żywe stworzenia –brytany. –O diable, bodajbyœ wzišł w opiekę swego wiernego sługę! –wymamrotał w ostatecznej rozpaczy. – OdpędŸ ode mnie nieboszczyków! ... Hej, chodŸcie tu, wierne moje psy! – Prędzej, przyjaciele moi! Lecz brytany nie ruszały się z miejsca. Więc podbiegł do okna i trzy razy zatršbił na rogu myœliwskim. Było to umówione wezwanie jego wiernych popleczników. O drugiej nad ranem Cassy, zajrzała do okna bawialni. Legry, Sambo i Quimbo kompletnie pijani, krzyczšc i miotajšc przekleństwa, plšsali dookoła stołu. Za nimi szczekajšc uganiały się brytany. Długo spoglšdała Cassy na dzikš scenę. –Czyż zabicie tych szubrawców nie będzie dobrym uczynkiem? –szeptała, odwracajšc się i opuszczajšc galerię. ROZDZIAŁ XVII Uwięzione Czujšc, że nie będzie mogła zasnšć, Cassy poszła do Emmeliny, która zajmowała pokój o piętro niżej. Ujrzawszy Cassy, biedna dziewczynka rzuciła się jej na szyję i drżšcym głosem wyszeptała: –Jaka jestem szczęœliwa, droga Cassy, że pani przyszła! Bałam się ogromnie, myœlšc,że to on idzie... Boże! co tam się dzieje na górze? –Pan hula ze swoim godnymi kompanami –z pogardš odpowiedziała Cassy, siedzšc z dziewczynš na starej otomanie. –Cassy, miła moja, droga, czy nie możemy uciec z tego strasznego domu? – mówiła Emmelina, patrzšc w oczy młodej kobiecie. – Nie – cierpko odpowiedziała Cassy – z tego domu jest jedno tylko wyjœcie... do grobu. –Boże mój, cóż mamy poczšć?... Czyż należy poddać się temu oprawcy? –krzyknęła Emmelina z rozpaczy załamujšcręce. –Tak, nic innego nie pozostaje, jeœli nie chcesz być poddana najokropniejszym doœwiadczeniom – powiedziała Cassy. – Ukorz się, tak jak ja uległam. Mówišc te słowa, Cassy wyszła z pokoju. Zostawszy sama, młoda dziewczyna rozpłakała się gorzko, potem jednak opanowawszy się spojrzała w niebo swymi pięknymi wielkimi oczyma. W tej chwili podobna była do skruszonej Magdaleny. W międzyczasie Legry zasnšł, osunšwszy się na krzesło przed kominkiem w saloniku.Bardzo często podczas snu unosi się ršbek tej zasłony, która oddziela œwiat rzeczywisty od pozagrobowego. Legry ’emuœniło się tej nocy, że przyszła do niego jakaœ zakrwawiona postać. Legry domyœlał się kto to jest i drżał ze strachu. Po tym otworzyła się przed nim przepaœć i mnóstwo ršk zaczęło go popychać ku niej. Przyszła także Cassy i też go popychała. Znowu ukazała się zakrwawiona postać i kiedy odrzuciła przeœcieradło, Legry ujrzał swojš matkę. Chciał błagać jš o pomoc, ale ona odwróciła się od niego i odeszła, a on wpadł w przepaœć słyszšc diabelski chichot. W tej chwili obudził się i ujrzał wchodzšcš Cassy. Legry ucieszył się na jej widok i zaczšł opowiadać jej o okropnym swoim œnie, ale Cassy przerwała mu chłodno mówišc: –Takich nocy oczekuje cię sporo, zresztš nie przyszłam po to, żeby wysłuchiwać twoich snów, ale aby ci dać pewnš radę. – Radę?? A czy ja potrzebuję obcych rad? – z oburzeniem krzyknšł Legry. –Nawet bardzo – spokojnie odpowiedziała Cassy. –Po pierwsze, radzę ci nie męczyć więcej Toma... właœciwie sam Tom mnie nie obchodzi, ale pomimo tego, że się gniewamy, nie zmartwiłabym się wcale, gdybyœ nie był pierwszym na rynku bawełnianym, i gdyby nie to, że przegrasz swój zakład kilkuset dolarowy i narazisz się na kpiny swego przyjaciela. Z prawdziwš kobiecš przebiegłoœciš Cassy poruszyła w duszy Legry’ego dwie słabe struny: po pierwsze dała mu do zrozumienia, że nie jest on jej zupełnie obojętny, jakby to się wydawało na pozór, a po drugie przypomniała mu o zakładzie z jednym z sšsiadów. –No dobrze – powiedział już łagodniejszym głosem Legry –jestem gotów przebaczyć Tomowi, jeœli on mnie przeprosi i będzie robił to co mu każę. – Nigdy się nie zgodzi być katem – powiedziała Cassy. – Głupstwo, zgodzi się! – upierał się Legry. –Gdzie on jest teraz? – Tam, gdzie go rzucono, w spichlerzu. – Pójdę do niego, a ty zaczekaj tutaj. Legry nie był tak pewien zwycięstwa nad Tomem, jak to chciał okazać. Nadto nocne sny i słowa Cassy trochę podziałały na niego; postanowił dzisiaj ograniczyć się tylko do gróŸb. Słońce zajrzało i do tego zapadłego spichrza, gdzie leżał Tom. Cierpišc straszliwie od ran cielesnych, Tom myœlał, że dzień wschodzšcy może będzie już ostatnim dniem jego życia, i serce jego przepełniło się radoœciš męczennika w oczekiwaniu nagrody za wiernoœć niewzruszonš – korony chwały. –No przyjacielu, jak się czujesz? – nagle usłyszał koło siebie głos Legry ’ego. –Mam nadzieję, że już teraz nie będziesz sprzeciwiał się mi? Prawda? Tom milczał. –Nie raczysz dać mi odpowiedzi –syknšł Legry, znowu ogarnięty gniewem. –Wstań ty bydlę! Jak œmiesz leżeć w obecnoœci swego pana! – krzyczał, kopnšwszy Toma nogš w bok. Zrobiwszy nieludzki wysiłek, nieszczęœliwy Murzyn usiłował wstać. Legry chichotał, patrzšc na jego cierpienia. Powstawszy, całš silš woli trzymajšc się na nogach, Tom zajrzał spokojnie w oczy pana. –Podniosłeœ się jednak! To znaczy, że za mało ci batów wsypano – szyderczo powiedział Legry. – Jeœli nie chcesz, żeby ci dołożono, to padnij przede mnš na kolanai proœ o przebaczenie. Tom nie poruszył się. – Na kolana, psie! – krzyknšł plantator, uderzywszy Toma z całej siły batem. –Nie mogę prosić o przebaczenie, ponieważczuję się niewinny, panie –stanowczo powiedział Tom. –Ach tak? Więc ty sobie wyobrażasz, że ja nie potrafię przekonać cię odpowiednio? – krzyczał Legry, tupišc nogami. – Cóż ty powiesz, jeœli ja rozkażę przywišzać cię dodrzewa i podpalić cię. –Ja wiem panie, że może pan poddać ciało moje najstraszliwszym męczarniom –cicho odpowiedział Tom. – Ale nad duszš mojš niema pan władzy. Spali pan tylko moje grzeszne ciało, ale dusza moja wzniesie siętam, gdzie oczekuje mnie wieczna błogoœć! –Łżesz, bydlę! Nie będziesz się radować, gdy będš cię smażyć na wolnym ogniu! –z pianš na ustach krzyczał Legry. – Nie panie, tego nie będzie, pomogš mi anioły. –No zobaczymy jak one ci pomogš. Gdzież sš twoje anioły, dlaczego ich nie widać – ryczał Legry, okładajšc Toma batami. Nieszczęœliwy Murzyn upadł oblewajšc się krwiš. W tej chwili ręka Cassy spoczęła na ramieniu plantatora. Dotknięcie tej ręki wywołało wspomnienie snu. – Po coœ tu przyszła?? – głuchym głosem zapytał Legry. –Dlatego, że ty wariujesz i szkodzisz samemu sobie –odpowiedziała Cassy po francusku. – Ja postaram się doprowadzić go przez kilka dni do stanu, żeby mógł pracować. Legry zgrzytnšł zębami. –No dobrze, niech i tak będzie na razie – i zwracajšc się do Toma krzyknšł –to jeszcze nie koniec, zobaczymy się jeszcze. I odwróciwszy się szybko wyszedł. –Jesteœ dobrym, uczciwym i odważnym człowiekiem –odpowiedziała Cassy, i ja zrobię wszystko co będzie w mojej mocy, abyœ się szybko wyleczył – mówiła Cassy krzštajšc się koło niego. – Poczekaj chwilę, przyniosę ci zaraz posiłek i maœci na twoje rany. –Dzięki ci, pani. Ale proszę cię bšdŸ tak dobra i daj mi przede wszystkim Ewangelię,pragnę jš czytać. Cassy dała mu ksišżkę i poszła do domu bywrócić za chwilę i przynieœć to wszystko co obiecała choremu. ROZDZIAŁ XVIII Wolnoœć Teraz zobaczymy, co się działo z Jerzym Harris i jego żonš, których zostawiliœmy nafermie kwakierskiej niedaleko Kanady. W tejsamej fermie, gdzie jak sobie przypominamy, wracał do zdrowia Tom Loker. Babka Dorkas doglšdała go z macierzyńskš pieczołowitoœciš. Była to wysoka siwa kwakierka o bardzo sympatycznej twarzy. – Znudziło mi się leżeć, niech was wszystkich licho weŸmie! – mruczał Loker. – U nas nie godzi się przeklinać, Tomie – odpowiedziała spokojnie babka Dorkas. – Przepraszam, babko Dorkas. Lecz trudno mi się od tego odzwyczaić. –Trudno, mój przyjacielu. Być może, że i mnie trudno pielęgnować tak nieokiełznanego ducha. –Właœnie podziwiam pani cierpliwoœć –przyznał szczerze rekonwalescent. Po chwili milczenia, dodał niepewnie: – czy uciekinierzy jeszcze się tu znajdujš?? – Owszem. – Niech im pani poradzi, aby czym prędzej przeprawili się przez jezioro. – Doskonale. –Niech ich pani uprzedzi, że w sšsiednim miasteczku znajdujš się nasi wywiadowcy, którzy mogš ich złapać. Nie chciałbym, abyich schwytano... bynajmniej nie przez wzglšd na nich, lecz aby ukarać tego psa Marksa. Powiedzcie im, że rysopis ich znany jest w Sandusky. Niech się jakoœ przebiorš i ucharakteryzujš. – Dobrze, powiem im. Ale nie denerwuj się, mój drogi... Jeszcze dwa tygodnie przeleżał Tom w domu kwakrów i podniósł się jako zupełnie inny człowiek. Postanowił nawet przyłšczyć się do gminy kwakrów. Lecz niewytrzymał długo i pewnego dnia uciekł do kolonii Anglików, gdzie został leœniczym. Wszakże zachował dla kwakrów dozgonnš wdzięcznoœć. Ostrzeżenia Lokera przysłużyły się zbiegom. Tego samego dnia wieczorem ruszyli w dalszš drogę. Wszyscy byli ucharakteryzowani i przebrani. W Sandsky zatrzymali się na noc u znajomych kwakrów. Nazajutrz wsiedli na statek, który miał ich przewieŸć przez jezioro do krainy wolnoœci; szczęœliwie uniknęli niebezpieczeństwa. Godziny upływały prędko. Wreszcie ukazałysię wybrzeża błogosławionej Kanady – kraju obiecanego wszystkich nieszczęœliwych, cierpišcych w jarzmie haniebnego niewolnictwa. Oto i przystań miasteczka Amgerstberg. Prowadzšc pod rękę miss Schmit, która dla większego bezpieczeństwa dotrzymała zbiegom towarzystwa, Jerzy machinalnie zszedł na lšd. Wzruszenie przesłoniło mu oczy mgłš. Za nim szła Eliza w męskim przebraniu, prowadzšc Harry ’ego. Pani Schmit zatrzymała powóz i rzuciła woŸnicy adres znajomego misjonarza, gdziezbiegowie mieli odpoczšć przed udaniem się do jej kanadyjskiego majštku. Skoro małżonkowie zostali sami w bezpiecznej przystani, padli sobie w objęcia, po czym, na klęczkach wznieœli do Boga modły dziękczynne. ROZDZIAŁ XIX Zwycięstwo Bywajš sytuacje, kiedy œmierć wydaje się upragnionym ratunkiem. Słyszšc groŸby swego oprawcy i wierzšc, że zbliża się ostatnia godzina, Tom poczuł przypływ siły i odwagi. Lecz skoro Legry odszedł, poczuł przejmujšcy ból w całym ciele i uœwiadomił sobie, że godzina jego jeszcze nie wybiła. Cassy gorliwie pielęgnowała go i usiłowała natchnšć go męstwem. Ale Legry kazał mu wrócić do pracy, mimo że skatowany ledwopowłóczył nogami. Musiał więc harować w palšcych promieniach słońca, znoszšc nieustannie ciosy, zniewagi i uršgania bestialskich dozorców. Nic dziwnego, że cierpliwoœć jego zaczęła się wyczerpywać. Nie miał czasu nawet na czytanie Ewangelii.Praca bowiem na plantacjach kończyła się dopiero wówczas, gdy zapadał mrok. Nawet w niedzielę nie było wytchnienia. Nastšpił moment, kiedy rozpacz owładnęładuszš Toma i jęła podważać jego goršcš wiarę. Przestał wierzyć w pomoc Boskš, ufajšc, że uratujš go ludzie. Wkrótce jednak dokonał się w jego duszy przełom. Pewnego wieczoru wyjšł z kieszeni Biblię, w której były podkreœlone miejsca, niegdyœ wprawiajšce go w zachwyt. Czyżby słowa œwięte przestały nań oddziaływać? W każdym razie schowałBiblię i westchnšł głęboko. Nagle drgnšł, słyszšc nad sobš czyjœ brutalny chichot. Przed nim stał Legry. –Co stary? –zapytał –widać, żeœ nareszciezrozumiał, że twoje brednie na nic się nie zdadzš? Szyderstwo podziałało na Toma, jak ostrogi na zmęczonego wierzchowca. Poczuł w sobie dawnš wytrwałoœć, wracajšcš wiarę i ekstazę. –Bałwan z ciebie, idiota –kontynuował Legry – sam sobie życie popsułeœ. Chciałem cię uczynić głównym pomocnikiem.Byłoby ci u mnie lepiej niż ma Sambo i Quimbo. Posłuchaj mojej rady: rzuć do ognia tę głupiš ksišżkę i rób to co ja – nie wierz w nic, szukaj tylko własnego zadowolenia. – Niech mnie Bóg uchowa!! – z uniesieniem zawołał Tom, podnoszšc oczy do góry. –Tfu! Idiotš jesteœ czy co! – krzyknšł Legry i pogardliwie plunšł mu w twarz. –No, poczekaj, ja przełamię twój upór; prędzej czy póŸniej, a napędzę ci do głowyrozumu! Tom osunšł się na dawne miejsce. Nowa zniewaga Legry tak go rozzłoœciła, że poczuł się zdolny do najbardziej desperackich czynów. Lecz po chwili wszystko co miał przed oczyma skłębiło się w ciemny chaos, na którego tle ukazałasię głowa Zbawiciela w cierniowej koronie. I Tom usłyszał cudowny głos, brzmišcy jak muzyka: „Ten, kto przezwycięży cierpienie, zasišdzie ze Mnš na tronie mej chwały. ” Kiedy nazajutrz skoro œwit niewolnicy wyruszyli do swej ciężkiej pracy, jeden z nich maszerował pewnymi krokami zwycięzcy, z dumnie podniesionš głowš. To był Tom, który przezwyciężył cierpienie i szedł pewnie drogš wskazanš mu z niebiosów. Odtšd w duszy Toma już na zawsze zapanował spokój, pogoda i szczęœcie. Teraz miał tylko jedno pragnienie: dostšpić łaski męczeństwa i œmierciš swš dowieœć zwycięstwa dobrego nad złem. Wszyscy zauważyli zmianę, która dokonała się w Tomie. Był po dawnemu żywy i pogodny, jak gdyby nic mu nie dolegało. – Co się stało z Tomem?? – ze zdziwieniemzapytał Legry swych zauszników. – A licho go wie!! – odparł Sambo. – Pewniezamierza dać drapaka... – Niech tylko spróbuje!! Jak zobaczysz coœ podejrzanego, od razu szczuj brytany. –Niech pan będzie spokojny, nie przeoczę! Urzšdzę takie polowanie, że w niebie będziegoršco. Wraz ze spokojem w duszy Toma zamieszkała litoœć dla towarzyszy niedoli. Pomagał im, gdy tylko nadarzała się sposobnoœć. Przemawiał też do nich często,pouczajšc o Bożym miłosierdziu. Wkrótce ten spokojny cichy i cierpliwy dziwak, któryzawsze był gotów spieszyć każdemu z pomocš, który zawsze stawał na uboczu, ostatnie miejsce zajmował w kolejce przedmłynem lub piecem, który jadał tak mało, że dzielił się swš porcjš z innymi, który w chłodne noce oddawał swš kołdrę kobietomi dzieciom, który na polu napełniał kosze słabszych, który nigdy nie narzekał na wspólnego tyrana –znalazł ogromny podziwu niewolników. Po skończeniu pracy zbierano się w około Toma i słuchano z uwagš Ewangelii, którš czytał i komentował łagodnym, nieco zmęczonym głosem. Często Legry biczem rozpędzał słuchaczy, rzucajšc bluŸniercze przekleństwa. Zbawiennemu wpływowi Toma uległa również Cassy. Doprowadzona do rozpaczy postanowiła zemœcić się na swym ciemięzcy. Którejœ nocy, kiedy wszyscy już spali, przekradła się do lepianki, w której nocował Tom, obudziła go i wywołała na dwór. –ChodŸ ze mnš, wuju Tomie – rzekła Cassy, mocno œciskajšc go za rękę. –Chcesz być wolny? –Chcę, pani. Kiedy zdobędę koronę męczeństwa, wówczas będę wolny – odparł uroczyœcie Tom. –Nic jeszcze nie wiadomo, kiedy to się stanie... –odezwała się Cassy i z dzikš energiš dodała: – Zrobię coœ takiego, że będziesz wolny przy życiu. IdŸ za mnš, a uzyskasz wolnoœć! Tom ocišgał się. –Chodżże, powiadam ci! –upierała się –On œpi mocno... Wlałam mu do wina krople na sen. Drzwi w głębi nie sš zamknięte... Tam leży topór... Pokażę ci drogę... Sama bym tego dokonała, lecz lękam się, że sił mi niestarczy... – Nie namówisz mnie do zbrodni. –To nie zbrodnia –zakatrupić takš bestię, lecz dobry uczynek dla tych setek nieszczęsnych istot. Ucieklibyœmy potem. Lepiej skonać na pustyni z głodu niż tu zginšć z ršk kata. –Nie, miss Cassy. Przestępstwo nigdy nie jest usprawiedliwione. Nigdy w życiu nie pójdę na to. – Dobrze. Więc sama to zrobię –odpowiedziała zdecydowanym głosem Cassy, odwracajšc się do wyjœcia. –O miss Cassy! – zawołał błagalnym tonemTom. – Na imię Zbawiciela, który zginšł za nas na krzyżu, zaklinam paniš: niech pani nie gubi swej duszy, okupionej krwiš Zbawiciela! Powinniœmy cierpliwie oczekiwać „Jaki będzie odobny do zš. ľA48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj¸ź@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż|Pž1&}îc'€~  c'š"8 W'€Ň.G c(€<](wyzwolenia. –Cierpliwoœć moja skończyła się już! –odparła z goryczš Cassy. –Czuję, że muszę to zrobić, że jestem do tego powołana! –Nie, nie! –kontynuował ze wzruszeniem Tom, œciskajšc kurczowo jej małe dłonie. – Módlmy się, aby Bóg pozwolił nam pokochać naszych wrogów! ... O Boże! –dodał, podnoszšc ręce ku górze. – Pomóż mi nawrócić tę biednš zbłškanš duszę!! Namiętna wiara Toma i jego przenikliwy głos w końcu podziałały. Przyrzekła Tomowi zapomnieć o swych zbrodniczych zamiarach. –Miss Cassy –rzekł po krótkim namyœle Tom –jeœli jest jakaœ możliwoœć ucieczki, to powinna pani zabrać ze sobš Emmelinę i ratować się ucieczkš. Służę pani swojš pomocš. – A ty, Tomie, nie uciekasz? – Nie. Był czas, kiedy myœlałem o tym. Ale Najwyższy obarczył mnie zadaniem, z którego muszę się wywišzać. Muszę skierować do Niego swych nieszczęsnych braci. Nie zejdę ze swego posterunku, póki Zbawiciel mnie nie odwoła. –Masz słusznoœć, mój szlachetny przyjacielu. Lecz nie wiem, dokšd uciekać. Tylko mogiła może nas ukryć. Nie możemy się schronić w trzęsawiskach, wytropiš nastam brytanami. O tak, widzę, że ucieczka jest niemożliwa... –Kto wie? Pamięta pani, jak Najwyższy uratował Daniela. Zwróćcie się do Niego. Onwam wskaże właœciwš drogę i zaprowadzi do pewnej przystani. Dotychczas Cassy obmyœlała tysišczne plany, które po namyœle okazywały się niewykonalne. Tym razem nowa myœl strzeliła jej do głowy. Zdawała się łatwš do wykonania, to też do serca biednej kobiety znowu wstšpiła nadzieja. –Spróbuję uciec, wuju Tomie – odpowiedziała lakonicznie, œciskajšc rękę Murzyna. – Tak wam dopomóż Bóg!! – rzekł Tom, spoglšdajšc na niš z ojcowskš miłoœciš. ROZDZIAŁ XX Plan Cassy „Droga ludzi złych pełna jest cieni, nie widzš oni przeszkód, o które potknš się ichnogi. ” Obszerna góra domu pana Legry była zawalona starymi niepotrzebnymi meblami poprzednich właœcicieli, kurzem i pajęczynš. Murzyni – ludzie bardzo zabobonni wierzyli, że jest tam coœ nie w porzšdku. Do rozpowszechniania takich pogłosek przyczyniała się jeszcze ta okolicznoœć, że gospodarz kiedyœ zamknšł tam jakšœ niesfornš Murzynkę, którš stamtšd przewieziono wprost na cmentarz. Od tej pory wszyscy zapewniali, że w nocy dochodzš stamtšd jęki i krzyki. Pogłoski te doszły do uszu Legry ’ego, który wpadł w złoœć i zapowiedział, że jeœli jeszcze raz usłyszy coœ podobnego to każdego z osobnazamknie na górze. Ta pogróżka poskutkowała. Nie mówiono o tym więcej, ale legenda pozostała. Otóż tę legendę postanowiła wykorzystać Cassy, aby uratować siebie i Emmelinę. Pokój Cassy znajdował się tuż pod górš. Następnego dnia po nocnej naradzie, z Tomem, Cassy poleciła przenieœć swoje rzeczy do pokoju położonego o piętro niżej.Dowiedziawszy się o tym, Legry zapytał swš niewolnicę: – Cóż to ma znaczyć, Cassy? – To znaczy, że ja chcę mieszkać w innym pokoju – odpowiedziała młoda kobieta. –Do diabła! Ale ta zachcianka nie jest bez powodu. Nie zwiędnie ci chyba język, jeœli powiesz, dlaczego zmieniłaœ pokój. Poprzedni nie był wcale taki zły... –A więc wiedz dlaczego zmieniłam. W pokoju tym nie œpię po całych nocach. Diabły tam wodzš swój stan... rozumiesz? –powiedziała Cassy i tak popatrzyła na Legry ’ego, że ciarki po nim przeszły. –Jeœli nie wierzysz – cišgnęła młoda kobieta –to radzę ci przenocować w tym pokoju. To pewnie sš dusze zamordowanychtam ludzi... Plantator zgrzytnšł zębami i rzucił się z zaciœniętymi pięœciami na Cassy, ale zdšżyła mu się wymknšć i uciekła œmiejšc się i grożšc, że powiesi się na górze. Legry zamyœlił się. Cassy miała na tego człowieka dziwny wpływ. Legry bał się jejiczęsto okazywał jej uległoœć. Cassy przymocowała do œcian kilka szyjek od butelek w ten sposób, że najmniejszy powiew wiatru wydobywał dŸwięki podobne do jęków, wycia i żałosnych krzyków. Po tym umyœlnie w nocy sprowadzała ludzi, którzy słyszšc to tracili wprost przytomnoœć ze strachu. Rozumie się samo przez się, że legenda o strychu znowu ożyła na plantacji mimo pogróżek gospodarza. Znajšc wszystkie swoje przestępstwa Legry uwierzył Cassy i nie protestował przeciwko jej przeprowadzce. Wieczorem tegoż samego dnia kiedy młoda kobieta przenosiła swe rzeczy , Legry siedział na swoim ulubionem miejscu w saloniku przed kominkiem. Pogoda była straszna; rozszalała się burza i po całym domu rozlegały się owe dŸwięki które można zawsze słyszeć podczas burz w starych, rozpadajšcych się domach. Legry sprawdzał swoje rachunki, a Cassy, którš przywołał do towarzystwa, siedziałanieruchomo utkwiwszy wzrok w płomieniach kominka. Po pewnym czasie Legry odłożył rachunki iotworzył leżšcš przed nim ksišżkę, którš Cassy czytała poprzednio. Był to zbiór opowiadań o umarłych, o snach, zjawach itp. – Czy ty naprawdę wierzysz w to wszystkoCassy?? – zapytał Legry. – Nie chcšc nawet, trzeba wierzyć – odpowiedziała młoda kobieta. –Naczytałaœ się tych głupich opowiadań i coœ ci się wydaje... Ja mógłbym przeczytaćo wiele więcej i nie bałbym się niczego. Cassy spojrzała na niego tym swoim wzrokiem, który go przejmował strachem: wyrażał on jednoczeœnie pogardę i pogróżkę i jeszcze coœ czego on nie umiał sobie wytłumaczyć. –Cóż tak patrzysz na mnie? –krzyknšł, poruszajšc się –czy możesz dowieœć mi, żeto nie sš szczury i wiatr? –A czy szczury schodzšc ze schodów mogš tupać nogami jak ludzie i otwierać drzwi, które ty zamknšłeœ na klucz? –powoli cedzšc słowa przez zęby, zapytała Cassy. –Czy mogš one przejmować ruchy ludzi, podchodzić do ciebie, wznosić nad tobš ręce? O tak, jak ja to robię w tej chwili? Powoli wstała podniosła ręce z jakimœ złowrogim wyrazem twarzy i znienacka opuœciła je na plecy Legry ’ego. Legry z przerażenia skoczył, miotajšc przekleństwa. –Przestań błaznować! – krzyczał ponuro wycierajšc zimny pot z czoła. – Któż to według ciebie tam spaceruje? Chyba nie sšdzisz, że trupy? –A skšd ja mam wiedzieć! O tym ty powinieneœ wiedzieć. Przecież jesteœ gospodarzem – wzgardliwie powiedziała Cassy. – Ale tyœ to pewnie widziała wszystko??... – No powiedz, Cassy. –Cóż mam mówić? PosiedŸ tam trochę w tym pokoju to zobaczysz. Mnie przecież ty itak nie wierzysz. –I... to idzie z góry? – Co to znaczy „to ”? – No to o czym ty mówiłaœ!! –Przecież ja o wielu rzeczach mówiłam! Legry podniósł się i jšł przemierzać pokój,mruczšc coœ pod nosem. W końcu stanšł przed Cassy i rzekł: – Ja muszę poznać całš prawdę, wezmę rewolwer i pójdę. –IdŸ. Możliwe, że oni zlęknš się twoich rewolwerów – powiedziała młoda kobieta, uœmiechnšwszy się dziwnie. Legry wœciekle tupnšł nogš. – Diabli by cię wzięli z twoimi urojeniami!! –zaryczał niesamowicie. –Przestań gadać! ... Słuchaj! – szepnęła kobieta wskazujšc na stojšcy w kšcie staryzegar, który w tej chwili zaczšł wydzwaniać godzinę. Legry mimo woli naliczył dwanaœcie uderzeń. –Północ! –wieloznacznym szeptem kontynuowała młoda kobieta, wstajšc i podchodzšc do drzwi, za którymi widać było schody prowadzšce na górne piętro. –Słyszysz? –dodała chwytajšc go za rękę icišgnšc za sobš na korytarz. Z góry dochodziły głuche łkania i jęki. Kolana Legry ’ego drżały kurczowo, wpił się w rękę swojej towarzyszki. – WeŸ swoje rewolwery i idŸ tam... Dlaczego się nie ruszasz – z ironiš powiedziała Cassy. –Nie, ja tam nie pójdę – osłabionym głosem odpowiedział Legry, zawracajšc szybko do saloniku. –Dlaczegoż to? Przecież ty nie wierzysz w duchy. Nie mój drogi – mówiła Cassy, trzymajšc jego rękę jak w żelaznych kleszczach – teraz już ja cię zmuszę, abyœposzedł to obejrzeć żeby ci dowieœć, że niekłamałam. I z wysiłkiem pocišgnęła do korytarza opierajšcego się i drżšcego ze strachu Legry ’ego. –Puœć mnie! ... Puœć przeklęta wiedŸmo! –krzyczał Legry, usiłujšc wyrwać się z silnych ršk Cassy. Wreszcie natężywszy wszystkie siły zdołałwyrwać się i skryć w saloniku. Cassy, œmiejšc się podšżyła za nim. – No i cóż, przekonałeœ się? – zapytała patrzšc na jego bladš z przerażenia twarz. – Żeby cię diabli wzięli!! – mruknšł odwracajšc się od niej. Potem podszedł do kredensu, wyjšł butelkęwódki i wypił chyłkiem takš porcję, że od razu zaprószył sobie głowę. Wypiwszy do dna, kazał się odprowadzić do sypialni, skoro zaœ zasnšł twardym snem, Cassy wymknęła się z triumfujšcym uœmiechem. Przy pomocy oddanego Murzyna udało jej się doprowadzić sprawę do tego stanu, że Legry zaczšł nocować poza domem u swegosšsiada. Wszystko to Cassy robiła w tym celu, aby przyspieszyć i ułatwić ucieczkę. Wkrótce wszystko było gotowe do drogi i pewnego wieczoru gdy Legry wyjechał na noc, Cassy upewniwszy się, że na dworze nikogo nie ma, wbiegła do pokoju, gdzie Emmelina pakowała niezbędne rzeczy. – Włóż kapelusz i idziemy – powiedziała młoda kobieta. – Czy nie za wczeœnie?? – zapytała Emmelina. – Nie – odpowiedziała Cassy – najodpowiedniejsza pora. – Ale mogš nas zauważyć. – Na tym właœnie mi zależy. – Dlaczego?? – ze zdziwieniem zapytała Emmelina. –Bardzo proste –z uœmiechem odrzekła Cassy. – Teraz uciekniemy tylko dla pozoru,właœnie po to, aby nas zauważyli Sambo i Quimbo. Podczas gdy będš oni czynili przygotowania do poœcigu, my przepłyniemyjezioro do polany, która cišgnie się aż do tylnego wejœcia naszego domu. Na wodzie nie pozostajš œlady. Szukać nas będš w trzcinie, a my tymczasem spokojnie wrócimy do domu wprost na górę, gdzie schowałam w dwóch kufrach poœciel i żywnoœć na cały tydzień. Legry, aby odszukać nas, urzšdzi prawdziwe polowanie, lecz spełznie to na niczym. My zaœ przez jakiœ czas będziemy mieszkały na górze i, jak tylko zajdzie potrzeba, będziemy wszystkich straszyć różnymi sztuczkami. W końcu zapomnš o nas, a wtedy już ostatecznie uciekniemy. Obie kobiety przez nikogo nie zauważone, wyszły z domu, przeszły przez podwórze iskierowały się ku jezioru. Ale na wprost nich ukazał się sam Legry, który postanowił nagle przespać się pomimo strachu w domu. – Cassy, ależ to on! – z przerażeniem krzyknęła Emmelina. –Tym lepiej. Biegnij! – rzekła Cassy, biegnšc co sił starczyło i cišgnšc za sobš dziewczynę. Zauważywszy uciekinierki Legry krzyczšc wœciekle jšł nawoływać Murzynów. Emmelina bliska omdlenia chciała się zatrzymać, ale Cassy wycišgnšwszy zza pasa sztylet zagroziła jej œmierciš. Pogróżka poskutkowała, Emmelina nie zemdlała i mężnie podšżyła za Cassy. Po chwili znalazły się w trzcinie. –Doskonale! –zawołał ze œmiechem Legry –same weszły w zasadzkę! Hej, Sambo, Quimbo. W trzęsawisku sš dwie uciekinierki.Pięć dolarów daję za schwytanie! Spuœcić wszystkie psy z łańcuchów. Wkrótce zbiegła się zgraja Murzynów, zwabiona przyrzeczonš nagrodš. – Czy można strzelać, jeœli nie uda się schwytać żywcem? – zapytał Sambo. –Cassy możecie zastrzelić. Nawet będę wam za to wdzięczny. Lecz Emmelina jeszcze mi jest potrzebna. Sambo pobiegł do domu po broń. Zaraz po tym tłum przeœladowców z pochodniami w rękach, wyprzedzony szczekajšcymi brytanami ruszył ku trzęsawisku. Tymczasem uciekinierki dotarły do jeziora, przeprawiły się na drugi brzeg i tyl nym wejœciem wróciły do domu, gdzie w tej chwili nie było żywej duszy. – No, polowanie zaczęło się! – szepnęła Cassy, stojšc przy oknie w bawialni. Naraz zauważyła pęk kluczy, pozostawionyprzez plantatora na stole. Nie namyœlajšc się długo, wzięła go, otworzyła kasę i wyjęła z niej paczkę banknotów na drogę. Niedługo potem obie kobiety weszły na strych. Cassy zapaliła œwiecę i pokazała Emmelinie dwa posłania, skrzynkę z żywnoœciš i wiele przedmiotów domowego użytku. Nie zapomniała nawet zaopatrzyć się w ksišżki i robótki ręczne... Była druga w nocy, kiedy straszliwa wrzawa obudziła obie uciekinierki. Emmelinazerwała się przerażona na równe nogi. –Uspokój się! –pocieszyła jš Cassy – To wracajš nasi przeœladowcy. Powtarzam ci: nie lękaj się. Tym razem Legry trudzi się nadaremnie. ROZDZIAŁ XXI Męczeństwo Legry wylał swš wœciekłoœć na Toma, który był najstosowniejszym kozłem ofiarnym, tym bardziej, że Murzyn na wieœć o ucieczce niewolnic, uœmiechnšł się radoœnie. – Poczekaj, ty czarna bestio – mruknšł, potrzšsajšc pięœciami. Wszelako Tom był najdzielniejszym i najpewniejszym robotnikiem –Legry chcšc nie chcšc musiał go oszczędzać. Tymczasem zwołał swych sšsiadów z psami, aby urzšdzić nagonkę na zbiegów... – No, wesołe będzie polowanie! – mówiła Cassy, patrzšc na podwórze przez szczelinę. Rzeczywiœcie na murawie przed domem harcowało kilku jeŸdŸców. Wszyscy przyprowadzili ze sobš partie niewolników isfory psów. Mimo swego skšpstwa Legry częstował ich trunkami i zakšskami. Nagonka trwała bardzo długo, oczywiœcie bez skutku. Cassy złoœliwie przyglšdała się, jak Legry, zabłocony i zmęczony zsiadał z konia i ucieszyła się na widok rozczarowanych min Quimbo i Sambo. Legry wszedł do bawialni i polecił zausznikom: –PrzyprowadŸcie do mnie Toma. Jestem pewny, że ten szubrawiec wie, gdzie się one ukryły. Sambo i Quimbo nienawidzili się wzajemnie, ale przede wszystkim czuli silnš nienawiœć do Toma. To też z gorliwoœciš niezwykłš pobiegli po Toma, wiedzšc z góry, że nie obejdzie się bez cięgów. Tom zaœ od razu wyczuł, że zbliża się jegoostatnia godzina. Zawołał więc w zachwycie: – Panie, w ręce Twoje oddaję swojš duszę!... –A, nareszcie jesteœ! – przyjšł go Legry wœciekłym rykiem. –Zakatuję cię, jak parszywego psa! ... Wiedz, że cię zabiję! –Jak pan sobie życzy –spokojnie odpowiedział Tom, zaglšdajšc œmiało w nalane krwiš oczy swego kata. –Wiem bez ciebie, bydlę! ... Powtarzam, że zabiję cię bez litoœci, jeœli nie powiesz mi, gdzie sš uciekinierki. Tom milczał. – Słyszałeœ czy nie?? ! – ryczał plantator,uderzajšc go pięœciš po twarzy. –Panie –odezwał się łagodnie Tom. – Z radoœciš oddałbym na rozdarcie swe ciało,gdybym mógł uratować pańskš duszę. I otochce mnie pan zabić, ponieważ nie chcę popełnić złego uczynku. Przeto błagam pana, abyœ nie gubił swej duszy zbrodniš! Nastšpiło milczenie. Legry milczał, patrzšcna Toma zgaszonym spojrzeniem, wyrażajšcym, przesšdnš zgrozę i głębokie zdumienie. W pokoju zaległa taka cisza, że można było słyszeć miarowe tykanie starego zegara. Lecz czas prędko upływał. Wydajšc głuchy krzyk, plantator rzucił się na swš ofiarę i jednym silnym ciosem przewrócił jš na ziemię... Tej długiej i ciemnej nocy nieszczęsny niewolnik, który tak mężnie znosił wszystkie męki w imię swych przekonań, nie był samotny. Przy nim był ktoœ zesłanyna pomoc, ktoœ, czyja obecnoœć przejmowała go dreszczem błogoœci. Był to anioł œwiatłoœci, który wspierał nieszczęsnego męczennika do ostatniej chwili. I póki Tom mógł mówić, wymawiał słowa przebaczenia, wiary, nadziei i miłoœci. Zdumiony jego nadziemskš cierpliwoœciš Sambo rzekł: – Wkrótce zdechnie, panie, nie warto się z nim guzdrać. –Cóż ty ršk swych żałujesz? – zawołał Legry, błyszczšc oczyma. – Bij go, póki niezdechnie! Tom z trudem otworzył oczy, zalane krwiš i uważnie spojrzał na Legry ’ego. –Biedny nieszczęsny człowieku –rzekł. – Władza twoja nade mnš skończyła się... Nie możesz mi już nic złego wyrzšdzić... Przebaczam ci. Zamknšł powieki, po czym głowa jego opadła. Stracił przytomnoœć. –Czy skonał? – zapytał Legry, nachylajšc się nad ofiarš. – Zdaje się, że to koniec... Teraz już nie będzie szwargotał. Dogadał się! Lecz Tom jeszcze nie umarł. Jego męstwo icierpliwoœć wywarły głębokie wrażenie na Murzynach. Zauważyli, że jeszcze żyje, lecz ukryli to przed panem. Skoro odszedł, ostrożnie ułożyli swego towarzysza na posłaniu i zaczęli go pielęgnować, jak gdybyżycie posiadało dlań jakšœ wartoœć. Quimbo pobiegł do gospodarza, wyprosił szklankę wódki, rzekomo dla siebie i wlał jš do gardła Tomowi, który wnet zaczšł wracać do przytomnoœci. – O Tomie, jakżeœmy się Ÿle z tobš obeszli! – mówił klęczšc i podtrzymujšc jego głowę. – Przebaczam wam z całej duszy – odpowiedział słabym głosem Tom. –Tomie, kim jest ten Chrystus, którego stale wzywałeœ? – zapytał Sambo, który również klęczał. Naiwne pytanie ożywiło Toma. Oczy jego rozbłysły ogniem wiary i miłoœci, głos jego okrzepł i zachwyconymi słowami jšł . ľA48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj¸ź@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż‚`~ (ƒŢÜ c)€„ş–)…P c*€†Y Ý*‡6$Š T+€ˆŔ/ë _,€˙˙wielbić Boga. Sambo i Quimbo płakali gorzko, słuchajšc konajšcego. –Biedni bracia moi –szepnšł Tom –z radoœciš zniósłbym gorsze męczarnie, gdybym was mógł nawrócić. Boże mój, błagam cię, oœwieć łaskš swej nauki te dwie zabłškane duszyczki! Ostatnia modlitwa Toma została wysłuchana. Sambo i Quimbo zmienili się gruntownie i niebawem stali się szczerymi chrzeœcijanami. ROZDZIAŁ XXII Œmierć Toma W dwa dni potem przed gankiem domu plantatora zatrzymał się elegancki powóz, z którego wyskoczył młody przystojny pasażer. Był to Jerzy Shelby. Trzeba wiedzieć, że list miss Ofelii utknšł gdzieœ po drodze na dwa miesišce i przybył do celu dopiero wówczas, gdy Tom znajdował się na plantacji nad rzekš Czerwonš. Niestety w tym czasie pan Shelby chorował ciężko. Wkrótce potem umarł. Żona i syn uporzšdkowali powikłane sprawy majštkowe. Sprzedali fermę i urzšdzili się na nowym gospodarstwie. Dopiero wówczas mogli pomyœleć o wykupieniu Toma. W tym też celu pani Shelby wyprawiła Jerzego w podróż. Po długich a płonnych poszukiwaniach, natknšł się przypadkowo na pewnego staruszka, który znał osobiœcie Legry ’ego i Toma. Poinformowany wsiadł natychmiast na statek, kursujšcy po rzece Czerwonej. Lecz w domu Legry ’ego czekała go smutnanowina. Pobiegł do spichrza, gdzie leżał Tom. Biedny niewolnik żył jeszcze, ale nie czuł już żadnych cierpień. Ledwo dyszał, a jednak dusza jego była tak silna, że walczyła ze œmierciš; wieczorami, gdy zbierali się w około niego po kryjomu skruszeni niewolnicy, starał się jeszcze ichkrzepić słowami otuchy. Jerzy na widok skatowanego ciała swego wychowawcy, omal nie stracił przytomnoœci. –O Panie! – zawołał. –Jak mogłeœ do tego dopuœcić?! Wuju Tomie, drogi stary przyjacielu, czy poznajesz mnie? Tom z ledwoœciš podniósł powieki i cicho wyszeptał: –Niewypowiedziane miłosierdzie Pana naszego dało mi na łożu cierpień najwyższe pocieszenie. –O, Tomie... drogi Tomie... spójrz na mnie... powiedz mi jeszcze kilka słów! Czy poznajesz mnie Tomie?... Jestem twoim Jerzym... którego... tak kochałeœ? –Tak... master... Jerzy –z wysiłkiem wykrztusił Tom wytężywszy siły, złożył dłonie i dodał: –Chwała Ci, Panie! ... Myœlałem, że zapomniano o mnie... a ty... pozwoliłeœ mi... przekonać się... że mnie pamiętajš... O, jakież to dla mnie szczęœcie... – mówił ożywiajšc się –że ujrzałem pana, master Jerzy! Teraz umrę spokojnie... –Nie drogi Tomie, nie umrzesz –zawołał Jerzy, okrywajšc go pocałunkami. – Uratuję cię... przyjechałem po ciebie, aby cię zabrać do domu... zawołam lekarzy, wyleczę cię i wszystko będzie po dawnemu... –Nie, master Jerzy, spóŸnił się pan. Najwyższy wezwał mnie. Tam będzie mi lepiej, niż gdziekolwiek będzie na ziemi... – Ach, Tomie, nie mów tak! To mnie zabija! O biedny mój przyjacielu! –Nie nazywaj mnie biednym, master! Przedtem byłem biedny, ale teraz skończyło się moje cierpienie... Przede mnšwrota niebios stojš otworem... Zwyciężyłem... Pan pomógł mi zwyciężyć... Niech się œwięci imię Jego na wieki wieków!... Nie opowiadaj panie biednej Chloe, w jakim mnie stanie znalazłeœ. To będzie zbyt bolesny cios dla niej... Miłe dzieciaki moje...moja droga dziewczynka... Powiedz im, żebybrali ze mnie przykład... Powiedz panu, dobrej mej pani i wszystkim domownikom... że kochałem ich bardzo... i że teraz kocham... kocham wszystkich ludzi... Nic niema dobrego poza miłoœciš... O master Jerzy... Jakie to szczęœcie być chrzeœcijaninem... Wysiłek zmęczył go bardzo. Czarna jego twarz przybrała wyraz nieziemskiego spokoju i powagi uroczystej. – Kto może... odebrać... nam... miłoœć Chrystusa? – wyszeptały jego zsiniałe usta. Jeszcze jedno westchnienie i Tom wyzionšł ducha. Jerzy Shelby długo spoglšdał na zwłoki męczennika w pobożnym milczeniu... Wreszcie, słyszšc za sobš szmer, odwrócił się. Za nim stał Legry. Majestat œmierci poskromił nawet dzikš naturę tego okrutnika. –Wycisnšł pan z niego wszystko co było możliwe –rzekł Jerzy, wskazujšc na zwłoki Toma. –Martwe ciało nie jest panu potrzebne. Niech mi pan je sprzeda... Pragnę je sam pogrzebać. –Nie handluję padlinš –warknšł Legry. – Może pan wzišć je za darmo i pochować gdzie chce. W pewnej odległoœci od plantacji wznosił się wysoki pagórek. Tu właœnie Jerzy przy pomocy Murzynów z plantacji wykopał mogiłę i tu złożono zwłoki starannie zawinięte w płaszcz. –Panie! – zawołał Jerzy, padajšc na kolanaprzed œwieżš mogiłš starego przyjaciela. –Przysięgam ci, że będę czynił wszystko, cojest w mej mocy, aby zmyć z mej ojczyznyhańbę niewolnictwa. ROZDZIAŁ XXIII Duchy Coraz częœciej rozpowiadano na plantacji Legry ’ego, że w domu gospodarza „straszš ” duchy. Przeróżne opowiadania, „naocznych ” œwiadków napędzały trwogi Murzynom, a nawet samemu plantatorowi. W dniu pogrzebu Toma, Legry czujšc jakiœ niepokój, pojechał do sšsiadów i upił się doupadłego. Oœmielony pod wpływem winnych oparów, wrócił póŸnš nocš do domu, przeœwiadczony, że tym razem nie ulęknie się żadnych diabłów i duchów. Ledwo zdšżył wejœć do domu, ogarnęło go straszliwe przerażenie. Bezprzytomnie wbiegł do swego pokoju, zamknšł drzwi zasobš na klucz i schował go pod poduszkš. Następnie umieœcił parę nabitych pistoletówna stoliku nocnym i położył się w ubraniu na łóżku. Wkrótce zmorzył go sen. Œniły mu się jakieœ jęki, krzyki i dziwne koszmarne oblicza. Ocknšł się i ujrzał krzštajšcš się w pokoju zjawę w długim przeœcieradle. Chciał krzyknšć, skoczyć – na próżno, był jak gdyby sparaliżowany. Zjawa podeszła do stołu i zgasiła lampę. Następnie przysunęła się doń, dotknęła jego czoła zimnš jak lód rękš i głuchym głosem trzykrotnie wymówiła jedno słowo:– PójdŸ!! PójdŸ! PójdŸ! Przy œwietle księżyca ujrzał, jak mara momentalnie znikła, jak gdyby rozpływajšcsię w powietrzu. Na koniec zdołał się poruszyć. Skoczył na równe nogi i rzucił się ku drzwiom. Niestety, były zamknięte. Wydajšc straszliwy krzyk, Legry osunšł się na podłogę i zemdlał. Nawet jego potężna natura nie wytrzymała, skutków cišgłego pijaństwa i zbyt okrutnych przejœć. Odtšd goršczka nie opuszczała go. Majaczył, miotał się niespokojnie, trapiony straszliwymi zmorami. Ponieważ szał jego stał się niebezpiecznym, więc trzeba go było zwišzać. Niebawem, nie odzyskawszy przytomnoœci, umarł... Tymczasem nazajutrz po pogrzebie Toma, dwaj Murzyni widzieli jak z domu pańskiegowyszły dwie białe postacie i z błyskawicznš szybkoœciš znikły w trzęsawisku. Zjawami były oczywiœcie Cassy i Emmelina, które zdecydowały się wreszcie skorzystaćze sprzyjajšcych warunków i uciec. Skoro dotarły do lasu, zdjęły z siebie przeœcieradła, które siały taki postrach naplantacji. Cassy nosiła czarnš suknię. Gęstadroga woalka zakrywała jej twarz. Dzięki swej powierzchownoœci, stosownemu strojowi, znajomoœci języka hiszpańskiego ipięknym manierom mogła uchodzić za znakomitš kreolkę. Emmelina miała grać rolę jej służšcej. W hotelu, w którym zamieszkały po przybyciu do miasta, zetknęły się z JerzymShelby. Cassy domyœlała się, kim jest, słyszała bowiem wiele o nim od Toma i obserwowałago ze swego ukrycia. Toteż na statku, na który wsiedli, zwierzyła mu się ze wszystkiego i prosiła o pomoc. Jerzy przyrzekł doprowadzić je do celu podróży. Obok Cassy zajmowała kajutę jakaœ dama, Francuzka, nazwiskiem Tou, z dwunastoletniš córkš. Dowiedziawszy się, że Jerzy pochodzi z Kentucky, nawišzała z nim rozmowę o jego ojczystym kraju. Cassy słyszała wszystko, co się w sšsiedniej kajucie mówiło. Pewnego razu słyszała, jak pani Tou powiedziała Jerzemu, że swego czasu mieszkała w pobliżu majštku jego rodziców. – A czy zna pan farmera Harrisa?? – zapytała go. – Znam go – odpowiedział Jerzy. – Mieszkaniedaleko nas. – Nie wie pan, czy ma jeszcze młodego niewolnika, imieniem Jerzy. –Nie. Jerzy, którego dobrze znałem, ponieważ był mężem służšcej mojej matki,uciekł do Kanady... –Uciekł? –zawołała pani Tou, składajšc ręce. – Dzięki Bogu! O, jaka jestem szczęœliwa... Niech się pan nie dziwi: Jerzy jest moim bratem... Jest pan zdumiony? O, to bardzo proste, Jerzy był jeszcze dzieckiem, kiedy sprzedano mnie jakiemuœ plantatorowi z Południa. Był to niezwykle szlachetny człowiek. Zawiózł mnie do Zachodnich Indii, wyzwolił mnie tam i ożenił się ze mnš. Umarł niedawno, więc wracam do Kentucky poszukać swego brata.– Słyszałem, jak mówił o siostrze Emilii, którš sprzedano na Południe – zauważył Jerzy. – To właœnie ja jestem. Niech mi pan powie, co pan wie o losie mego brata. –Jest to wspaniały człowiek, bardzo przystojny i zdolny. Lecz pan jego przeœladował go bardzo. – A żona jego?? –Młoda, piękna, mšdra i zdolna. Moja matka wychowała jš jako własnš córkę. Mój ojciec kupił jš, kiedy miała dziesięć lat, w Nowym Orleanie. Cassy ze skupionš uwagš przysłuchiwała się tej rozmowie. Skoro Jerzy wyszedł na korytarz, dobiegła doń i zagadnęła: – Czy nie wie pan, u kogo ojciec pański kupił dziewczynkę, o której pan opowiadał.– Zdaje się, że był to niejaki Simon. – Wielki Boże!! – zawołała Cassy i upadła nieprzytomna na ziemię. Okazało się bowiem, że Eliza jest córkš Cassy. ROZDZIAŁ XXIV Starzy przyjaciele Pani Tou zaprzyjaŸniła się z Cassy. Razem pojechały do Kanady i zaczęły szukać Jerzego Harris i jego żony. Wkrótce wpadłyna œlad misjonarza i dowiedział się od niego, że Harris ’owie znajdujš się w Montrealu. Istotnie, Jerzy Harris z rodzinš od pięciu lat mieszkał w Montrealu i pracował w zakładzie mechanicznym. Mieszkał w małym, bardzo schludnym i ładnym domku. Oprócz syna mieli jeszcze czteroletniš córeczkę. Jerzy w wolnych chwilach czytał wiele i studiował ulubionš mechanikę. Można sobie wyobrazić radoœć, jaka zapanowała w tym domu, kiedy przyjechałamatka Elizy, Cassy i siostra Jerzego, pani Tou. Oczywiœcie Cassy została już u swoichdzieci, pani Tou zaœ była u nich kilka tygodni w goœcinie. Cassy w krótkim czasie stała się głęboko wierzšcš i praktykujšcš chrzeœcijankš. Ulegajšc proœbom pani Tou, wszyscy razem,nie wyłšczajšc oczywiœcie Emmeliny, pojechali do Francji, gdzie pani Tou posiadała majštek ziemski. Podczas przejazdu przez ocean Emmelina tak się spodobała pomocnikowi kapitana, że od razu oœwiadczył się o jej rękę. Był młody iprzystojny, więc niebawem pozyskał jej serce. Jerzy wstšpił we Francji do instytutu technicznego i skończył go po czterech latach z doskonałym œwiadectwem. We Francji zaczęły się rozruchy, więc rodzina Harris wróciła do Ameryki. O zamiarach jego na przyszłoœć niechaj opowie wam zakończenie listu, napisanego przezeń do jednego z kolegów z instytutu; „Jeszcze nie zdecydowałem się na okreœlony wybór. Oczywiœcie mógłbym stosować się do Twej rady i przypisać się tu do białych, od których się nie różnię powierzchownoœciš. Ale nie czuję do tego żadnej ochoty. Wszystkie moje sympatie pozyskała czarna rasa. Wyznam Ci szczerze: najgorętsze moje życzenie to – odrodzenie afrykańskiej nacji. Chcę być członkiem tylko wolnego i niezależnego narodu. Więc dokšd się zwrócić, aby znaleŸć właœciwš ojczyznę? Rozumie się tylko do Afryki. Istotnie na wybrzeżach tego kontynentu widzę młodš republikę, Liberię, utworzonš przez energicznych i wybitnych ludzi, którzy złamali jarzmo niewoli. Tam pójdę i tam znajdę dla siebie teren do pracy. Kiedy będę na miejscu, napiszę do Ciebie. Tymczasem żegnaj. Twój Jerzy Harris. Wkrótce potem Jerzy z rodzinš i z siostrš wyjechał do Afryki, gdzie rozpoczšł ożywionš działalnoœć społecznš. Nie trzeba też zapominać o miss Ofelii i o Topsy. Wielkoduszna stara panna zawiozła ze sobš swš młodš niewolnicę do Vermontu.Topsy tak się nawróciła, że majšc lat szesnaœcie przyjęła chrzest, wstšpiła do gminy misjonarskiej. Wkrótce potem wyróżniła się i została wysłana jako misjonarka do Afryki. Dodajmy jeszcze, że Cassy po długich poszukiwaniach znalazła wreszcie swego syna. Ten młody i energiczny człowiek uciekł kilka lat przed wyzwoleniem Cassy na Północ, gdzie przyjaciele ludzkoœci przyjęli go goœcinnie, dali mu wykształceniei umieœcili na dobrej posadzie. ROZDZIAŁ XXV Jerzy Shelby W domu Shelby oczekiwano Jerzego z wielkim zniecierpliwieniem. Pani Shelby siedziała w bawialni, kiedy na progu stanęła ciotka Chloe. Jej okršgła czarna twarz błyszczała radosnym oczekiwaniem. – Czy nasz panicz nie napisał nic o moim staruszku?? – zapytała ciotka Chloe. – Nie. Prawdopodobnie chce nam sprawić niespodziankę. –Kiedy mój stary wróci, nie pozna swych dzieci – kontynuowała ciotka Chloe. –Chłopcy sš już wyżsi ode mnie, a dziewczynka jest niezmiernie tęga... Boże wielki, czyż nie zaturkotały koła? –Tak jest, jadš! –I mrs. Shelby wybiegła na ganek. Póki matka i syn obejmowali się czule, ciotka Chloe rozglšdała się w około w milczeniu. Słowa uwięzły jej w gardle. –Biedna ciotko Chloe –odezwał się wreszcieJerzy. – Gotów był em oddać wszystko, co posiadałem, aby sprowadzić wuja Toma, lecz... nie mogłem już nic zrobić... Pan naszzabrał go do siebie... Mrs. Shelby krzyknęła, lecz ciotka Chloe zachowała milczenie. Mrs. Shelby wprowadziła jš do bawialni – i usadziła na kanapie obok siebie. Ciotka Chloe opuœciła siwiejšcš głowę na ramieniu swej pani i głoœno zaszlochała. Przez kilka chwil słyszało się w bawialni jedynie westchnienie i łkanie. W końcu Jerzy opanował się. Przysiadł się do biednej wdowy, ujšł jej dłoń i w prostych słowach zdał sprawę z ostatnich chwil Toma. – Żył jak œwięty i jako œwięty umarł – ocierajšc mokre oczy rzekła ciotka Chloe. W trzy tygodnie po powrocie Jerzy Shelby zebrał wszystkich swych niewolników. Ku ich najwyższemu zdumieniu, Jerzy podszedłdo nich ze stosem dokumentów. Były to akta wyzwolenia niewolników. Lecz Murzyni płakali i wzbraniali się przyjšć wolnoœć z ršk swego pana. –Na co nam wolnoœć? – mówili niektórzy. –Czy Ÿle jest nam u pana? Nigdzie nie będzienam tak dobrze. Jerzy z ledwoœciš uspokoił ich i rzekł: –Moi przyjaciele! Nie zamierzam was wypędzić, jak zdaje się myœlicie. Możecie zostać, jeœli chcecie, ale od dnia dzisiejszego jesteœcie ludŸmi wolnymi i za swš pracę będziecie pobierać zapłatę. W razie mojej œmierci, nie będziecie już pod groŸbš, że możecie wpaœć w złe ręce. Mamnadzieję, że nie będziecie nadużywać wolnoœci i zostaniecie nadal uczciwymi i pilnymi pracownikami. Dziękujcie Bogu przyjaciele, że darował wam wielki dar wolnoœci. Wszyscy osunęli się na kolana i zaintonowalihymn dziękczynny. – Jeszcze jedno słowo – odezwał się następnie Jerzy. – Czy pamiętacie wuja Toma? –Jakże moglibyœmy zapomnieć naszego dobrego nauczyciela? Słyszeliœmy, że nieborak umarł. –Tak, umarł –odparł smutnym głosem Jerzy i opowiedział im, w jakim stanie znalazł Toma i co mu biedny męczennik powiedział. – Nad jego grobem, przyjaciele–zakończył – złożyłem przyrzeczenie, że nigdy nie będę miał u siebie niewolników i że wszystkich was wyzwolę. Nie zapominajcie, że zawdzięczacie swš wolnoœć właœnie nieboszczykowi Tomowi. Pamiętajcie o tym zawsze gdy zobaczycie jego chatkę lub kogoœ z jego osieroconej rodziny. Niechaj chata wuja Toma będzie dla was pomnikiem tego pięknego człowieka, pomnikiem, który zawsze będziewam przypominał go i budził w was pragnienie pójœcia w jego œlady. Obyœcie bylirównie pobożnymi, uczciwymi i dobrymi chrzeœcijanami, jakim on był do grobowej deski. KONIEC -----Konwersja: rpg6@go2.pl Murzynach. Zauważyli, że jeszcze żyje, lecz ukryli to przed panem. Skoro odszedł, ostrożnie ułożyli swego towarzysza na posłaniu i zaczęli go pielęgnować, jak gdybyżycie posiadało dlań jakšœ wartoœć. Quimbo pobiegł do gospodarza, wyprosił szklankę wódki, rzekomo dla siebie i wlał jš do gardła Tomowi, który wnet zaczšł wracać do przytomnoœci. – O Tomie, jakżeœmy się Ÿle z tobš obeszli! – mówił klęczšc i podtrzymujšc jego głowę. – Przebaczam wam z całej duszy – odpowiedział słabym głosem Tom. –Tomie, kim jest ten Chrystus, którego stale wzywałeœ? – zapytał Sambo, który również klęczał. Naiwne pytanie ożywiło Toma. Oczy jego rozbłysły ogniem wiary i miłoœci, głos jego okrzepł i zachwyconymi słowami jšł . ľA48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj¸ź@”ŞjüŠj{ˇ÷ż