ĺbkŃÉ˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙őđGî’ŕGđ@îŕ@>ŕBđEîoŕEńŮő>ŕB>RŕG>˙ęÁńŮ˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙ĂUÎíffĚ sƒ ˆ‰ÜĚnćÝÝٙťťgcněĚÝܙŸťš3>CLAS POTOP1 €003ADĐ˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙Copyright (C)2000-2001 Pat Crowe. This Book Reader was distributed solely for the reading of classic books which are out of copyright. Program extends to address 3fffh. No responsibilty can be accepted for any breach of copyright nor for any other matter involved with material above this address. This material will have been added by a user of this program and not the author of this program. Please address any enquiries concerning breach of copyright or any other concerns, to that third party. óÍĆ>˙ęŔúPę ŔúQęŔ1ţ˙Íb͛ >ęa>ŕ&>ę Ŕ>˙ę ŔÍđ͜Í:Í\ÍćÍóÍ ÍBÍS ú‚˙§(Ţú ŔOÍŕ>ęŔͧ ÍÓ ÍŽ Íż ÍÓ ÍŽ ÍG ÍÓ ÍŽ úQęŔÍ|ÍĹÍr>ęÁ>xŕE>@ŕAŻŕ>ŕ˙>Óŕ@űÍ ÍvúÁˇ(ńŻęÁ́Ë VËw cËoÂÄËgÂŐË_ 9ËW -ËO ËG Ăú Ŕ<ţ >OÍŕĂú Ŕ<ţ >OÍłĂÍ ĂÍS ĚĹĂú Ŕţ(ţ(ţ(#ú Ŕţ("ţ(*ţ( *Í/ĂÍĹĂÍËĂ͘ĂÍ^ĂÍ÷ĂÍĂÍ#Ăú Ŕ=ţ˙ >OÍ|Ăú Ŕ<ţ >OÍ|Ă!>w# űÉ!6# ú6˙#6# öÉ! 6˙#6# ö6# úÉÍB͜ÍĹÉú ŔţČÍw Í ÍÓ úÁO> ‘O͜úÁOÍŽ úÁ<ţ 8>ęÁÉú Ŕţ ú ŔGÍ3 8 ř Í3 8 řÍ#@Íw  Í  úÍÓ úÁţ(=> ęÁúÁO> ‘ţ >O͜úÁOÍŽ ú Ŕţ 0<ę ŔÉú ŔţČŐĹúÁO ú Ŕţ ͟ Íw Í ÍÓ ÍŽ yţ  Ü{ę ŔÁŃÉĹú Ŕţ ú ŔĆ GÍ3  úÍ3  úúÁO Íw Í ÍÓ ÍŽ yţ  é> ę ŔÁÉ>ę Ŕ>ęÁ>ęŔę!>ęA!@}ęŔ|ęŔÍŃ!ĐŔ*§ úaŔ*§ úúŔOúŔG>š >¸ >>ęŔÉ>ęŔę!>ęA!@}ęŔ|ęŔÍ- űÍŃúŔ=ęŔ Í3  úÍĹÉÍ-(ÍŃ>ęŔúŔć€(ěÍĹÉÍŃ>ęŔúŔć€Ę˜ÍĹÉ Í3  úÍuĘ,ÍŃúŔţÂúŔţĘ#>ę Ŕ>ęŔúŔć€(ÖÍĹÉĺŐĹúŔoúŔg #F+NxĄ<(,xą úŔęŔ͡ ÍÓ ÍŽ úQęŔ>ęŔ$úŔţ(>ęŔÍŻ ÍÓ ÍŽ úQęŔ>ęŔÁŃáÉĺŐĹú Ŕţ˙(!В@§(=ůÍ3 yę Ŕ!В@y§( řÍ3 ÁŃáÉĺŐĹyę Ŕ>ęŔÍG ÍÓ ÍŽ úQęŔú ŔO>˙ę ŔÍ|ÁŃáÉĺŐĹyę Ŕţ(ţ(ţ(ţ( ţ($ţ((!pÍ(!€Í !Í! Í!°Í!ŔÍÁŃáÉÍćĺĹ~î˙" ů ôÁáÉĺŐĹú Ŕ!ů ţ(q! ţ(j!H ţ(c!p ţ(\!˜ ţ(U!Á ţ(N!Ň ţ(G!ę ţ(@! ţ (9!: ţ (2!b ţ (+!Ň &ĺŐĹ!ˆ ĺŐĹ!ŔĺŐĹ!Ú ĺŐĹ!ą ĺŐĹ!aŔ˛Ŕ*§ úÁŃáÉ Przewiń Wers Str. Roz. Wsz Liiku: Rivi Sivu Kapp LopBlättern: Zeil Seit Kapt AlleDéfiler: Ligne Page Chap ToutScrolla: Rad Sida Kap Hela Lista: Linea Pagina Cap. Tutto Blader: Lijn Blad Hfdst Alles Bla: Linje Side Kap Alle Despl.: Línea Página Cap. Todo Mudar: Linha Pagina Cap. Tudo Despl.: Línia Plana Cap. Tot www.rg.w.pl ĺŐĹúŔGúŔ<¸8Í-(ÍŃ>>ę Ŕ7 ęŔ>ę Ŕ§ÁŃá§ÉĺŐĹúŔţÂO úŔţÂO úŔţ(úŔţ ÍuÍŃúŔ>ę Ŕ7 =ęŔ>ę Ŕ§ÁŃáÉĺŐĹúŔG!Đx§(~#§ ÷ô˛Ŕ*§ úÁŃá§ÉĺĹ!€6# xą řÁáÉĺŐĹy!ţ(#!@‘ţ(!€’ţ(!Ŕ“ţ(!€@y§(=ů]T! ÁÍćP* úÍćP* úÍćP* úÍćP* úÁŃáÉ> ę>ęA!  y§( ĺ>""Ŕ " úáúN"úO">ęúŔćęAÉ> ę>ęA!  y§( *GúN¸ 6*GúO¸ .Ŕ * ú>ęúŔę!úŔćęAÍŃ Í3  úÉ> ę>ęA!    ž # ÷őúŔćęAńÉĺŐĹ! Á@6# xą ř!˛Ŕ~#§(Í÷ öÁŃáÉĺĹÖ o&MD)))  0úŔţ( 8 V#F#Í' yţ őzƒ_ÁáÉĺŐĹk&)}ćđo Á ÁĹË!Ë ÁĹ{ć§(Ë8Ë=öxśw#wyśw#wÁŃáÉđ˙ˇŕ˙Íćđ@ćŕ@É>‘ŕ@É>äŕGŕHŕIÉĺŐÍć!`˜Ŕ>đ" üÍćŔ" üŃáÉĺŐ!`˜ y§(=ů> ‘W>ÍćÍ'(Í'(Í'(éőy§ ńń!`˜QÍćÍ'(Í'(Í'(éŃáÉĺĹú‚˙§(,>˙ŕO!˜`>" xą ř€>" xą ř`>" xą ř>ţŕOÁáÉĹw#< ú 6# úÁÉ!˜>"< ű! ˜"< ű!@˜6ń# úÉ!ŕ™ 6ň# ú!š>("< ű! š "< űÉ́Ĺ> ŕđđđđ/ćË7G>ŕđđđđđđđđđđ/ć°Gú€˙¨ ę˙xę€˙>0ŕú˙ÁÉţ(Ż>˙ę‚˙ÉĹ>˙ŕ$ˆ xą ű>ŕ$ÁÉőđ@ć€(đDţ‘ ôńɇ‡‡Ć€ęh˙ióúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęh˙ióúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęh˙@ióúA˙ć ů*âű ňɇ‡‡Ć€ęj˙kóúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęj˙k@óúA˙ć ů*âű ňÉ˙ď=ď=|˙ď=˙˙ď=ď=˙ď=˙˙ď=ď=˙ď=˙˙ď=ď=ŕ˙ď=˙ď=ď=˙ď=ď=ď=ď=<ď=ď˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙MBFONTMonospaced @@@@@@   ŕ ŕ @ŔŔŕ``@€ @€ @ @@  `@@ @@@@@ @ @@ŕ@ @ŕ@ @`@ @@@€€ŕ     ŕ@Ŕ@@@@ŕŕ  @€€ŕŕ  `  ŕ€€  ŕ ŕ€€ŕ Ŕŕ€€ŕ  ŕŕ @@€€ŕ  ŕ  ŕŕ  ŕ ŕ@@ @ @€@ ŕŕ€@ @€ŕ  @@@ŕ ŕŕŕ€ŕŕ  ŕ   Ŕ  Ŕ  Ŕŕ€€€€€ŕŔ     Ŕŕ€€ŕ€€ŕŕ€€ŕ€€€ŕ€€€  ŕ   ŕ   ŕ@@@@@ŕ  ŕ   Ŕ   €€€€€€ŕ ŕ     ŕ      @     @ŕ  ŕ€€€ŕ    Ŕ ŕ  ŕŔ  ŕ€€ŕ ŕŕ@@@@@@      ŕ     @@     ŕ    @      ŕ@@@ŕ @@@€ŕ`@@@@@`€€@@@ ` `@ ŕ@ ŕ ŕ ŕ€€ŕ   ŕŕ€€€ŕ ŕ   ŕŕ ŕ€ŕ`@ŕ@@@@ŕ  ŕ ŕ€€Ŕ    @@@@@@ @€€  Ŕ  @@@@@@  ŕ   Ŕ    ŕ   ŕŕ  ŕ€€ŕ  ŕ Ŕ €€€ŕ€ŕ ŕ@`@@@     ŕ    @   ŕ   @     ŕ ŕŕ @€ŕ @@€@@ @@@@@@@€@@ @@€`€ŕŕŕŕŕŕŕ@ €`€ @ŕ     ŕ@€`@ŕ@@@@Ŕ   @ŕ@@@@@@ŕ@@@ŕ@@ € @€  @ŕ€ŕ ŕ @€@ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕŕ     ŕ @€@    ŔŔŕŕ`@ŕ@@ @ŕ€ŕ ŕ€@ @€ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕ@@@@@@@ŕ€€ŕ@€€€ Ŕ€ŕ @ ŕ  ŕ   0@@@@@@ŕ€ŕ ŕ ŕ ŕ€ŕŕ ŕ ŕ @€@ ŕ Ŕŕ€€@ŕ @@€ŕŕ ŕ@ŕ@ŕŔ @€ŕ@@`@Ŕ@@@€ŔŔŔŕ€€       @€Ŕ@Ŕŕ ŕ ŕ ŕ ŕ€@ @€@@@€ ŕ @@@ŕ @ŕŕ`ŕ€ ŕ @ŕ @€ŕ€@ŕ ŕ  @ŕ ŕ @ ŕ ŕ `€ŕ ŕ  ŕ ŕ @ŕ ŕ @ŕ€€€€ŕŕ€€€€ŕ@ €@ŕ€ŕ€ŕ @ŕ€ŕ€ŕŕ€€ŕ€€ŕ  ŕ€ŕ€ŕ€@ŕ@@ŕ @ŕ@@ŕ@ ŕ@@ŕ ŕ@@ŕŔ  ŕ  Ŕ @ ŕŕ  €@ŕ  ŕ@ŕ    ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕ ŕ  ŕ @ ŕ  ŕ  ŕ€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  @@Ŕ€ŕ ŕ€ŔŔ Ŕ  Ŕ€€@ŕ ŕ ŕ @ŕ ŕ ŕ@ ŕ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ@ŕ ŕ ŕ @ŕ€€€ŕŕ€€ŕ@ €@ŕ ŕ€ŕ @ŕ ŕ€ŕŕ ŕ€ŕ  ŕ ŕ€ŕ€@@@@@@€@@@@@ €€€€ @@@@@ @  ŕ ŕ @ŕ   €@ŕ ŕ @ŕ  ŕ@ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ   ŕ@ŕ@ŕ ŕ ŕ€@  ŕ @  ŕ@   ŕ   ŕ @  ŕ ŕ€€ŕ ŕ€€   ŕ ŕMBFONTVariable pitch €€€€€€  PPřPřPP x ř(đ ŔČ @˜ŕ  @° Đ€€@€€€€€@€@@@@@€@ŕ@ @ŕ@@€Ŕ€ @@@€€@     @@Ŕ@@@@ŕŕ  @€€ŕŕ  `  ŕ€€  ŕ ŕ€€ŕ Ŕŕ€€ŕ  ŕŕ @@€€ŕ  ŕ  ŕŕ  ŕ ŕ€€@@€ @€@ ŔŔ€@ @€ŕ  @@@ŕ ŕŕŕ€ŕŕ  ŕ   Ŕ  Ŕ  Ŕŕ€€€€€ŕŔ     Ŕŕ€€ŕ€€ŕŕ€€ŕ€€€ŕ€€€  ŕ   ŕ   ŕ@@@@@ŕ  ŕ   Ŕ   €€€€€€ŕˆŘ¨ˆˆˆˆˆˆČ¨˜ˆˆŕ     ŕŕ  ŕ€€€ŕ    Ŕ ŕ  ŕŔ  ŕ€€ŕ ŕŕ@@@@@@      ŕ      @ˆˆˆ¨¨¨P   @      ŕ@@@ŕ @@@€ŕŔ€€€€€Ŕ€€@@@ Ŕ@@@@@Ŕ@ ŕ€@ŕ ŕ ŕ€€ŕ   ŕŕ€€€ŕ ŕ   ŕŕ ŕ€ŕ`@ŕ@@@@ŕ  ŕ ŕ€€Ŕ    €€€€€€@@@@@@€€€  Ŕ  €€€€€€€ř¨¨¨¨ŕ    @   @ŕ   Ŕ€ŕ   ` ࠀ€€ŕ€ŕ ŕ€Ŕ€€€Ŕ    ŕ    @ˆ¨¨¨P  @     ŕ ŕŕ @€ŕ @@€@@ €€€€€€€€@@ @@€P ŕŕŕŕŕŕŕ`€€`€€`ŕ     ŕ@€`@ŕ@@@@Ŕ  ¨@ŕ@@@@@@ŕ@@@ŕ@@ € @€P @ŕ€ŕ ŕ @€@ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕŕ     ŕ@€€@HHŔŔđřP ü\T @ŕ€ŕ ŕ€@ @€ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕ€€€€€€@ŕ€€ŕ@€€€ Ŕ€ŕˆpPpˆŕ  ŕ  °€€€€€€ŕ€ŕ ŕ ŕ x„´¤´„xŕ ŕ ŕ$HH$ŕ Ŕx„´¤„x@ŕ @@€ŕŕ ŕ@ŕ@ŕŔ @€ŕ@@`Ŕ@@@@€   ŕ€€ĐĐPPPPP€€Ŕ@Ŕŕ ŕ ŕ ŕ ŕH$H€€€  (8€€€°ˆ 8ŕ ŕ(č @ŕ @€ŕ€@ŕ ŕ   @ŕ ŕ  @ ŕ ŕ P ŕ ŕ  ŕ ŕ  @ŕ ŕ  @ŕ€€€€ŕŕ€€€€ŕ@ €@ŕ€ŕ€ŕŕ€€ŕ€€ŕ ŕ€€ŕ€€ŕ  ŕ€ŕ€ŕ€@ŕ@@ŕ @ŕ@@ŕ@ ŕ@@ŕ ŕ@@@ŕpHHčHHp¨ˆČ¨˜ˆ€@ŕ  ŕ@ŕ    ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕPpˆˆˆp @ řˆ˜¨Čˆř€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  @@Ŕ€ŕ ŕ€Ŕ@ Ŕ  Ŕ€€@ŕ ŕ ŕ @ŕ ŕ ŕ@ ŕ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ@ŕ ŕ ŕ @ŕ€€€ŕŕ€€ŕ@ €@ŕ ŕ€ŕ @ŕ ŕ€ŕŕ ŕ€ŕ  ŕ ŕ€ŕ€@@@@@@€€€€€@ @@@@ @@@@@ @ p` @ŕ    €@ŕ  ŕ @ŕ   ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕ ŕ   ŕ@ŕ@ř¨¨ř@€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  ŕ ŕ€€ŕ  ŕ€€   ŕ ŕP5c€…cžĘch-h UĐ9&€Q?* "POTOP" TOM I HENRYK SIENKIEWICZ Wstęp Był na Żmudzi ród możny Billewiczów, od Mendoga się wywodzšcy, wielce skoligaconyi w całym Rosieńskiem nad wszystkie inne szanowany. Do urzędów wielkich nigdy Billewiczowie nie doszli, co najwięcej powiatowe piastujšc, ale na polu Marsa niepożyte krajowi oddali usługi, za które różnymi czasami hojnie bywali nagradzani. Gniazdo ich rodzinne, istniejšce do dziœ, zwało się także Billewicze, ale prócz nich posiadali wiele innych majętnoœci i w okolicyRosień, i dalej ku Krakinowu, wedle Laudy, Szoi, Niewiaży - aż hen, jeszcze za Poniewieżem. Potem rozpadli się na kilka domów, których członkowie potracili się z oczu. Zjeżdżali się wszyscy wówczas tylko,gdy w Rosieniach, na równinie zwanej Stany, odbywał się popis pospolitego ruszenia żmudzkiego. Częœciowo spotykali się także pod choršgwiami litewskiego komputu i na sejmikach, a że byli zamożni, wpływowi, więc liczyć się z nimi musieli sami nawet wszechpotężni na Litwie i Żmudzi Radziwiłłowie. Za panowania Jana Kazimierza patriarchš wszystkich Billewiczów był Herakliusz Billewicz, pułkownik lekkiego znaku, podkomorzy upicki. Ten nie mieszkał w gnieŸdzie rodzinnym, które dzierżył pod owe czasy Tomasz, miecznik rosieński; zaœdo Herakliusza należały Wodokty, Lubicz i Mitruny, leżšce w pobliżu Laudy, naokół, jakoby morzem, ziemiami drobnej szlachty oblane. Prócz Billewiczów bowiem kilka było tylko większych domów w okolicy, jako Sołłohuby, Montwiłłowie, Schyllingowie, Koryznowie, Sicińscy (choć i drobnej braci tychże nazwisk nie brakło) zresztš całe porzecze Laudy usiane było gęsto tak zwanymi "okolicami" albo mówišc zwyczajnie: zaœciankami zamieszkałymi przez sławnš i głoœnš w dziejach Żmudzi szlachtę laudańskš. W innych okolicach kraju rody brały nazwę od zaœcianków albo zaœcianki od rodów, jako bywało na Podlasiu; tam zaœ, wzdłuż laudańskiego porzecza, było inaczej. Tam mieszkali w Morezach Stakjanowie, którychswego czasu Batory osadził za męstwo okazane pod Pskowem. W Wołmontowiczach na dobrej glebie roili się Butrymowie, najdłuższe chłopy z całej Laudy, słynni z małomównoœci i ciężkiej ręki, którzy czasusejmików, zajazdów lub wojen murem w milczeniu iœć zwykli. Ziemie w DrożejkanachiMozgach uprawiali liczni Domaszewiczowie, słynni myœliwi; ci puszczš Zielonkš aż do Wiłkomierza tropem niedŸwiedzim chadzali. Gasztowtowie siedzieli w Pacunelach; panny ich słynęły pięknoœciš, tak iż w końcu wszystkie gładkie dziewczęta w okoliey Krakinowa, Poniewieża i Upity pacunelkami nazywano. Sołłuhubowie Mali byli bogaci w konie i bydło wyborne, na leœnych pastwiskach hodowane; zaœ Goœciewicze w Goszczunach smołę w lasach pędzili, od którego zajęcia zwano ich Goœciewiczami Czarnymi albo Dymnymi. Było i więcej zaœcianków, było i więcej rodów. Wielu z nich nazwy istniejš jeszcze,ale po większej częœci i zaœcianki nie leżš tak, jak leżały, i ludzie innymi w nich imionami się wołajš. Przyszły wojny, nieszczęœcia, pożary, odbudowywano się niezawsze na dawnych pogorzeliskach, słowem: zmieniło się wiele. Ale czasu swego kwitnęła jeszcze stara Lauda w pierwotnym bycie i szlachta laudańska do największej doszła wziętoœci, gdyż przed niewielš laty, czynišc pod Łojowem przeciwzbuntowanemu kozactwu, wielkš się sławš pod wodzš Janusza Radziwiłła okryła. Służyli zaœ wszyscy laudańscy w choršgwi starego Herakliusza Billewicza; więc bogatsijako towarzysze na dwa konie, ubożsi na jednego, najubożsi w pocztowych. W ogóle szlachta to była wojenna i w zawodzie rycerskim szczególnie rozmiłowana. Natomiast na tych sprawach, które zwykłšmaterię sejmików stanowiły, mniej się znali. Wiedzieli, że król jest w Warszawie, Radziwiłł i pan Hlebowicz, starosta, na Żmudzi, a pan Billewicz w Wodoktach na Laudzie. To im wystarczało, i głosowali tak, jak ich pan Billewicz nauczył, w przekonaniu, że on tego chce, czego i pan Hlebowicz, ten znów z Radziwiłłem idzie w ordynku, Radziwiłł jest rękš królewskš na Litwie i Żmudzi, król zaœ małżonkiem Rzeczypospolitej i ojcem rzeszy szlacheckiej. Pan Billewicz był zresztš więcej przyjacielem niż klientem potężnych oligarchów na Birżach - i to wielce cenionym, bo na każde zawołanie miał tysišc głosów i tysišc szabel laudańskich, aszabel w rękach Stakjanów, Butrymów, Domaszewiczów lub Gasztowtów nie lekceważył jeszcze wtym czasie nikt w œwiecie. PóŸniej dopiero zmieniło się wszystko, właœnie wówczas, gdy pana Herakliusza Billewicza nie stało. Nie stało zaœ tego ojca i dobrodzieja szlachty laudańskiej w roku 1654. Rozpaliłasię wówczas wzdłuż całej wschodniej œciany Rzeczypospoĺitej straszna wojna. Pan Billewicz już na niš nie poszedł, bo nie pozwolił mu na to wiek i głuchota, ale laudańscy poszli. Owóż, gdy przyszła wieœć, że Radziwiłł pobity został pod Szkłowem, a laudańska choršgiew w ataku na najemnš piechotę francuskš prawie w pień wycięta - stary pułkownik, rażony apopleksjš, duszę oddał. Wieœć tę przywiózł niejaki pan Michał Wołodyjowski, młody, ale bardzo wsławiony żołnierz, któren w zastępstwie pana Herakliusza laudańskim z ramienia Radziwiłła przewodził. Resztki ich przybyły także do zagród ojczystych, znękane, pognębione, zgłodzone i œladem całego wojska na hetmana wielkiego narzekajšce, że ufny w grozę swego imienia, w urok zwycięzcy, z małš siłš na dziesięćkroć liczniejszš potęgę się rzucił, aprzez to pogršżył wojsko, kraj cały. Lecz wœród ogólnych narzekań ani jeden głos nie podniósł się przeciw młodemu pułkownikowi, panu Jerzemu Michałowi Wołodyjowskiemu. Owszem, ci, co uszli z pogromu, wysławiali go pod niebiosa, cuda opowiadajšc o jego doœwiadczeniu wojskowym i czynach. I jedynš to było pociechš dla laudańskich niedobitków wspominać o przewagach, których pod przewodem pana Wołodyjowskiego dokonali:jako w ataku przebili się, niby przez dym, przez pierwsze kupy poœledniejszego żołnierza; jak potem na francuskich najemników wpadłszy cały regiment najprzedniejszy w puch na szablach roznieœli, przy czym pan Wołodyjowski własnš rękš œcišł tegoż regimentu oberszta; jako na koniec, otoczeni i w cztery ognie wzięci, salwowali się po desperacku z zamętu, gęstym trupem padajšc i nieprzyjaciela łamišc. Słuchali z żalem, ale i dumš owych opowiadań ci z laudańskich, którzy wojskowo w kompucie litewskim nie służšc,obowišzani byli tylko w pospolitym ruszeniu stawać. Spodziewano się też powszechnie, że pospolite ruszenie, ostateczna kraju obrona, wkrótce zostanie zwołane. Była już z góry umowa, że w takim razie pan Wałodyjowski zostanie obrany laudańskim rotmistrzem, bo choć się do miejscowego obywatelstwa nie liczył, nie było odeń między miejscowym obywatelstwem sławniejszego. Niedobitkowie mówili jeszcze o nim, że samego hetmana z toni wyrwał. Toteż cała Lauda na ręku go prawie nosiła, a okolica wydzierała okolicy.Kłócili się zwłaszcza Butrymi, Domaszewicze i Gasztowtowie, u których ma zostać najdłużej goœcinš. On zaœ tak sobie owš bitnš szlachtę upodobał, że gdy okruchy wojsk radziwíłłowskich cišgnęły do Birż, by tam jako tako po klęsce przyjœćdo sprawy - on z innymi nie odszedł, ale jeżdżšc z zaœcianku do zaœcianku, w Pacunelach u Gasztowtów wreszcie stałš rezydencję założył, u pana Pakosza Gasztowta, któ ry nad wszystkimi w Pacunelach miał zwierzchnoœć.Co prawda, nie mógłby był pan Wołodyjowski żadnš miarš do Birż jechać, gdyż zachorował obłożnie: naprzód przyszły nań złe goršczki, potem od kontuzji, którš był pod Cybichowem jeszcze otrzymał, odjęło mu prawš rękę. Trzy panny Pakoszówny, słynne z urody pacunelki, wzięły go w czułš opiekę i poprzysięgły tak sławnego kawalera do pierwotnego zdrowia doprowadzić, szlachta zaœ, kto żyw był, zajęła się pogrzebem dawnego swego wodza, pana Herakliusza Billewicza. Po pogrzebie otwarto testament nieboszczyka, z którego pokazało się, iż stary pułkownik dziedziczkš całej fortuny,z wyjštkiem wsi Lubicza, uczynił wnuczkę swš Aleksandrę Billewiczównę, łowczankę upickš, opiekę zaœ nad niš, dopóki by za mšż nie poszła, powierzył całej szlachcie laudańskiej. "...Którzy, jako mnie życzliwymi byli (głosiłtestament) i miłoœciš za miłoœć płacili, niechże i sierocie tak będš, a w tych czasiech zepsucia i przewrotnoœci, gdy przed swawolš i złoœciš ludzkš nikt bezpieczen ani próżen bojaŸni być nie może - niechaj sieroty przez pamięć mojš od przygody strzegš. Baczyć także majš, aby fortuny w bezpiecznoœci zażywała z wyjštkiem wsi Lubicza, którš panu Kmicicowi, młodemu choršżemu orszańskiemu, dawam, darowuję i zapisuję, aby w tym przeszkodyjakiej nie miał. Kto by zaœ się tej przychylnoœci mojej dla W-nego Andrzeja Kmicica dziwował albo w tym krzywdę wnuczki mojej urodzonej Aleksandry upatrywał, wiedzieć ma i powinien, iżem odojca urodzonego Jędrzeja Kmicica jeszcze zmłodych lat, aż do dnia œmierci, przyjaŸni izgoła braterskiego afektu doznawał. Z którym wojny odprawowałem i życie mi po wielekroć ratował, a gdy złoœć i invidia panów Sicińskich wydrzeć mi fortunę chciały - i do niej mi dopomógł. Tedy ja, Herakliusz Billewicz, podkomorzy upicki, a razem grzesznik niegodny, przed srogim sšdem bożym dziœ stojšcy, przed czterema laty (żyw jeszcze i nogami po nizinie ziemskiej chodzšc) do pana Kmicica ojca, miecznika orszańskiego, się udałem, aby wdzięcznoœć i przyjaŸń statecznš œlubować.Tamże za wspólnš zgodš postanowiliœmy obyczajem dawnym szlacheckim i chrzeœcijań skim, że dzieci nasze, a mianowicie syn jego Andrzej z wnuczkš mojš Aleksandrš, łowczankš, stadło uczynić majš, aby z nich potomstwo na chwałę bożš i pożytek Rzeczypospolitej wyrosło. Czego sobie najmocniej życzę i wnuczkę mojš Aleksandrę do posłuszeństwa tu wypisanej woli obowišzuję, chybaby pan choršży orszański (czego Bóg nie daj) szpetnymi uczynkami sławę swš splamił i bezecnym był ogłoszony. A jeœliby substancję swš rodzinnš utracił, co przy tamtej œcianie wedle Orszy łacnie zdarzyć się może, tedy go ma pod błogosławieństwem za męża mieć, choćby też i od Lubicza odpadł, nic na to nie zważać. Wszelako, jeœliby za szczególnš łaskš Boga wnuczka moja chciała na chwałę Jego panieństwo swe ofiarować i zakonny habit przywdziać, tedy woln ojej to uczynić, albowiem chwała boża przed ludzkš iœć powinna..." W taki to sposób rozporzšdził fortunš i wnuczkš pan Herakliusz Billewicz, czemu nikt się bardzo nie dziwił. Panna Aleksandraz dawna wiedziała, co jš czeka, i szlachta z dawna o przyjaŸni między Billewiczem a Kmicicami słyszała - zresztš umysły w czasach klęski czym innym były zajęte, także wkrótce i mówić o testamencie przestano. Mówiono tylko o Kmicicach nieustannie we dworze w Wodoktach, a raczej o panu Andrzeju, bo stary miecznik nie żył już także. Młodszy pod Szkłowem z własnš choršgiewkš i orszańskimi wolentarzami stawał. PóŸniej zniknšł z oczu, ale nie przypuszczano, żeby zginšł, gdyż œmierć tak znacznego kawalera pewnie by nie uszła niepostrzeżenie. Familianci to bowiembyli w Orszańskiem Kmicice i panowie znacznych fortun, ale tamte strony płomień wojny zniszczył. Powiaty i ziemie całe zmieniały się w głuche pola, kruszyłysię fortuny, ginęli ludzie. Po złamaniu Radziwiłła nikt już silniejszego oporu nie dawał. Gosiewski, hetman polny, sił nie miał; koronni hetmanowie wraz z wojskamina Ukrainie ostatkiem wojsk walczyli i wspomóc go nie mogli, również jak i Rzeczpospolita, przez wojny kozackie wyczerpana. Fala zalewała kraj coraz dalej, gdzieniegdzie tylko o warowne mury się odbijajšc, ale i mury padały jedne za drugimi, jak upadł Smoleńsk. Województwo smoleńskie, w którym leżały fortuny Kmiciców, uważano za stracone. W powsze chnym zamieszaniu, w powszechnej trwodze rozproszyli się ludzie jak liœcie wichrem rozegnane i nikt nie wiedział, co się z młodym choršżym orszańskim stało. Ale że do starostwa żmudzkiego wojna jeszcze nie doszła; ochłonęła z wolna szlachta laudańska po klęsce szkłowskiej. "Okolice" poczęły się zjeżdżać i naradzać tak o rzeczy publicznej, jak o sprawach prywatnych. Butrymowie, najskorsi do boju,przebškiwali, że trzeba będzie na congressus pospolitego ruszenia do Rosień jechać, a potem do Gosiewskiego, by pomœcić szkłowskš przegranš; Domaszewicze Myœliwi poczęli się zapuszczać lasami, Puszczš Rogowskš, aż pod zastępy nieprzyjacielskie, wieœci z powrotem przywożšc; Goœciewicze Dymni wdymach mięso na przyszłš wyprawę wędzili. W sprawach prywatnych postanowiono bywałych i doœwiadczonych ludzi na odszukanie pana Andrzeja Kmicica posłać. Składali owe rady starsi laudańscy pod przewodem Pakosza Gasztowta i Kasjana Butryma, dwóch patriarchów okolicznych - wszystka zaœ szlachta, której ufnoœć, jakšw niej położył zmarły pan Billewicz, wielcepochlebiła, poprzysięgła sobie wiernie staćprzy literze testamentu i pannę Aleksandrę prawie rodzicielskš opiekš otoczyć. Toteż gdy czasu wojny, nawet w stronach, do których wojna nie doszła, zrywały się niesnaski i zawichrzenia, na brzegach Laudywszystko pozostało spokojnie. Żadnych dyferencji nie podniesiono, nie było żadnego worywania się w granice majętnoœci młodej dziedziczki; nie poprzesypywano kopców, nie wycięto cechowanych sosen na rubieżach lasów, niezajechano pastwisk. Owszem, wspomagano zasobnš samš przez się dziedziczkę, czym która "okolica" mogła. Więc Stakjanowie nadrzeczni dosyłali ryby solonej, z Wołmontowicz od mrukliwych Butrymów przychodziły zboża, siano od Gasztowtów, zwierzyna od Domaszewiczów Myœliwych, smoła i dziegieć od Goœciewiczów Dymnych. O pannie Aleksandrze nikt ina czej w zaœciankach niemówił, jak "nasza panna", a piękne pacunelki wyglšdały pana Kmicica bogdaj tak samo niecierpliwie jak i ona. Tymczasem przyszły wici zwołujšce szlachtę - więc poczęto ruszać się na Laudzie. Kto z pacholęcia wyrósł na męża, kogo nie pochylił wiek, ten na koń siadać musiał. Jan Kazimierz przybył do Grodna i tam miejsce jeneralnego zbioru naznaczył. Tam też cišgnięto. Ruszyli w milczeniu pierwsi Butrymowie, za nimi inni, a Gasztowtowie na ostatku, jak zawsze czynili, bo im od pacunelek żal było odjeżdżać. Szlachta z innych stron kraju w małej tylko stawiła się liczbie i kraj pozostał bez obrony, ale Lauda pobożna stanęła w całoœci. Pan Wołodyjowski nie ruszył, bo nie mógł jeszcze rękš władać, więc właœnie jakoby wojski między pacunelkami pozostał. Opustoszały "okolice" i jeno starcy z białogłowami zasiadali wieczorem przy ogniskach. Cicho byłow Poniewieżu i Upicie -czekano wszędy na nowiny. Panna Aleksandra również zamknęła się w Wodoktach, nikogo prócz sług i swych opiekunów laudańskich nie widujšc. Rozdział 1 Przyszedł nowy rok 1655. Styczeń był mroŸny, ale suchy; zima tęga przykryła ŻmudŸ œwiętš grubym na łokieć, białym kożuchem; lasy gięły się i łamały pod obfitš okiœciš, œnieg olœniewał oczy w dzień przy słońcu, a nocš przy księżycu migotały jakoby iskry niknšce po stężałej od mrozu powierzchni; zwierz zbliżał się do mieszkań ludzkich, a ubogie szare ptactwo stukało dziobami do szyb szedziš i œnieżnymi kwiatami okrytych. Pewnego wieczora siedziała panna Aleksandra w izbie czeladnej wraz z dziewczętami dworskimi. Dawny to był zwyczaj Billewiczów, że gdy goœci nie było,to z czeladziš spędzali wieczory œpiewajšc pieœni pobożne i przykładem swym prostactwo budujšc. Tak też czyniła i pannaAleksandra, a to tym łacniej, że między jejdziewkami dworskimi same były prawie szlachcianki, sieroty bardzo ubogie. Te robotę wszelkš, choćby najgrubszš, spełniały i przy paniach służebnymi były, a w zamian za to ćwiczyły się w obyczajnoœci, lepszego doznajšc od prostych dziewek traktowania. Były jednak między nimi i chłopki, mowš głównie się różnišce, bo wiele z nich po polsku nie umiało. Panna Aleksandra wraz z krewnš swš pannšKulwiecównš siedziały w poœrodku, a dziewczęta po bokach na ławach; wszystkiekšdziel przędły. Na potężnym kominie ze zwieszonym okapem paliły się kłody sosnowe i karpy, to przygasajšc, to znów strzelajšc jasnym, wielkim płomieniem lub skrami, w miarę jak stojšcy wedle komina Ź 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ ˆiC ř }x}`X¸ŠjPlcź c ŧ c l*l c Ř7‹4wyrostek przyrzucał drobniejszych brzeŸniaków i łuczywa. Gdy płomień strzelił jaœniej, widać było ciemne drewniane œciany ogromnej izby z nadzwyczaj niskim, belkowanym sufitem. U belek wisiały na niciach różnokolorowe gwiazdki uczynione z opłatków, kręcšce sięw cieple, a zza belek wyglšdały motki lnu, zwieszajšce się na obie strony, jakby tureckie zdobyczne buńczuki. Cały niemal pułap był nimi założony. Po œcianach ciemnych błyszczały jakoby gwiazdy statki cynowe, większe i mniejsze, stojšce lub poopierane na długich półkach dębowych. W głębi, przy drzwiach, kudłaty Żmudzin huczał gwałtownie żarnami mruczšc pod nosem pieœń monotonnš, panna Aleksandra przesuwała w milczeniu paciorki różańca, przšdki przędły, nic jedna do drugiej nie mówišc. Œwiatło płomienia padało na ich młode, rumiane twarze, one zaœ z rękoma wzniesionymi ku kšdzielom, lewš podszczypujšc len miękki, prawš kręcšc wrzeciona, przędły gorliwie jakby na wyœcigi, surowymi spojrzeniami panny Kulwiecówny podniecane. Czasem też spoglšdały na się bystrymi oczkami, a czasem na pannę Aleksandrę, jakby w oczekiwaniu, rychłoli Żmudzinowi mleć zakaże i pieœń pobożnš rozpocznie; ale z robotš nie ustawały i przędły, przędły; wiły się nici, warczały wrzeciona, migotały druty w ręku panny Kulwiecówny, a kudłaty Żmudzin w żarna huczał. Chwilami jednak przerywał robotę, widocznie coœ się w żarnach psuło, bo jednoczeœnie rozlegał się jego gniewny głos: - Padłas! Panna Aleksandra podnosiła głowę, jakby rozbudzona ciszš, która następowała po okrzykach Żmudzina; wówczas płomień oœwiecał jej białš twarz i poważne, błękitne oczy, patrzšce spod brwi czarnych. Była to urodziwa panna o płowych włosach, bladawej cerze i delikatnych rysach. Miała pięknoœć białego kwiatu. Żałobna suknia dodawała jej powagi. Siedzšc przed tym kominem była tak w myœlach pogršżona jak w œnie; zapewne naddolš własnš rozmyœlała, gdyż losy jej byływ zawieszeniu. Testament przeznaczył jš na żonę człowieka, którego nie widziała od lat dziesięciu, a że dobiegała dopiero dwudziestu, więc pozostało jej tylko niejasne wspomnienie dziecinne jakiegoœ burzliwego wyrostka, który za czasu swegopobytu z ojcem w Wodoktach więcej z rusznicš po bagnach latał, niż na niš patrzył. "Gdzie on jest i jaki on jest teraz?" - oto pytania, które cisnęły się na myœl poważnejpannie. Znała go wprawdzie jeszcze z opowiadań nieboszczyka podkomorzego, który na cztery lata przed œmierciš przedsięwzišł był dalekš i trudnš podróż do Orszy. Otóż, wedle tych opowiadań, miał to być "wielkiej fantazji kawaler, choć goršczka okrutny". Po owym układzie o małżeństwo dzieci zawartym między starym Billewiczema Kmicicem ojcem, miał ów kawaler przyjechać zaraz do Wodoktów akomodowaćsię pannie; tymczasem wybuchła wielka wojna i kawaler zamiast do panny pocišgnšłna pola beresteckie. Tam postrzelon, leczyłsię w domu; potem ojca schorzałego i bliskiego œmierci pilnował; potem znów była wojna - i tak zeszły owe cztery lata. Teraz od œmierci starego pułkownika upłynšł już kawał czasu, a o Kmicicu słuch przepadł. Miała tedy o czym rozmyœlać panna Aleksandra, a może tęskniła do nieznanego. W sercu czystym, właœnie dlatego, że jeszcze miłoœci nie zaznało, nosiła wielkš gotowoœć do kochania. Iskry tylko trzeba było, żeby na tym ognisku rozpalił się płomień spokojny, ale jasny, równy, silny ijak znicz litewski nie gasnšcy. Więc niepokój ogarniał jš, czasem luby, a czasem przykry, i dusza jej cišgle zadawała sobie pytania, na które nie było odpowiedzi, a raczej dopiero miała nadejœćz pól dalekich. Więc pierwsze pytanie było: zali on z dobrej woli jš zaœlubi i gotowoœcišna jej gotowoœć do kochania odpowie? W owych czasach układy rodzicielskie o małżeństwo dzieci bywały rzeczš zwykłš, a dzieci, choćby po œmierci rodziców, zwišzane pod błogosławieństwem, dotrzymywały najczęœciej układu. W samym więc zaswataniu jej nie widziała panienka nic nadzwyczajnego, ale że dobra wola nie zawsze z obowišzkiem chodzi w parze, więc i ta troska obcišżyła płowš główkę panny: "Czy on mnie pokocha?" I potem już stado myœli opadło jš, jak stado ptastwa opada drzewa samotnie na rozległych polach stojšce: "Ktoœ ty jest? jakiœ jest? Żyw chodzisz po œwiecie? czy może już gdzie tam poległeœ?... Dalekoœ ty? czy blisko?..." Otwarte serce panny, jak drzwi otwarte na przyjęcie miłego goœcia, mimo woli wołało ku dalekim stronom, ku lasom i polom œnieżnym, nocš przykrytym: "Bywaj, junaku! bo nie masz nic gorszego wœwiecie nad oczekiwanie!" Wtem jakby w odpowiedŸ wołaniu, z zewnštrz, właœnie z owych œnieżnych dalekoœci nocš pokrytych, doszedł głos dzwonka. Panna drgnęła, lecz oprzytomniawszy wnet przypomniała sobie, że to z Pacunelów przysyłano każdego prawie wieczora do apteczki po leki dla młodego pułkownika; myœl tę potwierdziła panna Kulwiecówna mówišc: - To od Gasztowtów po driakiew. Nieregularny głos dzwonka targanego przy dyszlu brzmiał coraz wyraŸniej; na koniec ucichł nagle, widocznie sanki zatrzymały się przed domem. - Obacz, kto przyjechał - rzekła panna Kulwiecówna do obracajšcego żarna Żmudzina. Żmudzin wyszedł z czeladnej, lecz po małej chwili pojawił się z powrotem i bioršc znów za dršg od żaren rzekł z flegmš: - Panas Kmitas. - A słowo stało się ciałem! - wykrzyknęła panna Kulwiecówna. Przšdki zerwały się na równe nogi; kšdziele i wrzeciona pospadały na ziemię. Panna Aleksandra wstała także; serce jej biło jak młotem, na twarz występowały rumieńce, a po nich bladoœć; ale odwróciła się umyœlnie od komina, żeby wzruszenia nie okazać. Wtem we drzwiach pojawiła się wyniosła jakaœ postać w szubie i czapce futrzanej na głowie. Młody mężczyzna postšpił na œrodek izby i poznawszy, że się znajduje wczeladnej, spytał dŸwięcznym głosem, nie zdejmujšc czapki: - Hej! a gdzie to wasza panna? - Jestem - odpowiedziała doœć pewnym głosem Billewiczówna. Usłyszawszy to przybyły zdjšł czapkę, rzucił jš na ziemię i skłoniwszy się rzekł: - Jam jest Andrzej Kmicic. Oczy panny Aleksandry spoczęły błyskawicšna twarzy Kmicica, a potem znów wbiły sięw ziemię; przez ten czas jednak zdołała panienka dojrzeć płowš jak żyto, mocno podgolonš czuprynę, smagłš cerę, siwe oczy bystro przed się patrzšce, ciemny wšs i twarz młodš, orlikowatš, a wesołš i junackš. On się zaœ w bok ujšł lewš rękš, prawš do wšsa podniósł i tak mówił: - Jeszczem w Lubiczu nie był, jeno tu ptakiem œpieszyłem do nóg panny łowczankisię pokłonić. Prosto z obozu mnie tu wiatr przywiał, daj Boże, szczęœliwy. - Waćpan wiedziałeœ o œmierci dziadusia podkomorzego? - spytała panna. - Nie wiedziałem, alem go łzami rzewnymi opłakał, dobrodzieja mojego, gdym się o jego zgonie od owych szaraczków dowiedział, którzy z tych stron do mnie przybyli. Szczery to był przyjaciel, nieledwie brat mego nieboszczyka rodzica. Pewnie waćpannie wiadomo dobrze, że przed czterema laty aż pod Orszę do nas przybył. Wtedy mi to waćpannę obiecał i konterfekt pokazał, do którego po nocach wzdychałem. Byłbym tu wczeœniej przyjechał, ale wojna nie matka: ze œmierciš jedno ludzi swata. Zmieszała nieco panienkę ta œmiała mowa, więc chcšc jš na co innego odwrócić rzekła: - To waćpan jeszcze swojego Lubicza nie widział? - Czas na to będzie. Tu pierwsze służby i droższy legat, który naprzód chciałbym odziedziczyć. Jeno mi się waćpanna tak od komina odwracasz, żem dotšd i w oczy spojrzeć nie mógł. Ot! tak! odwróć się waćpanna, a ja od komina zajdę! - ot - tak! To rzekłszy œmiały żołnierz chwycił nie spodziewajšcš się takiego postępku Oleńkę za ręce i ku ognisku odwrócił, tak niš jak frygš zakręciwszy. Ona zaœ zmieszała się jeszcze bardziej i nakrywszy oczy długimi rzęsami stała tak œwiatłem i własnš pięknoœciš zawstydzona.Kmicic puœcił jš wreszcie i uderzył się po kontuszu. - Jak mi Bóg miły, rarytet! Dam na sto mszy po moim dobrodzieju, że mi cię zapisał. Kiedy œlub? - Jeszcze nieprędko, jeszczem nie waćpana- odrzekła Oleńka. - Ale będziesz, choćbym ten dom miał podpalić! Na Boga! myœlałem, że konterfektpochlebiony, ale to, widzę, malarz wysoko mierzył, a chybił. Sto bizunów takiemu - i piece mu malować, nie one specjały, którymi oczy pasę. Miłoż to taki legat dostać, niech mnie kule bijš! - Dobrze nieboszczyk dziaduœ mi powiadał, żeœ waćpan goršczka. - Tacy u nas wszyscy w Smoleńskiem, nie jak wasi Żmudzini. Raz, dwa! - i musi być, jak chcemy, a nie, to œmierć! Oleńka uœmiechnęła się i rzekła już pewniejszym głosem podnoszšc na kawalera oczy: - Ej! to chyba Tatarzy u was mieszkajš? - Wszystko jedno! a waćpanna mojš jesteœ z woli rodziców i po sercu. - Po sercu, to jeszcze nie wiem. - Niechbyœ nie była, to bym się nożem pchnšł! - Œmiejšcy się to waćpan mówisz... ależ my to jeszcze w czeladnej!... Proszę do komnat.Po długiej drodze pewnie się i wieczerza przygodzi - proszę! Tu Oleńka zwróciła się do panny Kulwiecówny: - Ciotuchna pójdzie z nami? Młody choršży spojrzał bystro: - Ciotuchna? - spytał - jaka ciotuchna? - Moja, panna Kulwiecówna. - A to i moja - odparł zabierajšc się do rškcałowania. - Dla Boga! toż ja mam w choršgwi towarzysza, który się zwie Kulwiec-Hippocentaurus. Czy nie krewniak, proszę? - To z tych samych! - odrzekła dygajšc stara panna. - Dobry chłop, ale wicher jak i ja! - dodał Kmicic. Tymczasem wyrostek ukazał się ze œwiatłem, więc przeszli do sieni, gdzie pan Andrzej szubę z siebie zrzucił, a potem na drugš stronę, do komnat goœcinnych. Zaraz po ich odejœciu przšdki zbiły się w ciasnš gromadkę i nuż jedna przez drugš gadać, a uwagi czynić. Strojny młodzian podobał się im bardzo, więc i nie szczędziły mu słów, wzajemnie się w pochwałach przesadzajšc.- Łuna od niego bije - mówiła jedna. - Kiedywszedł, myœlałam, że królewicz. - A oczy ma jak ryœ, aż nimi kłuje - odrzekła druga. - Takiemu się nie przeciw! - Najgorzej się przeciwiać! - odpowiedziałatrzecia. - Pannš jak wrzecionem okręcił! Ale już to znać, że mu się udała bardzo, bo i komuż by się ona nie udała? - Ale i on nie gorszy, nie bój się! Żeby ci siętaki zdarzył, poszłabyœ i do Orszy, choć topodobno na końcu œwiata. - Szczęœliwa panna! - Bogatym zawsze lepiej na œwiecie. Ej, ej! złotoż to, nie rycerz! - Mówiły pacunelki, że i ten rotmistrz, któren jest w Pacunelach, u starego Pakosza, piękny kawaler. - Nie widziałam ja go, ale gdzie jemu do pana Kmicica! Już takiego chyba na œwiecie nie ma! - Padłas! - zawołał nagle Żmudzin, któremuznów się coœ w żarnach popsuło. - A nie pójdziesz, ty kudłaty, ze swoimi wymysłami! Dajże już spokój, bo się i dosłyszeć nie można!... Tak, tak! trudno lepszego niż pan Kmicic na całym œwiecie znaleŸć! Pewnie i w Kiejdanach takiego nie ma! - Taki to się i przyœni! - Niechby się choć przyœnił... W taki to sposób rozprawiały ze sobš szlachcianki w czeladnej. Tymczasem nakrywano co duchu w izbie stołowej, a w goœcinnej siedziała panna Aleksandra sam na sam z Kmicicem, bo ciotka Kulwiecówna poszła krzštać się wedle wieczerzy. Pan Andrzej nie zdejmował wzroku z Oleńkii oczy iskrzyły mu się coraz bardziej, na koniec rzekł: - Sš ludzie, którym majętnoœć nad wszystkomilsza, inni za zdobyczš na wojnie goniš, inni się w koniach kochajš, ale ja bym waćpanny za żadne skarby nie oddał! Dalibóg, im więcej patrzę, tym większa ochota do żeniaczki, żeby choć i jutro! Już tę brew to chyba waćpanna korkiem przypalonym malujesz? - Słyszałam, że tak płoche czyniš, ale jamnie taka. - A oczy jakoby z nieba! Od konfuzji słów mnie brakuje. - Nie bardzoœ waćpan skonfundowany, gdy tak obcesem na mnie nastajesz, aż mnie i dziwno. - To też obyczaj nasz smoleński: do niewiast czy w ogień œmiało iœć. Musisz, królowo, do tego przywyknšć, bo tak zawsze będzie. - Musisz waćpan odwyknšć, bo nie może takbyć. - Może się i poddam, niech mnie usiekš! Wierz, waćpanna, nie wierz, a rad bym ci nieba przychylić! Dla ciebie, mój królu, gotówem się i obyczajów innych uczyć, bo wiem to do siebie, żem żołnierz prostak i w obozie więcej bywałem niŸli na pokojach dworskich. - Ejże, nic to nie szkodzi, bo i mój dziaduœ żołnierzem był, ale dziękuję za dobrš chęć!- odrzekła Oleńka i oczy jej spojrzały tak słodko na pana Andrzeja, że mu od razu serce jak wosk stopniało i odrzekł: - Waćpanna mnie na nitce będziesz wodzić! - Oj, niepodobny waćpan do takich, których na nitce wodzš! Najtrudniej to z niestatecznymi. Kmicic ukazał białe, jakoby wilcze, zęby w uœmiechu. - Jak to? - rzekł - małoż to ojcowie nałamali na mnie rózeg w konwencie, abym do statku przyszedł i różne piękne maksymy spamiętał, przewodniczki żywota... - A któršżeœ najlepiej spamiętał? - "Kiedy kochasz, padaj do nóg" - ot tak! To rzekłszy pan Kmicic już był na kolanach, panienka zaœ wołała chowajšc nogi pod stołek: - Dla Boga! tego w konwencie nie uczyli! Daj waćpan spokój, bo się rozgniewam... i ciotka zaraz przyjdzie... On zaœ, klęczšc cišgle, podniósł głowę w górę i w oczy jej patrzył. - A niech i cała choršgiew ciotek nadcišgnie, nie zaprę się ochoty! - Wstańże waćpan. - Już wstaję. - Siadaj waćpan. - Już siedzę. - Zdrajca z waćpana, Judasz! - A nieprawda, bo jak całuję, to szczerze!... Chcesz się przekonać? - Ani się waćpan waż! Panna Aleksanara œmiała się jednak, a od niego aż łuna biła młodoœci i wesołoœci. Nozdrza mu latały jak młodemu Ÿrebcowi szlachetnej krwi. - Aj! aj! - mówił - co to za oczki, jakie liczko! Ratujcież mnie, wszyscy œwięci, bo nie usiedzę! - Nie trzeba wszystkich œwiętych wzywać. Siedziałeœ waćpan cztery lata, aniœ tu zajrzał, to siedŸ i teraz! - Ba! znałem jeno konterfekt. Każę tego malarza w smołę, a potem w pierze wsadzić i po rynku w Upicie biczem pędzać. Już powiem wszystko szczerze: chcesz waćpanna, to przebacz! - nie, to szyję utnij! Myœlałem sobie tedy na ów konterfekt poglšdajšc: gładka, gadzina, bo gładka, ale gładkich nie brak na œwiecie - mam czas! Ojciec nieboszczyk napędzał, żeby to jechać, a ja zawsze jedno: Mam czas! żeniaczka nie przepadnie! panny na wojnę nie chodzš i nie ginš. Nie przeciwiłem się ze wszystkim woli ojcowskiej, Bóg mi œwiadek, ale chciałem wpierw wojny zażyć, jakoż na własnej skórze praktykowałem. Teraz dopiero poznaję, żem był głupi, bo mogłem i żeniaty na wojnę iœć, a tu mnie delicje czekały. Chwała Bogu, że całkiem mnie nie usiekli. Pozwól waćpanna ršczki ucałować. - Lepiej nie pozwolę. - Tedy nie będę pytał. U nas w Orszańskiemmówiš: "Proœ, a nie dajš, to sam weŸ!" Tu pan Andrzej przypił się do ršczki panienki i całować jš poczšł, a panienka nie wzbraniała zanadto, żeby nieżyczliwoœcinie okazać. Wtem weszła panna Kulwiecówna i widzšc, co się dzieje, podniosła oczy do góry. Nie zdała jej się ta konfidencja, ale nie œmiałastrofować, natomiast zaprosiła na wieczerzę. Poszli tedy oboje, wzišwszy się pod ręce jakby rodzeństwo, do jadalnej izby, w której stał stół nakryty, a na nim wszelkich potraw obficie, zwłaszcza wędlinwybornych, i omszały gšsiorek wina moc dajšcego. Dobrze było ze sobš młodym, raŸno i wesoło. Panna już była po wieczerzy, więc tylko pan Kmicic zasiadł i jeœć poczšł z tš samš żywoœciš, z jakš przedtem rozmawiał. Oleńka spoglšdała nań z boku, rada, że je ipije, potem zaœ, gdy nasycił pierwszy głód, zaczęła znów wypytywać: - To waćpan nie spod Orszy jedziesz? - Bo ja wiem skšd?!... Dziœ tu bywałem, jutro tam! Takem pod nieprzyjaciela podchodził jako wilk pod owce i co tam można było urwać, tom urywał. - A żeœ się to waćpan ważył takiej potędze oponować, przed którš sam hetman wielki musiał ustšpić? - Żem się ważył? Jam na wszystko gotów, taka już we mnie natura! - Mówił to i nieboszczyk dziaduœ... Szczęœcie, żeœ waćpan nie zginšł. - Ej! nakrywali mnie tam czapkš i rękš jakoptaka w gnieŸdzie, ale co nakryli, tom uskoczył i gdzie indziej ukšsił. Naprzykrzyłem się tak, że jest cena na mojš głowę... Wyborny ten półgęsek! - W imię Ojca i Syna! - zawołała z nieudanym przerażeniem Oleńka spoglšdajšcjednoczeœnie z uwielbieniem na tego młodziana, który razem mówił o cenie na k stojšcy wedle komina Ź 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż P2c ‚ßcaźc,ˆĽ.cc€=Jswš głowę i o półgęsku. - Chybaœ miał waćpan potęgę wielkš do obrony? - Miałem dwieœcie swoich dragoników, bardzo przednich, ale mi się w miesišc wykruszyli. Potem z wolentarzami chodziłem, których zbierałem, gdziem mógł, nie przebredzajšc. Dobrzy pachołkowie do bitwy, ale łotry nad łotrami! Ci, co nie poginęli, prędzej póŸniej pójdš wronom na frykasy... To rzekłszy pan Andrzej znów się rozœmiał, wychylił kielich wina i dodał: - Takich drapichrustów jeszczeœ waćpanna w życiu nie widziała. Niech im kat œwieci! Oficyjerowie - wszystko szlachta z naszychstron, familianci, godni ludzie, ale prawie na każdym jest kondemnatka. Siedzš teraz w Lubiczu, bo co miałem innego z nimi robić? - To waćpan z całš choršgwiš do nas przycišgnšł?... - Tak jest. Nieprzyjaciel zamknšł się w miastach, bo zima okrutna! Moi ludzie też się zdarli jako miotły od cišgłego zamiatania, więc mi ksišżę wojewoda hiberny w Poniewieżu naznaczył. Dalibóg, dobrze to zasłużony odpoczynek! - Jedz waćpan, proszę. - Ja bym dla waćpanny i truciznę zjadł!... Zostawiłem tedy częœć mojej hołoty w Poniewieżu, częœć w Upicie, a godniejszych kompanionów do Lubiczam w goœcinę zaprosił... Ci przyjadš waćpannie czołem bić. - A gdzież waćpana laudańscy ludzie znaleŸli? - Oni mnie znaleŸli, gdym i tak już do Poniewieża na hiberny szedł. Byłbym i bez nich tu przycišgnšł. - Pij no, waćpan... - Ja bym dla waćpanny i truciznę wypił... - Ale o œmierci dziadusia i o testamencie to laudańscy dopiero waćpanu powiedzieli? - A, o œmierci to oni. Panie, œwieć nad duszš mego dobrodzieja! Czy to waćpanna wysłałaœ do mnie tych ludzi? - Tego sobie waćpan nie myœl. 0 żałobie myœlałam i modlitwie, więcej o niczym... - Oni też to samo mówili... Ho! harde jakieœ szaraki!... Chciałem im dać nagrodę za fatygę, to jeszcze się na mnie żachnęli i nuż przymawiać, że to może orszańska szlachta munsztułuki bierze, ale laudańska nie! Bardzo mi szpetnie przymawiali! Co ja słyszšc myœlę sobie tak: nie chcecie pieniędzy, każę wam dać po sto bizunów. Na to panna Aleksandra chwyciła się za głowę. - Jezus Maria! i waćpan to uczynił? Kmicic spojrzał zdziwiony. - Nie przestraszaj się waćpanna... Nie uczyniłem, choć się dusza zawsze we mnie na takich szlachetków przewraca, którzy równymi nam się być mieniš. Alem sobie pomyœlał: okrzyczš mnie niewinnie w okolicy za gwałtownika i jeszcze przed waćpannš obmówiš. - Wielkie to szczęœcie! - rzekła oddychajšc głęboko Oleńka - bo inaczej na oczy bym waćpana widzieć nie mogła. - A to jakim sposobem? - Mała to szlachta, ale starożytna i sławna. Dziaduœ nieboszczyk zawsze się w nich kochał i na wojnę z nimi chodził. Wiek życia razem przesłużyli, a czasu pokoju w dom ich przyjmował. Stara to domu naszego przyjaŸń, którš waćpan szanować musisz. Masz przecie serce i nie popsujesz tej œwiętej zgody, w której żyliœmy dotšd! - To ja o niczym nie wiedziałem! niech mnieusiekš, jeœlim wiedział! A przyznaję, że ta bosa szlachetczyzna jakoœ mi nie idzie do głowy. U nas: kto chłop, to chłop, a szlachta wszystko familianci, którzy po dwóch na jednš kobyłę nie siadajš... Dalibóg, że takim szerepetkom nic do Kmiciców ani do Billewiczów, jak piskorzom nic do szczuk, choć i to, i to ryba. - Dziaduœ powiadał, że substancja nic nie stanowi, jeno krew i poczciwoœć, a to poczciwi ludzie, inaczej by ich dziaduœ opiekunami moimi nie czynił. Pan Andrzej zdumiał się i otworzył szerokooczy. - Ich? opiekunami waćpanny dziaduœ uczynił? wszystkš szlachtę laudańskš?... - Tak jest. Waćpan się nie marszcz, bo nieboszczyka wola œwięta. Dziwno mi to, że wysłańcy tego waćpanu nie powiedzieli? - Byłbym ich... Ale nie może to być! Przecie tu jest kilkanaœcie zaœcianków... wszyscyż to oni nad waćpannš sejmujš? Zali i nade mnš będš sejmikować, czym po ich myœli, czy nie?... Ej! nie żartuj no waćpanna, bo się we mnie krew burzy! - Panie Andrzeju, ja nie żartuję... œwiętš i szczerš prawdę mówię. Nie będš oni sejmikowali nad waćpanem; ale jeœli im ojcem za przykładem dziadusia będziesz, jeœli ich nie odepchniesz, pychy nie okażesz, to nie tylko ich, ale i mnie za serce ujmiesz. Będę razem z nimi waćpanu dziękowała, całe życie... całe życie, panie Andrzeju... Głos jej brzmiał jak proœba pieœciwa, ale on nie rozmarszczał brwi i chmurny był. Gniewem wprawdzie nie wybuchnšł, choć chwilami przelatywały mu jakby błyskawicepo twarzy, ale odrzekł z wyniosłoœciš i dumš: - Tegom się nie spodziewał! Szanuję wolę nieboszczyka i tak myœlę, że pan podkomorzy mógł ten drobiazg szlachecki do czasu mego przybycia opiekunami waćpanny uczynić, ale gdym tu już raz nogšstanšł, nikt inny prócz mnie opiekunem nie będzie. Nie tylko owe szaraki, ale i sami Radziwiłłowie birżańscy nic tu do opieki niemajš! Panna Aleksandra spoważniała i odrzekła po krótkiej chwili milczenia: - le waćpan czynisz, że się dumš unosisz. Kondycje dziada nieboszczyka albo trzeba wszystkie przyjšć, albo wszystkie odrzucić- rady innej nie widzę. Laudańscy nie będš się przykrzyć ani też narzucać, bo to godniludzie i spokojni. Tego waćpan nie przypuszczaj, żeby oni ci ciężcy byli. Gdybytu jakieœ niesnaski powstały, tedyby mogli słowo rzec, ale tak mniemam, że wszystkopójdzie zgodnie i spokojnie, a wtedy taka tobędzie opieka, jakby jej nie było... On pomilczał jeszcze chwilę, potem rękš kiwnšł i rzekł: - Prawdać to, że œlub wszystko zakończy. Nie ma się o co spierać, niech jeno siedzš spokojnie i nie wtršcajš się do mnie, bo dalibóg, nie dam sobie w wšsy dmuchać; zresztš, mniejsza o nich! Przyzwól waćpanna na œlub prędki, to będzie najlepiej! - Nie wypada teraz o tym mówić w czasie żałoby... - Aj! a długo będę musiał czekać? - Sam dziaduœ napisał, żeby nie dłużej jak pół roku. - Wyschnę do tego czasu jak trzaska. Ale się już nie gniewajmy. Jużeœ waćpanna tak zaczęła na mnie surowie spoglšdać jak na winowajcę. Bogdajże cię, mój królu złoty! Com ja winien, kiedy natura we mnie taka: gdy mnie gniew na kogo uchwyci, to bym gorozdarł, a gdy przejdzie, to bym zszył! - Strach z takim żyć - odrzekła już weselejOleńka. - No! zdrowie waćpanny! Dobre to wino, a umnie szabla i wino to grunt. Jaki tam strachze mnš żyć! Waćpanna to mnie usidlisz swoimi oczami i w niewolnika obrócisz, mnie, którym nikogo nad sobš znosić nie chciał. Ot, i teraz! wolałem z choršgiewkš na własnš rękę chodzić niż panom hetmanom się kłaniać... Mój królu złoty! jeœlić się co we mnie nie spodoba, to i przebacz, bom się manier pod harmatami uczył, nie we fraucymerach - w zgiełku żołnierskim, nie przy lutni. U nas tam niespokojna strona, szabli z ręki nie popuœć. Toteż, choć tam i kondemnatka jakana kim cięży, choć go i wyrokami œcigajš - nic to! Ludzie go szanujš, byle fantazję miał kawalerskš. Exemplum: moi kompanionowie, którzy gdzie indziej dawno by w wieżach siedzieli... swojš drogš godni kawalerowie! Nawet białogłowy u nas w butach i przy szabli chodzš i partiom hetmaniš, jako pani Kokosińska, stryjna mego porucznika, czyniła; która teraz kawalerskš œmierciš poległa, a synowiec pod mojš komendš za niš się mœcił, choć jej za życia nie kochał. Gdzi e nam dwornoœci się uczyć, choćby największym familiantom? Ale to rozumiemy: wojna - to stawać, sejmik - to gardłować, a mało języka - to dalejże szablš! Ot, co jest! takiego mnie nieboszczyk podkomorzy poznał i takiego dla waćpanny wybrał! - Jam zawsze za wolš dziadusia szła chętnie - odparła spuszczajšc oczy panienka. - A dajże jeszcze ršczyny ucałować, moja słodka dziewczyno! Dalibóg, okrutnieœ mi doserca przypadła. Tak mnie sentyment rozebrał, że nie wiem, jak do owego Lubicza trafię, któregom jeszcze nie widział. - Dam waćpanu przewodnika. - Ej, obejdzie się. Już ja przywykłem tłuc się po nocach. Mam pachołka z Poniewieża, który powinien drogę znać. A tam mnie Kokosiński z kompanami czeka... wielcy to familianci u nas Kokosińscy, którzy się Pypkš pieczętujš... Tego niewinnie bezecnymogłoszono za to, że panu Orpiszewskiemu dom spalił i dziewkę porwał, a ludzi wycišł... Godny towarzysz!... Dajże jeszcze ršczyny. Czas, widzę, jechać! Wtem północ poczęła bić z wolna na wielkim gdańskim zegarze w jadalnej izbie stojšcym. - Dla Boga! czas! czas! - zawołał Kmicic. - Nic tu już nie wskóram! Miłujeszże mnie choć na obwinięcie palca? - Kiedy indziej odpowiem. Przecie będziesz mnie waćpan odwiedzał? - Co dzień! chybaby się ziemia pode mnš rozpadła. Niech mnie usiekš!... To rzekłszy Kmicic wstał i wyszli oboje do sieni. Sanki czekały już przed gankiem, więc ubrał się w szubę i żegnać jš poczšł proszšc, by do komnat wróciła, bo z gankuzimno leci. - Dobranoc, królowo miła - mówił - œpij smaczno, bo ja to chyba oka nie zmrużę o twojej gładkoœci rozmyœlajšc! - Byleœ waćpan czego szpetnego nie upatrzył. Ale lepiej dam waćpanu człowiekaz kagankiem, bo to i wilków pod Wołmontowiczami nie brak. - A cóż to ja koza, żebym się wilków miał bać? Wilk żołnierzowi przyjaciel, bo częstosię z jego ręki pożywi. Wzięło się też i bandolecik do sanek. Dobranoc najmilsza, dobranoc! - Z Bogiem! To rzekłszy Oleńka cofnęła się, a pan Kmicic ruszył ku gankowi. Ale po drodze, wszparze uchylonych drzwi do czeladnej, dojrzał kilka par oczu dziewczšt, które spać się nie pokładły, aby go ujrzeć raz jeszcze. Tym posłał pan Jędrzej żołnierskim obyczajem całusa od ust rękš iwyszedł. Po chwili zabrzęczał dzwonek i jšł brzęczeć zrazu głoœno, potem coraz bardziej mdlejšcym dŸwiękiem, coraz słabiej, wreszcie ustał. Cicho się zrobiło w Wodoktach, aż ta cisza zdziwiła pannę Aleksandrę; w uszach jej jeszcze brzmiały słowa pana Andrzeja, słyszała jeszcze jego œmiech szczery, wesoły, w oczach stała bujna postać młodzieńca, a teraz, po tej burzy słów, œmiechu i wesołoœci, takie dziwne nastało milczenie. Panienka nadstawiła uszu, czy nie dosłyszy jeszcze choć tego dzwonka odsanek. Ale nie! Już on tam dzwonił gdzieœ wlasach, pod Wołmontowiczami. Więc mocna tęsknota ogarnęła dziewczynę - i nigdy nie czuła się tak samotnš na œwiecie. Z wolna wzišwszy œwiecę, przeszła do izbysypialnej i klękła do pacierzy. Zaczynała je z pięć razy; nim wszystkie z należytš powagš odmówiła. Ale potem jej myœli jakby na skrzydłach pognały do tych sanek i do tej postaci w nich siedzšcej... Bór z jednej strony, bór z drugiej, w œrodku szeroka droga, a on sobie jedzie... pan Andrzej! Tu Oleńce wydało się, że widzijak na jawie płowš czuprynę, siwe oczy i œmiejšce się usta, w których błyszczały białe jak u młodego psiaka zęby. Trudno bowiem miała przed sobš zapierać poważnapanna, że jej się okrutnie podobał ów rozhukany kawaler. Zaniepokoił jš trochę, trochę przestraszył, ale jakże pocišgnšł zarazem właœnie tš fantazjš, tš wesołš swobodš i szczeroœciš. Aż się wstydziła, żejej się podobał nawet ze swojej pychy, kiedy to na wzmiankę o opiekunach głowę jakby turecki dzianet podniósł i mówił: "Sami nawet Radziwiłłowie birżańscy nic tudo opieki nie majš..." - To nie niewieœciuch, to mšż prawdziwy! - mówiła sobie panna. - Żołnierz jest, jakich dziaduœ najwięcej miłował... Bo i warto! Tak rozmyœlała panienka - i to jš ogarniałabłogoœć niczym nie zmšcona, to niepokój, ale i ten niepokój był jakiœ luby. Potem zaczęła się rozbierać, gdy drzwi skrzypnęły i weszła ciotka Kulwiecówna zeœwiecš w ręku. - Strasznieœcie długo siedzieli! - rzekła. - Nie chciałam młodym przeszkadzać, żebyœcie się sami pierwszym razem nagadali. Grzeczny wydaje się kawaler. A tobie jak się udał? Panna Aleksandra zrazu nic nie odpowiedziała, jeno bosymi już nóżkami przybiegła do ciotki, zarzuciła jej ręce na szyję, a złożywszy swš jasnš głowę na jejpiersiach rzekła pieszczotliwym głosem: - Ciotuchna, aj, ciotuchna! - Oho! - mruknęła stara panna podnoszšc wgórę oczy i œwiecę. Rozdział 2 We dworze w Lubiczu, gdy przedeń pan Andrzej zajechał, okna gorzały i gwar dochodził aż na podwórze. CzeladŸ usłyszawszy dzwonek wypadła przed sień,by pana witać, bo wiedziano od kompanionów, że przyjedzie. Witano go zatem pokornie, całujšc po rękach i podejmujšc pod nogi. Stary włodarz Znikis stał w sieni z chlebem i solš i bił pokłony czołem; wszyscy poglšdali z niepokojem i ciekawoœciš, jak też przyszły pan wyglšda.On zaœ kieskę z talarami na tacę rzucił i o towarzyszów pytał, zdziwiony, że żaden naprzeciw jego gospodarskiej moœci nie wyszedł. Ale oni nie mogli wyjœć, bo już ze trzy godziny byli za stołem, zabawiajšc się kielichami, i może nawet nie zauważyli brzęczenia dzwonków za oknem. Gdy jednakwszedł do izby, ze wszystkich piersi wyrwał się gromki okrzyk: "Haeres! haeresprzyjechał!" - i wszyscy kompanionowie zerwawszy się z miejsc poczęli iœć do niegoz kielichami. On zaœ wzišł się pod boki i œmiał się poznawszy, jako sobie już dali rady w jego domu i zdšżyli podpić, nim przyjechał. Œmiał się coraz mocniej, widzšc, że przewracajš zydle po drodze i słaniajš się, i idš z powagš pijackš. Przed innymi szedł olbrzymi pan Jaromir Kokosiński, Pypkš się pieczętujšcy, żołnierz i burda sławny, ze straszliwš bliznš przez czoło, oko i policzek, z jednymwšsem krótszym, drugim dłuższym, porucznik i przyjaciel pana Kmicica, "godny kompanion", skazany na utratę czci i gardła w Smoleńskiem za porwanie panny, zabójstwo i podpalenie. Jego to teraz osłaniała przed karš wojna i protekcja pana Kmicica, który był mu rówieœnikiem, i fortuny ich w Orszańskiem, póki swojej pan Jaromir nie przehulał, leżały o miedzę.Szedł on tedy teraz trzymajšc w obu rękach roztruchanik, uszniak, dębniakiem wypełniony. Za nim szedł pan Ranicki, herbu Suche Komnaty, rodem z województwa mœcisławskiego, z którego był banitem za zabójstwo dwóch szlachty posesjonatów. Jednego w pojedynku usiekł,drugiego bez boju z rusznicy zastrzelił. Mienia nie posiadał, choć znaczne ziemie poojcach odziedziczył. Wojna go także przed katem chroniła. Zawadiaka to był, w ręcznym spotkaniu niezrównany. Trzeci z kolei szedł Rekuć-Leliwa, na którym krew nie ciężyła, chyba nieprzyjacielska. Fortunę on za to w koœci przegrał i przepił - od trzech lat przy panu Kmicicu się wieszał. Z nim szedł czwarty, pan Uhlik, także Smoleńszczanin, za rozpędzenie trybunału bezecnym ogłoszony i na gardło skazany. Pan Kmicic go ochraniał, gdyż na czekaniku pięknie grywał. Był prócz nich i pan Kulwiec-Hippocentaurus, wzrostem Kokosińskiemu równy, siłš jeszcze go przewyższajšcy - i Zend, kawalkator, któryzwierza i wszelkie ptactwo udawać umiał, człowiek niepewnego pochodzenia, choć się szlachcicem kurlandzkim powiadał; będšc bez fortuny, konie Kmicicowe ujeżdżał, za co lafę pobierał. Ci tedy otoczyli œmiejšcego się pana Andrzeja; Kokosiński podniósł uszniak do góry i zaintonował: Wypijże z nami, gospodarzu miły! gospodarzu miły! Byœ pić mógł z nami aże do mogiły, aże do mogiły! Inni powtórzyli chórem, po czym pan Kokosiński wręczył Kmicicowi uszniak, a jemu samemu podał zaraz inny pucharek pan Zend. Kmicic podniósł w górę roztruchan i zakrzyknšł: - Zdrowie mojej dziewczyny! - Vivat! Vivat! - krzyknęły wszystkie głosy,aż szyby poczęły drżeć w ołowianych oprawach. - Vivat! Przejdzie żałoba, będzie weselisko! Pytania poczęły się sypać: - A jakoż wyglšda? Hej! Jędruœ! bardzo gładka? Czy taka, jak sobie imaginowałeœ? Jestli druga taka w Orszańskiem? - W Orszańskiem? - zawołał Kmicic. - Kominy przy niej naszymi orszańskimi pannami zatykać!... Do stu piorunów! nie masz takiej drugiej na œwiecie! - Tegoœmy dla cię chcieli! - odpowiedział pan Ranicki. - Ano, kiedy wesele? - Jak się żałoba skończy. - Furda żałoba! Dzieci się czarne nie rodzš,jeno białe! - Jak będzie wesele, to nie będzie żałoby. Ostro, Jędrusiu! - Ostro, Jędrusiu! - poczęli wołać wszyscy razem. - Już tam choršżętom orszańskim tęskno z nieba na ziemię! - krzyknšł Kokosiński. - Nie daj czekać niebożętom! - Moœci panowie! - rzucił cienkim głosem Rekuć-Leliwa - popijem się na weselu jak nieboskie stworzenia! - Moi mili barankowie - odpowiedział Kmicic- pofolgujcie mi albo lepiej mówišc: idŸcie ówił o cenie na k stojšcy wedle komina Ź 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żP’ c⠟ cÁBÜc€+cť9ł(do stu diabłów, niechże się po moim domu obejrzę! - Na nic to! - odparł Uhlik. - Jutro oględziny, a teraz pospołu do stołu; jeszcze tam parę gšsiorków z pełnymi brzuchami stoi. - My tu już za ciebie oględziny odprawili. Złote jabłko ten Lubicz! - rzekł Ranicki. - Stajnia dobra! - wykrzyknšł Zend. - Jest dwa bachmaty, dwa husarskie przednie, para żmudzinów i para kałmuków, i wszystkiego po parze jak oczu w głowie. Stadninę jutro obejrzym. Tu Zend zarżał jak koń, a oni się dziwili, że tak doskonale udaje, i œmieli się. - Takież tu porzšdki? - spytał uradowany Kmicic. - I piwniczka jako się patrzy - zapiszczał Rekuć - ankary smoliste i gšsiory spleœniałejakoby choršgwie w ordynku stojš. - To chwała Bogu! siadajmy do stołu! - Do stołu ! do stołu ! Ale zaledwie siedli i ponalewali kielichy, gdy Ranicki znów zerwał się. - Zdrowie podkomorzego Billewicza! - Głupi! - odparł Kmicic. - Jakże to? Nieboszczyka zdrowie pijesz? - Głupi! - powtórzyli inni. - Zdrowie gospodarskie! - Wasze zdrowie!... - By nam się w tych komnatach dobrze działo! Kmicic rzucił mimo woli okiem po izbie jadalnej i ujrzał na poczerniałej ze staroœci modrzewiowej œcianie rzšd oczu surowych w siebie utkwionych. Oczy te patrzyły ze starych portretów billewiczowskich wiszšcych nisko, na dwa łokcie od ziemi, bo i œciana była niska. Nadobrazami długim, jednostajnym szeregiem wisiały czaszki żubrze, jelenie, łosie, w koronach z rogów, niektóre już sczerniałe,widocznie bardzo stare, inne połyskujšce białoœciš. Wszystkie cztery œciany były nimi ubrane. - Łowy tu muszš być przednie, bo widzę i zwierza dostatek! - rzekł Kmicic. - Jutro zaraz pojedziem albo pojutrze. Trzeba i okolicę poznać - odparł Kokosiński.- Szczęœliwyœ ty, Jędrusiu, że masz gdzie głowę przytulić! - Nie tak jak my! - jęknšł Ranicki. - Wypijmy na pocieszenie! - rzekł Rekuć. - Nie! nie na pocieszenie! - odpowiedział Kulwiec-Hippocentaurus - ale jeszcze raz zazdrowie Jędrusia, naszego rotmistrza kochanego! On to, moi moœci panowie, przytulił nas tu w swoim Lubiczu, nas, biednych exulów, bez dachu nad głowš. - Słusznie mówi! - zawołało kilka głosów. -Nie taki głupi Kulwiec, jak się wydaje. - Ciężka nasza dola! - piszczał Rekuć. - W tobie cała nadzieja, że nas za wrota, sierot biednych, nie wygonisz. - Dajcie spokój! - mówił Kmicic - co moje, to i wasze! Na to powstali wszyscy ze swych miejsc i poczęli go w ramiona brać. Łzy rozczulenia płynęły po tych twarzach srogich i pijackich. - W tobie cała nadzieja, Jędrusiu! - wołał Kokosiński - choć na grochowinach pozwól się przespać, nie wyganiaj! - Dajcie spokój! - powtarzał Kmicic. - Nie wyganiaj! i tak nas wygnali, nas, szlachtę i familiantów! - wołał żałoœnie Uhlik. - Do stu kaduków! Któż was wygania? jedzcie, pijcie, œpijcie, czego, u diabła, chcecie? - Nie przecz, Jędrusiu - mówił Ranicki, na którego twarz wystšpiły cętki jak na skórze rysia - nie przecz, Jędrusiu, przepadliœmy z kretesem.. Tu się zacišł, przyłożył palec do czoła, jakby głowę wysilał, i nagle rzekł spojrzawszy baranimi oczyma na obecnych: - Chyba, że się fortuna odmieni! A wszyscy zawrzaœli zaraz chórem: - Co się nie ma odmienić! - Jeszcze za swoje zapłacimy. - I do fortun dojdziem. - I do godnoœci! - Bóg niewinnym błogosławi. Dobra nasza, moœci panowie! - Zdrowie wasze! - zawołał Kmicic. - Œwięte twoje słowa, Jędrusiu! - odparł Kokosiński nadstawiajšc mu swe pucołowate policzki. - Bogdaj nam się lepiej działo! Zdrowia zaczęły kršżyć, czupryny dymić. Gadali wszyscy jeden przez drugiego, a każdy siebie tylko słuchał, z wyjštkiem pana Rekucia, bo ten głowę spuœcił na piersi i drzemał. Po chwili Kokosiński jšł œpiewać: "Len mędliła na mędlicy!" - co widzšc pan Uhlik dobył z zanadrza czekanika i nuż wtórować, a pan Ranicki, wielki fechmistrz, fechtował się gołš rękšz niewidzialnym przeciwnikiem, powtarzajšcpółgłosem: - Ty tak, ja tak! ty tniesz, ja mach! raz! dwa! trzy! - szach! Olbrzymi Kulwiec-Hippocentaurus wytrzeszczał oczy i przypatrywał się pilnie czas jakiœ Ranickiemu, na koniec kiwnšł rękš i rzekł: - Kiep z ciebie! Machaj zdrów, a tak i Kmicicowi na szable nie dotrzymasz. - Bo jemu nikt nie dotrzyma; ale ty się spróbuj! - I ze mnš na pistolety nie wygrasz. - O dukat strzał! - O dukat! A gdzie i do czego? Ranicki powlókł wzrokiem naokoło, na koniec wykrzyknšł ukazujšc na czaszki : - Między rogi! o dukat! - O co? - spytał Kmicic. - Między rogi! o dwa dukaty! o trzy! Dawajcie pistolety! - Zgoda! - krzyknšł pan Andrzej. - Niech idzie o trzy. Zend! Po pistolety! Poczęli krzyczeć wszyscy coraz głoœniej i targować się ze sobš; tymczasem Zend wyszedł do sieni i po małej chwili wrócił zpistoletami, workiem kul i rogiem z prochem. Ranicki chwycił za pistolet. - Nabity? - spytał. - Nabity! - O trzy! cztery! pięć dukatów! - wrzeszczał pijany Kmicic. - Cicho ! Chybisz, chybisz ! - Utrafię, patrzcie!... at! do tej czaszki, między rogi... raz, dwa!... Wszyscy zwrócili uwagę na potężnš czaszkęłosiš wiszšcš wprost Ranickiego; on zaœ wycišgnšł rękę. Pistolet chwiał mu się w dłoni. - Trzy! - wykrzyknšł Kmicic. Strzał huknšł, izba napełniła się dymem prochowym. - Chybił, chybił! ot, gdzie dziura! - wołał Kmicic ukazujšc rękš na ciemnš œcianę, z której kula odłupała wiór jaœniejszy. - Do dwóch razy sztuka! - Nie!... dawaj mnie! - wołał Kulwiec. W tej chwili wpadła na odgłos strzału przerażona czeladŸ. - Precz! precz! - krzyknšł Kmicic. - Raz! dwa! trzy!.. Znów huknšł strzał, tym razem drzazgi posypały się z koœci. - A dajcie i nam pistolety! - zakrzyknęli wszyscy naraz.I zerwawszy się poczęli grzmocić pięœciami po karkach pachołków, chcšc ich do poœpiechu zachęcić. Nim upłynšł kwadrans, cała izba grzmiała wystrzałami. Dym przesłonił œwiatło œwieci postacie strzelajšcych. Hukom wystrzałówtowarzyszył głos Zenda, który krakał jak kruk, kwilił jak sokół, wył jak wilk, ryczał jak tur. Co chwila przerywał mu œwist kul; drzazgi leciały z czaszek, wióry ze œcian i z ram portretów; w zamieszaniu postrzelano i Billewiczów, a Ranicki wpadłszy w furię siekł ich szablš. Zdumiona i wylękła czeladŸ stała jakby w obłškaniu, poglšdajšc wytrzeszczonymi oczyma na tę zabawę, która do napadu tatarskiego była podobna. Psy poczęły wyć i szczekać. Cały dom zerwał się na nogi. Na podwórzu zebrały się kupki ludzi. Dziewki dworskie biegły pod okna i przykładajšc twarze do szyb, płaszczšc nosy spoglšdały, co się dzieje we œrodku. Dojrzał je na koniec pan Zend; œwistnšł takprzeraŸliwie, że aż w uszach wszystkim zadzwoniło, i krzyknšł: - Moœci panowie! sikorki pad oknami! sikorki! - Sikorki! sikorki! - Dalej w plšsy! - wrzeszczały niesforne głosy. Pijana czereda skoczyła przez sień na ganek. Mróz nie otrzeŸwił głów dymišcych.Dziewczęta krzyczšc wniebogłosy rozbiegłysię po całym podwórzu; oni zaœ gonili je i każdš schwytanš odprowadzali do izby. Po chwili poczęły się plšsy wœród dymu, złamków koœci, wiórów, wokół stołu; na którym porozlewane wino utworzyło całe jeziora. Tak to bawili się w Lubiczu pan Kmicic i jego dzika kompania. Rozdział 3 Przez następne dni kilka codziennie bywał pan Andrzej w Wodoktach i co dzień wracałwięcej rozkochany, i coraz bardziej podziwiał swojš Oleńkę. Przed kompanionami też jš pod niebiosa wychwalał, aż pewnego dnia rzekł im: - Moi mili barankowie, pojedziecie dziœ czołem bić, potem zaœ umówiliœmy się z dziewczynš, że do Mitrunów wszyscy wyruszymy, aby sanny w lasach zażyć i tę trzeciš majętnoœć obaczyć. Ona też nas tampodejmować będzie goœcinnie, a wy się przystojnie zachowajcie, bo na bigos posiekam, któren by jej w czymkolwiek uchybił... Kawalerowie chętnie skoczyli się ubierać i wkrótce cztery pary sani wiozło ochoczš młodzież do Wodoktów. Pan Kmicic siedział w pierwszych, bardzo ozdobnych, kształt niedŸwiedzia srebrzystego majšcych. Cišgnęło je trzy kałmuki zdobyczne w pstrš uprzęż przybrane, we wstšżki i piórapawie, wedle mody w Smoleńskiem, którš od dalszych sšsiadów Smoleńszczanie przejęli. Powoził pachołek siedzšcy w szyi niedŸwiedziej. Pan Andrzej, przybrany w zielonš aksamitnš bekieszę spinanš na złotepętlice a podbitš sobolami i w soboli kołpaczek z czaplim wichrem, wesół był, ochoczy i tak mówił do siedzšcego obok pana Kokosińskiego: - Słuchaj, Kokoszko! Podswawoliliœmy pono przez te wieczory nad miarę, a zwłaszcza pierwszego, gdy się to czaszkom i portretom dostało. Ba, dziewczęta były jeszcze gorsze. Zawsze diabeł Zenda podnieci, a potem na kim się skrupi? - na mnie! Boję się, żeby ludzie nie rozgadali, botu chodzi o mojš reputację. - Powieœże się na twojej reputacji, bo na nic innego niezdatna, tak jak i nasze. - A kto temu winien, jeœli nie wy? Pamiętaj,Kokoszko, że to i w Orszańskiem mieli mnieprzez was za niespokojnego ducha, i języki na mnie ostrzyli jako noże na osełce. - A kto pana Tumgrata na mrozie przy koniuprowadził? Kto owego koroniarza usiekł, któren się pytał, czy w Orszańskiem już nadwóch nogach chodzš, czyli jeszcze na czterech? Kto panów Wyzińskich, ojca i syna, poszczerbił? Kto sejmik ostatni rozpędził? - Sejmik rozpędziłem w Orszańskiem, nie gdzie indziej, to domowa rzecz. Pan Tumgrat odpuœcił mi umierajšc, a co doreszty, to nie wymawiaj, gdyż pojedynek najniewinniejszemu się zdarzy. - Jam ci też wszystkich nie wymienił, o inkwizycjach wojskowych także nie wspomniałem, których dwie cię w obozie czeka. - Nie mnie, ale was, bom ja tyle jeno winien, żem wam obywatelów rabować dozwolił. Ale mniejsza z tym. Stulże pysk, Kokoszko, i nie powiadaj o niczym słowa Oleńce, ani o pojedynkach, ani zwłaszcza oowym strzelaniu do portretów i o dziewczętach. Gdyby się wydało, na was winę złożę. Czeladzi już wspomniałem i dziewkom, że niechby które słowem wspomniało, każę pasy drzeć. - Każ się podkuć, Jędrusiu, kiedy się tak dziewczyny boisz. Inny ty byłeœ w Orszańskiem. Widzę to już, widzę, że będziesz na pasku chodził, a to na nic! Któryœ filozof starożytny powiada: "Jak niety Kachnę, to Kachna ciebie!" Dałeœ się już we wszystkim usidlić. - Głupiœ, Kokoszko! A co do Oleńki, będzieszi ty z nogi na nogę przestępował, jak jš zobaczysz, bo białogłowy z tak grzecznym umysłem drugiej nie znaleŸć. Co dobre; to ona wraz pochwali, a co złe, tego zganić nie omieszka, bo wedle cnoty sšdzi i w niej ma gotowš miarę. Tak jš już nieboszczyk podkomorzy wychował. Zechcesz przed niš fantazję kawalerskš okazać i pochwalisz się, żeœ prawo zdeptał, to ci potem jeszcze wstyd : bo zaraz rzeknie, że zacnyobywatel tego czynić nie powinien, gdyż to jest przeciw ojczyŸnie... Tak ona rzeknie, atobie jakby kto w pysk dał i aż ci dziwno, żeœ wprzódy sam tego nie rozumiał... Tfu! wstyd! Warcholiliœmysię okrutnie, a teraz trzeba przed cnotš i niewinnoœciš oczami œwiecić... Najgorsze były te dziewczęta!... - Wcale nie były najgorsze. Słyszałem, że tu po zaœciankach szlachcianki jako krew z mlekiem i podobno zgoła nieoporne. - Kto ci to powiadał? - spytał żywo Kmicic. - Kto powiadał? Kto, jeœli nie Zend! Wczorajdzianeta dereszowatego probujšc pojechał do Wołmontowicz; przejechał jeno drogš, ale widział siła sikorek, bo z nieszporów wracały. "Myœlałem - powiada - że z konia zlecę, tak chędogie i gładkie." A co na którš spojrzał, to mu zaraz wszystkie zęby pokazała. I nie dziw! Co tęższe chłopymiędzy szlachtš to do Rosień poszli, a sikorkom przykrzy się samym. Kmicic tršcił kułakiem w bok towarzysza: - Pojedziemy, Kokoszko, kiedy wieczorem, niby zbłšdziwszy - co? - A twoja reputacja? - 0, do diabła! Stulże gębę! JedŸcie sami, kiedy tak; albo lepiej zaniechajcie i wy! Nie obeszłoby się bez hałasów, a z tutejszš szlachtš chcę zgodnie żyć, bo ich opiekunami Oleńki nieboszczyk podkomorzy wyznaczył. - Mówiłeœ o tym, alem nie chciał wierzyć. Skšd mu taka konfidencja z szarakami? - Bo na wojnę z nimi chadzał, i to słyszałem jeszcze w Orszy, jak mawiał, że cnotliwa krew w tych laudańskich. Ale żeby ci prawdę, Kokoszko, powiedzieć, to i mnie zrazu dziwno było, bo to tak, jakoby ich stróżami nade mnš uczynił. - Musisz się im akomodować i do wiechcióww butach kłaniać. - Wpierw ich powietrze wydusi. Cicho bšdŸ, bo mi gniewno! Oni to będš mi się kłaniali i służyli. Choršgiew to gotowa na każde zawołanie. - Już tam kto inny będzie tej choršgwi rotmistrzował. Powiada Zend, że tu jest jakiœ pułkownik między nimi... Zapomniałem przezwiska... Wołodyjowski czy kto? On podSzkłowem im przywodził. Dobrze podobno stawali, ale ich tam i wyczesano! - Słyszałem ja o jakimœ Wołodyjowskim, sławnym żołnierzu... Ale oto Wodokty już widać. - Hej, dobrze tu ludziom na tej Żmudzi, bo wszędy okrutne porzšdki. Stary musiał być zawołany gospodarz... I dwór, widzę, jak się patrzy. Ich tu rzadziej nieprzyjaciel pali, to się i budować mogš. - Myœlę, że o tej swawoli w Lubiczu nie może ona jeszcze wiedzieć - rzekł jakby dosiebie samego Kmicic. Po czym zwrócił się do towarzysza: - Moja Kokoszko, zapowiadam tobie, a ty powtórz jeszcze raz innym, że tu musicie się przystojnie zachować, a niech który sobie w czymkolwiek pofolguje, jak mi Bóg miły, na sieczkę potnę. - No! ależ cię osiodłali! - Osiodłali, nie osiodłali - tobie zasię! - Nie patrz mi na Kasię, bo ci do niej zasię - rzekł flegmatycznie Kokosiński. - Pal z bata! - krzyknšł na woŸnicę Kmicic. Pachołek, stojšcy w szyi srebrzystego niedŸwiedzia, zakręcił batem i wystrzelił bardzo sprawnie, inni woŸnice poszli za jego przykładem i zajechali wœród trzaskania, raŸno, wesoło, jakoby kulig. Wsiadłszy z sanek weszli naprzód do sieni, ogromnej jak spichrz, nie bielonej, a stšd prowadził pan Kmicic do jadalnej izby, przybranej jak w Lubiczu w czaszki pobitych zwierzšt. Tu się zatrzymali poglšdajšc pilnie i ciekawie na drzwi do sšsiedniej komnaty, z której wyjœć miała panna Aleksandra. Tymczasem, majšc widocznie w pamięci ostrzeżenie pana Kmicica, rozmawiali ze sobš tak cicho jak wkoœciele. - Tyœ chłop mowny - szeptał pan Uhlik do Kokosińskiego - ty jš powitasz od nas wszystkich. - Układałem sobie przez drogę - odrzekł pan Kokosiński - ale nie wiem, czyli będzie doœć gładko, bo mi Jędruœ do konceptu przeszkadzał. - Byle z fantazjš! co ma być, niech będzie! Ot, idzie już!... Panna Aleksandra weszła rzeczywiœcie i zatrzymała się trochę u proga, jakby zdziwiona tak licznš kompaniš, a i pan Kmicic stał przez chwilę jak wryty od podziwu nad jej urodš, bo jš dotšd tylko wieczorami widywał, a przy dniu wydawałasię jeszcze piękniejsza. Oczy jej miały barwę chabru, czarna brew nad nimi odbijała od białego czoła jak heban, a płowy włos lœnił się jakby korona na głowie królowej. I patrzyła œmiało, oczu nie spuszczajšc, jako pani w swoim domu goœci przyjmujšca, z jasnš twarzš, odbijajšcš jeszcze jaœniej od czarnej jubki obramowanej gronostajami. Tak poważnej i wyniosłej panny nie widzieli jeszcze ci zabijakowie, przywykli do innego pokroju niewiast, toteż stali szeregiem, jakoby na popisie choršgwi, i szurgajšc nogami kłaniali się także szeregiem, a pan Kmicic sunšł naprzód i ucałowawszy kilkanaœcie razy rękę panienki rzekł: - Otom ci przywiózł, mój klejnocie; komilitonów moich, z którymi ostatniš wojnę odbywałem. - Honor to dla mnie niemały - odrzekła Billewiczówna - przyjmować w domu tak godnych kawalerów, o których cnocie i wybornych obyczajach już od pana choršżego słyszałam. To powiedziawszy uchwyciła się koniuszkami palców za suknię i podnoszšc jš nieco, dygnęła z nadzwyczajnš powagš, a pan Kmicic wargi przygryzł, ale jednoczeœnie aż pokraœniał, że tak jego dziewczyna mówiła œmiało. Godni kawalerowie, szurgajšc wcišż nogami, tršcali jednoczeœnie pana Kokosińskiego. - Hajda ! wystšp! Pan Kokosiński posunšł się krok naprzód, chrzšknšł i tak rozpoczšł: - Jaœnie wielmożna panno podkomorzanko... - Łowczanko - poprawił Kmicic. - Jaœnie wielmożna panno łowczanko, a namwielce miłoœciwa dobrodziejko! - powtórzyłzmieszany pan Jaromir - wybacz waćpanna,jeżelim się w godnoœci pomylił... - Niewinna to omyłka - odrzekła panna edle komina Ź 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żPŻ c˙ Á cŔE B%^c€c3÷ QAleksandra - i nic ona tak wymownemu kawalerowi nie ujmie... - Jaœnie wielmożna panno łowczanko dobrodziejko, a nam wielce miłoœciwa pani!... Nie wiem, co mi w imieniu całego Orszańskiego więcej wysławiać przystoi, czy nadzwyczajnš waćpanny dobrodziejki urodę i cnotę, czy niewypowiedzianš szczęœliwoœć rotmistrza i komilitona naszego, pana Kmicica, bo chociażbym się wzbił pod obłoki, chociażbym samych obłoków dosięgnšł... samych, mówię, obłoków... - A zleŸże już raz z tych obłoków! - zakrzyknšł Kmicic. Na to kawalerowie parsknęli jednym ogromnym œmiechem i nagle, wspomniawszyna przykaz Kmicica, chwycili się rękoma za wšsy. Pan Kokosiński zmieszał się do najwyższego stopnia, zaczerwienił się i rzekł: - Witajcieże sami, poganie, kiedy mnie konfundujecie! Wtem panna Aleksandra ujęła się znowu koniuszkami palców za suknię. - Nie sprostałabym ja waćpanom w wymowie - rzekła - ale to wiem, żem niegodna tych hołdów, które mi w imieniu całego Orszańskiego składacie. I znowu dygnęła z nadzwyczajnš powagš, aorszańskim zabijakom jakoœ nieswojsko było wobec tej dwornej panny. Starali się pokazać jako ludzie grzeczni i nie szło im w ład. Więc poczęli cišgnšć się za wšsy, mruczeć, kłaœć ręce na szable, aż Kmicic rzekł: - Przyjechaliœmy tu niby kuligiem w tej myœli, żeby waćpannę zabrać i do Mitrunówprzez lasy przewieŸć, jako wczoraj była ugoda. Sanna okrutna, a i pogodę Bóg zdarzył mroŸnš. - Jużem ja ciotkę Kulwiecównę do Mitrunówwysłała, żeby nam posiłek przyrzšdziła. Ateraz maluczko waćpanowie poczekacie, jeno się nieco cieplej przyodzieję. To rzekłszy zawróciła się i wyszła, a Kmicic skoczył do towarzyszy. - A co, mili barankowie? nie księżna?... A co, Kokoszko? to mnie, mówiłeœ, osiodłała,a czemu to jako żak przed niš stałeœ?... Gdzieœ takš widział? - Nie trzeba mi było w gębę dmuchać, choćnie neguję, żem się do takiej persony mówić nie spodziewał. - Nieboszczyk podkomorzy - rzekł Kmicic - więcej z niš w Kiejdanach na dworze księcia wojewody albo u państwa Hlebowiczów przesiadywał niż w domu, i tam to tych górnych manier nabrała. A uroda - co?... Pary jeszcze nie umiecie z gęby puœcić! - Pokazaliœmy się jak kpy! - rzekł ze złoœciš Ranicki - ale największy kiep Kokosiński! - O zdrajco! Mnieœ to łokciem pchał - trzeba ci było samemu ze swojš cętkowanšgębš wystšpić! - Zgodš, barankowie, zgodš! - rzekł Kmicic.- Dziwić się wam wolno, ale nie kłócić. - Ja bym za niš w ogień skoczył! - zawołałRekuć. - Zetnij, Jędrusiu, ale tego nie zaprę! Kmicic jednak nie myœlał œcinać, owszem, kontent był, wšsa pokręcał i triumfalnie natowarzyszów poglšdał. Tymczasem weszła panna Aleksandra ubrana już w kuni kołpaczek, pod którym jasna jej twarz wydawała się jeszcze jaœniejszš. Wyszli naganek. - To tymi saniami pojedziem? - pytała panienka ukazujšc na srebrzystego niedŸwiedzia - jeszczem też słuszniejszychsani w życiu nie widziała. - Nie wiem, kto tam nimi przedtem jeŸdził,bo zdobyczne. Teraz my we dwoje będziemyjeŸdzili, i bardzo się nadadzš, gdyż i u mniew herbie panna na niedŸwiedziu się prezentuje. Sš inni Kmicicowie, którzy się Choršgwiami pieczętujš, ale ci idš od Filona Kmity Czarnobylskiego, a ten zaœ znów nie był z tego domu, z którego wielcy Kmitowiesię wywodzili. - A onego niedŸwiadka kiedyżeœ waćpan zdobył? - A teraz, w tej już wojnie. My biedni exules, którzyœmy od fortun odpadli, to jeno mamy, co wojna łupem da. A żem tej pani wiernie służył, więc i nagrodziła. - Dałby Bóg szczęœliwszš, bo ta jednego nagrodzi, a całej ojczyŸnie miłej łzy wyciska. - Bóg to odmieni i hetmani. To mówišc Kmicic otulał panienkę fartuchem od sani, pięknym, z białego sukna i białymi wilkami podszytym; potem sam siadł, krzyknšł na woŸnicę: "Ruszaj!" - i konie zerwały się z miejsca do biegu. Zimne powietrze pędem uderzyło o ich twarze, więc zaniemówili i słychać było tylko œwist zmarzłego œniegu pod płozami, parskanie koni, tętent i krzyk woŸnicy. Wreszcie pan Andrzej pochylił się ku Oleńce: - Dobrze waćpannie? - Dobrze - odrzekła podnoszšc zarękawek iprzytulajšc go do ust, by pęd powietrza zatamować. Sanie gnały jak wicher. Dzień był jasny, mroŸny. Œnieg migotał, jakby kto nań iskry sypał; z białych dachów chat podobnych dokup œnieżnych strzelały wysokimi kolumnami dymy różowe. Stada wron polatywały przed saniami wœród bezlistnychdrzew przydrożnych z krakaniem donoœnym.0 dwie staje za Wodoktami wpadli na szerokš drogę, w ciemny bór, który stał głuchy, sędziwy i cichy, jakby spał pod obfitš okiœciš. Drzewa, migotajšc w oczach,zdawały się uciekać gdzieœ w tył za sanie, a oni lecieli coraz prędzej i prędzej, jak gdyby rumaki skrzydła miały. Od takiej jazdy głowa się zawraca i upojenie ogarnia, więc ogarnęło i pannę Aleksandrę. Przechyliwszy się w tył, zamknęła oczy, całkiem pędowi się oddajšc. Poczuła słodkšniemoc i zdało jej się, że ten bojarzyn orszański porwał jš i pędzi wichrem, a ona, mdlejšca, nie ma siły się oprzeć ani krzyknšć... I lecš, lecš coraz szybciej... Oleńka czuje, że obejmujš jš jakieœ ręce... czuje wreszcie na wargach jakoby pieczęć rozpalonš i palšcš... oczy się jej nie chcš odemknšć, jakoby w œnie. I lecš - lecš! Sennš pannę zbudził dopiero głos pytajšcy: - Miłujeszże mnie? Otworzyła oczy: - Jako duszę własnš ! - A ja na œmierć i żywot! Znowu soboli kołpak Kmicica pochylił się nad kunim Oleńki. Sama teraz nie wiedziała,co jš upaja więcej: pocałunki czy ta jazda zaczarowana? I lecieli dalej, a cišgle borem, borem! Drzewa uciekały w tył całymi pułkami. Œnieg szumiał, konie parskały, a oni byli szczęœliwi. - Chciałbym do końca œwiata tak jechać! - zawołał Kmicic. - Co my czynimy? to grzech! - szepnęła Oleńka. - Jaki tam grzech! Daj jeszcze grzeszyć. - Już nie można. Mitruny już niedaleko. - Daleko czy blisko - wszystko jedno! I Kmicic podniósł się w saniach, wycišgnšł ręce do góry i poczšł krzyczeć, jakoby w pełnej piersi radoœci nie mógł pomieœcić: - Hej - ha! hej - ha! - Hej, a hop! hop! ha! - odezwali się towarzysze z tylnych sani. - Czego waćpanowie tak pokrzykujecie? - pytała panna. - A ot tak! z radoœci! A zakrzyknij no i waćpanna! - Hej - ha! - rozległ się dŸwięczny, cieniutkigłosik. - Mojaż ty królowo! Do nóg ci padnę! - Kompania się będš œmieli. Po upojeniu ogarnęła ich wesołoœć szumna,szalona, jako i jazda była szalona. Kmicic poczšł œpiewać: Patrzy dziewczyna, patrzy ze dworu, Na bujne pola! "Matuœ! rycerze idš od boru, Oj,mojaż dola!" "Córuœ, nie patrzaj - ršczkamioczy Zatknij białymi, Bo ci serduszko z piersi wyskoczy Na wojnę z nimi!" - Kto waćpana wyuczył tak wdzięcznych pieœni? - pytała panna Aleksandra. - Wojna, Oleńko. W obozie my to sobie z tęsknoœci œpiewali. Dalszš rozmowę przerwało gwałtowne wołanie z tylnych sani: - Stój ! stój ! hej tam - stój !Pan Andrzej odwrócił się gniewny i zdziwiony, skšd towarzyszom przyszło do głowy wołać na nich i wstrzymywać, gdy wtem o kilkadziesišt kroków za saniami dojrzał jeŸdŸca zbliżajšcego się co koń wyskoczy. - Na Boga ! to mój wachmistrz Soroka; coœ się musiało tam stać! - rzekł pan Andrzej. Tymczasem wachmistrz zbliżywszy się osadził konia tak, że ten aż przysiadł na zadzie, i poczšł mówić zdyszanym głosem: - Panie rotmistrzu!... Co tam, Soroka? - Upita się pali; bijš się! - Jezus Maria! - zakrzyknęła Oleńka. - Nie bój się waćpanna... Kto się bije? - Żołnierze z mieszczanami. W rynku pożar!Mieszczanie się zasiekli i po prezydium do Poniewieża posłali, a jam tu skoczył do waszej miłoœci. Ledwie tchu mogę złapać... Przez czas tej rozmowy sanie idšce z tyłu nadjechały; Kokosiński, Ranicki, Kulwiec-Hippocentaurus, Uhlik, Rekuć i Zend wyskoczywszy na œnieg otoczyli kołem rozmawiajšcych. - O co poszło? - pytał Kmicic. - Mieszczanie nie chcieli obroków dawać anikoniom, ani ludziom, że to asygnacji nie było; żołnierze poczęli gwałtem brać. Oblegliœmy burmistrza i tych, którzy się w rynku zatarasowali. Poczęto ognia dawać i zapaliliœmy dwa domy; teraz gwałt okrutny i we dzwony bijš... Oczy Kmicica poczęły œwiecić gniewem. - To i nam trzeba na ratunek! - zakrzyknšł Kokosiński. - Wojsko łyczkowie oprymujš! - wołał Ranicki, któremu plamy czerwone, białe i ciemne całš twarz zaraz pokryły. - Szach, szach ! moœci panowie! Zend zaœmiał się zupełnie tak, jak œmieje się puszczyk, aż się konie zestraszyły, a Rekuć podniósł oczy w górę i piszczał: - Bij! kto w Boga wierzy! z dymem łyków! - Milczeć! - huknšł Kmicic, aż las odegrzmiał, a stojšcy najbliżej Zend zatoczył się jak pijany. - Nic tam po was! nie potrzeba tam siekaniny!... Siadać wszyscy w dwoje sani, mnie jedne zostawići jechać do Lubicza! Tam czekać, chybabym przysłał po sukurs. - Jak to? - zaoponował Ranicki. Ale pan Andrzej położył mu rękę pod szyję i tylko oczyma straszniej jeszcze, zaœwiecił. - Ni pary z gęby! - rzekł groŸnie. Umilkli; widać się go bali, chociaż tak zwykle byli z nim poufale. - Wracaj, Oleńko, do Wodoktów - rzekł Kmicic - albo jedŸ po ciotkę Kulwiecównę doMitrunów. Ot! i kulig się nie udał. Wiedziałem, że oni tam spokojnie nie usiedzš... Ale zaraz tam będzie spokojniej, jeno łbów kilka zleci. BšdŸ waćpanna zdrowa i spokojna, pilno mi będzie z powrotem... To rzekłszy ucałował jej ręce i otulił w wilczurę; potem siadł do innych sani i zakrzyknšł na woŸnicę: - Do Upity! Rozdział 4 Upłynęło kilka dni, a Kmicic nie wracał, aleza to do Wodoktów przyjechało trzech szlachty laudańskiej na zwiady do panienki. Przyjechał więc Pakosz Gasztowt z Pacunelów, ten, który goœcił u siebie pana Wołodyjowskiego, patriarcha zaœcianka, słynny z bogactw i szeœciu córek; z tych trzy były za trzema Butrymami, a dostały każda po sto bitych talarów wiana prócz wyprawy i inwentarzy. Drugi przyjechał Kasjan Butrym, najstarszy człowiek na Laudzie, dobrze Batorego pamiętajšcy, z nim zięć Pakosza, Józwa Butrym. Ten, choć w sile wieku, nie miał bowiem więcej jak lat pięćdziesišt, a na popis pospolitego ruszenia do Rosień nie poszedł, albowiem wwojnach kozackich kula armatnia stopę mu urwała. Zwano go także z tego powodu kuternogš albo Józwš Beznogim. Był to straszliwy szlachcic, siły niedŸwiedziej i wielkiego rozumu, ale surowy, zgryŸliwy, ostro ludzi sšdzšcy. Z tego powodu obawiano się go nieco w okolicach, bo przebaczać ani sobie, ani innym nie umiał. Bywał także niebezpieczny, gdy podpił, ale zdarzało mu się t o rzadko. Ci tedy przyjechali do panny, która przyjęła ich wdzięcznie, choć od razu domyœliła się, że na zwiady przyjeżdżajš i usłyszeć coœ od niej o panu Kmicicu pragnš.- Bo my do niego chcemy jechać z pokłonem, aleć to podobno jeszcze z Upity nie wrócił - mówił Pakosz - tak do ciebie przyjechali pytać, kochanieńka, kiedy można? - Myœlę, że tylko co go nie widać - odrzekła panna. - Rad on wam, opiekunowie, będzie z całej duszy, bo siła dobrego słyszał o was, i dawniej od dziadusia, i teraz ode mnie. - Byle nas nie chciał przyjšć, jak Domaszewiczów przyjšł, gdy do niego z wieœciš o œmierci pułkownika przyjechali! - mruknšł ponuro Józwa. Panna dosłyszała i odparła zaraz żywo: - Wy o to nie bšdŸcie krzywi. Może i nie doœć politycznie ich przyjšł, ale już tu swojš omyłkę wyznał. Trzeba też pamiętać, że z wojny szedł, na której tyle trudów i zmartwień przebył! Żołnierzowi się nie dziwić, choć i na kogo fuknie, bo to u nich humory jako szable ostre. Pakosz Gasztowt, który z całym œwiatem zawsze chciał być w zgodzie kiwnšł rękš i rzekł: - My też się i nie dziwili! Dzik na dzika fuknie, jak go z nagła zobaczy, czemu by człek na człeka nie miał fuknšć! My pojedziem po staremu do Lubicza pokłonić się panu Kmicicowi, aby z nami żył, na wojnę i do puszczy chodził jako nieboszczyk pan podkomorzy. - Tak już powiedz, kochanieńka: udał ci się czy nie udał? - pytał Kasjan Butrym. - Taż to nasza powinnoœć pytać!... - Bóg wam zapłać za troskliwoœć. Zacny to kawaler pan Kmicic, a choćbym też co przeciw upatrzyła, nie godziłoby mi się o tym mówić. - Aleœ nic nie upatrzyła, duszo ty nasza najmilejsza? - Nic! Zresztš nikt go tu nie ma prawa sšdzić, a broń Boże nieufnoœć okazać! Bogulepiej dziękujmy! - Co tu zawczasu dziękować?! Jak będzie zaco, to i dziękować, a nie, to nie dziękować - odpowiedział posępny Józwa, który jako prawdziwy Żmudzin, bardzo był ostrożny i przewidujšcy. - A o œlubie wy mówili? - pytał znów Kasjan. Oleńka spuœciła oczy. - Pan Kmicic chce jak najprędzej... - Ot, co! jeszcze by nie kciał... - mruknšł Józwa - chybaby głupi! A któryż to niedŸwiedŸ nie kce miodu z barci? Ale po cosię spieszyć? Czy to nie lepiej zobaczyć, cozacz człowiek jest? Ojcze Kasjanie, taż jużpowiedzcie, co macie na języku, nie drzemcie jako zajšc o południu pod skibš! - Jać nie drzemię, jeno sobie w głowę patrzę, co by rzec - odpowiedział staruszek. - Pan Jezus powiedział tak: Jak Kuba Bogu, tak Bóg Kubie! My też panu Kmicicowi zła nie życzym, aby i on nam nie życzył, co daj Boże, amen! - Byle był po naszej myœli! - dodał Józwa. Billewiczówna zmarszczyła swe sobole brwii rzekła z pewnš wyniosłoœciš: - Pamiętajcie, asanowie, że nie sługę mamyprzyjmować. On tu panem będzie, i jego wola ma być, nie nasza. On i w opiece musi waćpanów zastšpić. - To znaczy, żeby my się już nie wtršcali? -pytał Józwa. - To znaczy, żebyœcie mu przyjaciółmi byli,jako on chce być wam przyjacielem. Przecieon tu własnego dobra strzeże, którym każdy wedle upodobania rzšdzi. Zali nieprawda, ojcze Pakoszu? - Œwięta prawda! - odrzekł pacunelski staruszek. A Józwa znów zwrócił się do starego Butryma: - Nie drzemcie, ojcze Kasjanie! - Jać nie drzemię, jeno w głowę patrzę. - To mówcie, co widzicie. - Co widzę? ot, co widzę... Familiant to jest pan Kmicic, z wielkiej krwi, a my chudopachołki ! Żołnierz przy tym sławny; sam on jeden oponował się nieprzyjacielowi, gdy wszyscy ręce opuœcili.Daj Boże takich jak najwięcej. Ale kompanię ma nicpotem!... Panie sšsiedzie Pakoszu, cóżeœcie to od Domaszewiczów słyszeli? - że to wszystko ludzie bezecni, przeciw którym infamie sš i kondemnaty, i protesta,i inkwizycje. Katowskie to syny! Ciężcy byli nieprzyjacielowi, ale i obywatelstwu ciężcy.Palili, rabowali, gwałty czynili! ot, co jest! Żeby to tam kogo usiekli albo zajechali, to się i zacnym zdarza, ale oni podobnoć zgołatatarskim procederem żyli i dawno by im powieżach gnić przyszło, gdyby nie protekcjapana Kmicica, któren jest możny pan! Ten ich miłuje i osłania, i przy nim się wieszajš jak latem bški przy koniu. A teraz tu przyjechali i już wszystkim wiadomo, co zacz sš. Toż pierwszego dnia w Lubiczu z bandoletów palili - i do kogo? - do wizerunków nieboszczyków Billewiczów, na co pan Kmicic nie powinien był pozwolić, boto jego dobrodzieje. Oleńka zatkała oczy rękoma. - Nie może być! nie może być! - Może, bo było! Dobrodziei pozwolił postrzelać, z którymi w pokrewieństwo miał wejœć! A potem dziewki dworskie powcišgali do izby dla rozpusty!... Tfu! obraza boska! Tego u nas nie bywało!... Pierwszego dnia zaczęli od strzelania i rozpusty! Pierwszego dnia!... Tu stary Kasjan rozgniewał się i poczšł stukać kijem w podłogę; na twarz Oleńki biły ciemne rumieńce, a Józwa ozwał się: - A to wojsko pana Kmicicowe, które w Upicie zostało, to lepsze? Jacy oficyjerowie, takie i wojsko! Panu Sołłohubowi bydło zrabowali jacyœ ludzie, mówiš, że pana Kmicica; chłopów mejszagolskich, którzy smołę wieŸli, na goœcińcu pobili. Kto? Też oni. Pan Sołłohub pojechał do pana Hlebowicza po sprawiedliwoœć, a teraz znów w Upicie gwałt! Wszystko to przeciw Bogu! Spokojnietu bywało jak nigdzie, a teraz choć rusznicę na noc nabijaj i strażuj - a czemu? bo pan Kmicic z kompaniš przyjechał! - Ojcze Józwa! nie mówcie tak! nie mówcie! - zawołała Oleńka. - A jak mam mówić? Jeœli pan Kmicic nie winien, to po co takich ludzi trzyma, po co z takimi żyje? Wielmożna panna mu powiedz, żeby on ich przepędził albo katu oddał, bo inaczej nie będzie spokoju. A słychana to rzecz strzelać do wizerunków irozpustę jawnie płodzić? Toż cała okolica a - odrzekła panna edle komina Ź 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żPÚc* c9Şc ă*’ c!u8ă-jeno o tym gada! - Co ja mam czynić? - pytała Oleńka. - Może to i Ÿli ludzie, ale on z nimi wojnę odprawiał. Zali wypędzi ich na mojš proœbę? - Jeœli nie wypędzi - mruknšł z cicha Józwa- to sam taki! Wtem w pannie poczęła się krew burzyć przeciw tym towarzyszom, zabijakom i kosterom. - Zresztš, niech tak będzie! Musi ich wypędzić! Niech wybiera mnie albo ich ! Jeœli to prawda, co mówicie, a dziœ jeszczebędę wiedziała, czy prawda, to im tego nie daruję, ani strzelania, ani rozpusty. Jam sama jedna i słaba. sierota, ich kupa zbrojna, aleć się nie ulęknę... - My ci pomożem ! - rzekł Józwa. - Dla Boga! - mówiła Oleńka unoszšc się coraz bardziej - niech sobie czyniš, co chcš, ale nie tu, w Lubiczu... Niech będš, jacy chcš, ich to rzecz, ich szyje odpowiedzš, ale niech pana Kmicica nie podmawiajš... do rozpusty... Wstyd! hańba!...Myœlałam, że to żołnierze niezgrabni, a to,widzę, zdrajcy niegodni, którzy i siebie, i jego plamiš. Tak jest! Ÿle im z oczu patrzyło, ale ja, głupia, nie poznałam się na tym. Dobrze! dziękuję wam, ojcowie, żeœcie mi oczy na tych judaszów otworzyli... Wiem, co mi czynić przystoi. - To! to! to! - rzekł stary Kasjan. - Cnota przez cię mówi, a my ci pomożem. - Wy pana Kmicica nie winujcie, bo choćby co i przeciw statecznoœci uczynił, to młodyjest, a oni go kuszš, oni podmawiajš, oni zachęcajš do rozpusty przykładem i hańbę na jego imię œcišgajš! Tak jest! pókim żywa,nie będzie tego długo! Gniew wzbierał coraz więcej w sercu Oleńki i zawziętoœć przeciw towarzyszom pana Kmicica wzrastała, jak wzrasta ból wranie œwieżo zadanej. Bo też zraniono w niej okrutnie i miłoœć własnš kobiecš, i tę ufnoœć, z jakš całe czyste uczucie oddała panu Andrzejowi. Wstyd jej było za niego i za siebie, a ów gniew i wstyd wewnętrzny szukał przede wszystkim winnych. Szlachta zaœ rada była, widzšc swojš pułkownikównę tak groŸnš i do stanowczej wojny warchołów orszańskich wyzywajšcš.Ona zaœ mówiła dalej z roziskrzonym wzrokiem: - Tak jest! oni winni i muszš pójœć precz, nie tylko z Lubicza, ale z całej okolicy. - My też pana Kmicica nie winujem, serceż ty nasze - mówił stary Kasjan. - My wiemy,że to oni go kuszš. Nie ze złoœciš my tu i jadem przeciw niemu przyjechali, jeno z żalem, że zbytników przy sobie trzyma. Tożi wiadomo, że młody, głupi. I pan starosta Hlebowicz za młodu był głupi, a teraz namiwszystkimi rzšdzi. - A pies? - mówił wzruszonym głosem pacunelski łagodny staruszek. Pójdziesz z młodym w pole, a on, durny, zamiast za zwierzem iœć, to ci koło nóg, padło, swawoli i za poły cię cišga. Oleńka chciała coœ mówić, ale nagle zalała się łzami. - Nie płacz! - rzekł Józwa Butrym. - Nie płacz, nie płacz!... - powtarzali dwaj starcy. I tak jš pocieszali, ale nie mogli pocieszyć. Po ich odjeŸdzie została troska, niepokój i jakby uraza i do nich, i do pana Andrzeja. Dumnš pannę bolało coraz głębiej to, że trzeba było go bronić, usprawiedliwiać i tłumaczyć. A ta kompania! Drobne ręce panny zaciskały się na myœl o nich. W oczach jej stawały jakby na jawie twarze pana Kokosińskiego, Uhlika, Zenda, Kulwieca-Hippocentaura i innych - i dostrzegła w nich, czego pierwej nie widziała: że były to bezczelne twarze, na których błazeństwo, rozpusta i zbrodnia wycisnęły pospołu swe pieczęcie. Obce Oleńce uczucie nienawiœci poczęło jš opanowywać jak parzšcy ogień. Lecz w tej rozterce wzrastała zarazem z każdš chwilš uraza i do pana Kmicica. - Wstyd! sromota! - szeptała do się dziewczyna zbladłymi usty. - Co wieczora wracał ode mnie do dziewek czeladnych!... I czuła się sama upokorzona. Nieznoœne brzemię tamowało jej oddech w piersiach. Mroczyło się na dworze. Panna Aleksandra chodziła po izbie pospiesznym krokiem i w duszy wrzało jej cišgle. Nie była to naturazdolna znosić przeœladowania losu i nie bronić się im. Rycerska krew kršżyła w tejdziewczynie. Chciałaby natychmiast rozpoczšć walkę z tš zgrajš złych duchów - natychmiast! Ale co jej pozostaje!... Nic! jeno łzy i proœba, by pan Andrzej rozpędziłna cztery wiatry tych hańbišcych kompanionów. A jeœli tego uczynić nie zechce?... - Jeœli nie zechce... I nie œmiała jeszcze myœleć o tym. Rozmyœlania panienki przerwał pachołek, któren wniósł naręcz jałowcowych drewekdo kominka i rzuciwszy je wedle trzonu, poczšł wygarniać węgle spod starego popiołu. Nagłe postanowienie przyszło do głowy Oleńce. - Kostek! - rzekła - siędziesz mi zaraz na koń i pojedziesz do Lubicza. Jeœli pan już wrócił, proœ, żeby tu przyjechał, a jeœli go nie masz, to niech włodarz, stary Znikis, siada z tobš i wraz do mnie przybywa - a żywo! Chłopak rzucił szczypek smolnych na węgle, przysypał je pniakami suchego jałowcu i skoczył ku drzwiom.Jasne płomienie poczęły huczeć i strzelać w kominie. Oleńce stało się zaraz nieco lżej na duszy. "Może to Pan Bóg jeszcze odmieni! - pomyœlała sobie. - A może to i nie tak Ÿle było, jak opiekunowie mówili... Obaczym!" I po chwili przeszła do czeladnej siedzieć odwiecznym obyczajem billewiczowskim ze służbš, przšdek pilnować, pieœni pobożne œpiewać. i o dwóch godzinach wszedł zmarznięty Kostek. - Znikis jest w sieni! - rzekł. - Pana nie masz jeszcze w Lubiczu. Panna zerwała się żywo. Włódarz w sieni schylił się jej do nóg. - A jak tobie zdrowie, jasna dziedziczko?... Bóg daj najlepsze! Przeszli do izby stołowej; Znikis stanšł przy drzwiach. - Co u was słychać? - pytała panienka. Chłop kiwnšł rękš. - At! pana nie ma... - To wiem, że jest w Upicie. Ale w domu co się dzieje? - At!.. - Słuchaj, Znikis, mów œmiele, włos ci z głowy nie spadnie. Mówiš, że pan dobry, jeno kompania swawolniki? - Żeby to, jasna panienka, swawolniki! - Mów szczerze. - Kiedy, panienka, mnie nie wolno... ja się boja... Mnie zakazali. - Kto zakazał? - Pan... - Tak?! - rzekła panna. Nastała chwila milczenia. Ona chodziła spiesznie po pokoju, ze œciœniętymi ustami inamarszczonš brwiš, on œledził za niš oczyma. Nagle stanęła przed nim. - Czyj ty jesteœ? - A billewiczowski. Jać z Wodoktów, nie z Lubicza. - Nie wrócisz więcej do Lubicza... tu zostaniesz. Teraz rozkazuję ci gadać wszystko, co wiesz! Chłop, jak stał w progu, tak rzucił się na kolana. - Panienka jasna, ja tam nie kcę wracać, tam sšdny dzień!... To, panienka, zbóje i zbereŸniki, tam człek dnia i godziny niepewny. Billewiczówna zakręciła się w miejscu, jakby strzałš ugodzona. Pobladła bardzo, ale spytała spokojnie: - Prawdali to, że strzelali w izbie do wizerunków? - Jak nie strzelali! I dziewki cišgali po komnatach, i co dzień ta sama rozpusta. Wewsi płacz, we dworze Sodoma i Gomora! Woły idš na stół, barany na stół!... Ludzie w ucisku... Stajennego wczoraj niewinnie rozszczepili. - I stajennego rozszczepili?... - A jakże! A najgorzej dziewczętom się krzywda dzieje. Już im dworskich nie doœć ipo wsi łowiš... Nastała znowu chwila milczenia. Goršce rumieńce wystšpiły na twarz panny i nie znikały już więcej. - Kiedy się tam pana spodziewajš z powrotem?... - Oni, panienka, nie wiedzš, jeno słyszałem, jak mówili między sobš, że trzeba jutro całej kompanii do Upity ruszyć. Kazali, żeby konie były gotowe. Majš tu wstšpić i panienki o czeladŸ prosić i o prochy, że tam mogš być potrzebne. - Majš tu wstšpić?... to dobrze. IdŸ teraz, Znikis, do kuchni. Już nie wrócisz do Lubicza. - Ażeby tobie Bóg dał zdrowie i szczęœcie!...Panna Aleksandra wiedziała, co chciała, aleteż wiedziała, jak jej należy postšpić. Nazajutrz była niedziela. Rankiem, nim panie z Wodoktów wyjechały do koœcioła, przybyli panowie: Kokosiński, Uhlik, Kulwiec-Hippocentaurus, Ranicki, Rekuć i Zend, a za nimi czeladŸ lubicka, zbrojno i konno, postanowili bowiem kawalerowie iœć w pomoc panu Kmicicowi do Upity. Panna wyszła przeciw nim spokojna i wyniosła, zupełnie inna od tej, która ich witała po raz pierwszy przed kilku dniami; ledwie głowš kiwnęła w odpowiedzi na uniżone ich ukłony, ale oni myœleli, że to nieobecnoœć pana Kmicica czyni jš tak ostrożnš, i nie poznali się na niczym. Zaraz tedy wystšpił pan Jarosz Kokosiński,œmielszy już jak za pierwszym razem, i rzekł: - Jaœnie wielmożna panno łowczanko dobrodziko! My tu po drodze do Upity wstępujemy, aby waćpannie dobrodzice do stópek upaœć i o auxilia prosić: jako o prochy, strzelby, i żebyœ waćpanna czeladziswej na koń sieœć kazała i z nami jechać. WeŸmiemy szturmem Upitę i łyczkom trochękrwi upuœcimy. - Dziwi mnie - odrzekła Billewiczówna - że waćpanowie do Upity jedziecie, gdyż sama słyszałam, jak pan Kmicic wam spokojnie w Lubiczu siedzieć przykazał, a tak myœlę, że jemu przystoi rozkazywać, a waszmoœciom słuchać, jako podkomendnym.Kawalerowie usłyszawszy te słowa spojrzeli na siebie ze zdumieniem. Zend wysunšł wargi, jak gdyby chciał po ptasiemu zagwizdać, Kokosiński poczšł się głaskać szerokš dłoniš po głowie. - Jako żywo! - rzekł - myœlałby kto, że waćpanna do ciurów pana Kmicica mówisz. Prawda jest, żeœmy mieli w domu siedzieć, ale gdy czwarty dzień idzie, a Jędrusia nie ma, przyszliœmy do takowej konwikcji, że się tam mógł znaczny jakiœ tumult uczynić, w którym i nasze szable się przygodzš. - Pan Kmicic nie na bitwę pojechał, jeno żołnierzy swawolników karać, co by się łatwo i waćpanom przytrafić mogło, gdybyœcie przeciw rozkazowi wystšpili. Z resztš prędzej by się tam tumult i siekaninaprzy was mogła zdarzyć. - Trudno nam z waćpannš deliberować. Prosim tylko o prochy i ludzi. - Ludzi i prochów nie dam, słyszysz mnie waćpan! - Czy ja dobrze słyszę? - rzekł Kokosiński.- Jak to waćpanna nie dasz? Kmicicowi, Jędrusiowi, na ratunek będziesz waćpanna żałować? Wolisz, żeby go co złego spotkało? - Co go może najgorszego spotkać, to waćpanów kompania! Tu oczy dziewczyny poczęły ciskać błyskawice i podniósłszy głowę postšpiła kilka kroków ku zabijakom, a oni cofali się przed niš w zdumieniu. - Zdrajcy! - rzekła - wy to go jak złe duchy do grzechu kusicie, wy go namawiacie! Ale znam już was, waszš rozpustę, wasze bezecne uczynki. Prawo was œciga, ludzie się od was odwracajš, a ohyda na kogo pada? - na niego - przez was, banitów i infamisów! - Hej! na rany boskie, towarzysze! słyszycie? - zakrzyknšł Kokosiński. - Hej! co to jest? zali nie œpimy, towarzysze? Billewiczówna postšpiła krok jeszcze i ukazujšc rękš na drzwi: - Precz stšd! - rzekła. Warchołowie pobledli trupio i żaden z nich nie zdobył się na słowo odpowiedzi. Jeno zęby ich poczęły zgrzytać, ręce drgać ku rękojeœciom, a oczy ciskać złe błyskawice.Ale po chwili dusze w nich upadły z trwogi. Toż ten dom był pod opiekš potężnego Kmicica, toż ta zuchwała panna była jego narzeczonš. Więc zgryŸli w milczeniu gniew,a ona cišgle stała z roziskrzonym okiem, ukazujšca palcem na drzwi. Na koniec pan Kokosiński rzekł przerywanym wœciekłoœciš głosem: - Kiedy nas tu tak wdzięcznie przyjęto... to... nie pozostaje nam nic innego... jak pokłonić się... politycznej gospodyni i pójœć... dziękujšc za goœcinę... To rzekłszy skłonił się czapkš z umyœlnš uniżonoœciš aż do ziemi, a za nim kłaniali się i inni i wychodzili kolejno. Gdy drzwi zamknęły się za ostatnim, Oleńka upadła, wyczerpana, na krzesło, dychajšc ciężko, bo nie miała tyle sił, ile odwagi. Oni zaœ zgromadzili się na radę przed gankiem, naokół koni, ale żaden nie chciał pierwszy przemówić. Wreszcie Kokosiński rzekł: - Cóż, mili barankowie? - A cóż? - Dobrze wam? - A tobie dobrze? - Ej, żeby nie Kmicic! ej, żeby nie Kmicic! - rzekł Ranicki zacierajšc konwulsyjnie ręce - pohulalibyœmy tu z panienkš po naszemu!...- IdŸ, zadrzyj z Kmicicem! - zapiszczał Rekuć. - Stań mu!Ranickiego twarz, jak skóra rysia, cała była już pokryta piętnami. - I jemu stanę, i tobie, warchole, gdzie chcesz! - A to i dobrze! - rzekł Rekuć. Obaj porwali się do szabel, ale olbrzymi Kulwiec-Hippocentaurus wtoczył się pomiędzy nich. - Na tę pięœć! - rzekł potrzšsajšc jakoby bochnem chleba - na tę pięœć! - powtórzył -pierwszemu, który szablę wycišgnie, łeb roztrzaskam! To rzekłszy poglšdał to na jednego, to na drugiego, jakby pytajšc niemo, który pierwszy zechce popróbować; ale oni, tak zagadnięci, uspokoili się zaraz. - Kulwiec ma rację! - rzekł Kokosiński. - Moi mili barankowie, potrzeba nam teraz zgody więcej niż kiedykolwiek... Ja bym radził ruszać co prędzej do Kmicica, żeby zaœ ona go prędzej nie obaczyła, bo opisałaby nas jak diabłów. Dobrze, że tam żaden na niš nie warknšł, choć mnie samemu œwierzbiały ręce i język... Ruszajmy do Kmicica. Ma ona go na nas podbechtać, to lepiej my go wpierw podbechtajmy. Nie daj Bóg, aby nas opuœcił.Zaraz by tu obławę na nas, jak na wilków, uczyniono. - Furda! - rzekł Ranicki. - Nic nam nie uczyniš. Teraz wojna; mało to ludzi po œwiecie bez dachu i chleba się włóczy? Zbierzem sobie partię, towarzysze mili, i niech nas wszystkie trybunały œcigajš! Daj rękę, Rekuć, odpuszczam ci! - Byłbym ci uszy obcišł - zapiszczał Rekuć - ale już pogódŸmy się! wspólna nas konfuzja spotkała. - Kazać pójœć precz takim jak my kawalerom! - rzekł Kokosiński. - I mnie, w którym senatorska krew płynie! - dodał Ranicki. - Ludziom godnym! familiantom! - Żołnierzom zasłużonym ! - I exulom ! - Sierotom niewinnym! - Mam buty wyporkiem podszyte, ale już minogi marznš - rzekł Kulwiec. - Co będziemy jak dziady pod tym domem stali, nie wyniosš nam tu piwa grzanego! Nic tu po nas! Siadajmy i jedŸmy. CzeladŸ lepiej odesłać, bo co po nich bez strzelb i broni, a sami jedŸmy. - Do Upity! - Do Jędrusia, przyjaciela zacnego! Przed nim się poskarżym. - Bylebyœmy go nie minęli. - Na koń, towarzysze! na koń! Siedli i ruszyli stępš, gniew i wstyd przeżuwajšc. Za bramš Ranicki, którego złoœć trzymała jeszcze jak za gardło, odwrócił się i pogroził pięœciš dworowi. - Ej, krwi mi ! ej, krwi ! - Niechby się tylko z Kmicicem pokłócili! - rzekł Kokosiński - przyjechalibyœmy tu jeszcze z hubkš. - Może to być. - Boże nam pomóż - dodał Uhlik. - Pogańska córka, cieciórka zaciekła!.. Tak klnšc i sierdzšc się na pannę, a czasemna siebie samych warczšc, dojechali do lasu. Ledwie minęli pierwsze drzewa, ogromne stado wron zawichrzyło się nad ich głowami. Zend poczšł zaraz krakać przeraŸliwie; tysišce głosów odpowiedziałomu z góry. Stado zniżyło się tak, że aż konie poczęły się lękać szumu skrzydeł. - Stul gębę! - krzyknšł na Zenda Ranicki. - Jeszcze nieszczęœcie wykraczesz! Kraczš nad nami te wrońska, jakby nad padlinš... Ale inni œmieli się, więc Zend krakał cišgle. Wrony zniżały się coraz bardziej i tak jechali jak wœród burzy. Głupi! nie umieli odgadnšć złej wróżby. Za lasem ukazały się już Wołmontowicze, ku którym kawalerowie ruszyli rysiš, bo mróz był srogi i zmarzli bardzo, a do Upitybyło doœć jeszcze daleko. Ale w samej wsi musieli zwolnić. Na szerokiej drodze zaœcianku pełno było ludzi, jako zwyczajnieprzy niedzieli. Butrymowie i Butrymówny wracali piechotš i saniami z Mitrunów, z odpustu. Szlachta poglšdała ciekawie na nieznanych jeŸdŸców, w pół się domyœlajšc, co to za jedni. Młode szlachcianki słyszały już o rozpuœcie w Lubiczu i o sławnych jawnogrzesznikach; których pan Kmicic przyprowadził, więc przypatrywały im się jeszcze ciekawiej. Onizaœ jechali dumnie, w pięknych postawach żołnierskich, w zdobycznych aksamitnych ferezjach, w kołpakach rysich i na dzielnych koniach. Znać było jednak, że to żołnierze zawołani: miny rzęsiste i harde, prawe ręce wparte w boki, głowy podniesione. Nie ustępowali też nikomu jadšc szeregiem i pokrzykujšc od czasu do czasu: "Z drogi!" Jaki taki z Butrymów spojrzał posępnie spode łba, ale ustšpił; oni zaœ gwarzyli między sobš o zaœcianku. - Uważcie, moœci panowie - mówił Kokosiński - jakie tu chłopy rosłe; jeden wdrugiego jak tur, a każdy wilkiem patrzy. - Żeby nie ten wzrost i żeby nie szabliska, można by ich wzišć za chamów - rzekł Uhlik. - Obaczcie no te szablice! czyste powyrki, jak mi Bóg miły! - zauważył Ranicki. - Chciałbym się z którym poprobować! Tu pan Ranicki poczšł gołš dłoniš szermować. - On by tak, ja bym tak! On by tak, ja bym a - odrzekła panna edle komina Ź 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż"PZc#Ş< L$ćc€%é't c&]5 Gtak - i szach! - Łatwo sobie możesz owo gaudium uczynić - zauważył Rekuć. - Z nimi nie trzeba wiele.- Wolałbym się ja z tymi oto dziewczętami poprobować! - rzekł nagle Zend. - Œwiece, nie panny! - wykrzyknšł z zapałem Rekuć. - Co waœć mówisz: œwiece? - sosny! A pyskiu każdej jakoby krokoszem malowane. - Ciężko i na szkapie usiedzieć na taki widok! Tak rozmawiajšc wyjechali z zaœcianka i znów ruszyli rysiš. Po pół godziny drogi przybyli do karczmy zwanej Doły, która leżała na pół drogi między Wołmontowiczami i Mitrunami. Butrymi i Butrymówny zatrzymywali się w niej zwykle, idšc i wracajšc z koœcioła, aby odpoczšć i rozgrzać się w czasie mrozów. Toteż przed zajazdem spostrzegli kawalerowie kilkanaœcie sani wysłanych grochowinami i tyleż koni posiodłanych. - Napijmy się gorzałki, bo zimno! - rzekł Kokosiński. - Nie zawadzi! - odparł chór jednogłoœny.Zsiedli z koni, zostawili je u słupów, a sami weszli do szynkownej izby, ogromnej i ciemnej. Zastali tu moc ludzi. Szlachta, siedzšc na ławach lub stojšc gromadkami przed szynkwasem, popijała piwo grzane, a niektórzy krupniczek warzony z masła, miodu, wódki i korzeni. Sami to byli Butrymowie, chłopy duże, ponure i tak małomówne, że w izbie prawienie słychać było gwaru. Wszyscy ubrani w szare kapoty z samodziału albo rosieńskiego pakłaku, podbite baranami, w pasy skórzane, przy szablach w czarnych żelaznych pochwach; przez tę jednostajnoœć ubioru czynili pozór wojska. Ale byli to po częœci ludzie starzy, od lat szeœćdziesięciu, lub wyrostkowie, do dwudziestu. Ci dla omłotów zimowych w domach zostali; reszta, mężczyŸni w sile wieku, ruszyli do Rosień. Ujrzawszy orszańskich kawalerów odsunęli się trochę od szynkwasu i poczęli im się przypatrywać. Piękny moderunek żołnierskipodobał się tej wojowniczej szlachcie; czasem też który słowo puœcił. "To z Lubicza?" - "Tak, pana Kmicicowa kompania!" - "To ci?" - "A jakże!" Kawalerowie pili gorzałkę, ale krupniczek zbyt pachniał. Zwietrzył go pierwszy Kokosiński i kazał dać. Obsiedli tedy stół, agdy przyniesiono dymišcy saganek, poczęli pić spoglšdajšc na izbę, na szlachtę i przymrużajšc oczy, bo w izbie było ciemnawo. Okna œnieg zasuł, a długi, niski otwór gruby, w której palił się ogień, pozasłaniały całkiem jakieœ figury plecami ku izbie odwrócone. Kiedy już krupnik poczšł kršżyć w żyłach kawalerów, roznoszšc po ich ciałach ciepłoprzyjemne, ożywiły im się zaraz humory, strapione po przyjęciu w Wodoktach, i Zendpoczšł nagle krakać jak wrona, tak dokładnie, że wszystkie twarze zwróciły się ku niemu. Kawalerowie œmieli się, szlachta poczęła się zbliżać, rozweselona, zwłaszcza młodsi, potężni wyrostkowie o szerokich barach i pucołowatych policzkach. Siedzšce przy grubie przed ogniem postacie odwróciły się ku izbie i Rekuć pierwszy dostrzegł, iż były to niewiasty. A Zend zamknšł oczy i krakał, krakał - nagle przestał, i po chwili obecni usłyszeli głos duszonego przez psy zajšca; zajšc beczał w ostatniej agonii, coraz słabiej, ciszej, potem zawrzasnšł rozpaczliwie i zamilkł na wieki - a na jego miejscu rogaczodezwał się potężnie, jak z rykowiska. Butrymowie stali zdumieni, chociaż Zend jużprzestał. Spodziewali się jeszcze co usłyszeć, ale tymczasem usłyszeli tylko piskliwy głos Rekucia: - Sikorki siedzš wedle gruby! - A prawda! - rzekł Kokosiński przysłaniajšc oczy rękš. - Jako żywo! - przywtórzył Uhlik - jeno w izbie tak ciemno, żem nie mógł rozeznać. - Ciekaw jestem, co one tu robiš? - Może na tańce przychodzš. - A poczekajcie, spytam ! - rzekł Kokosiński. I podniósłszy głos pytał: - Miłe niewiasty, a cóże tam czynicie wedlegruby? - Nogi grzejem! - ozwały się cienkie głosy.Wówczas kawalerowie wstali i zbliżylisię do ogniska. Siedziało przy nim na długiej ławie z dziesięć niewiast, starszych i młodszych, trzymajšcych bose nogi na klocu leżšcym wedle ognia. Z drugiejstrony kloca suszyły się przemokłe od œniegu buty. - To waćpanny nogi grzejecie? - pytał Kokosiński. - Bo zmarzły. - Bardzo grzeczne nóżki! -zapiszczał Rekuć pochylajšc się ku klocowi. - At! odczep się waszmoœć - rzekła jedna zszlachcianek. - Rad bym ja się przyczepić, nie odczepić, ile że mam sposób pewny, lepszy od ognia na zmarzłe nóżki, któren sposób jest następujšcy: jeno potańcować z ochotš, a zamróz pójdzie precz! - Kiedy potańcować, to potańcować! - rzekłpan Uhlik. - Nie potrzeba ni skrzypków, ni basetli, bo ja wam zagram na czekaniku.I wydobywszy ze skórzanej pochewki, wiszšcej przy szabli, nieodstępny instrument, grać poczšł, a kawalerowie sunęli w podrygach do dziewczšt i nuż je œcišgać z ławy. One niby się broniły, ale więcej krzykiem niż rękoma, bo naprawdę nie były bardzo od tego. Może i szlachta rozochociłaby się z kolei, bo przeciw potańcowaniu w niedzielę, po mszy i w zapusty, nikt by bardzo nie protestował, ale reputacja "kompanii" była już zbyt znana w Wołmontowiczach, więc pierwszy olbrzymi Józwa Butrym, ten, który stopy nie miał, wstał z ławy i zbliżywszy się do Kulwieca-Hippocentaura, chwycił go za pierœ, zatrzymał i rzekł ponuro: - Jeœli się waszmoœci chce tańca, to może ze mnš? Kulwiec-Hippocentaurus oczy przymrużył i poczšł wšsami ruszać gwałtownie. - Wolę z dziewczynš - odrzekł - a z waœcišto chyba potem... Wtem podbiegł Ranicki z twarzš już pocętkowanš plamami, bo już burdę poczuł.- Coœ za jeden, zawalidrogo? - pytał chwytajšc za szablę. Uhlik przestał grać, a Kokosiński zakrzyknšł: - Hej, towarzysze! do kupy! do kupy! Ale już za Józwš sypnęli się Butrymowie, starcy potężni i wyrostki ogromne; poczęli się tedy także skupiać pomrukujšc jak niedŸwiedzie. - Czego chcecie? guzów szukacie? - pytał Kokosiński. - At! co gadać! poszli precz! - rzekł z flegmš Józwa. Na to Ranicki, któremu chodziło o to, aby czasem nie obyło się bez bójki, uderzył Józwę rękojeœciš w piersi, aż się rozległo w całej izbie, i krzyknšł: - Bij! Rapiery zabłysły, rozległ się wrzask niewiast, szczęk szabel i zgiełk, i zamieszanie. Wtem olbrzymi Józwa wycofałsię z potyczki, porwał stojšcš wedle stołu z gruba ciosanš ławę i podniósłszy jš jakby leciuchnš deseczkę zakrzyknšł: - Rum! rum! Kurz wstał z podłogi i przesłonił walczšcych, jeno w zamęcie jęki poczęły się odzywać... Rozdział 5 Tegoż samego dnia wieczorem przyjechał pan Kmicic do Wodoktów na czele stu kilkunastu ludzi, których ze sobš z Upity przyprowadził, żeby ich do Kiejdan hetmanowi wielkiemu odesłać, sam uznał bowiem, że w tak małym miasteczku nie masz dla większej liczby ludzi pomieszczenia i że po ogłodzeniu mieszczanżołnierz musi się uciekać do gwałtów, zwłaszcza taki żołnierz, któren tylko strachem przed dowódcš w karnoœci może być utrzymany. Doœć bowiem było spojrzeć na wolentarzy pana Kmicica, żeby dojœć do przekonania, iż gorszego gatunku ludzi trudno było w całej Rzeczypospolitej znaleŸć. I Kmicic nie mógł mieć innych. Po pobiciu hetmana wielkiego nieprzyjaciel zalał cały kraj. Resztki wojsk regularnych litewskiego komputu cofnęły się na pewien czas do Birż i Kiejdan, aby tam przyjœć do sprawy. Szlachta smoleńska, witebska, połocka, mœcisławska i mińska albo pocišgnęła za wojskiem, albo chroniła się w województwach jeszcze nie zajętych. Ludzie œmielszego ducha między szlachtš zbierali się do Grodna, do pana podskarbieg o Gosiewskiego, tam bowiem naznaczały punkt zborny uniwersały królewskie zwołujšce pospolite ruszenie. Niestety! mało było takich, którzy usłuchali uniwersałów, ci zaœ nawet, co poszli za głosem obowišzku, œcišgali się tak opieszale, że tymczasem naprawdę nikt oporu nie dawał prócz pana Kmicica, którenczynił to na własnš rękę, pobudzany więcej fantazjš rycerskš niż patriotyzmem.Łatwo jednak zrozumieć, że w braku wojskregularnych i szlachty - brał ludzi, jakich mógł znaleŸć, więc takich, których obowišzek do hetmanów nie cišgnšł i którzynie mieli nic do stracenia. Nagarnęło się tedy do niego zawalidrogów bez dachu i domu, ludzi niskiego stanu, zbiegłej z wojska czeladzi, zdziczałych borowych, pachołków miejskich lub łotrzyków prawemœciganych. Ci pod choršgwiš spodziewali się znaleŸć ochronę, a przy tym łupami się pożywić. W żelaznych rękach Kmicicowych zmienili się oni w œmiałych żołnierzy, œmiałych aż do szaleństwa, i gdyby sam Kmicic był statecznym człowiekiem, mogli byli znaczne Rzeczypospolitej oddać przysługi. Ale Kmicic był sam swawolnikiem, w którym dusza kipiała ustawicznie; zresztš skšd miał brać prowiant i broń, i konie, gdy jako wolentarz, nie posiadajšcy nawet listów zapowiednich, nie mógł ze skarbu Rzeczypospolitej żadnej spodziewać się pomocy. Brał więc gwałtem, często na nieprzyjacielu, często i na swoich Oporu nieznosił i za najmniejszy karał srodze. W ustawicznych podjazdach, walkach i napadach zdziczał, przyzwyczaił się o krwiprzelewu tak, że nie lada co mogło poruszyć w nim, dobre zresztš natury, serce. Zakochał się w ludziach gotowych nawszystko i niepohamowanych. Imię jego zasłynęło wkrótce złowrogo. Mniejsze oddziały nieprzyjacielskie nie œmiały się wychylać z miast i obozów w stronach, w których straszliwy partyzant grasował. Aleimiejscowe obywatelstwo, zniszczone przez wojnę, bało się jego ludzi mało mniej niż nieprzyjaciół. Zwłaszcza gdzie oko Kmicica osobiœcie nie spoczywało nad nimi, gdzie komendę brali jego oficerowie: Kokosiński, Uhlik, Kulwiec, Zend, a szczególniej najdzikszy i najokrutniejszy, lubo z wysokiej krwi pochodzšcy, Ranicki - tam zawsze można było pytać: obrońcyli to czy napastnicy? Kmicic karał czasem i swoich ludzi, gdy mu nie pod humor co przyszło, bez miłosierdzia; ale częœciej stawał po ich stronie nie dbajšc na prawa, na łzy i życie ludzkie. Kompanionowie prócz Rekucia, na którym krew niewinna nie ciężyła, jeszcze podmawiali młodego wodza, by coraz bardziej cuglów swej bujnej naturze popuszczał. Takie to było Kmicicowe wojsko. Teraz właœnie zabrał on swš hołotę z Upity, by jš do Kiejdan odesłać. Gdy się tedy zatrzymali przed dworem w Wodoktach, panna Aleksandra aż przeraziłasię ujrzawszy ich przez okno, tak byli do hajdamaków podobni. Każdy inaczej zbrojny:jedni w hełmach pobranych na nieprzyjacielu, drudzy w czapkach kozackich, w kapuzach, w kapturach, niektórzy w wypłowiałych ferezjach, inni w kożuchach, z rusznicami, spisami, łukamii berdyszami, na chudych, poszerszeniałychkoniach ubranych w rzędziki polskie, moskiewskie, tureckie. Uspokoiła się dopiero Oleńka, gdy pan Andrzej, hoży i wesoły jak zawsze, wpadł do izby i zaraz z niezmiernš żywoœciš do ršk jej przypadł.Ona zaœ, choć poprzednio postanowiła przyjšć go z powagš i zimno, jednak nie mogła zapanować nad radoœciš, którš jej sprawiło jego przybycie. Przy tym może i chytroœć niewieœcia grała w tym pewnš rolę, bo trzeba było powiedzieć panu Andrzejowi o wypędzeniu za drzwi kompanii, więc chciała go sobie przebiegła dziewczyna naprzód zjednać. A zresztš, takjš witał szc zerze, z takš miłoœciš, że resztki urazy stopniały jak œnieg przy płomieniu. "Miłuje mnie! nie masz wštpliwoœci!" - pomyœlała. A on mówił: - Jużem się tak stęsknił, żem całš Upitę chciał spalić, byle do cię jak najprędzej lecieć. Niechże ich tam mróz œciœnie tych łyków! - Jam też była niespokojna, żeby tam do bitwy nie przyszło. Chwała Bogu, żeœ waćpan przyjechał. - I! co za bitwa! Żołnierze poczęli trochę łyczków tarmosić... - Aleœ to waćpan uspokoił? - Zaraz ci powiem wszystko, jak się zdarzyło, mój klejnocie, jeno sobie usiędę trochę, bom się strudził. Ej! ciepłoż tu, ej!miło w tych Wodoktach, jako właœnie w raju. Rad by tu człowiek po wiek siedział i w one œliczne oczy patrzył, i nigdy nie wyjeżdżał... Ale napić się czego ciepłego także by nie zawadziło, bo na dworze mrózokrutny. - Zaraz każę waćpanu wina z jajami zgrzaćisama przyniosę. - A dajże i moim wisielcom jakš baryłczynęgorzałki i każ ich do obory puœcić, żeby sięjeno od paru bydlęcego nieco rozgrzeli. Tołuby majš wiatrem podszyte i srodze pokostnieli. - Niczego im nie pożałuję, bo to waćpańscyżołnierze. To rzekłszy uœmiechnęła się tak, aż Kmicicowi w oczach pojaœniało, i wysunęła się jak kotka cicho, by w czeladnej wszystko zarzšdzić. Kmicic chodził po izbie i po czuprynie się głaskał, to wšsa młodego pokręcał namyœlajšc się: jak jej opowiedzieć, co się w Upicie zdarzyło. - Trzeba szczerš prawdę wyznać - mruczałpod nosem - nie ma rady, choćby kompania mieli się œmiać, że mnie tu już na pasku wodzš... I znów chodził, i znów czuprynę na czoło nagarniał, wreszcie zniecierpliwił się, że dziewczyna długo nie wraca.Tymczasem pacholik wniósł œwiatło, pokłonił się w pasi wyszedł, a potem zaraz weszła wdzięczna gosposia niosšc sama w obu rękach błyszczšcš cynowš tacę, na niej garnuszek, z którego wychodziła wonna para zagrzanego węgrzyna, i pucharek rżnięty ze szkła, z herbem Kmiciców. StaryBillewicz dostał go w swoim czasie od ojca pana Andrzeja, gdy u niego w goœcinie bawił. Pan Andrzej, ujrzawszy gosposię, poskoczył ku niej. - Hej! - zawołał - ršczyny obiedwie zajęte,nie wymkniesz mi się! I przechylił się przez tacę, a ona cofała swš jasnš główkę bronionš tylko przez opar wychodzšcy z garnuszka. - Zdrajca! dajże waćpan spokój, bo upuszczę polewkę... Ale on się groŸby nie ulškł, po czym zakrzyknšł: - Jak Bóg w niebie, od takich delicyj rozum może się pomieszać! - Waćpanu dawno już się pomieszał... Siadaj, siadaj! Usiadł posłusznie, ona zaœ nalała mu polewki w pucharek. - Mówże teraz, jakeœ to w Upicie winnych sšdził? - W Upicie? Jako Salomon! - To i chwała Bogu!... Na sercu mi to, żeby wszyscy w okolicy mieli waćpana za statecznego i sprawiedliwego człowieka. Jakże to tedy było? Kmicic pocišgnšł dobrze polewki, odetchnšłirzekł: - Muszę opowiadać od poczštku. Było tak: Upominali się łyczkowie z burmistrzem o asygnacje na prowianty od hetmana wielkiego albo od pana podskarbiego. "Waćpanowie (mówili żołnierzom) jesteœcie wolentarzami i eksakcji nie możecie czynić. Kwatery dajem z łaski, a prowianty damy wtedy, gdy się okaże, że nas zapłacš." - Mieli słusznoœć czy nie mieli? - Słusznoœć wedle prawa mieli, ale żołnierze mieli szable, a po staremu, kto ma szablę, ten ma zawsze lepszš rację. Powiadajš tedy łyczkom : "Zaraz my tu na waszej skórze wypiszemy asygnacje!" I wnet stał się tumult. Burmistrz z łyczkami zatarasowali się w ulicy, a moi ich dobywali; nie obeszło się bez strzelaniny. Zapalili niebożęta żołnierze dla postrachu parę stodół, kilku też łyczków uspokoili... - Jak to uspokoili? - Kto weŸmie szablš po łbie, to i spokojny jak trusia. - Dla Boga! toż to zabójstwo! - Właœniem na to przyjechał. Żołnierze zaraz do mnie z narzekaniem i skargami na opresjš, w jakiej żyjš, że to ich niewinnie przeœladujš. "Brzuchy mamy puste - mówili - co nam czynić?" Kazałem burmistrzowi, by się stawił. Namyœlał się długo, ale wreszcie przyszedł z trzema innymi. Kiedy to nie zacznš płakać: "Niechby już i asygnacji nie dawali - prawiš - ale czemu bijš, czemu miasto palš? Jeœć i pić bylibyœmy dali za dobre słowo, ale oni chcieli słoniny, miodów, specjałów, a my sami, ubodzy ludzie, tego nie mamy. Prawem się będziemy bronić, a wasza moœćprzed sšdem za swoich żołnierzy odpowiesz." - Bóg waćpana będzie błogosławił - zawołała Oleńka - jeœliœ sprawiedliwoœć, jako się godzi, uczynił! - Jeœlim uczynił?... Tu pan Andrzej skrzywił się jak student, który ma się do winy przyznać, i czuprynę poczšł rękš na czoło nagarniać. - Mój królu ! - zawołał wreszcie żałosnymgłosem - mój klejnocie!... nie gniewaj się namnie... - Cóżeœ znów waćpan uczynił? - pytała niespokojnie Oleńka. - Kazałem dać po sto batożków burmistrzowi i radnym! - wyrecytował jednym tchem pan Andrzej. Oleńka nie odrzekła nic, jeno ręce wsparłana kolanach, głowę spuœciła na piersi i pogršżyła się w milczeniu. - Zetnij szyję! - wołał Kmicic - ale nie gniewaj się!... Jeszczem wszystkiego nie wyznał... - Jeszcze? - jęknęła panna. - Bo to oni potem posłali do Poniewieża o pomoc. Przyszło sto głupich pachołków z oficyjerami. Tych przepłoszyłem, a edle komina Ź 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż'Pc(`sc)ÓŒc*_+Ęc+):8&oficyjerów... na Boga, nie gniewaj się!... kazałem gołych pognać kańczugami po œniegu, tak jakem raz panu Tumgratowi w Orszańskiem uczynił... Billewiczówna podniosła głowę; surowe jej oczy pałały gniewem, a purpura wystšpiła na policzki. - Waćpan nie masz wstydu i sumienia! - rzekła. Kmicic spojrzał zdziwiony, zamilkł na chwilę, po czym spytał zmienionym głosem:- Prawdęli mówisz czy udajesz? - Prawdę mówię, że hajdamaki godny to uczynek, nie kawalera!... Prawdę mówię, bo mi reputacja waćpana na sercu leży, bo mi wstyd, żeœ ledwie przyjechał, już cię całe obywatelstwo ma za gwałtownika i palcami ukazuje!... - Co mi tam wasze obywatelstwo! Dziesięciuchałup jeden pies strzeże i jeszcze niewiele ma roboty. - Ale nie masz infamii na tych chudopachołkach, nie masz hańby na niczyim imieniu. Nikogo tu sšdy œcigać nie będš prócz waćpana! - Ej, niechże cię o to głowa nie boli. Każdy sobie pan w naszej Rzeczypospolitej, kto jeno ma szablę w garœci i lada jakš partię zebrać potrafi. Co mi czyniš? kogo ja się tuboję? - Jeœli waćpan nikogo się nie boisz, to wiedz o tym, że ja się boję gniewu bożego...i łez ludzkich się boję, i krzywd! A hańbš znikim dzielić się nie chcę; chociażem niewiasta słaba, przecie mi miła czeœć imienia może więcej niż niejednemu, który się kawalerem powiada. - Na Boga! nie groŸże mi rekuzš, bo mnie jeszcze nie znasz... - O, wierzę, że i mój dziad waćpana nie znał! Oczy Kmicica poczęły skry sypać, ale i w niej się rozigrała krew billewiczowska. - Rzucaj się waćpan, zgrzytaj! - mówiła œmiało dalej - jać się nie ulęknę, chociażemsama, a waœć masz całš choršgiew rozbójników pod sobš; niewinnoœć moja mnie broni!... Myœlisz, że nie wiem, iżeœcie w Lubiczu wizerunki postrzelali i że dziewczęta na rozpustę cišgacie?... Waœć tomnie nie znasz, jeœli myœlisz, że zmilczę pokornie. Chcę poczciwoœci od waćpana i tego wymagać żaden mi testament nie zabroni... Owszem, wola mojego dziada jest,żebym tylko poczciwego żonš była... Kmicic widocznie zawstydził się tych sprawek lubickich, bo spuœciwszy głowę spytał cichszym już głosem: - Kto ci o owym strzelaniu mówił? - Wszystka szlachta z okolicy o tym mówi. - Zapłacę ja tym szarakom, zdrajcom, za życzliwoœć! - odparł posępnie Kmicic. - Ale to stało się po pijanemu... w kompanii... jako że żołnierze pohamować się w ochocienie umiejš. A co do dziewczšt, to jam ich nie cišgał. - Wiem, że to owi bezwstydnicy, owi zbóje do wszystkiego waćpana podmawiajš... - To nie zbóje, to moi oficyjerowie... - Jam tym waćpana oficyjerom kazała pójœć precz z mego domu! Oleńka spodziewała się wybuchu, tymczasem z największym zdziwieniem spostrzegła, że wiadomoœć o wypędzeniu kompanionów żadnego na Kmicicu nie uczyniła wrażenia, a nawet, przeciwnie, zdawała mu się humor poprawiać. - Kazałaœ im pójœć precz? - spytał- Tak jest. - A oni poszli? - Tak jest. - Dalibóg, kawalerska w tobie fantazja! Okrutnie mi się to podoba, bo niebezpieczna rzecz z takimi ludŸmi zadrzeć. Niejeden jużciężko za to zapłacił. Ale i oni znajš moresprzed Kmicicem!... Widzisz! wynieœli się pokornie jak barankowie - widzisz! a czemu? bo się mnie bojš! Tu pan Andrzej spojrzał chełpliwie na Oleńkę i wšsa poczšł pokręcać; jš zaœ rozgniewała do reszty ta zmiennoœć humoru i ta niewczesna chełpliwoœć, więc rzekła wynioœle i z naciskiem: - Waćpan musisz wybrać między mnš i nimi,nie może inaczej być! Kmicic zdawał się nie spostrzegać tej stanowczoœci, z jakš Oleńka mówiła, i odpowiedział niedbale, prawie wesoło: - A po co mnie wybierać, kiedy ja i ciebie mam, i ich mam! Waćpanna możesz sobie w Wodoktach czynić, coć się podoba; ale jeżelimoi kompanionowie żadnej tu krzywdy ani swawoli się nie dopuœcili, to za cóż mam ich,. wyganiać? Waćpanna tego nie rozumiesz, co to jest służyć pod jednš choršgwiš i wojnę razem odbywać... Żadne krewieństwo tak nie zwišzuje jak wspólna służba. Wiedz o tym, że oni mało tysišc razy ratowali mi życie, ja im takoż; a że teraz sš bez dachu, że ich prawo œciga, to tym bardziej muszę im dać przytułek. Szlachta to przecie wszystko i familianci zawyjštkiem Zenda, któren jest niepewnego pochodzenia, ale takiego kawalkatora nie masz w całej Rzeczypospolitej. Prócz tego,gdybyœ go waćpanna słyszała, jak zwierza i ptactwo wszelakie udaje, sama byœ go polubiła. Tu pan Andrzej rozeœmiał się, jakby żaden gniew, żadne nieporozumienie nie miało nigdy miejsca między nimi, a ona aż załamała ręce widzšc, jak z ršk jej się wymyka ta wichrowata natura. Wszystko to, co mówiła mu o opinii ludzkiej, o potrzebie statku, o niesławie, zeœlizgiwało się po nim jak tępy grot po pancerzu. Nie rozbudzone sumienie tego żołnierza nie umiało odczuć jej oburzenia na każdš niesprawiedliwoœć, na każdš bezecnš swawolę. Jakże tu do niego trafić, jak przemówić? - Niech się dzieje wola boża! - rzekła wreszcie. - Skoro się mnie waćpan wyrzekasz, to idŸże swojš drogš! Bóg zostanie nad sierotš! - Ja się ciebie wyrzekam? - pytał Kmicic z największym zdumieniem. - Tak jest! jeœli nie słowy, to uczynkami; jeœli nie ty mnie, to ja ciebie... Bo nie pójdę za człowieka, na którym ciężš łzy ludzkie ikrew ludzka, którego palcami wytykajš, banitem, rozbójnikiem zowiš i za zdrajcę majš! - Za jakiego zdrajcę?... Nie przywodŸże mnie do szaleństwa, abym zaœ czego nie uczynił, czego bym potem żałował. Niechże we mnie piorun zaraz trzaœnie, niech mnie czarci dziœ obłuszczš, jeœlim ja zdrajca, ja, którym przy ojczyŸnie wtedy stawał, kiedy wszyscy ręce opuœcili! - Waćpan przy niej stajesz, a czynisz to, co i nieprzyjaciel, bo jš depcesz, bo ludzi wniej katujesz, bo na prawa boskie i ludzkie nie dbasz. Nie! Choćby mi się i serce rozdarło, nie chcę cię mieć takiego, nie chcę!... - Nie gadaj mi o rekuzie, bo się wœcieknę! Ratujcież mnie, anieli! Nie zechcesz mnie podobrej woli, to cię i tak wezmę, choćby tu wszystka hołota z zaœcianków, choćby samiRadziwiłłowie, sam król i wszyscy diabli rogami przystępu bronili, choćbym miał duszę czartu zaprzedać... - Nie wzywaj złych duchów, bo cię usłyszš! - zakrzyknęła Oleńka wycišgajšc przed siebie ręce. - Czego ode mnie chcesz? - BšdŸ uczciwy!... Umilkli oboje i nastała cisza. Słychać było tylko sapanie pana Andrzeja. Ostatnie słowaOleńki przedarły jednak pancerz pokrywajšcy jego sumienie. Czuł się upokorzony. Nie wiedział, co jej odrzec, jak się bronić. Potem poczšł chodzić szybkimi krokami po izbie; ona siedziała nieruchomie. Zawisła nad nimi niezgoda, rozjštrzenie i żal. Było im ze sobš ciężko, ito długie milczenie stawało im się coraz nieznoœniejsze. - BšdŸ zdrowa! - rzekł nagle Kmicic. - JedŸ waćpan i niech cię Bóg natchnie inaczej ! - odrzekła Oleńka. - Pojadę! Gorzki mi był twój napitek, gorzkichleb! Żółciš i octem mnie tu napojono! - A waćpan to myœlisz, żeœ mnie słodyczš napoił? - odrzekła głosem, w którym drgały łzy. - BšdŸ zdrowa! - BšdŸ zdrów...Kmicic postšpił ku drzwiom, nagle zwrócił się i poskoczywszy ku niej, chwycił jš za obie ręce: - Na rany Chrystusa ! czy ty chcesz, żebymtrupem w drodze z konia spadł? Wówczas Oleńka wybuchnęła płaczem; on objšł jš i trzymał w ramionach całš dygocšcš, powtarzajšc przez zaciœnięte zęby: - Bijże mnie, kto w Boga wierzy! bij, nie żałuj! Na koniec wybuchnšł: - Nie płacz, Oleńka! Dla Boga, nie płacz! Com ci winien? Uczynię wszystko, co chcesz. Tamtych wyprawię... w Upicie załagodzę... będę żył inaczej... bo cię miłuję... Dla Boga! serce mi się rozpuknie... uczynię wszystko, jeno nie płacz... i miłuj mnie jeszcze... Tak on jš uspokajał i pieœcił; ona zaœ wypłakawszy się rzekła: - JedŸ już waćpan. Bóg zgodę między nami uczyni. Ja nie mam urazy, jeno ból w sercu... Księżyc wytoczył się już wysoko nad białe pola, gdy pan Andrzej ruszył z powrotem do Lubicza, a za nim pocłapali żołnierze rozcišgnšwszy się wężem po szerokim goœcińcu. Jechali nie przez Wołmontowicze,ale krótszš drogš, bo mróz popętał bagna imożna było po nich przejeżdżać bezpiecznie. Wachmistrz Soroka przybliżył się do pana Andrzeja. - Panie rotmistrzu - spytał - a gdzie nam stanšć w Lubiczu? - Ruszaj precz! - odpowiedział Kmicic. I jechał na przedzie nic do nikogo nie mówišc. W sercu nurtował mu żal, chwilamigniew, ale przede wszystkim złoœć na samego siebie. Pierwsza to była noc w jegożyciu, w której czynił rachunek sumienia, irachunek ten ciężył mu gorzej od najcięższego pancerza. Oto przyjechał w testrony z nadszarpniętš reputacjš i cóż uczynił, aby jš poprawić? Pierwszego dnia pozwolił na strzelanie i rozpustę w Lubiczuizmyœlił, że do niej nie należał, bo należał; potem pozwalał każdego dnia. Dalej: żołnierze skrzywdzili mieszczan, a on tej krzywdy dopełnił. Gorzej! rzucił się na prezydium poniewieskie, pobił ludzi, puœcił gołych oficerów na œniegi... Uczyniš mu proces - przegra. Skażš go na utratę majštku, czci, może i gardła. A przecie nie będzie mógł, jak dawniej, zebrawszy partięzbrojnej hołoty drwić sobie z praw, bo zamierza się ożenić, osišœć w Wodoktach, służyć nie na własnš rękę, ale w kompucie; tam prawo go znajdzie i dosięgnie. Prócz tego, choćby mu uszło bezkarnie, jest coœ szpetnego w tych postępkach, jest coœ n iegodnego rycerza. Może swawola da się załagodzić, ale pamięć jej zostanie i w sercach ludzkich, i w jego własnym sumieniu, i w sercu Oleńki... Tu, gdy wspomniał, że ona jednak nie odepchnęła go jeszcze, że wyjeżdżajšc czytał w jej oczach przebaczenie, wydała mu się tak dobrš jak anieli niebiescy. I ot! brała go ochota wrócić nie jutro, ale zaraz, wrócić co koń wyskoczy i paœć jej do nóg, i prosić o zapomnienie, i całować te słodkie oczy, które łzami zrosiły dziœ jego twarz. Chciało mu się samemu ryknšć płaczem i czuł, że tak miłuje tę dziewczynę, jak nigdy w życiu nikogo nie miłował. "Na Pannę Najœwiętszš! - myœlał w duszy - uczynię, co ona zechce; opatrzę kompanów suto i wyprawię na kraj œwiata, bo prawda jest, że oni mnie do złego podniecajš."Tu przyszło mu do głowy, że przybywszy do Lubicza zastanie ich najpewniej pijanych albo z dziewczętami i chwyciła go taka złoœć, że chciało mu się szablš uderzyć nakogokolwiek, choćby na tych żołnierzy, których prowadził, i siec ich bez miłosierdzia. - Dam ja im ! - mruczał targajšc wšs - jeszcze mnie takim nie widzieli, jak zobaczš... Tu zaczšł konia z szaleństwa ostrogami bóœć i za tręzlę targać i szarpać, aż rumakrozhukał się, a Soroka widzšc to mruczał do żołnierzy: - Rotmistrz się zbiesił. Nie daj Bóg mu pod rękę wpaœć... Jakoż pan Andrzej biesił się rzeczywiœcie. Naokół był wielki spokój. Księżyc œwiecił pogodnie, niebo iskrzyło się tysišcami gwiazd, najmniejszy wiatr nie poruszał gałęzi na drzewach - jeno w sercu rycerzawrzała burza. Droga do Lubicza wydała musię tak długa jak nigdy. Jakaœ nie znana dotšd trwoga zaczęła nań nadlatywać z mroku, z głębin leœnych i z pól zalanych zielonawym œwiatłem księżyca. Wreszcie zmęczenie ogarnęło pana Andrzeja, gdyż zresztš, co prawda, całš zeszłš noc spędził w Upicie na pijatyce i hulance. Ale chciał trud trudem zabić, otrzšsnšć się z niepokoju szybkš jazdš, zwrócił się więc do żołnierzy i zakomenderował: - W konie!... Pomknšł jak strzała, a za nim cały oddział. I w tych lasach, i na pustych polach lecieli jak ów orszak piekielny rycerzy krzyżackich, o których lud powiadana Żmudzi, że czasami, wœród jasnych nocymiesięcznych, zjawiajš się i pędzš przez powietrze zwiastujšc wojnę i klęski nadzwyczajne. Tętent leciał przed nimi i za nimi; z koni zaczęła para buchać i dopiero gdy œniegiem pokryte dachy lubickie ukazałysię na zawrocie, zwolnili biegu. Kołowrot zastali otwarty szeroko. Kmicica zdziwiło, że gdy podwórzec zaroił się ludŸmi i końmi, nikt nie wyszedł zobaczyć ani spytać, co sš za jedni. Spodziewał się zastać okna błyszczšce od œwiateł, usłyszeć głos Uhlikowego czekanika, skrzypków albo wesołe okrzyki biesiady; tymczasem w dwóch tylko oknach izby jadalnej migotało niepewne œwiatełko, zresztš było ciemno, cicho, głucho. Wachmistrz Soroka zeskoczył pierwszy z konia, by podtrzymać strzemię rotmistrzowi. - Iœć spać! - rzekł Kmicic. - Kto się zmieœciw czeladnej, niech œpi w czeladnej, a inni wstajniach. Konie wstawić do obór, stodół i przynieœć im siana z odryny. - Słucham! - odpowiedział wachmistrz. Kmicic zlazł z konia. Drzwi od sieni były otwarte na rozcież, a sień wyziębiona. - Hej tam ! jest tam kto? - wołał Kmicic. Nikt się nie ozwał. - Hej tam ! - powtórzył głoœniej. Milczenie. - Popili się... - mruknšł pan Andrzej. I ogarnęła go taka wœciekłoœć, że poczšł zębami zgrzytać. Jadšc wstrzšsał się z gniewu na myœl, że zastanie pijatykę i rozpustę, teraz ta cisza drażniła go jeszcze bardziej. Wszedł do izby jadalnej. Na ogromnym stole palił się kaganek łojowy czerwonym, dymišcym œwiatłem. Pęd powietrza, które wpadło z sieni, chwiał płomieniem tak, iż przez chwilę nie mógł pan Andrzej nic dojrzeć. Dopiero gdy migotanie uspokoiło się, dojrzał szereg postaci leżšcych równopod œcianš. - Popili się na umor czy co? - mruknšł niespokojnie. Następnie zbliżył się niecierpliwie do pierwszej postaci z brzegu. Twarzy jej nie mógł widzieć, bo była pogršżona w cieniu, ale po białym skórzanym pasie i po białej pochwie na czekanik poznał pana Uhlika i poczšł go tršcać bez ceremonii nogš. - Wstawajcie, tacy synowie! wstawajcie!... Ale pan Uhlik leżał nieruchomy, z rękoma opadłymi bezwładnie po bokach ciała, a za nim leżeli inni; żaden nie ziewnšł, nie drgnšł, nie przebudził się, nie mruknšł. W tejże chwili pan Kmicic spostrzegł, że wszyscy leżš na wznak, w jednakowej pozycji, i jakieœ straszne przeczucie chwyciło go za serce. Poskoczywszy do stołu porwał drżšcš rękškaganek i przysunšł go ku twarzom leżšcych. Włosy powstały mu na głowie, tak straszny widok uderzył jego oczy... Uhlika wyłšcznie mógł poznać po białym pasie, botwarz i głowa przedstawiały jednš bezkształtnš masę, krwawš, ohydnš, bez oczu, nosa i ust tylko wšsy ogromne sterczały z tej okropnej kałuży. Pan Kmicicœwiecił dalej... Drugi z kolei leżał Zend z wyszczerzonymi zębami i wyszłymi na wierzch oczyma, w których zeszkliło się przedœmiertne przerażenie. Trzeci z kolei, Ranicki, oczy miał przymknięte, a po całej twarzy cętki białe, krwawe i ciemne. Pan Kmicic œwiecił dalej... Czwarty leżał pan Kokosiński, najmilszy Kmicicowi ze wszystkich towarzyszów, bo dawny sšsiad bliski. Ten zdawał się spać spokojnie, jeno z boku, w szyi, widać mu było dużš ranę, zapewne sztychem zadanš. Pišty z kolei leżał olbrzymi pan Kulwiec-Hippocentaurus zżupanem podartym na piersiach i posiekanš gęstymi razami twarzš. Pan Kmicic przybliżał kaganek do każdej twarzy, a gdywreszcie szóstemu, Rekuciowi, w oczy zaœwiecił, zdało mu się, że powieki nieszczęsnego zadrgały trochę od blasku. Więc postawił na ziemi kaganek i zaczšł wstrzšsać z lekka rannym. - Rekuć, Rekuć! - wołał - to ja, Kmicic!... Za powiekami poczęła drgać i twarz, oczy iusta otwierały się i zamykały na przemian.- To ja! - rzekł Kmicic. Oczy Rekucia otwarły się na chwilę zupełnie - poznał twarz przyjaciela i jęknšł z cicha : - Jędruœ!... księdza!... - Kto was pobił?! - krzyczał Kmicic chwytajšc się za włosy. - Bu-try-my... - ozwał się głos tak cichy, że ledwie dosłyszalny. Po czym Rekuć wyprężył się, zesztywniał, otwarte oczy stanęły mu w słup i skonał. Kmicic poszedł w milczeniu do stołu, postawił na nim kaganek- sam siadł na krzeœle i poczšł rękoma wodzić po twarzy jak człowiek, który, ze snu się zbudziwszy, sam nie wie, czy już się rozbudził, czy widzi jeszcze senne obrazy przed oczyma. Następnie znów spojrzał na leżšce w mroku ciała. Zimny pot wystšpił mu na czoło, włosy zjeżyły się na głowie i nagle krzyknšł tak strasznie, że aż szyby zadrgały w oknach : - Bywaj, kto żyw ! bywaj ! Żołnierze, którzy roztasowywali się w czeladnej, posłyszeli ów krzyk i pędem wpadli do izby. Kmicic ukazał im rękš na leżšce pod œcianš trupy. - Pobici! pobici! - powtarzał chrapliwym głosem. Oni rzucili się patrzeć; niektórzy nadbiegli złoszyłem, a edle komina Ź 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż,Pë c-;č S.#1c€/T($c0x73łuczywem i poczęli w oczy œwiecić nieboszczykom. Po pierwszej chwili zdumienia wszczšł się gwar i zamieszanie. Przylecieli i ci, którzy już się byli pokładli w stajniach i oborach. Dom cały zajaœniał œwiatłem, zaroił się ludŸmi, a wœród tego zamętu, nawoływań, pytań jedni tylko pobici leżeli pod œcianš równo i cicho, obojętni na wszystko i - przeciw swej naturze - spokojni. Dusze z nich wyszły, a ciał nie mogły rozbudzić ani surmy do bitwy, ani brzęk kielichów do uczty. Tymczasem w gwarze żołnierskim coraz bardziej przemagały okrzyki groŸby i wœciekłoœci. Kmicic, który dotšd był jakby nieprzytomny, zerwał się nagle i zakrzyknšł: - Na koń !... Ruszyło się, co żyło, ku drzwiom. Nie upłynęło i półgodziny, już stu przeszło jeŸdŸców leciało na złamanie karku po szerokiej, œnieżnej drodze, a na ich czele leciał pan Andrzej, jakby go zły duch opętał, bez czapki, z gołš szablš w ręku. W ciszy nocnej rozlegały się dzikie okrzyki:- Bij! morduj!... Księżyc dosięgnšł właœnie najwyższej wysokoœci w swej drodze niebieskiej, gdy nagle blask jego poczšł się mieszać i zlewać z różowym œwiatłem wychodzšcym jakby spod ziemi; stopniowo niebo czerwieniało coraz bardziej, rzekłbyœ, od zorzy wstajšcej, aż wreszcie krwawa czerwona łuna oblała całš okolicę. Jedno morze ognia szalało nad olbrzymim zaœciankiem Butrymów, a dziki żołnierz Kmicicowy, wœród dymu, pożogi i skier buchajšcych słupami do góry, mordował w pień przerażonš i oœlepłš z trwogi ludnoœć... Zerwali się ze snu mieszkańcy pobliskich zaœcianków. Większe i mniejsze gromady Goœciewiczów Dymnych, Stakjanów, Gasztowtów i Domaszewiczów zbierały się na drogach, przed domami, i poglšdajšc w stronę pożaru podawały sobie z ust do ust trwożliwe wieœci: "Chyba nieprzyjaciel wtargnšł i pali Butrymów... To niezwyczajnypożar!" Huk rusznic dochodzšcy od czasu do czasu z oddali potwierdzał te przypuszczenia. - PójdŸmy na pomoc! - wołali œmielsi - nie dajmy braciom ginšć... A gdy tak mówili starsi, już młodsi, którzy dla omłotów zimowych nie poszli do Rosień,siadali na koń. W Krakinowie i w Upicie poczęto bić w dzwony po koœciołach. W Wodoktach ciche pukanie do drzwi zbudziło pannę Aleksandrę. - Oleńko! wstawaj! - wołała panna Franciszka Kulwiecówna. - Niech ciotuchna wejdzie! - Co tam się dzieje? - Wołmontowicze się palš! - W imię Ojca i Syna, i Ducha Œwiętego! - Strzały aż tu słychać, tam bitwa! Boże, zmiłuj się nad nami! Oleńka krzyknęła strasznie, po czym wyskoczyła z łóżka i poczęła spiesznie szaty narzucać. Ciało jej dygotało jak we febrze. Ona jedna domyœliła się od razu, coto za nieprzyjaciel napadł nieszczęsnych Butrymów. Po chwili wpadły rozbudzone niewiasty z całego domu z płaczem i szlochaniem. Oleńka rzuciła się na kolana przed obrazem, one poszły za jej przykładem i wszystkie poczęły odmawiać głoœno litanię za konajšcych. Były zaledwie w połowie, gdy gwałtowne kołatanie wstrzšsnęło drzwiami od sieni. Niewiasty zerwały się na równe nogi, okrzyk trwogi wyrwał się im z piersi: - Nie otwierać! nie otwierać!Kołatanie ozwało się z podwójnš siłš, rzekłbyœ: drzwi wyskoczš z zawias. Tymczasem między zgromadzone niewiasty wpadł pacholik Kostek. - Panienka ! - wołał - jakiœ człek stuka; otwierać czy nie? - Samli jest? - Sam. - IdŸ, otwórz! Pachołek skoczył, ona zaœ chwyciwszy œwiecę przeszła do izby jadalnej, za niš panna Franciszka i wszystkie przšdki. Zaledwie zdołała postawić œwiecę na stole,gdy w sieni dał się słyszeć szczęk żelaznejzawory, skrzypienie otwieranych drzwi i przed oczyma niewiast ukazał się pan Kmicic, straszny, czarny od dymu, krwawy,zadyszany i z obłškaniem w oczach. - Koń mi pod lasem padł! - krzyknšł - œcigajš mnie!.. Panna Aleksandra utkwiła weń oczy: - Waœć spaliłeœ Wołmontowicze? - Ja!... Ja!... Chciał coœ dalej mówić, gdy wtem od strony drogi i lasu doszedł odgłos okrzyków i tętent koni, który zbliżał się z nadzwyczajnš szybkoœciš. - Diabli po mš duszę!... dobrze! - krzyknšł jakby w goršczce Kmicic. Panna Aleksandra w tejże chwili zwróciła się do przšdek: - Jeœli będš pytać, powiedzieć, że nie masz tu nikogo, a teraz do czeladnej i ze œwiatłem tu przyjœć!... Po czym do Kmicica: - Waœć tam! - rzekła ukazujšc na przyległšizbę. I prawie przemocš wepchnšwszy go przez otwarte drzwi, zamknęła je natychmiast.Tymczasem zbrojni ludzie zapełnili podwórzec i w mgnieniu oka Butrymi, Goœciewicze, Domaszewicze i inni wpadli do domu. Ujrzawszy pannę wstrzymali się w izbie jadalnej - ona zaœ stojšc ze œwiecš w ręku zamykała sobš drogę do dalszych drzwi. - Ludzie ! co się dzieje? czego tu chcecie? -pytała nie mrużšc oczu przed groŸnymi spojrzeniami i złowrogim blaskiem gołych szabel. - Kmicic spalił Wołmontowicze! - krzyknęłachórem szlachta. - Pomordował mężów, niewiasty, dzieci! Kmicic to uczynił!... - My ludzi jego wybili! - rozległ się głos Butryma Józwy - a teraz jego głowy chcemy!... - Jego głowy! krwi! Rozsiekać zbójcę! - Gońcie go! - zawołała panna. - Czegóż tu stoicie? gońcie! - Zali nie tu się schronił? My konia pod lasem znaleŸli... - Nie tu! Dom był zawarty! Szukajcie w stajniach i oborach. - W las uszedł! - zawołał jakiœ szlachcic. -Hejże, panowie bracia! - Milczeć! - huknšł potężnym głosem JózwaButrym. Po czym zbliżył się do panny. - Panno! - rzekł. - Nie ukrywaj go!... To człek przeklęty! Oleńka podniosła obie ręce nad głowę. - Przeklinam go wraz z wami!... - Amen! - krzyknęła szlachta. - Do zabudowań i w las! Odnajdziem go! Hajże nazbója! - Hajże! Hajże! Szczęk szabel i stšpanie rozległy się na nowo. Szlachta wypadła przed ganek i siadała co prędzej na koń. Częœć jej szukała jeszcze czas jakiœ w zabudowaniach, w stajniach, oborach, w odrynie - potem głosy poczęły się oddalać w stronę lasu. Panna Aleksandra nasłuchiwała, dopóki zupełnie nie znikły, po czym zapukała goršczkowo do drzwi komnaty, w której ukryła pana Andrzeja. - Nie ma już nikogo! wychodŸ waœć! Pan Kmicic wytoczył się z izby jak pijany. - Oleńka!... - zaczšł. Ona wstrzšsnęła rozpuszczonymi włosami, które pokrywały niby płaszczem jej plecy. - Nie chcę cię widzieć, znać! Bierz konia i uchodŸ stšd!.. - Oleńka! - jęknšł. Kmicic wycišgajšc ręce. - Krew na waćpana ręku jako na Kainowym! - krzyknęła odskakujšc jakby na widok węża. - Precz, na wieki !.. Rozdział 6 Dzień wstał blady i oœwiecił kupę gruzów w Wołmontowiczach, zgliszcza domów, zabudowań gospodarskich, popalone lub pocięte mieczami trupy ludzkie i końskie. W popiołach, wœród dogasajšcych węgli, gromadki wybladłych ludzi szukały ciał nieboszczyków lub ostatków mienia. Był to dzień żałoœci i klęski dla całej Laudy. Rojnaszlachta odniosła wprawdzie zwycięstwo nad oddziałem Kmicica, ale ciężkie i krwawe. Prócz Butrymów, których padło najwięcej, nie było zaœcianka, w którym bywdowy nie opłakiwały mężów, rodzice synów lub dzieci ojców. Tym trudniej przyszło laudańskim pokonać napastników, że co najtężsi mężowie byli nieobecni, jeno starcy lub młodzieńcy w zaraniu młodoœci brali udział w walce. Jednakże z Kmicicowych ludzi nie ocalał żaden. Jedni dali gardła w Wołmontowiczach, bronišc się tak zaciekle, iż ranni jeszcze walczyli, innych wyłowiono następnego dnia po lasachi wybito bez litoœci. Sam Kmicic jak w wodę wpadł. Gubiono się w przypuszczeniach, co się z nim stało? Niektórzy twierdzili, że się zasiekł w L ubiczu, ale zaraz okazało się to nieprawdš; więc przypuszczano, że się dostał do puszczy Zielonki, a stamtšd do Rogowskiej, gdzie chyba jedni Domaszewicze mogli go wyœledzić. Wielu twierdziło też, że do Chowańskiego zbiegnie i nieprzyjaciół naprowadzi, ale były to co najmniej obawy przedwczesne. Tymczasem niedobitki Butrymów pocišgnęły do Wodoktów i stanęły tam jakby obozem. Dom pełen był niewiast i dzieci. Co się nie zmieœciło, poszło do Mitrunów, które panna Aleksandra całe pogorzelcom oddała.Prócz tego około stu zbrojnych ludzi, którzy się zmieniali kolejno, stanęło w Wodoktach dla obrony; spodziewano się bowiem, że pan Kmicic nie da za wygranš i lada dzień o pannę zbrojno może się pokusić. Przysłały i znaczniejsze w okolicydomy, jako Schyllingowie, Sołłohuby i inni, kozaczków nadwornych i hajduków. Wodoktywyglšdały jakby miasto spodziewajšce się oblężenia. A zaœ między zbrojnymi ludŸmi, między szlachtš, między gromadami niewiast chodziła żałobna panna Aleksandra, blada, bolesna, słuchajšc ludzkiego płaczu i ludzkich przekleństw na pana Kmicica, które jakby mieczami przeszywały jej serce, bo przecież ona była poœredniš przyczynš wszelkich nieszczęœć. Dla niej to przybył w te okoliceów mšż szalony, który zburzył ich spokój ikrwawš pamięć po sobie zostawił, prawa podeptał, ludzi pobił, wsie jak bisurmanin nawiedził ogniem i mieczem. Aż dziw było, że jeden człowiek mógł tyle złego w tak krótkim przecišgu czasu uczynić, i to człowiek ani zły zupełnie, ani zupmłnie zepsuty. Jeœli kto, to panna Aleksandra, która najbliżej go poznała, wiedziała o tymnajlepiej. Była cała przepaœć między samym panem Kmicicem a jego uczynkami. Ale właœnie dlatego, jakiż ból sprawiała pannie Aleksandrze myœl, że ten człowiek, którego pokochała całym pierwszym impetem młodego serca, mógł być inny; że miał w sobie takie przymioty, które mogły go uczynić wzorem rycerza, kawalera, sšsiada; że mógł zyskać, zamiast wzgardy - podziw i miłoœć ludzkš, zamiast przekleństw - błogosławieństwa. Więc chwilami zdawało się pannie, że to jakieœ nieszczęœcie, jakaœ siła wielka a nieczysta popchnęła go do tych wszystkich gwałtów, które spełnił, a wówczas chwytał jš żal prawdziwie niezmierzony nad tym nieszczęœnikiem i niewygasła miłoœć nurtowała na nowo w sercu, podsycana œwieżym wspomnieniem jego postaci rycerskiej, słów, zaklęć, kochania. Tymczasem sto protestów oblatowano przeciw niemu w grodzie, sto procesów mugroziło, a pan starosta Hlebowicz wysłał pachołków do chwytania przestępcy. Prawo musiało go potępić. Jednakże od wyroków do ich wykonania było jeszcze daleko, bo bezład wzrastał coraz bardziej w Rzeczypospolitej. Wojna straszliwa zawisła nad krajem i zbliżała się krwawymi krokami ku Żmudzi. Potężny Radziwiłł birżański, który sam jeden mógł prawo zbrojnš rękš poprzeć, zbyt był sprawami publicznymi zajęty, a jeszcze bardziej pogršżony w wielkich zamysłach tyczšcych domu własnego, który chciał wynieœć nad wszystkie inne w kraju, choćby kosztem dobra publicznego. Inni też magnaci więcej o sobie niż o Rzeczypospolitej myœleli. Pękały już bowiemod czasów wojny kozackiej wszystkie spojenia w potężnej budowie tej Rzeczypospolitej. Kraj ludny, bogaty, pełen dzielnego rycerstwa stawał się łupem postronnych, a natomiast samowola i swawola podnosiły coraz bardziej głowę i mogły uršgać prawu - byle siłę czuły za sobš. Uciœnieni przeciw uciskajšcym najlepszš i niemal jedynš we własnych szablach mogli znaleŸć obronę; więc też i Lauda cała protestujšc się przeciw Kmicicowi w grodach, długo jeszcze nie zsiadała z konia, gotowa przemoc przemocš odeprzeć.Ale upłynšł miesišc, a o Kmicicu nie było wieœci. Ludzie jęli lżej oddychać. Możniejszaszlachta odwołała zbrojnš czeladŸ, którš na strażę do Wodoktów była wysłała. Drobniejszej braci tęskno było do robót i wczasów po zaœciankach, więc także poczęli się z wolna rozjeżdżać. A gdy wojenne humory uspokajały się w miarę, jak czas płynšł, coraz większa przychodziła owej ubogiej szlachcie ochota prawem nieobecnego nękać i w trybunałachswoich krzywd dochodzić. Bo choć samego Kmicica nie mogły wyroki dosięgnšć, pozostał przecie Lubicz, wielka i piękna majętnoœć, gotowa za poniesione szkody nagroda i zapłata. Ochotę do procesów podtrzymywała przy tym w laudańskiej braci bardzo gorliwie panna Aleksandra. Dwakroć zjeżdżali się do niej na narady starsi laudańscy, a ona w owych naradach ni e tylko brała udział, ale przewodniczyłaim, zadziwiajšc wszystkich zgoła nie niewieœcim umysłem i sšdem tak trafnym, iż mógł jej go niejeden palestrant pozazdroœcić. Chcieli tedy starsi laudańscy Lubicz zbrojno zajšć i Butrymom go oddać, ale "panienka" odradziła stanowczo. - Nie płaćcie gwałtem za gwałt - mówiła -bo i wasza sprawa zła będzie; niechaj całaniewinnoœć stanie po waszej stronie. On, człowiek możny i skoligacony, znajdzie i w trybunałach popleczników, a gdy najmniejszy pozór dacie, możecie nowš krzywdę ponieœć. Niechże wasza racja będzie tak jasna, aby każdy sšd, choćby z braci jego złożony, nie mógł inaczej, jeno na waszš stronę przysšdzić. Mówcie Butrymom, by ani statków, ani bydła nie brali i całkiem Lubicz w spokoju zostawili. Co im potrzeba, to im z Mitrunów dam, gdzie więcej jest wszelkiego dobra, niż kiedykolwiek było w Wołmontowiczach. A jeœliby pan Kmicic na powrót tu się zjawił, niechże i jego zostawiš w spokoju, póki wyroków nie będzie, ani niech na jego zdrowie nie godzš. Pomnijcie, że póty tylko,póki on żyw, macie na kim krzywd waszychposzukiwać. Tak mówiła mšdra panna ze statecznym umysłem, a oni sławili jej mšdroœć nie zważajšc, że odwłoka może wyjœć także i na korzyœć pana Andrzeja, a przynajmniej, że mu życie zabezpiecza. Może też i chciałaOleńka to życie niefortunne przed nagłš przygodš zabezpieczyć? Ale szlachta usłuchała jej, bo przywykła z dawnych, przedawnych czasów wszystko, co wychodzi z ust billewiczowskich, za ewangelię uważać; i Lubicz pozostał nietknięty - i pan Andrzej, gdyby się był zjawił, mógłby był do czasu spokojnie w Lubiczu osišœć.Lecz on się nie zjawił. Natomiast w półtora miesišca póŸniej przyszedł do panienki posłaniec z listem, jakiœ obcy człowiek, nikomu nie znany. List był od Kmicica, pisany w następujšce słowa: "Sercem ukochana, najdroższa, nieodżałowana Oleńko! Wszelkiemu to jest przyrodzone stworzeniu, a zwłaszcza człowiekowi, choćby i najlichszemu, że za krzywdy swoje mœcić się musi, a kto by muco złego uczynił, tedy on mu tym samym rad płaci. A że ja wycišłem tę hardš szlachtę, to Bóg widzi, iż nie stało się to z żadnego okrucieństwa, ale dlatego, że towarzyszów moich - wbrew prawom boskim i ludzkim - bez uwagi na ich młodoœć i wysokie urodzenie, tak nielitoœciwš œmierciš pomordowali, jaka by ich nigdzie, nawet u Kozaków lub Tatarów, spotkać nie mogła. Nie będę też zaprzeczał, że i gniew mnie prawie nadludzki opanował, ale któż będzie się dziwił gniewowi, który w krwi przyjacielskiej rozlanej poczštek bierze? Duchy to œp. Kokosińskiego, Ranickiego, Uhlika, Rekucia, Kulwieca i Zenda, w kwieciewieku i sławy niewinnie posieczonych, uzbroiły ramię moje wtedy właœnie, gdym -œwiadczę się Bogiem! - o zgodzie jeno i przyjaŸni ze wszystkš szlachtš laudańskš zamyœlał, chcšc żywot mój cale odmienić, wedle słodkich rad twoich. Słuchajšc skargprzeciw mnie nie odrzucaj i mojej obrony i osšdŸ sprawiedliwie. Żal mnie teraz tych ludzi w zaœcianku, bo może i niewinnym się dostało, ale żołnierz, mszczšc się krwi bratniej, niewinnych od winnych odróżnić nie umie i nikogo nie respektuje. Bogdajby się to nie stało, co mi w twoich oczach zaszkodzić mogło. Za cudze grzechy i winy,za gniew sprawiedliwy najcięższa dla mnie pokuta, bo straciwszy ciebie, w desperacji sypiam i w desperacji się budzę, nie mogšc ciebie ani kochania zapomnieć. Niechże mnie, nieszczęsnego, trybunały osšdzš, niech sejmy wyroki potwierdzš, niech włożš mnie do tršby, do infamii, niech ziemia rozstšpi się mi pod nogami - wszystko zniosę, wszystko przecierpię, jeno ty, na Boga! nie wyrzucaj mnie z serca. Uczynię wszystko, co zechcš, oddamLubicz, oddam po ewakuacji nieprzyjacielskiej i majętnoœci orszańskie; mam ruble zdobyczne w lasach zakopane, i te niech biorš, byleœ mi rzekła, że mi wiary dotrzymasz, jako ci dziad nieboszczyk z tamtego œwiata nakazuje. Ocaliłaœ mi życie, ocalże i duszę mojš, daj krzywdy nagrodzić, pozwól żywot na lepszeodmienić, bo już to widzę, że gdy ty mnie opuœcisz, to mnie Pan Bóg opuœci i desperacja popchnie mnie do gorszych jeszcze uczynków..." Ile tam głosów litosnych podniosło się w duszy Oleńki na obronę pana Andrzeja, któżzgadnie, któż wypisać potrafi! Miłoœć jako a Ź 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż1P4c2„™c3˙14%ďc€5 4j Qnasionko leœne z wiatrem szybko leci, ale gdy drzewem w sercu wyroœnie, to chyba razem z sercem wyrwać jš można. Billewiczówna była z tych, co sercem uczciwym mocno kochajš, więc łzami oblała ten list Kmiciców. Ale nie mogła przecie za pierwszym słowem o wszystkimzapomnieć, wszystko przebaczyć. Skrucha Kmicica była zapewne szczerš, ale dusza pozostała dzikš i natura niepohamowana pewno nie zmieniła się tak przez owe wypadki, aby o przyszłoœci można było myœleć bez trwogi. Nie słów, ale uczynkówtrzeba było na przyszłoœć ze strony pana Andrzeja. Zresztš, jakże to mogła powiedzieć człowiekowi, który okrwawił całš okolicę, którego imienia nikt po obu brzegach Laudy nie wymawiał bez przekleństwa: "Przybywaj, za trupy, pożogę, krew i łzy ludzkie oddaję ci swš miłoœć i swš rękę". Więc odpisała mu inaczej: "Jakom waćpanu rzekła, że nie chcę cię znać i widzieć, tak wytrwam w tym, choćbymi się serce miało rozedrzeć. Krzywd takich, jakie tu waćpan ludziom wyrzšdziłeœ, nie płaci się ni majętnoœciš, ni pieniędzmi, bo umarłych wskrzesić nie można. Nie majętnoœć też waćpan utraciłeœ, ale sławę. Niechże ci ta szlachta, któršœ popalił i pomordował, przebaczy, to ci i ja przebaczę; niech ona cię przyjmie, to i ja przyjmę; niech ona pierwsza za tobš się wstawi, tedy jej orędownictwa wysłucham. A jako się to nigdy stać nie może, tak i waćpan szukaj gdzie indziej szczęœcia, najpierwej zaœ boskiego, nie ludzkiego, przebaczenia, bo ciboskie potrzebniejsze..." Panna Aleksandra polała łzami każde słowolistu, potem przypieczętowała go billewiczowskim sygnetem i sama wyniosła go posłańcowi. - Skšd jesteœ? - pytała obrzucajšc wzrokiem tę dziwacznš postać pół-chłopa, pół-sługi. - Z lasu, panoczka. - A gdzie twój pan? - Tego mnie nie wolno powiedzieć... Ale on stšd daleko; ja pięć dni jechał i szkapę zmordował. - Masz talara! - rzekła Oleńka. - A twój pannie w chorobie? - Zdrowy on junak jak tur. - A nie w głodzie? nie w ubóstwie? - On bogaty pan. - IdŸ z Bogiem. - Kłaniam do nóg. - Powiedz panu... czekaj... powiedz panu... niech go Bóg wspomaga... Chłop odszedł - i znowu zaczęły płynšć dnie, tygodnie bez wieœci o Kmicicu; przychodziły za to publiczne, jedna od drugiej nieszczęœliwsze. Wojska Chowańskiego coraz szerzej zalewały Rzeczpospolitš. Nie liczšc ziem ukrainnych, w samym Wielkim Księstwie województwa: połockie, smoleńskie, witebskie, mœcisławskie, mińskie i nowogrodzkie, były zajęte; jeno częœć wileńskiego, brzesko-litewskie, trockie i starostwo żmudzkie oddychały jeszcze wolnš piersiš, ale i te z dnia na dzień spodziewały się goœci. Na ostatni, widać, szczebel niemocy zeszłaRzeczpospolita, gdy nie mogła dać oporu tym właœnie siłom, które lekceważono aż dotšd i z którymi zawsze rozprawiano się zwycięsko. Prawda, że siły te wspomagał nieugaszony i odradzajšcy się cišgle bunt Chmielnickiego, prawdziwa hydra stugłowa;pomimo jednak buntu, pomimo wyczerpania sił w poprzednich wojnach, i statyœci i wojownicy uręczali, że samo tylko Wielkie Księstwo mogło i było w stanie nie tylko napór odeprzeć, ale jeszcze choršgwie swezwycięsko poza własne granice przenieœć. Na nieszczęœcie, niezgoda wewnętrzna stawała owej możnoœci na przeszkodzie, paraliżujšc usiłowania tych nawet obywateli, którzy życie i mienie w ofierze nieœć byli gotowi. Tymczasem w ziemiach jeszcze nie zajętychchroniły się tysišce zbiegów, tak ze szlachty, jak ludu prostego. Miasta, miasteczka i wsie na Żmudzi pełne były ludzi przywiedzionych klęskami wojny do nędzy i rozpaczy. Miejscowa ludnoœć nie mogła ani pomieœcić wszystkich, ani dać imdostatecznego pożywienia - więc nieraz marli z głodu, mianowicie ludzie niskiego stanu; nieraz przemocš brali to, czego im odmawiano, stšd zamieszki, bitwy i rozbojestawały się coraz częstsze. Zima była nadzwyczajna w swej surowoœci.Przyszedł wreszcie kwiecień, a œniegi leżały grubo nie tylko w lasach, ale i na polach. Gdy zeszłoroczne zapasy wyczerpały się, a nowych jeszcze nie było, poczšł grasować głód, brat wojny, i rozpoœcierał swe panowanie coraz szerzej.Wyjechawszy z domu nietrudno było spotkać trupy ludzkie leżšce po polach, przy drogach, skostniałe, ogryzione przez wilki, które, rozmnożywszy się nadzwyczajnie, całymi stadami podchodziłypod wsie i zaœcianki. Wycie ich mieszało sięz wołaniem ludzkim o litoœć; po lasach bowiem, po polach i tuż koło wsi licznych połyskiwały nocami ogniska, przy których nędzarze rozgrzewali przemarzłe członki, a gdy kto przejeżdżał, tedy biegli za nim proszšc o grosz, o chleb, o miłosierdzie, jęczšc, przeklinajšc i grożšc zarazem. Strach zabobonny zdjšł umysły ludzkie. Wielu mówiło, że te wojny tak niepomyœlne i te nieszczęœcia dotšd niebywałe do imieniakrólewskiego sš przywišzane. Tłumaczono chętnie, że litery: J. C. R, wybite na pienišżkach, znaczš ni e tylko Joannes Casimirus Rex, ale i Initium Calamitatis Regni. A jeœli w prowincjach jeszcze przez wojnę nie zajętych powstawał taki przestrach i bezład, łatwo się domyœlić, codziało się w tych, które już deptała ognista stopa wojny. Cała Rzeczpospolita była rozprzężona, targana przez partie, chora i w goršczce, jak człowiek przed œmierciš. Przepowiadano także nowe wojny zewnętrzne i domowe. Jakoż powodów nie brakło. Różne potężne w Rzeczypospolitej domy, ogarnięte wichrem niezgody, poglšdały na się jakby nieprzyjacielskie państwa, a za nimi całe ziemie i powiaty tworzyły przeciwne obozy. Tak właœnie było na Litwie, gdzie waœń sroga między Januszem Radziwiłłem, hetmanem wielkim, a Gosiewskim, hetmanem polnym, a zarazempodskarbim Wielkiego Księstwa Litewskiego,prawie w otwartš zmieniła się wojnę. Po stronie podskarbiego stanęli możni Sapiehowie, którym od dawna była solš w oku potęga radziwiłłowskiego domu. Tych stronnicy ciężkimi zaiste wielkiego hetmana obarczali zarzutami: iż pragnšc tylko sławydla siebie, wojsko pod Szkłowem wytracił ikraj na łup wydał; że więcej niż szczęœciaRzeczypospolitej pożšdał dla swego domu prawa zasiadania w sejmach cesarstwa niemieckiego; że nawet o udzielnej koronie zamyœlał, że katolików przeœladował... I przychodziło nieraz już do bitew między partyzantami stron obu, niby bez wiedzy patronów, patronowie zaœ słali na się skargi do Warszawy, waœń ich odbijała się i na sejmach - na miejscu zaœ rozprzęgała swawolę i zapewniała bezkarnoœć, bo taki Kmicic pewny mógł być opieki jednego z tych potentatów, skoro by po jego stronie przeciw drugiemu stanšł. A tymczasem nieprzyjaciel szedł naprzód, gdzieniegdzie się tylko o zamki odbijajšc, zresztš swobodnie i bez oporu. W takich okolicznoœciach wszyscy w laudańskiej stronie musieli żyć w czujnoœci i pod broniš, zwłaszcza że hetmanów nie było w pobliżu, obaj bowiem ucierali się z wojskami nieprzyjacielskimi, niewiele wprawdzie wskórać mogšc, ale przynajmniej podjazdami je szarpišc i przystęp do wolnych jeszcze województw tamujšc. Osobno i Paweł Sapieha odpór dawał i sławę zyskiwał. Janusz Radziwiłł,wojownik wsławiony, którego imię samo ażdo szkłowskiej przegranej groŸne było nieprzyjacielowi, odniósł nawet kilka znaczniejszych korzyœci. Gosiewski to bił się, to układami próbował napór wstrzymywać; obaj wodzowie œcišgali wojska z leż zimowych i skšd mogli wiedzšc, że z wiosnš wojna rozgorzeje na nowo. Ale wojsk było mało, skarb pusty, a pospolite ruszenie z województw już zajętych œcišgać się nie mogło, bo je nieprzyjaciel hamował. "Trzeba było o tym przed szkłowskš potrzebš pomyœleć - mówili gosiewszczycy - teraz za póŸno". I istotnie było za póŸno. Koronne wojska przyjœć z pomocš nie mogły, bo wszystkie były na U krainie i w ciężkiej pracy przeciw Chmielnickiemu, Szeremetowi i Buturlinowi. Wieœci tylko o walkach bohaterskich, dochodzšce z Ukrainy, o miastach zdobytych, o pochodach niebywałych krzepiły nieco upadłe serca i do obrony zachęcały. Brzmiały też głoœnš sławš imiona hetmanów koronnych, a obok nich imię pana Stefana Czarnieckiego coraz się częœciej na ustach ludzkich zjawiało, ale sława za wojska ani za pomoc starczyć niemogła, więc hetmani litewscy ustępowali z wolna, nie przestajšc kłócić się ze sobš podrodze. Wreszcie Radziwiłł stanšł na Żmudzi. Wrazz nim powrócił chwilowy spokój w stronie laudańskiej. Jeno kalwini, oœmieleni bliskoœciš swego naczelnika, podnosili po miastach głowy, krzywdy czynišc i na koœcioły napadajšc, ale za to przywódcy rozmaitych watah wolentarskich i partyj niewiadomo czyich, którzy pod barwš Radziwiłła, Gosiewskiego lub Sapiehów krajniszczyli, pokryli się w lasy, rozpuœcili swych łotrzyków - i ludzie spokojni lżej odetchnęli. A ponieważ od zwštpienia łatwe jest przejœcie do nadziei, więc z nagła lepszy duch zapanował na Laudzie. Panna Aleksandra siedziała spokojnie w Wodoktach. Pan Wołodyjowski, który wcišż mieszkał w Pacunelach, a teraz właœnie z wolna do zdrowia powracać poczšł, rozpuszczał wieœci, że król na wiosnę przyjdzie z zaciężnymi choršgwiami, po czym wnet cała wojna inny obrót weŸmie. Pokrzepiona szlachta poczęła wychodzić z pługami w pola. Œniegi też potajały i na brzezinie ukazały się pierwsze pędy. Lauda rozlała szeroko. Pogodniejsze niebo jaœniało nad okolicš. Lepszy duch wstępował w ludzi. Wtem zaszedł wypadek, który znów zamšcił laudańskš ciszę, ręce oderwał od lemieszów i nie pozwolił szablom pokryć sięrdzš czerwonš. Rozdział 7 Pan Wołodyjowski, sławny i stary żołnierz, choć człowiek młody, siedział, jako się rzekło, w Pacunelach u Pakosza Gasztowta, patriarchy pacunelskiego, któren miał reputację najbogatszego szlachcica między wszystkš drobnš braciš laudańskš. Jakoż trzy córki, które były za Butrymami, wyposażył hojnie dobrym srebrem, dawszy każdej po talarów sto prócz inwentarzy i wyprawy tak pięknej, żei niejedna szlachcianka familiantka lepszej nie miała. Inne trzy córki były w domu pannami i te pilnowały pana Wołodyjowskiego, któremu ręka to przychodziła do zdrowia, to martwiała znowu, gdy zdarzyły się słoty na œwiecie. Wszyscy laudańscy zajmowali się wielce tš rękš, bo jš widzieli przy robocie pod Szkłowem i Sepielowem, i ogólne było mniemanie, że lepszej trudno było znaleŸć na całej Litwie. Otaczano też młodego pułkownika we wszystkich okolicach czciš nadzwyczajnš. Gasztowtowie, Domaszewicze, Goœciewicze i Stakjanowie, aza nimi inni dosyłali wiernie do Pacunelów ryby, grzyby i zwierzynę, i siano dla koni, ismołę do kałama szek, aby rycerzowi i jego czeladzi na niczym nie zbywało. Ilekroć czuł się słabszym, jeŸdzili na wyœcigi po cyrulika do Poniewieża - słowem, wszyscy przesadzali się w usługach. Panu Wołodyjowskiemu tak też było dobrze, że choć w Kiejdanach mógł mieć i wygody lepsze, i medyka sławnego na zawołanie, przecie w Pacunelach siedział, a stary Gasztowt rad go podejmował i prawie prochy przed nim zdmuchiwał, bo podnosiło to nadzwyczajnie jego znaczenie w całej Laudzie, iż tak znamienitego ma goœcia, któren by i samemu Radziwiłłowi honoru mógł przymnożyć. Po pobiciu i wypędzeniu Kmicica poszła rozmiłowana w panu Wołodyjowskim szlachta po rozum do głowy i uczyniła projekt ożenienia go z pannš Aleksandrš. "Co będziem dla niej męża po œwiecie szukać! - mówili starzy na umyœlnej sesji, na której onš sprawę roztrzšsano. - Gdy tamten zdrajca bezecnymi uczynkami tak się splamił, iż jeœli jest żyw, katu oddany być powinien, tedy i panna musiała go już zserca wyrzucić, bo tak było i w testamencie, w osobnej klauzuli przewidziane. Niechże pan Wołodyjowski się z niš żeni. Jako opiekunowie, możem na to pozwolić, a tak i ona zacnego kawalera, imy sšsiada i wodza dostaniem". Gdy zdanie to jednogłoœnie zawotowane zostało, pojechali starsi naprzód do pana Wołodyjowskiego, któren niewiele myœlšc na wszystko się zgodził, a potem do "panienki", która jeszcze mniej myœlšc, stanowczo się sprzeciwiła. "Lubiczem - rzekła - jeden tylko nieboszczyk miał prawo rozrzšdzać i majętnoœć nie prędzej może być panu Kmicicowi odjęta, aż sšdy nautratę gardła go skażš, a co się tyczy mego zamšżpójœcia, nawet o tym nie wspominajcie. Za dużo mam w sobie boleœci,żebym o czymœ podobnym myœleć mogła... Tamtego z serca wyrzuciłam, a tego, choćby był najgodniejszy, nie przywoŸcie, bo wcale do niego nie wyjdę". Nie było co rzec na tak stanowczš odmowęi szlachta wróciła do domów wielce zmartwiona: mniej zmartwił się pan Wołodyjowski, a najmniej młode Gasztowtówny: Terka, Maryœka i Zonia. Rosłe to były dziewczęta i rumiane, miały włosy jak len, oczy jak niezabudki, a plecy szerokie. Pacunelki w ogóle słynęły z pięknoœci; gdy szły kupš do koœcioła, rzekłbyœ: kwiaty na łšce! A te trzy były między pacunelkami najpiękniejsze; do tego stary Gasztowt i na edukację nie żałował. Organista z Mitrunów nauczył je sztuki czytania, pieœni koœcielnych, a najstarszš, Terkę, i gry na lutni. Majšc dobre serca, tkliwie opiekowały się panem Wołodyjowskim, jedna starajšc się ubiec drugš w czujnoœci i staraniach. O Maryœce mówiono, że zakochana w młodym rycerzu;wszelako nie było w tej gadaninie całej prawdy, gdyż wszystkie trzy, nie ona jedna, były na zabój zakochane. On też lubił je bez miary, szczególniej Maryœkę i Zonię, bo Terka na zdradliwoœć męskš zbytnio miała zwyczaj narzekać. Nieraz, bywało, długimi wieczorami zimowymi stary Gasztowt podpiwszy krupniczkiem spać idzie, a one z panem Wołodyjowskim siędš wedle komina; nieufnaTerka kšdziel przędzie, słodka Marysia darciem kwapiu się zabawia, a Zonia nici z wrzecion na motki nawija. Lecz gdy pan Wołodyjowski zacznie opowiadać o wojnach, które przebył, albo o dziwach, które widział w różnych magnackich dworach, to robota ustanie, dziewczęta w niego jak w tęczę patrzš i coraz to któraœ wykrzyknie z podziwu: "Ach! ja nie żyję na œwiecie! Kochanieńcyż wy moi!" - a druga odpowie: "Całš noc oka nie zmrużę!" Pan Wołodyjowski zaœ, w miarę jak do zdrowia przychodził i szablš już chwilami zupełnie swobodnie zaczšł władać, coraz był weselszy i coraz chętniej opowiadał. Pewnego tedy wieczora zasiedli, jako zwykle po wieczerzy, przed okapem, spod którego raŸne œwiatło padało na całš ciemnš izbę, ale zrazu zaczęli się przekomarzać. Chciały dziewczęta opowiadania, a pan Wołodyjowski prosił Terkę, żeby mu też coœ zaœpiewała przy lutni. - Sam waszmoœć zaœpiewaj! - odpowiedziałaodpychajšc instrument, który jej pan Wołodyjowski podawał - ja mam robota. Bywajšc po œwiecie musiałeœ się różnych pieœni wyuczyć. - Pewnie, żem się wyuczył. Ale już dziœ niech tak będzie: ja zaœpiewam naprzód, a waćpanna po mnie. Robota nie przepadnie. Żeby tak białogłowa jaka prosiła, pewnie byœ się nie przeciwiła, a mężczyŸnie zawszeœ oporna. - Bo warto. - Zali i mnš tak waćpanna pogardzasz? - At, gdzie tam! Œpiewaj już wasza moœć. Pan Wołodyjowski zabrzdškał w lutnię, nastroił pociesznš minę i zaintonował fałszywym głosem: Przyjechałem w takie miejsce, Gdzie mnie żadna panna niej-chce!... - O, to niesprawiedliwie! - przerwała Marysia zarumieniwszy się jak malina. - To jest żołnierska piosenka - rzekł pan Wołodyjowski - któršœmy œpiewali na hibernach, chcšc, żeby się jaka dobra dusza nad nami użaliła. - Ja bym się pierwsza użaliła. - Dziękuję waćpannie. Kiedy tak, to nie mampo co dłużej œpiewać i lutnię w godniejsze ręce oddaję. Terka tym razem nie odepchnęła instrumentu, bo jš poruszyła pieœń pana Wołodyjowskiego, w której istotnie było więcej chytroœci niż prawdy, więc uderzyłazaraz w struny i złożywszy buzię "w ciupo", poczęła œpiewać: Nie kodŸ do lasu czypać bzu I nie wierz kłopcu jako psu! Bo każdy kłopiec ma w sobie jad, Kiedy cię kocha, powiedz mu: "at!" Pan Wołodyjowski tak się rozweselił, że ażsię za boki uchwycił z radoœci i zakrzyknšł: - Wszyscyż to chłopcy zdrajcy? A wojskowi, moja dobrodziko? Panna Terka silniej zesznurowała buzię i odœpiewała z podwójnš energiš: Jeszcze gorsze psy, jeszcze gorsze psy! - Nie uważaj, wasza moœć, na Terkę, ona zawsze taka! - rzekła Marysia. - Jak nie mam uważać - rzecze pan Wołodyjowski - gdy całemu stanowi wojskowemu tak szpetnie przymówiła, że o a Ź 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż6PĂc7`c8sÄ c97+Šc:Á9™&ze wstydu nie wiem, gdzie oczy podziać. - Wasza moœć chcesz, żebym œpiewała, a potem sobie ze mnie dworujesz i wyœmiewasz - odpowiedziała nadšsana Terka. - Nie napadam ja na œpiewanie, jeno na sens dla wojskowych okrutny - odparł rycerz. - Co do œpiewania, muszę przyznać,żem i w Warszawie tak wybornych gorgów nie słyszał. Waćpannę tylko w pluderki przybrać, a mogłabyœ u Œwiętego Jana œpiewać, któren koœciół jest katedralny i królestwo majš w nim swój ganeczek. - A czemuż by to jš w pluderki trzeba ubierać? - spytała najmłodsza, Zonia, zaciekawiona wzmiankš o Warszawie i o królestwie. - Bo tam w chórze białogłowy nie œpiewajš, jeno mężczyŸni i młode chłopcy: jedni grubymi głosami, jak żaden tur nie zaryczy; inni cienko, że i na skrzypcach cieniej nie można. Słyszałem ich wielekroć,gdyœmy z naszym wielkim nieodżałowanym wojewodš ruskim na elekcję teraŸniejszegopana naszego miłoœciwego przyjechali. Cudato prawdziwe, aż dusza z człowieka ucieka!Siła tam muzykantów: jest Forster, sławnysubtelnymi gorgami, i Kapuła, i Dżan Batysta, i Elert, przedni do lutni, i Marek, iMilczewski grzecznie komponujšcy. Ci wszyscy, kiedy to razem w koœciele huknš, to jakobyœ chóry serafińskie na jawie słyszał. - Ot, to i pewno! jako żywo! - rzekła składajšc ręce Marysia. - A króla wasza moœć często widywał? - pytała Zonia. - Tak z nim gadałem jak z waćpannš. Po beresteckiej potrzebie za głowę mię œcisnšł. Mężny to pan i tak miłoœciwy, że kto go raz ujrzał, musi go pokochać. - My go i nie widziawszy kochamy!... A koronę zali zawsze ma na głowie? - Zaœ by tam co dnia w koronie chadzał! żelaznej by na to trzeba głowy. Korona sobie w koœciele wypoczywa, od czego i powaga jej roœnie, a król jegomoœć kapelusz czarny nosi, brylantami zdobiony, od których œwiatłoœć na cały zamek bije... - Powiadajš, że zamek królewski to nawet iod kiejdańskiego wspanialszy? - Od kiejdańskiego? Fraszka przy nim kiejdański! Srogi to budynek, cały murowany, że drzewa i nie upatrzysz. Naokoło sš dwa rzędy pokojów, jeden od drugiego zacniejszy. W nich to waćpanny ujrzycie rozmaite wojny i wiktorie, pędzlemna œcianach wyobrażone, jako to: sprawy Zygmunta III i Władysława; napatrzyć się temu nie można, bo wszystko jakoby żywe; dziw, że się nie rusza i że ci, co się bijš, krzyku nie czyniš. Ale już tego nikt udać niepotrafi, choćby najlepszy malarz. Niektóre zaœ komnaty całe od złota; krzesła i ławybisiorem albo lamš kryte, stoły z marmuru i alabastru, a co sepetów, puzder, zegarów, w dzień i w nocy czas pokazujšcych, tego by na wołowej skórze nie spisać. Dopieroż król z królowš po onych komnatach chodzš i dostatkiem się cieszš; a wieczorem majš teatrum kwoli większej jeszcze rozrywki... - Cóż to takiego teatrum? - Jakżeby to waćpannom powiedzieć... To jest takie miejsce, gdzie komedie grajš i skoki włoskie misterne wyprawujš. Komnata to tak wielka, jak niejeden koœciół, cała w zacne kolumny. Po jednej stronie siedzš ci, co chcš się dziwować, a po drugiej stronie kunszty sš ustawione. Tepodnoszš się i schodzš na dół; inne œrubamiw rozmaite obracajš się strony; raz okazujš ciemnoœć z chmurami, znów przyjemnš œwiatłoœć; na wierzchu niebo zesłońcem albo z gwiazdami, spodem ujrzyszczasem piekło okropne... - O Jezu! - zawołały pacunelki. - ...z diabłami. Czasem morze niezmierne, na nim okręty i syreny. Jedne persony spuszczajš się z nieba, inne wychodzš z ziemi. - Jeno bym piekła widzieć nie chciała! - zakrzyknęła Zonia - i dziwno mi to, że ludzie na taki okropny widok nie pouciekajš.- Nie tylko nie uciekajš, ale jeszcze przyklepujš od uciechy - odrzekł pan Wołodyjowski - bo to wszystko udane, nie prawdziwe, i przeżegnawszy, nie znika. Niemasz w tym sprawy złego ducha, jeno ludzka przemyœlnoœć. Nawet i biskupi tam z królestwem przychodzš, i rozmaici dygnitarze, którzy potem razem z królem przed spaniem do uczty siadajš. - A z rana i w dzień co czyniš? - To zależy od humorów. Rano wstawszy, łaŸni zażywajš. Jest tam taka komnata, w której nie masz podłogi, jeno cynowy dół jako srebro błyszczšcy, a w tym dole woda. - Woda w komnacie... słyszałyœcie? - Tak jest... i przybywa jej albo ubywa, wedle woli; może też być ciepła albo zgoła zimna, bo tam sš rury z kuraskami, takš i owakš niosšce. Pokręcisz waćpanna kuraskiem, aż tu się leje, że i pływać można w komnacie jako w jeziorze... Żaden król nie ma takiego zamku jak nasz pan miłoœciwy, to wiadoma rzecz, i posłowie zagraniczni toż samo powiadajš; żaden też nad tak zacnym narodem nie panuje, bo choć sš różne grzeczne nacje na œwiecie, przecie Bóg naszš szczególnie w miłosierdziu swoim przyozdobił. - Szczęœliwy nasz król! - westchnęła Terka.- Pewnie, że byłby on szczęœliwy, gdyby niesprawy publiczne, gdyby nie wojny niefortunne, które Rzeczpospolitš gnębiš zagrzechy i niezgodę naszš. Wszystko to na barkach królewskich, i wymówki mu jeszcze za nasze winy na sejmach czyniš. Aco on winien, że go słuchać nie chcš?... Ciężkie czasy nadeszły na ojczyznę i tak ciężkie, jakich jeszcze nie bywało. Najlichszy nieprzyjaciel już nas lekceważy,nas, którzyœmy z cesarzem tureckim szczęœliwie do niedawna wojowali. Tak to Bóg pychę karze. Chwałaż Mu, że mi już ręka chodzi dobrze w zawiasiech... bo czas,wielki czas, za miłš ojczyznę się upomnieć i w pole ruszyć. Grzech w takich terminach próżnować. - Jeno waćpan o wyjeŸdzie nie wspominaj. - Trudno ma być inaczej. Dobrze mi tu między waćpannami, ale im mi lepiej, tym mi gorzej. Niech tam mšdrzy na sejmach racje dajš, a żołnierzowi tęskno w pole. Póki życia, póty służby. Po œmierci - Bóg, który w serca patrzy, najlepiej takich nagrodzi, co nie dla promocji, ale z afektu dla ojczyzny służš... a podobno coraz mniejtakich i dlatego przyszła na nas czarna godzina. Oczy Marysi poczęły wilgotnieć, aż w końcu łzami wezbrały, które wypłynęły narumiane jagody. - Waćpan pójdziesz i zapomnisz, a my tu już chyba poschniemy. Któż nas tu będzie bronił od napastników? - Pojadę, ale wdzięcznoœć zachowam. Rzadko tak uczciwych ludzi jak w Pacunelach!... Waćpanny zawsze się tego Kmicica boicie? - Pewnie, że się boimy. Dzieci nim tu matki straszš jak wilkołakiem. - Nie wróci on już, a choćby i wrócił, nie będzie miał ze sobš tych swawolników, którzy, miarkujšc z tego, co ludzie mówiš, gorsi byli od niego. Szkoda to nawet jest, że tak dobry żołnierz tak się splamił i sławę, i majętnoœć utracił. - I pannę. - I pannę. Siła o niej dobrego powiadajš. - Po całych dniach ona, nieboga, teraz jenopłacze i płacze... - Hm! - rzekł pan Wołodyjowski - przecie nie po Kmicicu płacze? - Kto to wie! - rzekła Marysia. - To tym gorzej dla niej, bo on już nie wróci; pan hetman odesłał częœć laudańskich do domu, to i siły teraz sš. Bezsšdu byœmy go zaraz rozsiekali. Musi on o tym wiedzieć, że laudańscy wrócili, i ani nosa nie pokaże. - Majš podobno nasi znowu ruszyć - rzekłaTerka - bo jeno na krótko dostali do domu pozwolenie. - E! - rzecze pan Wołodyjowski - hetman rozpuœcił ich, bo pieniędzy w skarbie nie masz. Desperacja prawdziwa! Gdy ludzie najpotrzebniejsi, to trzeba ich odsyłać... Ale już dobranoc waćpannom, czas spać. A niech się tam której pan Kmicic z mieczem ognistym nie przyœni... To rzekłszy pan Wołodyjowski wstał z ławy i zabierał się do odejœcia, ale zaledwie uczynił krok ku alkierzowi, kiedy nagle uczynił się hałas w sieni i głos jakiœ poczšł krzyczeć za drzwiami przeraŸliwie: - Hej tam! na miłosierdzie boskie! otwórzcieprędzej, prędzej!... Dziewczęta przeraziły się okropnie; pan Wołodyjowski skoczył po szablę do alkierza, ale nie zdołał jeszcze z niš wrócić, gdy Terka odsunęła i do izby wpadłnieznany człek, który rzucił się do nóg rycerza. - Ratunku, jaœnie pułkowniku!... panna porwana!... - Jaka panna? - W Wodoktach... - Kmicic! - wykrzyknšł pan Wołodyjowski. - Kmicic! - zawołały dziewczęta. - Kmicic! - powtórzył posłaniec. - Ktoœ ty jest? - pytał pan Wołodyjowski. - Włodarz z Wodoktów. - My jego znamy! - rzekła Terka - on driakiew dla waszej moœci woził. Wtem zza pieca wylazł rozespany stary Gasztowt, a we drzwiach ukazało się dwóch czeladników pana Wołodyjowskiego, których hałas zwabił do izby. - Konie siodłać! - krzyknšł pan Wołodyjowski. - Jeden niech do Butrymów rusza, drugi konia mnie podaje! - U Butrymów ja już był - rzekł włodarz - bo tam najbliżej. Oni mnie do waszej miłoœci przysłali. - Kiedy panna porwana? - pytał Wołodyjowski. - Dopiero co... Tam jeszcze czeladŸ rżnš... ja konia dopadł. Stary Gasztowt przetarł oczy. - Co? panna porwana? - Tak jest... Kmicic jš porwał! - rzekł pan Wołodyjowski. - Jedziem z pomocš! To rzekłszy zwrócił się do posłańca: - Ruszaj do Domaszewiczów - rzekł - niech z rusznicami przybywajš! - Nuże i wy, kozy! - krzyknšł nagle stary na córki. - Nuże, kozy! Ruszać na wieœ, budzić szlachtę, niech się szabel imajš! Pannę porwał Kmicic... co? Boże odpuœć! zbój, warchoł... co? - PójdŸmy i my budzić - rzekł Wołodyjowski - będzie prędzej. ChodŸ wasze! Konie, słyszę, już sš. Jakoż po chwili siedli na koń, z nimi dwóch czeladników: Ogarek i Syruć. Wszyscy puœcili się drogš między chatami zaœcianku, bijšc we drzwi, w okna i krzyczšc wniebogłosy: - Do szabel! do szabel! Panna w Wodoktach porwana! Kmicic w okolicy!... Słyszšc te wołania jaki taki wypadał z chaty patrzeć, co się dzieje, a zrozumiawszy, o co rzecz idzie, poczynał sam wrzeszczeć: "Kmicic w okolicy! Panna porwana!" - i tak wrzeszczšc ruszał na łeb na szyję ku zabudowaniom konia kulbaczyć albo do chaty szabliska po œcianiew ciemnoœci macać. Coraz więcej głosów powtarzało: "Kmicic w okolicy!" - ruch czynił się w zaœcianku, œwiatła poczęły błyskać; rozległ się płacz kobiet, szczekanie psów. Na koniec szlachta wysypała się na drogę, po częœci konno, a w częœci pieszo. Nad gromadš głów ludzkich połyskiwały w cieniu szable, piki, rohatyny, a nawet i widły żelazne. Pan Wołodyjowski rzucił okiem na oddział, wnet rozesłał kilkunastu w różne strony, asam z resztš ruszył naprzód. Jezdni szli naczele, piesi za nimi, i cišgnęli ku Wołmontowiczom, by się z Butrymami połšczyć. Godzina była dziesišta z wieczora, noc jasna, lubo księżyc jeszcze nie zeszedł. Ci ze szlachty, których œwieżo z wojny hetman wielki odesłał, zaraz zwarli się w szeregi; inni, mi anowicie piesi, szli mniej sprawnie, czynišc brzęk broniš, gawędzšc i ziewajšc głoœno, a chwilami klnšc wrażego Kmicica, który ich słodkiego wczasu pozbawił; tak doszli aż pod Wołmontowicze, przed którymi wysunšł się ku nim zbrojny oddział. - Stój! kto jedzie? - poczęły wołać głosy zowego oddziału. - Gasztowtowie! - My Butrymi, Domaszewicze już sš. - Kto u was dowodzi? - pytał pan Wołodyjowski. - Józwa Beznogi, do usług pana pułkownika.- Macie wieœci? - Do Lubicza jš porwał. Przeszli bagnami, by przez Wołmontowicze nie przechodzić. - Do Lubicza? - pytał ze zdziwieniem pan Wołodyjowski. - Cóż on się tam myœli bronić? Przecie Lubicz nie forteca? - W siłę widać, ufa. Ludzi przy nim ze dwieœcie! Pewnie też dostatki chce z Lubicza zabrać; wozy majš ze sobš i koni luŸnych kupę. Musiał nie wiedzieć o powrocie naszym z wojska, bo œmiało sobiepoczyna. - Dobra nasza! - rzekł pan Wołodyjowski. - To nam się nie wymknie. Strzelby ile u was? - U nas, Butrymów, sztuk ze trzydzieœci, u Domaszewiczów dwa razy tyle. - Dobrze. Niech pięćdziesišt ludzi ze strzelbami ruszy pod waszeciš bronić przepraw na bagnach - żywo! Reszta pójdzie ze mnš. O siekierach pamiętać! - Wedle rozkazu! Uczynił się ruch; mały oddział ruszył truchtem ku bagnom pod Józwš Beznogim. Tymczasem nadjechało kilkunastu Butrymówrozesłanych poprzednio do innej szlachty. - Goœciewiczów nie widać? - pytał pan Wołodyjowski. - A! to wasza moœć pan pułkownik!... Chwała Bogu! - zawołali nowo przybyli. - Goœciewicze idš już... słychać ich przez las.Wasza moœć wie, że do Lubicza jš porwał? - Wiem. Niedaleko z niš zajedzie. Rzeczywiœcie Kmicic nie obliczył jednego niebezpieczeństwa swej zuchwałej wyprawy; oto nie wiedział, że znaczne siłyszlachty przybyły właœnie do domów. Sšdził, że zaœcianki sš puste, jak było za czasów jego pierwszego pobytu w Lubiczu; tymczasem teraz, liczšc z Goœciewiczami, bez Stakjanów, którzy nie mogli przybyć naczas, pan Wołodyjowski mógł wyprowadzićprzeciw niemu około trzystu szabel - i to ludzi przywykłych do boju i wyćwiczonych. Jakoż coraz więcej szlachty nadcišgało do Wołmontowicz. Przyszli wreszcie i Goœciewicze, za którymi się dotšd oglšdano.Pan Wołodyjowski sprawił oddział i aż mu serce rosło na widok wprawy i łatwoœci, zjakš stanęli w ordynku. Na pierwszy rzut oka poznać było można, że to żołnierze, nie zwyczajna niesforna szlachta. Pan Wołodyjowski ucieszył się jeszcze i dlatego, bo sobie pomyœlał, że wkrótce dalej jš poprowadzi. Poszli tedy rysiš ku Lubiczowi owym borem,przez który Kmicic dawniej codziennie przelatywał. Było już dobrze po północy. Księżyc wypłynšł wreszcie na niebo i oœwiecił las, drogę i cišgnšcych wojowników, rozłamał blade promienie na ostrzach pik, odbijał się w szablach błyszczšcych. Szlachta gwarzyła z cicha o nadzwyczajnym zdarzeniu, które ich wyrwało z poœcieli. - Chodzili tu rozmaici ludzie - mówił jeden zDomaszewiczów. - Myœleliœmy, że to zbiegowie, a to pewnie byli jego szpiegi. - A jakże. Co dzień też obce dziady zachodziły do Wodoktów niby po jałmużnę -odrzekł drugi. - A co to za żołnierz przy Kmicicu? - CzeladŸ z Wodoktów mówiš, że Kozacy. Pewnie się Kmicic z Chowańskim albo z Zołtareńkš zwšchał. Dotšd był zbójem, teraz zdrajca to już oczywisty. - Jakżeby to on mógł Kozaków aż tu przyprowadzić? - Z tak wielkš watahš niełatwo się przemknšć. Toć pierwsza lepsza nasza choršgiew byłaby go zatrzymała po drodze.- Po pierwsze, mógł lasami iœć, a po drugie, małoż to panów z dworskimi Kozakami się uwija? Kto ich tam odróżni od nieprzyjaciół! jeœli ich pytano, to się nadwornymi semenami powiadali. - Będzie onsię bronił - mówił jeden z Goœciewiczów - bo człek jest mężny i rezolutny, ale nasz pułkownik da sobie z nim rady. - Butrymowie też sobie zaprzysięgli, że choćby mieli jeden na drugim paœć, już on im nie ujdzie stšd żywy. Oni na niego najzawziętsi. - Ba! a jak go usieczem, to na kim będš swoich krzywd dochodzić? Lepiej by było żywcem go pojmać i sprawiedliwoœci oddać.- Co tam teraz o sšdach myœlić, kiedy wszyscy głowy potracili! Czy waszmoœciom wiadomo, co ludzie mówiš, że i od Szwedówmoże przyjœć wojna? - Niechże Bóg zachowa!... Moskiewska potencja i Chmielnicki! Szwedów tylko brak, a już by ostatni termin na Rzeczpospolitš przyszedł.Wtem pan Wołodyjowski, jadšcy na przodzie, odwrócił się i rzekł: - Cicho tam, waszmoœciowie! Szlachta umilkła, bo Lubicz już było widać. Po kwadransie drogi przysunęli się o niecałš staję ode dworu. Wszystkie okna były oœwiecone; jasnoœć biła aż na podwórze, na którym pełno było zbrojnychludzi i koni. Nigdzie żadnych straży, żadnych ostrożnoœci - widocznie pan Kmicic ufał aż nadto swym siłom. Zbliżywszy się jeszcze więcej, pan Wołodyjowski za jednym rzutem oka poznał Kozaków, z którymi tyle się nawojował jeszcze za życia wielkiego Jeremiego, a póŸniej pod Radziwiłłem, więc mruknšł z cicha sam do siebie: - Jeœli to sš obcy Kozacy, to ten warchoł przebrał miarę! I patrzył dalej, zatrzymawszy cały oddział. Na podwórzu krzštanina była okrutna. Jedni Kozacy œwiecili pochodniami, inni biegali na wszystkie strony, wychodzili z domu i wchodzili na powrót, wynosili rzeczy, pakowali toboły na wozy, inni wyprowadzalikonie ze stajen, bydło z obór, krzyki, nawoływania i rozkazy krzyżowały się na wszystkie strony. Blask pochodni oœwiecał jakoby przeprowadzkę œwiętojańskš dzierżawcy do nowego majštku. Krzysztof Domaszewicz, starszy między Domaszewiczami, przysunšł się do pana Wołodyjowskiego. - Wasza moœć! - rzekł - cały Lubicz chcš zapakować na wozy. - Nie wywiozš - odparł pan Wołodyjowski -nie tylko Lubicza, ale i skóry własnej. Nie poznaję jednak Kmicica, który jest żołnierzk szpetnie przymówiła, że o a Ź 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż;PŒc<ÜX c=4˙ c>3*đc?#9O+doœwiadczony. Ani jednej straży! - Bo potęgę ma wielkš; widzi mi się, będzie nad trzysta ludzi. Żebyœmy byli z wojska niewrócili, mógłby w biały dzień przejœć z wozami przez wszystkie zaœcianki. - Dobrze! - odrzekł pan Wołodyjowski. - Wszak to do dworu ta jedna droga prowadzi? - Ta jedna, bo z tyłu stawy i bagna. - To dobrze... Z koni, waszmoœciowie! Posłuszna rozkazowi szlachta wnet zeskoczyła z kulbak, następnie szeregi piesze zwarły się w długš linię i poczęły otaczać dom wraz z zabudowaniami. Pan Wołodyjowski z głównym oddziałem zbliżył się wprost do kołowrotu. - Czekać komendy! - rzekł z cicha. - Nie strzelać przed rozkazem! Kilkadziesišt zaledwie kroków dzieliło szlachtę od kołowrotu, gdy spostrzeżono ich wreszcie z podwórca. Kilkunastu ludzi skoczyło razem do płotów i przechyliło sięprzez nie, pilnie wpatrujšc się w ciemnoœć,a groŸne głosy wołać poczęły: - Hej, a szto za lude? - Alt! - zakrzyknšł pan Wołodyjowski. - Ognia! Wystrzały ze wszystkich rusznic, jakie miała szlachta, huknęły naraz; ale jeszcze echo ich nie odbiło się o zabudowania, gdy znów rozległ się głos pana Wołodyjowskiego: - Biegiem! - Bij, zabij! - odkrzyknęli laudańscy rzucajšc się naprzód jak potok. Kozacy odpowiedzieli strzałami, lecz nie mieli już czasu nabić powtórnie. Hurma szlachty przypadła do kołowrotu, który wnet runšł pod parciem zbrojnych mężów. Walka zawrzała na podwórzu, wœród wozów, koni, tobołów. Naprzód szli murempotężni Butrymowie, najsrożsi w ręcznym spotkaniu i najzacieklejsi przeciw panu Kmicicowi. Szli, jak stado odyńców idzie przez młode krze leœne, łamišc, depcšc, niweczšc i tnšc zapamiętale; za nimi walili Domaszewicze i Goœciewicze. Kmicicowi bronili się mężnie zza wozów i pak; poczęto też strzelać ze wszystkich okien domu i z dachu, ale rzadko, bo pochodnie, zdeptane, zagasły i trudno było swoich od nieprzyjaciół odróżnić. Po chwili wyparto kozactwo z podwórza ku domowi i stajniom; rozległy się krzyki o litoœć. Szlachta triumfowała. Ale gdy została sama na podwórzu, wnet ożywił się ogień z domu. Wszystkie okna zjeżyły się rurami muszkietów i grad kul poczšł sypać się na podwórze. Największa częœć Kozaków schroniła się do domu. - Pod dwór! do drzwi! - zawołał pan Wołodyjowski. Rzeczywiœcie, pod samymi œcianami strzałyszkodzić nie mogły ani z okien, ani z dachu.Położenie jednak oblegajšcych było trudne. O szturmie do okien niepodobna im było pomyœleć, bo tam przywitałby ich ogień w same twarze; kazał więc pan Wołodyjowskidrzwi ršbać. Ale i to nie szło łatwo, były to bowiem raczej wrzecišdze niż drzwi, zbudowane z dębowych krzyżniaków nabijanych raz przy razie olbrzymimi gwoŸdziami, na których potężnych łbach szczerbiły się siekiery niemogšc drzewa zachwycić. Najsilniejsze chłopy parli od czasu do czasu ramionami -ito próżno! Drzwi miały z tyłu żelazne sztaby, a oprócz tego podparto je od wewnštrz dršgami. Butrymowie jednak ršbali z wœciekłoœciš. Do drzwi kuchennych i wiodšcych ze skarbczyka szturmowali Domaszewicze i Goœciewicze. Po godzinie próżnych usiłowań zmienili się ludzie przy siekierach. Niektóre krzyżniaki wypadły, ale na ich miejsce ukazały się rury muszkietów. Huknęły znów strzały. Dwóch Butrymów padło na ziemię z przestrzelonš piersiš. Inni, zamiast się zmieszać, ršbali tym zacieklej. Z rozkazu pana Wołodyjowskiego pozatykano otwory kłębami uczynionymi z kapot. W tymże czasie nowe okrzyki ozwałysię od strony drogi, to Stakjanowie przybywali na pomoc braci, a za nimi zbrojni chłopi z Wodoktów. Przybycie tych nowych posiłków strwożyłowidocznie oblężonych, bo wnet jakiœ głos poczšł wołać gromko za drzwiami: - Stój tam! nie ršb! słuchaj... Stój, do stu diabłów!... rozmówmy się. Wołodyjowski kazał przerwać robotę i spytał: - Kto mówi? - Choršży orszański, Kmicic! - brzmiała odpowiedŸ. - A z kim mówi? - Pułkownik Michał Jerzy Wołodyjowski. - Czołem! - ozwał się głos zza drzwi. - Nie czas na powitania... Czego waœć chcesz? - Mnie by słuszniej zapytać: czego waœć chcesz? Nie znasz mnie, ja ciebie... czemu mnie napadasz? - Zdrajco! - zakrzyknšł pan Michał. - Ze mnš sš ludzie laudańscy, którzy z wojny wrócili, i ci majš z tobš obrachunki za rozbój i za krew niewinnie przelanš, i za tępannę, któršœ teraz porwał! A wiesz, co tojest raptus puellae? Musisz tu gardło dać! Nastała chwila milczenia. - Nie nazwałbyœ mnie drugi raz zdrajcš - rzekł znów Kmicic - gdyby nie te drzwi, które nas dzielš. - To je otwórz... tego ci nie bronię! - Pierwej jeszcze niejeden kondel laudańskinogami się nakryje. Nie weŸmiecie mnie żywym! - To cię zdechłego za łeb wywleczem. Wszystko nam jedno! - Słuchaj waœć dobrze i zakonotuj, co powiem. Jeœli nas nie poniechacie, mam tu baryłkę prochu, i loncik już tlejšcy; dom wysadzę, wszystkich, co tu sš, i siebie... tak mi dopomóż Bóg! ChodŸcie mnie teraz brać!Tym razem nastała jeszcze dłuższa chwila milczenia. Pan Wołodyjowski szukał na próżno odpowiedzi. Szlachta poczęła spoglšdać po sobie przerażona. Tyle było dzikiej energii w słowach Kmicica, że w groŸbę uwierzyli wszyscy. Całe zwycięstwomogło być jednš iskrš w proch rozwiane i Billewiczówna stracona na wieki. - Dla Boga! - mruknšł któryœ z Butrymów - to szalony człek! On to gotów uczynić. Nagle panu Wołodyjowskiemu przyszła szczęœliwa, jak mu się zdawało, myœl do głowy. - Jest inny sposób! - zakrzyknšł. - WychodŸze mnš, zdrajco, na szable! Położysz mnie,to odjedziesz wolno! Przez jakiœ czas nie było odpowiedzi. Sercalaudańskich biły niespokojnie. - Na szable? - spytał wreszcie Kmicic. - Może to być! - Jeœlić tchórz nie oblatuje, to i będzie! - Parol kawalerski, że odjadę wolno? - Parol... - Nie może być! - krzyknęło kilka głosów między Butrymami. - Cicho waœciowie, do stu diabłów! - huknšłpan Wołodyjowski - a nie, to niech siebie i was prochem wysadza. Butrymowie zamilkli, po chwili jeden z nich rzekł: - Będzie tak, jak wasza moœć chce... - A cóż tam? - pytał szydersko Kmicic. - Szaraczki się zgadzajš? - I zaprzysięgnš na mieczach, jeżeli waœć chcesz. - Niech przysięgajš! - Kupš tu, waszmoœciowie, kupš! - wołał pan Wołodyjowski na szlachtę stojšcš pod œcianami i otaczajšcš cały dom. Po chwili wszyscy zebrali się pod głównymidrzwiami i wnet wieœć, że Kmicic chce się prochami wysadzić, rozniosła się na wszystkie strony. Stali tedy jak w kamienie zmienieni ze zgrozy; tymczasem pan Wołodyjowski podniósł głos i mówił wœródciszy grobowej: - Wszystkich tu obecnych waszmoœciów biorę na œwiadki, żem pana Kmicica, choršżego orszańskiego, wyzwał na bitwę samowtór i to mu przyrzekłem, iż jeœli mnie położy, odjedzie wolno, nie doznajšc w tym od waszmoœciów przeszkody, co mu na rękojeœciach zaprzysišc musicie na BogaNajwyższego i œwięty Krzyż... - Poczekajcie jeno! - zawołał Kmicic - wolno ze wszystkimi ludŸmi odjadę i pannę ze sobš zabiorę. - Panna tu zostanie - odparł pan Wołodyjowski - a ludzie w jasyr do szlachty pójdš. - Nie może być! - To się prochami wysadzaj! Już my jej odżałowali, a co do ludzi, to się ich spytaj,co wolš... Nastała znów cisza. - Niechże tak będzie - rzekł po chwili Kmicic. - Nie dziœ jš porwę, to za miesišc. Nie skryjecie jej ni pod ziemiš! Przysięgajcie! - Przysięgajcie! - powtórzył pan Wołodyjowski. - Przysięgamy na Boga Najwyższego i œwięty Krzyż. Amen! - No, wychodŸ, wychodŸ waœć! - rzekł pan Michał. - Pilno waszmoœci na tamten œwiat? - Dobrze, dobrze! jeno prędzej. Sztaby żelazne, trzymajšce drzwi od wewnštrz, poczęły szczękać. Pan Wołodyjowski usunšł się w tył, a za nim szlachta, by miejsce uczynić. Wnet drzwi otworzyły się i ukazał się w nich pan Andrzej, rosły, smukły jak topola. Brzask już był na œwiecie i pierwsze blade œwiatełka dnia padły na jego twarz hardš, rycerskš a młodš. Stanšwszy we drzwiach spojrzał œmiało na czeredę szlachty i rzekł: - Zaufałem waszmoœciom... Bóg wie, czym dobrze uczynił, ale mniejsza z tym!... Którytu pan Wołodyjowski? Mały pułkownik wysunšł się naprzód. - Jam jest - odrzekł. - Ho! nie na wielkoluda waszmoœć wyglšdasz- rzekł Kmicic czynišc przymówkę do wzrostu rycerza. - Spodziewałem się zacniejszš figurę znaleŸć, choć ci to muszęprzyznać, żeœ widać żołnierz doœwiadczony. - Nie mogę tego waœci przyznać, boœ straży zaniedbał. Jeœliœ taki do szabli jak do komendy, to i nie będę miał roboty. - Gdzie staniemy? - spytał żywo Kmicic. - Tu... podwórzec równy jak stół. - Zgoda! gotuj się na œmierć! - Takiœ waœć pewien? - Widać, żeœ w Orszańskiem nie bywał, skoro o tym wštpisz... Nie tylkom pewien, ale i żal mi waćpana, bom o tobie jako o sławnym żołnierzu słyszał. Dlatego ostatniraz mówię: zaniechaj mnie! Nie znamy się... po co mamy sobie w drogę wchodzić? Czemu na mnie nastajesz?... Dziewka testamentem mi przynależy, jako i ta majętnoœć, i Bóg widzi, swego tylko dochodzę... Prawda jest, żem szlachtę w Wołmontowiczach wysiekł, ale niechże Bóg sšdzi, kto tu pierwej został skrzywdzony. Swawolnicy byli moi oficyjerowie czy nie swawolnicy, mniejsza z tym, doœć że tu nikomu zła nie uczynili, a wybito ich do nogijako psów wœciekłych za to, że z dziewczętami w karczmie chcieli potańczyć.Niechże będzie krew za krew! Potem mi i żołnierzy wysieczono. Na rany boskie zaprzysięgnę, żem tu bez złych chęci w te strony przyjechał, a jakże mnie tu przyjęto?... Ale niech będzie krzywda za krzywdę. Jeszcze swego dołożę, szkody nagrodzę... po sšsiedzku. Lepiej wolę tak jak inaczej... - A jacyż to ludzie z waćpanem teraz przyszli? Skšdże wzišłeœ tych pomocników?- pytał pan Wołodyjowski. - Skšd wzišłem, to wzišłem. Nie przeciw ojczyŸnie ich zacišgnšłem, ale by prywaty swojej dochodzić. - Takiœ to?... Więc dla prywaty z nieprzyjacielem się połšczyłeœ ? A czymże mu za onę usługę zapłacisz, jeœli nie zdradš?... Nie, bratku, nie przeszkadzałbym ja ci układać się z tš szlachtš, ale wezwać nieprzyjaciela w pomoc - inna rzecz. Nie wykręcisz się sianem. Stawaj no teraz, stawaj, bo wiem, że cię tchórz oblatuje, choć się za orszańskiego mistrza podajesz. - Chciałeœ! - rzekł Kmicic stajšc w pozycji.Ale pan Wołodyjowski nie spieszył się i nie wydobywajšc jeszcze szabli, obejrzał się naokoło po niebie. Œwitało już. Na wschodzie pierwsza złota i błękitna wstšżka rozcišgnęła się œwietlistym pasmem, na podwórzu jednak doœć było jeszcze ciemno, zwłaszcza zaœ przed domem mrok panował zupełny. - Dobrze się dzień zaczyna - rzekł pan Wołodyjowski - ale słońce nieprędko jeszcze wejdzie. Może waœć życzysz, żeby nam poœwiecili? - Wszystko mi jedno. - Moœci panowie! - zawołał pan Wołodyjowski zwracajšc się do szlachty - askoczyć no po wiechetki i po łuczywo, będzie nam jaœniej w tym orszańskim tańcu. Szlachta, której żartobliwy ton młodego pułkownika dziwnie dodawał otuchy, kopnęła się raŸnie ku kuchni; niektórzy poczęli zbierać podeptane w czasie bitwy pochodnie i po niejakim czasie blisko pięćdziesišt czerwonych płomieni zamigotało w bladym mroku porannym. Pan Wołodyjowski ukazał je szablš Kmicicowi. - Patrz waœć, istny kondukt! A Kmicic odparł od razu: - Pułkownika chowajš, to i pompa być musi!- Srogi smok z waœci!... Tymczasem szlachta zatoczyła w milczeniu kršg naokół rycerzy; wszyscy podnieœli zapalone drzazgi w górę, za nimi zmieœcili się inni, ciekawi i niespokojni; w œrodku przeciwnicy mierzyli się oczyma. Cisza uczyniła się okrutna, jeno węgielki spalone obsuwały się z szelestem na ziemię. Pan Wołodyjowski wesół był jak szczygieł w pogodny ranek. - Zaczynaj waœć! - rzekł Kmicic. Pierwszy szczęk ozwał się echem w sercach wszystkich patrzšcych; pan Wołodyjowski przycišł jakby z niechcenia, pan Kmicic odbił i przycišł z kolei, pan Wołodyjowski znów odbił. Suchy szczęk stawał się coraz szybszy. Wszyscy dech wstrzymali. Kmicic atakował z furiš, pan Wołodyjowski zaœ lewš rękę w tył założyłistał spokojnie, niedbale czynišc ruchy bardzo małe, prawie nieznaczne; zdawało się, że chciał siebie tylko osłonić, a zarazem oszczędzić przeciwnika - czasem cofnšł się o mały krok w tył, czasem postšpił naprzód - widocznie badał biegłoœć Kmicica. Tamten rozgrzewał się, ten był chłodny jak mistrz probujšcy ucznia i coraz spokojniejszy; wreszcie, ku wielkiemu zdumieniu szlachty, przemówił: - Pogawędzimy - rzekł - nie będzie nam się czas dłużył... Aha! to to orszańska metoda?... widać, tam sami musicie groch młócić, bo waćpan machasz jak cepem... Okrutnie się zmachasz. Zaliœ to naprawdę wOrszańskiem najlepszy?... Ten cios jeno u pachołków trybunalskich w modzie... Ten kurlandzki... dobrze się nim od psów odpędzać. Uważaj waćpan na koniec szabli...Nie wyginaj tak dłoni, bo patrz, co się stanie... Podnieœ!... Ostatnie słowo wymówił pan Wołodyjowski dobitnie, jednoczeœnie zatoczył półkole, dłoń i szablę pocišgnšł ku sobie i nim patrzšcy zrozumieli, co znaczy: "podnieœ!" -już szabla Kmicica, jak wywleczona igła z nitki, furknęła nad głowš pana Wołodyjowskiego i upadła mu za plecami; on zaœ rzekł: - To się nazywa: wyłuskiwać szablę. Kmicic stał blady, z obłškanymi oczyma, chwiejšcy się, zdumiony nie mniej od szlachty laudańskiej; mały pułkownik zaœ usunšł się w bok i ukazawszy na leżšcš na ziemi szerpentynę powtórzył po raz drugi: - Podnieœ! Przez chwilę zdawało się, że Kmicic rzuci się na niego z gołymi rękoma...Już, już był gotów do skoku, już pan Wołodyjowski, przysunšwszy rękojeœć do piersi, nadstawił ostrze, ale pan Kmicic rzucił się na szablę i wpadł z niš znów na straszliwego przeciwnika. Szmery głoœne poczęły się zrywać w kole patrzšcych i koło œcieœniało się coraz bardziej, a za nim uformowało się drugie, trzecie. KozacyKmicicowi wtykali głowy między ramiona szlachty, jakby całe życie w najlepszej z niš żyli zgodzie. Mimowolne okrzyki wyrwały się z ust widzów; czasem rozlegał się wybuch niepohamowanego, nerwowego œmiechu, poznali wszyscy mistrza nad mistrzami. Ten zaœ bawił się okrutnie, jak kot z myszš- i pozornie coraz niedbalej robił szablš. Lewš rękę wysunšł zza pleców i wsunšł w kieszeń hajdawerów. Kmicic pienił się, rzęził, na koniec chrapliwe słowa wyszły mu z gardzieli przez zaciœnęte usta: - Kończ... waœć!... wstydu... oszczędŸ!... - Dobrze! - rzekł Wołodyjowski. Dał się słyszeć œwist krótki, straszny, potem stłumiony krzyk... jednoczeœnie Kmicic rozłożył ręce, szabla wypadła mu znich na ziemię... i runšł twarzš do nóg pułkownika... - Żyje! - rzekł Wołodyjowski - nie padł na wznak! I zagišwszy połę Kmicicowego żupana poczšł niš ocierać szablę. Zawrzasła szlachta jednym głosem, w tychzaœ krzykach brzmiało coraz wyraŸniej: - Dobić zdrajcę... dobić!... rozsiekać! I kilku Butrymów biegło z dobytymi szablami. Nagle stało się coœ dziwnego; otorzekłbyœ: mały pan Wołodyjowski urósł w oczach - szabla najbliższego Butryma wyleciała mu z ręki œladem Kmicicowej, jakby jš wicher porwał - pan Wołodyjowskizaœ krzyknšł z iskrzšcymi oczyma: - Wara!... wara!... Teraz on mój, nie wasz!...Precz!... Umilkli wszyscy bojšc się gniewu męża, on zaœ rzekł: - Nie potrzeba mi tu jatek!... Waszmoœciowie szlachtš będšc powinniœcie rozumieć kawalerski obyczaj, aby rannego nie dobijać. Nieprzyjacielowi nawet tego sięnie czyni, a cóż dopiero przeciwnikowi w pojedynku zwyciężonemu. - On zdrajca! - mruknšł któryœ z Butrymów.- Takiego godzi się bić. - Jeœli on zdrajca, tedy panu hetmanowi oddany być powinien, aby karę poniósł i stanšł za przykład innym. Zresztš, jakom wam rzekł: mój on teraz, nie wasz. Jeœli wyżyje, to wam wolno będzie krzywd waszych przed sšdem dochodzić i z żywegolepszš mieć będziecie satysfakcję niż z umarłego. A kto tu umie rany opatrywać? - Krzych Domaszewicz. On z dawna wszystkich na Laudzie opatruje. - Niechże go zaraz opatrzy, potem na łoże go przenieœć, a ja pójdę tę nieszczęsnš pannę pocieszyć. To rzekłszy pan Wołodyjowski zasunšł szabelkę do pochwy i wszedł przez poršbane drzwi do domu. Szlachta poczęła łowić i wišzać rapciami ludzi Kmicicowych, którzy odtšd mieli orać rolę w zaœciankach.Poddawali się też bez oporu; ledwo kilkunastu wypadłszy przez tylne okna e o a Ź 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż@PĹ cAé FBţ™c €C—&2 c DÉ3Ł S domu skoczyło ku stawom, ale tam wpadli w ręce czekajšcych Stakjanów. Jednoczeœnie szlachta wzięła się do rabunku wozów, na których łup znalazł siędoœć obfity; niektórzy radzili zrabować i dom, ale bano się pana Wołodyjowskiego, a może obecnoœć w domu Billewiczówny wstrzymywała zuchwalszych. Swoich poległych, między którymi było trzech Butrymów i dwóch Domaszewiczów, złożyłaszlachta na wozy, aby ich po chrzeœcijańsku pochować, dla zabitych Kmicicowych kazano kopać chłopom rów za ogrodem. Pan Wołodyjowski zaœ szukajšc panny przetrzšsnšł cały dom i znalazł jš dopierow skarbczyku położonym w rogu, do którego prowadziły maleńkie a ciężkie drzwi z izby sypialnej. Była to mała komnatka o wšskich grubo kratowanych oknach, zbudowana w kwadrat z murów takpotężnych, że pan Wołodyjowski poznał natychmiast, iż choćby Kmicic był wysadziłdom prochem, ta izba byłaby ocalała z pewnoœciš. To dało mu lepsze o Kmicicu mniemanie. Panna siedziała na skrzyni niedaleko drzwi, z głowš spuszczonš, z twarzš prawie zasłoniętš włosami, i całkiem nie podniosła jej słyszšc wchodzšcego rycerza. Myœlała zapewne, żeto sam Kmicic lub kto z jego ludzi. Pan Wołodyjowski stanšł we drzwiach, zdjšł czapkę, chrzšknšł raz i drugi, a widzšc, iżito nie pomaga, ozwał się: - Moœcia panno... wolna jesteœ!... Wówczas spod narzuconych włosów spojrzały na rycerza oczy błękitne, a potem wychyliła się z nich twarz œliczna, choć blada i jakby nieprzytomna. Pan Wołodyjowski spodziewał się podziękowań,wybuchu radoœci, tymczasem panna siedziała nieruchomie i tylko patrzyła nań błędnie; więc rycerz ozwał się po raz drugi: - PrzyjdŸ waćpanna do siebie, Bóg wejrzał na niewinnoœć... Jesteœ wolna i możesz wracać do Wodoktów. Tym razem w spojrzeniu Billewiczówny więcej było przytomnoœci. Powstawszy ze skrzyni strzšsnęła w tył włosy i spytała: - Kto waćpan jesteœ? - Michał Wołodyjowski, pułkownik dragoński wojewody wileńskiego. - Słyszałam bitwę... strzały?... Mów waćpan... - Tak jest. My to przyszli waćpannie na ratunek... Billewiczówna oprzytomniała zupełnie. - Dziękuję waœci! - rzekła pospiesznie cichym głosem, w którym przebijał się œmiertelny niepokój. - A z tamtym co się stało?... - Z Kmicicem? Nie bój się waćpanna: leży bez duszy na podwórzu... i jam to, nie chwalšc się, sprawił. Wołodyjowski wyrzekł to z pewnš chełpliwoœciš, ale jeœli spodziewał się podziwu, to zawiódł się srodze. Billewiczówna nie odrzekła ani słowa, natomiast zachwiała się na nogach i rękomapoczęła szukać oparcia za sobš, na koniec siadła ciężko na tejże samej skrzyni, z której przed chwilš się podniosła. Rycerz poskoczył ku niej żywo. - Co waćpannie jest? - Nic... nic... Czekaj waœć... pozwól... To pan Kmicic zabity?... - Co mnie pan Kmicic! - przerwał Wołodyjowski - tu o waćpannę chodzi! Wówczas siły jej nagle wróciły, bo się podniosła znowu i spojrzawszy mu wprost w oczy, wykrzyknęła z gniewem, zniecierpliwieniem i rozpaczš: - Na Boga żywego, odpowiadaj! zabity?... - Pan Kmicic ranny - odpowiedział zdumionypan Wołodyjowski. - Żyje?... - Żyje. - Dobrze! Dziękuję waœci... I chwiejnym jeszcze krokiem skierowała się ku drzwiom. Wołodyjowski stał przez chwilę ruszajšc mocno wšsikami i kręcšc głowš; następnie mruknšł sam do siebie: - Zali mi ona dziękuje za to, że Kmicic ranny, czy za to, że żyje? I wyszedł za niš. Zastał jš w przyległej izbie sypialnej, stojšcš poœrodku, jakby skamieniałš. Czterech szlachty wnosiło właœnie Kmicica; dwóch pierwszych, postępujšc bokiem, ukazało się we drzwiach, a między ich rękoma zwieszała się ku ziemi blada głowa pana Andrzeja, z zamkniętymi oczyma i soplami czarnej krwi we włosach. - Wolno tam! - mówił idšcy za nimi Krzych Domaszewicz - wolno przez próg. Niech mu tam który głowę podtrzyma. Wolno!... - A czym będziem trzymać, kiedy ręce zajęte - odpowiedzieli idšcy w przedzie. W tej chwili panna Aleksandra zbliżyła się ku nim, blada tak jak i Kmicic, i podłożyła mu obie ręce pod martwš głowę. - To panienka!... - rzekł Krzych Domaszewicz. - To ja... ostrożnie!... - odrzekła cichym głosem. Pan Wołodyjowski patrzył i wšsikami srodze ruszał. Tymczasem złożono Kmicicana łożu. Krzych Domaszewicz poczšł obmywać mu głowę wodš, potem przyłożyłprzygotowany poprzednio plaster do rany i rzekł: - Teraz jeno niech leży spokojnie... Ej, żelazna to głowa, że od takiego ciosu na dwoje nie pękła. Może i będzie zdrów, bo młody. Ale tęgo dostał... Następnie zwrócił się do Oleńki: - Daj panienka ręce umyć... Ot, tu jest woda. Miłosierne w tobie serce, żeœ dla tego człeka nie bała się pokrwawić. Tak mówišc wycierał jej dłonie chustš, a ona bladła i mieniła się w oczach. Wołodyjowski znów poskoczył ku niej. - Nic tu po waćpannie! Okazałaœ chrzeœcijańskie miłosierdzie nad nieprzyjacielem... wracaj do domu. I podał jej ramię; ale ona nawet nie spojrzała na niego, natomiast zwróciwszy się do Krzycha Domaszewicza rzekła: - Panie Krzysztofie, wyprowadŸ mnie! Wyszli oboje, a i pan Wołodyjowski za nimi.Na podwórzu szlachta poczęła krzykać na jej widok i wiwatować, a ona szła blada, chwiejšca się, z zaciœniętymi ustami i ogniem w oczach. - Niech żyje nasza panna! Niech żyje nasz pułkownik! - wołały potężne głosy. W godzinę póŸniej wracał pan Wołodyjowski na czele laudańskich ku zaœciankom. Słońce już weszło, ranek na œwiecie był radosny, prawdziwie wiosenny. Laudańscy cłapali kupš bezładnš po goœcińcu, gwarzšc o wypadkach ubiegłej nocy i sławišc pod niebiosa pana Wołodyjowskiego, a on jechał zamyœlony i milczšcy. Z myœli nie schodziły mu te oczy patrzšce spoza rozpuszczonych włosów, tapostać wysmukła i wspaniała, choć zgięta smutkiem i bólem. - Dziw, jak cudna! - mruczał sam do siebie - istna księżniczka... Hm! ocaliłem jej cnotę,a pewnie i życie, bo choćby prochy nie wysadziły skarbczyka, byłaby z samego strachu umarła... Powinna być wdzięczna... Ale kto tam białogłowę wyrozumie... Patrzyła na mnie jak na pacholika, nie wiem, czy z dumy jakowejœ, czy z konfuzji... Rozdział 8 Te myœli spać mu nie dały następnej nocy. Przez kilka dni cišgle jeszcze rozmyœlał o pannie Aleksandrze i poznał, że mu głębokow serce zapadła. Przecie to szlachta laudańska chciała go z niš żenić! Ona wprawdzie zrekuzowała go bez namysłu, ale wtedy ani go znała, ani widziała. Teraz zupełnie co innego. On jš wyrwał po kawalersku z ršk gwałtownika, narażajšc się na kule i szable; po prostu zdobył jš jak fortecę... Czyjaż ona, jeœli nie jego? Możeli mu czegokolwiek odmówić, choćby i ręki? Nuż by popróbował? Nuż by z wdzięcznoœci narodził się w niej afekt, jaksię to często na œwiecie zdarza, że ocalonapanna zaraz rękę i serce zbawcy oddaje! Gdyby zresztš nawet nie czuła do niego zrazu afektu, to tym bardziej należy mu sięo to postarać. "A jeœli ona tamtego jeszcze pamięta i miłuje?" - Nie może być! - powtórzył sobie pan Wołodyjowski - gdyby go nie odpaliła, to byjej gwałtem nie brał. Okazała wprawdzie nad nim miłosierdzie niezwyczajne, ale niewieœcia to rzecz litować się nad rannymi, choćby nieprzyjaciółmi. Młoda jest, bez opieki, czas jej za mšż. Doklasztoru widocznie nie ma wokacji, bo już by poszła. Było czasu doœć. Tak gładkš pannę ustawicznie będš rozmaici kawalerowie turbowali: jedni dla majštku, drudzy dla urody, trzeci dla zacnoœci krwi. Ejże, miło jej będzie mieć takš obronę, której skutecznoœć własnymi oczyma oglšdać mogła. - A i tobie czas się ustatkować, Michałku! -mówił do siebie pan Wołodyjowski. - Młodyœ jeszcze, ale lata prędko biegnš. Fortuny się nie dosłużysz, chyba więcej ran w skórze. A bałamuctwom koniec będzie. Tu panu Wołodyjowskiemu przesunšł się przez pamięć cały szereg panien, do których już wzdychał w życiu. Były międzynimi i bardzo urodziwe, i z wielkiej krwi idšce, ale milszej nie było i zacniejszej, i godniejszej. Toż ten ród i tę pannę ludzie sławili w całej okolicy i z oczu jej patrzyła taka uczciwoœć, że nie daj Panie Boże nikomu gorszej żony. Czuł pan Wołodyjowski, że mu się trafia gratka, jaka się drugi raz może nie trafić, a to tym bardziej, że pannie takš niepospolitš usługę oddał. - Co tu zwłóczyć! - mówił sobie. - Czego lepszego się doczekam? Trzeba tentować.Ba!ale tu wojna za pasem. Ręka zdrowa. Wstydrycerzowi w zaloty chodzić, gdy ojczyzna ręce wycišga i ratunku prosi. Pan Michał miał zacne serce żołnierskie i choć od pacholęcia prawie służył, choć we wszystkich wojnach, jakie za jego czasów były, udział brał - wiedział przecie, co ojczyŸnie winien, i o spoczynku nie myœlał. Ale właœnie dlatego, że nie dla zysków, zasług, chlebów, jeno z duszy całej ojczyŸnie służył i sumienie miał pod tym względem czyste, czuł swojš wartoœć i to dodawało mu otuchy. "Inni się warcholili, a jam się bił - myœlał sobie. - Pan Bóg żołnierzykowi nagrodzi i teraz mu dopomoże". Poznał jednak, że skoro nie było czasu na zaloty, trzeba było prędko działać i wszystko od razu na hazard wystawić: pojechać, oœwiadczyć się z miejsca i albo po przyspieszonych zapowiedziach œlub wzišœć, albo zjeœć arbuza. - Jadłem nieraz, zjem i teraz! - mruczał pan Wołodyjowski ruszajšc żółtymi wšsikami. - Co mi szkodzi! Była jednak pewna strona w tym nagłym postanowieniu, która mu się nie podobała. Oto zadawał sobie pytanie: czy jadšc z oœwiadczeniem tak zaraz po uratowaniu panny, nie będzie podobny do natrętnego wierzyciela, który chce, by mu jak najprędzej i z lichwš dług spłacono? - Może to i nie będzie po kawalersku? Ba! ale za cóż żšdać wdzięcznoœci, jeœli nie za usługę? A jeœli ów poœpiech nie pójdzie po sercu pannie, jeœli się nań skrzywi, to jej przecie można powiedzieć: "Moœcia panno, rok bym w zaloty jeŸdził i w œlepki ci patrzył, alem żołnierz, a tam tršby na wojnę grajš!" - Tak i pojadę! - mówił sobie pan Wołodyjowski. Lecz po chwili znowu inna myœl przyszła mu do głowy. A jeœli ona odpowie: "IdŸże waćpan na wojnę, moœci żołnierzu, a po wojnie będziesz rok do mnie jeŸdził i w œlepki mi patrzył, bo ja człowiekowi, którego nie znam, duszy i ciała od razu nieoddam".Wtedy wszystko przepadnie. Że przepadnie, czuł to pan Wołodyjowski doskonale; bo pominšwszy pannę, którš przez ten czas inny wzišœć może, nie był pan Wołodyjowski pewny własnej stałoœci. Sumienie mu to mówiło, że w nim samym afekt zapalał się, bywało, tak jak słoma, ale i gasł jak słoma. Wtedy wszystko przepadnie!... I kołatajże się dalej, żołnierzu-tułaczu, z obozu do obozu, z bitwy na bitwę, bez dachu na œwiecie, bez duszy żywej bliskiej. Rozglšdaj się po wojnie na cztery strony œwiata, nie wiedzšc, gdzie głowę poza cekhauzem złożyć! Ostatecznie pan Wołodyjowski nie wiedział,co czynić. Ciasno mu się jakoœ uczyniło w pacunelskimdworku i duszno, więc wzišł czapkę, by wyjœć trochę na drogę i słońca majowego zażyć. W progu natknšł się na jednego z ludzi Kmicicowych w niewolę wziętych, któren staremu Pakoszowi przypadł w udziale. Kozak grzał się na słońcu i na bandurze brzdškał. - A co ty tu robisz? - pytał pan Wołodyjowski. - Hraju, pane - odpowiedział Kozak podnoszšc wynędzniałš twarz. - Skšd ty jesteœ? - pytał dalej pan Michał, kontent, że ma jakowšœ w rozmyœlaniach przerwę. - Z daleka, pane, spod Zwiahla. - Czemużeœ to nie umknšł jako reszta twoich towarzyszów? O, tacy synowie! Darowała was szlachta życiem w Lubiczu, by mieć robociznę, a wyœcie zaraz poumykali, ledwie z was łyka zdjęto. - Ja nie ucieknę. Tu zdechnę jak sobaka. - Takżeœ tu sobie upodobał? - Komu lepiej na polu, to umyka, a mnie tu lepiej. Ja miał nogę przestrzelonš, a tu mnie jš obwinęła szlachcianka, starego córka, i dobre słowo rzekła. Takiej ja krasawicy na oczy nie widział... Na co mnieodchodzić? - Któraż ci tak dogodziła? - Marysia. - I ty już ostaniesz? - Jeœli zdechnę, to i wyniosš, a nie, to ostanę. - Zali myœlisz u Pakosza córkę wysłużyć? - Ne znaju, pane. - Pierwej by takiemu hołyszowi œmierć dał niż córkę. - U mnie czerwońce w lesie zakopane: dwie garœci. - Z rozboju? - Z rozboju, pane. - Choćbyœ i garniec miał, toœ chłop, a Pakosz szlachcic. - Ja z bojarów putnych. - Jeœliœ ty z bojarów putnych, toœ gorzej niż chłop, boœ zdrajca. Jakże ty mogłeœ nieprzyjacielowi służyć? - Ja mu i nie służył. - A skšdże was pan Kmicic brał? - Z goœcińca. Ja służył u pana hetmana polnego, ale potem choršgiew rozlazła się, bo nie było co jeœć. Do domu nie miałem poco wracać, bo spalony. Inni na goœciniec poszli rozbijać, tak i ja z nimi poszedł. Pan Wołodyjowski zdziwił się mocno, gdyż aż dotšd sšdził, że pan Kmicic napadł Oleńkę z siłami pożyczonymi u nieprzyjaciela. - To pan Kmicic nie od Trubeckiego was dostał? - Było między nami najwięcej takich, co przedtem u Trubeckiego i Chowańskiego służyli, ale tak i od nich zbiegli na goœcińce. - I dlaczego wy za panem Kmicicem poszli? - Bo on sławny ataman. Nam mówili, że na kogo on krzyknie, żeby za nim szedł, to jakby mu talarów w mieszek nasypał. Dlatego my poszli. No, Bóg, nie poszczęœcił!Pan Wołodyjowski poczšł głowš kręcić i rozmyœlać, że jednak tego Kmicica zanadto uczerniono; potem spojrzał na wybladłego bojarzynka i znów głowš pokręcił. - Także ty jš miłujesz? - Oj! tak, pane! Pan Wołodyjowski odszedł, a odchodzšc pomyœlał sobie: "Ot! Rezolutny człowiek. Ten sobie głowy nie łamał: pokochał i zostaje. Tacy najlepsi... Jeœli naprawdę on zputnych bojarów, toć to tenże gatunek co i zaœciankowa szlachta. Jak swoje czerwońce wygrzebie, może mu stary Marysię odda. A czemu? Bo w palce nie stukał, jeno się zawzišł, że jš dostanie. Zawezmę się i ja!" Tak rozmyœlajšc szedł pan Wołodyjowski drogš po słońcu, czasem stawał i w ziemięoczy wbijał lub je w niebo podnosił; to znów szedł dalej, aż nagle ujrzał lecšce poniebie stadko dzikich kaczek. Wówczas poczšł sobie z nich wróżyć: jechać, nie jechać?... Wypadło mu, żeby jechać. - Pojadę, nie może inaczej być! To rzekłszy zawrócił do domu; ale po drodze wstšpił jeszcze do stajenki, przed którš dwóch czeladniczków jego w koœci grało. - Syruć - rzekł pan Wołodyjowski - a grzywa u Basiora zapleciona? - Zapleciona, panie pułkowniku! Pan Wołodyjowski wszedł do stajni. Basior odezwał mu się od drabinki; rycerz zbliżył się, poklepał go po boku, następnie jšł liczyć warkocze na karku. - Jechać... nie jechać... jechać!.. Wróżba wypadła znów pomyœlnie. - Konie siodłać i samym się przybrać uczciwie! - zakomenderował pan Wołodyjowski.Za czym prędko już poszedł do domu i poczšł się stroić. Wdział buty wysokie, rajtarskie, żółte, z klapkami na podbiciu i złoconymi ostrogami, a mundur nowy, czerwony; do tego rapierek w stalowej pochwie, przedni, z gardš złotem przerabianš; do tego półpancerzyk z jasnejstali pokrywajšcy tylko wierzchniš częœć piersi pod szyję; miał i kołpaczek rysi z pięknym piórem czaplim, ale że ten do polskiego tylko ubioru pasował, więc go zostawił w skrzyni, a na głowę wdział hełm szwedzki z czółenkiem i wyszedł przed ganek. - Gdzie to wasza miłoœć jedzie? - pytał go stary Pakosz siedzšcy na przyzbie. - Gdzie jadę? Słuszna, abym tej tam waszejpanny o zdrowie spytał, bo za grubianina by mnie wzišć mogła. - Od waszej miłoœci aż łuna bije. Kiep każden gil! Już by chyba panna oczu nie miała, żeby się zaraz nie zakochała... Wtem nadbiegły dwie młodsze panny Pakoszówny wracajšce z południowego udoju, każda ze skopkiem w ręku. Ujrzawszy pana Wołodyjowskiego stanęły jak wryte ze zdziwienia. - Król, nie król - rzekła Zonia. - Wasza miłoœć jak na wesele! - dodała Maryœka. - Może z tego i wesele być - zaœmiał się stary Pakosz - bo do panny naszej jedzie.Nim stary skończył, napełniony skopek wyleciał z ršk Marysi i struga mleka polała się aż pod nogi pana Wołodyjowskiego. - Uważaj na to, co trzymasz! - rzekł gniewliwie Pakosz - ot, koza! Marysia nie odrzekła nic, podniosła skopekiodeszła cicho. Pan Wołodyjowski siadł na koń, za nim uszykowało się dwóch jego czeladników i ruszyli trójkš ku Wodoktom. Dzień był piękny. Słońce majowe grało na napierœniku i hełmie pana Wołodyjowskiego tak, iż gdy z daleka migotał między okna e o a Ź 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żEPKc F›wc GUc Hg+c Iy9Ý' wierzbami, zdawało się, że to drugie słońce posuwa się drogš. - Ciekaw jestem, czy będę wracał z pierœcionkiem czy harbuzem? - rzekł do siebie rycerz. - Co wasza miłoœć mówi? - spytał pachołekSyruć. - Głupiœ! Pachołek œcišgnšł na powrót w tył konia, apan Wołodyjowski mówił dalej: - Całe szczęœcie, że to nie pierwszyzna. Ta myœl dodawała mu nadzwyczajnej otuchy. Gdy przybyli do Wodoktów, panna Aleksandra nie poznała go w pierwszej chwili, aż jej musiał nazwisko swoje powtórzyć. Wówczas powitała go uprzejmie, ale poważnie i z pewnym przymusem; on zaœ wcale zręcznie się przedstawił, bo choć żołnierz, nie dworak,długo jednak na różnych dworach przebywał i między ludŸmi się ocierał. Skłonił się jej więc ze czciš wielkš i rękę na sercu położywszy, tak mówił: - Przybyłem tu o zdrowie waćpanny dobrodziejki się wywiedzieć, czyli od strachu jakiego szwanku nie poniosło, co powinien bym był na drugi dzień uczynić, ale nie chciałem się naprzykrzać. - Bardzo to pięknie ze strony waszmoœci, że ocaliwszy mnie z takiej toni, jeszczeœ mnie w pamięci zachował... Siadaj waszmoœć, boœ mi wdzięcznym goœciem. - Moja moœcia panno! - odpowiedział pan Michał. - Gdybym ja o waćpannie zapomniał, tedy nie byłbym godny tej łaski, jakš Bóg na mnie zesłał pozwalajšc mi tak godnš personę sekundować. - Nie! Jam to winna Bogu dziękować naprzód, a waszmoœci zaraz potem... - Kiedy tak, to już dziękujmy oboje, bo ja onic więcej Go nie proszę, jeno żebym i nadal mógł bronić waćpanny, ile razy będzie potrzeba. To rzekłszy pan Wołodyjowski ruszył woskowanymi wšsikami, które mu wyżej nosa sterczały - bo kontent był z siebie, że od razu wszedł in medias res i swój sentyment jakoby na stole położył. Ona zaœsiedziała zmieszana i milczšca, ale tak piękna jak dzień wiosenny. Słabe rumieńce wystšpiły jej na policzki, a oczy nakryła długimi rzęsami, od których padały cienie na jagody. "Dobry znak ta konfuzja" - pomyœlał pan Wołodyjowski. I odchrzšknšwszy mówił dalej. - Waćpanna wiesz, żem ja po jej dziadku laudańskimi ludŸmi dowodził? - Wiem - odpowiedziała Oleńka - dziaduœ nieboszczyk sam na ostatniš wyprawę iœć nie mógł, ale okrutnie był rad słyszšc, komu ksišżę wojewoda wileński tę choršgiew oddał, i mówił, że zna waćpana z reputacji jako sławnego żołnierza. - Także to o mnie mówił? - Sama słyszałam, jak waœci pod niebiosa wynosił, a potem laudańscy ludzie to samo po wyprawie czynili. - Prosty ja żołnierz, niegodzien, żeby mnie wynoszono nie tylko pod niebiosa, ale i wyżej od innych. Wszelako rad jestem, żemdla waćpanny niezupełnie obcy, bo już nie pomyœlisz, że ci nie znany i niepewny goœć razem z deszczem ostatnim z chmur upadł.Milej to zawsze wiedzieć, z kim się ma do czynienia. Siła ludzi się włóczy, którzy się familiantami powiadajš i w godnoœci strojš,a Bóg wie, kim sš, może często i nie szlachtš. Pan Wołodyjowski umyœlnie tak nakierował rozmowę, aby o sobie mógł powiedzieć, co zacz jest, jakoż Oleńka zaraz odrzekła: - Waćpana o to nikt nie posšdzi, bo i tu na Litwie jest szlachta tego samego imienia. - Ale ci się Ozoriš pieczętujš, a jam jest Korczak Wołodyjowski i my się z Węgier wywodzimy, od pewnego dworzanina Attyli, któren dworzanin, œcigany będšc od nieprzyjaciół, œlub Najœwiętszej Pannie uczynił, iż się z pogańskiej wiary na katolickš nawróci, jeœli z żywotem ujdzie. Tej obietnicy potem dotrzymał, gdy trzy rzeki szczęœliwie przebył, te same właœnie, które w herbie nosimy. - To waćpan nie z tych stron rodem? - Nie, moœcia panno. Ja z Ukrainy, z ruskich Wołodyjowskich, i do tej pory mamtam wioszczynę, którš teraz nieprzyjaciel zajšł, ale ja wojskowo od młodu służę, mniej dbajšc o substancję niż o despekta ojczyŸnie przez postronnych czynione. Służyłem od najmłodszych lat u wojewody ruskiego, naszego nieopłakanego księcia Jeremiasza, z którym też wszystkie wojny odprawowałem. Byłem i pod Machnówkš, i pod Konstantynowem, i zbaraskie z innymi wytrzymywałem głody, a po beresteckiej sam nasz pan miłoœciwy za głowę mnie œcisnšł. Bóg mi œwiadek, moœcia panno, że nie przyjechałem się tu chwalić, ale chcę, byœ waćpanna wiedziała, żem nie łuszczybochenek żaden, któren krzykiem nadrabia, a krwi żałuje, jeno że mi życie wuczciwej służbie zbiegło, w której się trochę sławy uszczknęło, a sumienia niczym nie zbrudziło. Tak mi Panie Boże dopomóż! A oprócz tego mogš to i godni ludzie poœwiadczyć! - Żeby to wszyscy byli do waćpana podobni! - westchnęła panna. - Waćpannie pewnie na myœli stoi ów gwałtownik, który na niš bezbożnš rękę œmiał podnieœć? Panna Aleksandra wbiła oczy w podłogę i nie odrzekła ani słowa. - Ma on za swoje - mówił dalej pan Wołodyjowski - choć mi mówiono, że zdrówbędzie, to jednak od kary się nie wywinie. Wszyscy zacni ludzie go potępili, i aż nadto,bo powiadajš, że się z nieprzyjacielem zwišzał, aby od niego posiłki otrzymać, co jest nieprawda, gdyż ci ludzie, z którymi waćpannę napadł, wcale nie od nieprzyjaciela pochodzš, jeno z goœcińca nazbierani. - Skšd to waćpan wiesz? - spytała żywo panna podnoszšc na pana Wołodyjowskiego swoje niebieskie oczy. - Od samych tych ludzi. Dziwny to człowiek ów Kmicic, bo gdym mu sam zdradę przed pojedynkiem zadał, tedy nie zaprzeczył, chociaż niesłusznie go posšdziłem. Pycha widać w nim diabelska. - I waćpan to mówisz wszędy, że on nie zdrajca? - Nie mówiłem, bom sam nie wiedział, ale teraz będę mówił. Toć nie godzi się choćby na największego wroga takiego oszczerstwa rzucać. Oczy panny Aleksandry spoczęły po raz wtóry na małym rycerzu z wyrazem sympatii i wdzięcznoœci. - Z waćpana tak zacny człowiek, tak zacny,jak rzadko!... Pan Wołodyjowski zaczšł raz po razu ruszać wšsikami z ukontentowania. "Do rzeczy, Michałku! Do rzeczy, Michałku!" - rzekł do siebie w myœli. Po czym głoœno do panny: - Więcej waćpannie powiem!... Sposób pana Kmicica ganię, ale nie dziwię mu się, że się dobija o waćpannę, przy której by sama Wenus za dziewkę służyć mogła. Desperacja to go popchnęła do złego uczynku i pewnie raz jeszcze go popchnie, jeœli mu się sposobnoœć nadarzy. Jakże to przy tak nadzwyczajnej urodzie sama i bez opieki zostaniesz? Więcej jest takich Kmiciców na œwiecie, więcej zapałów wzbudzisz, na więcej przygód cnotę swš narazisz. Bóg mi zesłał łaskę, iżem mógł cię uwolnić, ale już mnie tršby Gradywa wołajš... Któż nad tobš będzie czuwał?... Moja moœcia panno! posšdzajš żołnierzów opłochoœć, aleć niesłusznie. I u mnie serce nie ze skały, i obojętne na tyle wybornych wdzięków zostać nie mogło... Tu pan Wołodyjowski upadł na oba kolana przed Oleńkš. - Moja moœcia panno! - mówił klęczšc. - Dziedziczyłem choršgiew po twoim dziadku,dozwólże mi i wnuczkę odziedziczyć. Zdaj mnie opiekę nad sobš, dozwól pokosztować słodkoœci wzajemnego afektu, weŸ mnie zastałego opiekuna, a będziesz i spokojna, i bezpieczna, bo choć odjadę na wojnę, samoimię bronić cię będzie. Panna zerwała się z krzesła i słuchała ze zdumieniem pana Wołodyjowskiego, a on takjeszcze mówił dalej: - Ubogim żołnierz, alem szlachcic i człek uczciwy, i na to ci przysięgam, że ni na mojej tarczy, ni na moim sumieniu najmniejszej plamy nie znajdziesz. Grzeszę może poœpiechem, ale i to wyrozumiej, bo mnie ojczyzna woła, której dla ciebie nawet nie odstšpię... Nie pocieszysz że mnie? nie dodasz otuchy? nie rzekniesz dobrego słowa? - Waćpan żšdasz ode mnie niepodobieństwa... Na Boga! Nie może to być! - odpowiedziała ze strachem Oleńka. - Od twojej woli zależy... - Właœnie dlatego wręcz waćpanu odpowiadam: nie! Tu panna zmarszczyła brwi. - Moœci panie! winnam ci wiele, nie zapieram. Żšdaj, czego chcesz, wszystkom oddać gotowa, prócz ręki. Pan Wołodyjowski wstał. - Waćpanna mnie nie chcesz? hę? - Nie mogę! - I to ostatnie słowo waćpanny? - Ostatnie i nieodwołalne. - A może jeno poœpiech się waćpannie nie podoba? Dajże mnie nadzieję! - Nie mogę, nie mogę... - Nie masz tedy tu dla mnie szczęœcia, jakogo i gdzie indziej nie było! Moja moœcia panno, nie ofiarujże mi zapłaty za usługę, bom nie po niš przyjechał, a żem ręki prosił, to nie za zapłatę, jeno po dobrej woli. Gdybyœ mi rzekła, że jš oddajesz, bo musisz, to takżebym nie przyjšł. Jak nie ma woli, to nie maidoli. Wzgardziłaœ mnš... bodaj ci się nikt gorszy nie trafił. Wychodzę z tego domu, jak i wszedłem... jeno że nie wrócę więcej.Za nic mnie tu majš. Niech i tak będzie. BšdŸże szczęœliwa, choćby z tym samym Kmicicem, boœ może właœnie o to gniewna, żem między was szablę włożył. Kiedy on ci lepszy, toœ ty istotnie nie dla mnie. Oleńka chwyciła się rękoma za skronie i powtórzyła kilkakrotnie: - Boże, Boże, Boże! Ale ta jej boleœć nie przejednała pana Wołodyjowskiego, który skłoniwszy się wyszedł zły i gniewny; po czym zaraz siadł na koń i odjechał. - Noga moja więcej tam nie postoi - rzekł głoœno. Pachołek Syruć, jadšcy z tyłu, przysunšł się zaraz. - Co wasza moœć mówi? - Głupiœ! - odpowiedział pan Wołodyjowski. - To już mnie wasza moœć powiedział, jakeœmy w tamtš stronę jechali. Nastało milczenie; po czym pan Michał znów mruczeć poczšł: - Niewdzięcznoœciš mnie tam nakarmiono... Wzgardš za afekt zapłacono... Przyjdzie chyba do œmierci w kawalerskim służyć. Tak już napisano... Jechałże sęk taki los!... Co rusz, to rekuza... Nie masz sprawiedliwoœci na tym œwiecie!... Co ona sobie przeciw mnie upatrzyła? Tu pan Wołodyjowski zmarszczył brwi i poczšł silnie pracować głowš; nagle uderzył się dłoniš po nodze. - Wiem już! - zakrzyknšł - ona tamtego jeszcze miłuje... nie może inaczej być. Ale ta uwaga nie rozjaœniła mu twarzy. "Tym ci gorzej dla mnie - pomyœlał po chwili - bo jeœli ona go po tym wszystkim jeszcze miłuje, to i nie przestanie go miłować. Co miał uczynić najgorszego, to już uczynił. Na wojnę ruszy, sławy nabędzie, reputację poprawi... I nie przystoi mu w tym przeszkadzać... raczej trzeba dopomóc, bo to dla ojczyzny korzyœć... Ot, co jest! żołnierz on dobry... Ale czym jš tak skaptował? kto zgadnie... Inni majš już takowe szczęœcie, że byle na niewiastę spojrzał, ta i w ogień za nim gotowa... Żeby tak wiedzieć, czym się to dzieje, albo jakowego inkluza dostać, może by i człowiek co wskórał. Zasługš do niczego z białogłowš nie dojdziesz! Dobrze powiadał pan Zagłoba, że liszka a niewiastato najzdradliwsze stworzenia na œwiecie. A taki żal mi, że wszystko przepadło! Okrutnie to gładka podwika i cnotliwa, jak powiadajš. Ambitne to widać jak licho... Kto to wie, czy ona za niego pójdzie, chociaż gomiłuje, bo jš ciężko zawiódł i obraził... Przecie on mógł spokojnie do niej dojœć, a wolał się warcholić... Gotowa się ca łkiem wyrzec i zamšżpójœcia, i dzieci... Mnie ciężko, ale i jej, niebodze, może jeszcze ciężej..." Tu pan Wołodyjowski rozczulił się nad dolš Oleńki i poczšł głowš kręcić, ustami cmokać, wreszcie rzekł: - Niech jej tam Bóg sekunduje! Nie mam do niej urazy! Nie pierwsza to dla mnie rekuza, a dla niej pierwsza boleœć. Niebożštko ledwie zipie od trosków, jeszczem jej oczy wykłuł tym Kmicicem i do reszty żółciš napoił. Nie godziło mi się tego czynić i naprawić wypada. Bodaj mnie kule biły, bom po grubiańsku postšpił. Napiszę do niej list, żeby odpuœciła, a potem w czym będę mógł, to i pomogę. Dalsze rozmyœlania pana Wołodyjowskiego przerwał pachołek Syruć, który przysunšwszy się znów rzekł: - Proszę waszej moœci, toż to tam na górzepan Charłamp z kimœ drugim jedzie. - Gdzie? - A ot, tam! - Prawda, że dwóch jeŸdŸców widać, ale pan Charłamp został się przy księciu wojewodzie wileńskim. Po czymże ty go z tak daleka poznajesz? - A po bułance. Dyć jš całe wojsko zna. - Jako żywo, że konia widać bułanego... Ale może być inny. - Kiedy ja i chód jej poznaję... Już to pan Charłamp z pewnoœciš. Popędzili obaj konie, a jadšcy naprzeciw uczynili toż samo i wkrótce pan Wołodyjowski poznał, że to istotnie pan Charłamp nadjeżdża. Był to porucznik piatyhorskiej choršgwi litewskiego komputu, dawny znajomy pana Wołodyjowskiego, stary żołnierz i dobry. Niegdyœ wadzili się mocno z małym rycerzem, ale potem służšc razem i wojny odbywajšc, polubili się wzajemnie. Pan Wołodyjowski poskoczył tedy żywo i otworzywszy ręce wołał: - Jakże się miewasz, Nosaczu?! Skšdżeœ siętu wzišł? Towarzysz, który istotnie na przezwisko Nosacza zasługiwał, bo nos miał potężny, wpadł w objęcia pułkownika i witali się radoœnie; po czym odsapnšwszy rzekł: - Do ciebiem umyœlnie przyjechał z ekspedycjš i z pieniędzmi. - Z ekspedycjš i z pieniędzmi? A od kogo? - Od księcia wojewody wileńskiego, naszegohetmana. Przysyła ci list zapowiedni, abyœ zaraz zaczšł zacišg czynić, i drugi dla panaKmicica, który też się ma w tej okolicy znajdować. - I dla pana Kmicica?... Jakże to we dwóch będziem w jednej okolicy zacišgali? - On ma jechać do Troków, a ty masz zostać w tej okolicy. - Skšdżeœ to wiedział, gdzie mnie szukać? - Sam pan hetman pilnie o ciebie wypytywał, aż mu ludzie tutejsi, którzy tam jeszcze służš, powiedzieli, gdzie cię znaleŸć, i ja jechałem na pewno... W wielkich tam zawsze jesteœ faworach!... Słyszałem księcia naszego pana, jak sam mówił, że nie spodziewał się po wojewodzie ruskim niczego odziedziczyć, a tymczasem największego rycerza odziedziczył. - Dałby mu Bóg i szczęœcie wojenne odziedziczyć... Wielki to dla mnie honor, że mam zacišg czynić, i zaraz się do tego wezmę... Ludzi wojennych tu nie brak, byle było za co ich na nogi postawić. A pieniędzysiła, przywiozłeœ? - Jak przyjedziesz do Pacunelów, to policzysz. - Toœ i do Pacunelów już trafił? Strzeż się jeno, bo tam ładnych dziewczšt jak maku wogrodzie. - Dlatego to i pobyt ci tam smakował!... Czekajże, mam i drugi list, prywatny, hetmana do ciebie. - To dawaj! Pan Charłamp wyjšł pismo z małš pieczęciš radziwiłłowskš, a pan Wołodyjowski otworzył i zaczšł czytać: "Moœci panie pułkowniku Wołodyjowski! Znajšc szczerš Waćpana służenia ojczyŸnieintencję posyłam Ci list zapowiedni, abyœ zacišg czynił, i nie tak, jako się zwyczajnieczyni, ale z pilnoœciš wielkš, bo periculum in mora. Chceszli nas uradować, to niechże choršgiew na koniec lipca, najdalej na pół sierpnia będzie już na nogach i do pochodu gotowa. Kłopotliwo nam to, skšd Waszmoœć koni dobrych weŸmiesz, zwłaszcza że i pieniędzy posyłamy skšpo, gdyż więcej na panu podskarbim, po staremu nam nieprzyjaznym, nie mogliœmy wydębić. Połowę z tych pieniędzy panu Kmicicowi J. M. P. oddaj, dla którego pan Charłamp także list zapowiedni wiezie. Spodziewamy się po nim, iż gorliwie nam w tym usłuży. Ale że uszu naszych doszła wieœć o jego swawolach w Upickiem, tedy najlepiej Waćpan list dla niego przeznaczony od Charłampa odbierz i sam uznaj, czy mu go oddać. Jeœlibyœ uważał zbytnie na nim gravamina, hańbę czynišce, tedy nie oddawaj! obawiamy się bowiem, aby nieprzyjaciele nasi, jako pan podskarbi i pan wojewoda witebski, krzyków nie podnieœli, że podobne funkc je niegodnym osobom powierzamy. Gdybyœ jednak, uznawszy, że tam nic wielkiego nie ma, list oddał, niechże się Kmicic stara największš w służbie usilnoœciš winy swe zmazać, a nażadne terminy w sšdach nie staje, bo on donaszej, hetmańskiej, należy inkwizycji i mygo sšdzić będziem, nikt inny, ale po funkcji spełnionej. Polecenie to nasze uważaj W. Moœć zarazem za dowód zaufania, jakie w rozumie i wiernych służbach W. Moœci pokładamy. Janusz Radziwiłł, ksišżę na Birżach i Dubinkach, wojewoda wileński". - Okrutnie się tam pan hetman o konie dla ciebie troszczy - rzekł pan Charłamp, gdy mały rycerz skończył czytać. - Pewnie, że o konie będzie trudno - odpowiedział pan Wołodyjowski. - Tutejszejmałej szlachty siła stanie na pierwszy odgłos, ale oni jeno mierzyny żmudzkie majš, nie bardzo do służby zdatne. Na dobrš sprawę, trzeba by im wszystkim dać inne. - To dobre konie, znam ja je z dawna, okrutnie wytrwałe i zwrotne. - Ba! - rzekł pan Wołodyjowski - ale urody małej, a lud tutejszy rosły. Jak ci na takich koniach w szyku stanš, to rzekłbyœ: choršgiew na psach siedzi. Ot, kłopot!... aleka migotał między okna e o a Ź 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żJP_c KŻ> H Lí9c €M&'Žc NÔ5‚ D Wezmę ja się gorliwie do roboty, bo i samemu mi pilno. Zostawże mnie list zapowiedni do Kmicica, jako pan hetman nakazuje, sam mu go oddam. Bardzo mu w porę przyszedł. - A czemu? - Bo tu tatarskš modš sobie poczynał i panny w jasyr brał. Tyle nad nim procesówiterminów, ile ma włosów na głowie. Nie masz tygodnia, jak się z nim w szable biłem. - E! - rzekł Charłamp - jeœliœ ty się z nim w szable bił, to on teraz leży. - Ale już się ma lepiej. Za jaki tydzień, dwazdrów będzie. Co tam słychać de publicis? - le, po staremu... Pan podskarbi Gosiewskizawsze z naszym księciem w emulacji, a jak hetmani niezgodni, to i sprawy ładem nie idš. Przecie trochęœmy się poprawili, i tak myœlę, że byle zgody, to sobie z tym nieprzyjacielem rady damy. Bóg pozwoli, że jeszcze na ich karkach pojedziemy aż do ich państwa. Wszystkiemu winien pan podskarbi! - A inni powiadajš, że właœnie hetman wielki. - To zdrajcy. Wojewoda witebski to tak powiada, bo oni się z dawna z panem podskarbim powšchali. - Wojewoda witebski zacny obywatel. - Zali i ty po sapieżyńskiej stronie przeciw Radziwiłłom stoisz? - Ja stoję po stronie ojczyzny, po której wszyscy stać powinni. W tym to i zło, że się nawet i żołnierze na strony dzielim, zamiast bić. A że Sapieha zacny obywatel, to bym i przy samym księciu powiedział, chociaż pod nim służę. - Próbowali ludzie godni zgodę czynić, ale tona nic! - rzekł Charłamp. - Okrutnie teraz posłańcy od króla do naszego księcia latajš... Mówiš, że coœ się tam nowego na œwiecie kluje. Spodziewaliœmy się pospolitego ruszenia, z królem jegomoœciš -nie przyszło! Powiadajš, że gdzie indziej może być potrzebne. - Chyba na Ukrainę. - Bo ja wiem? Jeno raz Brochwicz porucznik powiadał, co na własne uszy słyszał. Przyjechał od króla Tyzenhauz do naszego hetmana i coœ tam, zamknšwszy się, długo ze sobš gadali, czego Brochwicz nie mógł ułowić, ale gdy wychodzili, tedy na własne uszy, powtarzam, słyszał, jak pan hetman mówił: "Z tego może być nowa wojna". Okrutnieœmy tam wszyscy w głowęzachodzili, co to mogło znaczyć. - Pewnie się przesłyszał! Z kimże by nowa wojna? Cesarz lepiej nam teraz życzy niż naszym nieprzyjaciołom, jako że wypada mu za politycznym narodem się ujmować. ZeSzwedem rozejm jeszcze nie wyszedł i do szeœciu lat nie wyjdzie, a Tatarowie nam naUkrainie pomagajš, czego by bez woli Turczyna nie czynili. - Nie mogliœmy też i my niczego dociec! - Bo i nic nie było. Ale ja chwalę Boga, że mam nowš robotę. Już mi się i tęskno czyniło za wojnš. - To ty chcesz sam list zapowiedni Kmicicowi zawieŸć? - Przeciem ci mówił, że pan hetman tak nakazuje. Wypadnie mi Kmicica odwiedzić, jako kawalerski jest zwyczaj, a majšc list będę miał lepsze jeszcze zamówienie. Czy mu list oddam to inna rzecz; namyœlę się, bo to woli mojej zostawiono. - Mnie to i na rękę, ile że mi w drogę pilno.Mam i trzecie zapowiednie pismo do pana Stankiewicza; potem do Kiejdan kazano mi jechać, armatę, która tam przyjdzie, odebrać; potem do Birż, obaczyć, czy wszystko gotowe w zamku do obrony. - I do Birż? - Tak jest. - To mi i dziwno. Żadnych nowych wiktoryj nieprzyjaciel nie otrzymał, więc mu i do Birż, na kurlandzkš granicę daleko. A że, jako widzę, nowe choršgwie stawiš na nogi,więc będzie komu bronić nawet i tych krajów, które już pod moc nieprzyjacielskšwpadły. Kurlandczycy przecie o wojnie z nami nie myœlš. Dobrzy to żołnierze, ale ichmało, i sam tylko Radziwiłł mógłby ich jednš rękš przydusić. - I mnie to dziwno - odpowiedział Charłamp- tym bardziej że mi także poœpiech zalecono i takš dano instrukcję, iżbym jeœli co znajdę nie w porzšdku, zaraz księciu Bogusławowi dawał znać, który Petersona inżyniera ma przysłać. - Co by to mogło być?! Oby się tylko na jakšwojnę domowš nie zanosiło. Niechże nas Bóg od tego strzeże! Już jak tam tylko ksišżę Bogusław do roboty wchodzi, to diabłu będzie z tego uciecha. - Nie mów na niego nic. To mężny pan! - Nie neguję ja mu męstwa, ale więcej w nim Niemca czyli jakowegoœ Francuza niż Polaka... I o Rzeczpospolitš zgoła nie dba, jeno o dom radziwiłłowski, żeby to go jak najwyżej wynieœć, a wszystkich innych poniżyć. On to i w księciu wojewodzie wileńskim, naszym hetmanie, pychę podnieca, której mu i bez tego nie brak, i owe kłótnie z Sapiehami i Gosiewskim jego to sadzenia drzewa i frukta. - Wielki z ciebie, jak widzę, statysta. Powinieneœ się, Michałku, co prędzej ożenić, żeby taki rozum nie przepadł. Wołodyjowski spojrzał przecišgle na towarzysza. - Ożenić?... Hę? - Jużci! A może ty tu gdzie w konkury jeŸdzisz, boœ, widzę, strojny jak na paradę. - Dałbyœ spokój! - Ej, przyznaj się... - Każdy niech swoje arbuzy zjada, a ty o cudze nie pytaj, boœ też niejednego dostał. Właœnie też czas teraz o ożenku myœleć, gdy mam zacišg na głowie. - A będziesz na lipiec gotowy? - Na koniec lipca będę, choćbym miał konie spod ziemi wykopać. Bogu dziękuję, że mi tarobota przyszła, bo inaczej byłaby mnie melankolia zjadła. Jakoż wieœci od hetmana i widoki pracy ciężkiej wielkš sprawiły panu Wołodyjowskiemu ulgę, i nim dojechali do Pacunelów, prawie nie myœlał już o konfuzji, jaka go przed godzinš spotkała. Wieœć o liœcie zapowiednim szybko się rozleciała po całym zaœcianku. Przyszła zaraz szlachta pytać, czy prawda, a gdy pan Wołodyjowski potwierdził, wielkie to uczyniło wrażenie. Ochota była powszechna, lubo turbowali się niektórzy, że to w końcu lipca, przed żniwami, trzeba będzie wyruszyć. Pan Wołodyjowski rozesłał też gońców i do innych okolic, i do Upity, i do znaczniejszych domów szlacheckich. Wieczorem przyjechało kilkunastu Butrymów, Stakjanów i Domaszewiczów.Dopieroż poczęto się zachęcać wzajem i coraz większš okazywaćochotę, odgrażać się na nieprzyjaciół, i zwycięstwa sobie obiecywać. Jedni tylko Butrymowie milczeli, ale im tego za złe nie brano, bo wiadomo było, że jak jeden człowiek stanš. Nazajutrz zawrzało we wszystkich zaœciankach jak w ulach. Ludzie nie gadali już o panu Kmicicu ni o pannie Aleksandrze, tylko o przyszłej wyprawie. Pan Wołodyjowski z serca także odpuœcił Oleńce rekuzę pocieszajšc się przy tym myœlš, że to nieostatnia, jako i afekt nieostatni. Tymczasem namyœlał się trochę,co ma z listem dla Kmicica uczynić. Rozdział 9 Zaczęły się tedy dla pana Wołodyjowskiego czasy ciężkiej pracy, rozpisywania listów i rozjazdów. Następnego tygodnia przeniósł się już na rezydencję do Upity i tam zacišg rozpoczšł. Sypała się do niego szlachta chętnie, większa i mniejsza, bo sławę miałgłoœnš. Szczególniej jednak szli laudańscy, którym konie trzeba było obmyœlać. Kręcił się też pan Wołodyjowski jak w ukropie, ale że był obrotny i trudów nie żałował, szło mu doœć sporo. W tymże czasie odwiedził i pana Kmicica w Lubiczu, który znacznie już do zdrowia przyszedł, i chociaż złoża jeszcze nie wstawał, wiadomo już było, że zdrów będzie. Widocznie, o ile pan Wołodyjowski miał szablę ciętš, o tyle rękę lekkš. Poznał go pan Kmicic natychmiast i przybladł trochę na jego widok. Rękš nawetmimo woli do szabli wiszšcej nad łożem sięgnšł, ale ochłonšwszy, widzšc uœmiech na twarzy goœcia, wycišgnšł ku niemu wychudłš dłoń i rzekł: - Dziękuję waszmoœci za odwiedziny. Godna to takiego kawalera polityka. - Przyjechałem spytać, czy waœć urazy do mnie nie chowasz? - spytał pan Michał. - Urazy nie chowam, bo mnie nie lada kto zwyciężył, ale gracz pierwszej wody. Ledwie żem się wylizał! - A jakże zdrowie waszmoœcine? - Waćpanu dziw pewno, żem spod jego ręki żyw wyszedł? Sam też sobie przyznaję, że niemała to sztuka. Tu pan Kmicic uœmiechnšł się: - No, niestracona sprawa. Dokończysz mnie, kiedy zechcesz! - Wcale nie w tym zamiarze tu przyjechałem... - Chybaœ waszmoœć diabeł - przerwał Kmicic - albo masz inkluza. Bóg widzi, daleko mi teraz do samochwalstwa, bo z tamtego œwiata wracam, alem to sobie przed spotkaniem waćpana zawsze myœlał: jeżelim nie pierwszy w Rzeczypospolitej na szable, tom drugi. Tymczasem niesłychana rzecz! Toż ja bym pierwszego cięcia nie odbił, gdybyœ waćpan chciał. Powiedz mi, gdzieœ się tak wyuczył? - Miało się trocha przyrodzonych zdolnoœci - odrzekł pan Michał - i ojciec od małego wkładał, któren nieraz mi mówił: "Dał ci Bóg nikczemnš postać, jeœli się ludzie nie będš ciebie bali, to się będš z ciebie œmieli".Potem też u wojewody ruskiego w choršgwisłużšc douczyłem się reszty. Było tam kilku mężów, którzy œmiało mogli mi stawićczoło. - Aza mogli być tacy? - Mogli, bo byli. Był pan Podbipięta. Litwin, wielki familiant, który w Zbarażu poległ... Panie œwieć nad jego duszš!... człek tak olbrzymiej siły, że mu się niepodobna było zastawić, bo mógł przecišć zastawę i przeciwnika. Potem był jeszcze i Skrzetuski, przyjaciel mój serdeczny i konfident, o którym waœć musiałeœ słyszeć. - Jakże! On to ze Zbaraża wyszedł i przez Kozaków się przedarł. Kto o nim nie słyszał!... To waœć z takiej sfory?! i zbarażczyk?... Czołem! czołem! Czekajże!... przecie i ja o waćpanu u wojewody wileńskiego słyszałem. Wszak waszmoœci Michał na imię? - Właœciwie, to ja jestem Jerzy Michał, ależe œwięty Jerzy smoka tylko roztratował, a œwięty Michał całemu komunikowi niebieskiemu przewodzi i tyle już nad piekielnymi choršgwiami odniósł wiktoryj, przeto jego wolę mieć za patrona. - Pewnie, że Jerzemu nie równać się z Michałem. Toœ to waćpan ten sam Wołodyjowski, o którym powiadano, że Bohuna usiekł? - Jam jest. - No, od takiego nie żal po łbie dostać. Dałby Bóg, żebyœmy przyjaciółmi mogli zostać. Waćpan to mnie wprawdzie zdrajcš okrzyknšłeœ, aleœ się w tym pomylił. To rzekłszy pan Kmicic œcišgnšł brwi, jakby go rana na nowo zabolała. - Przyznaję, żem się pomylił - odrzekł pan Wołodyjowski - ale nie od waćpana o tym dopiero się dowiaduję, bo mi to już ludzie twoi powiadali. I wiedz waszmoœć o tym, żeinaczej nie byłbym tu przyjeżdżał. - Już ostrzyli, bo ostrzyli tu na mnie języki!- mówił z goryczš Kmicic. - Niech będzie, co chce. Niejedna jest kreska na mnie, przyznaję, ale też i w tej okolicy ludzie niewdzięcznie mnie przyjęli... - Waœć sobie najwięcej zaszkodziłeœ tym spaleniem Wołmontowicz i ostatnim raptem.- Toteż mnie procesami gnębiš. Leżš już u mnie terminy do sšdów. Choremu przyjœć dozdrowia nie dadzš. Spaliłem Wołmontowicze, prawda, i ludzi coœ się wysiekło; niechże mnie jednak Bóg sšdzi, jeœlim to ze swawoli uczynił. Tej samej nocy, przed spaleniem, œlub sobie zrobiłem:żyć ze wszystkimi w zgodzie, zjednać sobieowych tutejszych szaraczków, załagodzić nawet łyczków w Upicie, bo tam istotnie podswawoliłem. Wracam tedy do dom i cóż zastaję? Oto moich kompanionów porżniętych jak woły, leżšcych pod œcianš! Gdym się dowiedział, że to Butrymowie uczynili, wtedy diabeł we mnie wstšpił... i zemœciłem się srogo... Czy waœć uwierzy, za co ich porżnięto?... Sam się o tym póŸniej dowiedziałem od jednego z Butrymów, którego w lasach napadłem : otoza to, że potańcować w karczmie z szlachciankami chcieli... Kto by się nie mœcił? - Mój moœci panie! - odpowiedział Wołodyjowski - prawda, że za ostro postšpiono z waćpana kompanami, ale czy to ich szlachta pobiła? Nie! Pobiła ich dawniejsza reputacja, jakš tu ze sobš gotowš przywieŸli, bo żeby tak grzecznym jakim żołnierzom zachciało się potańcować, pewnie by ich za to nie sieczono. - Niebożęta! - mówił Kmicic idšc za swojš myœlš - gdym teraz oto w goršczce leżał, co wieczora wchodzili tymi oto drzwiami z tamtej izby... Widziałem ich koło łoża, jakona jawie, sinych, zbitych, a cišgle jęczeli: "Jędruœ! daj na mszę za nasze dusze, bo męki cierpimy!" To mówię waœci, włosy mi na głowie powstawały; bo i siarkš od nich w izbie pachniało... Na mszę już dałem, oby im to co pomogło! Nastała chwila milczenia. - A co do raptu - mówił dalej Kmicic - waćpanu o tym nikt nie mógł powiedzieć, żeona ocaliła mi wprawdzie życie, gdy mnie szlachta œcigała, ale potem kazała iœć precz i nie pokazywać się na oczy. Co mi wówczas pozostało? - Zawszeć to tatarski był sposób. - Chyba waćpan nie wiesz, co jest afekt i do jakiej desperacji człowiek przyjœć może, gdy to, co najwięcej umiłował, utraci. - Ja nie wiem, co jest afekt? - zakrzyknšł z oburzeniem pan Wołodyjowski. - Od czasujak szablę poczšłem nosić, zawsze byłem zakochany... Prawda, że się subiectum zmieniało, bo nigdy mi wzajemnoœciš nie wypłacono. Gdyby nie to, nie byłoby wierniejszego nade mnie Troila. - Taki tam i afekt, gdy się subiectum zmienia! - rzekł Kmicic. - Tedy waœci powiem co innego, na co własnymi oczyma patrzyłem. Oto pierwszego czasu chmielnicczyzny Bohun, ten sam, któren dziœ po Chmielnickim największš cieszy się między kozactwem powagš, porwał Skrzetuskiemu umiłowanš nad wszystko dziewkę, kniaziównę Kurcewiczównę. To był dopiero afekt! Całe wojsko płakało widzšc Skrzetuskiego desperację, bo mu broda w dwudziestym którymœ roku życia zbielała, a on, zgadnij waœć, co uczynił? - Skšd mam wiedzieć! - Oto, że ojczyzna była w potrzebie, w poniżeniu, że okrutny Chmielnicki triumfował, więc on wcale nie poszedł dziewki szukać. Boleœć Bogu ofiarował i biłsię we wszystkich bitwach pod księciem Jeremim, aż pod Zbarażem tak nadzwyczajnš chwałš się okrył, że dziœ imię jego wszyscy ze czciš powtarzajš. Przyłóżże waćpan teraz jego uczynek do swojego i poznaj różnicę.Kmicic milczał i gryzł wšsy, Wołodyjowski mówił dalej: - Toteż Skrzetuskiego Bóg wynagrodził i dziewkę mu oddał. Zaraz po Zbarażu się pobrali i już troje dzieci spłodzili, chociaż on służyć nie przestał. A waszmoœć zamieszki czynišc pomagałeœ tym samym nieprzyjacielowi i małoœ żywota nie utracił, nie mówišc o tym, że przed paru dniami mogłeœ pannę na zawsze utracić. - Jakim sposobem? - rzekł siadajšc na łóżku Kmicic - co się z niš działo? - Nic się z niš nie działo, jeno znalazł się mšż, któren jš o rękę prosił i za żonę chciał pojšć. Kmicic pobladł bardzo, zapadnięte jego oczypoczęły ciskać płomienie. Chciał wstać, zerwał się nawet na chwilę izakrzyknšł: - Kto był ten wraży syn? Na żywy Bóg, mów waszmoœć! - Ja - rzekł pan Wołodyjowski. - Waćpan? waćpan? - pytał ze zdumieniem Kmicic. - Jak to?... - Tak jest. - Zdrajco! nie ujdzie ci to!... I ona?... na żywy Bóg, mów już wszystko!... ona cię przyjęła?.. - Odpaliła z miejsca i bez namysłu.Nastała chwila milczenia. Kmicic oddychał ciężko i oczyma wpijał się w Wołodyjowskiego, ten zaœ rzekł: - Czemu to mnie zdrajcš nazywasz? Zalim cibrat albo swat? Zalim ci wiarę złamał? Zwyciężyłem cię w równym boju i mogłem czynić, co mi się podobało. - Po staremu jeden by z nas to krwiš zapieczętował. Nie szablš, to z rusznicy bym waćpana ustrzelił i niechby mnie diabli potem wzięli. - Chybabyœ mnie z rusznicy zastrzelił, bo gdyby mnie nie była odpaliła,to bym i pojedynku drugiego nie przyjšł. Poco miałbym się bić? A wiesz, czemu mnie odpaliła? - Czemu? - powtórzył jak echo Kmicic. - Bo ciebie miłuje. Było to więcej, niż słabe siły chorego znieœć mogły. Głowa Kmicica opadła na poduszki, na czoło wystšpił mu pot obfity ileżał czas jakiœ w milczeniu. - Okrutnie mi słabo - rzekł po chwili. - Skšdże... to waœć wiesz, że ona... mnie miłuje? - Bo mam oczy i patrzę, bo mam rozum i miarkuję; teraz zwłaszcza, gdym rekuzę dostał, zaraz mi się w głowie rozjaœniło. Naprzód tedy, gdym po pojedynku przyszedł jej powiedzieć, że jest wolna, bom waćpana usiekł, wnet jš zamroczyło i zamiast wdzięcznoœć mi okazać, całkiem mnie spostponowała; po wtóre: gdy cię tu Domaszewicze dŸwigali, to ci głowę jako matka unosiła; a po trzecie, że gdym się jej oœwiadczył, tak mnie przyjęła, jakoby mi kto w pysk dał. Jeœli te racje waćpanu nie wystarczajš, to chyba dlatego, żeœ przez rozum zacięty i na umyœle szwankujesz. - Gdyby to była prawda! - odrzekł słabym głosem Kmicic - tedy... różne mi tu maœci na rany przykładajš... ale nie byłoby lepszego balsamu od słów waszmoœci. - Zdrajcaże ci to taki balsam przykłada? - Przebacz już waœć. W głowie mi się takie szczęœcie nie mieœci, żeby ona mnie jeszczechciała. aleka migotał między okna e o a Ź 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żOPFc P–(+ Qž.c €Rě"^c SJ1ń c T;?9 - Powiedziałem, że waćpana miłuje, nie powiedziałem, że cię zechce... To wcale co innego. - Jeœli mnie nie zechce, to sobie ten łeb o œcianę rozbiję. Nie może inaczej być. - Mogłoby być, gdybyœ waćpan miał szczerš intencję zmazania win. Teraz wojna, możesz iœć, możesz posługi znacznemiłej ojczyŸnie oddać, męstwem się wsławić, reputację połatać. Któż to jest bez grzechu? Kto nie ma win na sumieniu? Każdy ma... Ale do pokuty i poprawy każdemu otwarta droga. Waœć grzeszyłeœ swawolš, to jej odtšd unikaj; grzeszyłeœ przeciw ojczyŸnie, zamieszki w czasie wojennym czynišc, to jš teraz ratuj; czyniłeœ krzywdy ludziom, to je nagródŸ... Ot, droga dla waszmoœci lepsza i pewniejsza niż rozbijanie sobie łba. Kmicic patrzył uważnie na Wołodyjowskiego, potem rzekł: - Waćpan mówisz jak mój szczery przyjaciel. - Nie jestem waćpanu przyjacielem, ale po prawdzie nie jestem i nieprzyjacielem, a tejpanny mnie żal, chociaż mnie odpaliła, bom jej też słowo ostre niesłusznie rzekł na odjezdnym. Od rekuzy się nie powieszę, nie pierwszyzna mi, a uraz nie zwykłem chować. Jeœli więc waćpana na dobrš drogęnamówię, to będzie także moja względem ojczyzny zasługa, boœ żołnierz dobry i doœwiadczony. - Zali mnie czas jeszcze na tę drogę wracać? Tyle terminów na mnie czeka! Z łoża trzeba do sšdu zaraz... Chybabym stšduciekał, a tego nie chcę. Tyle terminów! A co sprawa, to i wyrok pewny na potępienie.- Ot, tu jest na to lekarstwo! - rzekł pan Wołodyjowski wydobywajšc list zapowiedni.- List zapowiedni! - wykrzyknšł Kmicic - dlakogo? - Dla waćpana. A teraz wiedz, że majšc funkcję wojskowš, nie potrzebujesz do żadnych sšdów stawać, bo do hetmańskiej inkwizycji należysz; słuchaj zaœ, co ksišżę wojewoda mi pisze. Tu pan Wołodyjowski odczytał Kmicicowi prywatny list Radziwiłła, odetchnšł, ruszył wšsikami i rzekł: - Owóż, jak waćpan widzisz, ode mnie zależy: albo ci list zapowiedni oddać, albo go schować. Niepewnoœć, trwoga i nadzieja odbiły się na twarzy Kmicica. - A waćpan co uczynisz? - pytał cichym głosem. - A ja waszmoœci list oddaję - rzekł pan Wołodyjowski. Kmicic nic zrazu nie odrzekł, głowę opuœcił na poduszki i patrzył czas jakiœ w pułap. Nagle oczy poczęły mu wilgotnieć i goœcie nieznani w tych oczach, łzy, zawisły na rzęsach. - Niechże mnie końmi rozerwš! - rzekł wreszcie - niech mnie ze skóry obłuszczš, jeœlim ja widział zacniejszego człowieka odwaszmoœci... Jeżeliœ przeze mnie rekuzę dostał, jeœli mnie Oleńka jeszcze, jako powiadasz, miłuje, inny tym bardziej by sięmœcił, tym głębiej mnie pogršżył... A waszmoœć mi rękę podajesz i jako z grobu mnie wycišgasz! - Bo nie chcę dla prywaty ojczyzny miłej poœwięcać, której waszmoœć znaczne jeszcze posługi możesz oddać. Ale to waszmoœci powiem, że gdybyœ był owych Kozaków od Trubeckiego albo Chowańskiego pożyczył, tedy bym list zatrzymał. Całe to szczęœcie, żeœ tego nie uczynił! - Przykład, przykład z waćpana innym brać! - odrzekł Kmicic. - Dajże mi rękę, Bógmi pozwoli czym dobrym się waszmoœci wypłacić, boœ mnie na œmierć i życie zobowišzał. - To i dobrze, potem o tym! A teraz... uszy waszmoœć do góry! Nie potrzeba ci do żadnych sšdów stawać, jeno do roboty się brać. Zasłużysz się ojczyŸnie, to ci i ta szlachta odpuœci, bo to ludzie na honor ojczyzny bardzo czuli... Możesz jeszcze winy zmazać, reputację odzyskać i w sławie jako w słońcu chodzić, a już tam znam jednš pannę, która ci nagrodę za życia obmyœli. - E! - zakrzyknšł z uniesieniem Kmicic - co ja tu będę w łożu gnił, gdy nieprzyjaciel ojczyznę depcze. Hej! jest tam który? Sam tu! pachołek, buty podawaj!... Sam tu!... Niechże mnie piorun w tych betach ustrzeli,jeœli będę dłużej w nich parciał! Uœmiechnšł się na to z zadowoleniem pan Wołodyjowski i rzekł: - Duch w waœci od ciała silniejszy, bo ciałojeszcze ci nie dopisze. To rzekłszy poczšł żegnać się, a Kmicic niepuszczał, dziękował i winem chciał traktować. Jakoż dobrze już miało się ku wieczorowi, gdy mały rycerz opuœcił Lubicz i do Wodoktów podšżył. - Najlepiej jš za ostre słowa nagrodzę - mówił sam do siebie - gdy jej powiem, że Kmicic nie tylko złoża, ale i z niesławy powstaje... Nie do szczętu to jeszcze zepsuty człowiek, jeno goršczka wielki. Okrutnie jš tym pocieszę i tak myœlę, że mnie teraz lepiej przyjmie niż wtedy, kiedym jej samego siebie ofiarował... Tu westchnšł poczciwy pan Michał i mruknšł: - Żeby to wiedzieć, czy jest jaka na œwieciei dla mnie przeznaczona? Wœród podobnych rozmyœlań dojechał do Wodoktów. Kudłaty Żmudzin wybiegł do kołowrotu, ale nie spieszył się otwierać, jeno rzekł: - Dziedziczki nie masz w domu. - To wyjechała? - A wyjechała. - Gdzie? - Kto jš wie! - A kiedy wróci? - Kto jš wie! - Gadajże po ludzku! Nie mówiła, kiedy wróci? - Bogdaj wcale nie wróci, bo z wozami wyjechała i z tobołami. Z tego miarkuję, żedaleko i na długo. - Tak? - mruknšł pan Michał. - Ot, com najlepszego sprawił!... Rozdział 10 Zwyczajnie, gdy cieplejsze promienie słońca poczynajš przedzierać się przez zimowš chmur oponę i gdy pierwsze pędy ukazujš się na drzewach, a zielona ruń zbóż kiełkuje na wilgotnych polach, wstępuje i lepsza nadzieja w serca ludzkie. Ale wiosna 1655 roku nie przyniosła zwykłej pociechy dla strapionych w Rzeczypospolitej ludzi. Cała jej wschodnia granica, od północy aż po Dzikie Pola na południu, była opasana jakby wstęgš ognistš i wiosenne ulewy nie mogły pogasić pożaru, owszem, wstęga owa stawała się coraz szerszš i coraz rozleglejsze zajmowała kraje. A oprócz tego na niebie pojawiły się znaki złej wróżby zwiastujšcewiększe jeszcze klęski i nieszczęœcia. Raz wraz z chmur przelatujšcych niebiosa tworzyły się jakoby wieże wysokie, jakoby flanki forteczne, które następnie zawalały się z łoskotem. Pioruny biły w ziemię, jeszcze œniegiem pokrytš, lasy sosnowe żółkły, a gałęzie drzew skręcały się w dziwne, chorobliwe kształty; zwierzęta i ptaki padały od jakiejœ nieznanej choroby. Na koniec dostrzeżono i na słońc u plamy niezwyczajne, majšce kształt ręki jabłko trzymajšcej, serca przebitego i krzyża. Umysły trwożyły się coraz bardziej, a zakonnicy gubili się w dociekaniach, co by owe znaki mogły znaczyć. Dziwna jakaœ niespokojnoœć ogarniała wszystkie serca. Przepowiadano nowe wojny i nagle, Bóg wieskšd, złowroga wieœć poczęła kršżyć z ustdo ust po wsiach i miastach, że od strony Szwedów zbliżała się nawałnica. Na pozór nic nie zdawało się potwierdzać tej wieœci,gdyż rozejm ze Szwecjš zawarty miał jeszcze na szeœć lat siłę, a jednak mówiono o niebezpieczeństwie wojny i na sejmie, który król Jan Kazimierz złożył 19 maja w Warszawie.Coraz więcej niespokojnych oczu zwracało się ku Wielkopolsce, na którš burza najpierw mogła się zwalić. Leszczyński, wojewoda łęczycki, i Naruszewicz, pisarz polny litewski, wyjechali w poselstwie do Szwecji; ale wyjazd ich, zamiast uspokoić strwożonych, rozniecił większy jeszcze niepokój. "Legacja ta wojnš pachnie" - pisał Janusz Radziwiłł. - Gdyby nawała nie groziła z tamtej strony, po cóż by ich wysyłano? - mówili inni. - Wszakże ledwie wrócił ze Sztokholmupoprzedni poseł Kanazyl; ale widać to jasno, że nic nie sprawił, skoro zaraz po nim tak poważnych wysłano senatorów. Wszelako rozsšdniejsi ludzie nie wierzyli jeszcze w możliwoœć wojny. - Żadnej - twierdzili - Rzeczpospolita nie dała przyczyny, a rozejm trwa w całej sile. Jakżeby to podeptano przysięgi, zgwałcono najœwiętsze umowy i napadnięto po zbójecku bezpiecznego sšsiada? Szwecjaprzy tym pamięta jeszcze rany polskš szablš zadane pod Kircholmem, Puckiem i Trzcianš! Wszakże to i Gustaw Adolf, który w całej Europie nie znalazł przeciwnika, uległ kilkakroć panu Koniecpolskiemu. Nie będš Szwedzi tak wielkiej sławy wojennej, w œwiecie nabytej, na niepewny hazard wystawiać z przeciwnikiem, któremu nigdy w polu dostać nie mogli. Prawda, że i wojnšwyczerpana, i osłabiona jest Rzeczpospolita; ale z samych Prus i samej Wielkopolski, która w wojnach ostatnich wcale nie ucierpiała, wystarczy ten głodnynaród przepędzić i za morza do bezpłodnych skał odeprzeć. Nie będzie wojny!Na to odpowiadali znów trwożliwi, żejeszcze przed sejmem warszawskim radzono już z namowy króla na sejmiku w Grodnie o obronie pasów granicznych wielkopolskich, że rozpisywano podatki i żołnierza, czego by przecie nie czynio no, gdyby niebezpieczeństwo nie było bliskie. I tak chwiały się umysły pomiędzy obawš anadziejš, ciężka niepewnoœć przygniatała dusze ludzkie, gdy nagle położył jej koniec uniwersał Bogusława Leszczyńskiego, jenerała wielkopolskiego, zwołujšcego pospolite ruszenie szlachty województw poznańskiego i kaliskiego dla obrony granic od grożšcej nawały szwedzkiej...Wszelka wštpliwoœć znikła. Okrzyk: "Wojna!" rozległsię po całej Wielkopolsce i wszystkich ziemiach Rzeczypospolitej. Była to nie tylko wojna, ale nowa wojna. Chmielnicki, wspomagany przez Buturlina, srożył się na południu i wschodzie; Chowański i Trubecki na północy i wschodzie, Szwed zbliżał się z zachodu! Ognista wstęga zmieniała się w koło ogniste. Kraj był jak obóz oblężony.A w obozie Ÿle się działo. Jeden już zdrajca, Radziejowski,uciekł z niego i był w namiocie napastników. On to prowadził ich na łup gotowy, on wskazywał słabe strony, on miał kusić załogę. A oprócz tego nie brakłoni niechęci, ni zawiœci; nie brakło magnatów między sobš zwaœnionych lub za odmówione urzędy na króla krzywych i w każdej chwili sprawę publicznš dla swej prywaty poœwięcić gotowych; nie brakło dysydentów pragnšcych triumf swój choćbyna grobie ojczyzny uœwięcić; a jeszcze więcej było swawolników i ospałych, i leniwych, i w sobie samych, we własnych wczasach i dostatkach zakochanych.Jednakże zasobna i wojnš dotšd nie poterana kraina wielkopolska nie żałowała przynajmniej pieniędzy na obronę.Miasta i wsie szlacheckie dostarczały piechotnego żołnierza tyle, ile go zapisano, i zanim szlachta ruszyła własnymi osobamido obozu, cišgnęły już tam pstre pułki łanowej piechoty pod wodzš rotmistrzów przez sejmik wyznaczonych z ludzi w rzemioœle wojennym doœwiadczonych. Wiódł więc pan Stanisław Dębiński łanowców poznańskich; pan Władysław Włostowski koœciańskich, a pan Golc, sławny żołnierz i inżynier, wałeckich. Nadkaliskimi chłopy dzierżył rotmistrzowskš buławę pan Stanisław Skrzetuski, z rodu dzielnych wojowników, stryjeczny Jana, słynnego zbarażczyka. Pan Kacper Żychliński prowadził konińskich młynarzy isołtysów. Spod Pyzdrów cišgnšł pan Stanisław Jaraczewski, który młodoœć w cudzoziemskich wojskach spędził; spod Kcyni pan Piotr Skoraszewski, a pan Kwilecki spod Nakła. Nikt jednak w doœwiadczeniu wojennym nie mógł wyrównać panu Władysławowi Skoraszewskiemu, którego głosu nawet sam jenerał wielkopolski i wojewodowie słuchali. W trzech miejscach: pod Piłš, Ujœciem i Wieleniem, zalegli rotmistrzowie pasy nadnoteckie czekajšc na przybycie szlachty na pospolite ruszenie zwołanej. Piechurowiesypali szańce od rana do wieczora, ustawicznie oglšdajšc się za siebie, czy pożšdana konnica nie nadcišga. Tymczasem nadjechał pierwszy z dygnitarzy, pan Andrzej Grudziński, wojewoda kaliski, i stanšł w domu burmistrza z licznym pocztem sług przybranych w białe i błękitne barwy. Spodziewał się, że wnet otoczy go szlachtakaliska, gdy jednak nikt się nie zjawiał, posłał po rotmistrza, pana Stanisława Skrzetuskiego, zajętego sypaniem szańczyków nad rzekš. - A gdzie to moi ludzie? - pytał po pierwszych powitaniach rotmistrza, któregoznał od dziecka. - Jacy ludzie? - rzekł pan Skrzetuski. - A pospolite ruszenie kaliskie? Półpogardliwy, półbolesny uœmiech pojawił się na czarniawej twarzy żołnierza. - Jaœnie wielmożny wojewodo! - rzekł - przecie to czas strzyży owiec, a za Ÿle umytš wełnę nie chcš w Gdańsku płacić. Każdy teraz jegomoœć nad stawem przy myciu albo nad wagš stoi, słusznie mniemajšc, że Szwedzi nie ucieknš. - Jakże to? - odparł zafrasowany wojewoda - nie masz jeszcze nikogo? - Żywego ducha prócz piechoty łanowej... A potem żniwa bliskie. Dobry gospodarz z domu nie wyjeżdża w takim czasie! - Co mi waćpan prawisz? - A Szwedzi nie ucieknš, jeno jeszcze bliżejprzyjdš - powtórzył rotmistrz. Dziobata twarz wojewody poczerwieniała nagle. - Co mi Szwedzi!... Ale to dla mnie wstyd wobec innych panów będzie, gdy sam się tu jako palec ostanę. Skrzetuski znów się uœmiechnšł. - Wasza miłoœć pozwoli sobie powiedzieć - rzekł - że Szwedzi tu rzecz główna, a wstyd potem. Zresztš nie będzie go, bo nie tylko kaliskiej, ale i żadnej innej szlachty jeszcze nie ma. - Powariowali! - rzekł pan Grudziński. - Nie, jeno tego pewni, że jeœli oni nie zechcš do Szwedów, to Szwedzi nie omieszkajš do nich. - Czekaj waœć! - rzekł wojewoda. I klasnšwszy na pachołka kazał sobie podać inkaustu, piór i papieru - następnie usiadł i poczšł pisać. Po upływie pół godziny zasypał kartę, uderzył po niej rękš i rzekł: - Posyłam jeszcze wezwanie, by się najpóŸniej pro die 27 praesentis stawili, i tak myœlę, że przynajmniej w tym ostatnim terminie zechcš non deesse patriae. A terazpowiedz mi waćpan: macieli jakie wieœci o nieprzyjacielu? - Mamy. Wittenberg wojska swoje pod Damšna łęgach musztruje. - Siła ich? - Jedni mówiš, że siedmnaœcie tysięcy, drudzy, że więcej. - Hm! to nas i tyle nie będzie. Jak waœć sšdzisz, zdołamy się oprzeć? - Jeœli się szlachta nie stawi, to i nie ma o czym mówić... - Stawi się, co się nie ma stawić! Wiadoma to rzecz, że pospolite ruszenie zawsze marudzi. Ale ze szlachtš damy sobie radę? - Nie damy - rzekł chłodno Skrzetuski. - Jaœnie wielmożny wojewodo, toż my wcale żołnierzy nie mamy. - Jak to: nie mamy żołnierzy? - Wasza miłoœć wie tak dobrze jak ja, że co jest wojska, to wszystko na Ukrainie. Nie przysłano nam tu ani dwóch choršgwi, choć Bóg jeden wie teraz, która burza groŸniejsza. - Ale piechota, ale pospolite ruszenie? - Na dwudziestu chłopów ledwie jeden wojnę widział, a na dziesięciu jeden wie, jak rusznicę trzymać. Po pierwszej wojnie będš z nich dobrzy żołnierze, ale nie teraz.A co do pospolitego ruszenia, spytaj wasza miłoœć każdego, kto się choć trochę na wojnie zna, czy pospolite ruszenie może dotrzymać regularnym wojskom, jeszcze takim jak szwedzkie, weteranom z całej luterskiej wojny i do zwycięstw przywykłym. - Także to waœć wysoko Szwedów nad swoich wynosisz? - Nie wynoszę ja ich nad swoich, bo gdyby tu było z piętnaœcie tysięcy takich ludzi, jacy pod Zbarażem byli, kwarcianych i jazdy, tedybym się ich nie bał, ale z naszymi, daj Boże, abyœmy coœ znaczniejszego wskórać mogli. Wojewoda położył ręce na kolanach i spojrzał bystro wprost w oczy Skrzetuskiemu, jakby chciał w nich jakšœ ukrytš myœl wyczytać. - Tedy po co my tu przyszli? Czy waćpan nie myœlisz, że lepiej się poddać? Zapłonšł na to pan Stanisław i odrzekł: - Jeœli mi taka myœl w głowie powstała, każże mnie wasza miłoœć na pal wbić. Na pytanie, czy wierzę w wiktorię, odpowiadam jako żołnierz: nie wierzę! - alepo coœmy tu przyszli, to inna materia, na którš jako obywatel odpowiadam: po to, abyœmy nieprzyjacielowi wstręt pierwszy dali, abyœmy zatrzymawszy go na sobie, pozwolili reszcie kraju opatrzyć się i wystšpić, abyœmy ciałami naszymi wstrzymali najazd póty, póki jeden na drugim nie padniem! - Chwalebna to intencja waszmoœci - odpowiedział chłodno wojewoda - ale łatwiej wam, żołnierzom, o œmierci mówić niż nam, na których cała odpowiedzialnoœć za tyle krwi szlacheckiej darmo przelanej spadnie. - Po to i ma szlachta krew, aby jš przelewała. - Tak to, tak! Wszyscy gotowiœmy polec, bo zresztš to najłatwiejsza rzecz. Wszelako obowišzek każe nam, których Opatrznoœć naczelnikami uczyniła, nie samej tylko chwały szukać, ale i za pożytkiem się oglšdać. Wojna już tak jak zaczęta, to prawda, ale przecie Carolus Gustavus pana naszego krewny i musi mieć na to wzglšd. Dlatego należy i paktowania popróbować, boczasem więcej słowem można wskórać niŸliorężem. - To do mnie nie należy! - odrzekł sucho pan Stanisław. Wojewodzie w tejże chwili widocznie toż o a Ź 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żUPc V^c Wca c XÄ+ c Yä9Š$ samo na myœl przyszło, bo skinšł głowš i pożegnał rotmistrza. Skrzetuski jednakże do połowy tylko miał słusznoœć w tym, co mówił o opieszałoœci szlachty na pospolite ruszenie powołanej. Prawdš istotnie bowiem było, że do ukończenia strzyży owiec mało kto œcišgnšł do obozu między Piłš a Ujœciem, ale pod 27 czerwca, to jest na termin w ponownym wezwaniu oznaczony, zaczęto zjeżdżać się doœć licznie. Codziennie tumany kurzu, podnoszšce się z powodu suchej i stałej pogody, zwiastowały zbliżanie się coraz nowych zastępów. I jechała szlachta szumnie, konno i koleœno, z pocztami sług, z kredensami, z wozami i obfitoœciš na nich wygód wszelkich, a obcišżona tak broniš, iżniejeden za trzech wszelakiego dŸwigał oręża, poczšwszy od kopij, rusznic, bandoletów, szabel, koncerzy i zarzuconychjuż w owym czasie młotków husarskich do rozbijania zbroi służšcych. Starzy praktycyzaraz po tym uzbrojeniu poznawali ludzi nieobytych z wojnš i niedoœwiadczonych.Ze wszystkiej bowiem szlachty zamieszkujšcejobszary Rzeczypospolitej wielkopolska właœnie najmniej była wojownicza. Tatarzy, Turcy i Kozacy nie deptali nigdy tych okolic, które od czasów krzyżackich zapomniały niemal, jak wyglšda wojna w kraju. Kto ze szlachty wielkopolskiej czuł wsobie bojowš ochotę, ten się zacišgał do komputu wojsk koronnych i tam stawał tak dobrze jak każdy inny; ale ci natomiast, którzy w domach woleli siedzieć, na prawdziwych się też domatoró w zmienili, kochajšcych się w dostatkach, we wczasach, na zawołanych gospodarzy zasypujšcych swš wełnš i zwłaszcza swoim zbożem rynki miast pruskich. Teraz więc, gdy burza szwedzka oderwała ich od spokojnych zajęć, zdawało im się, że na wojnę nie można się zanadto broniš najeżyć ani zapasami zaopatrzyć, ani za wielu wzišœć pachołków, którzy by ciała i sprzętów pana strzegli. Dziwni to byli żołnierze, z którymi rotmistrzowie niełatwo do sprawy przyjœć mogli. Stawał na przykład towarzysz z kopiš na dziewiętnaœcie stóp długš i w pancerzu na piersiach, ale w słomianym kapeluszu "dla chłodu" na głowie; inny w czasie musztry na goršco narzekał, inny ziewał, jadł lub pił, inny pachołka wołał, a wszyscy w szeregu nie poczytywali za rzecz drożnš gawędzić tak głoœno, że rozkazów oficerów nikt dosłyszeć nie mógł. I trudno było dyscyplinę wprowadzać, bo się o niš bracia urażała mocno, jako godnoœci obywatelskiej przeciwnš. Ogłaszano wprawdzie "artykuły", ale ich słuchać nie chciano. Kulš żelaznš u nóg tego wojska był nieprzeliczony zastęp wozów, koni zapaœnych i pocišgowych, bydła przeznaczonego na spyżę, a zwłaszcza sług pilnujšcych namiotów, sprzętów, jagieł, krup i bigosów, a wszczynajšcych zlada powodu kłótnie i zamieszanie. Przeciw takiemu to wojsku zbliżał się od strony Szczecina i nadodrzańskich łęgów Arwid Wittenberg, stary wódz, któremu młodoœć na wojnie trzydziestoletniej zbiegła, prowadzšc siedmnaœcie tysięcy weteranów, w żelaznš dyscyplinę ujętych. Z jednej strony stał bezładny obóz polski, do zbiegowiska jarmarcznego podobny, hałaœliwy, pełen dysput, rozpraw nad rozporzšdzeniami wodzów i niezadowolenia,złożony z poczciwych wieœniaków na poczekaniu w piechotę zmienionych i z jegomoœciów prosto od strzyży owiec oderwanych; z drugiej, maszerowały groŸne, milczšce czworoboki, na jedno skinienie wodzów rozcišgajšce się z regularnoœciš machin w linie i półkola; zwierajšce się w kliny i trójkšty tak sprawne jak miecz w ręku szermierza; najeżone rurami muszkietów i włóczni, prawdziwi ludzie wojny, zimni, spokojni, istni rzemieœlnicy, którzy do mistrzostwa doszli w rzemioœle. Któż z ludzi doœwiadczonych mógł wštpić, jaki będzie rezultat spotkania i na czyjš stronę musi paœć zwycięstwo? Jednakże szlachty œcišgało się coraz więcej, a przedtem jeszcze poczęli się zjeżdżać dygnitarze wielkopolscy i innych prowincji, z pocztami przybocznych wojsk isług. Wkrótce po panu Grudzińskim zjechałdo Piły potężny wojewoda poznański, pan Krzysztof Opaliński. Trzystu hajduków przybranych w żółte z czerwonym barwy i uzbrojonych w muszkiety szło przed wojewodzińskš karetš; tłum dworzan, szlachty otaczał jego dostojnš osobę; za nimi w szyku bojowym cišgnšł oddział rajtarów w takież barwy jak i hajducki przybranych; a sam wojewoda jechał w karecie majšc przy sobie błazna, Stacha Ostrożkę, którego obowišzkiem było posępnego pana przez drogę rozweselać. Wjazd tak znamienitego dygnitarza dodał wszystkim serca i otuchy; tym bowiem, którzy spoglšdali na monarszy niemal majestat wojewody, na tę twarz wspaniałš, w której spod wysokiego jak sklepienie czoła œwieciły oczy rozumne i surowe, na senatorskš powagę całej postawy, zaledwie w głowie mogło się pomieœcić, by jakiœ niefortunny los mógł przypaœć w udziale takiej potędze. Ludziom przywykłym do czci dla urzędu i osoby wydawało się, że i sami Szwedzi nie będš chyba œmieli wznieœć œwiętokradzkiej ręki na takiego magnata. Owszem, ci, którym trwożliwsze serce biło w piersiach,uczuli się zaraz bezpieczniejsi pod jego skrzydłami. Witano więc go radoœnie i goršco; okrzyki brzmiały wzdłuż ulicy, którš orszak posuwał się z wolna ku domowi burmistrza, a głowy chyliły się przed wojewodš, widnym jak na dłoni przez szyby pozłocistej karety. Na owe ukłony odpowiadał wraz z wojewodš Ostrożka, z takš godnoœciš i powagš, jakby wyłšcznie jemu były składane. Zaledwie kurz opadł po przejeŸdzie wojewody poznańskiego, gdy gońcy nadbiegli z oznajmieniem, że jedzie stryjeczny jego brat, wojewoda podlaski Piotr Opaliński ze swym szwagrem, panem Jakubem Rozdrażewskim, wojewodš inowrocławskim.Ci przywiedli każdy po sto pięćdziesišt ludzizbrojnych prócz dworzan i sług. Potem nie mijał dzień, by ktoœ z dygnitarzy nie zjechał: jako pan Sędziwój Czarnkowski, szwagier Krzysztofa, a sam kasztelan poznański, za czym Stanisław Pogorzelski, kasztelan kaliski; Maksymilian Miaskowski, kasztelan krzywiński, i Paweł Gębicki, pan międzyrzecki. Miasteczko napełniło się tak dalece ludŸmi, że domów zbrakło na pomieszczenie samych tylko dworzan. Przyległe łški upstrzyły się namiotami pospolitego ruszenia. Rzekłbyœ, że wszystkie ptactwo różnobarwne zleciało się do Piły z całej Rzeczypospolitej. Migotały barwy czerwone, zielone, niebieskie, błękitne, białe na katankach, żupanach, kubrakach i kontuszach, bo pominšwszy pospolite ruszenie, w którym co szlachcic, to inny strój nosił - pominšwszy służbę pańskš - i piechota każdego powiatu w inne przybranš była kolory. Nadjechali i bazarnicy, którzy nie mogšc się w rynku pomieœcić wybudowali rzšd szop wedle miasteczka. Sprzedawano w nichprzybory wojskowe - od szat do broni i jadła. Polowe garkuchnie dymiły przez dzień i noc roznoszšc w dymach zapach bigosów, jagieł, pieczeni - w innych sprzedawano trunki. Przed szopami roiła się szlachta, zbrojna nie tylko w miecze, ale i w łyżki, jedzšc, popijajšc i rozprawiajšc to o nieprzyjacielu, którego jeszcze nie było widać, to o nadjeżdżajšcych dygnitarzach, którym nie żałowano przymówek. Między grupami szlachty chodził Ostrożka przybrany w odzież zeszytš z pstrych gałganków, z berłem zdobnym dzwonkami iminš z głupia frant. Gdzie się pokazał, otaczano go wnet kołem, on zaœ podlewał oliwy do ognia, pomagał obmawiać dygnitarzy i zadawał zagadki, nad którymi szlachta tym bardziej brała się za boki, im bardziej były zjadliwe. Nie szczędzono w nich nikogo. Pewnego popołudnia nadszedł przed bazarysam wojewoda poznański i wmieszał się między szlachtę rozmawiajšc łaskawie z tym, z owym lub ze wszystkimi i skarżšc się trochę na króla, że wobec zbliżajšcego się nieprzyjaciela nie przysłał ani jednej choršgwi kwarcianej. - Nie myœlš o nas, moœci panowie - mówił -i bez pomocy nas zostawiajš. Powiadajš w Warszawie, że na Ukrainie i tak wojska za mało i że hetmani nie mogš sobie dać rady z Chmielnickim. Ha, trudno! Milsza widać Ukraina jak Wielkopolska... W niełasce jesteœmy, moœci panowie, w niełasce! Jako na jatki nas tu wydali. - A kto winien? - pytał pan Szlichtyng, sędzia wschowski. - Kto wszystkim nieszczęœciom Rzeczypospolitej winien? - odparł wojewoda- jużci nie my, bracia szlachta, którzy jš piersiami naszymi zasłaniamy. Słuchajšcej go szlachcie pochlebiło to wielce, że "hrabia na Bninie i Opalenicy" sam się na równi z niš stawia i do braterstwa się przyznaje, więc zaraz pan Koszucki odpowiedział: - Jaœnie wielmożny wojewodo! Gdyby tam więcej takich konsyliarzów było przy majestacie, jak wasza miłoœć, pewnie by tunas na rzeŸ nie wydano... Aleć tam podobno ci rzšdzš, co się niżej kłaniajš. - Dziękuję, panie bracie, za dobre słowo!... Wina tego, kto złych doradców słucha. Wolnoœci to tam nasze solš w oku stojš. Imwięcej szlachty wyginie, tym absolutum dominium będzie do przeprowadzenia łatwiejsze. - Zali po to mamy ginšć, aby dzieci nasze wniewoli jęczały? Wojewoda nic nie odrzekł, a szlachta poczęła spoglšdać po sobie i zdumiewać się.- Więc to tak? - wołały liczne głosy. - Więcpo to nas tu pod nóż wysłano? A wierzym! Nie od dziœ to o absolutum dominium mówiš!... Ale skoro na to idzie, to i my potrafimy o naszych głowach pomyœleć! - I o naszych dzieciach! - I o naszych fortunach, które nieprzyjaciel igne et ferro będzie pustoszył. Wojewoda milczał. W dziwny sposób ten wódz dodawał ducha swym żołnierzom. - Król to wszystkiemu winien! - wołano coraz liczniej. - A pamiętacie waćpanowie dzieje Jana Olbrachta? - spytał wojewoda. - "Za króla Olbrachta wyginęła szlachta!" Zdrada, panowie bracia! - Król, król zdrajca! - zakrzyknšł jakiœ œmiały głos. Wojewoda milczał. Wtem Ostrożka, stojšcy przy boku wojewody, uderzył się kilkakroć rękoma poudach i zapiał jak kogut tak przeraŸliwie, że wszystkie oczy zwróciły się na niego. Następnie zakrzyknšł: - Moœci panowie! bracia, serdeńka! Posłuchajcie mojej zagadki! Z prawdziwš zmiennoœciš marcowej pogody oburzenie pospolitaków zmieniło się w jednej chwili w ciekawoœć i chęć usłyszeniajakiegoœ nowego dowcipu błazna. - Słuchamy! słuchamy! - ozwało się kilkanaœcie głosów. Błazen poczšł mrugać oczyma jak małpa i recytować piskliwym głosem: Po bracie się pocieszył koronš i żonš, Lecz pozwolił, by sławę z bratem pogrzebiono; Podkanclerza wypędził - i z tego dziœ słynie, Że sam jest podkanclerzym... przy podkanclerzynie. - Król! król! jako żywo! Jan Kazimierz! - poczęto wołać ze wszystkich stron. I œmiech ogromny jak grzmot rozległ się wzgromadzeniu. - Niech go kule bijš, jak to misternie ułożył! - wołała szlachta. Wojewoda œmiał się z innymi; następnie, gdy uciszyło się nieco, rzekł poważniej: - I za tę to sprawę my musimy teraz krwiši głowami nakładać... Ot, do czego doszło!...Ale masz, błaŸnie, dukata za dobrš zagadkę. - Krzysztofku! Krzychu najmilszy! - odrzekłOstrożka - czemu to na innych napadasz, żetrefnisiów trzymajš, kiedy sam nie tylko mnie trzymasz, ale osobno za zagadki dopłacasz?... Dajże mnie jeszcze dukata, toci powiem drugš zagadkę. - Takšż samš dobrš? - Jeno dłuższš... Daj naprzód dukata. - Masz! Błazen znów wstrzšsnšł rękoma jak kogut skrzydłami, znów zapiał i zakrzyknšł: - Moœci panowie, słuchajcie! Kto to taki? Na prywatę narzekał, udawał Katona, Od szabli wolał pióro z gęsiego ogona; Po zdrajcy chciał spuœcizny, a gdy jej nie dostał, Wnet totam Rempublicam ostrym rytmem schłostał. Bodajby szablę kochał, mniej byłoby biedy, Bo się satyr na pewno nie ulęknš Szwedy. On zaœ, ledwie wojennych skosztował kłopotów, Już za zdrajcy przykładem królazdradzić gotów. Wszyscy obecni odgadli tak dobrze tę zagadkę, jak i poprzedniš. Dwa czy trzy zduszone w tejże chwili œmiechy ozwały sięw zgromadzeniu, po czym zapadła cisza głęboka. Wojewoda stał się czerwony i tym bardziejsię zmieszał, że wszystkie oczy były w niego utkwione, a błazen spoglšdał to na jednego szlachcica, to na drugiego, wreszcie ozwał się: - Niktże z waszmoœciów nie odgaduje, kto to taki? A gdy milczenie było jedynš odpowiedziš, wówczas Ostrożka zwrócił się z najbezczelniejszš minš do wojewody: - A ty, Krzychu, zali także nie wiesz, o jakim to hultaju była mowa?... Nie wiesz? to płać dukata! - Masz! - odrzekł wojewoda. - Bóg ci zapłać!... Powiedz no mi, Krzychu: nie starałżeœ się ty przypadkiem o podkanclerstwo po Radziejowskim? - Nie pora na krotofile! - odparł Krzysztof Opaliński. I skłoniwszy się czapkš wszystkim obecnym: - Czołem waszmoœciom!... Pora mi na radę wojennš. - Na radę familijnš, chciałeœ, Krzychu, powiedzieć - dodał Ostrożka - bo tam wszyscy krewni radzić będziecie, jakby daćdrapaka. Po czym zwrócił się do szlachty i naœladujšc wojewodę w ukłonie, dodał: - A waćpanom w to graj! I oddalili się obaj; ale ledwie uszli kilkanaœcie kroków, jeden ogromny wybuch œmiechu obił się o uszy wojewody i brzmiałjeszcze długo, zanim utonšł w ogólnym gwarze obozu. Rada wojenna istotnie miała miejsce i wojewoda poznański na niej prezydował. Była to szczególna rada! Brali w niej udziałsami tacy dygnitarze, którzy się na wojnie nie znali. Bo magnaci wielkopolscy nie szli i nie mogli iœć za przykładem owych "królewišt" litewskich lub ukrainnych żyjšcych w ustawicznym ogniu jak salamandry. Tam co wojewoda lub kasztelan to był wódz, któremu pancerz wygniatał na ciele nigdy nie schodzšce czerwone pręgi, któremu młodoœć zbiegała na stepach lub wlasach od wschodniej strony, wœród zasadzek, walk, gonitew, w obozach lub taborach. Tu byli to dygnitarze pilnujšcy urzędów, a choć w chwilach potrzeby chodzili i oni na pospolite ruszenie, jednakże nigdy nie zajmowali naczelnych w czasie wojen stanowisk. Głęboki spokój uœpił wojowniczego ducha i potomków tych rycerzy, którym niegdyœ żelazne hufce krzyżackie nie mogły dotrzymać pola, zmienił w statystów, uczonych i literatów. Dopiero twarda szkoła szwedzka nauczyła ich, czego zapomnieli. Ale tymczasem zgromadzeni na naradę dygnitarze spoglšdali na się niepewnymi oczyma i każdy bał się pierwszy odezwać, czekajšc, co powie "Agamemnon", wojewoda poznański."Agamemnon" zaœ sam nie znał się po prostu na niczym i mowę swojš rozpoczšł znów od narzekań na niewdzięcznoœć i ospałoœć królewskš, na lekkie serce, z jakim całš Wielkopolskę i ich pod miecz wydano. Ale za to jakże był wymowny; jakże wspaniałš czynił postać, prawdziwie rzymskiego senatora godnš: głowę przy mówieniu trzymał wzniesionš, czarne jego oczy ciskały błyskawice, usta pioruny, a siwiejšca broda trzęsła się z uniesienia, gdy przyszłe klęski ojczyzny malował. - W czymże bowiem ojczyzna cierpi? - mówił - jeżeli nie w synach swoich... a my tu najpierw ucierpimy. Po naszych to ziemiach, po naszych prywatnych fortunach, zasługami i krwiš przodków zdobytych, przejdzie naprzód noga tych nieprzyjaciół, którzy jako burza zbliżajš się ku nam od morza. I za co my cierpimy? Za co zajmš nasze trzody, wydepczš zboża,popalš wsie pr acš naszš zbudowane? Czy myœmy krzywdzili Radziejowskiego, który, niesłusznie osšdzony i jako zbrodniarz œcigany, obcej protekcji szukać musiał? Nie!... Czy my nastajemy, aby ten próżny tytuł króla szwedzkiego, który już tyle krwi kosztował, był w podpisie naszego Jana Kazimierza zachowany? Nie!... Dwie wojny palš się na dwóch granicach - trzebaż było wywołać i trzeciš?... Kto winien, niech go Bóg, niech go ojczyzna sšdzi!... My umyjmy ręce, boœmy niewinni tej krwi, która będzie przelanš... I tak dalej piorunował wojewoda; ale gdy przyszło do właœciwej materii, nie umiał rady pożšdanej udzielić. Posłano tedy po rotmistrzów łanowš piechotš dowodzšcych, a szczególniej po pana Władysława Skoraszewskiego, któren był nie tylko rycerz sławny i niezrównany,ale stary praktyk wojenny znajšcy wojnę jak pacierz. Rad jego istotni nawet wodzowie nieraz słuchali; tym więc skwapliwiej pożšdano ich teraz. Pan Skoraszewski radził tedy założyć trzy obozy: pod Piłš, Wieleniem i Ujœciem, tak blisko, aby w razie napadu mogły sobie wzajem przychodzić z pomocš; a oprócz tego całš nadrzecznš przestrzeń, łukiem obozów objętš, obsypać szańcami, które bynad przeprawami panowały. - Gdy się już okaże - mówił pan toż o a Ź 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żZP)c [ync \çc ]˙,ëc ^ę;Ž Skoraszewski - w którym miejscu nieprzyjaciel będzie przeprawy tentował, tedy się tam ze wszystkich trzech obozów w kupę zbierzemy, aby mu dać wstręt należyty. Ja zaœ, za zezwoleniem jaœnie wielmożnych moœci panów, pójdę z małym pocztem do Czaplinka. Stracona to pozycja iw czas się z niej cofnę, ale tam najpierw dowiem się o nieprzyjacielu i jaœnie wielmożnym panom dam znać o nim. Wszyscy zgodzili się na owš radę i poczęto nieco żwawiej krzštać się w obozie. Szlachty zjechało się wreszcie do piętnastutysięcy. Łanowi sypali szańce na przestrzeni szeœciu mil. Ujœcie, głównš pozycję, zajšł ze swymi ludŸmi pan wojewoda poznański. Częœć rycerstwa została w Wieleniu, częœć w Pile, a pan Władysław Skoraszewski odjechał do Czaplinka, by stamtšd dawać baczenie na nieprzyjaciela. Rozpoczšł się lipiec; dnie były cišgle pogodne i goršce. Słońce dopiekało na równinach tak mocno, iż szlachta chroniła się po lasach, między drzewami, pod których cieniem niektórzy kazali rozbijać swe namioty. Tam też wyprawiano uczty gwarne i hałaœliwe, a jeszcze więcej hałasu czyniła służba, zwłaszcza przy pławieniu i pojeniu koni, których po kilka tysięcy naraz pędzono trzy razy dziennie doNoteci i Głdy, kłócšc się i bijšc o najlepszyprzystęp do brzegu. Duch jednak, pomimo iż sam wojewoda poznański działał raczej w ten sposób, abygo osłabić, był z poczštku dobry.Gdyby Wittenberg był nadszedł w pierwszych dniach lipca, byłby prawdopodobnie napotkał mocny opór, który w miarę rozgrzewania się ludzi w boju mógłby się zmienić w niezwalczonš zaciekłoœć, jak tego często bywały przykłady. Bo przecie w żyłach tych ludzi, jakkolwiek odwykłych od wojny, płynęła krew rycerska. Kto wie, czy drugi Jeremi Wiœniowiecki nie zmieniłby Ujœcia w drugi Zbaraż i nie zapisał w tych okopach nowej œwietnej karty rycerskiej. Ale właœnie wojewoda poznański, na nieszczęœcie, mógł tylko pisać, nie walczyć. Wittenberg, człowiek nie tylko wojnę znajšcy, ale i ludzi, może umyœlnie się nie spieszył. Doœwiadczenie długoletnie uczyło go, iż nowo zaciężny żołnierz najniebezpieczniejszy jest w pierwszej chwili zapału i że częstokroć nie męstwa mu brak, ale żołnierskiej cierpliwoœci, którš tylko praktyka wyrabia. Potrafi on nieraz uderzyć jak nawałnica na najstarszepułki i przejœć po ich trupach. Jest to żelazo, które póki czerwone, drga, żyje, sypie iskry, pali, niszczy, a gdy wystygnie, jest tylko martwš bryłš. Jakoż gdy ubiegł tydzień i drugi, a zaczynał się trzeci, długa bezczynnoœć poczęła ciężyć pospolitemu ruszeniu. Upały były coraz większe. Szlachta nie chciała wychodzić na musztry tłumaczšc się tym, że "konie, cięte przez bški, nie chcš ustać na miejscu, a jako że w błotnistej okolicy od komarów wytrzymać nie można..." CzeladŸ wszczynała coraz większe kłótnie o miejsca cieniste, o które i między panami przychodziło do szabel. Jaki taki, skręciwszy wieczorem do wody, wyjeżdżałchyłkiem z obozu, aby nie wrócić więcej. Nie brakło i z góry złego przykładu. Pan Skoraszewski dał właœnie znać z Czaplinka,że Szwedzi już niedaleko, gdy na radzie wojennej uwolniono do domu pana Zygmuntaz Grudnej Grudzińskiego, staroœcica œredzkiego, o co stryj Andrzej, pan wojewoda kaliski, wielce nastawał. - Jeœli ja mam tu głowę złożyć i gardło dać - mówił - niechże synowiec po mnie pamięć i sławę odziedziczy, by zasługa moja nie przepadła. Tu poczšł roztkliwiać się nad młodym wiekiem i niewinnoœciš synowca oraz wynosić jego hojnoœć, z jakš sto piechoty bardzo porzšdnej dla Rzeczypospolitej na ten termin wystawił. I rada wojenna zgodziła się na proœby stryja. Z rana 16 lipca wyjeżdżał pan staroœcic w kilkanaœciesług otwarcie z obozu do domu, w wigilię niemal oblężenia i bitwy. Tłumy szlachty przeprowadzały go wœród szyderskich okrzyków aż za obóz, a tłumom tym przywodził Ostrożka, który krzyczał z daleka za odjeżdżajšcym: - Moœci panie staroœcicu, daję ci do herbu inazwiska przydomek: Deest! - Vivat Deest-Grudziński! - krzyczała szlachta. - A nie płacz za stryjcem! - wołał dalej Ostrożka - równy on ma z tobš kontempt dla Szwedów i niech się jeno pokażš, pewnie się plecami do nich obróci! Młodemu magnatowi krew biła do twarzy, ale udawał, że obelg nie słyszy, jeno koniabódł ostrogami i tłumy rozpierał, by jak najprędzej znaleŸć się poza obozem i swymiprzeœladowcami, którzy w końcu, bez uwagi na ród i godnoœć odjeżdżajšcego, poczęli rzucać grudkami ziemi i krzyczeć: - Masz grudkę, Grudziński! A ho! a huzia! hoc! hoc! szarak! kot! Uczynił się taki tumult, że aż wojewoda poznański nadbiegł z kilku rotmistrzami uspokajać i tłumaczyć, że staroœcic tylko na tydzień, dla bardzo pilnych spraw, wzišłpermisję. Jednakże zły przykład podziałał - i tego samego dnia znalazło się kilkuset szlachty, którzy nie chcieli być gorszymi od pana staroœcica, lubo wymykali się z mniejszš asystencjš i ciszej. Pan Stanisław Skrzetuski, rotmistrz kaliski, a stryjeczny słynnego zbarażczyka Jana, włosy rwał nagłowie, bo i jego łanowcy, idšc za przykładem "towarzystwa", poczęli "wyciekać" z obozu. Złożono znów radę wojennš, w której tłumy szlacheckie koniecznie chciały wzišœć udział. Nastała noc burzliwa, pełna krzyków, swarów. Podejrzywano się wzajemnie o zamiar ucieczki. Okrzyki: "Albo wszyscy, albo nikt" - przelatywały z ust do ust. Co chwila zrywały się wieœci, że wojewodowie uchodzš - i powstawał taki rozruch, że wojewodowie musieli się ukazywać po kilkakroć wzburzonym tłumom. Kilkanaœcie tysięcy ludzi stało do œwitania na koniach, wojewoda poznański zaœ jeŸdził między nimi z odkrytš głowš, podobien do senatora rzymskiego, i powtarzał co chwila wielkie słowa: - Moœci panowie! z wami żyć i umierać! Przyjmowano go w niektórych miejscach wiwatami, w innych brzmiały szyderskie okrzyki. On zaœ, ledwie uciszył tłumy, wracał na radę spracowany, zachrypły, upojony wielkoœciš własnych słów i przekonany, że tej nocy niepożyte ojczyŸnieoddał usługi. Ale na radzie mniejsze miał słowa na ustach, bo się za brodę i za chochoł targałz rozpaczy powtarzajšc: - RadŸcie waszmoœciowie, jeœli umiecie... Jaumywam ręce od tego, co się stanie, bo z takim żołnierzem niepodobna się bronić. - Jaœnie wielmożny wojewodo! - odpowiadałpan Stanisław Skrzetuski. - Sam nieprzyjaciel powœcišgnie tę swawolę i te rozruchy. Niech jeno armaty zagrajš, niechprzyjdzie do obrony, oblężenia, ta sama szlachta w sprawie własnego gardła musi u wałów służyć, nie w obozie się warcholić. Tak już nieraz bywało! - Z czym się bronić? Armat nie mamy, jeno nasze wiwatówki, dobre do pukania w czasie uczt. - Pod Zbarażem Chmielnicki miał siedmdziesišt dział, a ksišżę Jeremi jeno kilkanaœcie oktaw i granatników. - Ale miał wojsko, nie pospolitaków; swoje choršgwie, w œwiecie sławne, nie ichmoœciów od strzyży owiec. Z takich to onichmoœciów żołnierzy uczynił. - Posłać po pana Władysława Skoraszewskiego - rzekł pan Sędziwój Czarnkowski, kasztelan poznański. - Uczynićgo oboŸnym. On ma mir u szlachty i w ryzieutrzymać jš potrafi. - Posłać po Skoraszewskiego! Po co on ma w Drahimiu czy w Czaplinku siedzieć! - powtórzył pan Jędrzej Grudziński, wojewoda kaliski. - Tak jest! to najlepsza rada! - zawołały inne głosy. I wysłano gońca po pana Władysława Skoraszewskiego - innych postanowień na radzie nie powzięto, natomiast mówiono i narzekano wiele na króla, królowę, na brakwojska i opuszczenie. Ranek następny nie przyniósł ni pociechy, niuspokojenia. Owszem, bezład stał się jeszcze większy. Ktoœ puœcił nagle wieœć, że różnowiercy, mianowicie kalwini, sprzyjajš Szwedom i gotowi sš przy pierwszej sposobnoœci przejœć do nieprzyjaciół. Co więcej, wieœci tej nie zaprzeczyli ani pan Szlichtyng, ani panowie Kurnatowscy, Edmund i Jacek, również kalwini, ale ludzie szczerze ojczyŸnie oddani. Sami owszem potwierdzili, że różnowiercy tworzš osobne koło i zmawiajš się ze sobš pod wodzš znanego warchoła i okrutnika pana Reja, który za młodu służšc w Niemczech jako ochotnik po stronie luterskiej, wielkim był Szwedów przyjacielem. Zaledwie tedy te podejrzenia rozbiegły się między szlachtš, natychmiast kilkanaœcie tysięcy szabel zabłysło i prawdziwa burza rozpętała się w obozie. - Zdrajców karmimy! żmije karmimy, gotowe kšsać łono rodzicielki! - wołała szlachta. - Dawajcie ich sam! - W pień ich!... Zdrada najzaraŸliwsza, moœci panowie!... Wyrwać kškol, bo inaczej zginiemy wszyscy! Wojewodowie i rotmistrze znów musieli uspokajać, ale przyszło im to jeszcze trudniej niż dnia poprzedniego. Sami zresztšbyli przekonani, że pan Rej gotów najotwarciej zdradzić ojczyznę, bo to był człowiek zupełnie scudzoziemczony i próczmowy nie miał w sobie nic polskiego. Uchwalono też wysłać go z obozu, co zarazuspokoiło nieco wzburzonych. Jednakże długo jeszcze zrywały się okrzyki: - Dawajcie ich sam! Zdrada! zdrada! Dziwne usposobienie zapanowało w końcu wobozie. Jedni upadli na duchu i pogršżyli się w smutku. Ci chodzili w milczeniu błędnymi krokami wzdłuż wałów, puszczajšc trwożliwy i posępny wzrok na równiny, którymi miał nadcišgnšć nieprzyjaciel, lub udzielali sobie szepcšc coraz gorszych nowin. Innych opanowała szalona, desperacka jakaœ wesołoœć i gotowoœć na œmierć. Wskutek tej gotowoœci wyprawiano uczty i pijatyki, by wesoło ostatnich dni życia użyć. Niektórzy też myœleli o zbawieniu i czas spędzali na modlitwach. Nikt tylko w całym tym ludzkim tłumie nie myœlał o zwycięstwie, jakby ono wcale było niepodobnym, a jednak nieprzyjaciel nie miał sił przewyższajšcych: miał więcejdział i wojska lepiej ćwiczone, i wodza, który wojnę rozumiał. A gdy tak z jednej strony obóz polski wrzał, huczał, ucztował, wzburzał się, uciszał jak morze wichrem smagane, gdy pospolite ruszenie sejmikowało niby w czasie elekcji króla - z drugiej strony, po roztoczystych, zielonych łęgach nadodrzańskich, posuwały się spokojnie zastępy szwedzkie.Szła więc naprzód brygada gwardii królewskiej; wiódł jš Benedykt Horn, groŸny żołnierz, którego imię ze strachem w Niemczech powtarzano;lud doborny, rosły, ubrany w grzebieniastehełmy z czółnami zachodzšcymi na uszy, wżółte skórzane kaftany, zbrojny w rapiery i w muszkiety, zimny i uparty w boju, i na każde skinienie wodza gotowy. Karol Schedding, Niemiec, wiódł następnš brygadę westgotlandzkš, złożonš z dwóch pułków piechoty i jednego ciężkiej rajtarii przybranej w pancerze bez naramienników;połowa piechurów miała muszkiety, druga włócznie; przy poczštku bitwy muszkietnicystawali w czele, a w razie ataku jazdy cofali się za włóczników, którzy utkwiwszyjeden koniec włóczni w ziemię, drugi nadstawiali przeciw pędzšcym koni om. Pod Trzcianš, za czasów Zygmunta III, jedna choršgiew husarii rozniosła na szablach i kopytach tęż samš westgotlandzkš brygadę,w której obecnie służyli przeważnie Niemcy. Dwie brygady smalandzkie wiódł Irwin zwany Bezrękim, bo był prawicę w swoim czasie, bronišc choršgwi, utracił - za to wlewej miał takš siłę, że jednym zamachem odcinał łeb konia; był to żołnierz ponury, kochajšcy tylko wojnę i rozlew krwi, surowy i dla siebie, i dla żołnierzy. Gdy inni"kapitanowie" wyrobili się w ustawicznej wojnie na ludzi rzemiosła, wojnę dla wojnykochajšcych, on pozostał zawsze tym samym fanatykiem i mordował ludzi œpiewajšc psalmy pobożne. Brygada westmanlandzka szła pod Drakenborgiem, a helsingerska, złożona ze strzelców w œwiecie sławnych, pod Gustawem Oxenstiernš, krewnym sławnego kanclerza, młodym żołnierzem wielkie rokujšcym nadzieje. Nad ostgotlandzkš pułkownikował Fersen, a nerikskš i wermlandzkš sprawował sam Wittenberg, który zarazem był naczelnym wodzem całej armii.Siedmdziesišt dwa dział wytłaczało bruzdy po wilgotnych łęgach, awszystkich żołnierzy było 17 tysięcy, groŸnych łupieżników całych Niemiec, a w boju tak sprawnych, że zwłaszcza z piechotš zaledwie królewskie francuskie gwardie mogły się porównać. Za pułkami cišgnęły wozy i namioty, a pułki szły w szyku, w każdej chwili do boju gotowe. Las włóczni sterczał nad masš głów, hełmów i kapeluszy, a między tym lasem płynęły ku polskiej granicy wielkie choršgwie błękitne z białymi krzyżami w poœrodku.Z każdym dniem zmniejszała się odległoœć dzielšca dwa wojska.Na koniec, w dniu 21 lipca, w lesie pod wsiš Heinrichsdorfem ujrzały zastępy szwedzkiepo raz pierwszy słup graniczny polski. Na ten widok całe wojsko uczyniło okrzyk ogromny, zagrzmiały tršby, kotły i bębny irozwinęły się wszystkie choršgwie. Wittenberg wyjechał naprzód w asystencji œwietnego sztabu, a wszystkie pułki przechodziły przed nim prezentujšc broń, jazda z dobytymi rapierami, działa z zapalonymi lontami. Godzina była południowa, pogoda przepyszna. Powietrze leœne pachniało żywicš.Szara, zalana promieniami słońca droga, którš przechodziły szwedzkie choršgwie, wybiegajšc z heinrichsdorfskiego lasu, gubiła się na widnokręgu. Gdy idšce niš wojska przeszły wreszcie las, wzrok ich odkrył krainę wesołš, uœmiechniętš, połyskujšcš żółtawymi łanami zbóż wszelakich, miejscami usianš dšbrowam i, miejscami zielonš od łšk. Tu i owdzie z kęp drzew, za dšbrowami, hen! daleko podnosiły się dymy ku niebu; na potrawach widniały pasšce się trzody. Tam gdzie na łškach przeœwiecała woda rozlana szeroko, chodziły spokojnie bociany. Jakaœ cisza i słodycz rozlana była wszędzie po tej ziemi mlekiem i miodem płynšcej. I zdawała się roztaczać coraz szerzej i otwierać ramiona przed wojskami, jakby nie najezdników witała, ale goœci z Bogiem przybywajšcych. Na ten widok nowy okrzyk wyrwał się z piersi wszystkich żołdaków, mianowicie rodowitych Szwedów przywykłych do nagiej, biednej i dzikiej przyrody w kraju ojczystym. Serca łupieskiego a ubogiego ludu wezbrały pragnieniem zagarnięcia tychskarbów i dostatków, które wpadały im podoczy. Zapał ogarnšł szeregi. Ale spodziewali się ci żołdacy zahartowani w ogniu trzydziestoletniej wojny, że nie przyjdzie im to łatwo, boć tę ziemię zbożnšzamieszkiwał lud rojny a rycerski, który umiał jej bronić. Żyła jeszcze w Szwecji pamięć straszliwego pogromu pod Kircholmem, gdzie trzy tysišce jazdy pod Chodkiewiczem starło na proch oœmnaœcie tysięcy najbitniejszego szwedzkiego wojska.W chatach Westgotlandu, Smalandu do Dalekarlii opowiadano o tych rycerzach skrzydlatych jak o wielkoludach z sagi. Œwieższa była jeszcze pamięć walk za Gustawa Adolfa, bo nie wymarli ludzie, którzy brali w nich udział. Wszakże ów orzeł skandynawski, zanim przeleciał całe Niemcy, po dwakroć połamał szpony na zastępach Koniecpolskiego. Więc z radoœciš łšczyła się w sercach szwedzkich i pewna obawa, której nie był próżen sam wódz naczelny, Wittenberg. Patrzył on na przechodzšce pułki piechoty i rajtarii takim okiem, jakim pasterz patrzy na swš trzodę; następnie zwrócił się do otyłego człowieka przybranego w kapelusz z piórem i jasnš perukę spadajšcš na ramiona. - Wasza miłoœć upewniasz mnie - rzekł - że z tymi siłami można złamać wojska stojšce pod Ujœciem? Człowiek w jasnej peruce uœmiechnšł się i rzekł: - Wasza miłoœć zupełnie może polegać na mych słowach, za które głowš ręczyć gotowym. Gdyby pod Ujœciem były wojska regularne i którykolwiek z hetmanów, tedybym pierwszy radził nie kwapić się i poczekać, aż jego królewska moœć z całš armiš nadcišgnie; ale przeciw pospolitemu ruszeniu i tym panom wielkopolskim siły nasze aż nadto wystarczš. - A nie przyœlšże im jakowych posiłków? - Posiłków nie przyœlš z dwóch powodów: po pierwsze, dlatego że wojska wszystkie, których w ogóle jest niewiele, zajęte sš na Litwie i na Ukrainie; po wtóre, że w Warszawie ani król Jan Kazimierz, ani panowie kanclerze, ani senat do tej pory nie chcš wierzyć, aby jego królewska moœćKarol Gustaw, wbrew rozejmowi i mimo ostatnich poselstw, mimo gotowoœci do ustępstw, naprawdę rozpoczynał wojnę. Ufajš, że pokój jeszcze w ostatniej chwili będzie uczyniony... cha! cha! Tu otyły człowiek zdjšł kapelusz, otarł z potu czerwonš twarz i dodał: - Trubecki i Dołgoruki na Litwie, Chmielnickina Ukrainie, a my wchodzimy do Wielkopolski... Oto do czego doprowadziły a Ź 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż_Pc `léc aUÄc b,Wc cp:# rzšdy Jana Kazimierza! Wittenberg spojrzał na niego dziwnym wzrokiem i zapytał: - A wasza miłoœć radujesz się tš myœlš? - A ja raduję się tš myœlš, bo moje krzywdy i moja niewinnoœć będš pomszczone; a oprócz tego widzę już jak na dłoni, że szabla waszej miłoœci i moje rady włożš tę nowš, najpiękniejszš w œwiecie koronę na głowę Karola Gustawa. Wittenberg zapuœcił wzrok w dal, objšł nimlasy, dšbrowy, łęgi i łany zbożne, i po chwili rzekł: - Tak jest! piękny to kraj i żyzny... Wasza miłoœć możesz też być pewien, że po wojnie jego królewska moœć nikomu innemu wielkorzšdztwa tu nie powierzy. Otyły człowiek zdjšł znów kapelusz. - I ja też nie chcę innego mieć pana - dodałwznoszšc oczy ku niebu. Niebo było jasne i pogodne, żaden piorun nie spadł i nie skruszył na proch zdrajcy, który swój kraj, jęczšcy już pod dwoma wojnami i wyczerpany, wydawał na tej granicy w moc nieprzyjaciela. Człowiek bowiem rozmawiajšcy z Wittenbergiem był to Hieronim Radziejowski, były podkanclerzy koronny, obecnie Szwedom przeciw ojczyŸnie zaprzedany. Stali czas jakiœ w milczeniu; tymczasem ostatnie dwie brygady, nerikska i wermlandzka, przeszły granicę, za nimi poczęły się wtaczać działa, tršby cišgle jeszcze grały, a huk kotłów i warczenie bębnów głuszyło kroki żołnierzy i napełniało las złowrogimi echami. Wreszcieruszył i sztab. Radziejowski jechał koło Wittenberga. - Oxenstierny nie widać - rzekł Wittenberg - boję się, czy go jaka przygoda nie spotkała. Nie wiem, jeżeli to dobra była rada posyłać go jako trębacza z listami podUjœcie. - Dobra - odparł Radziejowski - bo obóz zlustruje, wodzów zobaczy i wyrozumie, cotam myœlš, a tego by lada ciura nie uczynił.- A jeœli go poznajš? - Jeden pan Rej go tam zna, a on nasz. Zresztš, choćby go poznali, nie uczyniš mu nic złego, jeszcze na drogę opatrzš i nagrodzš... Znam ja Polaków i wiem, że gotowi na wszystko, byle się przed obcymi jako polityczny naród pokazać. Cała usilnoœć nasza w tym, aby nas obcy chwalili... O Oxenstiernę możesz być wasza miłoœć spokojny, bo włos mu z głowy nie spadnie. Nie widać go, bo i czas był na powrót za krótki. - A jak wasza miłoœć sšdzisz: sprawiš nasze listy jaki skutek? Radziejowski rozeœmiał się. - Jeœli pozwolisz mi wasza miłoœć być prorokiem, to przepowiem, co się stanie. Pan wojewoda poznański polityczny to człek i uczony, więc nam bardzo polityczniei bardzo grzecznie odpisze; ale że lubi za Rzymianina uchodzić, tedy jego odpowiedŸ okrutnie będzie rzymska; powie naprzód, żewoli ostatniš kroplę krwi wylać niż poddać się, że œmierć lepsza od niesławy, a miłoœć, jakš żywi dla ojczyzny, nakazuje mu paœć na granicy. Radziejowski poczšł się œmiać jeszcze głoœniej, surowa twarz Wittenberga rozjaœniła się także. - Wasza miłoœć nie sšdzisz, aby on był gotów tak uczynić, jak pisze? - pytał. - On? - odrzekł Radziejowski. - Prawda, że żywi miłoœć do ojczyzny, ale inkaustem, a że niezbyt to posilna potrawa, więc i jego miłoœć chudsza nawet od jego błazna, który mu pomaga rytmy układać. Jestem pewny, że po onej rzymskiej odmowie nastšpiš życzenia zdrowia, pomyœlnoœci, polecanie się służbom, a na koniec proœba, byœmy dobra jego i krewnych oszczędzali, za co znów będzie żywił dla nas wdzięcznoœć - wraz ze wszystkimi swymi krewnymi. - A jakiż będzie w ostatku skutek naszych listów? - Że zwštlš ducha do ostatka, że panowie senatorowie rozpocznš z nami układy i że całš Wielkopolskę, bodaj po kilku wystrzałach na wiatr, zajmiemy. - Obyœ wasza miłoœć był prawdziwym prorokiem... - Pewien jestem, że tak będzie, bo znam tych ludzi, mam też przyjaciół i stronnikóww całym kraju i wiem, jak sobie poczynać...A że niczego nie omieszkam, ręczy za to krzywda, która mnie od Jana Kazimierza spotkała, i miłoœć dla Karola Gustawa. Czulsi u nas teraz ludzie na własne fortunyniż na całoœć Rzeczypospolitej. Wszystkie te ziemie, po których teraz iœć będziem, to fortuny Opalińskich, Czarnkowskich, Grudzińskich, a że oni to właœnie stojš podUjœciem, więc też i mięksi będš przy układach. Co do szlachty, byle jej wolnoœć sejmikowania zaręczyć, pójdzie i ona œladem panów wojewodów. - Wasza miłoœć niepożyte swojš znajomoœciš kraju i ludzi oddajesz jego królewskiej moœci usługi, które nie mogš być bez równie znamienitej nagrody. Z tego,co od waszej miłoœci słyszę, wnioskuję, żemogę tę ziemię jako naszš uważać. - Możesz wasza miłoœć! możesz! możesz! - powtórzył skwapliwie po kilkakroć Radziejowski. - A więc zajmuję jš w imieniu jego królewskiej moœci Karola Gustawa - odparł poważnie Wittenberg. Gdy tak szwedzkie wojska poczęły deptać za Heinrichsdorfem ziemię wielkopolskš, poprzednio jeszcze, bo w dniu 18 lipca, przybył do obozu polskiego trębacz szwedzki z listami do wojewodów od Radziejowskiego i Wittenberga. Pan Władysław Skoraszewski sam poprowadził go do wojewody poznańskiego,a szlachta z pospolitego ruszenia gapiła sięciekawie na "pierwszego Szweda", podziwiajšc jego dzielnš postawę, twarz męskš, żółty wšs, zaczesany w końcach dogóry w szerokš szczotkę, i minę prawdziwie pańskš. Tłumy przeprowadzałygo do wojewody, znajomi zwoływali się nawzajem, pokazywano go palcami, œmiano się trochę z butów, zakończonych ogromnš kolistš cholewš, i z długiego, prostego rapiera, który rożnem przezywano, wiszšcego na pendencie, suto srebrem haftowanym; Szwed zaœ rzucał także ciekawie oczyma spod szerokiego kapelusza, jakby chciał obóz zlustrować i siły przeliczyć, to znów przypatrywał się tłumom szlachty, której wschodni ubiór widocznie był dla niego nowoœciš. Na koniec wprowadzono go do wojewody, uktórego zgromadzeni byli wszyscy dygnitarze znajdujšcy się w obozie.Wnet przeczytano listy i rozpoczęła się narada, trębacza zaœ polecił pan wojewoda swym dworzanom, aby uczęstowano go po żołniersku; od dworzan odebrała go szlachta, i podziwiajšc go cišgle jako osobiliwoœć, poczęła z nim pić na umór. Pan Skoraszewski przypatrywał mu się również pilnie, ale z tego powodu, iż podejrzewał, że to jakiœ oficer za trębacza przebrany; poszedł nawet z tš myœlš wieczorem do pana wojewody; ten jednakże odrzekł, iż to jest wszystko jedno, i aresztować go nie pozwolił. - Choćby to był i sam Wittenberg - rzekł - jako poseł tu przybył i bezpiecznie odjechać powinien... Jeszcze mu każę dać dziesięć dukatów na drogę.Trębacz tymczasem gawędził łamanš niemczyznš z tymi ze szlachty, którzy ten język przez stosunki z miastami pruskimi rozumieli, i opowiadał im o zwycięstwach przez Wittenberga w różnych krajach odniesionych, o siłach, jakie ku Ujœciu idš, a zwłaszcza o działach nie znanej dotšd doskonałoœci, którym nie masz sposobu się opierać. Stropiła się tym też szlachta niemało i różne przesadzone wieœci poczęły wnet kršżyć po obozie. Tej nocy prawie nikt nie spał w całym Ujœciu, bo najprzód, koło północy, nadeszlici ludzie, którzy dotychczas w osobnych stali obozach pod Piłš i Wieleniem. Dygnitarze radzili nad odpowiedziš do białego dnia, a szlachcie czas schodził na opowiadaniach o potędze szwedzkiej. Z pewnš goršczkowš ciekawoœciš wypytywano trębacza o wodzów, wojsko, broń, sposób walczenia i podawano sobie z ust do ust każdš jego odpowiedŸ. Bliskoœć szwedzkich zastępów dodawała niezwykłego interesu wszelkim szczegółom, które nie były tego rodzaju, aby mogły dodać otuchy.O œwitaniu nadjechał pan Stanisław Skrzetuski z wieœciš, że Szwedzi przycišgnęli już pod Wałcz, o jeden dzień marszu od polskiego obozu. Powstała natychmiast sroga krętanina; większoœć koni wraz ze służbš była na paszy na łškach, więc posyłano ponie na gwałt. Powiaty siadały na koń i stawały choršgwiami. Chwila przed bitwš bywa dla niewyćwiczonego żołnierza najstraszniejszš; więc zanim rotmistrze zdołali wprowadzić jaki taki porzšdek, przez długi czas panowało przerażajšce zamieszanie.Nie słychać było ni komendy, ni tršbek, tylko głosy wołajšce ze wszystkich stron: "Janie! Pietrze! Onufry! bywaj!... Żeby cię zabito! dawaj konie!... Gdzie moja służba?... Janie! Pietrze!" Gdyby w takiej chwili rozległ się jeden strzał działowy, z amieszanie łatwo by w popłochzmienić się mogło. Z wolna jednak powiaty stawały w ordynku.Przyrodzone usposobienie szlachty do wojnyzastšpiło poniekšd brak doœwiadczenia i około południa przedstawiał już obóz doœć imponujšcy widok. Piechota stała przy wałach, podobna do kwiatów w swych różnobarwnych kabatach; dymy unosiły się z zapalonych lontów, a na zewnštrz wałów,pod zasłonš dział, łęgi i równina zaroiły się powiatowymi choršgwiami jazdy w szyku stojšcej, na dzielnych koniach, których rżenie budziło echa w pobliskich lasach i napełniało serca zapałem wojennym. Tymczasem wojewoda poznański wyprawił trębacza z odpowiedziš na listy, brzmišcš mniej więcej tak, jak przepowiadał Radziejowski, a zatem politycznš zarazem i rzymskš; po czym postanowił wysłać podjazd na północny brzeg Noteci dla pochwycenia nieprzyjacielskiego języka. Piotr Opaliński, wojewoda podlaski, stryjeczny wojewody poznańskiego, miał ruszyć własnš osobš z podjazdem wraz ze swymi dragonami, których, sto pięćdziesišt pod Ujœcie przyprowadził, a oprócz tego polecono panom rotmistrzom, Skoraszewskiemu Władysławowi i Skrzetuskiemu, wezwać ochotnika ze szlachty do pospolitego ruszenia należšcej, aby i ona zajrzała już przecie w oczy nieprzyjacielowi. JeŸdzili tedy obaj przed szeregami czynišc rozkosz oczom swym moderunkiem i postawš; pan Stanisław, czarny jak żuk na podobieństwo wszystkich Skrzetuskich, z twarzš męskš, groŸnš i ozdobionš długš ukoœnš bliznš od cięcia miecza pozostałš, zkruczš, rozwianš na wiatr brodš; pan Władysław, tłustawy, z długimi jasnymi wšsami, z odwiniętš wargš dolnš i oczyma w czerwonych obwódkach, łagodny i poczciwy, mniej przypominał Marsa, ale niemniej była to szczera dusza żołnierska,jak salamandra w ogniu się kochajšca, rycerz znajšcy wojnę jak swoje dziesięć palców i odwagi nieporównanej. Obaj przejeżdżajšc szeregi wycišgnięte w długš linię powtarzali co chwila: - A nuże, moœci panowie, kto na ochotnika pod Szweda? Kto rad prochu powšchać? Nuże, moœci panowie, na ochotnika! I tak przejechali już spory kawał - bez skutku, bo z szeregów nie wysuwał się nikt. Jeden oglšdał się na drugiego. Byli tacy, którzy mieli ochotę, i nie strach przed Szwedami, ale nieœmiałoœć wobec swoich ich wstrzymywała. Niejeden tršcał sšsiada łokciem i mówił: "Pójdziesz ty, to ija pójdę". Rotmistrze poczynali się niecierpliwić, aż nagle, gdy przyjechali przed powiat gnieŸnieński, jakiœ człowiek pstro ubrany wyskoczył na kucu nie z szeregu, ale zza szeregu i krzyknšł: - Moœci panowie pospolitaki, ja zostaję ochotnikiem, a wy błaznami! - Ostrożka! Ostrożka! - zawołała szlachta. - Taki dobry szlachcic jak i każdy! - odpowiedział błazen. - Tfu! do stu diabłów! - zawołał pan Rosiński, podsędek - doœć błazeństw! idę ja! - I ja!... i ja! - zawołały liczne głosy. - Raz mnie matka rodziła, raz mi œmierć! - Znajdš się tacy dobrzy jak i ty! - Każdemu wolno! Niech się tu nikt nad drugich nie wynosi. I jak poprzednio nikt nie stawał, tak teraz poczęła się sypać szlachta ze wszystkich powiatów - przeœcigać końmi, zawadzać jedni o drugich i kłócić naprędce. Stanęło w mgnieniu oka z pięćset koni, a jeszcze cišgle wyjeżdżano z szeregów. Pan Skoraszewski poczšł się œmiać swoim szczerym, poczciwym œmiechem i wołać: - Dosyć, moœci panowie, dosyć! Nie możemyiœć wszyscy!Po czym obaj ze Skrzetuskim sprawili ludzi i ruszyli naprzód. Pan wojewoda podlaski połšczył się z nimi przy wyjœciu z obozu. Widziano ich jak na dłoni, przeprawiajšcych się przez Noteć - po czym zamigotali jeszcze kilkakrotnie na skrętach drogi i znikli z oczu. Po upływie pół godziny pan wojewoda poznański kazał rozjeżdżać się ludziom do namiotów, uznał bowiem, że niepodobna ichtrzymać w szeregach, gdy nieprzyjaciel jeszcze o dzień drogi odległy. Porozstawiano jednak liczne straże; nie pozwolono wyganiać koni na paszę i wydanorozkaz, że za pierwszym cichym zatršbieniem przez munsztuk wszyscy majšsiadać na koń i stawać w gotowoœci. Skończyło się oczekiwanie, niepewnoœć, skończyły się zaraz swary, kłótnie; owszem: bliskoœć nieprzyjaciela, jak przepowiadał pan Skrzetuski, podniosła ducha. Pierwsza szczęœliwa bitwa mogła gonawet podnieœć bardzo wysoko, i wieczorem zdarzył się wypadek, który zdawał się być nowš szczęœliwš wróżbš.Słońce właœnie zachodziło oœwiecajšc ogromnym, rażšcym oczy blaskiem Noteć i zanoteckie bory, gdy po drugiej stronie rzeki ujrzano naprzód tuman kurzu, a potem poruszajšcych się w tumanie ludzi. Wyległo, co żyło, na wały, patrzeć, co to za goœcie; wtem od straży nadbiegł dragon z choršgwi pana Grudzińskiego dajšc znać, że podjazd wraca. - Podjazd wraca!... wracajš szczęœliwie!... Nie zjedli ich Szwedzi! - powtarzano z ust do ust w obozie. Oni tymczasem w jasnych kłębach kurzu zbliżali się coraz bardziej, idšc wolno, następnie przeprawili się przez Noteć. Szlachta przypatrywała im się z rękoma nad oczami, bo blask czynił się coraz większy i całe powietrze przesycone było złotym i purpurowym œwiatłem. - Hej! coœ ich kupa większa, niż wyjechała! - rzekł pan Szlichtyng. - Jeńców chyba prowadzš, jak mnie Bóg miły! - zakrzyknšł jakiœ szlachcic, widocznie tchórzem podszyty, który oczom swoim wierzyć nie chciał. - Jeńców prowadzš! jeńców prowadzš!... Oni tymczasem zbliżyli się już tak, że twarze można było rozróżnić. Na przedzie jechał pan Skoraszewski kiwajšc swym zwyczajem głowš i gawędzšc wesoło ze Skrzetuskim, za nimi duży oddział konny otaczał kilkudziesięciu piechurów przybranych w koliste kapelusze. Byli to istotnie jeńcy szwedzcy.Na ten widok nie wytrzymała szlachta i puœciła się naprzeciw wœród okrzyków: - Vivat Skoraszewski! Vivat Skrzetuski! Gęste tłumy otoczyły wnet cały oddział. Jedni patrzyli na jeńców, drudzy wypytywali się: "Jak to było?" - inni wygrażali Szwedom. - A hu! A co?! Dobrze wam tak, psiajuchy!... Z Polakami zachciało się wam wojować? Macie teraz Polaków! - Dawajcie ich sam!... Na szable ich!... Bigosować!... - Ha, szołdry! ha, pludraki, popróbowaliœciepolskich szabel?! - Moœci panowie, nie krzyczcie jak wyrostki, bo jeńcy pomyœlš, że wam wojnapierwszyzna! - rzekł pan Skoraszewski. - Zwyczajna to rzecz, że się jeńców w czasie wojny bierze. Ochotnicy, którzy należeli do podjazdu, spoglšdali z dumš na szlachtę, która zarzucała ich pytaniami: - Jakże to? Łatwo się wam dali? Czy musieliœcie się zapocić? Dobrze się bijš? - Dobrzy pachołkowie - odparł pan Rosiński- i bronili się znacznie, ale przecie nie z żelaza. Szabla się ich ima. - Tak i nie mogli wam się oprzeć, co? - Impetu nie mogli wytrzymać. - Moœci panowie, słyszycie, co mówiš: impetu nie mogli wytrzymać!... A co?... Impet to grunt!... - Pamiętajcie, byle z impetem!... Najlepszy to sposób na Szweda! Gdyby tej szlachcie kazano w tej chwili skoczyć na nieprzyjaciela, niechybnie nie zabrakłoby jej impetu, ale tymczasem nieprzyjaciela nie było widać - natomiast dobrze już w nocy rozległ się głos tršbki przed forpocztami. Przybywał drugi trębacz z listem od Wittenberga wzywajšcym szlachtę do poddania się. Tłumy dowiedziawszy się o tym chciały posłańca rozsiekać, ale wojewodowie wzięli list do deliberacji, choć treœć jego była bezczelna. Jenerał szwedzki oœwiadczał, że Karol Gustaw przysyła swe wojska krewnemu Janowi Kazimierzowi jako posiłki przeciw Kozakom, że zatem Wielkopolanie powinni się poddać bez oporu. Pan Grudziński czytajšc to pismo nie mógł wstrzymać oburzenia i pięœciš w stół uderzył, ale wojewoda poznański wnet uspokoił go pytaniem: - Wierzysz waszmoœć w zwycięstwo?... Ile dni możem się bronić?... Chceszli wzišœć odpowiedzialnoœć za tyle krwi szlacheckiej, która jutro może być przelanš? Po dłuższej naradzie postanowiono nie odpowiadać i czekać, co się stanie. Nie czekano już długo. W sobotę, dnia 24 lipca, straże dały znać, że całe wojsko szwedzkie ukazało się naprzeciw Piły. W obozie zawrzało jak w ulu wiliš wyroju. Szlachta siadała na koń, wojewodowie y a Ź 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żdPc eϐc f_Uc g´+˙ J hł5Ĺ F €przebiegali szeregi, wydajšc sprzeczne rozkazy, aż dopiero pan Władysław wzišł wszystko w ręce i przyprowadziwszy do porzšdku wyjechał na czele kilkuset ochotników, by popróbować harców za rzekš i ludzi z widokiem nieprzyjaciół oswoić. Szła z nim jazda doœć ochotnie, bo harce składały się zwykle z szeregu walk prowadzonych niewielkimi kupami lub pojedynczo, a takich walk ćwiczona w sztuce robienia szablš szlachta nie lękała się wcale. Wyszli więc za rzekę i stanęli w obliczu nieprzyjaciela, który zbliżał się coraz bardziej i czerniał długš liniš na horyzoncie jakoby bór œwieżo z ziemi wyrosły. Rozwijały się więc pułki konne, piesze, ogarniajšc coraz szerszš przestrzeń. Szlachta spodziewała się, że lada chwila sypnš się ku niej harcownicy, rajtarzy, ale tymczasem nie było ich widać. Natomiast na wzgórzach odległych o kilkaset kroków zatrzymały się niewielkie kupki, w których widać było ludzi i konie, i poczęły kręcić się na miejscu, co ujrzawszy pan Skoraszewski zakomenderował bez zwłoki: - Lewo - w tył! Ale jeszcze nie przebrzmiał głos komendy, gdy na wzgórkach wykwitły długie białe smugi dymu i niby ptastwo jakieœ przeleciało ze œwistem między szlachtš, potem huk wstrzšsnšł powietrzem, a jednoczeœnie rozległy się krzyki i jęki kilkurannych. - Stój! - krzyknšł pan Władysław. Ptastwo przeleciało po raz drugi i trzeci - iznów œwistowi zawtórowały jęki. Szlachta nie usłuchała komendy naczelnika,owszem, ustępowała coraz szybciej, krzyczšc i pomocy niebieskiej wzywajšc - następnie oddział rozproszył się w mgnieniu oka po równinie i ruszył skokiem ku obozowi. Pan Skoraszewski klšł - nic niepomogło. Zegnawszy tak łatwo harcowników Wittenberg posuwał się dalej, aż wreszcie stanšł naprzeciw Ujœcia, wprost przed szańcami bronionymi przez szlachtę kaliskš.Polskie armaty poczęły grać w tejże chwili,ale zrazu nie odpowiadano na owe salwy ze strony szwedzkiej. Dymy układały się spokojnie w jasnym powietrzu w długie pasma rozcišgajšce się między wojskami, aprzez luki między nimi widziała szlachta pułki szwedzkie, piechoty i jazdy, rozwijajšce się ze straszliwym spokojem, jak gdyby pewne zwycięstwa. Na wzgórzach zataczano armaty, podsypywano szańczyki, słowem, nieprzyjaciel szykował się nie zwracajšc najmniejszej uwagi na kule, które nie dolatujšc do niego obsypywały jeno piaskiem i ziemiš pracujšcych przy szańczykach. Wyprowadził jeszcze pan Stanisław Skrzetuski dwie choršgwie kaliszanów, chcšc œmiałym atakiem zmieszać Szwedów,ale nie poszli ochotnie; oddział rozcišgnšł się zaraz w bezładnš kupę, bo gdy odważniejsi parli konie naprzód, tchórzliwsiwstrzymywali je umyœlnie. Dwa pułki rajtarii wysłanej przez Wittenberga po krótkiej walce spędziły z pola szlachtę i gnały pod obóz. Tymczasem zapadł mrok i zakończył bezkrwawš walkę. Strzelano jednak z dział aż do nocy, po czym strzały umilkły, ale w obozie polskimpodniosła się taka wrzawa, że słychać jš było na drugim brzegu Noteci. Powstała ona naprzód z tego powodu, że kilkaset pospolitaków próbowało wymknšć się w ciemnoœciach z obozu. Inni, spostrzegłszy to, poczęli grozić i nie puszczać. Brano się do szabel. Słowa: "Albo wszyscy, albo nikt!"- znowu przelatywały z ust do ust. Lecz z każdš chwilš stawało się prawdopodobniejszym, że ujdš wszyscy. Wybuchło wielkie niezadowolenie z wodzów:"Wysłano nas z gołymi brzuchami przeciw armatom!" - wołali pospolitacy. Oburzano się również i na Wittenberga, że nie szanujšc zwyczajów wojennych, przeciw harcownikom nie harcowników wysyła, ale z armat ognia do nich niespodzianie każe dawać. "Każdy poczyna sobie, jak mu lepiej - mówiono - ale œwińskiego to narodu obyczaj czołem do czoła nie stanšć". Inni rozpaczali otwarcie."Wykurzš nas stšd jak jaŸwca z jamy" - mówili desperaci. "Obóz Ÿle zatoczony, szańce Ÿle usypane, miejsce do obrony niestosowne". Od czasu do czasu odzywały się głosy: "Panowie bracia! ratujcie się!" A inne wołały: "Zdrada! zdrada!" Była to noc straszna: zamieszanie i rozprzężenie wzrastało z każdš chwilš; rozkazów nikt nie słuchał. Wojewodowie potracili głowy i nie próbowali nawet przywrócić ładu. Niedołęstwo ich i niedołęstwo pospolitego ruszenia okazywało się jasno jak na dłoni. Wittenberg mógłby był tej nocy wzišœć wstępnym bojem obóz z największš łatwoœciš. Nastał œwit.Dzień czynił się blady, chmurny i oœwiecił chaotyczne zbiorowisko ludzi upadłych na duchu, lamentujšcych, w znacznej częœci pijanych, gotowszych na hańbę niż na walkę. Na domiar złego Szwedzi przeprawili się nocš pod Dziębowem na drugš stronę Noteci i otoczyli obóz polski. Z tej strony nie było prawie wcale szańców i nie było zza czego się bronić. Należało otoczyć się wałem bez straty chwili czasu. Skoraszewski i Skrzetuski zaklinali, by to uczyniono, ale nikt już nie chciał o niczym wiedzieć. Wodzowie i szlachta mieli na ustach jedno słowo: "paktować!" Wysłano parlamentarzy. W odpowiedzi przybył z obozu szwedzkiego œwietny orszak, na czele którego jechali: Radziejowski i jenerał Wirtz, obaj z zielonymi gałęziami wręku. Jechali ku domowi, w którym stał wojewoda poznański, ale po drodze zatrzymywał się Radziejowski wœród tłumów szlachty, kłaniał się gałęziš i kapeluszem, uœmiechał się, witał znajomych i mówił donoœnym głosem: - Moœci panowie, bracia najmilsi! Nie trwóżcie się! Nie jako wrogowie tu przybywamy. Od was samych zależy, by kropla krwi więcej nie była wytoczona. Jeœli chcecie zamiast tyrana, który nastaje na wolnoœci wasze, który o dominium absolutum zamyœla, który ojczyznę do ostatniej zguby przywiódł, jeœli chcecie, powtarzam, pana dobrego, wspaniałego, wojownika tak niezmiernej sławy, że na samo imię jego pierzchnš wszyscy nieprzyjaciele Rzeczypospolitej - to oddajciesię w protekcję najjaœniejszemu Karolowi Gustawowi... Moœci panowie, bracia najmilsi!Oto wiozę ze sobš poręczenie wszelkich swobód waszych, waszej wolnoœci, religii. Od was samych ocalenie wasze zależy... Moœci panowie! Najjaœniejszy król szwedzkipodejmuje się przytłumić rebelię kozackš, zakończyć wojnę litewskš, i on jeden to uczynić potrafi. Ulitujcie się nad ojczyznš nieszczęsnš, jeœli nad sobš nie macie litoœci...Tu głos zdrajcy zadrgał, jakoby łzami przyduszony. Słuchała szlachta w zdumieniu, gdzieniegdzie rzadkie głosy zakrzyknęły: "Vivat Radziejowski, nasz podkanclerzy!" - a on przejeżdżał dalej i znów się kłaniał nowym tłumom, i znów słychać było jego tubalny głos: "Moœci panowie, bracia najmilsi!" - Na koniec obaj z Wirtzem i całym orszakiem znikli w domuwojewody poznańskiego. Szlachta stłoczyła się przed domem tak ciasno, że po głowach można by było przejechać, bo czuła to i rozumiała, że tam, w tym domu, toczy się sprawa nie tylko o niš, ale o całš ojczyznę. Wyszli słudzy wojewodzińscy w szkarłatnych barwach i poczęli zapraszać poważniejszych "personatów" do œrodka. Ciweszli skwapliwie, za nimi wdarło się kilku mniejszych, a reszta stała pod drzwiami, tłoczyła się do okien, przykładała uszy nawet do œcian. Milczenie panowało w tłumach głębokie. Stojšcy bliżej okien słyszeli od czasu do czasu gwar donoœnych głosów wydobywajšcych się z wnętrza izby, jakobyecha kłótni, dysput, sporów... Godzina upływała za godzinš - końca tej naradzie nie było. Nagle drzwi wchodowe otworzyły się z trzaskiem i wypadł z nich pan Władysław Skoraszewski. Obecni cofnęli się w przerażeniu. Ten człowiek, zwykle tak spokojny i łagodny, o którym mówiono, że rany mogłysię goić pod jego rękš, wyglšdał teraz strasznie. Oczy miał czerwone, wzrok obłškany, odzież rozchełstanš na piersiach; obu rękoma trzymał się za czuprynę i tak wpadłszy jak piorun między szlachtę krzyczał przeraŸliwym głosem: - Zdrada! morderstwo! hańba! Jesteœmy Szwecjš już, nie Polskš! Matkę tam mordujšw tym domu! I poczšł ryczeć okropnym, spazmatycznympłaczem i rwać włosy jak człowiek, który rozum traci. Grobowe milczenie panowało dokoła. Straszne jakieœ uczucie ogarnęło wszystkie serca. Skoraszewski zaœ zerwał się nagle, poczšłbiegać między szlachtš i wołać głosem najwyższej rozpaczy: - Do broni! do broni, kto w Boga wierzy! Do broni! do broni! Wówczas jakieœ szmery poczęły przelatywać po tłumach, jakieœ szepty chwilowe, nagłe, urwane, jak pierwsze uderzenia wiatru przed burzš. Wahały się serca, wahały umysły, a w tej rozterce powszechnej uczuć tragiczny głos wołał cišgle: - Do broni! do broni! Wkrótce zawtórowały mu dwa inne: pana Piotra Skoraszewskiego i pana Skrzetuskiego - za nimi nadbiegł i Kłodziński, dzielny rotmistrz powiatu poznańskiego. Coraz większe koło szlachty poczęło ich otaczać. Czynił się naokoło szmer groŸny, płomienie przebiegały twarze i strzelały z oczu, trzaskano szablami. Władysław Skoraszewski opanował pierwsze uniesieniei poczšł mówić ukazujšc na dom, w którymodbywała się narada: - Słyszycie, moœci panowie, oni tam ojczyznę zaprzedajš jak judasze i hańbiš! Wiedzcie, że już nie należym do Polski. Mało im było wydać w ręce nieprzyjaciela was wszystkich, obóz, wojsko, działa. Bogdaj ich zabito! - oni jeszcze podpisali w swoim i waszym imieniu, że wyrzekamy się zwišzku z ojczyznš, wyrzekamy się pana, że cała kraina, grody warowne i my wszyscy będziem po wieczne czasy do Szwecji należeć. Że się wojsko poddaje, to bywa; ale kto ma prawo ojczyzny i pana sięwyrzekać?! Kto ma prawo prowincję odrywać, z obcymi się łšczyć, do innego narodu przechodzić, krwi własnej się wyrzekać?! Moœci panowie, to hańba, zdrada, morderstwo, parrycydium!... Ratujcie ojczyznę, panowie bracia! Na imię Boga! Kto szlachcic, kto cnotliwy, ratunku dla matki! życie dajmy, krew wylejmy! Nie chciejmy być Szwedami! Nie chciejmy, nie chciejmy!... Bogdaj się nie rodził, kto krwi teraz poskšpi!... Ratujmy matkę! - Zdrada! - krzyknęło już kilkadziesišt głosów. - Zdrada! rozsiekać! - Do nas, kto cnotliwy! - krzyczał Skrzetuski. - Na Szweda! na œmierć! - dodał Kłodziński.I poszli dalej w obóz krzyczšc: "Do nas! do kupy! zdrada!" - a za nimi ruszyło już kilkuset szlachty z gołymi szablami. Ale większoœć niezmierna została na miejscu, a i z tych, co poszli, jaki taki spostrzegłszy, że ich niewiele, poczynał się oglšdać i przyzostawać. A tymczasem drzwi radnego domu otworzyły się znowu i ukazał się w nich pan wojewoda poznański, Krzysztof Opaliński, majšc po prawej stronie jenerała Wirtza, po lewej Radziejowskiego. Za nimi szli: Andrzej Karol Grudziński, wojewoda kaliski, Maksymilian Miaskowski, kasztelan krzywiński, Paweł Gębicki, kasztelan międzyrzecki, i Andrzej Słupecki. Krzysztof Opaliński trzymał w ręku zwój pargaminowy ze zwieszajšcymi się pieczęciami; głowę miał podniesionš, ale twarz bladš, a wzrok niepewny, choć widocznie silił się na wesołoœć. Ogarnšł oczyma tłumy i wœród ciszy œmiertelnej poczšł mówić dobitnym, lubo nieco zachrypłym głosem: - Moœci panowie! W dniu dzisiejszym poddaliœmy się pod protekcję najjaœniejszego króla szwedzkiego. Vivat Carolus Gustavus rex! Cisza odpowiedziała wojewodzie; nagle zabrzmiał jakiœ pojedynczy głos: - Veto! Wojewoda powlókł oczyma w kierunku tego głosu i odrzekł: - Nie sejmik tu, więc i veto nie na miejscu. A kto chce wetować, niechże idzie na armaty szwedzkie ku nam wymierzone, które w godzinę z całego obozu jedno rumowisko uczynić mogš. Tu umilkł, a po chwili spytał: - Kto mówił: veto? Nikt się nie ozwał. Wojewoda znów zabrał głos i mówił jeszcze dobitniej: - Wszelkie wolnoœci szlachty i duchowieństwa będš zachowane, podatki niebędš powiększone, a i wybierane będš w tenże sam sposób, jak poprzednio... Nikt niebędzie cierpiał krzywd ani grabieży; wojska jego królewskiej moœci nie majš prawa do konsystencji w dobrach szlacheckich ani do innej egzakcji niż taka, z jakiej komputowe polskie choršgwie korzystały...Tu umilkł i słuchał chciwie szmeru szlacheckiego, jakby chciał wyrozumieć jego znaczenie, po czym skinšłrękš: - Prócz tego mam słowo i obietnicę jenerała Wittenberga, danš w imieniu jego królewskiej moœci, iż jeœli cały kraj pójdzie za naszym zbawiennym przykładem,wojska szwedzkie wnet ruszš na Litwę i Ukrainę i nie wprzód ustanš wojować, aż wszystkie ziemie i wszystkie zamki będš Rzeczypospolitej powrócone. Vivat Carolus Gustavus rex! - Vivat Carolus Gustavus rex! - zawołało kilkaset głosów. - Vivat Carolus Gustavus rex! - brzmiało coraz donoœniej w całym obozie. Tu na oczach wszystkich wojewoda poznański zwrócił się do Radziejowskiego i uœciskał go serdecznie, po czym uœciskał Wirtza; po czym wszyscy poczęli się œciskać ze sobš. Szlachta poszła za przykładem dygnitarzy i radoœć stała się powszechnš. Wiwatowano już tak, że aż echa rozbrzmiewały w całej okolicy. Ale wojewoda poznański poprosił jeszcze miłoœciwš brać o chwilę ciszy i rzekł serdecznym tonem: - Moœci panowie! Jenerał Wittenberg prosi nas dziœ na ucztę do swego obozu, abyœmy przy kielichach sojusz braterski z mężnym narodem zawarli. - Vivat Wittenberg! Vivat! Vivat! Vivat! - A potem, moœci panowie - dodał wojewoda- rozjedziem się do domów i przy bożej pomocy rozpoczniem żniwa z tš myœlš, żeœmy w dniu dzisiejszym ojczyznę ocalili. - Potomne wieki oddadzš nam sprawiedliwoœć - rzekł Radziejowski. - Amen! - dokończył wojewoda poznański. Wtem spostrzegł, że oczy mnóstwa szlachty patrzš i przypatrujš się czemuœ wyżej, ponad jego głowš. Odwrócił się i ujrzał swego błazna, który wspinajšc się na palce i trzymajšc się jednš rękš za odrzwia pisał węglem na œcianie radnego domu, tuż nad drzwiami: "Mane-Tekel-Fares". Na œwiecie niebo pokryło się chmurami i zbierało się na burzę. Rozdział 11 We wsi Burzec, położonej w ziemi łukowskiej, na pograniczu województwa podlaskiego, a należšcej podówczas do państwa Skrzetuskich, w sadzie między dworem a stawem siedział na ławie stary człowiek, a przy nogach jego bawiło się dwóch chłopaków: jeden pięcio-, drugi czteroletni, czarnych i opalonych jak Cyganištka, a rumianych i zdrowych. Stary człek również czerstwo jeszcze wyglšdał jak tur. Wiek nie zgarbił szerokich jego ramion; z oczu, a raczej z oka, bo jedno miał bielmem przykryte, patrzyło mu zdrowie i dobry humor; brodę miał białš, ale minę gęstš i twarz czerwonš, zdobnš naczole w szerokš bliznę, przez którš było widać koœć czaszki. Oba chłopaki chwyciwszy za uszy od cholewy jego buta cišgnęły je w przeciwne strony, a on patrzył na staw oœwiecony blaskami słonecznymi, w którym ryby rzucały się gęsto, łamišc gładkš powierzchnię toni. - Ryby tańcujš - mruczał sam do siebie. - Nie bójcie się, będziecie wy jeszcze lepiej tańcowały po spuœcie albo gdy was kucharka będzie nożem skrobała.Po czym zwrócił się do chłopaków: - Odczepcie się, basałyki, od cholewy, bo jak który ucho urwie, to i ja mu urwę. Co za bški uprzykrzone! IdŸcie kulki przewracać po trawie i dajcie mi spokój! Longinkowi się nie dziwię, bo młodszy, ale Jaremka powinien mieć już rozum. Wezmę którego utrapieńca i w staw wrzucę! Ale stary widocznie okrutnie był zawojowany przez chłopaków, bo żaden z nich nie ulškł się groŸby; natomiast starszy, Jaremka, poczšł go jeszcze silniejcišgnšć za cholewę, tupać nogami i powtarzać: - Żeby dziadzio był Bohunem i porwał Longinka! - Odczep się, ty żuku, mówię ci, ty smyku, ty gomółko! - Żeby dziadzio był Bohunem! - Dam ja ci Bohuna, poczekaj, jeno matki zawołam! Jaremka spojrzał na drzwi wychodzšce z domu na ogród, ale ujrzawszy, że zamknięte, i nie widzšc nigdzie matki powtórzył po raz trzeci, wysuwajšc buzię naprzód: - Żeby dziadzio był Bohunem! - Zamęczš mnie te knoty, nie może inaczej być... Dobrze, będę Bohunem, ale raz jeden tylko. Skaranie boże! Pamiętaj, żebyœ się więcej nie naprzykrzał. To rzekłszy stary stęknšł trochę, podniósłsię z ławki, nagle porwał małego Longinka i wydajšc dzikie okrzyki poczšł go unosić wkierunku stawu. Longinek jednak miał dzielnego obrońcę w osobie Jaremki, który w takich razach nie nazywał się Jaremkš, ale panem Michałem Wołodyjowskim, rotmistrzem dragońskim. Pan Michał tedy, zbrojny w patyk lipowy zastępujšcy w nagłym razie szablę, puœcił a Ź 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żiP÷ c jGŒc kÓ˙c lŇ+c mÔ:‹ się z impetem za otyłym Bohunem, dognał go wkrótce i poczšł siekać po nogach bez miłosierdzia. Longinek, grajšcy rolę mamy, wrzeszczał, Bohun wrzeszczał, Jaremka-Wołodyjowski wrzeszczał; ale męstwo w końcu przemogło i Bohun, upuœciwszy swš ofiarę,poczšł zmykać z powrotem pod lipę, na koniec dopadłszy ławki padł na niš sapišc straszliwie i powtarzajšc: - Ha, basałyki!... Cud będzie, jeœli się nie zatknę...Lecz nie tu był jeszcze koniec jegomęki, gdyż w chwilę póŸniej stanšł przed nim Jaremka, zarumieniony, z rozwianš czuprynš i rozdętymi nozdrzami, podobny do małego czupurnego jastrzšbka, i jšł powtarzać z większš jeszcze niż poprzednio energiš: - Żeby dziadzio był Bohunem! Po wielu naleganiach i uroczystym przyrzeczeniu złożonym przez obydwóch chłopaków, że tym razem będzie to na pewno ostatni raz, historia powtórzyła się znowu z całš dokładnoœciš; po czym już siedli we trzech na ławie i Jaremka poczšłnalegać: - Dziadziu! powiedzieć, kto był najmężniejszy! - Ty, ty! - odrzekł staruszek. - I wyrosnę na rycerza? - Pewnie, że wyroœniesz, bo dobra w tobie krew żołnierska. Daj ci Boże, żebyœ był do ojca podobny, bo przy męstwie mniej byłbyœ uprzykrzony... Rozumiesz? - Powiedzieć: ilu tata zabił? - Mało sto razy mówiłem! Prędzej byœcie liœcie na tej lipie policzyli niż tych wszystkich nieprzyjaciół, którycheœmy obajz waszym ojcem zgładzili. Gdybym miał tylewłosów na głowie, ilum sam położył, balwierze w Łukowskiem porobiliby fortuny - nic, tylko na podgalaniu mi czupryny. Szelmš jestem, jeœlim zeł...Tu pan Zagłoba - on to był bowiem - spostrzegł, iż nie wypada mu ani zaklinać się, ani przeklinać wobec chłopaków, więc chociaż w braku innych słuchaczów lubił i dzieciom opowiadać o swych dawniejszych przewagach, zamilkł tym razem, zwłaszcza że ryby w stawie poczęły się rzucać z podwójnš siłš. - Trzeba będzie powiedzieć ogrodniczkowi - rzekł - aby więcierze na noc zastawił; siłazacnych ryb przy samym brzegu się tłucze.Wtem drzwi domu wychodzšce na ogród otworzyły się i ukazała się w nich kobieta,piękna jak południowe słońce, wysoka, tęga, czarnowłosa, z ciemnymi rumieńcamina twarzy i oczyma jak aksamit. Trzeci chłopak, trzylatek, czarny jak kulka agatu,trzymał się za jej suknię, a ona nakrywszyoczy rękš poczęła patrzeć w kierunku lipy. Była to pani Helena Skrzetuska z domu kniaziów Bułyhów-Kurcewiczów. Ujrzawszy pana Zagłobę z Jaremkš i Longinkiem pod lipš posunęła się kilka kroków ku fosie wypełnionej wodš i zawołała: - A bywajcie no, chłopcy! Pewnie tam dziadusiowi dokuczacie? - Co majš dokuczać! Wcale się tu przystojnie zachowali - odpowiedział pan Zagłoba. Chłopaki skoczyły ku matce, a ona rzekła: - Co tatuœ woli dziœ pić, dębniaczek czyli miód? - Œwinina była na obiad, to miód będzie grzeczniejszy. - Zaraz przyœlę. Ale niech jeno tatuœ nie drzemie na powietrzu, bo febra pewna. - Dziœ ciepło i wiatru nie ma. A gdzie to Jan, córuchno? - Poszedł do stodół. Pani Skrzetuska mówiła panu Zagłobie: ojcze, a on jej: córuchno, choć wcale nie byli krewni. Jej rodzina mieszkała na Zadnieprzu, w dawnym państwie wiœniowieckim, a co do niego, Bóg jeden wiedział, skšd był rodem, gdyż sam rozmaicie o tym powiadał. Ale za czasów, gdy jeszcze była pannš, Zagłoba znamienitejej oddał usługi i ze straszliwych niebezpieczeństw ratował, więc też oboje z mężem czcili go jako ojca i w całej okolicy niezmiernie był od wszystkich szanowany, tak dla obrotnego rozumu, jak idla nadzwyczajnego męstwa, którego licznew różnych wojnach, a mianowicie w kozackich, dał dowody. Imię jego głoœne było w całej Rzeczypospolitej - sam król kochał się w jego opowiadaniach i dowcipie, a w ogóle więcej o nim mówiono niż nawet o panu Skrzetuskim, chociaż pan Skrzetuski przedarł się w swoim czasie z oblężonego Zbaraża przez wszystkie wojska kozackie. W chwilę po odejœciu pani Skrzetuskiej pacholik przyniósł pod lipę gšsiorek i szklanicę. Pan Zagłoba nalał, następnie zamknšł oczy i poczšł próbować pilnie. - Wiedział Pan Bóg, dlaczego pszczoły stworzył! - mruknšł pod nosem. I jšł popijać z wolna, oddychajšc przy tymgłęboko i spoglšdajšc na staw i za staw, hen, na czarne i sine bory cišgnšce się, jakokiem dojrzeć, po drugim brzegu. Godzina była druga po południu, a niebo bez chmurki. Kwiat lipowy spływał bez szelestuna ziemię, a na lipie między liœćmi œpiewałacała kapela pszczół, które wnet poczęły siadać na zršbku szklanicy i zgarniać słodkipłyn kosmatymi nóżkami. Nad wielkim stawem, z trzcin odległych, przesłoniętych mgłš oddalenia, podnosiły się czasem stada kaczek, cyranek lub dzikich gęsi i szybowały w błękitnym przezroczu, podobne do czarnych krzyżyków; czasem klucz żurawi zaczerniał wysoko na niebie, grajšc donoœnym krzykiem - zresztš cicho było naokoło i spokojnie, i słoneczno, i wesoło,jak to bywa w pierwszych dniach sierpnia, gdy zboża już dojrzały, a słońce sypie jakoby złoto na ziemię. Oczy starego człowieka to podnosiły się kuniebu œcigajšc stada ptactwa, to znowu ginęły w oddali, ale coraz senniejsze, w miarę jak miodu w gšsiorku ubywało, i powieki ciężyły mu coraz bardziej - pszczoły œpiewały na różne tony swš piosenkę jakoby umyœlnie do poobiedniej drzemki. - Tak, tak, dał Pan Bóg piękny czas na żniwa - mruknšł pan Zagłoba. - I siano dobrze zebrane, i żniwa duchem pójdš... Tak, tak...Tu przymknšł oczy, po czym otworzył je znowu na chwilę, mruknšł jeszcze: "Zmęczyły mnie dzieciska..." - i usnšł na dobre. Spał doœć długo, ale po pewnym czasie zbudził go lekki powiew chłodniejszego powietrza oraz rozmowa i kroki dwóch mężów zbliżajšcych się szybko pod lipę. Jeden z nich był to pan Jan Skrzetuski, słynny zbarażczyk, który od miesišca wróciwszy od hetmanów z Ukrainy bawił w domu, leczšc się z febry upartej; drugiego nie znał pan Zagłoba, chociaż wzrostem, postawš i nawet rysami twarzy wielce był do Jana podobny. - Przedstawiam wam, ojcaszku - rzekł Jan - stryjecznego mego, pana Stanisława Skrzetuskiego ze Skrzetuszewa, rotmistrzakaliskiego. - Waszmoœć pan tak do Jana podobny - odparł Zagłoba mrugajšc oczyma i strzšsajšc resztki snu z powiek - że gdzie bym waszmoœci spotkał, zaraz bym powiedział: "Skrzetuski!" Hej, co za goœć wdomu! - Miło mi zabrać znajomoœć z waćpanem dobrodziejem - odparł Stanisław - tym bardziej że imię znane mi było dobrze, bo je rycerstwo w całej Rzeczypospolitej ze czciš powtarza i za przykład podaje. - Nie chwalšc się, robiło się, co mogło, póki się siłę czuło w koœciach. Jeszcze i teraz rad by człek wojny pokosztował, bo consuetudo altera natura. Ale czemu to waćpanowie tak strapieni jesteœcie, aż Janowi oblicze pobladło? - Stanisław straszne przywiózł wieœci - odrzekł Jan. - Szwedzi weszli do Wielkopolski i już jš całkiem zajęli.Pan Zagłoba zerwał się z ławy, jakby mu czterdzieœci lat ubyło, otworzył szeroko oczy i poczšł mimo woli macać się po boku jakby szukajšc szabli. - Jak to? - rzekł - jak to: całš jš zajęli? - Bo jš wojewoda poznański i inni wydali pod Ujœciem w ręce nieprzyjaciela - odparł Stanisław Skrzetuski. - Dla Boga!... Co waćpan mówisz!... Poddali się?!... - Nie tylko się poddali, ale podpisali ugodę, w której wyrzekli się króla i Rzeczypospolitej... Odtšd tam ma już być Szwecja, nie Polska. - Na miłosierdzie boskie!... Na rany Ukrzyżowanego!... To się chyba œwiat kończy?... Co ja słyszę?... Jeszczeœmy wczoraj z Janem mówili o tej groŸbie od Szweda, bo były wieœci, że idš, ale obaj byliœmy pewni, że to się na niczym skończy, a co najwięcej na wyrzeczeniu siętytułu króla szwedzkiego przez naszego pana, Jana Kazimierza. - A tymczasem zaczęło się od utraty prowincji, a skończy się Bóg wie na czym. - Przestań waćpan, bo mnie krew zaleje!... Jakże?... I waćpan był pod Ujœciem?... i waćpan patrzył na to wszystko własnymi oczyma?!... Toż to po prostu zdrada była najzaraŸliwsza, w dziejach niesłychana! - I byłem, i patrzyłem, a czy to była zdrada, sam waszmoœć, gdy wszystko usłyszysz, osšdzisz. Staliœmy pod Ujœciem, pospolite ruszenie i piechota łanowa, razemz piętnaœcie tysięcy ludzi, i zalegaliœmy pasy nad Noteciš ab incursione hostili. Prawda, że wojska było mało, a waszmoœć, jako doœwiadczony żołnierz, wiesz najlepiej, czy pospolite ruszenie może je zastšpić, a tym bardziej wielkopolskie, gdzie szlachta znacznie od wojny odwykła. Jednakże gdyby się wódz był znalazł, można było po staremu dać wstręt nieprzyjacielowi i przynajmniej zatrzymać go, póki by Rzeczpospolita jakichposiłków nie obmyœliła. Ale ledwie się Wittenberg pokazał, zaczęto zaraz paktować, nim się kropla krwi polała. Potem przyjechał Radziejowski i swymi namowami sprawił to, co mówiłem, to jestinieszczęœcie, i hańbę, jakiej przykładu dotšd nie było. - Jakże? nikt się nie opierał?... Nikt nie protestował? Nikt zdrady na oczy tym szelmom nie wyrzucił?... Wszyscyż się na zdradę ojczyzny i pana zgodzili?... - Ginie cnota, a z niš i Rzeczpospolita, bo prawie wszyscy się zgodzili... Ja, dwóch panów Skoraszewskich, pan Ciœwicki i pan Kłodziński czyniliœmy, coœmy mogli, aby ducha między szlachtš do oporu pobudzić. Pan Władysław Skoraszewski mało nie oszalał; lataliœmy po obozie od powiatu do powiatu, i Bóg widzi nie było tych zaklęć, których byœmy nie użyli. Ale cóż to pomogło, gdy większoœć wolała jechać z łyżkami na bankiet, który im Wittenberg obiecał, niż z szablami na bitwę. Widzšc to cnotliwsi rozjechali się na wszystkie strony- jedni do domów, drudzy do Warszawy. Panowie Skoraszewscy ruszyli właœnie do Warszawy i pierwsi wiadomoœć królowi przywiozš, a ja, nie majšc żony ni dzieci, tu przyjechałem do brata w tej myœli, że się przecie razem na nieprzyjaciela wybierzemy. Szczęœciem, żem waszmoœcióww domu zastał! - To waszmoœć prosto spod Ujœcia? - Prosto. Tylem tylko po drodze wypoczywał, ile było trzeba dla koni, a i tojeden mi padł ze zmęczenia. Szwedzi muszšjuż być w Poznaniu i stamtšd prędko się po całym kraju rozlejš.Tu umilkli wszyscy. Jansiedział z dłońmi opartymi na kolanach, oczy wbił w ziemię i zamyœlił się ponuro, pan Stanisław wzdychał, a pan Zagłoba, nie ochłonšwszy jeszcze, spoglšdał osłupiałym wzrokiem to na jednego, to na drugiego. - Złe to sš znaki - rzekł w końcu posępnie Jan. - Dawniej na dziesięć zwycięstw przychodziła jedna klęska i œwiat dziwiliœmy męstwem. Dziœ przychodzš nie tylko klęski, ale i zdrady - nie tylko pojedynczych osób, ale całych prowincji. Niech Bóg zmiłuje się nad ojczyznš!... - Dla Boga - rzekł Zagłoba - widziałem na œwiecie dużo, słyszę, rozumiem, a jeszcze mi się wierzyć nie chce... - Co myœlisz czynić, Janie? - rzekł Stanisław. - Pewnie, że w domu nie ostanę, chociaż mnie zimno jeszcze trzęsie. Żonę i dzieci trzeba będzie gdzie bezpiecznie umieœcić. Pan Stabrowski, mój krewny, jest łowczymkrólewskim w Puszczy Białowieskiej i w Białowieży mieszka. Choćby cała Rzeczpospolita wpadła w moc nieprzyjaciół, to przecie tam nie trafiš. Jutro zaraz żonę i dzieci wyœlę. - I nie będzie to zbytnia ostrożnoœć - odrzekł Stanisław - bo choć z Wielkopolski tutaj daleko, kto wie, czy płomień wkrótceitych stron nie ogarnie. - Trzeba będzie szlachcie dać znać - rzekł Jan - ażeby się kupili i o obronie myœleli, botu jeszcze nikt o niczym nie wie. Tu zwrócił się do pana Zagłoby: - A wy, ojcze, pójdziecie z nami, czyli też Helenie zechcecie do puszczy towarzyszyć? - Ja? - odpowiedział pan Zagłoba - czy pójdę? chybaby mi nogi korzenie w ziemię puœciły, wtedy bym nie poszedł, a i to jeszcze prosiłbym kogo, żeby mnie wykarczował. Tak mi się chce szwedzkiego mięsa znowu pokosztować jak wilkowi baraniny! Ha! szelmy, pludraki, pończoszniki!... Pchły im po łydkach inkursję czyniš, więc nogi ich swędzš i przez to w domu usiedzieć nie mogš, jeno do cudzych krajów lezš... Znam ja ich, takich synów, bom jeszcze pod panem Koniecpolskim przeciw nim czynił - a chcecie waszmoœciowie wiedzieć, kto wzišłw jasyr Gustawa Adolfa, to się nieboszczyka pana Koniecpolskiego spytajcie. Nic więcej nie powiem! Znam ja ich, ale i oni mnie znajš... Nie może być inaczej, tylko się, szelmy, zwiedzieli, że Zagłoba się zestarzał. Tak? Poczekajcie! zobaczycie go jeszcze!... Panie! Panie wszechmogšcy! Czemuœ to tak tę nieszczęsnš Rzeczpospolitš rozgrodził, że wszystkie œwinie sšsiedzkie włażš do niej teraz i trzy najlepsze prowincje już spyskały! Ot, co jest! Ba! ale któż temu winien, jeœli nie zdrajcy? Nie wiedziała zaraza, kogo brać, i zacnych ludzi pobrała,a zdrajców zostawiła . Dajże Boże jeszcze raz powietrze na pana wojewodę poznańskiego i na kaliskiego, a zwłaszcza na Radziejowskiego z całš rodzinš. A jeœli chcesz więcej obywatelów piekłu przysporzyć, to poœlij wszystkich tych, którzy onę kapitulację pod Ujœciem podpisali. Zestarzał się Zagłoba? zestarzał? Zobaczycie! Janie! radŸmy prędzej, co czynić, bo już bym chciał na końskim grzbiecie siedzieć! - Pewnie, że trzeba radzić, gdzie iœć. Na Ukrainę do hetmanów ciężko się przedostać,bo ich tam nieprzyjaciel odcišł od Rzeczypospolitej i tylko do Krymu majš wolnš drogę. Szczęœcie, że teraz Tatarzy po naszej stronie. Wedle mojej głowy, trzeba nam będzie do króla do Warszawy ruszyć, pana kochanego bronić! - Byle był na to czas - odrzekł Stanisław. -Król jegomoœć musi tam na gwałt zbierać choršgwie i wprzód, nim przyjdziemy, na nieprzyjaciela pocišgnie, a może i spotkaniejuż nastšpi. - I to być może. - JedŸmy tedy ku Warszawie, byle spiesznie- rzekł Zagłoba. - Posłuchajcie, waćpanowie... Prawda, że nasze imiona groŸne sš nieprzyjacielowi, ale przecie we trzech niewiele wskóramy, więc ja bym radził tak: Skrzyknijmy szlachty na ochotnika, ile się da, żeby tak choć z choršgiewkę panu przyprowadzić! Łatwo ichdo tego namówimy, bo i tak muszš ruszyć, gdy przyjdš wici na pospolite ruszenie, więc im to wszystko jedno - a powiemy, że kto przed wiciami dobrowolnie stanie, miłš panu rzecz uczyni. Z większš siłš więcej można będzie sprawić, i przyjmš nas z otwartymi rękoma. - Nie dziw się waszmoœć moim słowom - rzekł pan Stanisław - ale po tym, com widział, takiego do pospolitego ruszenia nabrałem wstrętu, że wolę sam iœć niżeli ztłumem ludzi wojny nie znajšcych. - To waszmoœć nie znasz tutejszej szlachty.Tu jednego takiego nie upatrzysz, któren byw wojsku nie sługiwał. Wszystko ludzie doœwiadczeni i dobrzy żołnierze. - Chyba że tak. - Zaœ miałoby być inaczej? Ale poczekajcie no! Jan to już wie, że gdy raz pocznę głowš robić, to mi sposobów nie brak. Dlatego w wielkiej żyłem konfidencji z wojewodš ruskim, księciem Jeremim. NiechJan zaœwiadczy, ile razy ten największy w œwiecie wojownik szedł za mojš radš i zawsze na tym wygrywał. - Mówcie no, ojcze, co chcecie powiedzieć, bo czasu szkoda - rzekł Jan. - Co chciałem powiedzieć? Oto, co chciałempowiedzieć: nie ten broni ojczyzny i króla, kto się króla za poły trzyma, ale ten, kto nieprzyjaciela bije; a bije ten najlepiej, kto pod wielkim wojownikiem służy. Po co mamy na niepewne do Warszawy chodzić, kiedy król jegomoœć właœnie może już do Krakowa, do Lwowa albo na Litwę wyjechał; ja waszmoœciom radzę, abyœmy bez zwłoki udali się pod choršgwie hetmanawielkiego litewskiego, księcia Janusza Radziwiłła. Szczery to pan i wojenny. Chociaż go o pychę pomawiajš, pewnie nie będzie on przed Szwedami kapitulował. To przynajmniej wódz i hetman, jak się należy.Ciasno tam będzie, prawda, bo z dwoma nieprzyjaciółmi robota; ale za to pana Michała Wołodyjowskiego zobaczymy, któryw kompucie litewskim służy, i znów po staremu do kupy się zbierzem jako za dawnych czasów. Jeżeli niedobrze radzę, niechże mnie pierwszy Szwed za rapcie w jasyr poprowadzi. - A kto wie? a kto wie? - odrzekł żywo Jan.- Może tak będzie najlepiej. - I jeszcze Halszkę z dziećmi po drodze odprowadzimy, bo właœnie przez puszczę przyjdzie nam jechać... - I w wojsku, nie między pospolitakami, będziem służyli - dodał Stanisław. - I będziem się bić, nie sejmikować ani kury po wsiach i twarogi wyjadać. - Waszmoœć to, widzę, nie tylko w wojnie, ym razie szablę, puœcił a Ź 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żnPpc oŔ˜ pX„c €qÜ łc r/Žc s>5 ale i w radzie prym możesz trzymać - rzekł pan Stanisław. - Co? ha? - Istotnie, istotnie! - rzekł Jan. - Najlepszato rada. Po staremu, kupš z Michałem pójdziemy. Poznasz, Stanisławie, największego żołnierza w Rzeczypospolitej i przyjaciela mego szczerego, brata. PójdŸmy teraz do Halszki powiedzieć jej, żeby się też w drogę szykowała. - Aza wie ona już o wojnie? - zapytał pan Zagłoba. - Wie, wie, bo przy niej najpierwej Stanisław opowiadał. Cała we łzach, nieboga... Ale gdym jej rzekł, że trzeba iœć,zaraz mi powiedziała: "IdŸ!" - Chciałbym jutro już ruszyć! - zakrzyknšł Zagłoba. - Toteż wyruszymy jutro, i to do dnia - rzekł Jan. - Ty, Stanisławie, musisz być fatigatus wielce po drodze, ale do jutra wywczasujesz się, jak będziesz mógł. Ja dziœ jeszcze konie wyœlę z pewnymi ludŸmi do Białej, do Łosic, do Drohiczyna i do Bielska, żeby wszędzie œwieże były na przeprzšżkę. A za Bielskiem puszcza tuż. Wozy z zapasami wyjdš także dzisiaj! Żal z kochanego kšta ruszać w œwiat, ale wola boska! Tym się pocieszam, że o żonę i dziatki będę bezpieczny, bo puszcza najlepsza to w œwiecie forteca. ChodŸcie, waszmoœciowie, do domu, bo czas się ekspedycjš zajšć. Poszli. Pan Stanisław, zdrożony wielce, ledwie się posiliwszy i napiwszy, zaraz spać poszedł, a pan Jan z panem Zagłobš zakrzštnęli się około wyprawy. I że ład był u pana Jana wielki, więc wozy i ludzie ruszyli tegoż jeszcze wieczora na noc, a nazajutrz w dzień pocišgnęła za nimi kolaska, w której siedziała Helena z dziećmi i jedna stara panna, rezydentka. Pan Stanisław, pan Jan wraz z pięcioma pachołkami jechali konno koło kolaski. Cały orszak posuwał się żywo, bo po miastach œwieże konie czekały.Tak jadšc i nie wypoczywajšc nawet nocami, pištego dnia dojechali do Bielska, a szóstego pogršżyli się już w puszczę od strony Hajnowszczyzny. Objęły ich wraz mroki olbrzymiego boru, który podówczas kilkadziesišt mil kwadratowych okrywał, łšczšc się z jednej strony pasmem nieprzerwanym aż hen, z puszczš Zielonkš i Rogowskš, z drugiej z pruskimi borami. Żaden najezdnik nie deptał nigdy nogš tych ciemnych głębin, w których człek nieobeznany mógł zabłšdzić i błškać się wkoło, aż póki nie padł z wysilenia lub nie poszedł na łup drapieżnym zwierzętom. Nocami odzywały się tu ryki żubrów i niedŸwiedzi wraz z wyciem wilków i beczeniem chrapliwym rysiów. Niepewne drogi wiodły wœród gęstwy lub gołoborza obok zwałów, wykrotów, bagien i straszliwych œpišcych jeziorek do rozrzuconych wsi budników, smolarzy i osaczników, którzy częstokroć przez całe życie nie wychylali się z puszczy. Do Białowieży tylko samej prowadził szerszy goœciniec przezywany Suchš Drogš, którš królowie jeŸdzili na łowy. Tędy też od strony Bielska i Hajnowszczyzny jechali Skrzetuscy. Pan Stabrowski, łowczy królewski, stary samotnik i kawaler, siedzšcy ustawicznie jak żubr w puszczy, przyjšł ich z otwartymi rękami; dzieci zaœ mało nie zdusił w pocałunkach. Żył bowiem tylko z osacznikami, szlacheckiej twarzy nie widujšc, chyba wtedy, gdy dwór zjechał nałowy. On to zawiadował całym gospodarstwem myœliwskim i wszystkimi smolarniami puszczy. Wielce się strapił wieœciš o wojnie, o której się dopiero z ust pana Skrzetuskiego dowiedział. Częstokroć bowiem tak bywało, że w Rzeczypospolitej paliła się wojna, umierał król, a do puszczy wieœć o tym nawet nie dochodziła; dopiero pan łowczy przywoził nowiny, gdy od pana podskarbiego litewskiego wracał, któremu raz do roku rachunki z puszczańskiego gospodarstwa obowišzany był składać. - Nudno tu będzie, bo nudno! - mówił pan Stabrowski do Heleny - ale przezpiecznie, jakby nigdzie na œwiecie nie było. Żaden nieprzyjaciel nie przedrze się przez te œciany, a choćby i próbował, to by mu osacznicy wszystkich ludzi w lot wystrzelali. Łatwiej Rzeczpospolitš całš zawojować - czego Boże nie daj! - niż puszczę. Dwadzieœcia lat już tu żyję, a i ja jej nie znam, bo sš miejsca, gdzie dostšpić nie można i gdzie zwierz tylko mieszka, a może i złe duchy majš swoje stacje, do których się przed głosami dzwonów koœcielnych chroniš. Ale my żyjem po bożemu, bo we wsi jest kaplica, do której ksišdz z Bielska raz na rok zjeżdża. Będzie wam tu jak w niebie, jeœli nuda nie dokuczy.Za to drzew na opał nie zbraknie... Pan Jan rad był z całej duszy, że takie schronisko dla żony wynalazł; ale próżno go pan Stabrowski zatrzymywał i ugaszczał. Przenocowawszy tylko, ruszyli rycerze nazajutrz œwitaniem na wskroœ puszczy w dalszš drogę, prowadzeni w labiryncie leœnym przez przewodników, których pan łowczy dostarczył. Rozdział 12 Gdy pan Jan Skrzetuski ze stryjecznym Stanisławem i panem Zagłobš po ucišżliwej drodze z puszczy przybyli wreszcie do Upity, pan Michał Wołodyjowski mało nie oszalał z radoœci, zwłaszcza że dawno jużnie miał o nich żadnej wieœci, o Janie zaœ myœlał, że znajduje się z choršgwiš królewskš, której porucznikował, na Ukrainie u hetmanów. Brał ich też z kolei w ramiona i wyœciskawszy, znowu œciskał i ręce zacierał; a gdy mu powiedzieli, że pod Radziwiłłem chcš służyć, uradował się jeszcze bardziej na myœl, że nieprędko się rozłšczš. - Chwała Bogu, że do kupy się zbieramy, starzy zbarażczykowie - mówił. - Człowiek i do wojny większš ma ochotę, gdy czuje konfidentów koło siebie. - To była moja myœl - rzekł pan Zagłoba - bo oni do króla chcieli lecieć... Ale ja powiedziałem: A czemu to nie mamy sobie zpanem Michałem starych czasów przypomnieć? Jeœli nam Bóg tak poszczęœci,jak z Kozakami i Tatarami szczęœcił, to niejednego Szweda wkrótce mieć będziem na sumieniu. - Bóg waœci natchnšł tš myœlš! - rzekł pan Michał. - Ale to mi dziwno - rzekł Jan - żeœcie o Ujœciu i o wojnie już wiedzieli. Stanisław ostatnim końskim tchem do mnie przyjechał, a my tak samo tu jechali myœlšc, że pierwsi będziem nieszczęœcie zwiastować. - Musiała przez Żydów wieœć tutaj przyjœć - rzekł Zagłoba - bo oni zawsze wszystko najpierwsi wiedzš i taka między nimi korespondencja, że jak któren rano kichnie w Wielkopolsce, to już wieczorem mówiš mu na Żmudzi i na Ukrainie: "Na zdrowie!" - Nie wiem, jak to było, ale od dwóch dni wiemy - rzekł pan Michał - i konsternacja tu okrutna... Pierwszego dnia jeszczeœmy nie bardzo wierzyli, ale drugiego już nikt nie negował... Co więcej wam powiem: jeszcze wojny nie było, a rzekłbyœ, ptaki oniej œpiewały w powietrzu, bo wszyscy naraz i bez powodu poczęli o niej gadać. Nasz ksišżę wojewoda musiał się też jej spodziewać i coœ przed innymi wiedzieć, bo się kręcił jak mucha w ukropie i w ostatnich czasach do Kiejdan przyleciał. Zacišgi od dwóch miesięcy z jego rozkazu czyniono. Zacišgałem ja, Stankiewicz i niejaki Kmicic, choršży orszański, któren jako słyszałem, już gotowiuœkš choršgiew do Kiejdan odprowadził. Ten się najpierwej z nas wszystkich uwinšł... - Znaszże ty, Michale, dobrze księcia wojewodę wileńskiego? - pytał Jan. - Jak go nie mam znać, kiedym całš wojnę teraŸniejszš pod jego komendš odbywał. - Co wiesz o jego zamysłach? Zacny to pan? - Wojownik jest doskonały; kto wie, czy poœmierci księcia Jeremiego w Rzeczypospolitej nie największy... Pobili go, prawda, teraz, ale miał szeœć tysięcy wojska na oœmdziesišt... Pan podskarbi i panwojewoda witebski okrutnie go za to potępiajš mówišc, iż przez pychę to z tak małš siłš się porwał na owš niezmiernš potęgę, ażeby się z nimi wiktoriš nie dzielić.Bóg raczy wiedzieć, jak było... Ale stawał mężnie i sam życia nie szczędził... A ja, którym na wszystko patrzył, tyle tylko powiem, iż gdyby miał dosyć wojska i pieniędzy, noga nieprzyjacielska by z tego kraju nie uszła. Tak myœlę, że szczerze on się teraz weŸmie do Szwedów i pewno ich tu nie będziem czekać, ale do Inflant ruszymy. - Z czegoż to suponujesz? - Z dwóch powodów: raz, że ksišżę będzie chciał reputację swš, nieco po cybichowskiej bitwie zachwianš, poprawić, a po wtóre, że wojnę kocha... - Tak jest - rzekł Zagłoba - znam ja go z dawna, boœmy razem w szkołach byli i pensa za niego odrabiałem. Zawsze się kochał w wojnie i dlatego lubił ze mnš lepiej niż z innymi kompanię trzymać, bom ja także wolał konia i dzidkę niż łacinę. - Z pewnoœciš, że to nie wojewoda poznański, z pewnoœciš, że to zgoła inny człowiek - rzekł pan Stanisław Skrzetuski.Wołodyjowski poczšł go wypytywać o wszystko, co się pod Ujœciem zdarzyło, i za czuprynę się targał słuchajšc opowiadania; wreszcie, gdy pan Stanisław skończył, rzekł: - Masz waszmoœć słusznoœć! Nasz Radziwiłł do takich rzeczy niezdolny. Pyszny on jak diabeł i zdaje mu się, że w całym œwiecie większego rodu od radziwiłłowskiego nie ma, prawda! Oporu on nie znosi, prawda - i na pana podskarbiego Gosiewskiego, zacnego człeka, o to zagniewan, że ten nie skacze, jak mu Radziwiłły zagrajš. Na króla jegomoœci także krzyw, że mu buławy wielkiej litewskiej doœć prędko nie dał... Wszystko to prawda, jak i to, że woli w bezecnych błędach kalwińskich żyć niż do prawdziwej wiary się nawrócić; że katolików, gdzie może, ciœnie; że zbory heretykom stawia... Ale za to przysięgnę, żewolałby ostatniš kroplę swojej pysznej krwi wytoczyć niż takš kapitulację, jak podUjœciem, podpisać... Będziem mieli wojny w bród, bo nie skryba, ale wojownik będzie nam hetmanił. - W to mi graj! - rzekł Zagłoba. - Niczego więcej nie chcemy. Pan Opaliński skryba, i zaraz się pokazało, do czego zdatny... Najpodlejszy to gatunek ludzi! Każdy z nich niech jeno pióro z kupra gęsi wycišgnie, to zaraz myœli, że wszystkie rozumy pojadł... i taki syn innym przymawia, a jak przyjdziedo szabli, to go nie masz. Sam za młodu rytmy układałem, żeby białogłowskie serca kaptować, i byłbym pana Kochanowskiego w kozi róg z jego fraszkami zapędził, ale potem żołnierska natura wzięła górę. - Przy tym jeszcze i to wam powiem - rzekł Wołodyjowski - że skoro się tu szlachta ruszy, to się kupa ludzi zbierze, byle pieniędzy nie zabrakło, bo to rzecz najważniejsza. - Na Boga, nie chcę pospolitaków! - zakrzyknšł pan Stanisław. - Jan i jegomoœćpan Zagłoba znajš już mój sentyment, a waszmoœci powiem, że wolę być ciurš w regularnej choršgwi niż hetmanem nad całym pospolitym ruszeniem. - Tutejszy lud mężny - odrzekł pan Wołodyjowski - i bardzo sprawny. Mam tego przykład z mego zacišgu. Nie mogłem pomieœcić wszystkich, którzy się garnęli, a między tymi, których przyjšłem, nie masz ijednego takiego, co by poprzednio nie służył. Pokażę waœciom tę choršgiewkę i upewniam, że gdybyœcie nie wiedzieli ode mnie, to byœcie nie poznali, że to nie starzyżołnierze. Każden bity i kuty w ogniu jak stara podkowa, a w szyku stojš jako triariirzymscy. Nie pójdzie z nimi tak łatwo Szwedom jak pod Ujœciem z Wielkopolanami. - Mam nadzieję, że to Bóg wszystko jeszcze odmieni - rzekł Skrzetuski. - Mówiš, że Szwedzi dobrzy pachołkowie, ale przecie nigdy nie mogli naszym wojskomkomputowym wytrzymać. Biliœmy ich zawsze- to już wypróbowana rzecz - biliœmy ich nawet wtedy, gdy im przywodził największy wojownik, jakiego kiedykolwiek mieli. - Co prawda, to okrutniem ciekawy, co też umiejš - odpowiedział pan Wołodyjowski - igdyby nie to, że dwie inne wojny jednoczeœnie ojczyznę gnębiš, wcale bym się o tę szwedzkš nie rozgniewał. Próbowaliœmy i Turków, i Tatarów, i Kozaków, i Bóg wie nie kogo - godzi się teraz Szwedów popróbować. W Koronie z tym tylko może być kłopot, że wszystkie wojska z hetmanami na Ukrainie zajęte. Ale tu, widzę już, co się stanie. Oto ksišżę wojewoda dotychczasowš wojnę panu podskarbiemu Gosiewskiemu, hetmanowi polnemu, zostawi, a sam się Szwedami szczerze zajmie. Ciężko będzie, prawda! Wszelako miejmy nadzieję, że Pan Bóg pomoże. - JedŸmy tedy nie mieszkajšc do Kiejdan! - rzekł pan Stanisław. - Dostałem też rozkaz, żeby choršgiew mieć w pogotowiu, a samemu się, w trzech dniach w Kiejdanach stawić - odpowiedział pan Michał. - Ale muszę też waœciom ten ostatni rozkaz pokazać, bo już z niego znaczno, że tam ksišżę wojewoda myœli o Szwedach. To rzekłszy pan Wołodyjowski otworzył kluczem sepecik stojšcy pod oknem na ławie, wydobył z niego papier złożony na dwoje i rozwinšwszy poczšł czytać: "Moœci panie Wołodyjowski, pułkowniku! Z wielkš radoœciš odczytaliœmy raport Waszmoœci, że choršgiew już na nogach i wkażdej chwili może w pochód ruszyć. Trzymaj jš Waćpan w czujnoœci i pogotowiu, bo przychodzš tak ciężkie czasy, jakich jeszcze nie bywało, sam zaœ przybywaj jak najspieszniej do Kiejdan, gdzie go niecierpliwie oczekiwać będziemy. Gdyby Waszmoœci dochodziły jakie wieœci - tym nie wierz, aż wszystko z naszych ust usłyszysz. Postšpimy tak, jak nam Bóg i sumienie nakazuje, bez uwagi na to, co złoœć i nieżyczliwoœć ludzka może na nas wymyœlić. Ale zarazem cieszymy się, iż nadchodzš takie terminy, w których pokaże się dowodnie, kto jest szczerym i prawdziwym przyjacielem radziwiłłowskiego domu i kto nawet in rebus adversiss służyć mu gotów. Kmicic, Niewiarowski i Stankiewicz przyprowadzili tu już swoje choršgwie; waszmoœcina niechw Upicie zostanie, bo tam może być potrzebna, a może przyjdzie wam ruszyć na Podlasie pod komendš brata mojego stryjecznego, jaœnie oœwieconego księcia Bogusława, koniuszego litewskiego, który tam znacznš partię naszych sił ma pod sobš. O tym wszystkim dowiesz się dokładnie z ust naszych - tymczasem zaœ polecamy wiernoœci waszej pilne rozkazów spełnienie i oczekujemy cię w Kiejdanach. Janusz Radziwiłł, ksišżę na Birżach i Dubinkach, wojewoda wileński, hetman w. litewski". - Tak jest! widoczna już z tego listu nowa wojna! - rzekł Zagłoba. - A że ksišżę pisze, iż postšpi, jak mu Bóg isumienie nakazuje, to znaczy, że będzie biłSzweda - dodał pan Stanisław. - Dziwno mi tylko to - rzekł Jan Skrzetuski - że pisze o wiernoœci dla radziwiłłowskiego domu, nie dla ojczyzny, która więcej od Radziwiłłów znaczy i pilniejszego ratunku potrzebuje. - To taka ich pańska maniera - odparł Wołodyjowski - choć i mnie się to zaraz niespodobało, boć i ja ojczyŸnie, nie Radziwiłłom służę. - A kiedyœ ten list odebrał? - pytał Jan. - Dziœ rano i właœnie po południu chciałem ruszyć. Wy się przez ten wieczór wywczasujecie po podróży, a ja jutro pewnie wrócę i zaraz z choršgwiš ruszymy, gdzie nam każš. - Może na Podlasie? - rzekł Zagłoba. - Do księcia koniuszego! - powtórzył pan Stanisław. - Ksišżę koniuszy Bogusław także teraz w Kiejdanach - odparł Wołodyjowski. - Ciekawa to persona i pilnie mu się przypatrujcie. Wojownik wielki i rycerz jeszcze większy, ale nie masz w nim za grosz Polaka. Z cudzoziemska się nosi i po niemiecku albo zgoła po francusku gada, jakoby kto orzechy gryzł, której mowy godzinę możesz słuchać i nic nie wyrozumiesz. - Ksišżę Bogusław pod Beresteczkiem pięknie sobie poczynał - rzekł Zagłoba - i poczet piękny niemieckiej piechoty wystawił. - Ci, co go bliżej znajš, nie bardzo go chwalš - mówił dalej Wołodyjowski - bo sięjeno w Niemcach i Francuzach kocha, co nie może inaczej być, gdyż się z Niemkini rodzi, elektorówny brandenburskiej, za którš ojciec jego nieboszczyk nie tylko że wiana żadnego nie wzišł, ale jak to widać -u tych ksišżštek chuda fara, jeszcze dopłacić musiał. Ale Radziwiłłom chodzi o to, by w Rzeszy Niemieckiej, której sš ksišżętami, suffragia mieli, i dlatego radzi z Niemcami się łšczš. Powiadał mi o tym pan Sakowicz, dawny sługa księcia Bogusława, któremu ten starostwo oszmiańskie puœcił. On i pan Niewiarowski, pułkownik, bywali z księciem Bogusławem za granicš po różnych zamorskich krajach izawsze mu za œwiadków do pojedynków sługiwali. - Tyleż to on pojedynków odbywał? - pytał Zagłoba. - Ile ma włosów na głowie! Różnych on tamksišżšt i grafów zagranicznych, francuskich i niemieckich, siła poszczerbił,bo to, mówiš, człek bardzo zapalczywy a mężny i o lada słowo na pole wyzywa. Pan Stanisław Skrzetuski rozbudził się z zamyœlenia i rzekł: - Słyszałem i ja o księciu Bogusławie, bo to od nas do elektora niedaleko, u którego on cišgle przesiaduje. Pamiętam i to jeszcze, co ojciec wspominał, że jak się o w wojnie, ym razie szablę, puœcił a Ź 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żtP7c u‡ c v§ňc w™,c xŞ:˝ rodzic księcia Bogusława z elektorównš żenił, to ludzie sarkali, że tak wielki dom jak radziwiłłowski z obcymi się łšczy, ale bogdajże lepiej się stało, gdyż teraz elektor, jako radziwiłłowski koligat, tym życzliwszy powinien być Rzeczypospolitej, aod niego teraz siła zależy. To, co waszmoœć powiadasz, że u nich chuda fara,to tak nie jest. Pewnie, że gdyby kto Radziwiłłów wszystkich sprzedał, to by zanich elektora z całym księstwem kupił, ale dzisiejszy kurfirst Fryderyk Wilhelm zebrałjuż niemało grosza i ma dwadzieœcia tysięcy wojska bardzo porzšdnego, z którym œmiało mógłby się Szwedom zastawić, co jako lennik Rzeczypospolitej powinien uczynić, jeœli Boga ma w sercu i pamięta wszystkie dobrodziejstwa, które Rzeczpospolita jego domowi œwiadczyła. - Zali on to uczyni? - pytał Jan. - Czarna byłaby to niewdzięcznoœć i wiarołomstwo z jego strony, gdyby inaczejpostšpił! - odparł Stanisław. - Ciężko to na wdzięcznoœć cudzš liczyć, a zwłaszcza na heretyckš - rzekł pan Zagłoba. - Pamiętam jeszcze wyrostkiem tego waszego kurfirsta, zawsze to mruk był, rzekłbyœ: cišgle słuchał, co mu diabełdo ucha szepce. Powiedziałem mu to w oczy, gdyœmy z panem Koniecpolskim nieboszczykiem w Prusach byli. Taki on luter, jak i król szwedzki. Daj Boże, żeby się jeszcze ze sobš przeciw Rzeczypospolitej nie sprzymierzyli... - Wiesz co, Michale? - rzekł nagle Jan. - Nie będę dziœ wypoczywał, ale pojadę z tobš do Kiejdan. Teraz nocami lepiej jechać,bo we dnie upał, a pilno mi już wyjœć z niepewnoœci. Na wypoczynek będzie czas, bo pewnie ksišżę jutro jeszcze nie ruszy. - Tym bardziej że choršgiew kazał w Upiciezatrzymać - odrzekł pan Michał. - Dobrze mówicie! - zawołał pan Zagłoba - pojadę i ja! - To jedŸmy wszyscy razem - dodał Stanisław. - Akurat na jutro rano będziemy w Kiejdanach - rzekł pan Wołodyjowski - a w drodze i na kulbakach można się słodko przedrzemać. We dwie godzin póŸniej, podjadłszy i podpiwszy nieco, ruszyli rycerze w podróż i jeszcze przed zachodem słońca stanęli w Krakinowie. Przez drogę opowiadał im pan Michał o okolicy, o sławnej szlachcie laudańskiej, o Kmicicu i o wszystkim, co sięod pewnego czasu darzyło. Przyznał się i do afektu swego dla panny Billewiczówny, nieszczęœliwego jak zwykle. - Cała rzecz, że wojna bliska - mówił - bo inaczej srodze bym się martwił, gdyż czasem myœlę, że takie to już moje nieszczęœcie i że chyba przyjdzie mi i umrzeć w kawalerskim stanie. - Nie stanie ci się krzywda - rzekł pan Zagłoba - bo zacny to jest stan i Bogu miły.Umyœliłem też trwać w nim do końca życia.Czasem i żal, że nie będzie komu sławy i imienia przekazać, bo chociaż miłuję dzieci Jana jak swoje, wszelako Skrzetuscy to nieZagłobowie. - O niecnoto! - rzekł Wołodyjowski. - Takeœsię waćpan wczeœnie z tym postanowieniem wybrał, jak wilk, któren œlubował owiec nie dusić, gdy mu wszystkie zęby wypadły. - A nieprawda! - rzekł Zagłoba. - Nie tak todawno, panie Michale, jakeœmy ze sobš na elekcji w Warszawie byli. Za kimże się wszystkie podwiki oglšdały, jeœli nie za mnš?... Pamiętasz, jakeœ to narzekał, że naciebie żadna i nie spojrzy? Ale jeœli takš masz ochotę do stanu małżeńskiego, to się nie martw. Przyjdzie i twoja kolej. Na nic tu szukanie i właœnie wtedy znajdziesz, kiedy nie będziesz szukał. Teraz czasy wojenne i siła zacnych kawalerów co rok ginie. Niech jeno jeszcze i ta szwedzka wojna potrwa, to dziewki do reszty staniejš i będziemy je na tuziny na jarmarkach kupowali. - Może i mnie zginšć przyjdzie - rzekł pan Michał. - Doœć mam tego kołatania się po œwiecie. Nigdy waœciom tego nie zdołam wypowiedzieć, jak zacna jest i urodziwa panna ta Billewiczówna. Byłby jš człowiek miłował i hołubił jakby co najlepszego... Nie! musieli diabli przynieœć tego Kmicica... Chyba on jej coœ zadał, nie może inaczej być, bo gdyby nie to, pewnie by mnie nie przepędziła. Ot, patrzcie! Właœnie tam zza górki Wodokty widać, ale w domu nie masz nikogo, bo ona pojechała Bóg wie gdzie... Moje to byłoby schronisko; niechbym był tużywota dokonał... NiedŸwiedŸ ma swój barłóg, wilk swojš jamę, a ja, ot! jeno tę szkapę i tę kulbakę, na której siedzę... - To widzę, że cię jak cierń zakłuła? - rzekł pan Zagłoba. - Pewnie, że jak sobie wspomnę albo, mimo przejeżdżajšc, Wodokty zobaczę, to mi jeszcze żal... Chciałem klin klinem wybić i pojechałem do pana Schyllinga, który ma córkę bardzo urodziwš. Raz jš w drodze z daleka widziałem i okrutnie mi w oko wpadła. Pojechałem tedy - i cóż waćpaństwo powiecie? - ojcam w domu nie zastał, a panna Kachna myœlała, że to nie pan Wołodyjowski, tylko pachołek pana Wołodyjowskiego przyjechał... Takem ten afront wzišł do serca, żem się tam więcej nie pokazał. Zagłoba poczšł się œmiać. - Bodajże cię, panie Michale! Cała rzecz w tym, żebyœ znalazł żonę tak nikczemnej urody, jak sam jesteœ. A gdzie się to ona bestyjka podziała, co to przy księżnie Wiœniowieckiej respektowš była, z którš tonieboszczyk pan Podbipięta - Panie, œwieć nad jego duszš - miał się żenić? Ta miała urodę w sam raz dla ciebie, bo istna to była pestka, choć jej się oczy okrutnie œwieciły. - To Anusia Borzobohata-Krasieńska - rzekłpan Jan Skrzetuski. - Wszyscyœmy się w niej swego czasu kochali i Michał także. Bóg raczy wiedzieć, co się z niš teraz dzieje. - Żeby jš tak odszukać a pocieszyć! - rzekłpan Michał. - Jakeœcie jš wspomnieli, aż misię ciepło koło serca uczyniło. Najzacniejsza to była dziewka. Bóg by mi dał jš spotkać!... Ej, dobre to były dawne łubniańskie czasy, ale się już nigdy nie wrócš. Nie będzie też już chyba nigdy takiego wodza, jak był nasz ksišżę Jeremi. Człowiek wiedział, że po każdym spotkaniu wiktoria nastšpi. Radziwiłł wielki wojownik,ale nie taki, i już nie z tym sercem mu się służy, bo on i tego ojcowskiego afektu dla żołnierzy nie ma, i do konfidencji nie dopuszcza, majšc się za jakowegoœ monarchę, choć przecie Wiœniowieccy nie gorsi byli od Radziwiłłów. - Mniejsza z tym - rzekł Jan Skrzetuski. - W jego ręku teraz zbawienie ojczyzny, a żegotów za niš życie oddać, niech mu Bóg błogosławi. Tak to rozmawiali rycerze jadšc wœród nocy i to dawne sprawy wspominali, to mówili o teraŸniejszych ciężkich czasach, wktórych trzy wojny naraz zwaliły się na Rzeczpospolitš. PóŸniej zabrali się do pacierzy wieczornychido odmawiania litanii, a gdy jš skończyli, sen ich zmorzył i zaczęli drzemać i kiwać się na kulbakach. Noc była pogodna, ciepła, gwiazdy migotały tysišcami na niebie; oni, jadšc noga za nogš, spali smaczno, aż dopiero, gdy poczęło œwitać, zbudził się pierwszy pan Michał. - Moœci panowie, otwórzcie oczy, Kiejdany już widać! - zakrzyknšł. - Co? hę? - rzekł Zagłoba. - Kiejdany? gdzie? - A ot, tam ! Wieże widać. - Zacne jakieœ miasto - rzekł Stanisław Skrzetuski. - Bardzo zacne - odpowiedział Wołodyjowski - i po dniu jeszcze lepiej się waszmoœciowie o tym przekonacie. - Wszakże to dziedzictwo księcia wojewody? - Tak jest. Przedtem było Kiszków, od których je ojciec teraŸniejszego księcia otrzymał w posagu za Annš Kiszczankš, córkš wojewodzica witebskiego. W całej Żmudzi nie masz tak porzšdnego miasta, bo Radziwiłłowie Żydów nie puszczajš, chyba za osobnym pozwoleniem. Miody tu sławne.Zagłoba przetarł oczy. - A to jacyœ grzeczni ludzie tu mieszkajš. Co to za okrutnš budowlę widać tam na podniesieniu? - To zamek œwieżo zbudowany, już za panowania Janusza. - Obronny? - Nie, ale rezydencja wspaniała. Nie czyniono go warownym, bo nieprzyjaciel nigdy nie zachodził w te strony od czasów krzyżackich. Ten spiczasty szczyt, który tam w œrodku miasta widzicie, to od koœcioła farnego. Krzyżacy go wznieœli jeszcze za czasów pogańskich, póŸniej był kalwinom oddany, ale go ksišdz Kobyliński znowu dla katolików wyprocesował od księcia Krzysztofa. - To i chwała Bogu! Tak rozmawiajšc dojechali bliżej do pierwszych domków przedmieœcia. Tymczasem stawało się coraz jaœniej na œwiecie i słońce poczynało wschodzić. Rycerze przyglšdali się z ciekawoœciš nie znanemu miastu, a pan Wołodyjowski dalej opowiadał: - To jest ulica Żydowska, w której mieszkajš ci z Żydów, którzy majš pozwolenie. Jadšc tędy, dostaniem się aż narynek. Oho! już ludzie budzš się i poczynajš z domów wychodzić. Patrzcie! siła koni przed kuŸniami i czeladŸ nie w barwach radziwiłłowskich. Musi być jaki zjazd w Kiejdanach. Pełno tu zawsze szlachty i panów, a czasem aż z obcych krajów przyjeżdżajš, bo to jest stolica heretyków ze wszystkiej Żmudzi, którzy tu pod osłonšRadziwiłłów bezpiecznie swoje gusła i praktyki zabobonne odprawiajš. Ot, i rynek! Uważcie, waszmoœciowie, jaki zegar na ratuszu! Lepszego ponoœ i w Gdańsku nie masz. A to, co bierzecie za koœciół o czterech wieżach, to jest zbór helwecki, wktórym co niedziela Bogu bluŸniš - a tamto koœciół luterski. Myœlicie zaœ, że tu mieszczanie Polacy albo Litwini - wcale nie! Sami Niemcy i Szkoci, a Szkotów najwięcej!Piechota z nich bardzo przednia, szczególnie berdyszami siekš okrutnie. Ma też ksišżę jegomoœć regiment jeden szkockiz samych ochotników kiejdańskich. Hej! co wozów z łubami na rynku! Pewnie zjazd jaki. Gospody żadnej nie masz w tym mieœcie, jeno znajomi do znajomych zajeżdżajš, a szlachta do zamku, w którymsš oficyny długie na kilkadziesišt łokci, tylko dla goœci przeznaczone. Tam podejmujš uczciwie każdego, choćby i przezrok, na koszt księcia pana, a sš tacy, którzy całe życie siedzš. - Dziwno mi to, że piorun tego zboru helweckiego nie zapalił? - rzekł Zagłoba. - Jakbyœ waœć wiedział, że się to zdarzyło.W œrodku, między czterema wieżami, była kopuła jako czapka, w którš kiedyœ jak trzasło, tak się nic z niej nie zostało. Tu wpodziemiach, leży ojciec księcia koniuszego Bogusława, Janusz, ten, który do rokoszu przeciw Zygmuntowi III należał. Własny hajduk mu czaszkę rozpłatał, i tak zginšł marnie, jak i żył grzesznie. - A to co za rozległa budowla, do szopy murowanej podobna? - pytał Jan. - To jest papiernia od księcia założona, a tu obok drukarnia, w której się księgi heretyckie drukujš. - Tfe! - rzekł Zagłoba - zaraza na to miasto, gdzie człowiek innego powietrza jak heretyckie do brzucha nie wcišga. Lucyper mógłby tu tak dobrze panować jak i Radziwiłł. - Moœci panie! - odpowiedział Wołodyjowski- nie bluŸń Radziwiłłowi, bo może wkrótce ojczyzna zbawienie będzie mu winna... I dalej jechali w milczeniu, poglšdajšc na miasto i dziwišc się jego porzšdkom, bo ulice całkiem były brukowane kamieniami, co w owych czasach za osobliwoœć uchodziło. Przejechawszy rynek i ulicę Zamkowš ujrzeli na podniesieniu wspaniałš rezydencję, œwieżo przez księcia Janusza wzniesionš, nieobronnš istotnie, ale ogromem nie tylko pałace, lecz i zamki przewyższajšcš. Gmach stał na wywyższeniu i patrzył na miasto, jakoby u stóp jego leżšce. Z obu stron głównego korpusu biegły dwa skrzydła niższe, załamujšc się pod kštami prostymi i tworzšc olbrzymi dziedziniec zamknięty od przodu kratš żelaznš, nabijanš długimi kolcami. W œrodku kraty wznosiła się potężna brama murowana, na niej herby radziwiłłowskie i herb miasta Kiejdan, przedstawiajšcy nogę orlš ze skrzydłem czarnym w złotym polu, a u nogi podkowę otrzech krzyżach, czerwonš. Nisko w bramie był odwach i trabanci szkoccy strażtam trzymali, dla parady, nie dla obrony przeznaczonš. Godzina była ranna, ale na dziedzińcu ruch już panował, albowiem przed głównym korpusem musztrował się pułk dragonów przybrany w błękitne kolety i szwedzkie hełmy. Długi ich szereg stał właœnie nieruchomie z gołymi rapierami w ręku, oficer zaœ przejeżdżajšc przed frontem mówił coœ do żołnierzy. Naokoło szeregu idalej pod œcianami mnóstwo czeladzi w rozmaitych barwach gapiło się na dragonówczynišc sobie wzajem rozmaite uwagi i spostrzeżenia. - Jak mi Bóg miły! - rzekł pan Michał - tożto pan Charłamp pułk musztruje. - Jak to? - zawołał Zagłoba - tenże to sam, z którym miałeœ się pojedynkować w czasie elekcji w Lipkowie? - Tenże sam. Ale my od tego czasu w dobrejkomitywie żyjemy. - A prawda! - rzekł pan Zagłoba - poznaję go po nosie, który mu spod hełmu sterczy. Dobrze, że przyłbice wyszły z mody, bo ten rycerz nie mógłby żadnej zamknšć; ale on i tak osobnej zbroi na nos potrzebuje. Tymczasem pan Charłamp spostrzegłszy Wołodyjowskiego puœcił się ku niemu rysiš.- Jak się miewasz, Michałku? - zawołał. - Dobrze, żeœ przyjechał! - Lepiej, że ciebie pierwszego spotykam. Oto jest pan Zagłoba, któregoœ w Lipkowie poznał, ba, przedtem jeszcze w Siennicy, ato panowie Skrzetuscy: Jan, rotmistrz królewskiej husarskiej choršgwi, zbarażczyk... - Na Boga! toż ja największego w Polsce rycerza widzę! - zakrzyknšł Charłamp. - Czołem, czołem! - A to Stanisław, rotmistrz kaliski - mówił dalej pan Wołodyjowski - który spod Ujœcia wprost jedzie. - Spod Ujœcia?... Na okrutnš tedy hańbę waćpan patrzyłeœ... Wiemy już, co się tam stało. - Właœnie dlatego, że się tam to stało, ja tu przyjechałem w tej nadziei, że tu nic podobnego się nie stanie. - Możesz waszmoœć być pewien. Radziwiłł to nie Opaliński. - Toż samo wczoraj mówiliœmy w Upicie. - Witam waszmoœciów najradoœniej imieniemwłasnym i ksišżęcym. Rad ksišżę wojewodabędzie, gdy takich rycerzy zobaczy, bo mu ich bardzo potrzeba. ChodŸcieże do mnie, docekhauzu, gdzie jest moja kwatera. Pewnie zechcecie się przebrać i posilić, a ja będę wam też towarzyszył, bom już musztrę skończył.To rzekłszy pan Charłamp skoczył znów do szeregu i zakomenderował krótkim, donoœnym głosem: - Lewo! zwrot - w tył! Kopyta zadŸwięczały po bruku. Szereg rozłamał się na dwoje, połowy rozłamały się znowu, aż wreszcie sformowały się czwórki, które wolnym krokiem poczęły oddalać się w stronę cekhauzu. - Dobrzy żołnierze - rzekł Skrzetuski patrzšc okiem znawcy na mechaniczne ruchy dragonów. - Sama to drobna szlachta i bojarzynkowie butni w tej broni służš - odparł Wołodyjowski. - O Boże! zaraz znać, że to nie pospolitaki! -zawołał pan Stanisław. - Ale że to Charłamp im porucznikuje? - pytał Zagłoba. - Czyli się mylę, ale pamiętam, że on w piatyhorskiej choršgwi służył i srebrnš pętelkę nosił na ramieniu?- Tak jest - rzekł Wołodyjowski. - Ale już zparę lat, jak pułkiem dragońskim dowodzi. Stary to żołnierz i kuty. Tymczasem Charłamp odesławszy dragonów zbliżył się do naszych rycerzy. - Proszę waszmoœciów za mnš... Ot, tam cekhauz za pałacem. W pół godziny póŸniej siedzieli już w pięciu nad misš piwa grzanego, dobrze zabielonegoœmietanš, i rozmawiali o nowej wojnie. - A u was tu co słychać? - pytał Wołodyjowski. - U nas słychać co dzień co innego, bo się ludzie gubiš w domysłach i coraz to inne nowiny puszczajš - odparł Charłamp. - A naprawdę to jeden ksišżę wie, co się stanie. Waży on coœ w umyœle, bo choć symuluje wesołoœć i na ludzi tak łaskaw, jak nigdy, to przecie okrutnie zamyœlony. Ponocach, powiadajš, nie sypia, jeno po wszystkich komnatach ciężkim krokiem chodzi i sam ze sobš głoœno gada, a we dnie przez całe godziny naradza się z Harasimowiczem. - Cóż to za Harasimowicz? - spytał Wołodyjowski. - To gubernator z Zabłudowa, z Podlasia; niewielka figura i tak wyglšda, jakby diabłaza pazuchš hodował; ale księcia pana poufny i podobno wszystkie jego arkana znajšcy. Wedle mojej głowy, to okrutna i mœciwa wojna ze Szwedem z tych narad wyniknie, do której wojny wszyscy wzdychamy. Tymczasem listy tu latajš: od księcia kurlandzkiego, od Chowańskiego i odelektora. Sš tacy, którzy powiadajš, że ksišżę z Moskwš paktuje, by jš do ligi przeciw Szwedowi wcišgnšć; inni, że przeciwnie; ale zdaje się, że z nikim ligi niebędzie, jeno wojna, jak rzekłem, z tymi i zowymi. Wojsk coraz więcej przychodzi, rozpisujš listy do szlachty co najwierniejszej dla radziwiłłowskiego domu, aby się zjeżdżała. Wszędy pełno zbrojnego luda... Ej, moœci panowie! na kim się skrupi, na tym się zmiele, ale ręce będziem mieć po łokcie czerwone, bo jak Radziwiłł raz ruszy w pole, to nie będzie żartował. - Oj, to! oj, to! - rzekł Zagłoba zacierajšc dłonie. - Przyschło już niemało krwi szablę, puœcił a Ź 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żyPśc zc {ţ c |+6c }Q9&) szwedzkiej na moich rękach i jeszcze niemało przyschnie... Niewielu już tych starych żołnierzy żyje, którzy mnie pod Puckiem i pod Trzcianš pamiętajš; ale ci, którzy dotšd żyjš, nigdy nie zapomnš. - A ksišżę Bogusław tu jest? - pytał Wołodyjowski. - A jakże. Prócz tego dziœ spodziewamy się jakichœ wielkich goœci, bo pokoje górne wyprzštajš, a wieczorem ma być bankiet wzamku. Wštpię, Michale, czy się dziœ do księcia dostaniesz. - Samże on mnie na dziœ wezwał. - To nic, ale okrutnie zajęty... Przy tym... nie wiem, czy mogę waszmoœciom o tym mówić... wszelako za godzinę i tak wszyscy o tym wiedzieć będš... więc powiem... Tu sięnadzwyczajne jakieœ rzeczy dziejš... - Co takiego? co takiego? - pytał Zagłoba. - Owóż trzeba waćpanom wiedzieć, że przed dwoma dniami przyjechał tu pan Judycki, kawaler maltański, o którym musieliœcie słyszeć. - A jakże - rzekł Jan - wielki to rycerz! - Zaraz zaœ po nim nadjechał i pan hetman polny Gosiewski. Dziwiliœmy się wielce, bo wiadoma rzecz, w jakiej emulacji i nieprzyjaŸni pan hetman polny żyje z naszym księciem. Niektórzy tedy cieszyli się, że zgoda nastšpiła między panami, i mówili, że to jš właœnie inkursja szwedzkasprowadziła. Sam tak myœlałem; tymczasem wczoraj zamknęli się we trzechna naradę, pozamykali wszystkie drzwi, nikt nic nie mógł słyszeć, o czym radzili; jeno pan Krepsztuł, któren wartę za drzwiami trzymał, mówił nam, że okrutnie głoœno rozprawiali, a zwłaszcza hetman polny. PóŸniej sam ksišżę odprowadził ich do komnat sypialnych, a w nocy, imainujcie sobie (tu pan Charłamp zniżył głos), wartękażdemu przy drzwiach postawili. Pan Wołodyjowski aż się zerwał z miejsca.- Na Boga! nie może być! - A przecież tak jest... Przy jednych i przy drugich drzwiach Szkoci z rusznicami stojš i majš rozkaz pod gardłem nikogo nie wpuszczać i nie wypuszczać... Rycerze spoglšdali na się w zdumieniu, a pan Charłamp nie mniej był zdumiony własnymi słowami i patrzył na nich wytrzeszczajšc oczy, jakoby czekał od nich wyjaœnienia zagadki. - To się znaczy, że pan podskarbi w areszt wzięty?... Hetman wielki aresztował polnego? - mówił Zagłoba - co to jest? - Albo ja wiem. I Judycki, taki rycerz! - Musieli przecie oficerowie ksišżęcy mówićze sobš o tym, zgadywać powody... Nic żeœ nie słyszał? - Pytałem jeszcze wczoraj w nocy Harasimowicza... - I cóż waćpanu powiedział? - pytał Zagłoba. - Nic nie chciał mówić, jeno palec na gębie położył i rzekł: "To zdrajcy!" - Jak to zdrajcy?... jak to zdrajcy? - wołałbioršc się za głowę Wołodyjowski. - Ani pan podskarbi Gosiewski nie zdrajca, ani pan Judycki nie zdrajca. Toż ich cała Rzeczpospolita zna jako zacnych ludzi i ojczyznę kochajšcych. - Dziœ nikomu nie można wierzyć - odparł posępnie Stanisław Skrzetuski. - Albo to Krzysztof Opaliński nie uchodził za Katona?Alboż nie wyrzucał innym przywar, występków, prywaty?... A gdy przyszło co do czego, pierwszy zdradził, i nie własnš tylko osobę, ale całš prowincję do zdrady pocišgnšł. - Ależ ja za pana podskarbiego i za pana Judyckiego głowę daję! - wołał Wołodyjowski. - Nie dawaj, Michałku, głowy za nikogo - odrzekł Zagłoba. - Jużci, nie bez kozery ich aresztowano. Musieli w jakieœ konszachty wchodzić, nie może inaczej być... Jak to? ksišżę gotuje się na wojnę okrutnš i każda pomoc mu miła... Kogoż więc może w takiej chwili w areszt brać, jeœli nie tych, co mu do wojny przeszkadzajš?... Co jeœli tak jest, jeœli ci dwaj panowie istotnie przeszkadzali, to chwała Bogu, że ich uprzedzono. Warci w podziemiu siedzieć... Ha! szelmy!... W takiej chwili praktyki czynić, z nieprzyjacielem sięznosić, na ojczyznę nastawać, wielkiemu wojownikowi w imprezie przeszkadzać! Na Matkę Najœwiętszš, mało i tego, co ich spotkało! - Dziwy to sš, takie dziwy, że w głowie sięnie chcš pomieœcić - rzekł Charłamp - bo już pominšwszy, że to tak wielcy dygnitarze, aresztowano ich bez sšdu, bez sejmu, bez woli Rzeczypospolitej całej, czego i sam król nie ma prawa czynić. - Jako żywo! - zakrzyknšł pan Michał. - Widać ksišżę jegomoœć rzymskie chce u nas zaprowadzić zwyczaje - rzekł Stanisław Skrzetuski - i dyktatorem w czasie wojny zostać. - A niech będzie i dyktatorem, byle Szwedów bił - odpowiedział Zagłoba. - Ja pierwszy votum za tym daję, aby mu dyktatura została powierzona. Jan Skrzetuski zamyœlił się i rzekł po chwili: - Byle nie chciał zostać protektorem jako ów Angielczyk Kromwel, któren na pana własnego nie wahał się œwiętokradzkiej ręki podnieœć. - Ba, Kromwel! Kromwel heretyk! - zakrzyknšł Zagłoba. - A ksišżę wojewoda? - spytał poważnie pan Jan Skrzetuski. Na to umilkli wszyscy i ze strachem przez chwilę patrzyli w przyszłoœć ciemnš, tylko pan Charłamp nasrożył się zaraz i rzekł: - Służyłem pod księciem wojewodš z młodych lat, choć małom młodszy od niego, bo naprzód, młodzikiem jeszcze, byłmoim rotmistrzem, potem hetmanem polnym, a dziœ jest wielkim. Znam go lepiej od waćpanów, a zarazem czczę i miłuję, dlatego proszę, nie równajcie go z Kromwelem, abym zaœ nie musiał wam na to powiedzieć czegoœ, czego mi, jako gospodarzowi w tej izbie, mówić nie wypada... Tu pan Charłamp poczšł okrutnie wšsiskamiruszać i trochę spode łba spoglšdać na pana Jana Skrzetuskiego, co widzšc pan Wołodyjowski utkwił znów w pana Charłampa wzrok zimny i bystry, jakby mu chciał rzec: - Warknij no tylko! Wšsal pomiarkował się zatem natychmiast, bo pana Michała miał w nadzwyczajnej estymie, a zresztš niebezpiecznie było się z nim gniewać, więc mówił dalej tonem daleko już łagodniejszym: - Kalwin ksišżę jest, ale przecie wiary prawdziwej dla błędów nie porzucił, jeno się w nich urodził. Nigdy on nie zostanie ani Kromwelem, ani Radziejowskim, ani Opalińskim, choćby Kiejdany miały się w ziemię zapaœć. Nie taka to krew, nie taki toród! - Jeœli jest diabłem i ma rogi na głowie - rzekł pan Zagłoba - to tym lepiej, bo będzie miał czym Szwedów bóœć. - Ale że pan Gosiewski i pan kawaler Judycki aresztowani?... no, no! - mówił kręcšc głowš Wołodyjowski. - Nie bardzo ksišżę na swych goœci, którzy mu zaufali, łaskaw. - Co mówisz, Michale! - odparł Charłamp. - Tak łaskaw, jak nigdy w życiu nie był... Ojciec to teraz prawdziwy dla rycerstwa. Pamiętasz, jak to dawniej miał wiecznie kozła na czole, a w gębie jedno słowo: "służba!" Większy strach brał zbliżyć się do jego majestatu niż do królewskiego - a dziœ każdego dnia między porucznikami i towarzystwem chodzi, a rozmawia, a każdego pyta o familię, o dzieci, o fortunę ipo nazwisku każdemu mówi, a rozpytuje, czy się komu w służbie krzywda nie dzieje.On, który pomiędzy największymi panami niechce mieć równych, wczoraj - nie! onegdaj!- chodził pod rękę z młodym Kmicicem, ażeœmy wszyscy oczom wierzyć nie chcieli,bo choć wielki to ród Kmicica, ale to całkiem młodziak i podobno siła grawaminów na nim cięży, o czym ty wiesz najlepiej. - Wiem, wiem - rzekł Wołodyjowski. - To Kmicic dawno tu jest? - Teraz go nie ma, bo wczoraj pojechał do Czejkiszek po regiment piechoty, który tam stoi. Nikt teraz nie jest w takich faworach u księcia, jak Kmicic. Gdy odjeżdżał, ksišżęspoglšdał za nim przez chwilę, a potem rzekł:"Do wszystkiego ten to człowiek i gotów samego diabła za ogon przytrzymać,gdy mu każę!" Słyszeliœmy to na własne uszy. Prawda, że takš choršgiew Kmicic przyprowadził, jakiej drugiej w całym wojsku nie masz. Ludzie i konie jak smoki. - Nie ma co i gadać, dzielny to żołnierz i naprawdę gotów na wszystko! - odrzekł pan Michał. - Cudów ponoć dokazywał w ostatniej wojnie, aż cenę na jego głowę nałożono, bo wolentarzami dowodził i na własnš rękęwojował. Dalszš rozmowę przerwało wejœcie nowej postaci. Był to szlachcic lat około czterdziestu, mały, suchy, ruchliwy, wijšcy się jak piskorz, z drobnš twarzš, cienkimi wargami, porosłymi rzadkim wšsem, i trochę kosymi oczyma. Ubrany byłtylko w żupan drelichowy z tak długimi rękawami, że zupełnie pokrywały mu dłonie. Wszedłszy zgišł się we dwoje, potem wyprostował się nagle jakby sprężynš podrzucony, potem znów schylił się w niskim ukłonie, zakręcił głowš, jakby jš wydobywał spod własnej pachy, i zaczšł mówić szybko, głosem przypominajšcym skrzypienie zardzewiałej choršgiewki: - Czołem, panie Charłamp, czołem, ach! czołem, panie pułkowniku, najniższy sługa!- Czołem, panie Harasimowicz - odrzekł Charłamp. - A czego to waœć życzysz? - Bóg dał goœci, znamienitych goœci! Przyszedłem służby ofiarować i o godnoœć spytać. - Zali do ciebie przyjechali, panie Harasimowicz? - Pewnie, że nie do mnie, bom tego i niegodzien... Ale że to marszałka nieobecnego zastępuję, więc przyszedłem powitać, nisko powitać! - Daleko waćpanu do marszałka - odrzekł Charłamp - bo marszałek jest personat i posesjonat, a waćpan sobie, z przeproszeniem, podstaroœci zabłudowski. - Sługa sług radziwiłłowskich! Tak jest, panie Charłamp. Nie zapieram, Boże mnie chroń... Ale że ksišżę dowiedziawszy się o goœciach przysłał mnie pytać, co za jedni, więc waœć odpowiesz, panie Charłamp, odpowiesz zaraz, choćbym był nawet hajdukiem, nie tylko podstaroœcim zabłudowskim. - Nawet i małpie bym odpowiedział, gdyby do mnie z rozkazem przyszła - rzekł nosacz. - Słuchaj więc waœć i zakonotuj sobie nazwiska, jeœli ci głowy nie staje, aby spamiętać. To jest pan Skrzetuski, ów zbarażczyk, i jego stryjeczny, Stanisław. - Wielki Boże, co słyszę! - zakrzyknšł Harasimowicz. - To pan Zagłoba. - Wielki Boże! co słyszę!... - Jeœliœ się waćpan tak skonfundował usłyszawszy moje nazwisko - rzekł Zagłoba - zrozum, jak nieprzyjaciele w polumuszš się konfundować. - A to pan pułkownik Wołodyjowski - dokończył Charłamp. - I to głoœna szabla, a przy tym radziwiłłowska - rzekł z ukłonem Harasimowicz. - Księciu panu głowa pęka odroboty, ale przecie dla takich rycerzy znajdzie czas, niezawodnie znajdzie... Tymczasem, czym można służyć waszmoœciom? Cały zamek na usługi miłych goœci i piwniczka także. - Słyszeliœmy o sławnych miodach kiejdańskich - rzekł pospiesznie Zagłoba. - A tak! - odrzekł Harasimowicz - sławne miody w Kiejdanach, sławne! Zaraz tu przyœlę do wyboru. Mam nadzieję, że waszmoœciowie dobrodzieje dłużej tu zabawicie. - Po to my tu i przyjechali, żeby od boku księcia wojewody nie odstępować - rzekł pan Stanisław. - Chwalebna intencja waszmoœciów, tym chwalebniejsza, że takie ciężkie czasy idš. To rzekłszy Harasimowicz skurczył się i stał się tak mały, jakby go łokieć ubyło. - Co słychać? - pytał pan Charłamp. - Sš jakie nowiny? - Ksišżę oka całš noc nie zmrużył, bo przyjechało dwóch posłańców. le słychać i coraz gorzej. Carolus Gustavus już wszedł za Wittenbergiem do Rzeczypospolitej; Poznań już zajęty, cała Wielkopolska zajęta, Mazowsze wkrótce będzie zajęte; Szwedzi już sš w Łowiczu, tuż pod Warszawš. Naszkról uciekł z Warszawy, którš bez obrony zostawił. Dziœ, jutro Szwedzi do niej wejdš.Mówiš, że i bitwę znacznš przegrał, że do Krakowa chce umykać, a stamtšd do cudzych krajów, o pomoc prosić. le, moœcipanowie dobrodzieje! Choć sš tacy, którzy mówiš, że to dobrze, bo Szwedzi żadnych gwałtów nie czyniš, umów œwięcie dochowujš, podatków nie wybierajš, wolnoœci obserwujš, w wierze przeszkody nie czyniš. Dlatego to wszyscy chętnie przyjmujš protekcję Karola Gustawa... Zawinił bo nasz pan, Jan Kazimierz, srodzezawinił... Przepadło już wszystko dla niego,przepadło!... Płakać się chce, ale przepa dło, przepadło! - Czego się waćpan, u diabła, tak wijesz jak piskorz, gdy go w garnek kładš! - huknšł Zagłoba - i o nieszczęœciu mówisz, jakbyœ był z niego rad? Harasimowicz udał, że nie słyszy, i wzniósłszy oczy w górę, powtórzył jeszcze kilkakrotnie: - Przepadło wszystko, na wieki przepadło!... Trzem wojnom nie oprze się Rzeczpospolita... Przepadło!... Wola boska!... Wola boska!... Jeden nasz ksišżę może Litwęocalić... Złowrogie słowa jeszcze nie przebrzmiały,gdy Harasimowicz zniknšł tak szybko za drzwiami, jakby się w ziemię zapadł, a rycerze siedzieli posępnie, brzemieniem strasznych wieœci przygnieceni. - Zwariować przyjdzie! - zakrzyknšł wreszcie Wołodyjowski. - Słusznie waćpan mówisz - rzekł Stanisław. - Dajże Boże wojnę, wojnę jak najprędzej, w której człowiek w domysłach się nie gubi, duszy w desperacjęnie podaje, jeno się bije. - Przyjdzie żałować pierwszych czasów Chmielnickiego - rzekł Zagłoba - bo wtedy były klęski, ale zdrajców przynajmniej nie było. - Takie straszne trzy wojny; gdy po prawdzie na jednš sił nam brak! - rzekł Stanisław. - Nam nie sił brak, jeno ducha. Niecnotš ginie ojczyzna. Daj Bóg, abyœmy się tu czego lepszego doczekali - mówił posępnie pan Jan. - Nie odetchnę, aż w polu - rzekł Stanisław. - Żeby to już prędzej tego księcia zobaczyć!- zakrzyknšł Zagłoba. Życzenia jego sprawdziły się niebawem, gdyż po godzinie czasu przyszedł znów panHarasimowicz z niższymi jeszcze ukłonami iz oznajmieniem, że ksišżę pilno żšda widzieć ichmoœciów. Porwali się tedy zaraz, bo już byli przybrani, i poszli. Harasimowicz wyprowadziwszy ich z cekhauzu poprowadził przez dziedziniec, na którym pełno było już wojskowych i szlachty. W niektórych miejscach rozprawiano tłumnie, widocznie nad tymi samymi nowinami, którerycerzom przyniósł podstaroœci zabłudowski. Na wszystkich twarzach malował się żywy niepokój i jakieœ oczekiwanie goršczkowe. Pojedyncze grupy oficerów i szlachty słuchały mówców, którzy, stojšc poœrodku, gestykulowali gwałtownie. Po drodze słychać było słowa:"Wilno się pali! Wilno spalone!... Ni œladu, ni popiołu! Warszawa wzięta!... Nieprawda, jeszcze nie wzięta!... Szwedzi już w Małopolsce! Sieradzanie opór dadzš!... Nie dadzš! pójdš œladem Wielkopolanów! Zdrada! Nieszczęœcie! O Boże, Boże! Nie wiadomo, gdzie ręce i szablę wetknšć!" Takie to słowa, jedne od drugich straszniejsze, odbijały się o uszy rycerzy,a oni szli przeciskajšc się za Harasimowiczem z trudnoœciš przez wojskowych i szlachtę. Miejscami znajomi witali pana Wołodyjowskiego: "Jak się masz, Michale? le z nami! Giniemy! Czołem,moœci pułkowniku! A co to za goœci prowadzisz do księcia?" - Pan Michał nie odpowiadał chcšc zwłoki uniknšć i tak doszli aż do głównego korpusu zamkowego,w którym janczarowie ksišżęcy, przybrani w kolczugi i olbrzymie białe czapki, straż trzymali. W sieni i na głównych schodach, obstawionych pomarańczowymi drzewami, œcisk był jeszcze większy niż na podwórzu.Rozprawiano tu o aresztowaniu Gosiewskiego i kawalera Judyckiego, bo rzecz już się była wydała i poruszyła do najwyższego stopnia umysły. Zdumiewano się, gubiono w przypuszczeniach, oburzano się lub chwalono ksišżęcš przezornoœć; wszyscy zaœ spodziewali się usłyszeć wyjaœnienie zagadki z ust samego księcia, dlatego rzeka głów płynęła po szerokich schodach na górę, do sali audiencjonalnej, w której w tej chwili ksišżę przyjmował pułkowników i znakomitszš szlachtę. Trabanci rozstawieni wzdłuż kamiennych poręczy pilnowali, aby nie było zbyt wielkiego tłoku, powtarzajšc co chwila: "Z wolna, moœci panowie! z wolna!" - a tłum posuwał się lub zatrzymywał chwilami, gdytrabant zagradzał drogę halabardš, aby idšcy naprzód mieli czas wejœć do sali.Na koniec lazurowe sklepienia sali zabłysły przez otwarte drzwi i nasi znajomi weszli. Wzrok ich padł naprzód na wzniesienie ustawione w głębi sali, zaję te przez œwietny orszak rycerstwa i panów w pysznych, różnobarwnych strojach. Na przedzie stało puste krzesło, wysunięte więcej od innych, z wysokim tylnym oparciem zakończonym złoconš mitrš ksišżęcš, spod której spływał na dół amarantowy aksamit obramowany gronostajami. Księcia nie było jeszcze w sali, ale Harasimowicz, wiodšc cišgle za sobš rycerzy, przecisnšł się przez zebranš szlachtę aż do małych drzwi ukrytych w œcianie obok wzniesienia; tam kazał się im zatrzymać, a sam zniknšł za drzwiami. Po chwili wrócił z doniesieniem, że ksišżę prosi. Dwaj Skrzetuscy z Zagłobš i Wołodyjowskim weszli teraz do niewielkiej komnatki, bardzo widnej, obitej skórš wytłaczanš w złociste kwiaty, i zatrzymalisię widzšc w głębi, za stołem pokrytym a Ź 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż~Ptc Ä c €Ímc :- c ‚Ç:Ś papierami, dwóch ludzi pilnš zajętych rozmowš. Jeden z nich, młody jeszcze, przybrany w strój cudzoziemski i perukę o długich lokach spadajšcych na ramiona, szeptał coœ do ucha starszego towarzysza,ten zaœ słuchał ze zmarszczonš brwiš i kiwał od czasu do czasu głowš, tak zajęty przedmiotem rozmowy, że nie zwrócił zrazu uwagi na przybyłych. Był to człowiek czterdziestokilkoletni, postaci olbrzymiej i barczysty. Ubrany był w strój szkarłatny polski, spięty pod szyjškosztownymi agrafami. Twarz miał ogromnš, o rysach, z których biła pycha, powaga i potęga. Była to gniewliwa, lwia twarz wojownika i władcy zarazem. Długie,zwieszajšce się w dół wšsy nadawały jej wyraz posępny i cała w swej potędze i ogromie była jakby wykuta wielkimi uderzeniami młota z marmuru. Brwi miał wtej chwili zmarszczone z powodu natężonej uwagi, ale zgadłeœ łatwo, że gdy je zmarszczy gniew, wówczas biada tym ludziom, tym wojskom, na których gromy owego gniewu spadnš. Było coœ tak wielkiego w tej postaci, że patrzšcym na niš rycerzom wydawało się, iż nie tylko owa komnata, ale i cały zamek dla niej za ciasny; jakoż nie myliło ich pierwsze wrażenie, albowiem siedział przed nimi Janusz Radziwiłł, ksišżę na Birżach i Dubinkach, wojewoda wileński i hetman wielki litewski, pan tak potężny i dumny, że mu było w całej niezmiernej fortunie, we wszystkich godnoœciach, ba! nawet na Żmudzi i w Litwie za ciasno. Młodszy jego towarzysz, w długiej peruce i w cudzoziemskim stroju, był to ksišżę Bogusław, stryjeczny Janusza, koniuszy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Przez chwilę szeptał on jeszcze coœ do ucha hetmana, na koniec rzekł głoœno: - Zostawiam więc swój podpis na dokumencie i wyjeżdżam. - Skoro nie może być inaczej, to jedŸ wasza ksišżęca moœć - rzekł Janusz - choćwolałbym, żebyœ został, bo nie wiadomo, co się stać może. - Wasza ksišżęca moœć obmyœliłeœ wszystko jak należy, zaœ tam pilniej trzebaw sprawy wejrzeć, a zatem Bogu waszš ksišżęcš moœć polecam. - Niech Bóg ma w opiece cały nasz dom i chwały mu przyczyni. - Adieu, mon frére. - Adieu. Dwaj ksišżęta podali sobie ręce, po czym koniuszy wyszedł œpiesznie, a hetman wielki zwrócił się do przybyłych. - Wybaczcie, waszmoœciowie, że pozwoliłem czekać - rzekł niskim, powolnym głosem - ale teraz i uwaga, i czas rozerwane na wszystkie strony. Słyszałem już nazwiska waszmoœciów i ucieszyłem się z duszy, że Bóg w takich chwilach zsyła mi takich rycerzy. Siadajcież, mili goœcie. Który z waszmoœciów jest pan Jan Skrzetuski? - Jam jest, do usług waszej ksišżęcej moœci - rzekł Jan. - To waszmoœć jesteœ starostš... bogdajże cię... zapomniałem... - Żadnym starostš nie jestem - odrzekł Jan. - Jak to? - rzekł ksišżę marszczšc swe potężne brwi - waœci nie dali starostwa za to, coœ pod Zbarażem uczynił? - Nigdym o to nie zabiegał. - Bo ci powinni byli dać bez starania. Jak to? Co waćpan mówisz? Niczym nie nagrodzono? Zapomniano zgoła? To mi i dziwno. Ale ba! le mówię, nie powinno to nikogo dziwić, bo teraz tacy tylko otrzymujš nagrody, którzy majš grzbiet wierzbowy, łatwo się gnšcy. Waszmoœć nie jesteœ starostš, proszę!... Niechże Bogu będš dzięki, żeœ tu przyjechał, bo tu nie mamy tak krótkiej pamięci i żadna zasługa nie pozostanie bez nagrody - jako i twoja, moœci pułkowniku Wołodyjowski. - Na nic jeszcze nie zasłużyłem... - Zostaw to mnie, a tymczasem weŸ ten dokument, w Rosieniach już roborowany, którym ci Dydkiemie w dożywocie puszczam.Niezły to kawał ziemi i sto pługów wychodzi w nim co wiosnę orać. WeŸże i to,bo nie możem dać więcej, a powiedz panu Skrzetuskiemu, że Radziwiłł nie zapomina swych przyjaciół ani tych, którzy ojczyŸniepod jego wodzš oddali usługi. - Wasza ksišżęca moœć... - wyjškał zmieszany pan Michał. - Nie mów nic i wybaczaj, że tak mało, alepowiedz, powiedz ichmoœciom, że nie zginie,kto swojš fortunę na zło i na dobro z radziwiłłowskš połšczy. Nie jestem królem, ale - gdybym nim był - Bóg mi œwiadek, że nie zapomniałbym nigdy takiegoJana Skrzetuskiego ani takiego Zagłoby... - To ja! - rzekł Zagłoba wysuwajšc się raŸno naprzód, bo już go to niecierpliwić zaczynało, że nie było o nim dotšd wzmianki. - Zgaduję, że to waszmoœć, gdyż mi powiadano, żeœ człek w lata podeszły. - Do szkół z dostojnym rodzicem waszej ksišżęcej moœci chodziłem, a jako rycerskaw nim była od dzieciństwa inklinacja, przeto mnie do poufałoœci przypuszczał, bo i ja wolałem dzidkę od łaciny.Panu Stanisławowi Skrzetuskiemu, który Zagłobęmniej znał, dziwno to było słyszeć, gdyż wczorajszego jeszcze dnia Zagłoba mówił w Upicie, że nie z nieboszczykiem księciem Krzysztofem, ale z samym Januszem do szkół chodził, co było niepodobne, bo ksišżę Janusz znacznie był młodszy. - No, proszę - rzekł ksišżę - to waćpan z Litwy rodem? - Z Litwy! - odrzekł bez zajšknięcia pan Zagłoba. - To zgaduję, żeœ i waszmoœć żadnej nagrody nie otrzymał, bo my, Litwini, już przywykli do tego, że nas niewdzięcznoœciš karmiš... Dla Boga! gdybym waszmoœciom to dał, co im się słusznie należy, tedyby dla mnie samego nic nie zostało. Ale taki to los!My niesiem krew, życie, fortuny i nikt nam za to głowš nie kiwnie. Ha! trudno! jakie ziarno siejš, taki plon będš zbierali... Tak każe Bóg i sprawiedliwoœć... Waćpanże to usiekłeœ przesławnego Burłaja i œcišłeœ trzy głowy pod Zbarażem? - Burłaja ja usiekłem, wasza ksišżęca moœć - rzekł Zagłoba - bo powiadali, że z nim się żaden człowiek mierzyć nie może, więc chciałem pokazać młodszym, że męstwo nie całkiem jeszcze wygasło w Rzeczypospolitej... A co do trzech głów, mogło się to w gęstwie bitwy przytrafić... ale pod Zbarażem uczynił to kto inny. Ksišżę zamilkł na chwilę, po czym odezwał się znowu: - Zali nie bolesna waszmoœciom ta wzgarda,jakš wam zapłacono? - Co czynić, wasza ksišżęca moœć, choć człowiekowi i markotno! - odparł Zagłoba. - Pocieszcieże się, bo się to musi zmienić... Już za to, żeœcie tu przyjechali, dłużnikiemwaszym jestem, a chociażem nie król, przecie się u mnie na obietnicach nie kończy. - Wasza ksišżęca moœć - rzekł na to żywo itrochę dumnie pan Skrzetuski - nie po nagrody i fortuny my tu przyjechali... Jeno że nieprzyjaciel naszedł ojczyznę, więc chcemy jej zdrowiem naszym iœć w pomoc pod wodzš tak wsławionego wojownika. Brat mój, Stanisław, patrzył pod Ujœciem na bojaŸń, nieład, hańbę i zdradę, a w końcu na triumf nieprzyjaciela. Tu pod wielkim wodzem i wiernym obrońcš ojczyzny i majestatu służyć będziem. Tu niewiktorie, nie triumfy, ale klęski i œmierć czekajš na nieprzyjaciół... Ot, dlaczego służby nasze waszej ksišżęcej moœci przybyliœmy ofiarować. My, żołnierze, bić się chcemy, i pilno nam do boju. - Jeœli takawasza chęć, tedy i w niej będziecie mieli ukontentowanie - odparł ksišżę poważnie. - Nie będziecie długo czekali, choć naprzód na innego nieprzyjaciela ruszymy, bo nam popioły wileńskie pomœcić trzeba. Dziœ, jutro ruszymy w tamtš stronę i da Bóg, z nawišzkš krzywdy zapłacim. Nie zatrzymuję dłużej waszmoœciów, bo i wy wypoczynku potrzebujecie, i mnie robota pali. A przyjdŸcieże wieczorem na pokoje, może się i jaka słuszna zabawa przed pochodem zdarzy, bo siła białogłów pod nasze skrzydła do Kiejdan się przed wojnš zjechało. Moœci pułkowniku Wołodyjowski, podejmujże drogich goœci jakoby w domu własnym i pamiętajcie, że co moje, to i wasze!... Panie Harasimowicz, powiedz tam w sali zebranym panom braciom, że nie wyjdę, bo czasu nie mam, a dziœ wieczór dowiedzš się wszystkiego, co chcš wiedzieć... BšdŸcie waszmoœciowie zdrowi i bšdŸcie Radziwiłłowi przyjaciółmi, gdyż musiła teraz na tym zależy.To rzekłszy ów potężny i dumny pan poczšł podawać z koleirękę panu Zagłobie, dwom Skrzetuskim, Wołodyjowskiemu i Charłampowi, jakby sobie równym. Posępne oblicze rozjaœniło mu się serdecznym i łaskawym uœmiechem iowa nieprzystępnoœć, otaczajšca go zwyklejakoby ciemnš chmurš, znikła zupełnie. - To wódz! to wojownik! - mówił Stanisław,gdy z powrotem przeciskali się przez tłum szlachty zebrany w sali audiencjonalnej. - W ogień bym za niego poszedł! - zawołał Zagłoba. - Uważaliœcie, jak wszystkie moje przewagi na pamięć umie?... Ciepło będzie Szwedom, gdy ten lew zaryczy, a ja mu zawtóruję. Nie masz takiego drugiego pana w Rzeczypospolitej, a z dawnych jeden tylko ksišżę Jeremi, a drugi pan Koniecpolski ojciec mogli z nim wejœć w paragon. To nie lada kasztelanina, co to pierwszy z rodu na senatorskim krzeœle zasiadł i hajdawerów jeszcze sobie na nim nie wytarł, a już nosa zadziera i szlachtę młodszš braciš nazywa, i swój konterfekt zaraz każe malować, aby nawet jedzšc miał swoje senatorstwo przed sobš, gdy się go za sobš dopatrzyć nie może... Panie Michale, doszedłeœ do fortuny!... Już tak widać jest, że kto się o Radziwiłła otrze, ten sobie wytarty kubrak zaraz ozłoci. Łatwiej tu, widzš, o promocję niż u nas o kwartę gniłek. Wsadzisz rękę w wodę z zamkniętymi oczami i już szczupaka dzierżysz. To mi pan z panów! Szczęœć ci Boże, panie Michale. Skonfundowałeœ się jak panna po œlubie; ale to nic!... Jakże się to twoje dożywocie nazywa? Dudkowo czy jak?... Pogańskie nazwy w tej krainie. Jak orzechami o œcianę rzucisz, to właœnie imięwioski albo szlachcica uczynisz. Ale byle intrata była dobra, to nie żal i jęzór sobie wystrzępić. - Skonfundowałem się okrutnie, przyznaję -rzecze pan Michał - bo to, co waćpan mówisz, że tu tak o promocję łatwo, to nieprawda. Nieraz ja słyszałem starych żołnierzy pomawiajšcych księcia o awarycję, a, teraz zaczynajš się niespodzianie łaski sypać jedna za drugš. - Zatknijże sobie ten dokument za pas, uczyń to dla mnie... A jeżeli ktoœ jeszcze będzie na niewdzięcznoœć ksišżęcš narzekał, to go zza pasa wycišgnij i daj munim w pysk. Lepszego argumentu nie znajdziesz. - Jedno widzę jasno, że ksišżę sobie ludzi kaptuje - rzekł Jan Skrzetuski - i że chyba jakieœ zamiary tworzy, do których mu pomoc potrzebna. - Alboœ to nie słyszał o tych zamiarach? - odrzekł Zagłoba. - Alboż to nie powiedział, że mamy iœć popioły wileńskie pomœcić?... Powiadali na niego, że Wilno zrabował, a onchce pokazać, że nie tylko cudzego nie potrzebuje, ale i swoje gotów jeszcze oddać... Piękna to ambicja, panie Janie. Daj nam Boże więcej takich senatorów!Tak rozmawiajšc znaleŸli się znowu na dziedzińcu zamkowym, na który wjeżdżały co chwila to oddziały konnych wojsk, to gromady zbrojnej szlachty, to kolaski wiozšce personatów okolicznych z żonami i dziećmi. Postrzegłszy to pan Michał pocišgnšł wszystkich ze sobš do bramy, aby się wjeżdżajšcym przypatrywać. - Kto wie, panie Michale, dziœ twój fortunnydzień... Może tu i żona dla ciebie pomiędzy tymi szlachciankami jedzie - rzekł pan Zagłoba. - Obacz! ot, jakaœ kolaska odkryta się tu zbliża, a w niej coœ białego siedzi... - Nie panna to jeszcze jedzie, ale ten, który mi może œlub z niš dać odrzekł bystrooki pan Wołodyjowski - gdyż z dalekapoznaję, że to ksišdz biskup Parczewski nadjeżdża z księdzem Białozorem, archidiakonem wileńskim. - Zali oni księcia, choć kalwina, odwiedzajš?- Cóż majš czynić? Gdy tego potrzeba dla spraw publicznych, muszš ze sobš politykować. - Ej, rojno też tu! ej, gwarno! - rzekł z radoœciš pan Zagłoba. - Człowiek już zardzewiał na wsi jak stary klucz w zamku... Tu się lepsze czasy przypomnš. Szelmš jestem, jeżeli dzisiaj do jakiej dziewki-gładyszki w zaloty się nie puszczę! Dalsze słowa pana Zagłoby przerwali żołnierze trzymajšcy straż w bramie, którzy, wypadłszy z odwachu, stanęli w dwa szeregi na przyjęcie księdza biskupa; on zaœ przejechał czynišc krzyż rękš na obie strony, błogosławišc żołnierzy i zebranš w pobliżu szlachtę. - Polityczny to pan, ksišżę - rzekł Zagłoba - że tak księdza biskupa honoruje, chociaż sam zwierzchnoœci koœcielnej nie uznaje... Dałby Bóg, żeby to był pierwszy krok do nawrócenia. - E! nie będzie z tego nic. Niemało o to starań czyniła pierwsza jego żona i nic niewskórała, aż umarła ze zmartwienia... Ale czemu to Szkoty z warty nie schodzš? Widać, znowu ktoœ godny będzie przejeżdżał. Jakoż w dalekoœci ukazał się cały orszak zbrojnych żołnierzy. - To dragony Ganchofa, poznaję - rzekł Wołodyjowski - ale jakieœ karety w œrodku idš! Wtem bębny poczęły warczeć. - Oho! to, widać, ktoœ większy od księdza biskupa żmudzkiego! - zawołał Zagłoba. - Czekaj waœć, już sš. - Dwie karety w poœrodku. - Tak jest. W pierwszej to pan Korf, wojewoda wendeński. - Jakże! - zakrzyknšł Jan - to znajomy ze Zbaraża... Jakoż wojewoda poznał ich, a najpierw Wołodyjowskiego, którego widocznie częœciej widywał; więc przejeżdżajšc wychylił się z kolaski i zakrzyknšł: - Witam waszmoœciów, starzy towarzysze!... Ot, goœci wieziem! W drugiej karecie, z herbami księcia Janusza, zaprzšgniętej w cztery białe ogiery, siedziało dwóch panów wspaniałej postaci, ubranych z cudzoziemska, w kapelusze o szerokich koliskach, spod których jasne pukle peruk spływały im aż na ramiona, na koronkowe szerokie kołnierze. Jeden, bardzo otyły, nosił spiczastš płowš brodę i wšsy rozstrzępione na końcach i podniesione do góry; drugi, młodszy, ubrany całkiem czarno, mniej rycerskš miał postawę, ale może wyższy jeszcze urzšd, gdyż na szyi błyszczał mu złoty łańcuch zakończony jakimœ orderem. Obaj widocznie byli cudzoziemcami, spoglšdali bowiem ciekawie na zamek, na ludzi i na ubiory. - Co za diabły? - pytał Zagłoba. - Nie znam ich, nigdy nie widziałem! - odrzekł Wołodyjowski. Wtem karoca przejechała i poczęła okršżać dziedziniec, by zajechać przed główny korpus zamkowy, dragoni zaœ zatrzymali się przed bramš. Wołodyjowski poznał dowodzšcego nimi oficera. - Tokarzewicz! - zakrzyknšł - a bywaj no waszmoœć! - Czołem, moœci pułkowniku! - A jakich to szołdrów wieziecie? - To Szwedzi. - Szwedzi? - Tak jest, i znaczni ludzie. Ten gruby to hrabia Loewenhaupt, a ów cieńszy to Benedykt Shitte baron von Duderhoff. - Duderhoff?! - rzekł Zagłoba. - A czego oni tutaj chcš? - pytał pan Wołodyjowski. - Bóg ich wie! - odpowiedział oficer. - My ich od Birż eskortujem. Pewnie paktować z naszym księciem przyjechali, bo tam w Birżach słyszeliœmy, że ksišżę wielkie wojsko zbiera i że ma Inflanty najechać. - Ha, szelmy, tchórz was oblatuje! - wołał Zagłoba. - To Wielkopolskę najeżdżacie, króla rugujecie, a tu kłaniacie się Radziwiłłowi, by was w Inflanty nie połechtał. Poczekajcie! będziecie zmykać dowaszych Duderhoffów, aż wam pończochy opadnš! Zaraz my tu z wami podunderujemy.Niech żyje Radziwiłł! - Niech żyje! - powtórzyła stojšca przy bramie szlachta. - Defensor patriae! Obrońca nasz! Na Szweda, moœci panowie! Na Szweda! Uczyniło się koło. Coraz więcej szlachty zbierało się z dziedzińca, co widzšc Zagłoba skoczył na wystajšcy cokół bramyi poczšł wołać: - Moœci panowie, słuchajcie! Kto mnie nie zna, temu powiem, żem jest stary zbarażczyk, który Burłaja, największego hetmana po Chmielnickim, tš oto starš rękš usiekł; kto zaœ nie słyszał o Zagłobie, ten,widać, czasu pierwszej kozackiej wojny groch łuszczył, kury macał albo cielęta pasał, czego po tak zacnych kawalerach sięnie spodziewam. - Wielki to rycerz! - ozwały się liczne głosy. - Nie masz w Rzeczypospolitej większego!... Słuchajcie! - Słuchajcie moœci panowie! Starym koœciomchciało się wypoczynku; lepiej by mi było po piekarniach się wylegać, twaróg ze œmietanš jadać, po sadach chodzić i jabłka zbierać albo, ręce w tył założywszy, nad żniwakami stać lub dziewki po łopatkach poklepywać. Pewnie i nieprzyjaciel byłby mnie dla własnego dobra ostawił w spokoju, bo i Szwedzi, i Kozacy wiedzš, że mam rękę przyciężkš i dałby Bóg, aby mojeimię tak było znane waćpanom, jak hostibusjest znane. - A co to za kur tak górnie pieje? - spytał nagle jakiœ głos. - Nie przerywaj! bodaj cię zabito! - wołali inni. Lecz Zagłoba dosłyszał. - Wybaczcie, waćpanowie, temu kogutkowi! - zakrzyknšł - bo on jeszcze nie wie, z której strony ogon, a z której głowa. Szlachta wybuchnęła ogromnym œmiechem, a zmieszany preopinant cofał się prędzej poza tłum, aby ujœć szyderstw, które pokrytym a Ź 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żƒP c „[š1 …•c€†Š#?c‡č2q Vpoczęły się sypać na jego głowę. - Wracam do materii! - mówił Zagłoba. - Owóż, repeto, należałby mi się wypoczynek, ale że ojczyzna w paroksyzmie, że nieprzyjaciel depce naszš ziemię, przetom tu jest, moœci panowie, aby razem z wami oponować się hostibus wimię tej matki, która nas wszystkich wykarmiła. Kto przy niej dziœ nie stanie, kto jej na ratunek nie pobieży, ten nie syn, ale pasierb, ten niegodzien jej miłoœci. Ja stary, idę, niech się dzieje wola boża, a jeœli zginšć przyjdzie, tedy ostatnim tchem będę wołał: "Na Szweda! panowie bracia! na Szweda!..." Poprzysięgnijmy sobie, że nieprędzej popuœcimy szable z dłoni, aż ich z ojczyzny wyżeniem!... - My i bez przysišg na to gotowi! - zawołały liczne głosy. - Pójdziem, gdzie nas nasz hetman ksišżę poprowadzi; zajedziem, gdzie potrzeba. - Moœci panowie bracia!... Widzieliœcie, jako dwóch pludraków przyjechało w złocistej karecie. Wiedzš oni, że nie z Radziwiłłem to igrać. Będš za nim po komnatach chodzić i w łokcie go całować, by im dał pokój. Aleksišżę, moœci panowie, od którego z naradywracam, upewnił mnie imieniem całej Litwy, że nic z paktów, nic z pergaminów, jeno wojna i wojna! - Wojna! wojna! - powtórzyły jak echa głosy słuchaczy. - Lecz że i wódz - mówił dalej Zagłoba - tym œmielej sobie poczyna, im swoich żołnierzy pewniejszy, okażmy tedy, moœci panowie, nasze sentymenta. A nuże! PójdŸmy pod pańskie okna zakrzyknšć: "Hajże na Szweda!" Za mnš, moœci panowie!To rzekłszy zeskoczył z cokołu i ruszył naprzód, a tłum za nim, i tak przyszli pod same okna czynišc gwar coraz większy, który w końcu zlał się w jeden olbrzymi okrzyk: - Na Szweda! na Szweda! Po chwili wypadł z sieni pan Korf, wojewoda wendeński, zmieszany bardzo, zanim Ganchof, pułkownik rajtarów ksišżęcych, i obaj poczęli hamować szlachtę, uciszać, prosić, żeby się rozeszła. - Na Boga! - mówił pan Korf - tam na górzeaż szyby drżš, a waćpanowie ani wiecie, jakeœcie się nie w porę z waszymi okrzykami wybrali. Jakże to możecie posłom zniewagi czynić, przykład niekarnoœci dawać! Kto was do tego pobudził? - Ja! - odrzekł Zagłoba. - Powiedz wasza miłoœć księciu panu w imieniu nas wszystkich, że go prosimy, aby był twardy, bo do ostatniej kropli krwi gotowiœmy przy nim wytrwać. - Dziękuję waszmoœciom w imieniu pana hetmana, dziękuję waszmoœciom, ale już sięrozejdŸcie. Rozwagi, moœci panowie! Na żywy Bóg, rozwagi, bo ojczyznę do reszty pogršżycie! NiedŸwiedziš przysługę ojczyŸnie oddaje, kto dziœ posłów znieważa. - Co nam do posłów! Chcemy się bić, nie paktować! - Cieszy mnie animusz waszmoœciów! Przyjdzie na to pora niedługo, bogdajże i bardzo prędko. Wypocznijcie teraz przed wyprawš. Pora na gorzałkę i przekšskę! lesię bić o pustym brzuchu. - Prawda, jako żywo! - zawołał pan Zagłoba. - Prawda, w sedno utrafił. Skoro ksišżę zna nasze sentymenta, to nie mamy tu co robić! I tłum poczšł się rozpraszać, największy zaœ płynšł do oficyn, w których liczne stoły były już zastawione. Pan Zagłoba szedł na czele - pan Korf zaœ wraz z pułkownikiem Ganchofem udali się do księcia, który siedział na naradzie z posłami szwedzkimi, z księdzem biskupem Parczewskim, z księdzem Białozorem, z panem Adamem Komorowskim i z panem Aleksandrem Mierzejewskim, dworzaninem króla Jana Kazimierza, czasowo bawišcym w Kiejdanach. - Kto tam był sprawcš tej wrzawy? - pytałksišżę, z którego lwiej twarzy gniew jeszcze nie ustšpił. - To ów szlachcic œwieżo przybyły, sławnypan Zagłoba! - odpowiedział wojewoda wendeński. - Mężny to rycerz - odparł ksišżę - ale za wczeœnie mi się rzšdzić poczyna. To rzekłszy skinšł na pułkownika Ganchofai poczšł mu coœ szeptać do ucha. Pan Zagłoba tymczasem, rad z siebie, szedł do sal dolnych uroczystym krokiem, majšc przy sobie panów Skrzetuskich i panaWołodyjowskiego, do których mówił z cicha: - A co, amici? ledwiem się pokazał, jużem afekt w tej szlachcie ku ojczyŸnie rozbudził. Łatwiejże teraz księciu odprawićz niczym posłów, bo się na nasze suffragiapotrzebuje tylko powołać. Nie będzie to, jak myœlę, bez nagrody, choć najwięcej mi o honor chodzi. Czego żeœ tak stanšł, panieMichale, jak skamieniały i oczy utkwiłeœ w onš kolaskę przy bramie? - To ona! - rzekł ruszajšc wšsikiem pan Michał. - Na Boga żywego, ona sama! - Kto taki? - Billewiczówna... - Ta, która ci dała rekuzę? - Tak jest. Patrzcie waszmoœciowie, patrzcie! Nie zmarniećże tu człeku od żałoœci? - A poczekajcie no! - rzekł Zagłoba - trzeba się przyjrzyć. Kolaska tymczasem, zatoczywszy koło, zbliżyła się do rozmawiajšcych. Siedział w niej okazały szlachcic z siwiejšcym wšsem,a obok niego panna Aleksandra, piękna jak zawsze, spokojna i poważna. Pan Michał utkwił w niš wzrok rozżalony i skłonił się nisko kapeluszem, ale ona nie dostrzegła go w tłumie. Zagłoba zaœ rzekłspoglšdajšc na jej delikatne, szlachetne rysy: - Pańskie to jakieœ dziecko, panie Michale, iza misterna dla żołnierza. Przyznaję, że gładka, ale ja wolę takie, co to i zrazu nie poznasz: armata czy białogłowa? - Nie wiesz waszmoœć, kto to przyjechał? - spytał pan Michał stojšcego obok szlachcica. - Jakże nie wiem?! - odparł szlachcic - to pan Tomasz Billewicz, miecznik rosieński. Wszyscy go tu znajš, bo to dawny radziwiłłowski sługa i przyjaciel. Rozdział 13 Ksišżę nie pokazał się tego dnia szlachcie aż do wieczora, obiadował bowiem z posłami i kilku dygnitarzami, z którymi poprzednio naradę był składał. Przyszły jednak rozkazy do pułkowników, żeby nadworne pułki radziwiłłowskie, a zwłaszcza regimenty piechoty pod cudzoziemskimi oficerami, stały w pogotowiu. W powietrzu pachniało prochem.Zamek, lubo nieobronny, otoczony był wojskiem, jak gdyby pod jego murami mianobitwę stoczyć. Spodziewano się pochodu najpóŸniej na jutrzejszy ranek i były tego widome oznaki, niezliczona bowiem czeladŸ ksišżęca zajęta była, ładowaniem na wozy broni, kosztownych sprzętów i ksišżęcego skarbca. Harasimowicz opowiadał szlachcie,że wozy pójdš do Tykocina na Podlasie, bo niebezpiecznie by było, aby skarbiec zostawał w nieobronnym kiejdańskim zamku. Przygotowywano i rekwizyta wojenne, które miały iœć za wojskiem. Rozeszły się wieœci, że hetman polny Gosiewski dlatego został aresztowany, że nie chciał połšczyć swych choršgwi, stojšcych w Trokach, z radziwiłłowskimi, przeto na jawnš zgubę całš wyprawę wystawiał. Zresztš przygotowania do pochodu, ruch wojsk, turkot armat wytaczanych z zamkowego arsenału i ów rozgardiasz towarzyszšcy zawsze pierwszym chwilom wojennych wypraw odwrócił uwagę w innš stronę i kazał zapomnieć rycerstwu o aresztowaniu pana Gosiewskiego i kawalera Judyckiego.Obiadujšca w olbrzymich dolnychsalach oficyn szlachta o niczym nie rozprawiała, jeno o wojnie, o pożarze Wilna, które już dziesięć dni gorzało, corazsroższym palšc się pożarem, o wieœciach z Warszawy, o postępach Szwedów i o Szwedach samych, przeciw którym, jako przeciw wiarołomcom, napadajšcym sšsiada wbrew traktatowi, majšcemu jeszcze na szeœć lat siłę, burzyły się serca, umysły i wzrastała w duszach zawziętoœć. Wieœci o szybkich postępach, o kapitulacji Ujœcia, zalaniu Wielkopolski wrazze wszystkimi miastami, o grożšcym najœciu Mazowsz a i nieuniknionym wzięciu Warszawy nie tylko nie budziły trwogi, ale przeciwnie, podniecały odwagę i ochotę do boju. Działo się to dlatego, że jasne już były dla wszystkich przyczyny tego szwedzkiego powodzenia. Oto dotychczas niezetknęli się jeszcze ani razu z wojskiem aniz wodzem prawdziwym. Radziwiłł był pierwszym wojownikiem z rzemiosła, z którym mieli się zmierzyć, a który tymczasem wzbudzał absolutnš ufnoœć w swe zdolnoœci wojenne w zebranej szlachcie, zwłaszcza że i pułkownicy jego zaręczali, iż pobijš Szwedów w otwartym polu. - Nie może być inaczej! - mówił pan MichałStankiewicz, stary i doœwiadczony żołnierz.- Pamiętam wojny dawniejsze i wiem, że bronili się zawsze w zamkach, w warownych obozach, zza szańczyków; nigdy nie œmieli stawić się nam w otwartympolu, bo się jazdy okrutnie bali, a gdzie dufajšc w siłę wystšpili, tam słuszne otrzymali ćwiczenie. Nie wiktoria to dała wich ręce Wielkopolskę, ale zdrada i pospolitego ruszenia niedołęstwo. - Tak jest! - rzecze pan Zagłoba. - Mdły to naród, bo ziemia tam okrutnie nieurodzajna i chleba nie majš, bo jeno szyszki sosnowe mielš, z takiej to mški podpłomyki czynišc, które żywicš œmierdzš. Inni nad morzem chodzš i co tylko fala wyrzuci, to żrš, jeszcze się z sobš o owe specjały bijšc. Hołota tam okrutna, dlatego nie masz narodu na cudze łapczywszego, bo nawet Tatarzy końskiego mięsa ad libitum majš, a oni czasem po roku mięsa nie widujš i cišgle głodem przymierajš, chyba że połówryb zdarzy się obfity. Tu Zagłoba zwrócił się do pana Stankiewicza: - A waszmoœć to kiedy ze Szwedami się zapoznał? - Pod księciem Krzysztofem, ojcem teraŸniejszego pana hetmana. - A ja pod panem Koniecpolskim, ojcem dzisiejszego choršżego. Srodzeœmy kilkakroć Gustawa Adolfa w Prusach porazilii jeńców niemałoœmy nabrali; tamem ich nawylot przeznał i wszelkie ich sposoby. Nacudowali się nad nimi nasi chłopcy niemało, bo trzeba waszmoœciom wiedzieć, że Szwedzi, jako to naród ustawicznie w wodzie brodzšcy i z morza największe cišgnšcy intraty, nurkowie sš exquisitissimi.Toœmy się im popisywać kazali - i co waszmoœciowie na to powiecie: rzucisz szelmę w jednš przerębel, to on ci drugš wypłynie i jeszcze œledzia żywego w pysku trzyma... - Na Boga, co waszmoœć mówisz?! - Niech tu trupem padnę, jeœlim tego mało sto razy na własne oczy nie widział i innych dziwnych ich obyczajów. Pamiętam i to, że tak się na pruskim chlebie spaœli, iż potem wracać nie chcieli. Słusznie jegomoœć pan Stankiewicz mówi, że nietędzy z nich żołnierze. Piechotę majš jakš takš, ale jazdę, Boże się pożal, bo koniw ich ojczyŸnie nie masz i z młodu nie mogš do jazdy nawyknšć. - Podobnoć najpierw nie na nich pójdziemy -mówił pan Szczyt - jeno za Wilno pomœcić? - Tak jest. Sam to księciu radziłem, gdy siępytał, co w tej materii myœlę - odparł Zagłoba. - Ale skończywszy z jednymi, pójdziemy wnet na drugich. Muszš się tam posełkowie pocić. - Politycznie ich przyjmujš - rzekł pan Załęski - ale nic, chudzištka, nie wskórajš,a najlepszy dowód - rozkazy wojsku dane. - Miły Boże, miły Boże! - mówił pań Twarkowski, sędzia rosieński - jak to wrazz niebezpieczeństwy ochoty przybywa... Jużeœmy mało nie zdesperowali, z jednym nieprzyjacielem do czynienia majšc, a teraznam na obydwóch. - Nie może być inaczej - odparł Stankiewicz. - Nieraz to bywa, że się pozwolisz bić póty, póki ci cierpliwoœci nie zbraknie, a potem, ni stšd, ni zowšd, znajdzie się i wigor, i fantazja. Małoœmy toucierpieli, mało przenieœli?!... Spuszczaliœmysię na króla i pospolite ruszenie koronne, na własne siły nie liczšc, aż wreszcie mamy wóz i przewóz: trzeba albo obydwóchbić, albo zginšć z kretesem... - Bóg nam pomoże! Dosyć tego zwlekania! - Sztych nam do gardła przyłożyli! - Przyłóżmy im i my! Pokażemy koroniarczykom, jacy to tu żołnierze! Nie będzie u nas Ujœcia, jako Bóg w niebie!I w miarę kielichów rozgrzewały się czupryny irosły humory wojenne. Tak nad brzegiem przepaœci ostatni wysiłek częstokroć o ocaleniu stanowi. Zrozumiały to te tłumy żołnierzy i owa szlachta, którš tak niedawno jeszcze Jan Kazimierz do Grodna wzywał przez rozpaczliwe uniwersały na pospolite ruszenie. Teraz wszystkie serca, wszystkie umysły zwrócone były ku Radziwiłłowi; wszystkie usta powtarzały to groŸne imię, z którym do niedawna zawsze zwycięstwo szło w parze. Jakoż odniego tylko zależało zebrać rozproszone, poruszyć uœpione siły kraju i stanšć na czele potęgi dostatecznej do pomyœlnego rozstrzygnięcia obydwóch wojen.Po obiedziewzywano do księcia kolejno pułkowników: Mirskiego, który w pancernej hetmańskiej choršgwi porucznikował, a po nim Stankiewicza, Ganchofa, Charłampa, Wołodyjowskiego i Sołłohuba. Zdziwili się trochę starzy żołnierze, że ich pojedynczo,nie wspólnie, na naradę zapraszajš; a le miłe to było zdziwienie, każdy bowiem odchodził z jakšœ nagrodš, z jakimœ widocznym dowodem ksišżęcego faworu; w zamian zaœ żšdał tylko ksišżę wiernoœci i ufnoœci, które i tak wszyscy z duszy sercamu ofiarowali. Wypytywał się też pan hetman troskliwie, czy pan Kmicic nie wrócił, i kazał sobie dać znać, gdy wróci.Jakoż wrócił, ale dopiero póŸnym wieczorem, gdy już sale były oœwietlone i goœcie poczęli się zbierać. W cekhauzie, dokšd przyszedł się przebrać, zastał pana Wołodyjowskiego i poznajomił się z resztš kompanii. - Okrutniem rad, że waszmoœci widzę i sławnych przyjaciół - rzekł wstrzšsajšc rękš małego rycerza. - Jakobym brata zobaczył! Możesz w to waszmoœć wierzyć, bo ja symulować nie umiem. Prawda, żeœ mnie szpetnie przez łeb przejechał, aleœ mnie potem na nogi postawił, czego do œmierci nie zapomnę. Przy wszystkich to mówię, że gdyby nie waszmoœć, to bym się teraz za kratš kołatał. Bodaj się tacy ludzie na kamieniu rodzili. Kto inaczej myœli,ten kiep, i niech mnie diabeł porwie, jeœli mu uszów nie obetnę. - Daj waœć pokój. - W ogień za waćpanem pójdę, bodajem przepadł! WychodŸ, kto nie wierzy! Tu pan Andrzej poczšł toczyć wyzywajšcymwzrokiem po oficerach, ale nikt nie zaprzeczył, bo zresztš wszyscy lubili i szanowali pana Michała; jeno Zagłoba rzekł: - Siarczysty jakiœ żołnierz, daj go katu! Widzi mi się, że srodze polubię waćpana za ten afekt do pana Michała, bo mnie się dopiero spytać, ile on wart. - Więcej niż my wszyscy! - odrzekł Kmicic ze zwykłš sobie porywczoœciš. Po czym spojrzał na panów Skrzetuskich, na Zagłobę i dodał: - Przepraszam waszmoœciów, nie chcę nikomu ubliżyć, bo wiem, żeœcie cnotliwi ludzie i wielcy rycerze... Nie gniewajcie się,bo ja bym z serca chciał na przyjaŸń waćpaństwa zasłużyć. - Nic nie szkodzi - rzekł Jan Skrzetuski - co w sercu, to w gębie. - Daj no waćpan pyska! - rzekł pan Zagłoba. - Nie mnie dwa razy takš rzecz powtarzać!I padli sobie w objęcia. Po czym pan Kmicic zakrzyknšł: - Musimy dziœ podpić, nie może być inaczej!- Nie mnie dwa razy takš rzecz powtarzać!- rzekł jak echo Zagłoba. - Wymkniemy się wczeœniej do cekhauzu, a o napitkach pomyœlę. Pan Michał poczšł ruszać mocno wšsikami. "Nie będziesz ty się miał ochoty wymykać -pomyœlał sobie w duchu, spoglšdajšc na Kmicica - jeno zobaczysz, kto tam na pokojach dzisiaj będzie..." I już usta otwierał, aby powiedzieć Kmicicowi, że pan miecznik rosieński z Oleńkš przyjechali do Kiejdan, ale zrobiło mu się jakoœ mdło na sercu, więc zwrócił rozmowę. - A waœcina choršgiew gdzie jest? - pytał. - Tu. Gotowiuœka! Był u mnie Harasimowicz iprzyniósł mi rozkaz od księcia, by o północku ludzie byli na koniach. Pytałem go,czy to mamy wszyscy ruszać, powiedział: nie!... Nie rozumiem, co to znaczy. Z innych oficerów jedni majš ten sam rozkaz, inni nie majš. Ale piechota cudzoziemska wszystka otrzymała. - Może częœć wojsk dziœ pójdzie na noc, częœć jutro - rzekł Jan Skrzetuski. - W każdym razie ja tu z waszmoœciami podpiję, a choršgiew niech sobie rusza... Potem w godzinę jš dogonię. W tej chwili wpadł Harasimowicz. - Jaœnie wielmożny choršży orszański! - wołał kłaniajšc się we drzwiach. - A co? czy się pali? jestem! - rzekł Kmicic.- Do księcia pana! do księcia pana! - Zaraz, jeno szaty zawdzieję. Chłopię! kontusz i pas, bo zetnę! Pachołek w mig podał resztę ubioru i w kilka minut póŸniej pan Kmicic, strojny jak na wesele, ruszył do księcia. Łuna od niegobiła, tak wydał się urodziwy. Żupan miał z lamy srebrnej, dzierzgany w rzuty gwieŸdziste, od których szedł blask na całš postać, a zapięty wielkim szafirem pod szyjš. Na to kontusz z błękitnego aksamitu, pas biały, ceny niezmiernej, tak subtelny, że przez pierœcień można go byłoprzewlec. Srebrzysta szabla usiana szafirami zwieszała się u pasa na jedwabnych rapciach, za pas zaœ zatknšł i buzdygan rotmistrzowski, majšcy powagę osoby oznaczać. Dziwnie zdobił ten strój młodego rycerza i piękniejszego męża trudno by było w całym tym niezmiernym ć szyderstw, które pokrytym a Ź 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żˆP• c‰ĺ Ô cŠšĹc‹~*ŠcŒ9M)U?)tłumie zebranym w Kiejdanach znaleŸć. Pan Michał westchnšł patrzšc na niego i gdy Kmicic zniknšł za drzwiami cekhauzu, rzekł do pana Zagłoby: - Z takim przy białogłowie ani rady! - Ujmij mi jeno trzydzieœci lat! - rzekł Zagłoba. Ksišżę już był także ubrany, gdy wszedł Kmicic, i właœnie szatny w towarzystwie dwóch Murzynów wyszedł był z komnaty. Zostali sam na sam. - Daj ci Boże zdrowie, żeœ pospieszył! - rzekł ksišżę. - Do usług waszej ksišżęcej moœci. - A choršgiew? - Wedle rozkazu. - Pewni też to ludzie? - W ogień, do piekła pójdš! - To dobrze! Takich ludzi mi potrzeba... i takich jak ty na wszystko gotowych... Cišgleto powtarzam, że na nikogo więcej niż na ciebie nie liczę. - Wasza ksišżęca moœć! nie mogš się moje zasługi równać z zasługami starych żołnierzy, ale jeœli mamy na nieprzyjaciół ojczyzny ruszyć, tedy Bóg widzi, nie pozostanę w tyle. - Nie ujmuję ja starym zasług - rzekł ksišżę - chociaż... mogš przyjœć takie pericula, tak ciężkie terminy, że i najwierniejsi się zachwiejš. - Niech ten zginie marnie, kto od osoby waszej ksišżęcej moœci w niebezpieczeństwie odstšpi! Ksišżę spojrzałbystro w twarz Kmicica. - A ty... nie odstšpisz? Młody rycerz zapłonšł. - Wasza ksišżęca moœć!... - Co chcesz mówić? - Wyspowiadałem się waszej ksišżęcej moœci ze wszystkich grzechów moich, i taka ich kupa, że jeno ojcowskiemu sercu waszej ksišżęcej moœci zawdzięczam przebaczenie... Ale w tych wszystkich grzechach jednego nie masz: niewdzięcznoœci. - Ani wiarołomstwa... Wyspowiadałeœ się przede mnš jak przed ojcem, a jam ci nie tylko jak ojciec przebaczył, alem cię pokochał jak syna... którego Bóg mi nie dał i dlatego ciężko mi nieraz na œwiecie. BšdŸże mi przyjacielem! To rzekłszy ksišżę wycišgnšł rękę, a młody rycerz uchwycił jš i bez wahania doust przycisnšł. Milczeli obaj przez długš chwilę; nagle ksišżę utkwił oczy w oczach Kmicica i rzekł: - Billewiczówna tu jest! Kmicic pobladł i poczšł jškać coœ niezrozumiale. - Umyœlniem po niš posłał, żeby się ta niezgoda między wami skończyła.Zobaczyszjš zaraz, bo jej żałoba po dziadzie już wyszła. Dziœ także, choć Bóg widzi, że głowa pękała mi od roboty, mówiłem z panem miecznikiern rosieńskim. Kmicic porwał się za głowę. - Czym ja się waszej ksišżęcej moœci odpłacę? Czym ja odpłacę?... - Powiedziałem wyraŸnie panu miecznikowi,że taka moja wola, abyœcie się najprędzej pobrali, i nie będzie ci przeciwny. Przykazałem mu też, aby dziewkę z wolna do tego przygotował. Mamy czas. Od ciebie wszystko zależy, a ja szczęœliwy będę, jeœli cię nagroda z ršk moich dojdzie i daj Boże doczekać, wiele innych, boœ ty powinien pójœć wysoko. Grzeszyłeœ, boœ młody, aleœ już sławę na polu zdobył niepoœledniš... i wszyscy młodzi gotowi wszędy iœć za tobš. Dla Boga, powinieneœ pójœć wysoko! Nie dla takiego to rodu, jak twój, urzędy powiatowe... Zali wiesz, żeœ tyKiszków krewny, a z Kiszczanki ja się rodzę... Trzeba ci jeno statku, na co ożeneknajlepsza rzecz. Bierzże onš dziewczynę, kiedy ci do serca przypadła, i pamiętaj, ktoci jš daje. - Wasza ksišżęca moœć, ja chyba oszaleję!...Życie, krew moja do waszej ksišżęcej moœci należš!... Co mam czynić, aby się wywdzięczyć? co? Mów wasza ksišżęca moœć! rozkazuj! - Dobrem za dobro mi odpłać... Miej wiarę we mnie, miej ufnoœć, że co uczynię, to dladobra publicznego uczynię. Nie odstępuj mnie, gdy będziesz widział zdradę i odstępstwo innych, gdy się złoœć wzmoże, gdy mnie samego... Tu ksišżę urwał nagle. - Przysięgam! - rzekł z zapałem Kmicic - i parol kawalerskidaję do ostatniego tchnienia stać przy osobie waszej ksišżęcej moœci, mego wodza, ojca i dobrodzieja! To rzekłszy Kmicic spojrzał oczyma pełnymi ognia na księcia i aż strwożył się zmianš, jaka nagle zaszła w jego twarzy. Twarz ta była czerwona, żyły na niej nabrały, krople potu gęsto osiadły na wyniosłym czole, a oczy rzucały blask niezwykły. - Co waszej ksišżęcej moœci jest? - pytał niespokojnie rycerz. - Nic, nic!... Radziwiłł wstał, ruszył spiesznym krokiemdo klęcznika i zerwawszy z niego krucyfikspoczšł mówić gwałtownym, przytłumionymgłosem: - Na ten krzyż przysięgnij, że mnie nie opuœcisz do œmierci!... Mimo całej gotowoœci i zapału Kmicic spoglšdał przez chwilę na niego ze zdumieniem. - Na tę mękę Chrystusa... przysięgnij!... - nalegał hetman. - Na tę mękę Chrystusa... przysięgam! - rzekł Kmicic kładšc palce na krucyfiksie. - Amen! - dodał uroczystym głosem ksišżę. Echo wysokiej komnaty powtórzyło gdzieœ pod sklepieniem: "Amen" i nastała długa cisza. Słychać było tylko oddech potężnej radziwiłłowskiej piersi. Kmicic nie odrywałod hetmana zdumionych oczu. - Teraz jużeœ mój... - rzekł wreszcie ksišżę. - Zawszem do waszej ksišżęcej moœci należał - odparł skwapliwie młody rycerz -ale racz mi wasza ksišżęca moœć powiedzieć, racz mnie objaœnić, co się dzieje? Dlaczego wasza ksišżęca moœć wštpiłeœ o tym? Czyli grozi co dostojnej osobie? Aza zdrada jaka, jakowe machinacje zostały odkryte? - Zbliża się czas próby - rzekł ponuro ksišżę - a co do nieprzyjaciół nie wieszli to, że pan Gosiewski, pan Judycki i pan wojewoda witebski radzi by mnie na dno przepaœci pogršżyć? Tak jest! Wzmaga się nieprzyjaciel domu mego, szerzy się zdradai grożš klęski publiczne. Dlatego mówię: zbliża się czas próby... Kmicic zamilkł, ale ostatnie słowa księcia nie rozproszyły ciemnoœci, jakie obsiadły jego umysł, i próżno pytał sam siebie, co może grozić w tej chwili potężnemu Radziwiłłowi? Wszakże stał na czele większych sił niż kiedykolwiek. W samych Kiejdanach i w okolicy stało tyle wojska, żegdyby był ksišżę miał podobnš potęgę, zanim pod Szkłów ruszył, los całej wojny wypadłby niezawodnie inaczej. Gosiewski i Judycki byli mu wprawdzie niechętni, ale obydwóch miał w ręku i pod wartš, a co do wojewody witebskiego, zbytto był cnotliwy człowiek, zbyt dobry obywatel, aby w przeddzień nowej wyprawy przeciw nieprzyjaciołom można się było obawiać z jego strony jakichkolwiek przeszkód i machinacji. - Bóg widzi, nic nie rozumiem! - zakrzyknšłKmicic nie umiejšcy w ogóle utrzymać swoich myœli. - Dziœ jeszcze zrozumiesz wszystko - odparł spokojnie Radziwiłł. - A teraz pójdŸmy do sali. I wzišwszy pod rękę młodego pułkownika skierował się z nim ku drzwiom. Przeszli kilka komnat. Z daleka, z olbrzymiej sali, dochodziły dŸwięki kapeli, której przewodził Francuz sprowadzony umyœlnie przez księcia Bogusława. Grano też menueta, którego wówczas na dworze francuskim tańcowywano. Łagodne tony mieszały się z gwarem licznych głosów ludzkich. Ksišżę Radziwiłł zatrzymał się i słuchał. - Daj Boże - rzekł po chwili - aby ci wszyscy goœcie, których pod dach przyjmuję, nie przeszli jutro do moich nieprzyjaciół. - Moœci ksišżę - odparł Kmicic - mam nadzieję, że nie masz między nimi szwedzkich stronników... Radziwiłł drgnšł i wstrzymał się nagle. - Co ty chcesz powiedzieć? - Nic, moœci ksišżę, jeno, że tam zacni żołnierze się weselš. - ChodŸmy... Czas pokaże i Bóg osšdzi, kto zacny... ChodŸmy! Przy samych drzwiach stało dwunastu paziów, cudnych chłopišt przybranych w pióra i aksamity. Ujrzawszy hetmana sformowali się w dwa szeregi, ksišżę zaœ zbliżywszy się pytał: - Jej ksišżęca moœć weszła już na salę? - Tak jest, moœci ksišżę! - odpowiedzieli chłopcy. - A ichmoœciowie posłowie? - Sš także. - Otwieraj! Obie połowy drzwi rozwarły się w mgnieniuoka, potok œwiatła lunšł przez nie i oœwiecił olbrzymiš postać hetmana, który majšc za sobš pana Kmicica i paziów wszedł na podniesienie, na którym krzesła dla przedniejszych goœci były zastawione. Wnet ruch uczynił się w sali, wszystkie oczy zwróciły się na księcia, potem jeden okrzyk wyrwał się z setek piersi rycerskich: - Niech żyje Radziwiłł! Niech żyje! Niech nam hetmani! Niech żyje! Ksišżę kłaniał się głowš i rękš, następnie jšł witać goœci zebranych na estradzie, którzy podnieœli się w chwili, gdy wchodził.Byli tam między znakomitszymi, oprócz samej księżnej, dwaj posłowie szwedzcy, poseł moskiewski, pan wojewoda wendeński, ksišdz biskup Parczewski, ksišdz Białozor, pan Komorowski, pan Mierzejewski, pan Hlebowicz, starosta żmudzki, szwagier hetmański, jeden młody Pac, oberszt Ganchof, pułkownik Mirski, Weissenhoff, poseł księcia kurlandzkiego, ikilka pań z otoczenia księżnej. Pan Hetman, jako przystało na goœcinnego gospodarza, poczšł powitania od posłów, z którymi kilkanaœcie słów uprzejmych zamienił, po czym witał innych, a skończywszy zasiadł na krzeœle z gronostajowym baldachimem i spoglšdał na salę, w której jeszcze brzmiały okrzyki: - Niech żyje!... Niech nam hetmani!... Niech żyje!... Kmicic, ukryty za baldachimem, patrzył również na tłumy. Wzrok jego przeskakiwał z twarzy na twarz, szukajšc wœród nich ukochanych rysów tej, która w tej chwili zajmowała całš duszę i serce rycerza. Serce biło mu jak młotem... "Ona tu jest! Za chwilę jš ujrzę, przemówiędo niej!..." - powtarzał sobie w myœli... I szukał, szukał coraz chciwiej, coraz niespokojniej. Ot, tam! ponad piórami wachlarza widać jakieœ brwi czarne, białe czoło i jasne włosy. To ona! Kmicic dech wstrzymuje, jakby w obawie, żeby nie spłoszyć zjawiska, ale tymczasemporuszajš się pióra, twarz się odsłania - nie! to nie Oleńka, to nie ta miła i najmilejsza. Wzrok leci dalej, obejmuje wdzięczne postacie, œlizga się po piórach, atłasach, rozkwitłych jak kwiaty twarzach, i łudzi się co chwila. Nie ona i nie ona! Aż wreszcie, hen! w głębi, wedle framugi okna, zamajaczyło coœ białego i rycerzowi pociemniało w oczach - to Oleńka, to ta miła i najmilejsza...Kapela poczyna grać na nowo, tłumy przechodzš, kręcš się damy, migocš strojni kawalerowie, a on, jak œlepy i głuchy, nic nie widzi, tylko jš, i patrzy tak chciwie, jakby jš pierwszy raz widział. Niby to ta sama Oleńka z Wodoktów, a inna. W tej ogromnej sali i w tym tłumie wydaje się jakaœ mniejsza i twarzyczkę ma drobniejszš, rzekłbyœ: dziecinnš. Ot! wzišłbyœ całš na ręce i przytulił! A przecieznowu ta sama, choć inna: też same to rysy, te słodkie usta, takież rzęsy, cień rzucajšce na policzki, i to czoło jasne, spokojne, kochane... Tu wspomnie nia jak błyskawice poczynajš się przesuwać przez głowę pana Andrzeja: owa czeladna w Wodoktach, gdzie jš ujrzał po raz pierwszy, i te ciche komnatki, w których przesiadywali razem. Co za słodycz, choćbytylko wspominać!... A ta sanna do Mitrunów,podczas której on jš całował!... Potem już ludzie poczęli ich rozdzielać i burzyć jš przeciw niemu. "A! żeby to pioruny zatrzasły! - zakrzyknšłw duszy pan Kmicic. - Co ja miałem i com ja utracił! Jaka ona była bliska, a jaka teraz daleka!" Siedzi oto z dala, jak obca, ani wie, że on tu jest. I gniew, ale zarazem żal niezmierny pochwycił pana Andrzeja, żal, dla którego innych słów nie znalazł, jeno wykrzyk w duszy, który przez usta nie przeszedł: "Ej, ty! Oleńka! ej, ty!..."Nieraz pan Andrzejwœciekał się na siebie za swoje dawne postępki, że miewał ochotę kazać się ludziom własnym rozcišgnšć i sto bizunów wyliczyć, ale nigdy nie wpadł w taki gniew jak teraz, gdy jš znów ujrzał po długim niewidzeniu, cudniejszš jeszcze niż zwykle,cudniejszš nawet, niż sobie wyobrażał. W tej chwili chciałby się pastwić nad sobš, ale że był między ludŸmi, w dostojnym towarzystwie, więc tylko zęby zaciskał i jakoby chcšc sobie umyœlnie jeszcze większy ból zadać, powtarzał w duchu:"Dobrze ci tak, kpie! Dobrze ci!" Tymczasem dŸwięki kapeli umilkły znowu i zamiast nich usłyszał pan Andrzej głos hetmana: - ChodŸ za mnš! Kmicic zbudził się jakby ze snu. Ksišżę zeszedł ze wzniesienia i wmieszał się między goœci. Na twarzy miał uœmiech łagodny i dobrotliwy, który zdawał się jeszcze podnosić majestat jego postaci. Byłto ten sam wspaniały pan, który czasu swego przyjmujšc królowę Marię Ludwikę w Nieporęcie dziwił, zdumiewał i gasił dworaków francuskich nie tylko przepychem, ale i dwornoœciš swych obyczajów; ten sam, o którym z takim uwielbieniem pisał Jan Laboureur w relacji ze swej podróży. Teraz więc zatrzymywał się co chwila przy poważniejszych matronach, przy zacniejszej szlachcie i pułkownikach, majšc dla każdego z goœci jakieœ łaskawe słowo, dziwišc obecnych swš pamięciš i jednajšc w mgnieniu oka wszystkie serca. Oczy obecnych biegały za nim, gdzie się tylko poruszył, on zaœ z wolna zbliżył się do pana miecznika rosieńskiego Billewicza i rzekł: - Dziękuję ci, stary przyjacielu, żeœ przybył, chociaż miałbym się prawo i gniewać. Nie o sto mil Billewicze od Kiejdan,a z ciebie rara avispod moim dachem. - Wasza ksišżęca moœć - odpowiedział pan miecznik kłaniajšc się nisko - krzywdę ojczyŸnie czyni, kto waszej ksišżęcej moœciczas zabiera. - A ja już myœlałem się zemœcić i najechać cię w Billewiczach, a przecie myœlę, że przyjšłbyœ wdzięcznie starego kompana obozowego? Słyszšc to pan miecznik aż zarumienił się ze szczęœcia, a ksišżę mówił dalej: - Jeno czasu, czasu zawsze nie staje!... Ale jak krewniaczkę, wnuczkę nieboszczyka pana Herakliusza, będziesz za mšż wydawał, to już na weselisko koniecznie zjadę, bom wam to obydwom powinien. - Dajże Boże dziewce jak najprędzej! - zawołał pan miecznik. - Tymczasem przedstawiam ci pana Kmicica,choršżego orszańskiego, z tych Kmiciców, co to Kiszkom, a przez Kiszków i Radziwiłłom krewni. Musiałeœ to nazwisko od Herakliusza słyszeć, bo on Kmiciców jakbraci kochał... - Czołem, czołem! - powtórzył pan miecznik, któremu zaimponowała nieco wielkoœć rodu młodego kawalera głoszona przez samego Radziwiłła. - Witam pana miecznika dobrodzieja i służbie się jego polecam - rzekł œmiało i nie bez pewnej dumy pan Andrzej. - Pan pułkownik Herakliusz był mi ojcem i dobrodziejem, a choć się póŸniej popsowałajego robota, to jednak nie przestałem miłować wszystkich Billewiczów, jakoby własna moja krew w nich płynęła. - Szczególnie - rzekł ksišżę kładšc poufalerękę na ramieniu młodzieńca - nie przestałmiłować jednej Billewiczówny, z czym mi się dawno zwierzył. - I każdemu do oczu to powtórzę! - rzekł zapalczywie Kmicic. - Powoli, powoli! - odpowiedział ksišżę. - To, widzisz, moœci mieczniku, z siarki i ognia jest kawaler, przez co i nabroił trochę; ale że młody i pod mojš szczególniejszš jest protekcjš, przeto tuszę, że jak we dwóch zaczniem błagać, tak i otrzymamy zdjęcie kondemnaty przed onym wdzięcznym trybunałem. - Wasza ksišżęca moœć uczyni, co zechce! -odrzekł pan miecznik. - Nieszczęsna dziewka musi zakrzyknšć jakona kapłanka pogańska Aleksandrowi: "Któżci się oprze!" - A my jako ów Macedończyk,poprzestaniem na tej wróżbie - mówił œmiejšc się ksišżę. - Ale doœć tego! ProwadŸże nas teraz do swej krewniaczki, bo i ja rad jš obaczę. Niechże się naprawi ta robota pana Herakliusza, która się popsowała. - Służę waszej ksišżęcej moœci!... Tam oto dziewczyna siedzi pod opiekš pani Wojniłłowiczowej, naszej krewnej. Jeno błagam o przebaczenie, jeœli się skonfunduje, bom też jeszcze nie miał czasu jej ostrzec.Przewidywania pana miecznika były słuszne. Na szczęœcie Oleńka nie w tej dopiero chwili ujrzała pana Andrzeja przy boku hetmańskim, więc mogła nieco przyjœć do siebie, ale na razie o mało nie opuœciła jej przytomnoœć. Pobladła jak płótno, nogi zadrżały pod niš ipatrzyła tak na młodego rycerza, jakby patrzyła na ducha zjawiajšcego się z tamtego œwiata. I długo oczom nie chciała wierzyć. Toż ona sobie wyobrażała, że ów nieszczęœnik albo tuła się gdzieœ po lasach,bez dachu nad głowš, opuszczony od wszystkich, œcigany jak dziki zwierz przez sprawiedliwoœć; albo zamknięty w wieży, spoglšda rozpaczliwym wzrokiem przez żelaznš kratę na wesoły œwiat boży. Bóg jeden wiedział, jak straszny nieraz żal gryzł jej serce i oczy za tym straceńcem; Bóg jeden mógł policzyć łzy, które w samotnoœci nad jego losem, tak okrutnym, choć tak zasłużonym, wylała - a tymczasem on znalazł się w Kiejdanach, wolny, przy boku hetmańskim, dumny i strojny w lamy i aksamity, z pułkownikowskim buzdyganem za pasem, zewzniesionym czołem, z rozkazujšcš hardš twarzš junackš i sam hetman wielki, sam 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żŽPkcťëcŚZc‘-{c’{;ďRadziwiłł, kładł mu rękę poufale na ramieniu. Dziwne a sprzeczne uczucia splotły się naraz w sercu dziewczyny; więcjakaœ wielka ulga, jakby jej kto brzemię zdjšł z ramion; więc jakiœ żal, że tyle litoœci i zmartwienia poszło na próżno; więc i ten zawód, jakiego doznaje każda uczciwa dusza na widok bezkarnoœci zupełnej za ciężkie grzechy i występki; więc i radoœć, i poczucie własnej niemocy, i graniczšcy z przestrachem podziw dla tego junaka, który potrafił z takiej toni wypłynšć. Tymczasem ksišżę, miecznik i Kmicic skończyli rozmowę i poczęli się zbliżać. Dziewczyna nakryła oczy powiekami i podniosła tak ramiona jak ptak skrzydła, kiedy chce głowę między nimi ukryć. Była zupełnie pewna, że idš ku niej. Nie patrzšcwidziała ich, czuła, że sš bliżej i bliżej, żejuż nadchodzš, że zatrzymali się. Tak była tego pewnš, że nie podnoszšc powiek wstała nagle i złożyła głęboki ukłon księciu.On zaœ istotnie stał już przed niš i przemówił: - Na mękę Pańskš!... Teraz się młodemu niedziwię, bo cudnie to kwiecie rozkwitło... Witam cię, moja panienko, witam z całego serca i duszy kochanš wnuczkę mojego Billewicza. Poznajeszże mnie? - Poznaję, wasza ksišżęca moœć! - odrzekła dziewczyna. - A ja bym cię nie poznał, bom cię jeszcze młódkš nierozkwitłš ostatni raz widział, nie w tej ozdobie, w jakiej teraz chodzisz...Podnieœ no jeno one firanki z oczu... Dla Boga! szczęœliwy nurek, który takš perłę wyłowi; nieszczęsny, który jš miał i stracił... Owóż stoi tu przed tobš taki desperat w osobie tego kawalera. Poznajeszże i jego? - Poznaję - szepnęła Oleńka nie podnoszšc oczu. - Wielki to grzesznik i do spowiedzi ci go przyprowadzam... Zadaj mu pokutę, jakš chcesz, ale rozgrzeszenia nie odmawiaj, żeby go desperacja do cięższych jeszcze grzechów nie przywiodła. Tu ksišżę zwrócił się do pana miecznika i do pani Wojniłłowiczowej: - Zostawmy młodych, moœciwi państwo, bo nie wypada przy spowiedzi asystować, a mnie i moja wiara tego zakazuje. Po chwili pan Andrzej i Oleńka zostali sami. Serce jej tłukło się w piersi jak w gołębiu, nad którym jastrzšb zawisnšł, a i on był wzruszony. Opuœciła go zwykła œmiałoœć, porywczoœć i pewnoœć siebie. Przez długi czas milczeli oboje.Nareszcie on pierwszy ozwał się niskim, przytłumionym głosem: - Nie spodziewałaœ się mnie widzieć, Oleńka? - Nie - szepnęła dziewczyna. - Na Boga! Gdyby tu Tatar stanšł koło ciebie, mniej byœ była trwożna. Nie bójże się! Patrz, ilu tu ludzi. Żadna krzywda nie spotka cię ode mnie. A choćbyœmy sami byli,nie miałabyœ się czego bać, bom sobie zaprzysišgł szanować cię. Miejże ufnoœć we mnie! Na chwilę podniosła oczy i spojrzała na niego. - Skšd mam mieć ufnoœć? - Prawda, grzeszyłem, ale to już minęło i nie powtórzy się więcej... Gdym po owym pojedynku z Wołodyjowskim na łożu leżał bliski œmierci, wtedym sobie powiedział: niebędziesz jej brał przemocš, szablš, ogniem, jeno zacnymi uczynkami na niš zasłużysz i przebaczenie wyjednasz!... Toż iw niej serce nie z kamienia, i zawziętoœć jej przeminie; ujrzy poprawę, to wybaczy!... Więcem sobie zaprzysišgł poprawę i dotrzymam... Zaraz mnie też Bóg pobłogosławił, bo przyjechał Wołodyjowski i przywiózł mi list zapowiedni. Mógł go nie dać, a dał; zacny człowiek! Przez to już i do sšdów nie potrzebowałem stawać, bom pod hetmańskš inkwizycję przeszedł. Wyspowiadałem się księciu ze wszystkich grzechów jako ojcu; on zaœ nie tylko przebaczył, ale obiecał wszystko załagodzić i bronić mnie od nieżyczliwoœci ludzkiej. Niech mu Bóg błogosławi... Nie będę banitem, Oleńka, z ludŸmi się pojednam, sławę odzyszczę, ojczyŸnie się zasłużę, krzywdy naprawię... Oleńka! A ty co na to?!... Nie rzeknieszże mi dobrego słowa? I poczšł patrzeć na niš pilnie, i ręce składać, jakby się do niej modlił: - Mogęż ja wierzyć? - odrzekła dziewczyna. - Możesz, jak mi Bóg miły, powinnaœ! - odparł Kmicic. - Patrzaj, że w to uwierzyli i ksiażę hetman, i pan Wołodyjowski. Toć wszystkie postępki moje im znane, a uwierzyli... Widzisz!... Czemu byœ to ty jednamiała mi nie ufać? - Bom łzy ludzkie widziała z powodu waćpana wylewane... Bom groby widziała, jeszcze trawš nie porosłe... - To i porosnš, a one łzy sam obetrę. - Naprzód to waćpan uczyń. - Daj mi jeno nadzieję, że jak uczynię, to i ciebie odzyszczę... Dobrze ci mówić: "Naprzód to uczyń..." A nuż ja uczynię, a ty za innego przez ten czas pójdziesz? Bożeratuj! Boże uchowaj od takiej rzeczy, bo chybabym oszalał. Na imię boskie błagam cię, Oleńka, dajże mi pewnoœć, że cię nie utracę, zanim z tamtš waszš szlachtš do zgody przyjdę. Pamiętasz? samaœ mi to napisała, a ja on list chowam i jak mi bardzo na duszy ciężko, to go sobie odczytuję. Niczego więcej nie chcę, tylko mi jeszcze powtórz, że czekać będziesz, żeza innego nie pójdziesz!... - Waćpan wiesz, że mi wedle testamentu uczynić tego nie wolno. Jeno do klasztoru mogę się schronić. - O, to byœ mnie uczęstowała! Przez Bóg żywy, daj sobie pokój z klasztorem, bo mnie mrowie na samš myœl przechodzi. Dajże pokój, Oleńka, a nie, to ci tu przy wszystkich do nóg padnę i będę błagał, abyœ tego nie czyniła. Pana Wołodyjowskiego odmówiłaœ, wiem, bo sammi o tym powiadał. On to mnie zachęcał, abym cię dobrymi uczynkami zdobył... Ale naco by się to zdało, gdybyœ miała do zakonuwstępować? powiesz mi, że cnotę dla cnotytrzeba praktykować... a ja ci odpowiem, że miłuję cię jak desperat i nie chcę o niczym więcej wiedzieć. Kiedyœ wyjechała z Wodoktów, ledwiem z łoża powstał, jużem cię szukać zaczšł. Stawiałem choršgiew nanogi, każdš chwilę miałem zajętš, nie miałem czasu strawy zjeœć, nocy przespać, a przeciem szukania nie zaniechał. Tak już przyszło na mnie, że mi bez ciebie ani życia, ani spokoju! Tak się już uczepiło! Nic, tylko wzdychaniami żyłem. Dowiedziałem się wreszcie, żeœ u pana miecznika w Billewiczach. To, powiadam ci, pasowałem się z myœlami jakoby z niedŸwiedziem: jechać, nie jechać?... Alem nie œmiał jechać, żeby mnie żółciš nie napojono. Powiedziałem sobie wreszcie: nie uczyniłem jeszcze nic dobrego... nie pojadę... Aż ksišżę, ojciec mójkochany, ulitował się nade mnš i posłał prosić was do Kiejdan, abym choć oczy swoim kochaniem mógł napełnić... ile że na wojnę ruszamy. Nie żšdam, abyœ jutro zaraz za mnie szła... Ale bogdaj słowo dobre od ciebie usłyszę, bogdaj się zapewnię, będzie mi lżej... Mojaż ty duszo jedyna... Nie chcę zginšć, ale w bitwie każdemu się to może przytrafić, bo przecienie będę się za innych chował... więc mi powinnaœ odpuœcić, jako się umierajšcemu odpuszcza. - Niech waćpana Bóg ochrania i wyprowadzi- odparła dziewczyna miękkim głosem, po którym zaraz poznał pan Andrzej, że słowa jego wywarły skutek. - Moje ty złoto szczere! Dziękujęć i za to. A nie pójdziesz do klasztoru? - Jeszcze nie pójdę. - Bodajże ci Bóg błogosławił! I jak na wiosnę œniegi tajš, tak między nimipoczęła topnieć nieufnoœć i czuli się bliżsi siebie niż przed chwilš. Serca mieli lżejsze,w oczach im pojaœniało. A przecież ona nic nie obiecała i on miał ten rozum, że niczego na razie nie żšdał. Ale czuła to sama, że jej nie wolno, że nie godzi się zamykać mu drogi do poprawy, o której mówił tak szczerze. 0 jego szczeroœci nie wštpiła już ani na chwilę, bo to nie był człowiek, który by coœ udawać umiał. Leczgłówny powód, dla którego nie odtršciła gona nowo, dla którego zostawiła mu nadzieję, był ten, że w głębi serca kochała jeszcze tego junaka. Miłoœć tę przywaliła góra goryczy, rozczarowania i boleœci, ale miłoœć żyła, gotowa zawsze wierzyć i przebaczać bez końca. "On lepszy od swoich uczynków - myœlała dziewczyna - i nie ma już tych, którzy go do występków popychali; mógłby się chyba z desperacji czego znowu dopuœcić, niechżenie desperuje nigdy". I poczciwe serce uradowało się własnym przebaczeniem. Na jagody Oleńki wystšpiły rumieńce tak œwieże jak róża pod rannš rosš; oczy miały blask słodki a żywy, i rzekłbyœ: jasnoœć biła od nich na salę. Przechodzili ludzie i dziwili się cudnej parze, bo też takich dwojga paništek trudnobyło ze œwiecš znaleŸć w całej tej sali, w której przecież zebrany był kwiat szlachty i szlachcianek. Oboje przy tym, jak gdyby się umówili, jednako byli ubrani, gdyż i ona miała suknięze srebrnej lamy, spiętš szafirem, i błękitny z aksamitu weneckiego kontusik. "Chyba brat i siostra!" - mówili ci, którzy ich nie znali, ale inni zaraz na to czynili uwagę: "Nie może być, bo mu się oczy nadto do niej jarzš". Tymczasem w sali marszałek dał znać, że czas do stołu siadać, i zaraz uczynił się ruch niezwyczajny. Hrabia Loewenhaupt, cały w koronkach, szedł naprzód pod rękę z księżnš, której powłokę płaszcza niosło dwóch paziów przeœlicznych; za nim baron Shitte prowadził paniš Hlebowiczowš, tuż szedł ksišdz biskup Parczewski z księdzem Białozorem, obaj jakby czymœ zmartwieni i zasępieni. Ksišżę Janusz, który w pochodzie ustępował pierwszeństwa goœciom, ale za stołem brał obok księżnej miejsce najwyższe, wiódł paniš Korfowš, wojewodzinę wendeńskš, bawišcš już od tygodnia w Kiejdanach. I tak sunšł cały szereg par jako wšż stubarwny i rozwijał się, i mienił. Kmicic wiódł Oleńkę, która leciuchno wsparła ramię na jego ramieniu, on zaœ spoglšdał bokiem na jej delikatnš twarz, szczęœliwy, jako pochodnia pałajšcy, największy magnat między tymi magnatami, bo największego skarbu bliski. Tak idšc posuwisto przy dŸwiękach kapeli weszli do sali jadalnej, która wyglšdała jakcały gmach osobny. Stół zastawiony był w podkowę, na trzysta osób, i gišł się pod srebrem i złotem. Ksišżę Janusz, jako częœć majestatu królewskiego w sobie majšcy i tylu królom pokrewny, wzišł obok księżnej miejsce najwyższe, a wszyscy przechodzšc mimo kłaniali się nisko i zasiadali wedle godnoœci. Lecz widocznie, jak zdawało się obecnym, pamiętał hetman, że to ostatnia uczta przed strasznš wojnš, w której się losy olbrzymich państw rozstrzygnš, bo nie miał w twarzy spokoju. Udawał uœmiech i wesołoœć, a tak wyglšdał, jakby paliła go goršczka. Czasami widoczna chmura osiadała mu na groŸnym czole i siedzšcy bliżej mogli dostrzec, że czoło to było gęsto kroplami potu okryte; czasem wzrok jego biegał szybko po zebranych twarzach izatrzymywał się badawczo na obliczach rożnych pułkowników; to znów marszczył nagle lwie brwi jakby go boleœci przeszywały lub jakby ta czy owa twarz budziła w nim gniew. I dziwna rzecz, że dygnitarze siedzšcy obok księcia, jako: posłowie, ksišdz biskup Parczewski, ksišdzBiałozór, pan Komorowski, pan Mierzejewski, pan Hlebowicz, pan wojewodawendeński i inni, również byli roztargnieni iniespokojni. Dwa ramiona olbrzymiej podkowy brzmiały już wesołš rozmowš i zwykłym gwarem przy ucztach, a szczyt jej milczał posępnie lub szeptał rzadkie słowa, lub zamieniał roztargnione i jakoby trwożne spojrzenia. Ale nie było w tym nic dziwnego, bo niżej siedzieli pułkownicy i rycerze, którym bliska wojna co najwięcej œmierciš groziła.Łatwiejże polec w wojnie niż dŸwigać odpowiedzialnoœć za niš na ramionach. Nie zatroszczy się dusza żołnierska, gdy odkupiwszy krwiš grzechy leci z pola ku niebu - ten tylko schyla ciężko głowę, ten rozprawia w duszy z Bogiem i sumieniem, kto w wilię dnia stanowczego nie wie, jaki puchar poda jutro ojczyŸnie do wypicia.Tak też i tłomaczono sobie na niższych końcachniepokój księcia. - Zawsze on taki przed każdš wojnš, że z własnš duszš gada - mówił stary pułkownik Stankiewicz do Zagłoby - ale im posępniejszy, tym gorzej dla nieprzyjaciół, bo w dzień bitwy będzie wesół z pewnoœciš. - Toć i lew przed walkš pomrukuje - odparłZagłoba - żeby w sobie tym większš abominację przeciw nieprzyjacielowi zbudzić, co zaœ do wielkich wojowników, każdy ma swój obyczaj. Hannibal podobno koœci rzucał, Scipio Africanus rytmy recytował, pan Koniecpolski, ojciec, o białogłowach zawsze rozmawiał, a ja rad snu przed bitwš przez jakš godzinę zażywam, chociaż i od kielicha z dobrymi przyjaciołmi nie stronię. - Obaczcie, waćpanowie, że to i ksišdz biskup Parczewski blady jak karta papieru! - rzekł Stanisław Skrzetuski. - Bo za kalwińskim stołem siedzi i snadnie coœ nieczystego w potrawach połknšć może- wyjaœnił cichym głosem Zagłoba. - Do trunków, powiadajš starzy ludzie, nie ma licho przystępu, i te wszędy pić możesz, ale jadła, a szczególniej zupy, trzeba się wystrzegać. Tak było i w Krymie za czasów, gdym tam w niewoli siedział. Tatarscy mułłowie, czyli księża, umieli baraninę z czosnkiem tak przyrzšdzać, że kto pokosztował, zaraz od wiary gotów byłodstšpić i ich szelmowskiego proroka przyjšć. Tu Zagłoba zniżył głos jeszcze bardziej: - Nie na kontempt księciu panu to mówię, ale radzę waćpanom jadło przeżegnać, bo strzeżonego Pan Bóg strzeże. - Co zaœ waćpan mówisz!... Kto się Bogu polecił przed jedzeniem, temu się nic nie stanie; u nas w Wielkopolsce lutrów i kalwinów co niemiara, ale nie słyszałem o tym, żeby mieli jadło czarować. - U was w Wielkopolsce lutrów co niemiara,toteż się ze Szwedami zaraz powšchali - odrzekł Zagłoba - i teraz w komitywie z nimi chodzš. Ja bym na miejscu księcia i tych tam oto posłów psami wyszczuł, nie specjałami kiszki im nadziewał. Patrzcie nona tego Loewenhaupta. Tak żre, jakby za miesišc mieli go na jarmark na postronku za nogę uwišzanego pognać. Jeszcze dla żony i dla dzieci w kieszenie bakaliów natka... Zapomniałem, jak się ten drugi zamorek nazywa. Bodajże cię... - Spytaj, ociec, Michała - rzekł Jan Skrzetuski. Pan Michał siedział niedaleko, ale nic nie słyszał, nic nie widział, bo siedział międzydwoma pannami; po lewej ręce miał pannę Elżbietę Sielawskš, godnš pannę, lat koło czterdziestu, a po prawej Oleńkę Billewiczównę, za którš siedział Kmicic. Panna Elżbieta trzęsła głowš, przybranš wpióra, nad małym rycerzem i opowiadała mu coœ bardzo żywo, on zaœ spoglšdał na niš od czasu do czasu osowiałym wzrokiem, odpowiadał co chwila: "Tak, moœcia panno, jako żywo!", i nie rozumiał ani słowa, bo cała jego uwaga była właœnie po drugiej stronie. Uchem łowił szmer słów Oleńki, chrzęst jej lamowej sukni i wšsikami tak z żalu ruszał, jakby chciał nimi pannę Elżbietę odstraszyć."Ej, cudnaż to dziewczyna!... Ej, gładyszka to! - mówił sobie w duszy. - Wejrzyjże, Boże, na mojš nędzę, bo już nie masz większego sieroty nade mnie. Dusza aż piszczy we mnie, żeby to mieć swojš niewiastę kochanš, a co na którš spojrzę, to już tam inny żołnierz kwaterš stoi. Gdzież ja się, nieszczęsny tułacz, podzieję?..." - A po wojnie co waćpan myœlisz czynić? - spytała nagle panna Elżbieta Sielawska złożywszy buzię "w ciup" i wachlujšc się mocno. - Do zakonu pójœć! - odparł opryskliwie mały rycerz. - A kto tam o zakonie przy uczcie wspomina? - zawołał wesoło Kmicic przechylajšc się przez Oleńkę. - Hej! to panWołodyjowski! - Waœci to nie w głowie? A wierzę! - rzekł pan Michał. Wtem słodki głos Oleńki zabrzmiał mu w uszach: - Bo i waćpanu nie trzeba o tym myœleć. Bógci da żonę po sercu, kochanš i zacnš, jako sam jesteœ zacny. Poczciwy pan Michał zaraz rozczulił się: - Żeby mi kto na fletni grał, nie byłoby mi milej słuchać! Gwar coraz wzmagajšcy się przy stole przerwał dalszš rozmowę, bo też już i do kielichów przyszło. Humory ożywiały się coraz bardziej. Pułkownicy dysputowali o przyszłej wojnie, marszczšc brwi i ciskajšc ogniste spojrzenia.Pan Zagłoba opowiadał na cały stół o oblężeniu Zbaraża, a słuchaczom aż krew biła na twarze, a w sercach rósł zapał i odwaga. Zdawać się mogło, że duch nieœmiertelnego "Jaremy" nadleciał do tej sali i tchnieniem bohaterskim napełnił dusze żołnierzy. - To był wódz! - rzekł znamienity pułkownik Mirski, który całš husariš radziwiłłowskš dowodził. - Raz go tylko widziałem i w chwili œmierci będę jeszcze pamiętał. - Jowisz z piorunami w ręku! - zakrzyknšł stary Stankiewicz. - Nie przyszłoby do tego, gdyby żył!... - Ba! przecie on za Romnami lasy ršbać kazał, by sobie goœciniec do nieprzyjaciół otworzyć. - Jego to przyczynš stała się berestecka wiktoria. - I w najcięższej chwili Bóg go zabrał... hetman wielki, sam 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż“P)c”yĐc•I X–Z)ŕc€—:8"1- Bóg go zabrał - powtórzył podniesionym głosem pan Skrzetuski - ale testament po nim został dla przyszłych wodzów, dygnitarzy i całej Rzeczypospolitej: oto, żeby z żadnym nieprzyjacielem nie paktować, ale wszystkich bić!... - Nie paktować! Bić! - powtórzyło kilkanaœcie silnych głosów. - Bić, bić!W sali upał stał się wielki i burzył krew w wojownikach, więc poczęły padać spojrzenia jak błyskawice, a podgolone łbydymiły. - Nasz ksišżę, nasz hetman będzie tego testamentu egzekutorem! - rzekł Mirski. Wtem olbrzymi zegar, umieszczony w chórze sali, poczšł bić północ, a jednoczeœnie wstrzšsły się mury, zadŸwięczały żałoœnie szyby i huk wystrzału wiwatowego rozległ się na dziedzińcu.Rozmowy umilkły, nastała cisza.Nagle u szczytu stołu poczęto wołać: - Ksišdz biskup Parczewski zemdlał! Wody!Uczyniło się zamieszanie. Niektórzy zerwali się z siedzeń, by się lepiej przyjrzeć, co zaszło. Biskup nie zemdlał, ale osłabł bardzo, aż marszałek podtrzymywał go na krzeœle za ramiona, podczas gdy pani wojewodzina wendeńska pryskała mu wodš na twarz. W tej chwili drugi wystrzał działowy wstrzšsnšł szybami, za nim trzeci, czwarty..... - Vivat Rzeczpospolita! pereant hostes - zakrzyknšł Zagłoba. Lecz dalsze wystrzały zgłuszyły jego mowę. Szlachta poczęła je liczyć: - Dziesięć, jedenaœcie, dwanaœcie...Szyby zakażdym razem odpowiadały jękiem żałosnym. Płomienie œwiec chwiały się od wstrzšœnień. - Trzynaœcie! czternaœcie!... Ksišdz biskup huku niezwyczajny. Popsuł przez swój strach zabawę, bo i ksišżę się zatroskał. Patrzcie, moœci panowie, jaki odęty siedzi...Piętnaœcie, szesnaœcie... Hej, walš jakby w bitwie! Dziewiętnaœcie, dwadzieœcia! - Cicho tam! ksišżę chce przemówić! - poczęto wołać naraz w różnych końcach stołu. - Ksišżę chce przemówić! Uciszyło się zupełnie i wszystkich oczy zwróciły się na Radziwiłła, który stał, podobny do olbrzyma, z kielichem w ręku. Lecz cóż za widok uderzył oczy ucztujšcych!... Twarz księcia była w tej chwili po prostu straszna, bo nie blada, ale sina i wykrzywiona jak konwulsjš uœmiechem, który ksišżę usiłował na usta przywołać. Oddech jego, zwykle krótki, stał się jeszcze krótszy, szeroka pierœ wzdymała się pod złotogłowiem, a oczy nakrył do połowy powiekami i zgroza jakaœ była w tej potężnej twarzy, i lodowatoœć, jakie bywajš w krzepnšcych rysach w chwili skonu. - Co jest księciu? co tu się dzieje? - szeptano naokół niespokojnie. I złowrogie przeczucie œcisnęło wszystkie serca; trwożliwe oczekiwanie osiadło na obliczach.On tymczasem mówić poczšł krótkim, przerywanym przez astmę głosem: - Moœci panowie!... Wielu spomiędzy was... zdziwi... albo zgoła przestraszy ten toast... ale... kto mi ufa i wierzy... kto prawdziwie chce dobra ojczyzny... kto wiernym mojego domu przyjacielem... ten go wzniesie ochotnie... i powtórzy za mnš: - Vivat Carolus Gustavus rex... od dziœ dnia łaskawie nam panujšcy! - Vivat! - powtórzyli dwaj posłowie Loewenhaupt i Shitte oraz kilkunastu oficerów cudzoziemskiego autoramentu. Lecz w sali zapanowało głuche milczenie. Pułkownicy i szlachta spoglšdali na siebie przerażonym wzrokiem, jakby pytajšc się wzajem, czy ksišżę zmysłów nie utracił. Kilka głosów ozwało się wreszcie w różnych miejscach stołu: - Czy my dobrze słyszym? Co to jest? Potem znów nastała cisza. Zgroza niewypowiedziana w połšczeniu ze zdumieniem odbiła się na twarzach i oczy wszystkich znów zwróciły się na Radziwiłła, a on stał cišgle i oddychał głęboko, rzekłbyœ: niezmierny jakiœ ciężar zrzucił z piersi. Barwa wracała mu z wolna na twarz; następnie zwrócił się do pana Komorowskiego i rzekł: - Czas promulgować ugodę, któršœmy dziœ podpisali, aby ichmoœciowie wiedzieli, czegosię majš trzymać. Czytaj wasza miłoœć! Komorowski wstał, rozwinšł leżšcy przed sobš pargamin i poczšł czytać strasznš ugodę rozpoczynajšcš się od słów: "Nie mogšc lepiej i dogodniej postšpić w najburzliwszym teraŸniejszym rzeczy stanie, po utraceniu wszelkiej nadziei na pomoc najjaœniejszego króla, my, panowie istany Wielkiego Księstwa Litewskiego, koniecznoœciš zmuszeni, poddajemy się pod protekcję najjaœniejszego króla szwedzkiego na tych warunkach: 1) Łšcznie wojować przeciw wspólnym nieprzyjaciołom, wyjšwszy króla i Koronę Polskš. 2) Wielkie Księstwo Litewskie nie będzie do Szwecji wcielone, lecz z niš takimsposobem połšczone, jak dotšd z Koronš Polskš, to jest, aby naród narodowi, senat senatowi, a rycerstwo rycerstwu we wszystkim było równe. 3) Wolnoœć głosu nasejmach nikomu nie ma być bronionš. 4) Wolnoœć religii ma być nienaruszona..."I takdalej czytał pan Komorowski wœród ciszy i zgrozy, aż gdy doszedł do ustępu: "...Akt ów stwierdzamy podpisami naszymi za nas ipotomków naszych, przyrzekamy i warujemy" - szmer uczynił się w sali, jakby pierwsze tchnienie burzy wstrzšsnęło borem. Lecz nim burza wybuchła, siwy jak gołšb pułkownik Stankiewicz zabrał głos i poczšł błagać: - Moœci ksišżę! Uszom własnym wierzyć niechcemy! Na rany Chrystusa! także to ma pójœć wniwecz dzieło Władysławowe i Zygmunta Augusta? Zali można, zali godzi się braci odstępować, ojczyzny odstępowaćiz nieprzyjacielem unię zawierać? Moœci ksišżę, wspomnij na imię, które nosisz, na zasługi, które ojczyŸnie oddałeœ, na sławęniepokalanš dotšd rodu twego i zedrzyj, i podepcz ten dokument haniebny! Wiem, że nie w swoim imieniu tylko proszę, ale w imieniu wszystkich tu obecnych wojskowychi szlachty. Toż i nam prawo służy o losie naszym stanowić. Moœci ksišżę! nie czyń tego, czas jeszcze!... Zmiłuj się nad sobš, zmiłuj się nad nami, zmiłuj się nad Rzeczšpospolitš! - Nie czyń tego! Zmiłuj się, zmiłuj! - ozwały się setne głosy. I wszyscy pułkownicy zerwali się z miejsc swoich, i szli ku niemu, a sędziwy Stankiewicz klęknšł na œrodku sali, między dwoma ramionami stołu, i coraz potężniej brzmiało naokoło: - Nie czyń tego! Zmiłuj się nad nami! Radziwiłł podniósł swojš potężnš głowę i błyskawice gniewu poczęły przelatywać mupo czole; nagle wybuchnšł: - Waszmoœciomże to przystoi pierwszym dawać przykład niekarnoœci? Wojskowymżeto przystoi wodza, hetmana, odstępować i protestację zanosić? Wy to chcecie być moim sumieniem? Wy chcecie uczyć mnie jak dla dobra ojczyzny postšpić należy? Niesejmik to i nie na wota was tu wezwano, a przed Bogiem ja biorę odpowiedzialnoœć! I dłoniš uderzył się w pierœ szerokš poglšdajšc iskrzšcym wzrokiem na żołnierzy, a po chwili zakrzyknšł: - Kto nie ze mnš, ten przeciw mnie! Znałemwas, wiedziałem, co będzie!... A wy wiedzcie, że miecz wisi nad waszymi głowami!... - Moœci ksišżę! hetmanie nasz! - błagał stary Stankiewicz - zmiłuj się nad sobš i nad nami! Lecz dalsze jego słowa przerwał Stanisław Skrzetuski, który porwawszy sięobu rękoma za włosy, poczšł wołać rozpaczliwym głosem: - Nie błagajcie go, to na nic! On tego smokaod dawna w sercu hodował!... Biada ci, Rzeczpospolito! Biada nam wszystkim! - Dwóch dygnitarzy na dwóch krańcach Rzeczypospolitej zaprzedaje ojczyznę! - ozwał się Jan. - Przekleństwo temu domowi, hańba i gniew boży! Słyszšc to pan Zagłoba otrzšsnšł się ze zdumienia i wybuchnšł: - Pytajcie się go, jakie korupcje wzišł od Szweda? Ile mu wyliczono? Co mu jeszcze obiecano? Moœci panowie, oto Judasz Iskariota! Bodajeœ konał w rozpaczy! bodajród twój wygasł! bodaj diabeł duszę z ciebie wywlókł... zdrajco! zdrajco! po trzykroć zdrajco! Wtem Stankiewicz w uniesieniu rozpaczy wycišgnšł pułkownikowskš buławę zza pasa i cisnšł jš z trzaskiem do nóg księcia.Drugi cisnšł Mirski, trzeci Józefowicz, czwarty Hoszczyc, pišty, blady jak trup panWołodyjowski, szósty Oskierko - i toczyły się po podłodze buławy, a jednoczeœnie w tej lwiej jaskini, lwu do oczu, coraz więcejust powtarzało straszliwy wyraz: - Zdrajca!... zdrajca!...Wszystka krew napłynęła do głowy dumnemu magnatowi; zsiniał, rzekłbyœ: za chwilę zwali się trupem pod stół. - Ganchof i Kmicic do mnie!... - ryknšł straszliwym głosem. W tej chwili czworo podwoi wiodšcych do sali rozwarło się naraz z łoskotem i oddziały szkockiej piechoty wkroczyły groŸne, milczšce, z muszkietami w ręku. Odgłównych drzwi wiódł je Ganchof. - Stój! - krzyknšł ksišżę. Po czym zwrócił się do pułkowników: - Kto za mnš, niech przejdzie na prawš stronę sali! - Ja żołnierz, hetmanowi służę!... Bóg niechmnie sšdzi!.. - rzekł Charłamp przechodzšcna prawš stronę. - I ja! - dodał Mieleszko. - Nie mój będzie grzech! - Protestowałem jako obywatel, jako żołnierz słuchać muszę - dodał trzeci, Niewiarowski, który chociaż poprzednio buławę rzucił, teraz widocznie ulškł się Radziwiłła. Za nimi przeszło kilku innych i spora wišzka szlachty; lecz Mirski, najwyższy godnoœciš, i Stankiewicz, najstarszy wiekiem, i Hoszczyc, i Wołodyjowski, i Oskierko pozostali na miejscu, a z nimi dwóch Skrzetuskich, pan Zagłoba i ogromnawiększoœć tak towarzyszów rozmaitych poważnych i lekkich choršgwi, jak i szlachty. Szkocka piechota otoczyła ich murem. Kmicic od pierwszej chwili, w której ksišżęwzniósł toast na czeœć Karola Gustawa, zerwał się wraz ze wszystkimi z miejsca, oczy postawił w słup i stał jak skamieniały, powtarzajšc zbladłymi wargami: - Boże!... Boże!... Boże!... com ja uczynił?.. Wtem głos cichy, ale dla jego ucha wyraŸny, zaszeptał blisko: - Panie Andrzeju!... On chwycił się nagle rękoma za włosy: - Przeklętym na wieki!... Bogdaj mnie ziemia pożarła!... Na twarzy Billewiczówny wystšpiły płomienie, a oczy jak gwiazdy jasne utkwiła w Kmicicu: - Hańba tym, którzy przy hetmanie stajš!... Wybieraj!... Boże wszechmogšcy!... Co waćpan czynisz?!... Wybieraj!... - Jezu! Jezu! - zakrzyknšł Kmicic. Tymczasem sala rozległa się okrzykami, inni właœnie rzucali buławy pod nogi księcia, ale Kmicic nie przyłšczył się do nich; nie ruszył się i wówczas, gdy ksišżę zakrzyknšł: "Ganchof i Kmicic do mnie!" - ani gdy piechota szkocka weszła już do sali- i stał targany boleœciš i rozpaczš, z obłškanym wzrokiem, z zsiniałymi usty. Nagle zwrócił się do Billewiczówny i wycišgnšł do niej ręce: - Oleńka!... Oleńka!... - powtórzył z jękiem żałosnym, jak dziecko, które krzywda spotyka. Lecz ona cofnęła się ze wstrętem w twarzy i zgrozš. - Precz... zdrajco! - odpowiedziała dobitnie. W tej chwili Ganchof skomenderował: "Naprzód!" - i oddział Szkotów otaczajšcy więŸniów ruszył ku drzwiom. Kmicic poczšł iœć za nim i jak nieprzytomny, nie wiedzšc, dokšd i po co idzie.Uczta była skończona... Rozdział 14 Tej samej jeszcze nocy ksišżę długo naradzał się z panem Korfem, wojewodš wendeńskim, i z posłami szwedzkimi. Rezultat ogłoszenia umowy zawiódł jego oczekiwania i odsłonił mu groŸnš przyszłoœć. Umyœlnie chciał ksišżę, by promulgacja nastšpiła w czasie uczty, gdy umysły sš podniecone, ochocze i do wszelkiej zgody skłonne. Spodziewał się w każdym razie oporu, ale liczył i na stronników, tymczasem energia protestu przeszła jego oczekiwania. Prócz kilkudziesięciu szlachty kalwinów i garœci oficerów obcego pochodzenia, którzy, jako cudzoziemcy, nie mogli mieć w tej sprawie głosu - wszyscy oœwiadczyli się przeciw układowi z Karolem Gustawem, a raczej z feldmarszałkiem jego i szwagrem, Pontusem de la Gardie, zawartemu. Ksišżę kazał wprawdzie aresztować opornšstarszyznę wojskowš, ale cóż z tego? Co na to rzeknš choršgwie komputowe?... Czy się o swoich pułkowników nie upomnš? Czy się nie zbuntujš i nie będš chciały siłš ich odbić?A w takim razie cóż zostanie dumnemu księciu prócz kilku regimentów dragońskich i cudzoziemskiej piechoty? Potem... pozostaje jeszcze cały kraj, wszystka zbrojna szlachta - i Sapieha, wojewoda witebski, groŸny przeciwnik radziwiłłowskiego domu, gotów na wojnę zcałym œwiatem w imię całoœci Rzeczypospolitej. Owi pułkownicy, którym nie można przecie szyi poucinać, owe choršgwie polskie, pójdš do niego i Sapieha stanie na czele wszystkich sił kraju, a ksišżę Radziwiłł ujrzy się bez wojska, bez stronników, bez znaczenia... Cóż wówczas się stanie?... Były to pytania straszne, bo i położenie było straszne. Ksišżę rozumiał dobrze, że wówczas i umowa, nad którš w skrytoœci tyle pracował, siłš rzeczy straci wszelkie znaczenie, a wówczas i Szwedzi lekceważyćgo będš albo nawet mœcić się za doznany zawód. Wszakże oddał im swe Birże w zakład wiernoœci, ale przez to tym więcej się osłabił. Karol Gustaw gotów był sypać obu rękoma nagrody i zaszczyty dla potężnego Radziwiłła - słabym i opuszczonym od wszystkich wzgardzi. A jeœli odmienna szczęœcia kolej zeœle zwycięstwo Janowi Kazimierzowi, wówczas ostatnia zguba nastanie dla tego pana, który dziœ jeszcze rano nie miał równego sobie w całej Rzeczypospolitej. Po odjeŸdzie posłów i wojewody wendeńskiego ksišżę chwycił brzemienne troskami czoło w obie dłonie i poczšł chodzić szybkimi krokami po komnacie... Z zewnštrz dochodziły głosy wartowników szkockich i turkot odjeżdżajšcych kolasek szlacheckich. Odjeżdżały tak szybko jakoœ ipospiesznie, jakby zaraza padła na wspaniały kiejdański zamek. Straszliwy niepokój targał duszę Radziwiłła. Zdawało mu się chwilami, że prócz niego jest jeszcze ktoœ i chodzi za nim, i szepce mu do ucha: "Opuszczenie, ubóstwo, a do tego hańba..." Wszakże on, wojewoda wileński i hetman wielki, już był zdeptany iupokorzony! Kto by przypuszczał wczoraj, że w całej Koronie i Litwie, ba! w całym œwiecie, znajdzie się człowiek, który by œmiał zakrzyknšć mu do oczu: "Zdrajca!" A przecie on tego wysłuchał i żyw dotšd, i ci, którzy ów wyraz wymówili, żywi także. Może, gdyby wszedł do owej sali, w którejodbywała się uczta, usłyszałby jeszcze, jak echo wœród gzymsów i pod sklepieniami powtarza: "Zdrajca! zdrajca!"I gniew szalony, wœciekły chwytał chwilami za pierœ oligarchy. Nozdrza jego rozdymały się, oczy ciskały błyskawice, żyły występowały na czole. Kto tu œmie stawiać opór jego woli?... Rozszalała myœl stawiała mu przed oczy obraz kar i mšk dla buntowników, którzy oœmielili się nie iœć jakpies za jego nogami. I widział krew ich œciekajšcš z katowskich toporów, słyszał chrupot koœci, łamanych kołem, i kšpał się, i lubował, i nasycał krwawymi widziadłami. Lecz gdy trzeŸwiejsza rozwaga przypomniała mu, że za tymi buntownikami stoi wojsko, że nie można bezkarnie łbów im poskręcać, wówczas niepokój nieznoœny,piekielny wracał i napełniał jego duszę, a ktoœ znów poczynał szeptać mu do ucha: "Opuszczenie, ubóstwo, sšd i hańba..." Jakże to? Więc Radziwiłłowi nawet nie wolno stanowić o losie kraju? utrzymać go przy Janie Kazimierzu lub dać Karolowi Gustawowi? dać, przekazać, darować, komuzechce? Magnat spojrzał ze zdumieniem przed siebie.Więc cóż sš Radziwiłłowie? więc czymże byli wczoraj? co mówiono powszechnie na Litwie?... Zali to wszystko było złudzeniem? Zali przy hetmanie wielkim nie stanie ksišżę Bogusław ze swoimi pułkami, za nim wuj elektor brandenburski, a za wszystkimi trzema Karol Gustaw, król szwedzki, z całš zwycięskš potęgš, przed którš niedawno jeszcze drżały Niemcy jak długie i szerokie? Toż i ta Rzeczpospolita Polska wycišga ku nowemu panu ręce, i ona poddaje się na samš wieœć o zbliżaniu się północnego lwa. Któż stawi opór tej sile niepohamowanej? Z jednej strony król szwedzki, elektor brandenburski, Radziwiłłowie, w potrzebie i Chmielnicki z całš potęgš, i hospodar wołoski, i Rakoczy siedmiogrodzki, pół niemal Europy! - z drugiej pan wojewoda witebski z panem Mirskim, z panem Stankiewiczem, z owš trójkš szlachty przybyłej spod Łukowa i z kilku zbuntowanymi choršgwiami!... Co to jest? - żarty? krotofila?... Tu nagle ksišżę zaczšł się œmiać głoœno: - Przez Lucypera i cały sejm piekielny, chybam oszalał!... Niech i wszyscy pójdš dowojewody witebskiego! Po chwili jednak twarz jego zasępiła się znowu: - Ci potężni tylko potężnych do spółki przypuszczš. Radziwiłł rzucajšcy Litwę podszwedzkie nogi będzie pożšdany... Radziwiłłwzywajšcy pomocy przeciw Litwie będzie lekceważony. Co czynić? Oficerowie cudzoziemscy wytrwajš przy nim, ale siły ich niedostateczne, i jeœli polskie choršgwie przejdš do wojewody go zabrał... hetman wielki, sam 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż˜Pˆc™Řľ cš˙c›Œ+rcœţ:hwitebskiego, wtedy on będzie miał losy kraju w ręku. Zresztš każdy z tych oficerów spełni wprawdzie rozkazy, ale niepoœlubi sprawy radziwiłłowskiej całš duszš, nie odda się jej z zapałem, nie tylkojako żołnierz, lecz jako stronnik. Tu koniecznie trzeba mieć nie cudzoziemców, ale ludzi swoich, którzy by mogli pocišgnšć innych nazwiskiem, męstwem, sławš, zuchwałym przykładem, gotowoœciš na wszystko... Trzeba mieć w kraju stronników, choćby dla pozoru. Któż zaœ z tych swoich opowiedział się przy księciu? Charłamp, stary, zużyty żołnierz, dobry do służby i do niczego więcej; Niewiarowski, nie lubiany w wojskui bez wpływu; za nimi kilku innych mniejszego jeszcze znaczenia. Nikt z innych, nikt z takich, za którym by poszło wojsko, nikt z takich, który by mógł być propagatorem sprawy.Pozostawał Kmicic, młody, przedsiębiorczy, zuchwały, okryty wielkš sławš rycerskš, noszšcy znamienitenazwisko, stojšcy na czele potężnej choršgwi, częœciš własnym kosztem wystawionej, człowiek jakby stworzony na wodza wszystkich zuchwałych i niespokojnych duchów na Litwie, a przy tympełen zapału. Gdyby on chwycił się sprawyradziwiłłowskiej, to chwyciłby się jej z wiarš, jakš daje młodoœć, szedłby za swym hetmanem na œlepo i apostołowałby w jego imieniu, a taki apostoł znaczy więcej niż całe pułki, niż całe regimenty cudzoziemców. Swš wiarę potrafiłby wlać w serca młodego rycerstwa, pocišgnšć je za sobš i wypełnić ludŸmi i radziwiłłowski obóz. Lecz i on zawahał się widocznie. Nie rzuciłwprawdzie swej buławy pod nogi hetmana, ale nie stanšł przy nim w pierwszej chwili. "Na nikogo nie można liczyć, nikogo nie można być pewnym - pomyœlał posępnie ksišżę. - Wszyscy oni przejdš do wojewody witebskiego i nikt nie zechce się ze mnš podzielić..." - Hańbš! - poszepnęło sumienie. - Litwš! - odpowiedziała z drugiej strony pycha. W komnacie pociemniało, bo na knotach œwiec osiadły grzyby, jeno przez okna wpływało srebrne œwiatło księżyca. Radziwiłł wpatrzył się w te blaski i zamyœlił się głęboko. Z wolna poczęło się coœ mšcić w tych blaskach, wstawały jakieœ postacie i coraz ich było więcej, aż w końcu ujrzał ksišżę jakoby wojska idšceku sobie z górnych szlaków szerokš księżycowš drogš. Idš pułki pancerne, husarskie i lekkie petyhorskie, las choršgwipłynie nad nimi, a na czele jedzie jakiœ człowiek bez hełmu na głowie, widocznie triumfator wracajšcy po wojnie zwycięskiej. Cisza naokoło, a ksišżę słyszywyraŸnie głos wojska i ludu: "Vivat defensor patriae! vivat defensor patriae!" Wojska zbliżajš się coraz więcej; już twarzwodza można rozpoznać. Buławę trzyma w ręku; z liczby buńczuków można poznać, żeto hetman wielki. - W imię Ojca i Syna! - woła ksišżę - to Sapieha, to wojewoda witebski!A gdzie ja jestem? - i co mnie przeznaczono? - Hańbę! - szepce sumienie. - Litwę! - odpowiada pycha. Ksišżę zaklasnšł w dłonie; czuwajšcy w przyległej komnacie Harasimowicz ukazał się natychmiast we drzwiach i zgišł się we dwoje. - Œwiatła! - rzekł ksišżę. Harasimowicz poobjaœniał knoty od œwiec, po czym wyszedł i po chwili wrócił ze œwiecznikiem w ręku. - Wasza ksišżęca moœć! - rzekł - czas na spoczynek, już drugie kury piały! - Nie chcę! - rzekł ksišżę. - Zdrzemnšłem się i zmora mnie dusiła. Co tam nowego? - Jakiœ szlachcic przywiózł list z Nieœwieżaod księcia krajczego, ale nie œmiałem wchodzić nie przyzwany. - Dawaj co prędzej list! Harasimowicz podał zapieczętowane pismo, ksišżę otworzył i poczšł czytać, co następuje: "Niech Waszš Ksišżęcš Moœć Bóg broni i powstrzyma od takowych zamysłów, które wiecznš hańbę i zniszczenie domowi naszemu przynieœć mogš. Za sam takowy zamiar nie o panowaniu, ale o włosiennicy myœleć. Mnie też wielkoœć naszego domu na sercu leży, a najlepszy dowód w staraniach, jakie w Wiedniu czyniłem, abyœmy suffragia w sejmach Rzeszy mieć mogli. Ale ojczyzny ani pana swojego za żadne nagrody i potęgę ziemskš nie zdradzę, abym zaœ po takiej siejbie żniwa hańby za życia i potępienia po œmierci nie zebrał. Wejrzyj Wasza Ks. Moœć na zasługiprzodków i na sławę niepokalanš i opamiętaj się, na miłosierdzie boskie, póki czas po temu służy. Nieprzyjaciel, oblega mnie w Nieœwieżu i nie wiem, zali to pismo dojdzie ršk Waszej Ks. Moœci; ale chociaż każda chwila zgubš mi grozi, nie o ocalenie Boga proszę, jeno aby Waszš Ks. Moœć od tych zamysłów powstrzymał i na drogę cnoty naprowadził. Choćby się już co złegouczyniło, jeszcze recedere wolno i prędkš poprawš zgładzić grzechy potrzeba. A ode mnie nie spodziew ajcie się pomocy, bo to zgóry oœwiadczam, że bez względu na zwišzek krwi ja siły swoje z panem podskarbim i z wojewodš witebskim połšczę i oręż mój sto razy prędzej przeciw Waszej Ks. Moœci zwrócę, zanimbym do tej haniebnej zdrady miał dobrowolnie przyłożyć ręki. Bogu Waszš Ksišżęcš Moœć polecam. Michał Kazimierz Radziwiłł, Ksišżę na Nieœwieżu i Ołyce, Krajczy W. Ks. Litewskiego". Hetman skończywszy list opuœcił go na kolana i poczšł kiwać głowš z bolesnym na twarzy uœmiechem. - I ten mnie opuszcza, własna krew mnie się wypiera za to, żem chciał dom nasz nieznanym dotšd blaskiem przyozdobić!... Ha! trudno! Pozostaje Bogusław, i ten mnie nie opuœci... Z nami elektor i Carolus Gustavus, a kto nie chce siać, ten i zbierać nie będzie... - Hańby! - szepnęło sumienie. - Wasza ksišżęca moœć raczy dać odpowiedŸ? - pytał Harasimowicz. - Nie będzie odpowiedzi. - Mogęż odejœć i pokojowych przysłać? - Czekaj... Czy warty pilno rozstawione? - Tak jest. - Ordynanse do choršgwi rozesłane? - Tak jest. - Co robi Kmicic? - Łbem o œcianę bił i krzyczał o potępieniu.Wił się jak piskorz. Chciał uciekać za Billewiczami, warty go nie puœciły. Porwał się do szabli, musiano go zwišzać. Teraz leży spokojnie. - Miecznik rosieński wyjechał? - Nie było rozkazu, żeby go wstrzymać. - Zapomniałem! - rzekł ksišżę. - Otwórz okna, bo duszno i astma mnie dusi. Charłampowi powiedz, żeby do Upity po choršgiew ruszał i zaraz jš tu sprowadził.Pieniędzy mu dać, niech pierwszš ćwierć ludziom zapłaci i podochocić im pozwoli... Powiedz mu, że Dydkiemie w dożywocie po Wołodyjowskim weŸmie. Astma mnie dusi... Czekaj! - Wedle rozkazu waszej ksišżęcej moœci. - Co robi Kmicic? - Jako rzekłem waszej ksišżęcej moœci, leży spokojnie. - Prawda! mówiłeœ... Każ go tu przysłać. Potrzebuję z nim mówić. Więzy każ mu zdjšć. - Wasza ksišżęca moœć, to człowiek szalony... - Nie bój się, ruszaj! Harasimowicz wyszedł; ksišżę zaœ wyjšł z weneckiego biurka pudełko z pistoletami, otworzył je i położył sobie pod rękš, na stole, przy którym usiadł. Po kwadransie czasu wszedł Kmicic wprowadzony przez czterech trabantów szkockich. Ksišżę kazał odejœć żołnierzom. Zostali sam na sam. Zdawało się, że nie ma ani jednej kropli krwi w twarzy junaka, tak była blada; oczytylko œwieciły mu goršczkowo, ale zresztš był spokojny, zrezygnowany, lubo zdawał się być pogršżony w bezgranicznej rozpaczy. Przez chwilę milczeli obaj. Przemówił pierwszy ksišżę: - Przysišgłeœ na krucyfiksie, że nie opuœcisz mnie! - Potępiony będę, gdy tej przysięgi nie dotrzymam; potępiony będę, gdy jej dotrzymam! - rzekł Kmicic. - Wszystko mi jedno! - Choćbym cię do złego prowadził, nie ty będziesz odpowiadał. - Przed miesišcem groziły mi sšdy i kary za zabójstwa... dziœ wydaje mi się, żem wonczas był niewinny jak dziecko! - Nim wyjdziesz z tej komnaty, będziesz się czuł rozgrzeszony ze wszystkich swychwin dawniejszych - rzekł ksišżę. Nagle zmieniwszy ton spytał z pewnš poufałš dobrodusznoœciš. - Co też sšdzisz, co ja powinienem był uczynić wobec dwóch nieprzyjaciół, stokroć potężniejszych, przeciwko którym obronić tego kraju nie mogłem? - Zginšć! - odpowiedział szorstko Kmicic. - Zazdroœcić wam, żołnierzom, którym wolno tak łatwo zrzucić gniotšce brzemię. Zginšć! Kto œmierci w oczy patrzył i nie boisię jej, temu nic prostszego w œwiecie. Wasgłowa nie boli o to i żadnemu na myœl nie przyjdzie, że gdybym ja teraz wojnę zaciekłš rozniecił i nie zawarłszy układu zginšł, tedyby kamień na kamieniu z tego kraju nie pozostał. Nie daj Bóg, aby się to stało, bo i w niebie nie znalazłaby dusza moja spoczynku. O, terque quaterque beati, którzy możecie zginšć!... Zali to myœlisz, że i mnie żywot już nie cięży, żem niegłodny wiekuistego snu i odpocznienia? Ale trzeba kielich żółci i goryczy wychylić do dna. Trzeba ratować ten nieszczęœliwy kraj i dlajego ratunku pod nowym ugišć się ciężarem.Niech zazdroœni posšdzajš mnie o pychę, niech mówiš, że ojczyznę zdradzam dlatego, aby siebie wynieœć - Bóg mnie widzi, Bóg sšdzi, czy pragnę tego wyniesienia i czybym się nie zrzekł, gdyby inaczej być mogło... ZnajdŸcież wy, którzy mnie odstępujecie, œrodek ratunku; wskażcie drogę wy, którzyœcie mnie zd rajcš mianowali, a dziœ jeszcze podrę ten dokument i wszystkie choršgwie ze snu rozbudzę, aby na nieprzyjaciela ruszyć. Kmicic milczał. - No! czemu milczysz? - zawołał podniesionym głosem Radziwiłł - czynię cięna moim miejscu hetmanem wielkim i wojewodš wileńskim, a ty nie giń, bo to niesztuka, ale ratuj kraj: broń województw zajętych, pomœcij popioły Wilna, broń Żmudzi przeciw szwedzkiemu najœciu, ba! Broń całej Rzeczypospolitej, wyżeń z granic wszystkich nieprzyjaciół!... Porwij się samotrzeć na tysišce i nie giń!... i nie giń, bo ci nie wolno, ale ratuj kraj!... - Nie jestem hetmanem i wojewodš wileńskim - odparł Kmicic - i co do mnie nienależy, to nie moja głowa... Ale jeœli chodzi o to, by się porwać samotrzeć na tysišce, to się porwę! - Słuchaj tedy, żołnierzu: skoro nie twoja głowa ma ratować kraj, to zostaw to mojej i ufaj! - Nie mogę! - rzekł ze œciœniętymi zębami Kmicic. Radziwiłł potrzšsnšł głowš: - Nie liczyłem na tamtych, spodziewałem się tego, co się stało, alem się na tobie zawiódł. Nie przerywaj i słuchaj... Postawiłem cię na nogi, uwolniłem od sšdu i od kary, przygarnšłem do serca jak syna.Czy wiesz dlaczego? Bom myœlał, że masz duszę œmiałš, do wielkich przedsięwzięć gotowš. Potrzebowałem takich ludzi, tego nie ukrywam. Nie było koło mnie nikogo, kto by œmiał w słońce spojrzeć nieulękłymokiem... Byli ludzie małego ducha i małej fantazji. Takim nie ukazuj nigdy innej drogi,jak ta, po której oni sami i ich ojcowie chodzić zwykli, bo cię zakraczš, że ich na manowce prowadzisz. A przecie gdzie, jeżeli nie do przepaœci, doszliœmy wszyscy owymi starymi drogami? Co się dzieje z tš Rzeczšpospolitš, która niegdyœ œwiatu przegrażać mogła? Tu ksišżę głowę wzišł w ręce i powtórzył po trzykroć: - Boże! Boże! Boże!... Po chwili tak mówił dalej: - Nadeszły czasy gniewu bożego, czasy takich klęsk i takiego upadku, że zwykłymi sposoby już nam się nie podnieœć z tej choroby, a gdy ja chcę użyć nowych, jedynie salutem przynieœć mogšcych, tedy mnie opuszczajš nawet ci, na których gotowoœć liczyłem, którzy powinni mi byli ufać, którzy mi ufnoœć na krucyfiksie zaprzysięgli... Przez krew i rany Chrystusa!Zali ty myœlisz, że ja na wieki poddałem siępod protekcję Karola Gustawa, że ja ten kraj naprawdę myœlę ze Szwecjš połšczyć,że ten układ, za który zdrajcš mnie okrzyknięto, dłużej jak rok trwać będzie?...Czegoż to spoglšdasz zdumionymi oczyma?...Więcej się jeszcze zdumiejesz, gdy wszystkiego wysłuchasz... Więcej się przerazisz, bo tu stanie się coœ takiego, czego nikt się nie domyœla, nikt nie przypuszcza, czego umysł zwyczajnego człeka objšć nie zdoła. Ale mówię ci, nie drżyj, bo w tym zbawienie tego kraju, nie cofaj się, bo gdy nikogo nie znajdę do pomocy, tedy może zginę, ale ze mnš zginieRzeczpospolita i wy wszyscy - na wieki! Ja jeden uratować jš mogę, ale na to muszę zgnieœć i zdeptać wszystkie przeszkody. Biada temu, kto mi się oprze, bo sam Bóg go przeze mnie zetrze, czy to będzie pan wojewoda witebski, czy pan podskarbi Gosiewski, czy wojsko, czy szlachta oporna. Chcę ratować ojczyznę, i wszystkiedrogi, wszystkie sposoby do tego mi dobre... Rzym w chwilach klęski mianował dyktatorów - takiej, ba! większej, trwalszej władzy mi potrzeba... Nie pycha mnie do niej cišgnie kto - się czuje na siłach, niech jš za mnie bierze! Ale gdy nie ma nikogo, ja jš wezmę, chyba mi te mury pierwej upadnš na głowę!... To rzekłszy ksišżę wycišgnšł obie ręce do góry, jakby naprawdę chciał podeprzeć walšce się sklepienia, i było w nim coœ tak olbrzymiego, że Kmicic otworzył szeroko oczy i patrzył nań, jakby go nigdy dotšd nie widział - a na koniec spytał zmienionymgłosem: - Dokšd wasza ksišżęca moœć dšżysz?... Czego chcesz?... - Chcę... korony! - zakrzyknšł Radziwiłł. - Jezus Maria!... Nastała chwila głuchej ciszy - jeno puszczyk na wieży zamkowej poczšł się œmiać przeraŸliwie. - Słuchaj - rzekł ksišżę - czas powiedzieć ci wszystko... Rzeczpospolita ginie... i zginšćmusi. Nie masz dla niej na ziemi ratunku. Chodzi o to, by naprzód ten kraj, tę naszš ojczyznę bliższš, ocalić z rozbicia... a potem... potem wszystko odrodzić z popiołów, jako się feniks odradza... Ja to uczynię... i tę koronę, której chcę, włożę jako ciężar na głowę, by z onej wielkiej mogiły żywot nowy wyprowadzić... Nie drżyj! ziemia się nie rozpada, wszystko stoina dawnym miejscu, jeno czasy nowe przychodzš... Oddałem ten kraj Szwedom, aby ich orężem drugiego nieprzyjaciela pohamować, wyżenšć go z granic, odzyskać, co stracone, i w jego własnej stolicy mieczem traktat wymusić... Słyszyszty mnie? Ale w onej skalistej, głodnej Szwecji nie masz doœć ludzi, doœć sił, doœćszabel, aby tę niezmiernš Rzeczpospolitš zagarnšć. Mogš zwyciężyć raz i drugi naszewojsko; utrzymać nas w posłuszeństwie nie zdołajš... Gdyby każdym dziesięciu ludziom tutejszym dodać za strażnika jednego Szweda, jeszcze by dla wielu dziesištków str ażników nie stało... I Karol Gustaw wie o tym dobrze, i nie chce, i nie może zagarnšć całej Rzeczypospolitej... Zajmie Prusy Królewskie, częœć Wielkopolskico najwięcej - i tym się będzie kontentował. Ale aby owymi nabytkami mógłna przyszłe czasy bezpiecznie władnšć, musi sojusz Korony z nami rozerwać, bo inaczej nie osiedziałby się w tamtych prowincjach. Cóż się więc stanie z tym krajem? Komu go oddadzš? Oto, jeœli ja odrzucę tę koronę, którš mi Bóg i fortuna na głowę kładš, tedy oddadzš go temu, ktogo w tej chwili istotnie opanował... Lecz Karol Gustaw nierad tego czynić, by sšsiedzkiej potęgi zbytnio nie utuczyć i groŸnego sobie nieprzyjaciela nie stworzyć.Chyba, że ja koronę odrzucę, wówczas musi tak być... Zali więc mam prawo jš odrzucać? Zali mogę pozwolić, aby stało sięto, co ostatniš zgubš grozi? Po raz dziesišty i setny pytam: gdzie inny œrodek ratunku? Niech się więc dzieje wola boża! Biorę ten ciężar na ramiona. Szwedzi sš za mnš, elektor, nasz krewny, pomoc przyrzeka. Uwolnię kraj od wojny! Od zwycięstw i rozszerzenia granic rozpocznę panowanie domu mego. Zakwitnie spokój i pomyœlnoœć, ogień nie będzie palił wsi i miast. Tak będzie i tak być musi... Tak mi dopomóż Bóg i œwięty Krzyż - bo czuję w sobie siłę i moc z nieba mi danš, bo chcę szczęœcia tej krainy, bo nie tu jeszcze koniec moich zamysłów... I na te œwiatła niebieskie przysięgam, na te drgajšce gwiazdy, że niech jeno sił i zdrowia mi starczy, a cały ten gmach walšcy się dzisiaj odbuduję na nowo i potężniejszym niż dotšd go uczynię. Ogień bił ze Ÿrenic i oczu księcia i całš jego postać otaczał jakiœ blask niezwykły. - Wasza ksišżęca moœć! - zakrzyknšł Kmicic- umysł objšć tego nie może, głowa pęka, oczy bojš się patrzyć przed siebie! - Potem - mówił dalej Radziwiłł, jakby idšcza dalszym biegiem własnych myœli - potem... Jana Kazimierza nie pozbawiš Szwedzi państwa ni panowania, ale go w Mazowszu i Małopolsce zostawiš Bóg mu nie dał potomstwa. Potem przyjdzie elekcja... Kogóż na tron wybiorš, jeœli chcš dalszy sojusz z Litwš utrzymać? Kiedyż to tamta Korona doszła do potęgi i zgniotła moc krzyżackš? Oto gdy na jej tronie zasiadł Władysław Jagiełło. I teraz tak będzie... Polacy nie mogš kogo innego na tron powołać, jeno tego, kto tu będzie panował. Nie mogš i nie uczyniš tego, bo .. hetman wielki, sam 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żPů1žIČ c€Ÿ{c Œ#ýcĄ‰2Ç ^˘P?)zginš, bo im między Niemcami i Turczynem powietrza w piersi nie stanie, gdy i tak rakkozacki pierœ tę toczy! Nie mogš! Œlepy, ktotego nie widzi; głupi, kto tego nie rozumie! A wówczas obie krainy znowu się połšczš i zlejš się w jednš potęgę w domu moim! Wówczas obaczym, czy oni królikowie skandynawscy ostojš się przy dzisiejszych pruskich i wiel kopolskich nabytkach. Wówczas powiem im: "quos ego!" i tš stopš wychudłe żebra im przycisnę, i stworzę takš potęgę, jakiej œwiat nie widział, o jakiej dzieje nie pisały, a może do Konstantynopola krzyż, miecz i ogień poniesiem i grozić będziem nieprzyjaciołom,spokojni wewnštrz! Wielki Boże, który obracasz gwiazd kręgi, dajże mi ocalić tę nieszczęsnš krainę na chwałę Twojš i całego chrzeœcijaństwa, dajże mi ludzi, którzy by zrozumieli myœl mojš i do zbawienia chcieli rękę przyłożyć. Otom jest!... Tu ksišżę rozłożył ręce i oczy podniósł do góry: - Ty mnie widzisz! Ty mnie sšdzisz!... - Moœci ksišżę! Moœci ksišżę! - zawołał Kmicic. - IdŸ! opuœć mnie! rzuć mi buzdygan pod nogi! - złam przysięgę! przezwij zdrajcš!... Niech w tej koronie cierniowej, którš mi nagłowę włożono, żadnego ciernia nie zbraknie! Zgubcie kraj, pogršżcie go w przepaœć, odtršćcie rękę, która go zbawić może, i na sšd boży idŸcie... Tam niechaj nas rozsšdzš... Kmicic rzucił się na kolana przed Radziwiłłem. - Moœci ksišżę! ja z tobš do œmierci! ojcze ojczyzny! zbawco! Radziwiłł złożył mu obie ręce na głowie i znów nastała chwila milczenia. Jeno puszczyk œmiał się cišgle na wieży. - Wszystko otrzymasz, czegoœ pragnšł i pożšdał - rzekł uroczyœcie ksišżę. - Nic cię nie minie, a więcej spotka, niż ci ojciec i matka życzyli... Wstań, przyszły hetmaniewielki i wojewodo wileński!... Na niebie poczęło œwitać. Rozdział 15 Pan Zagłoba mocno już miał w głowie, gdy po trzykroć rzucił strasznemu hetmanowi w oczy słowo: "zdrajca!" Owóż w godzinę póŸniej, gdy wino wyparowało mu z łysiny i gdy znalazł się wraz z oboma Skrzetuskimi i panem Michałem w kiejdańskim zamkowym podziemiu, poznał poniewczasie, na jaki hazard wystawił szyję własnš i towarzyszów, i zafrasowałsię wielce. - A co teraz będzie? - pytał poglšdajšc osowiałym wzrokiem na małego rycerza, wktórym szczególniejszš w ciężkich razach pokładał ufnoœć. - Niech diabli porwš życie! Wszystko mi jedno! - odpowiedział Wołodyjowski. - Dożyjemy takich czasów i takiej hańby, jakiej œwiat i ta korona dotšd nie widziała! - rzekł Jan Skrzetuski. - Żebyœmy aby dożyli - odpowiedział Zagłoba - moglibyœmy dobrym przykładem cnotę w innych restaurować... Ale czy dożyjemy? To grunt... - Straszna rzecz, wiarę przechodzšca! - mówił Stanisław Skrzetuski. - Gdzie się coœpodobnego działo? Ratujcie mnie, moœci panowie, bo czuję, że mi się w głowie miesza... Dwie wojny, trzecia kozacka... a do tego zdrada jak zaraza: Radziejowski, Opaliński, Grudziński, Radziwiłł. Nie może być inaczej - koniec œwiata nastaje i dzień sšdu! Niechże się ziemia rozstšpi pod naszymi nogami. Jak mi Bóg miły, zmysły tracę! I założywszy ręce na tył głowy poczšł chodzić wzdłuż i wszerz piwnicy jako dziki zwierz po klatce. - Zacznijmy pacierze czy co? - rzekł wreszcie. - Boże miłosierny, ratuj! - Uspokój się waćpan! - rzekł Zagłoba - tu nie czas desperować! Pan Stanisław nagle zęby œcisnšł, wœciekłoœć go porwała. - Bodaj cię zabito! - krzyknšł na Zagłobę - twój to pomysł: jazda do tego zdrajcy! Bodaj was obu pomsta dosięgła! - Opamiętaj się, Stanisławie! - rzekł surowo Jan. - Tego, co się stało, nikt nie mógł przewidzieć... Cierp, bo nie ty jeden cierpisz, a to wiedz, że nasze miejsce tu, anie gdzie indziej... Boże miłosierny! zmiłuj się nie nad nami, ale nad tš ojczyznš nieszczęsnš!Stanisław nic nie odpowiedział,jeno dłonie łamał, aż w stawach trzeszczało. Umilkli. Jeno pan Michał gwizdał po desperacku przez zęby i zdawałsię być obojętny na wszystko, co się koło niego działo, choć w gruncie rzeczy cierpiał podwójnie, bo naprzód, nad nieszczęœciem ojczyzny, a po wtóre, iż hetmanowi posłuszeństwo złamał. Dla tegożołnierza do szpiku koœci była to okropna rzecz. Wolałby zginšć tysišc razy. - Nie gwiżdż, panie Michale! - rzekł do niego Zagłoba. - Wszystko mi jedno! - Jakże to? Żaden z was nie pomyœli, czy nie ma jakowego œrodka ratunku? A przeciewarto nad tym dowcip wysilić! Zali mamy gnić w tej piwnicy, gdy każda ręka ojczyŸnie potrzebna? Gdy jeden cnotliwy musi za dziesięciu zdrajców wystarczyć?! - Ojciec ma słusznoœć! - rzekł Jan Skrzetuski. - Ty jeden nie ogłupiałeœ od boleœci. Jak suponujesz? Co ten zdrajca myœli z nami uczynić? Na gardle nas przecie nie ukarze?Pan Wołodyjowski wybuchnšł nagle desperackim œmiechem. - A to dlaczego? ciekawym!... Zali nie przy nim inkwizycja? Zali nie przy nim miecz? Chyba nie znacie Radziwiłła? - Co tam prawisz! Jakież to mu prawo przysługuje?... - Nade mnš - hetmańskie, a nad wami - gwałt! - Za który musiałby odpowiadać... - Przed kim? Przed królem szwedzkim? - A to pięknie mnie pocieszasz! Nie ma co mówić! - Ja też nie myœlę waœci pocieszać.Umilkli i przez jakiœ czas słychać było tylko miarowe kroki piechurów szkockich za drzwiami piwnicy. - Nie ma co! - rzekł Zagłoba - tu trzeba fortelu zażyć. Nikt mu nie odpowiedział, więc po niejakim czasie znów mówić zaczšł: - Nie chce się w to wierzyć, abyœmy mieli być na gardle skazani. Żeby za każde słowow prędkoœci i po pijanemu wymówione szyjęucinać, tedyby ani jeden szlachcic w tej Rzeczypospolitej z głowš nie chodził. A neminem captivabimus? Czy to furda? - Masz waœć przykład na sobie i na nas! - rzekł Stanisław Skrzetuski. - Bo to się stało z prędkoœci, ale wierzę w to mocno, że się ksišżę zreflektuje. My, obcy ludzie, żadnym sposobem pod jego jurysdykcję nie podchodzimy. Musi na opinięzważać i od gwałtów nie może poczynać, aby sobie szlachty nie narażać. Jako żywo! za wielka nas kupa, aby wszystkim głowy postršcać. Nad oficyjerami ma prawo, temu nie mogę negować, ale tak myœlę, że się na wojsko będzie oglšdał, które pewnie o swoich nie omieszka się upomnieć... A gdzie twoja choršgiew, panie Michale? - W Upicie! - Powiedz mi jeno, jestżeœ pewny, że twoi ludzie wiernie przy tobie stanš? - Skšd mam wiedzieć? Miłujš mnie dosyć, ale wiedzš, że hetman nade mnš. Zagłoba zamyœlił się na chwilę. - Dajże mnie do nich ordynans, aby mnie wewszystkim słuchali jako ciebie samego, jeœli się wœród nich ukażę. - Waćpanu się zdaje, żeœ już wolny! - Nie wadzi nic. Bywało się w gorszych opałach i Bóg ratował. Daj ordynans dla mnie i dla obydwóch panów Skrzetuskich. Kto pierwszy się wymknie, ten zaraz do choršgwi ruszy i innym jš na ratunek przyprowadzi. - Co waœć bredzisz! Szkoda czasu na gadanie! Kto się tu wymknie! Na czym zresztš dam rozkaz? Masz waœć papier, inkaust, pióra? Waœć głowę tracisz. - Desperacja! - rzekł Zagłoba. - Dajże mniechoć swój pierœcień! - Masz waćpan i daj mnie pokój! - rzekł pan Michał. Pan Zagłoba wzišł pierœcień, wsadził go namały palec i poczšł chodzić w zamyœleniu. Tymczasem dymny kaganek zagasł i ogarnęła ich ciemnoœć zupełna; tylko przezkraty wysokiego okna widać było parę gwiazd migocšcych na pogodnym niebie. Oczy Zagłoby nie schodziły z tej kraty. - Gdyby nieboszczyk Podbipięta żył i był z nami - mruknšł stary - byłby wyszarpnšł kratę i w godzinę obaczylibyœmy się za Kiejdanami. - A podsadzisz mnie do okna? - rzekł nagle Jan Skrzetuski. Zagłoba z panem Stanisławem ustawili się pod œcianš, po chwili Jan stanšł na ich ramionach. - Trzeszczy! jak mi Bóg miły trzeszczy! - zawołał Zagłoba. - Co ojciec mówisz! - odpowiedział Jan - jeszczem nie zaczšł cišgnšć. - WleŸcie we dwóch z bratankiem, już was tam jakoœ udŸwignę... Nieraz żałowałem pana Michała, że taki misterny, a teraz żałuję, że jeszcze nie misterniejszy, bo mógłby się jako serpens przeœliznšć. Lecz Jan zeskoczył z ramion. - Szkoci stojš z tamtej strony! - rzekł. - Bodaj się w słupy soli zmienili jako żona Lotowa. Ciemno tu, choć w pysk daj. Niedługo œwitać pocznie. Myœlę, że nam jakoweœ alimenta przyniosš, bo tego i lutrzy nie czyniš, żeby jeńców mieli głodemmorzyć. Może też Bóg zeszle na hetmana upamiętanie. W nocy nieraz sumienie się w człeku budzi i diabli grzeszników inkomodujš. Zali to może być, aby do tej piwnicy jedno było wejœcie? Po dniu obejrzym. Głowa mi jakoœ cišży i żadnego fortelu wymyœlić nie mogę - jutro Bóg dowcipowi pomoże, a teraz pocznijmy pacierze mówić, moœci panowie, i polećmy się Najœwiętszej Pannie w tym heretyckim więzieniu. Jakoż po chwili poczęli odmawiać pacierze ilitanię do Matki Boskiej, po czym obaj Skrzetuscy i Wołodyjowski umilkli majšc pełne piersi nieszczęœcia, Zagłoba zaœ pomrukiwał z cicha: - Nie może inaczej być - mruczał - tylko jutro pewnie powiedzš nam: aut, aut! - bšdŸcie z Radziwiłłem, a przebaczę wam wszystko, jeszcze nagrodzę! Tak? Dobrze! Będę z Radziwiłłem! Jeno zobaczymy, kto kogo oszuka. To do więzienia szlachtę pakujecie, na wiek i zasługi nie macie względu? - dobrze! Komu szkoda, temu płacz! Głupi będzie pod spodem, a mšdry nawierzchu. Przyrzeknę, co chcecie, ale tego,czego wam dotrzymam, na załatanie butów nie starczy. Jeœli wy ojczyŸnie nie dotrzymujecie, to cnotliwy ten, kto wam niedotrzyma. Ale to pewna, że przychodzi ostatnia zguba na Rzeczpospolitš, skoro najprzedniejsi jej dygnitarze z nieprzyjacielem się łšczš... Tego w œwiecie jeszcze nie bywało i pewnie, że mentem można stracić. Zali jest w piekle dosyć mškna takowych zdrajców? Czego takiemu Radziwiłłowi brakło? Małoż mu ta ojczyzna wyœwiadczyła, że jš jako Judasz zaprzedał, i to właœnie w czasie największych klęsk, w czasie trzech wojen?... Słuszny, słuszny gniew twój, Boże, daj jeno karę najprędzej! Niechże takbędzie! Amen! Byle się stšd jak najprędzej na wolnoœć wydostać - narobię ja ci partyzantów, moœci hetmanie! Poznasz, jakoto fructa zdrady smakujš. Będziesz ty mniejeszcze za przyjaciela uważał, ale jeœli lepszych przyjaciół nie znajdziesz, to nie poluj nigdy na niedŸwiedzia, chyba ci skóra niemiła... Tak to rozprawiał ze sobš pan Zagłoba. Tymczasem upłynęła jedna i drugagodzina, a w końcu poczęło œwitać. Szare blaski wpadajšce przez kratę rozpraszały z wolna ciemnoœć panujšcš w piwnicy i wydobyły z niej posępne postacie rycerskiesiedzšce pod œcianami. Wołodyjowski i dwajSkrzetuscy drzemali ze znużenia, ale gdy rozwidniło się lepiej, z podwórca zamkowego doleciały odgłosy kroków żołnierskich, chrzęst broni, tętent kopyt i dŸwięki tršb przy bramie. Rycerze zerwali się na równe nogi. - Poczyna nam się dzień niezbyt pomyœlnie! - rzekł Jan. - Daj Boże, żeby się skończył pomyœlniej - odpowiedział Zagłoba. - Wiecie, waćpanowie, com w nocy obmyœlił? Oto pewnie poczęstujš nas darowaniem żywota,jeżeli służbę u Radziwiłła przyjšć i jeszcze w zdradzie pomagać zechcemy; my zaœ powinniœmy się na to zgodzić, aby z wolnoœci skorzystać i za ojczyznę stanšć. - Niechże mnie Bóg broni, abym miał zdradę podpisywać - odparł Jan - bo choćbym potem zdrajcy odstšpił, już by moje nazwisko na hańbę moim dzieciom między zdrajcami pozostało. Nie uczynię jatego, wolę umrzeć. - Ani ja! - rzekł Stanisław. - A ja z góry was uprzedzam, że uczynię. Na fortel - fortel, a potem będzie, co Bóg da. Nikt nie pomyœli, żem to z dobrej woli albo szczerze uczynił. Niech tego smoka Radziwiłła diabli wezmš! Zobaczymy jeszcze, czyje będzie na wierzchu. Dalszš rozmowę przerwały krzyki dochodzšce z podwórza. Słychać w nich było złowrogie akcenta gniewu i wzburzenia. Jednoczeœnie rozlegały się pojedyncze głosy komendy i echa kroków całych tłumów, i ciężki hurkot, jakoby przetaczanych dział. - Co tam się dzieje? - pytał Zagłoba. - Dalibóg, może to jakaœ pomoc dla nas. - Pewnie, że niezwyczajne to hałasy - odrzekł Wołodyjowski. - A podsadŸcie no mnie do okna, bo ja najprędzej rozeznam, co to jest... Jan Skrzetuski wzišł go pod boki i podnósł jak dziecko do góry, pan Michał chwycił się kraty i poczšł pilnie wyglšdać na podwórzec. - Jest coœ, jest! - rzekł nagle żywo - widzęwęgierskš nadwornš choršgiew piechoty, którš Oskierko dowodził. Okrutnie go miłowali, a on także pod aresztem; pewnie się o niego dopominajš. Dalibóg, stojš w szyku bojowym. Porucznik Stachowicz jest z nimi, to przyjaciel Oskierki. W tej chwili krzyki jeszcze się wzmogły. - Ganchof przed nich przyjechał... Mówi coœze Stachowiczem... A jaki krzyk!... Widzę, moœci panowie, Stachowicz z dwoma oficerami odchodzš od choršgwi. Idš pewnie do hetmana w deputacji. Jak mi Bóg miły, bunt szerzy się w wojsku. Armaty naprzeciw Węgrom zatoczone i regiment szkocki także w szyku bojowym. Towarzystwo spod polskich choršgwi zbierasię przy Węgrach. Bez nich nie mieliby tej œmiałoœci, bo w piechocie dyscyplina okrutna... - Na Boga! - krzyknšł Zagłoba. - W tym nasze zbawienie!... Panie Michale, a siła teżpolskich choršgwi?... Bo że te się zbuntujš, to zbuntujš. - Husarska Stankiewicza i pancerna Mirskiego stojš o dwa dni drogi od Kiejdan -odpowiedział Wołodyjowski. - Gdyby tu były, nie œmiano by ich aresztować. Czekajże waœć... Jest dragonia Charłampa, jeden regiment, Mieleszki drugi; te stojš przy księciu... Niewiarowski opowiedział siętakże przy księciu, ale jego pułk daleko. Dwa regimenty szkockie... - To cztery przy księciu. - I artyleria pod panem Korfem: dwa regimenty. - Oj! coœ dużo! - I Kmicicowa choršgiew, okrutnie okryta... szeœćset ludzi. - A Kmicic po której stronie? - Nie wiem. - Nie widzieliœcie go? Rzucił wczoraj buławę czy nie rzucił? - Nie wiemy. - Kto tedy przeciw księciu? jakie choršgwie? - Naprzód widocznie ci Węgrzyni. Ludzi dwieœcie. Potem kupa luŸnego towarzystwa spod buławy Mirskiego i Stankiewicza. Szlachty trochę... i Kmicic, ale ten niepewny.- Bodaj go!... Na miłoœć boskš... Mało!... Mało!... - Ci Węgrzyni za dwa pułki stanš. Stary żołnierz i wyćwiczony! Czekajcie no... Lontyzapalajš u armat, na bitwę się zanosi... Skrzetuscy milczeli, Zagłoba kręcił się jak w goršczce. - Bijże zdrajców! Bij psubratów! Ej, Kmicic! Kmicic! Wszystko od niego zależy. Œmiałyż to żołnierz? - Jak diabeł... Gotów na wszystko. - Nie może być inaczej, tylko on po naszej stronie stanie. - Bunt w wojsku! Ot, do czego hetman doprowadził! - zakrzyknšł Wołodyjowski. - Kto tu buntownik? Wojsko czy hetman, który się przeciwko własnemu panu zbuntował? - pytał Zagłoba. - Bóg to osšdzi. Czekajcie. Znowu tam jakiœ ruch. Częœć dragonii Charłampowej staje przy Węgrach. Sama dobra szlachta w tym regimencie służy. Słyszycie, jak krzyczš? - Pułkowników! Pułkowników! - wołały groŸne głosy z podwórca. - Panie Michale! na rany boskie, krzyknij im, żeby posłali po twojš choršgiew i po towarzystwo pancerne i husarskie. - Cicho waœć! Zagłoba sam poczšł krzyczeć: - A poœlijcie po resztę polskich choršgwi i w pień zdrajców! - Cicho, waœć! Nagle, nie na podwórzu, ale na tyłach zamku zabrzmiała krótka, urwana salwa muszkietów... - Jezus Maria! - krzyknšł Wołodyjowski. - Panie Michale, co to jest? - Rozstrzelali niezawodnie Stachowicza i dwóch oficerów, którzy poszli w deputacji - mówił goršczkowo Wołodyjowski. - Nie może inaczej być! - Męko Pana naszego! Tedy żadnej klemencji nie można się spodziewać. Huk wystrzałów zgłuszył dalszš rozmowę. Pan Michał chwycił konwulsyjnie za kratę iprzycisnšł do niej czoło, ale przez chwilę nic nie mógł dojrzeć prócz nóg szkockich piechurów ustawionych tuż za oknem. Salwymuszkietów stały się coraz gęstsze, na koniec ozwały się i armaty. Suche uderzenia kul o œcianę nad piwnicš słychać było doskonale jakoby uderzenia gradu. Zamek trzšsł się w posadach. - Michale, zeskocz, zginiesz tam! - zawołałJan. - Za nic. Kule idš wyżej, a z armat właœnie w przeciwnš stronę. Za nic nie zejdę. I pan Wołodyjowski, chwyciwszy jeszcze silniej za kratę, wcišgnšł się cały we wgłębienie okna, gdzie już nie potrzebowałramion Skrzetuskiego do podpory. W piwnicyuczyniło się wprawdzie ciemno, bo okienko było małe i pan Michał, choć szczupły, przesłonił je całkowicie, ale natomiast sam 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żŁPi R¤š kc€Ľ$}cŚĄ(%c§Ć7–4towarzysze pozostali na dole mieli każdej minuty œwieże wiadomoœci z pola bitwy. - Widzę teraz! - krzyknšł pan Michał. - Węgrzyni o œcianę się wsparli, stamtšd strzelajš... Ha! bałem się, żeby się w kšt nie zatłoczyli, bo armaty by ich w mig zniszczyły. Sprawny żołnierz! Jak mi Bóg miły! Bez oficerów wie, co trzeba. Dym znowu! Nie widzę nic... Strzały poczęły słabnšć. - Boże miłosierny! nie odkładaj kary! - wołał Zagłoba. - A co, Michale? - pytał Skrzetuski. - Szkoci idš do ataku. - Pioruny siarczyste! że musimy tu siedzieć!- zakrzyknšł Stanisław. - Już sš! Halabardnicy! Węgrzyni na szable ich biorš! Ach! Boże! że nie możecie widzieć!Co za żołnierze! - I ze sobš się bijš, zamiast z nieprzyjacielem. - Węgrzyni górš! Szkoci od lewego cofajš się. Jak Boga kocham! Dragoni Mieleszki przechodzš na ich stronę!... Szkoci we dwóch ogniach. Korf nie może z dział razić,bo i Szkotów by psował. Widzę już i Ganchofowe mundury między Węgrami. Idš do ataku na bramę. Chcš się wydostać stšd.Idš jak burza! Wszystko łamiš! - Hę? Jak to? Wolałbym, żeby zamek zdobyli- krzyknšł Zagłoba. - Nic to! Jutro powrócš z choršgwiami Mirskiego i Stankiewicza... Hej! Charłamp zginšł!... Nie! Wstaje, ranny... Już, już sš przy bramie... Co to jest? Chyba i szkocka straż w bramie przechodzi do Węgrów, bo otwierajš wrzecišdze... Kurz się kłębi z tamtej strony. Kmicica widzę! Kmicic! Kmicicz jazdš wali przez bramę! - Po czyjej stronie? Po czyjej stronie? - krzyczał Zagłoba. Przez chwilkę pan Michał nie dał odpowiedzi, ale przez małš chwilkę; zgiełk,szczęk broni i krzyki rozległy się tymczasem ze zdwojonš siłš. - Już po nich! - krzyknšł przeraŸliwie Wołodyjowski. - Po kim? Po kim? - Po Węgrach! Jazda rozbiła ich, tratuje, siecze! Banderia w Kmicicowym ręku!... Koniec, koniec! To rzekłszy pan Michał zesunšł się z framugi okienka i wpadł w ramiona Jana Skrzetuskiego. - Bijcieże mnie - wołał - bijcie, bo ja tego człowieka miałem pod szablš i żywym go puœciłem; ja odwiozłem mu list zapowiedni!Przeze mnie zacišgnšł tę choršgiew, z którš teraz przeciw ojczyŸnie będzie walczył. Wiedział, kogo zacišgał, psubratów, wisielców, zbójów, rakarzy, takich, jaki sam. Bogdajem go raz jeszcze zszablš spotkał... Boże! przedłuż mi życie napohybel tego zdrajcy, bo przysięgam, że więcej z ršk moich nie wyjdzie... Tymczasem krzyki i tętent kopyt, i salwy wystrzałów brzmiały jeszcze z całš siłš; ale stopniowo poczęły słabnšć i w godzinę póŸniej cisza zapanowała na kiejdańskim zamku, przerywana tylko miarowymi krokami patrolów szkockich i odgłosami komendy. - Panie Michale! Wyjrzyj no jeszcze, co się stało - błagał Zagłoba. - Po co? - odpowiedział mały rycerz. - Kto wojskowy, ten zgadnie, co się stało. Zresztš widziałem ich rozbitych... Kmicic tutriumfuje! - Bogdaj go końmi szarpano, warchoła, piekielnika! Bogdaj mu przyszło haremu u Tatarów pilnować! Rozdział 16 Pan Michał miał słusznoœć! Kmicic triumfował. Węgrzy i częœć dragonów Mieleszki oraz Charłampa, która połšczyłasię z nimi, zalegli gęstym trupem kiejdańskie dziedzińce. Zaledwie kilkudziesięciu wymknęło się i rozproszyło w okolicach zamku i miasta, gdzie ich œcigała jazda. Wyłowiono jeszcze wielu, inni nie oparli się zapewne aż w obozie Pawła Sapiehy, wojewody witebskiego, któremu pierwsi musieli przynieœć strasznšwieœć o zdradzie hetmana wielkiego, o przejœciu jego do Szwedów, o uwięzieniu pułkowników i oporze choršgwi polskich. Tymczasem Kmicic, cały okryty krwiš i kurzawš, stawił się z węgierskš banderiš w ręku przed Radziwiłłem, który przyjšł go z otwartymi rękoma. Ale pana Andrzeja nie upoiło zwycięstwo. Owszem, chmurny był i zły, jakby przeciw sercu postšpił. - Wasza ksišżęca moœć! - rzekł - nie chcę słuchać pochwał i wolałbym sto razy z nieprzyjacielem ojczyzny walczyć niż z żołnierzami, którzy by się jej przydać mogli. Człeku się zdaje, że sam sobie krwi upuœcił. - A czyjaż wina, jeœli nie tych buntowników? - odparł ksišżę. - Wolałbym ija ich pod Wilno poprowadzić, i tak miałem uczynić... Oni zaœ woleli przeciw zwierzchnoœci się porwać. Co się stało, to się nie odstanie. Trzeba było i trzeba będzie dać przykład. - Co wasza ksišżęca moœć myœlisz robić z jeńcami? - Co dziesištemu kula w łeb. Resztę pomieszać z innymi pułkami. Pojedziesz dziœdo choršgwi Mirskiego i Stankiewicza, zawieziesz im rozkaz mój, by do pochodu byli gotowi. Czynię cię regimentarzem nad tymi dwiema choršgwiami i nad trzeciš Wołodyjowskiego. Namiestnicy majš ci podlegać i we wszystkim słuchać. Chciałemdo tej choršgwi Charłampa naprzód posłać,ale on do niczego... Rozmyœliłem się. - A w razie oporu? Bo to u Wołodyjowskiego laudańscy ludzie, którzy okrutnie mnie nienawidzš. - Ogłosisz, że Mirski, Stankiewicz i Wołodyjowski natychmiast będš rozstrzelani. - Tedy oni mogš pójœć zbrojno na Kiejdany, aby ich odbić. U Mirskiego wszystko znaczna szlachta służy. - WeŸmiesz ze sobš regiment piechoty szkockiej i regiment niemieckiej. Naprzód otoczysz ich, potem ogłosisz rozkaz. - Jak wola waszej ksišżęcej moœci!Radziwiłł wsparł dłonie na kolanach i zamyœlił się. - Mirskiego i Stankiewicza rozstrzelałbym chętnie, gdyby nie to, że oni nie tylko w swoich choršgwiach, ale w całym wojsku, ba, w całym kraju mir majš... Boję się wrzawy i otwartego buntu, którego przykład mieliœmy już przed oczyma... Szczęœciem, dzięki tobie, dobrš dostali naukę i dwa razy pomyœli każda choršgiew, nim się na nas porwie. Trzeba tylko szybko działać, aby oporni nie przeszli do pana wojewody witebskiego. - Wasza ksišżęca moœć mówiłeœ tylko o Mirskim i Stankiewiczu, a nie wspomniałeœ o Wołodyjowskim i Oskierce. - Oskierkę muszę także oszczędzić, bo to człek znaczny i szeroko spokrewniony; ale Wołodyjowski z Rusi pochodzi i nie ma tu relacyj. Dzielny to żołnierz, prawda! Liczyłem też na niego... Tym ci gorzej, żemsię zawiódł. Gdyby diabeł nie był przyniósłtych przybłędów, jego przyjaciół, może inaczej by postšpił; ale po tym, co się stało, czeka go kula w łeb, jak również dwóch Skrzetuskich i tego trzeciego byka, który pierwszy zaczšł ryczeć: "zdrajca! zdrajca!" Pan Andrzej zerwał się, jakby go żelazem przypieczono. - Wasza ksišżęca moœć! Żołnierze mówiš, że Wołodyjowski życie waszej ksišżęcej moœci pod Cybichowem uratował. - Spełnił swojš powinnoœć i za to Dydkiemiemu w dożywocie chciałem puœcić... Teraz mię zdradził i za to każę go rozstrzelać. Oczy Kmicica zaiskrzyły się, a nozdrza poczęły latać. - Wasza ksišżęca moœć! Nie może to być! - Jak to nie może być? - spytał Radziwiłł marszczšc brwi. - Błagam waszš ksišżęcš moœć - mówił w uniesieniu Kmicic - aby Wołodyjowskiemu włos z głowy nie spadł. Wasza ksišżęca moœć mi przebaczy... błagam! Wołodyjowskimógł mi nie oddać zapowiedniego listu, boœ go wasza ksišżęca moœć na jego ręce przysłał i do woli mu zostawił. A oddał!... Wyrwał mnie z toni... Przez to przeszedłempod waszej ksišżęcej moœci inkwizycję... Nie wahał się mnie ratować, chociaż o tę samš pannę tentował... Winienem mu wdzięcznoœć i zaprzysišgłem sobie, że mu się wypłacę!... Wasza ksišżęca moœć uczyni to dla mnie, aby ni jego, ni jego przyjaciół żadna nie dosięgła kara. Włos im nie ma spaœć z głowy i na Boga! nie spadnie, pókimja żyw!... Błagam waszš ksišżęcš moœć! Pan Andrzej prosił i ręce składał, ale w słowach jego brzmiały mimo woli akcenta gniewu i groŸby, i oburzenia. Niepohamowana natura brała górę. I stanšł nad Radziwiłłem z twarzš podobnš do głowy rozdrażnionego drapieżnego ptaka, z roziskrzonymi oczami. Hetman zaœ miał również burzę w obliczu. Przed jego żelaznš wolš i despotyzmem gięło się dotychczas wszystko na Litwie i Rusi - nikt nigdy nie œmiał mu się sprzeciwić, nikt prosić o łaskę dla raz skazanych, a teraz Kmicic prosił tylko pozornie - w rzeczywistoœci żšdał. I położenie było takie, że prawie niepodobna było mu odmówić. Despota zaraz na poczštku zawodu zdrajcy poczuł, że nieraz przyjdzie mu ulegać despotyzmowi ludzi i okolicznoœci, że będziezależnym od własnych stronników, daleko mniejszego znaczenia, że ten Kmicic, którego chciał zmienić w wiernego psa, będzie raczej chowanym wilkiem, który, rozdrażniony, gotów chwycić zębami za rękę pana. Wszystko to wzburzyło dumnš krew radziwiłłowskš. Postanowił się opierać, boiwrodzona straszna mœciwoœć pchała go do oporu. - Wołodyjowski i tamci trzej muszš dać gardła! - rzekł podniesionym głosem. Lecz było to dorzucić prochu do ognia. - Gdybym był Węgrów nie rozbił, nie oni daliby gardła! - zakrzyknšł Kmicic. - Jakże to? Już mi wymawiasz swoje usługi? - pytał groŸnie hetman. - Wasza ksišżęca moœć! - rzekł porywczymgłosem pan Andrzej - nie wymawiam... Proszę... Błagam... Ale to się nie stanie. Ci ludzie na całš Polskę sławni... Nie może być! Nie może być!... Nie będę Judaszem dlaWołodyjowskiego. Pójdę za waszš ksišżęcš moœć w ogień, ale nie odmawiaj mi tej łaski... - A jeœli odmówię? - Tedy mnie każ wasza ksišżęca moœć rozstrzelać!... Nie chcę żyć!... Niech mnie pioruny zatrzasnš!... Niech mnie diabli żywcem do piekła wezmš! - Opamiętaj się, nieszczęsny, przed kim to mówisz? - Wasza ksišżęca moœć nie przyprowadzaj mnie do desperacji! - Do proœby mogłem nakłonić ucha, na groŸby nie będę zważał. - Ja proszę... Błagam!... Tu pan Andrzej rzucił się na kolana. - Pozwól mi wasza ksišżęca moœć sercem, nie z musu sobie służyć, bo inaczej zwariuję!Radziwiłł nie odrzekł nic. Kmicic klęczał, bladoœć i rumieńce przelatywały mu jak błyskawice przez twarz. Widocznymbyło, że jeszcze chwila, a wybuchnie w straszliwy sposób. - Wstań! - rzekł Radziwiłł. Pan Andrzej wstał. - Umiesz bronić przyjaciół - rzekł ksišżę - mam próbę, że i mnie będziesz umiał bronići nie odstšpisz nigdy. Jeno Bóg cię stworzyłz saletry, nie z mięsa, i bacz, abyœ nie spłonšł. Nie mogę ci niczego odmówić. Słuchajże mnie: Stankiewicza, Mirskiego i Oskierkę chcę Szwedom do Birż odesłać; niechże Skrzetuscy dwaj i Wołodyjowski idšz nimi. Głów im tam nie pourywajš, a że czas wojny, w spokoju posiedzš, to lepiej. - Dziękuję waszej ksišżęcej moœci, ojcu mojemu! - zakrzyknšł pan Andrzej. - Powoli... - rzekł ksišżę. - Uszanowałem twojš przysięgę aż nadto, teraz ty uszanuj mojš... Temu staremu szlachcicowi... zapomniałem, jak mu na przezwisko... temuryczšcemu diabłu, który tu ze Skrzetuskimiprzybył, zapisałem œmierć w duszy. On to pierwszy nazwał mnie zdrajcš, on o wzięcie korupcji posšdził, on podniecił innych, bo może nie przyszłoby do tego oporu, gdyby nie jego zuchwalstwo! (Tu ksišżę uderzył pięœciš w stół.) Pierwej œmierci, pierwej końca œwiata bym się spodziewał, niż żeby kto mnie, Radziw iłłowi, œmiał do oczu zakrzyknšć: "Zdrajca!" Do oczu wobec ludzi! Nie ma takiej œmierci, nie ma takich mšk, których by doœć było za takš zbrodnię. Nie proœ mnie o niego, bo to na nic. Ale pan Andrzej niełatwo się zrażał, gdy sobie coœ przedsięwzišł. Jeno nie gniewał się już ani wybuchał. Owszem, chwyciwszy na nowo rękę hetmańskš, poczšł okrywać jš pocałunkami i prosić tak serdecznie, jaktylko sam umiał. - Żadnym powrozem ani łańcuchem nie przywišzałbyœ wasza ksišżęca moœć tak serca mego, jak tš łaskš. Ale nie czyń jej w połowie ni w częœci, jeno całš. Wasza ksišżęca moœć! Co ten szlachcic wczoraj mówił, to myœleli wszyscy. Ja sam to samomyœlałem, pókiœ mi wasza ksišżęca moœć oczu nie otworzył... Niech mnie ogień spali,jeœlim tego nie myœlał... Człek temu nie winien, że głupi. Ten szlachcic był do tego pijany i co miał na sercu, to i zakrzyknšł. Myœlał, że w obronie ojczyzny występuje, a trudnoż kogo karać za sentyment dla ojczyzny. Wiedział, że gardło naraża, a dlatego zakrzyknšł, co miał w gębie i sercu. Ni on mnie grzeje, ni ziębi, ale to panu Wołodyjowskiemu jako brat albo zgołaojciec. Już by też desperował po nim bez miary, a ja tego nie chcę. Taka już we mnienatura, że jak komu do bra życzę, to duszębym za niego oddał. Żeby mnie kto oszczędził, a przyjaciela mi zabił, niechby go diabeł za takš łaskę porwał. Wasza ksišżęca moœć! Ojcze mój, dobrodzieju, łaskawco, uczyńże całš łaskę, daruj mi tego szlachcica, a ja ci wszystkš krew mojš daruję, choćby jutro, dziœ, zaraz! Radziwiłł zagryzł wšsy. - Zapisałem mu wczoraj œmierć w duszy. - Co hetman i wojewoda wileński zapisał, to wielki ksišżę litewski, a daj Boże, w przyszłoœci król polski, jako łaskawy monarcha, przekreœlić może... Pan Andrzej mówił szczerze, co czuł i myœlał, ale gdyby był najzręczniejszym dworakiem, nie mógłby potężniejszego argumentu na obronę swych przyjaciół znaleŸć. Dumna twarz magnata rozjaœniła się i oczy przymknšł, jakby lubujšc się dŸwiękiem tych tytułów, których jeszcze nie posiadał. Po chwili rzekł: - Takeœ mnie zagadł, że niczego nie mogę ciodmówić. Pójdš wszyscy do Birż. Niechże tam odpokutujš u Szwedów za winy, a potem, gdy się to stanie, coœ rzekł, żšdaj nowej dla nich łaski. - Jako żywo, że zażšdam, daj Boże najprędzej! - odrzekł Kmicic. - IdŸże teraz, zanieœ im dobrš nowinę! - Nowina dobra dla mnie, nie dla nich, bo oni pewnie nie przyjmš jej z wdzięcznoœciš,zwłaszcza że się nie spodziewali tego, co im groziło. Nie pójdę, wasza ksišżęca moœć, bo to tak by wyglšdało, jakbym się im chciał zaraz z mojš instancjš chwalić. - Czyńże, jak chcesz. Ale kiedy tak, to czasu nie trać i ruszaj po choršgwie Mirskiego i Stankiewicza, bo zaraz potem czeka cię inna ekspedycja, od której pewnienie będziesz się wybiegał. - Jaka, wasza ksišżęca moœć? - Pojedziesz zaprosić ode mnie pana Billewicza, miecznika rosieńskiego, aby razem z krewniaczkš do mnie, do Kiejdan, przyjechał i tu na czas wojny osiadł. Rozumiesz? Kmicic zmieszał się. - On tego uczynić nie zechce... z wielkš furiš Kiejdany opuœcił. - Spodziewam się, że go furia już opuœciła;w każdym razie weŸmiesz ludzi ze sobš i jeżeli nie zechcš po dobrej woli tu przybyć,to ich wsadzisz w kolaskę, otoczysz dragonami i przywieziesz. Szlachcic miękki był jak wosk; gdym z nim gadał, płonił sięjak panna i kłaniał do ziemi; ale i on zlškł się imienia szwedzkiego jak diabeł œwięconej wody i odjechał. Potrzebuję go tu mieć i dla siebie, i dla ciebie. Mam nadzieję, że jeszcze ulepię z tego wosku takš œwiecę, jakš zechcę, i komu zechcę, jš zapalę. Tym lepiej będzie, jeœli się tak stanie... Ale jeœli nie, tedy będę miał zakładnika. Billewiczowie dużo mogš na Żmudzi, bo prawie ze wszystkš szlachtš spokrewnieni. Gdy jednego, i to najstarszego, dostanę w ręce, inni dwa razy pomyœlš, nim coœ przeciw mnie przedsięwezmš. A przecie to za nimi i za tštwojš dziewczynš stoi całe mrowie laudańskie, które gdyby poszło do obozu pana wojewody witebskiego, pewnie by ich z otwartymi rękoma przyjšł... Ważna to jest rzecz, tak ważna, że się namyœlam, czy nie od BiIlewiczów p oczynać. - W choršgwi Wołodyjowskiego sami laudańscy ludzie. - Opiekunowie twojej dziewki. Kiedy tak, pocznijże od tego, by jš tu sprowadzić. Tylko że słuchaj: ja podejmuję się pana miecznika na nasza wiarę nawrócić, ale dziewkę to sobie już ty sam kaptuj, jak umiesz. Gdy miecznika nawrócę, on ci pomoże dziewkę nawracać. Zgodzi się, to wyprawię wam nie mieszkajšc wesele... Niezgodzi się, bierz jš i tak. Jak będzie po harapie, to będzie po wszystkim... Z niewiastami najlepszy to sposób. Popłacze, podesperuje, gdy jš do ołtarza powlokš, ale na drugi dzień pomyœli, że nie taki diabeł straszny, jak go malujš, a trzeciegobędzie rada. Jakżeœcie się wczoraj rozstali? - Jakoby mi w pysk dała! - Cóż rzekła? - Nazwała mnie zdrajcš... Mało mnie paraliż nie trzasł. - Takaż to zaciekła? Jak będziesz jej mężem, powiedzże jej, że niewiastom kšdziel lepiej przystoi niż sprawy publiczne,i trzymaj jš krótko. - Wasza ksišżęca moœć jej nie zna. U niej wszystko zaraz: cnota albo niecnota, i wedle tego sšdzi; a rozumu niejeden mšż mógłby jej pozazdroœcić. Nim się człowiek obejrzy, ona już w sedno utrafi. - Utrafiła ci też w serce... Staraj się takżejš utrafić. - Bóg by to dał, wasza ksišżęca moœć. Raz już brałem jš zbrojnš rękš, alem sobie e całkowicie, ale natomiast sam 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż¨P?8Šż c€ŞN$cŤr$´ cŹ&2* `­P?&potem przyrzekł, że więcej tego nie uczynię... I co mi wasza ksišżęca moœć mówi, żeby jš choćby gwałtem do ołtarza prowadzić, to mi nie idzie po sercu, bom sobie i jej przyrzekł, że gwałtu więcej nieużyję... Cała nadzieja, że wasza ksišżęca moœć wyperswaduje panu miecznikowi, iż nie tylko zdrajcami nie jesteœmy, ale zbawienia ojczyzny chcemy... Gdy on się przekona, to i jš przekona, a wtenczas inaczej będzie na mnie patrzyła. Teraz do Billewicza pojadę i sprowadzę ich tu oboje, bo mi strach, żeby się ona do zakonu gdzie nie schroniła... Ale powiem waszej ksišżęcej moœci szczerš prawdę, że choć wielkie to szczęœcie dla mnie patrzeć na tę dziewczynę, wolałbym na całš potęgę szwedzkš uderzyć niż przed niš teraz stanšć, bo ona nie zna moich cnotliwych chęci i za zdrajcę mnie poczytuje. - Jeżeli chcesz, to tam kogo innego wyszlę,Charłampa albo Mieleszkę. - Nie! Pojadę lepiej sam... Charłamp zresztšranny. - To i lepiej... Charłampa chciałem wczoraj wysłać do choršgwi Wołodyjowskiego, by nad nimi komendę objšł, a w potrzebie do posłuszeństwa zmusił: ale to człek niezgrabny i pokazało się, że własnych ludzi nie umie utrzymać. Nic mi po nim. JedŸże naprzód po miecznika i dziewczynę, a potem do tamtych choršgwi. W ostatnim razie nie szczędŸ krwi, bo trzeba pokazać Szwedom, że mamy siłę i nie ulękniemy się buntu. Pułkowników zaraz pod eskortš odeszlę; spodziewam się, że Pontus de la Gardie poczyta to za dowód szczeroœci mojej... Mieleszko ich odprowadzi. Ciężko z poczštku idzie! Ciężko! Już widzę, że z pół Litwy stanie przeciw mnie. - Nic to, wasza ksišżęca moœć! Kto ma czyste sumienie, ten się nikogo nie ulęknie. - Myœlałem, że przynajmniej Radziwiłłowiestanš wszyscy po mojej stronie, tymczasem, patrz, co mi pisze ksišżę krajczy z Nieœwieża. Tu hetman podał Kmicicowi list Kazimierza Michała. Kmicic przebiegł oczyma pismo. - Żebym nie znał intencji waszej ksišżęcej moœci, myœlałbym, że ma rację i że najcnotliwszy to w œwiecie pan. Boże, daj mu wszystko dobre!... Mówię, co myœlę. - JedŸ już! - rzekł z pewnš niecierpliwoœcišhetman. Rozdział 17 Kmicic jednak nie wyruszył ani tego dnia, ani następnego, bo groŸne wieœci poczęły nadchodzić zewszšd do Kiejdan. Oto pod wieczór przybiegł goniec z doniesieniem, żechoršgwie Mirskiego i Stankiewicza same ruszajš ku rezydencji hetmańskiej, gotowe zbrojnš rękš upomnieć się o swych pułkowników, że wzburzenie panuje międzynimi straszne i że towarzystwo wysłało deputacje do wszystkich choršgwi stojšcych w pobliżu Kiejdan i dalej, aż na Podlasie do Zabłudowa, z doniesieniem o zdradzie hetmańskiej i wezwaniem, by się łšczyły w kupę dla obrony ojczyzny. Łatwobyło przy tym przewidzieć, że mnóstwo szlachty zleci się do zbuntowanych choršgwi i wytworzy poważnš siłę, przeciwko której trudno się będzie opierać w nieobronnych Kiejdanach, zwłaszcza że nie na wszystkie pułki, które ksišżę Radziwiłł miał pod rękš, można było liczyćz pewnoœciš. Zmieniło to wyrachowania i wszystkie planyhetmańskie, ale zamiast osłabić w nim ducha, zdawało się go jeszcze podniecać. Postanowił sam na czele wiernych szkockich regimentów, rajtarii i artylerii wyruszyć przeciw buntownikom i zdeptać ogień w zarodku. Wiedział, że żołnierze bez pułkowników sš tylko tłuszczš niesfornš, która rozproszy się przed grozšsamego imienia hetmańskiego. Postanowił też nie szczędzić krwi i przerazić przykładem całe wojsko, wszystkš szlachtę, ba! całš Litwę, aby nie œmiała drgnšć nawet pod żelaznš jego rękš.Miało się spełnić wszystko, co zamierzył, i spełnić się własnymi jego siłami. Tegoż dnia jeszcze wyjechało kilku oficerów cudzoziemskich do Prus czynić tam nowe zacišgi, a Kiejdany wrzały zbrojnym ludem. Regimenta szkockie, rajtaria cudzoziemska, dragoni Mieleszki i Charłampa i "lud ognisty" pana Korfa gotowały się do wyprawy. Hajducy ksišżęcy, czeladŸ, mieszczanie z Kiejdan mieli wzmocnić siły ksišżęce, a na koniec postanowiono przyœpieszyć wysłanie uwięzionych pułkowników do Birż, gdzie bezpieczniej było ich trzymać niżeli w otwartych Kiejdanach. Ksišżę spodziewał się słusznie,że wysłanie do tej odległej fortecy, w której wedle układu musiała już stać załoga szwedzka, zniweczy nadzieję uwolnienia ich w umysłach zbuntowanych żołnierzy i pozbawi sam bunt wszelkiej podstawy. Pan Zagłoba, Skrzetuscy i Wołodyjowski mieli dzielić losy innych. Wieczór już był, gdy do piwnicy, w której siedzieli, wszedł oficer z latarniš w ręku i rzekł: - Zbierajcie się, waszmoœciowie, iœć ze mnš. - Dokšd? - pytał niespokojnym głosem pan Zagłoba. - To się pokaże... Prędzej! prędzej! - Idziemy. Wyszli. Na korytarzu otoczyli ich żołnierze szkoccy zbrojni w muszkiety. Zagłoba coraz był niespokojniejszy. - Przecie na œmierć by nas nie prowadzili bez księdza, bez spowiedzi? - szepnšł do ucha Wołodyjowskiego. Po czym zwrócił się do oficera: - Jakże godnoœć, proszę? - A waœci co do mojej godnoœci? - Bo mam wielu krewnych na Litwie i miło wiedzieć, z kim się ma do czynienia. - Nie pora sobie œwiadczyć, ale kiep ten, kto się swego nazwiska wstydzi... Jestem Roch Kowalski, jeœli waćpan chcesz wiedzieć. - Zacna to rodzina! Mężowie dobrzy żołnierze, niewiasty cnotliwe. Moja babka była Kowalska, ale osierociła mnie, nimem na œwiat przyszedł... A waćpan z Wieruszów czyli z Korabiów Kowalskich? - Co mnie tu waœć będziesz po nocy indagował! - Boœ mi pewno krewniak, gdyż i struktura w nas jednaka. Grube masz waćpan koœci i bary zupełnie jak moje, a ja właœnie po babce urodę odziedziczyłem. - No, to się w drodze wywiedziemy... Mamyczas! - W drodze? - rzekł Zagłoba. I wielki ciężar spadł mu z piersi. Odsapnšł jak miech i zaraz nabrał fantazji. - Panie Michale - szepnšł - nie mówiłem ci,że nam szyi nie utnš? Tymczasem wyszli na dziedziniec zamkowy. Noc już zapadła zupełna. Tu i owdzie tylko płonęły czerwone pochodnie lub migotały latarki rzucajšc niepewne blaski na grupy żołnierzy konnych i pieszych rozmaitej broni. Cały dziedziniec zatłoczony był wojskiem. Gotowano się widocznie do pochodu, bo wszędy znać było ruch wielki. Tu i owdzie w ciemnoœciach majaczyły włócznie i rury muszkietów, kopyta końskie szczękały po bruku; pojedynczy jeŸdŸcy przebiegali pomiędzy choršgwiami; zapewne byli to oficerowie rozwożšcy rozkazy. Kowalski zatrzymał konwój i więŸniów przed ogromnym wozem drabiniastym zaprzężonym we cztery konie. - Siadajcie, waszmoœciowie! - rzekł. - Tu już ktoœ siedzi - rzekł gramolšc się Zagłoba. - A nasze łuby? - Łuby sš pod słomš - odrzekł Kowalski - prędzej! prędzej! - A kto tu siedzi? - pytał Zagłoba wpatrujšc się w ciemne postacie wycišgnięte na słomie. - Mirski, Stankiewicz, Oskierko! - ozwały się głosy. - Wołodyjowski, Jan Skrzetuski, Stanisław Skrzetuski, Zagłoba! -odpowiedzieli nasi rycerze. - Czołem! czołem! - Czołem! W zacnej kompanii pojedziem. A gdzie nas wiozš, nie wiecie waszmoœciowie?- Jedziecie waszmoœciowie do Birż! - rzekł Kowalski. To powiedziawszy dał rozkaz. Konwój pięćdziesięciu dragonów otoczył wóz i ruszyli. WięŸniowie poczęli rozmawiać z cicha. - Szwedom nas wydadzš! - rzekł Mirski. - Tegom się spodziewał. - Wolę siedzieć między nieprzyjaciółmi niż między zdrajcami! - odpowiedział Stankiewicz. - A ja bym wolał kulš w łeb! - zawołał Wołodyjowski - niż siedzieć z założonymi rękami w czasie takiej wojny nieszczęsnej. - Nie bluŸń, panie Michale - odpowiedział Zagłoba - bo z woza, byle pora sposobna przyszła, możesz dać nura, z Birż także, az kulš we łbie ciężko uciekać. Ale ja wiedziałem z góry, że się na to ten zdrajcanie oœmieli. - Radziwiłł by się nie miał na co oœmielić! -rzekł Mirski. - Widać, żeœ waœć z daleka przyjechał i że jego nie znasz. Komu on zemstę poprzysięże, ten jakoby był już w grobie, a nie pamiętam przykładu, żeby komu najmniejszš krzywdę odpuœcił. - A tak i nie œmiał na mnie podnieœć ręki! - odpowiedział Zagłoba. - Kto wie, czy nie mnie i waszmoœciowie szyje zawdzięczacie. - A to jakim sposobem? - Bo mnie chan krymski okrutnie miłuje za to, żem spisek na jego szyję odkrył, gdym w niewoli w Krymie siedział. A i nasz pan miłoœciwy Joannes Casimirus także się we mnie kocha. Nie chciał, taki syn, Radziwiłł,z dwoma potentatami zadzierać, gdyż i na Litwie mogliby go dosięgnšć. - I! Co waćpan gadasz! Nienawidzi on króla,jak diabeł œwięconej wody, i jeszcze by był na waœci zawziętszy, gdyby wiedział, żeœ królowi konfident - odpowiedział Stankiewicz. - A ja tak myœlę - rzekł Oskierko - że nie chciał hetman sam naszš krwiš się mazać, żeby odium na siebie nie œcišgnšć, ale przysišgłbym, że ten oficer wiezie rozkaz do Szwedów w Birżach, żeby nas natychmiast rozstrzelali. - Oj! - rzekł Zagłoba.Umilkli na chwilę; tymczasem wóz wtoczył się już na rynek kiejdański. Miasto spało, w oknach nie byłoœwiateł, jeno psy przed domami ujadały zapalczywie na przecišgajšcy orszak. - Wszystko jedno! - rzekł Zagłoba. - Zawszeœmy zyskali na czasie, może i przypadek nam posłużyć, a może i fortel jaki przyjœć do głowy. Tu zwrócił się do starych pułkowników. - Waszmoœciowie mało mnie znacie, ale spytajcie się moich towarzyszów, w jakich bywałem opałach, a dlategom się zawdy wydostał na pole. Powiedzcie no mnie, co toza oficer, któren nad konwojem ma komendę? Zaliby mu nie można wyperswadować, żeby się zdrajcy nie trzymał, jeno przy ojczyŸnie stanšł i z nami się połšczył? - To Roch Kowalski z Korabiów Kowalskich - odrzekł Oskierko. - Ja go znam. Tak samo mógłbyœ waszmoœć jego koniowi perswadować, bo dalibóg, nie wiem, który głupszy. - A że to zrobili go oficerem? - On u Mieleszki w dragonach choršgiew nosi, do czego rozumu nie potrzeba. A zrobili go oficerem, bo się księciu z pięœci podobał, gdyż podkowy łamie i z chowanymi niedŸwiedziami wpół się bierze, a takiego jeszcze nie znalazł, którego by nie rozcišgnšł. - Takiż to z niego osiłek? - Że osiłek, to osiłek, a przy tym, żeby muzwierzchnik powiedział: rozwal łbem œcianę- to bez chwili namysłu zaczšłby zaraz w niš trykać. Przykazano mu, by nas do Birż odwiózł, to i odwiezie, choćby się ziemia zapaœć miała. - Proszę! - rzekł Zagłoba, który z wielkš uwagš słuchał tej rozmowy - rezolutny to jednak chłop! - Bo u niego rezolutnoœć z głupotš jedno stanowi. Zresztš, jak ma czas, a nie je, to œpi. Zadziwiajšca rzecz, której byœcie waćpanowie nie uwierzyli: przecie on raz czterdzieœci oœm godzin w cekhauzie przespał i ziewał jeszcze, gdy go z tapczana œcišgnęli. - Okrutnie mi się ten oficer podoba - rzekł Zagłoba - bo zawsze lubię wiedzieć, z kim mam sprawę. To rzekłszy zwrócił się do Kowalskiego. - A przybliż no się waćpan! - zawołał protekcjonalnym tonem. - Czego? - pytał Kowalski zwracajšc konia. - Nie masz no gorzałki? - Mam. - Dawaj! - Jak to: "dawaj"? - Bo widzisz, moœci Kowalski, żeby to było nie wolno, to byœ miał rozkaz nie dawać, a że nie masz rozkazu, więc dawaj. - Hę? - rzekł zdumiony pan Roch - jako żywo! a cóż to mi - mus? - Mus nie mus, ale ci wolno, a godzi się krewnego wspomóc i starszego, któren gdyby się był z waœcinš matkš ożenił, mógłby jak nic być twoim ojcem. - Jakiœ mi tam waćpan krewny! - Bo sš podwójni Kowalscy. Jedni się Wieruszowš pieczętujš, na której kozieł w tarczy jest wyimaginowany z podniesionš zadniš nogš, a drudzy Kowalscy majš za klejnot Korab, na którym przodek ich Kowalski z Anglii przez morze do Polski przyjechał, i ci sš moi krewni, a to przez babkę, i dlatego, że ja także Korabiem się pieczętuję. - Dla Boga! toœ waœć naprawdę mój krewniak! - Alboœ Korab? - Korab. - Moja krew, jak mi Bóg miły! - zawołał Zagłoba. - Dobrze, żeœmy się spotkali, bo jatu w rzeczy samej na Litwę do Kowalskich przyjechałem, a chociażem w opresji, a ty na koniu i na wolnoœci, chętnie bym cię wzišł w ramiona, bo co swój, to swój. - Cóż ja waćpanu poradzę? Kazali cię odwieŸć do Birż, to odwiozę... Krew krwiš, a służba służbš. - Mów mi: wuju! - rzekł Zagłoba. - Masz wuj gorzałki! - rzekł pan Roch. - Tomi wolno.Zagłoba przyjšł chętnie manierkę i napił się do woli. Po chwili miłe ciepło poczęło mu się rozlewać po wszystkich członkach, w głowie uczyniło mu się jasno, a umysł stał się jasny. - ZleŸ no z konia - rzekł do pana Rocha - i przysišdŸ się trochę na wóz, pogawędzimy,bo chciałbym, żebyœ mi co o rodzinie opowiedział. Szanuję ja służbę, ale to ci przecie wolno. Kowalski przez chwilę nie odpowiadał. - Nie było zakazu - rzekł wreszcie. I wkrótce potem siedział już na wozie kołopana Zagłoby, a raczej rozcišgnšł się na słomie, którš wóz był wyładowany.Pan Zagłoba uœciskał go serdecznie. - Jakże się miewa twój stary?... bodajże cię!... zapomniałem, jak mu na imię. - Też Roch. - I słusznie, i słusznie. Roch spłodził Rocha... To jest wedle przykazania. Powinieneœ swego syna także Rochem nazwać, aby każdy dudek miał swój czubek.A żonaty jesteœ? - Pewnie, że żonaty! Ja jestem Kowalski, a to jest pani Kowalska, innej nie chcę. To rzekłszy młody oficer podniósł do oczupanu Zagłobie głownię ciężkiej dragońskiej szabli i powtórzył: - Innej nie chcę! - Słusznie! - rzekł Zagłoba. - Okrutnie mi się podobasz, Rochu, synu Rocha. Żołnierz najlepiej akomodowany, gdy nie ma innej żony jak taka; i to ci jeszcze powiem, że prędzej ona po tobie niż ty po niej owdowiejesz. Szkoda jeno, że młodych Rochów mieć z niš nie będziesz, bo widzę, żeœ bystry kawaler, i szkoda by było, gdyby taki ród miał zaginšć. - O wa! - rzekł Kowalski. - Jest nas szeœciubraci. - I wszystko Rochy? - Jakbyœ wuj wiedział, że każden, jeœli nie na pierwsze, to na drugie ma Roch, bo to nasz szczególniejszy patron. - A napijmy się no jeszcze! - A dobrze. Zagłoba znów przechylił manierkę, ale nie wypił całej, jeno oddał jš oficerowi i rzekł: - Do dna, do dna! - Szkoda, że cię nie mogę widzieć! - mówił dalej. - Noc tak ciemna, choć w pysk daj. Własnych palców byœ nie poznał. Słuchaj no, moœci Rochu, a gdzie to te wojsko miało wychodzić z Kiejdan, gdyœmy wyjeżdżali? - A na buntowników. - Bóg najwyższy wie, kto tu buntownik: czy ty, czy oni? - Ja buntownik? Jakże to? Co mnie mój hetman każe, to czynię. - Ale hetman nie czyni tego, co mu król jegomoœć każe, bo pewnie mu nie kazał ze Szwedami się łšczyć. Nie wolałżebyœ to Szwedów bić niż mnie, krewnego, w ręce im wydawać? - Może bym i wolał, ale co rozkaz, to słuch! - I pani Kowalska by wolała. Znam ja jš. Między nami mówišc: hetman się przeciw królowi i ojczyŸnie zbuntował. Nie powtarzaj tego nikomu, ale tak jest. I wy, co mu służycie, także się buntujecie. - Tego mnie się słuchać nie godzi. Hetman ma swojš zwierzchnoœć, a ja mam swojš, właœnie hetmańskš, i Bóg by mnie skarał, gdybym się jej przeciwił. Niesłychana to rzecz! - Zacnie mówisz... Ale uważ no, Rochu : gdybyœ tak wpadł w ręce onych buntowników, to i ja bym był wolny, i nie twoja by była wina, bo nec Hercules contraplures!... Nie wiem, gdzie się tam te choršgwie znajdujš, ale ty musisz wiedzieć... i widzisz, moglibyœmy trochę ku nim nawrócić. - Jakże to? - A żebyœ tak umyœlnie ku nim zjechał? Nie byłoby twojej winy, jeœliby nas odbili. Nie miałbyœ mnie na sumieniu... a mieć krewniaka na sumieniu, wierzaj mí, straszny to ciężar! - At! co wuj gadasz! Dalibóg, zlezę z woza i na konia siędę. Nie ja będę miał wuja na sumieniu, jeno pan hetman. Pókim żyw, nie będzie z tego nic! - Nie, to nie! - rzekł Zagłoba. - Wolę to, żeszczerze mówisz, chociaż pierwej byłem twym wujem niż Radziwił twoim hetmanem. A czy ty wiesz, Rochu, co to jest wuj? - Wuj - to wuj. - Bardzoœ to roztropnie wykalkulował, ale przecie, gdzie ojca nie ma, tam Pismo mówi: wuja słuchał będziesz. Jest to jakbyrodzicielska władza, której grzech, Rochu, się sprzeciwić... Bo nawet i to zauważ, że kto się ożeni, ten snadnie ojcem być może; ale w wuju płynie ta sama krew, co w matce. Nie jestem ci wprawdzie bratem twej matki, ale moja babka musiała być ciotkš twej babki; więc poznaj to, że powaga kilku pokoleń we mnie spoczywa, bojako wszyscy na tym œwiecie jesteœmy œmiertelni, tedy władza z jednych na t sam 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żŽP<cŻŒ¤ c°0‡ cąˇ)Ŕc˛w8ű0drugich przechodzi i ani hetmańska, ani królewska nie może jej negować, ani nikogozmuszać, żeby się oponował. Co prawda, toœwięte! Mali hetman wielki, czy też, dajmy na to, polny, prawo nakazać, nie już szlachcicowi i towarzyszowi, ale lada jakiemu ciurze, żeby się na ojca, matkę, nadziada albo na starš ociemniałš babkę porywał? Odpowiedz na to, Rochu! Mali prawo? - Hę? - spytał sennym głosem Kowalski. - Na starš ociemniałš babkę! - powtórzył pan Zagłoba. - Kto by się wonczas chciał żenić i dzieci płodzić albo się wnuków doczekać?... Odpowiedz i na to, Rochu! - Ja jestem Kowalski, a to pani Kowalska - mówił coraz senniej oficer. - Kiedy chcesz, niech i tak będzie! - odpowiedział Zagłoba. - Lepiej to nawet, żenie będziesz miał dzieci, bo mniej kpów będzie po œwiecie grasowało. Nieprawda, Rochu? Zagłoba nadstawił ucho, ale nie usłyszał już żadnej odpowiedzi. - Rochu! Rochu! - zawołał z cicha. Pan Roch spał jak zabity. - Œpisz?... - mruknšł Zagłoba. - Czekajże, zdejmę ci ten żelazny garnek z głowy, bo ci niewygodnie. Opończa dusi cię pod szyjš, jeszcze by cię krew zalała. Co bym był za krewniak, żebym cię nie miał ratować. Tu ręce pana Zagłoby poczęły poruszać sięz lekka koło głowy i szyi Kowalskiego. Na wozie spali wszyscy głębokim snem, żołnierze kiwali się także na kulbakach, inni, jadšcy w przedzie, podœpiewywali z cicha, wypatrujšc zarazem pilno drogi, bo noc, choć niedżdżysta, była bardzo ciemna.Jednakże po niejakim czasie żołnierz prowadzšcy tuż za wozem konia ujrzał w ciemnoœciach opończę i jasny hełm swego oficera. Kowalski nie zatrzymujšc wozu zsunšł się i kiwnšł, by mu podano rumaka. Po chwili siedział już na nim. - Panie komendancie, a gdzie staniemy na popas? - pytał wachmistrz zbliżywszy się ku niemu. Pan Roch nie odpowiedział ani słowa i ruszył naprzód, minšł z wolna jadšcych naprzedzie i znikł w ciemnoœciach. Nagle do uszu dragonów doszedł tętent szybkiego biegu konia. - Skokiem komendant ruszył! - mówili między sobš. - Pewnie chce obaczyć, czy jakiej karczmy nie ma blisko. Czas by już koniom popasać, czas! Tymczasem upłynęło pół godziny, godzina, dwie, a pan Kowalski cišgle, widać, jechał naprzód, bo go nie było jakoœ widać. Konie znużyły się bardzo, zwłaszcza przy wozie,i poczęły się wlec wolno. Gwiazdy schodziłyz nieba. - Skocz no który do komendanta - rzekł wachmistrz - powiedz mu, że szkapy ledwienogi cišgnš, a wozowe ustały. Jeden z żołnierzy wyruszył naprzód, ale po godzinie wrócił sam. - Komendanta ani œladu, ani popiołu - rzekł.- Musiał z milę naprzód wyjechać. Żołnierze poczęli mruczeć z nieukontentowaniem. - Dobrze mu, bo się przez dzień wyspał i teraz na wozie - a ty się, człeku, kołacz po nocy ostatnim tchem końskim i swoim. - Toć tu karczma o dwie staje - mówił ten sam żołnierz, który jeŸdził naprzód - myœlałem, że go tam znajdę, ale gdzie tam!... Słuchałem, czy konia nie usłyszę... Nic nie słychać. Diabli wiedzš, gdzie zajechał. - Staniem tam i tak! - rzekł wachmistrz. - Trzeba szkapom wytchnšć. Jakoż zatrzymali wóz przed karczemkš. Żołnierze pozłazili z koni i jedni poszli kołatać do drzwi, drudzy odpasywali wišzkisiana wiszšce za kulbakami, aby konie choć z ršk pokarmić. Jeńcy na wozie rozbudzili się, gdy ruch wozu ustał. - A gdzie to jedziemy? - pytał stary pan Stankiewicz. - Po nocy nie mogę rozeznać - odparł Wołodyjowski - zwłaszcza że nie na Upitę jedziemy. - Wszakże to do Briż na Upitę z Kiejdan się jedzie? - spytał Jan Skrzetuski. - Tak jest. Ale w Upicie stoi moja choršgiew, o którš ksišżę, widać, obawiał się, by nie oponowała, więc kazał innš drogš jechać. Zaraz za Kiejdanami wykręciliœmy do Dalnowa i Kroków, stamtšdpojedziemy pewnie na Bejsagołę i Szawle. Trochę to z drogi, ale przez to Upita i Poniewież zostanš na prawo. Po drodze nie ma tam żadnych choršgwi, bo wszystkie, cobyły, œcišgnięto ku Kiejdanom, aby je mieć pod rękš. - A pan Zagłoba - rzekł Stanisław Skrzetuski - œpi smaczno i chrapie, zamiasto fortelach myœleć, jak to sobie obiecywał.- Niech œpi... Zmorzyła go, widać, rozmowaz tym głupim komendantem, do którego krewieństwa się przyznawał. Widać chciał go sobie skaptować, ale to na nic. Kto dla ojczyzny Radziwiłła nie opuœcił, ten go pewnie dla dalekiego krewnego nie opuœci. - Zali oni naprawdę sš krewni? - zapytał Oskierko. - Oni? Tacy oni krewni jak ja z waćpanem - odpowiedział Wołodyjowski - gdyż co pan Zagłoba mówił o wspólnoœci klejnotu, to i to nieprawda, bo ja wiem dobrze, że jego klejnot woła się Wczele. - A gdzie to pan Kowalski? - Musi być przy ludziach albo w karczmie. - Chciałbym go prosić, by mi pozwolił na konia którego żołnierskiego sišœć - mówił Mirski - bo mi koœci zdrętwiały. - Na to się pewnie nie zgodzi - odparł Stankiewicz - bo noc ciemna, łatwo by szkapie ostrogi dać i czmychnšć. Kto by tami dogonił! - Dam mu kawalerski parol, że nie będę ucieczki tentował, zresztš już i œwitać zapewne zacznie. - Żołnierzu! a gdzie to komendant? - pytał Wołodyjowski stojšcego w pobliżu dragona. - A kto jego wie? - Jak to : kto jego wie? Kiedy ci mówię, żebyœ go zawołał, to go zawołaj. - Kiedy my sami nie wiemy, panie pułkowniku, gdzie on jest - odrzekł dragon.- Jak zlazł z wozu i ruszył naprzód, tak dotej pory nie wrócił. - Powiedzże mu, jak wróci, że chcemy z nim mówić. - Wedle woli pana pułkownika ! - odrzekł żołnierz. Jeńcy umilkli. Od czasu do czasu tylko głoœne poziewanie rozlegało się na wozie; obok konie chrupotały siano. Żołnierze koło wozu, wsparci na kulbakach, drzemali. Inni gwarzyli z cicha lub posilali się, czym kto miał, bo pokazało się, że karczemka była opuszczona i że nikt w niej nie mieszkał. Już też i noc poczęła blednšć. Na wschodniej stronie ciemne tło nieba poszarzało nieco, gwiazdy gasły z wolna i œwieciły migotliwym, niepewnym œwiatłem. A za tym i dach karczemki posiwiał, drzewa przy niej rosnšce jęły się bramować srebrem. Konie i ludzie zdawali się wynurzać z cienia. Po chwili już i twarze można było rozeznać, i żółtš barwę opończy. Hełmy poczęły odbijać blask poranny. Pan Wołodyjowski roztworzył ręce i przecišgnšł się ziewajšc przy tym od ucha do ucha, po czym spojrzał na uœpionego pana Zagłobę; nagle rzucił się w tył i zakrzyknšł: - Niechże go kule bijš! Na Boga! moœci panowie! patrzcie! - Co się stało? - pytali pułkownicy otwierajšc oczy. - Patrzcie! patrzcie! - wołał Wołodyjowski ukazujšc palcem uœpionš postać. Jeńcy zwrócili wzrok we wskazanym kierunku i zdumienie odbiło się na wszystkich twarzach: pod burkš i w czapcepana Zagłoby spał snem sprawiedliwego pan Roch Kowalski, Zagłoby zaœ nie było nawozie. - Umknšł, jak mi Bóg miły! - mówił zdumiony Mirski oglšdajšc się na wszystkie strony, jakby oczom własnym jeszcze nie wierzył. - To kuty frant! Niech go kaduk! - zakrzyknšł Stankiewicz. - Zdjšł hełm i żółtš opończę z tego kpa i umknšł na jego własnym koniu! - Jako w wodę wpadł! - A zapowiedział, że się fortelem wydostanie. - Tyle go będš widzieli! - Moœci panowie! - mówił z uniesieniem Wołodyjowski - nie znacie jeszcze tego człeka, a ja już wam dziœ przysięgnę, że on i nas jeszcze wydostanie. Nie wiem jak, kiedy, jakim sposobem, ale przysięgnę! - Dalibóg! oczom się wierzyć nie chce - mówił Stanisław Skrzetuski. Wtem żołnierze spostrzegli, co się stało. Uczynił się między nimi gwar. Jedni przez drugich biegli do wozu i wybałuszali oczy na widok swego komendanta przybranego wwielbłšdziš burkę, w rysi kołpaczek i uœpionego głęboko. Wachmistrz poczšł go szarpać bez ceremonii. - Panie komendancie! panie komendancie! - Ja jestem Kowalski... a to pani Kowalska - mruczał pan Roch. - Panie komendancie, więzień uciekł! Kowalski siadł na wozie i otworzył oczy. - Czego?... - Więzień uciekł, ten gruby szlachcic, któryz panem komendantem rozmawiał!Oficer oprzytomniał. - Nie może być! - zakrzyknšł przerażonym głosem. - Jak to?! Co się stało? Jakim sposobem uciekł? - W hełmie i w opończy pana komendanta; żołnierze go nie poznali, noc była ciemna. - Gdzie mój koń? - krzyknšł Kowalski. - Nie ma konia. Ów szlachcic właœnie na nim uciekł. - Na moim koniu? - Tak jest! Kowalski wzišł się za głowę. - Jezusie Nazareński! Królu żydowski!... Po chwili krzyknšł: - Dawajcie tego psiawiarę, tego takiego syna, który mu konia podał! - Panie komendancie! Żołnierz nic nie winien. Noc była ciemna, choć w pysk daj, a on zdjšł waszej moœci hełm i opończę. Przejeżdżał tuż koło mnie i jam nie poznał.Żeby wasza moœć nie była siadała na wóz, nie mógłby on tego dokazać. - Bijże mnie! bijże mnie! - wołał nieszczęœliwy oficer. - Co czynić, wasza moœć? - Bij go! łapaj! - To się na nic nie zdało. On na koniu waszej moœci, a to najlepszy koń. Nasze zdrożone okrutnie, on zaœ o pierwszych kurach umknšł. Nie zgonim! - Szukaj wiatru w polu! - rzekł Stankiewicz.Kowalski zwrócił się ku więŸniom z wœciekłoœciš. - Waszmoœciowie pomogliœcie mu do ucieczki! Ja waœciom!..Tu złożył olbrzymie pięœci i poczšł zbliżać się ku nim.Wtem Mirski rzekł groŸnie: - Nie krzycz waœć i bacz, że do starszych od siebie mówisz! Pan Roch drgnšł i mimo woli wyprostował się, bo rzeczywiœcie jego powaga wobec takiego Mirskiego była żadna i wszyscy owijeńcy przenosili go o głowę godnoœciš i znaczeniem. Stankiewicz dodał: - Gdzie aspanu kazali nas wieŸć, to wieŸ, ale głosu nie podnoœ, bo jutro możesz iœć pod komendę każdego z nas. Pan Roch wytrzeszczał oczy i milczał. - Nie ma co, panie Rochu, podrwiłeœ głowš- rzekł Oskierko. - To, co mówisz, żeœmy mu pomogli, to głupstwo, bo naprzód, spaliœmy jako i ty, a po wtóre, każdy by pierwej sobie pomógł niż innemu. Ale aspan podrwiłeœ głowš! Niczyjej tu winy nie ma, jeno twoja. Pierwszy kazałbym cię rozstrzelać za to, bo żeby oficer rozsypiałsię jako borsuk, a więŸniowi pozwolił uciecw swoim własnym hełmie i opończy, ba, naswoim własnym koniu, toż to niesłychana rzecz, która się od poczštku œwiata nie zdarzyła! - Stary lis wyprowadził młodego w pole! - rzekł Mirski. - Jezus Maria! toć ja i szabli nie mam! - krzyknšł Kowalski. - Albo się jemu szabla nie przyda? - mówił uœmiechajšc się Stankiewicz. - Słusznie pan Oskierko mówi: podrwiłeœ głowš, kawalerze. Pistoleciska też musiałeœ mieć w olstrach? - A były!... - rzekł, jak nieprzytomny, Kowalski. Nagle porwał się obu rękoma za głowę. - I list księcia pana do komendanta birżańskiego! Co ja, nieszczęsny, teraz uczynię?!... Zginšłem na wieki!... Bogdaj mi kula w łeb!... - To cię nie minie! - rzekł poważnie Mirski. - Jakże to nas będziesz teraz do Birż wiózł?... Co się stanie, jeœli ty powiesz, że nas jako więŸniów przywozisz, a my, starsigodnoœciš, powiemy, że to ty masz być do lochu wrzucon? Komu, myœlisz, dadzš wiarę?... Zali mniemasz, że komendant szwedzki zatrzyma nas dlatego tylko, że gopan Kowalski będzie o to prosił? Prędzej nam zawierzy i ciebie w podziemiu zamknie.- Zginšłem! zginšłem! - jęczał Kowalski. - Głupstwo! - rzekł Wołodyjowski. - Co robić, panie komendancie? - pytał wachmistrz. - Ruszaj do wszystkich diabłów! - krzyknšłKowalski. - Zali ja wiem, co robić?... gdzie jechać?... Bodaj cię pioruny zabiły! - JedŸ, jedŸ do Birż!... obaczysz - rzekł Mirski. - Zawracaj do Kiejdan!... - krzyknšł Kowalski. - Jeœli cię tam pod murem nie postawiš i nierozstrzelajš, to niech mnie szczecina pokryje! - rzekł Oskierko. - Jakże to przed obliczem hetmańskim staniesz? Tfu! Hańba cię czeka i kula w łeb, nic więcej! - Bom nic więcej niewart! - zakrzyknšł nieszczęœliwy młodzian. - Głupstwo, panie Rochu! My jedni możem cię ratować - mówił Oskierko. - Znasz, żeœmy z hetmanem gotowi byli iœć na kraniec œwiata i zginšć. Więcej mieliœmy zasług, większš szarżę od ciebie. Wylewaliœmy nieraz krew za ojczyznę i zawsze chętnie jš wylejem; ale hetman zdradził ojczyznę, wydał ten kraj w ręce nieprzyjaciół, sprzymierzył się z nimi przeciw miłoœciwemu panu naszemu, któremuœmy wiernoœć zaprzysięgli. Zali to myœlisz, że żołnierzom jak my łatwo przyszło wypowiedzieć obediencję zwierzchnoœci, postšpić przeciw dyscyplinie, hetmanowi własnemu się oponować? Ale kto dziœ z hetmanem, ten przeciw ojczyŸnie! Kto dziœ z hetmanem, ten przeciw majestatowi! Kto dziœ z hetmanem, ten zdrajca króla i Rzeczypospolitej!... Dlatego to rzuciliœmy buławy pod nogi hetmańskie, bo cnota i obowišzek, i wiara, i honor tak nakazywały. I któż to uczynił? - zali ja jeden? Nie! i pan Mirski, i pan Stankiewicz, najlepsi żołnierze, najcnotliwsi ludzie!... Ktoprzy nim został? - warchoły!... A ty czemu nie idziesz œladem lepszych od ciebie i mšdrzejszych, i starszych? Chcesz hańbę œcišgnšć na własne imię? zdrajcš być ogłoszony?... WejdŸ w siebie, zapytaj sumienia, co ci czynić należy: czy przy Radziwille zdrajcy - zdrajcš zostać, czyli iœć z nami, którzy ostatni dech chcemy za ojczyznę puœcić, ostatniš kroplę krwi za nišwylać?... Bodajby ziemia nas pożarła, nimeœmy hetmanowi obediencję wypowiedzieli... Ale bogdajby dusze nasze z piekła nie wyjrzały, jeżelibyœmy króla i ojczyznę dla prywaty Radziwiłła mieli zdradzić!.. Mowa ta wielkie na panu Rochu zdawała sięczynić wrażenie. Oczy wytrzeszczył, usta otworzył i po chwili rzekł: - Czego waszmoœciowie ode mnie chcecie? - Byœ z nam i razem poszedł do wojewody witebskiego, który przy ojczyŸnie będzie się oponował. - Ba! kiedy ja mam rozkaz do Birż waszmoœciów odwieŸć. - Gadajże z nim! - rzekł Mirski. - Toteż chcemy, byœ nie usłuchał rozkazu!... byœ hetmana opuœcił i z nami poszedł, zrozumże! - rzekł zniecierpliwionyOskierko. - Mówcie sobie, wasze moœcie, co chcecie, a z tego nie będzie nic... Ja żołnierz! co by ja był wart, gdybym hetmana opuœcił. Nie mój rozum, tylko jego; nie moja wola, tylkojego. Jak on zgrzeszy, to on będzie i za mnie, i za siebie odpowiadał, a moja psia powinnoœć jego słuchać!... Ja tam prosty człowiek, czego rękš nie zrobię, tego i głowš... Ale to wiem, żem słuchać powinien, i kwita. - Róbże, co chcesz! - zakrzyknšł Mirski. - Już to mój grzech - mówił dalej Roch - żeja do Kiejdan kazał nawracać, bo mnie kazali do Birż jechać... Jeno żem zgłupiał przez tego szlachcica, który choć krewny, a takš rzecz mi uczynił, której by i obcy nie uczynił... Żeby to nie krewny! - ale krewny! Boga on w sercu nie miał, że i szkapę mi zabrał, i łaski ksišżęcej mnie pozbawił, i karę na szyję sprowadził. Taki to krewny! A waszmoœciowie do Birż pojedziecie, niech potem będzie, co chce! - Szkoda czasu, panie Oskierko - rzekł Wołodyjowski. - A zawracać do Birż, kondle! - krzyknšł nadragonów Kowalski. I zawrócili znów do Birż. Pan Roch kazał jednemu z dragonów sišœć na wóz, sam zaœusadowił się na jego koniu i jechał tuż przy więŸniach, powtarzajšc jeszcze przezpewien czas: - Krewny - i żeby takš rzecz uczynić! WięŸniowie, słyszšc to, chociaż niepewni swego losu i zmartwieni ciężko, nie mogli przecie wstrzymać œmiechu, aż na koniec pan Wołodyjowski rzekł: - Pocieszże się waćpan, moœci Kowalski, bo nie takich jak ty na hak ów mšż prowadził... Samego Chmielnickiego on chytroœciš przewyższył i już co do fortelów, nikt nie może iœć z nim w paragon. Kowalski nie odrzekł nic, jeno odjechał trochę od wozu bojšc się szyderstw: Wstydził się zresztš i więŸniów, i własnych żołnierzy, i tak był strapiony, żeaż żal było na niego patrzeć.Tymczasem pułkownicy rozmawiali o panu Zagłobie i jego cudownej ucieczce. - Zadziwiajšca to jest rzecz w istocie - mówił pan Wołodyjowski - że nie masz w œwiecie takowych terminów, z których by ten człowiek nie potrafił się salwować. Gdzie męstwem i siłš nie poradzi, tam się fortelem wykręci. Inni tracš fantazję, gdy im œmierć nad szyjš zawiœnie, albo polecajš się Bogu czekajšc, co się stanie; a on zaraz poczynagłowš pracować i zawsze coœ wymyœli. Mężny on w potrzebie bywa jako Achilles, ale woli Ulissesa iœć œladem. - Nie chciałbym ja jego pilnować, choćby go łańcuchami spętano - rzekł Stankiewicz - bo to nic, że ucieknie, ale jeszcze na œmiech i na konfuzję człeka na razi. - A jakże! - rzekł pan Michał. - Będzie on na t sam 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żłP”c´äcľcś“+X cˇë8q+teraz Kowalskiego do końca życia wyœmiewał, a niech Bóg broni dostać się najego język, bo ostrzejszego w całej Rzeczypospolitej nie ma... A gdy jeszcze zacznie, jako ma zwyczaj, koloryzować rzecz swojš, tedy od œmiechu ludzie pękajš... - Ale w potrzebie, mówisz waćpan, że i szablš potrafi się zastawić? - pytał Stankiewicz. - Jakże! Toż on na oczach całego wojska usiekł pod Zbarażem Burłaja. - Nie! dalibóg! - zakrzyknšł Stankiewicz - takiego jeszcze nie widziałem! - Wielkš on już nam przysługę oddał swojšucieczkš - mówił Oskierko - bo listy hetmańskie zabrał, a kto wie, co tam w nich było przeciw nam napisano... Nie wierzę ja w to, iżby komendant szwedzki wBirżach miał dać ucho nam, nie Kowalskiemu. Tego nie będzie, gdyż my przyjedziem jako więŸniowie, a on jako dowodzšcy konwojem... Ale że tam nie będš wiedzieli, co z nam i czynić, to rzecz pewna. W każdym razie głów nam nie poucinajš, a to grunt. - Ja też tak tylko mówiłem - odpowiedział Mirski - aby Kowalskiego do reszty skonfundować... Ale co waszmoœć mówisz, że nam głów nie poucinajš, to dalibóg, niewielka pociecha. Wszystko się tak składa, że lepiej nie żyć, bo to już pewno, że teraz jeszcze jedna wojna, i to domowa,wybuchnie, a to już będzie ostatnia zguba. Po co ja, stary, mam na te rzeczy patrzyć?- Albo ja, który inne czasy pamiętam! - rzekł Stankiewicz. - Tegoœcie waszmoœciowie nie powinni mówić, bo miłosierdzie boskie większe od ludzkiej złoœci, a Jego ręka wszechmocna może nas z toni wyrwać właœnie wtedy, kiedy się najmniej będziem spodziewali. - Œwięte słowa waćpana - rzekł Jan Skrzetuski. - I nam, ludziom spod choršgwi księcia nieboszczyka Jeremiego, ciężko żyć teraz, boœmy do zwycięstw przywykli, a przecie chce się jeszcze ojczyŸnie posłużyć, byle Pan Bóg dał wreszcie wodza, nie zdrajcę, ale takiego, któremu byczłowiek mógł całym sercem i całš duszš zaufać. - Oj, prawda, prawda! - rzekł pan Wołodyjowski. - Człek by się bił dzień i noc. - A to ja waœciom powiem, iż to największadesperacja - rzekł Mirski- bo przez to każdy jakoby w ciemnoœci brodzi i sam siebie pyta: co czynić?... i niepewnoœć go dusi jako zmora. Nie wiem, jak tam waszmoœciów, ale mnie i duszny niepokój targa... I gdy pomyœlę, że to ja buławę podnogi hetmanowi rzuciłem, żem do oporu i buntu był przyczynš, to mi resztki siwizny na łbie ze strachu stajš. Tak jest!... Ale co czynić wobec jawnej zdrady? Szczęœliwi, którzy podobnych pytań nie potrzebowali sobie zadawać i responsu w duszy szukać! - Wodza, wodza, daj nam, Panie miłosierny!- mówił Stankiewicz wznoszšc oczy ku niebu. - Mówiš, że wojewoda witebski okrutnie zacny pan? - pytał Stanisław Skrzetuski. - Tak jest! - odparł Mirski. - Ale on buławyni wielkiej, ni polnej nie ma, i zanim go króljegomoœć godnoœciš hetmańskš nie przyozdobi, może tylko na własnš rękę poczynać. Nie pójdzie on do Szwedów ani gdzie indziej, to pewna! - Pan Gosiewski, hetman polny, w niewoli u Radziwiłła. - Bo on też zacny człowiek - odparł Oskierko. - Jak mnie wieœć o tym doszła, ażem zmartwiał i zaraz przeczuwałem coœzłego. Pan Michał zamyœlił się i po chwili rzekł: - Byłem raz w Warszawie i poszedłem na królewskie pokoje, a pan nasz miłoœciwy, jako się w żołnierzach kocha i że to chwalił mnie po potrzebie beresteckiej, taktedy poznał mnie od razu i kazał przyjœć na obiad. Na onym obiedzie widziałem takżepana Czarnieckiego, bo właœciwie dla niego była uczta. Podochocił tedy sobie król jegomoœć i poczšł pana Czarnieckiego za głowę œciskać, a w końcu rzekł: "Choćby takie czasy przyszły, żeby mnie wszyscy opuœcili, ty mi wiary dochowasz!" Na własne uszy słyszałem, jakoby proroczymduchem wymówione. Pan Czarniecki od afektu prawie mówić nie mógł, jeno powtarzał: "Do ostatniego tchu! do ostatniego tchu!" A wonczas król jegomoœć zapłakał... - Kto wie, czy nie prorocze to były słowa, bo czasy klęski już nadeszły! - rzekł Mirski. - Pan Czarniecki wielki żołnierz! - odparł Stankiewicz. - Nie masz już takiej gęby w Rzeczypospolitej, która by jego imienia nie powtarzała. - Powiadajš - mówił Skrzetuski - że Tatarowie, którzy pana Rewerę Potockiego przeciw Chmielnickiemu posiłkujš, tak się wpanu Czarnieckim kochajš, iż nie chcš iœć tam, gdzie jego nie ma. - Szczera to prawda - rzekł Oskierko. - Słyszałem, jak to w Kiejdanach przy księciu hetmanie powiadano; wszyscyœmy wówczas pana Czarnieckiego okrutnie sławili, a księciu było to nie w smak, bo się zmarszczył i rzekł: "Jest oboŸnym koronnym, ale tak samo mógłby być u mnie w Tykocinie podstaroœcim."- Invidia widać go już kšsała. - Wiadoma to rzecz, że występek znieœć œwiatła cnoty nie może.Tak to rozmawiali uwięzieni pułkownicy; po czym znów rozmowa zwróciła się na pana Zagłobę. PanMichał Wołodyjowski zaręczał, że mogš się od niego pomocy spodziewać, bo to nie taki człowiek, żeby miał przyjaciół w nieszczęœciu opuszczać. - Pewien jestem - mówił - że on do Upity uciekł, gdzie moich ludzi znajdzie, jeżeli ichjeszcze nie rozbito lub do Kiejdan przemocšnie œcišgnięto. Z nimi na ratunek sam wyruszy, chybaby nie chcieli iœć, czego się po nich nie spodziewam, bo w choršgwi laudańskich ludzi najwięcej, a ci mnie miłujš. - Ale to i radziwiłłowscy dawni klienci? - zauważył Mirski. - Prawda, wszelako jak się o wydaniu LitwySzwedom dowiedzš, o uwięzieniu pana hetmana polnego, pana kawalera Judyckiego, waszmoœciów i mnie, okrutnie to ich serca od Radziwiłła odwróci. To uczciwa szlachta, a już tam pan Zagłoba niczego nie zaniedba, aby sadzami hetmana odmalować, i lepiej to potrafi niż każdy z nas. - Ba! - rzekł Stanisław Skrzetuski - a my tymczasem w Birżach staniemy. - To nie może być, bo my kołujem, by Upitęominšć, a z Upity prosta droga, jakoby kto sierpem cisnšł. Choćby ruszyli dniem póŸniej, dwoma nawet, to jeszcze by mogli być w Birżach przed nami i drogę nam zastšpić. Toż my do Szawlów teraz dopiero jedziem i stamtšd będziem do Birż prostować, a trzeba waćpanu wiedzieć, iż zUpity do Birż bliżej niż z Szawlów. - Jako żywo, że bliżej i droga lepsza, bo goœciniec! - rzekł Mirski. - Ot, macie. A my jeszcze nie w Szawlach. Jakoż dopiero pod wieczór ujrzeli górę zwanš Sałtuwes-Kałnas, pod którš wznoszšsię Szawle. Po drodze zauważyli, że już niepokój panował we wszystkich wsiach i miasteczkach, które przyszło im przejeżdżać. Widocznie wieœć o przejœciu hetmana do Szwedów rozbiegła się już po całej Żmudzi. Gdzieniegdzie wypytywano żołnierzy, czy prawda, że kraj ma być przez Szwedów zajęty; gdzieniegdzie widziano masy chłopstwa opuszczajšcego wsie z żonami, dziećmi i dobytkiem i dšżšcego w głębie lasów, którymi cały kraj obficie był pokryty. Miejscami postawa chłopstwa była niemal groŸna, widocznie bowiem brano dragonów za Szwedów. Po zaœciankach szlacheckich wypytywano ich wprost, kto sš i gdzie jadš, a gdy Kowalski, zamiast odpowiadać, kazał ustępować z drogi, przychodziło do hałasów i odgróżek, tak dalece, że zaledwie nastawione do strzału muszkiety mogły otworzyć przejœcie. Wielka droga idšca z Kowna na Szawle do Mitawy pokryta była wozami i kolaskami, wktórych jechały żony i dzieci szlacheckie, pragnšce schronić się przed wojnš w posiadłoœciach kurlandzkich. W samych Szawlach, które stanowiły ekonomię królewskš, nie było żadnych choršgwi hetmańskich prywatnych ani komputowych; tu natomiast uwięzieni pułkownicy ujrzeli po raz pierwszy oddział szwedzki złożony z dwudziestu pięciu rajtarów, który jako podjazd z Birż wyjechał. Tłumy Żydów i mieszczaństwa gapiły się w rynku na nieznanych ludzi, a pułkownicy poglšdali na nich z ciekawoœciš, a zwłaszcza pan Wołodyjowski, który nigdy dotšd Szwedów nie widział; obejmował więc ich chciwie łakomymi oczyma, jakimi wilk patrzy na stado owiec, i wšsikami przy tym ruszał. Pan Kowalski porozumiał się z oficerem, oznajmił się, kto jest, dokšd jedzie, kogo prowadzi, i zażšdał, by oficer przyłšczył swoich ludzi do jego dragonów dla większego bezpieczeństwa w podróży. Ale oficer odpowiedział, że ma rozkaz jak najdalej w głšb kraju dotrzeć, aby się o jego stanie przekonać, że przeto nie może do Birż wracać; natomiast upewnił, iż droga wszędy bezpieczna, bo małe oddziaływysłane z Birż przebiegajš kraj we wszystkich kierunkach, niektóre zaœ aż do Kiejdan sš ekspediowane. Wypoczšwszy tedydobrze aż do północy i konie, wielce zdrożone, popasłszy ruszył pan Roch wrazze swymi więŸniami w dalszš drogę, skręcajšc z Szawel na wschód przez Johaniszkiele i Poswót ku Birżom, aby dostać się na prosty goœciniec idšcy z UpityiPoniewieża. - Jeœli pan Zagłoba przyjdzie nam na ratunek - rzekł o œwitaniu Wołodyjowski -to na tym goœcińcu najłacniej mu będzie drogę zastšpić, bo z Upity już mógł nadšżyć. - Może on tam gdzie czyha! - rzekł Stanisław Skrzetuski. - Miałem nadzieję, pókim Szwedów nie zobaczył - odpowiedział Stankiewicz - ale teraz już mi się wydaje, że nie masz dla nas rady... - Głowa Zagłoby w tym, żeby ich ominšć albo okpić, a on to potrafi. - Jeno że kraju nie zna... - Ale ludzie laudańscy znajš, bo pieńkę i wańczos, i smołę aż do Rygi wożš, a w mojej choršgwi takich nie brak. - Muszš już Szwedzi koło Birż wszystkie miasteczka zajmować. - Piękni żołnierze - ci, którycheœmy w Szawlach widzieli, trzeba przyznać - mówiłmały rycerz - chłop w chłopa na schwał!...Uważaliœcie przy tym, jakie konie majš spasłe? - To inflanckie konie, nader silne - rzekł Mirski. - I nasze towarzystwo husarskie i pancerne w Inflanciech szuka koni, bo to u nas szkapiny drobne. - Gadaj mi waœć o szwedzkiej piechocie! - wtršcił Stankiewicz. - Jazda, choć wspaniałš czyni postać, mniej cnotliwa. Bywało, że jak nasza choršgiew, a zwłaszcza z poważnego znaku, runie na tych rajtarów, to i dwóch pacierzy nie wytrzymajš. - Waszmoœciowie jużeœcie ich kosztowali zadawnych czasów - odrzekł mały rycerz - aja jeno muszę œlinę łykać. To mówię waćpaństwu, gdym ich teraz w Szawlach ujrzał i te ich żółte brody jako kšdziele, aż mi mrówki zaczęły po palcach chodzić. Ej, radaż by dusza do raju, a tu siedŸ na wozie i zdychaj!... Pułkownicy umilkli, ale widocznie nie sam tylko pan Wołodyjowski płonšł tak przyjaznymi dla Szwedów uczuciami, bo wkrótce uszu więŸniów doszła następujšca rozmowa dragonów otaczajšcych wóz: - Widzieliœcie tych psiawiarów pogańskich? - mówił jeden żołnierz - mieliœmy się z nimi bić, a teraz będziem im konie czyœcili...- Żeby to najjaœniejsze pioruny zatrzasły! -mruknšł drugi dragon. - Cicho bšdŸ! będzie cię Szwed miotłš po łbie w stajni moresu uczył! - Albo ja jego. - Głupiœ! Nie tacy jak ty chcieli się na nich porwać, i masz, co się stało! - Największych rycerzy im odwozimy jakoby psu w gardło. Będš się nad nimi, żydowskie ich macie, znęcać. - Bez Żyda się z takim szołdrš nie rozmówisz. Toż i komendant zaraz w Szawlach po Żyda musiał posłać. - Żeby ich mór pobił! Tu pierwszy żołnierz zniżył nieco głos i pytał: - Mówiš, że wszyscy co lepsi żołnierze nie chcš z nimi przeciw panu własnemu służyć? - A jakże! Alboœ to nie widział Węgrzynów, albo to pan hetman nie pocišgnšł z wojskiem na opornych. Nie wiadomo jeszcze, co się stanie. Toż i naszych dragonów kupa się za Węgrzynami ujęła, których ponoć wszystkich rozstrzelajš. - Ot, im nagroda za wiernš służbę! - Do diabła taka robota! - Żydowska służba!... - Stój! - rozległ się nagle głos jadšcego w przedzie pana Rocha. - Bodaj ci kula w pysku stanęła! - mruknšł głos przy wozie. - Co tam? - pytali żołnierze jedni drugich. - Stój! - zabrzmiała powtórnie komenda. Wóz stanšł. Żołnierze wstrzymali konie. Dzień był pogodny, jasny. Słońce już weszło i przy jego blaskach widać było na goœcińcu w przedzie wznoszšce się kłęby kurzawy, jakoby stada albo wojsko szło naprzeciw.Wkrótce w kurzawie poczęło błyskać, rzekłbyœ, że kto iskry wœród kłębów rozsypuje, i œwiatełka migotały coraz wyraŸniej niby œwiece jarzšce, dymem otoczone. - To groty połyskujš! - zawołał pan Wołodyjowski. - Wojsko idzie. - Pewnie szwedzki jaki oddział. - U nich tylko piechota ma włócznie, a tam kurzawa szybko się porusza. To jazda, to nasi! - Nasi, nasi! - powtórzyli dragoni. - Formuj się! - zabrzmiał głos pana Rocha.Dragoni otoczyli kołem wóz. Pan Wołodyjowski miał płomień w oczach. - To moi laudańscy ludzie z Zagłobš! Nie może inaczej być! Już tylko staje drogi dzieliło zbliżajšcych się od wozu i odległoœć zmniejszała się z każdš chwilš, bo przeciwny oddział nadchodził rysiš. Na koniec z kurzawy wysunšł się potężny oddział wojska idšcego w dobrym szyku, jakoby do ataku. Po chwili byli jeszcze bliżej. W pierwszym szeregu, nieco od prawej strony, uwijał się pod buńczukiem jakiœ potężny mšż z buławš w ręku. Ledwie go pan Wołodyjowski wzišł na oko, wnet zakrzyknšł: - To pan Zagłoba! Jak Boga kocham, pan Zagłoba! Uœmiech rozjaœnił twarz Jana Skrzetuskiego. - On! nie kto inny! - rzekł - i pod buńczukiem! Już się na hetmana kreował. Poznałbym go po tej fantazji wszędzie... Ten człowiek takim umrze, jakim się urodził. - Niechże mu Pan Bóg da zdrowie! - rzekł Oskierko. Po czym złożył ręce koło ust i poczšł wołać: - Moœci Kowalski! To krewniak przyjeżdża do cię w odwiedziny! Ale pan Roch nie słyszał, bo właœnie oganiał swoich dragonów. I trzeba mu byłooddać tę sprawiedliwoœć, że lubo garœć miał ludzi, a tam cała choršgiew na niego waliła, przecie się nie zmieszał ani serca nie stracił. Wysunšł dragonów we dwa szeregi przed wóz, a tamci rozcišgnęli się tymczasem i poczęli go zajeżdżać tatarskš modš, półksiężycem, z obu stron pola. Leczwidocznie chcieli naprzód paktować, bo poczęli machać choršgwiš i krzyczeć: - Stój! stój! - Naprzód! stępš! - zakrzyknšł pan Roch. - Poddaj się! - wołano z drogi. - Ognia! - zakomenderował w odpowiedzi Kowalski. Zapadło głuche milczenie: ani jeden dragon nie wystrzelił. Pan Roch oniemiał również na chwilę; następnie rzucił się jakby wœciekły na własnych dragonów. - Ognia, psiawiary! - ryknšł straszliwym głosem i jednym zamachem pięœci zwalił z konia najbliższego żołnierza. Inni poczęli się cofać przed wœciekłoœciš męża, ale żaden nie usłuchał komendy. Nagle rozsypali się, jak spłoszone stado kuropatw, w mgnieniu oka. - Tych żołnierzy kazałbym jednak rozstrzelać! - mruknšł Mirski. Tymczasem Kowalski, widzšc, że właœni ludzie opuœcili go, zwrócił konia ku atakujšcym szeregom. - Tam mi œmierć! - zakrzyknšł okropnym głosem. I skoczył ku nim jak piorun. Ale nim przebiegł połowę drogi, w szeregach Zagłoby huknšł wystrzał z garłacza; siekańce zaszumiały na goœcińcu, koń pana Rocha zarył nozdrzami w kurzawę i padł przywalajšc jeŸdŸca. W tej samej chwili jakiœ żołnierz z choršgwi Wołodyjowskiego wysunšł się błyskawicš naprzód i ucapił za kark podnoszšcego się z ziemi oficera. - To Józwa Butrym! - zawołał Wołodyjowski. - Józwa Beznogi! Pan Roch chwycił z kolei Józwę za połę i poła została mu w ręku; po czym jęli się wodzić jak dwa sczepione jastrzębie, bo obadwaj olbrzymiš obdarzeni byli siłš. Strzemię Butrymowi pękło, a sam zleciał na ziemię i przewrócił się, ale pana Rocha nie puœcił, i obaj utworzyli jakoby jednš kulę, która przewracała się na goœcińcu. Nadbiegli inni. Ze dwadzieœcia ršk chwyciło pana Kowalskiego, który targał się i szarpał jak niedŸwiedŸ w matni; rzucał ludŸmi jak odyniec psami, podnosił się znówi nie dawał za wygranš. Chciał zginšć, a tymczasem naokół słyszał dziesištki głosów powtarzajšcych słowa: "Żywcem! żywcem!" Wreszcie siły go opuœciły i omdlał.Tymczasem pan Zagłoba już był przy wozie, a raczej na wozie, i chwytał wobjęcia Skrzetuskich, małego rycerza, panaMirskiego, pana Stankiewicza i Oskierkę, przy czym wołał zdyszanym głosem: - Ha! przydał się na coœ Zagłoba! Damy teraz Radziwiłłowi dzięgielu! Moœci panowie, wolni jesteœmy i ludzi mamy! Zaraz ruszymy dobra mu pustoszyć! A co! udał się fortel?... Nie tym, to innym sposobem byłbym się wydostał i waćpanówtakże!... Całkiem mnie zatkało, że tchu nie mogę złapać! Na radziwiłłowskie dobra, moœci panowie, na radziwiłłowskie dobra! Michał. - Będzie on na t sam 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż¸P.cš~McşË2cťý*z8źw2ó W€Jeszcze wszystkiego o nim nie wiecie, co jawiem!.. Dalsze wybuchy zostały przerwane przez ludzi laudańskich, którzy biegli jeden przez drugiego witać swego pułkownika. Butrymi, Goœciewicze Dymni, Domaszewicze, Stakjanowie, Gasztowtowie - cisnęli się naokoło wozu, a potężne gardziele ryczały nieustannie: - Vivat! vivat! - Moœci panowie! - rzekł mały rycerz, gdy uciszyło się nieco - towarzysze najmilsi! dziękuję wam za afekt!... Straszna to rzecz, że musimy hetmanowi posłuszeństwo wypowiadać i rękę nań podnosić, ale gdy zdrada jawna, nie może być inaczej! Nie odstšpim ojczyzny i pana naszego miłoœciwego... Vivat Joannes Casimirus rex!... - Vivat Joannes Casimirus rex! - powtórzyłotrzysta głosów. - Dobra radziwiłłowskie zajechać! - krzyczał Zagłoba. - Spiżarnie i piwnice mu wypłukać! - Koni nam! - zawołał mały rycerz.Skoczono po konie. Tymczasem Zagłoba rzekł: - Panie Michale! Hetmaniłem tym ludziom w zastępstwie twoim i przyznaję im chętnie, że mężnie sobie poczynali... Ale gdyœ teraz wolny, zdaję władzę w twoje ręce. - Niechże wasza miłoœć komendę bierze, jako godnoœciš najstarszy - rzekł pan Michał zwracajšc się do Mirskiego. - Ani myœlę! a mnie co po tym! - odrzekł stary pułkownik. - To jegomoœć pan Stankiewicz... - Ja mam swojš choršgiew i cudzej nie będę brał! Ostań waszmoœć przy komendzie; ceremonia sieczka, satysfakcja owies! Znasz ty ludzi, ludzie ciebie, i najlepiej przy tobie będš stawali. - Uczyń tak, Michale, uczyń, boć to i nie łakoma rzecz! - mówił Jan Skrzetuski. - Niechże i tak będzie.To rzekłszy pan Michał wzišł buławę z ršk Zagłoby, uszykował w mig choršgiew do pochodu i ruszył wraz z towarzyszami na jej czele. - A gdzie pójdziemy? - pytał Zagłoba. - Żeby tak waœciom prawdę powiedzieć, to sam nie wiem, bom jeszcze o tym nie pomyœlał - odparł pan Michał. - Warto się nad tym naradzić, co nam czynić przystoi - rzekł Mirski - i musimy bezzwłocznie do rady przystšpić. Jeno pierwej niech mi wolno będzie złożyć jegomoœci panu Zagłobie w imieniu wszystkich podziękę, że nas nie zapomniał iin rebus angustistak skutecznie ratował. - A co? - rzekł z dumš Zagłoba podnoszšc głowę i zakręcajšc wšsa. - Beze mnie bylibyœcie w Birżach!... Justycjanakazuje przyznać, że kto czego nie wymyœli, to Zagłoba wymyœli... Panie Michale, nie w takich to bywaliœmy opałach!Pamiętasz, jakom cię ratował, gdyœmy to zHalszkš przed Tatarami uciekali, co? Pan Michał mógłby był odpowiedzieć, że wówczas nie pan Zagłoba jego, ale on pana Zagłobę ratował, wszelako milczał i poczšł tylko wšsikami ruszać. Stary zaœ szlachcic mówił dalej: - Nie potrzeba dziękować, bo co wam dziœ, to mnie jutro, i pewnie nie opuœcicie mnie też w potrzebie. Tak jestem rad, że was wolnych widzę, jakobym najwalniejszš wiktorię odniósł. Pokazuje się, że nie zestarzała się jeszcze zbyt ani głowa, ani ręka. - Toœ tedy waćpan zaraz do Upity trafił? - pytał pan Michał. - A gdzie miałem trafić? do Kiejdan? wilkowi w gardło leŸć? Jużci, że do Upity, imożecie mi wierzyć, żem szkapy nie żałował, a dobra była bestia! Wczoraj rano już byłem w Upicie, a w południe ruszyliœmy ku Birżom, w tę stronę, w której spodziewałem się ichmoœciów spotkać. - A że to ludzie moi tak od razu waćpanu uwierzyli? - mówił pan Michał - bo cię nie znali, z wyjštkiem dwóch czy trzech, którzy cię u mnie widzieli? - Co prawda, nie miałem z tym najmniejszej trudnoœci, bo naprzód, miałemtwój pierœcień, panie Michale, a po wtóre, ludzie właœnie tylko co się byli dowiedzieli owaszym aresztowaniu i o zdradzie hetmana.Zastałem deputację do nich od choršgwi pana Mirskiego i pana Stankiewicza, żeby się do kupy przeciw hetmanowi, zdrajcy, zbierali. Jakem im tedy oznajmił, że was doBirż wiozš, jakoby kto w mrowisko kij wsadził. Konie były na potrawach, posłali zaraz pachołków, by je sprowadzić, i w południe ruszyliœmy już w drogę. Oczywiœcie objšłem komendę, bo mi się to należało. - A skšdżeœ ojciec buńczuka wzišł? - pytałJan Skrzetuski. - Myœleliœmy z daleka, że tohetman. - Co? Pewnie, żem nie gorzej wyglšdał! Skšdem buńczuka wzišł? Oto razem z deputacjami od opornych choršgwi przyjechał i od hetmana pan Szczyt z rozkazem do laudańskich, by do Kiejdan szli, i z buńczukiem dla większej powagi rozkazu. Kazałem go zaraz aresztować, a buńczuk nad sobš nosić, żeby Szwedów na ten przypadek omylić. - Dalibóg, jak wszystko mšdrze obmyœlił! - zawołał Oskierko. - Jako Salomon! - dodał Stankiewicz. Pan Zagłoba rósł jak na drożdżach. - RadŸmy teraz, co nam czynić przystoi? - rzekł wreszcie. - Jeżeli waćpaństwo zechcecie mnie posłuchać cierpliwie, to powiem, com sobie przez drogę obmyœlił. Z Radziwiłłem tedy nie radzę wojny rozpoczynać, a to dla dwojakich powodów: naprzód, że nie przymierzajšc on jest szczupak, a my okonie. Lepiej dla okoniów nigdy się głowš do szczuki nie zwracać, bosnadnie połknšć może, jeno ogonem, bo wtedy ostre skrzela broniš. Niech go tam diabeł na rożen wdzieje jak najprędzej i smołš polewa, aby się zbyt nie przypalił. - Po wtóre? - pytał Mirski. - Po wtóre - odrzekł Zagłoba - że gdybyœmy przez jakowy casus dostali się wjego ręce, to by nam takiego łupnia zadał, że wszystkie sroki na Litwie miałyby o czym skrzeczeć... Patrzcie waszmoœciowie, co stało w tym liœcie, który Kowalski wiózłdo komendanta szwedzkiego do Birż, i poznajcie pana wojewodę wileńskiego, jeœliœcie go dotšd nie znali! To rzekłszy odpišł żupan i wydobywszy z zanadrza pismo podał je Mirskiemu. - Ba! po niemiecku czy po szwedzku? - odrzekł stary pułkownik. - Który z waœciów to pismo przeczyta? Pokazało się, że jeden pan Stanisław Skrzetuski trochę po niemiecku umiał, gdyżczęsto w domu do Torunia jeŸdził, ale pisanego i on nie mógł przeczytać. - To ja waœciom tenor opowiem - rzekł Zagłoba. - Gdy w Upicie żołnierze posłali pokonie na łški, było trochę czasu, kazałem sobie tedy sprowadzić za pejsy Żyda, którego tam wszyscy okrutnie mšdrym powiadajš, i ten, majšc szablę na karku, wyczytał wszystko expedite, co tamstoi, i mnie wyłuszczył. Owóż pan hetman poleca komendantowi birżańskiemu i dla dobra jegomoœci króla szwedzkiego nakazuje, ażeby, odprawiwszy wprzód konwój, kazał potem nas wszystkich, nie wyłšczajšc nikogo, rozstrzelać, jeno tak, aby się wieœć nie rozeszła. Pułkownicy aż rękoma poczęli klaskać, z wyjštkiem jednego Mirskiego, który pokiwawszy głowš rzekł: - Mnie też, co go znam, dziwno to było i w głowie nie chciało się pomieœcić, że on nasżywych z Kiejdan wypuszcza. Musiały być chyba jakieœ powody, których nie znamy, a dla których sam nie mógł nas na œmierć skazać. - Pewnie chodziło mu o opinię ludzkš? - Może. - Jednakże dziw, jak to jest zawzięty pan! -rzekł mały rycerz. - Bo przecie, nie wymawiajšc, ja mu życie tak jeszcze niedawno na współkę z Ganchofem ratowałem. - A ja pod jego ojcem, a potem pod nim trzydzieœci pięć lat już służę! - rzekł Stankiewicz. - Straszny człek! - dodał Stanisław Skrzetuski. - Owóż takiemu lepiej w paszczękę nie leŸć - rzekł Zagłoba. - Niech go diabli wezmš! Unikajmy z nim bitwy, a natomiast majętnoœci, które po drodze się trafiš, accurate mu wypłuczemy. IdŸmy do wojewody witebskiego, żeby to mieć jakšœ ochronę, jakowegoœ pana za sobš a po drodze bierzmy, co się da, ze spiżarniów, ze stajen, obór, spichrzów, piwnic. Aż mi się dusza do tego œmieje, i już to pewna, że nikomu nie dam się w tym wyprzedzić. Co z pieniędzy po ekonomiach będziemy mogli wzišć, to bierzmy także. Im huczniej i okryciej przyjdziem do wojewody witebskiego, tym wdzięczniej nas przyjmie. - On i tak nas wdzięcznie przyjmie - odrzekł Oskierko. - Ale dobra rada, żeby doniego iœć, i lepszej teraz nikt nie wymyœli. - Wszyscy głosy za tym dadzš - dodał Stankiewicz. - Jako żywo! - rzekł pan Michał. - Tak tedydo wojewody witebskiego! Niechże on będzie owym wodzem, o któregoœmy Boga prosili. - Amen! - rzekli inni. I jechali czas jakiœ w milczeniu, aż wreszcie pan Michał jšł się kręcić na kulbace. - A żeby tak gdzie Szwedów po drodze skubnšć? - spytał wreszcie, zwracajšc oczy na towarzyszów. - Moja rada jest, że jeœli się zdarzy, to dlaczego nie? - odparł Stankiewicz. - Pewnie tam Radziwiłł upewniał Szwedów,że całš Litwę ma w ręku i że wszyscy chętnie opuszczš Jana Kazimierza; niechże się pokaże że to nieprawda. - I słusznie! - rzekł Mirski. - Jeżeli jaki oddział wlezie nam w drogę, to mu po brzuchach przejechać. Zgadzam się również, aby się na samego księcia nie porywać, bo mu nie zdzierżymy. Wojownik to wielki! Ale unikajšc bitwy warto by z parę dni koło Kiejdan się pokręcić. - Aby mu majętnoœci spustoszyć? - spytał Zagłoba. - Nie to! Jeno aby ludzi więcej zebrać. Mojachoršgiew i pana Stankiewicza ku nam się przymknš. Jeżeli zaœ już rozbite, co być może, to także ludzie będš pojedynczo do nas się kupili. Nie bez tego, żeby coœ i szlachty napłynęło. Przyprowadzimy panu Sapieże większš siłę, z którš snadniej będzie mógł coœ poczšć. Rzeczywiœcie, wyrachowanie to było dobre,a jako pierwszy przykład mogli posłużyć dragoni pana Rocha, którzy wszyscy z wyjštkiem jego samego przeszli bez wahania do pana Michała. Takich mogło się znaleŸć w szeregach radziwiłłowskich więcej. Można było przy tym przypuszczać,że pierwsze uderzenie na Szwedów wywołaogólne powstanie w kraju.Postanowił więc pan Wołodyjowski ruszyć na noc w stronę Poniewieża, zagarnšć jeszcze, co można, szlachty laudańskiej w okolicach Upity i stamtšd zanurzyć się w Puszczę Rogowskš,do której, jak się spodziewał, resztki rozbitych opornych choršgwi będš się chroniły. Tymczasem stanšł na wypoczynekwedle rzeki Ławeczy, aby ludzi i konie pokrzepić. Tam stali do nocy poglšdajšc z gšszczy leszczynowych na wielkš drogę, po której cišgnęły coraz to nowe gromady chłopstwauciekajšcego w lasy przed spodziewanym najœciem szwedzkim. Żołnierze wysyłani na drogę sprowadzali od czasu do czasu pojedynczych chłopów, aby zasięgnšć języka o Szwedach, ale niewiele można się było od nich wywiedzieć.Chłopstwo było przerażone i każdy pojedynczo powtarzał, że Szwedzi tuż, tuż,ale dokładnych objaœnień nikt nie umiał udzielić. Gdy œciemniło się zupełnie, pan Wołodyjowski kazał ludziom siadać na koń,lecz zanim ruszyli, do uszu wszystkich doszedł dosyć wyraŸnie odgłos dzwonów. - Co to jest? - pytał Zagłoba - przecie na Anioł Pański za póŸno! Pan Wołodyjowski słuchał przez chwilę pilno. - To na trwogę! - rzekł.Po czym puœcił się wzdłuż szeregu. - A nie wie tam który - pytał - co to za wieœ czyli miasteczko w tamtej stronie? - Klewany, panie pułkowniku! - odpowiedziałjeden z Goœciewiczów - my tamtędy z potażem jeŸdzim. - Słyszycie dzwony? - Słyszymy! To niezwyczajna rzecz! Pan Michał skinšł na trębacza i wnet cichy głos tršbki zabrzmiał wœród ciemnych gęstwin. Choršgiew posunęła się naprzód.Oczy wszystkich utkwione były w kierunku, skšd coraz gwałtowniejsze dochodziło dzwonienie; jakoż nie na próżno patrzono, bo wkrótce błysło na horyzoncieczerwone œwiatło i powiększało się z każdš chwilš. - Łuna! - szeptano w szeregach. Pan Michał pochylił się ku Skrzetuskiemu. - Szwedzi! - rzekł. - Skosztujem! - odparł pan Jan. - Dziwno mi to jeno, że palš. - Musiał szlachcic opór dać albo chłopstwosię ruszyło, jeœli na koœciół nastšpili. - Ano zobaczym! - rzekł pan Michał. I sapnšł z zadowoleniem. Wtem pan Zagłoba przycłapał ku niemu. - Panie Michale? - A co? - Już widzę, że ci szwedzkie mięso zapachniało. Pewnie bitwa będzie, co? - Jak Bóg zdarzy ! jak Bóg zdarzy! - A kto będzie jeńca pilnował? - Jakiego jeńca? - Jużci, nie mnie, jeno Kowalskiego. Widzisz, Panie Michale, to okrutnie ważna rzecz, żeby on nie uciekł. Pamiętaj, że hetman nie wie o niczym, co się stało, i od nikogo się nie dowie, jeżeli Kowalski mu nie doniesie. Trzeba jakowym pewnym ludziom kazać go pilnować, bo w czasie bitwy łatwodać drapaka, zwłaszcza że i fortelów możesię chwycić. - Tyle on zdatny do fortelów, ile ten wóz, na którym siedzi. Ale masz waœć słusznoœć,że trzeba kogoœ koło niego zostawić. Chcesz waœć mieć go przez ten czas na oku? - Hm! bitwy mi żal!... Prawda, że w nocy przy ogniu prawie nic nie widzę. Żebyœmy się mieli po dniu bić, nigdy byœ mnie na to nie namówił... Ale skoro publicum bonum tego wymaga, niechże już tak będzie! - Dobrze. Zostawię waszmoœci z pięciu ludzido pomocy, a jakby chciał umykać, to mu włeb palcie. - Ugniotę ja go w palcach jak wosk, nie bój się!... Ale to tam łuna coraz większa. Gdzie mam się zatrzymać z Kowalskim? - Gdzie waœć chcesz. Nie mam teraz czasu! - rzekł pan Michał. I wyjechał naprzód. Pożar rozlewał się coraz szerzej. Wiatr powiał od strony ognia i razem z głosem dzwonów przyniósł echa wystrzałów. - Rysiš! - skomenderował pan Wołodyjowski. Rozdział 18 Dojechawszy bliżej wsi zwolnili kroku i ujrzeli szerokš ulicę oœwieconš tak płomieniem, iż szpilki można by na niej zbierać, bo po obu stronach paliło się kilka chałup, a inne zajmowały się od nich z wolna, gdyż wiatr był doœć silny i niósł iskry, ba! całe snopki podobne do ptaków ognistych, na przyległe dachy. Na ulicy płomień oœwiecał większe i mniejsze gromadki ludzi poruszajšce się szybko w różne strony. Krzyk ludzki mieszał się z odgłosem dzwonów ukrytego wœród drzew koœcioła, z rykiem bydła, ze szczekaniem psów i rzadkimî wystrzałami z broni palnej.Podjechawszy bliżej żołnierze pana Wołodyjowskiego ujrzeli rajtarów przybranych w koliste kapelusze, ale niezbyt wielu. Niektórzy ucierali się gromadami chłopów zbrojnych w cepy i widły, strzelajšc do nich z pistoletów i wypierajšc za chałupy, na ogrody; inni wypędzali na drogę rapierami woły, krowy i owce. Inni, których zaledwie można było rozeznać wœród całych kłębów pierza, poobwieszali się ptactwem domowym, trzepocšcym jeszcze skrzydłami w przedœmiertnych podrygach. Kilkunastu trzymało konie, każdy po dwa lub trzy, należšce do towarzyszów zajętych widocznie rabunkiem chałup. Droga do wsi schodziła nieco z góry, wœródbrzezinowego lasku, tak że laudańscy sami nie będšc widziani, widzieli jakoby obraz przedstawiajšcy najœcie wsi przez nieprzyjaciela, oœwiecony pożarem, w którego blaskach dokładnie można było odróżnić obcych żołnierzy, wieœniaków, niewiasty cišgnione przez rajtarów i bronišcych się bezładnymi kupami mężów. Wszystko to poruszało się gwałtownie, na kształt lalek w jasełkach, krzyczšc, klnšc,lamentujšc.Pożar nad wioskš trzšsł całš grzywš płomienia i huczał coraz straszliwiej. Pan Wołodyjowski, zbliżywszy się z choršgwiš do rozwartego na oœcież kołowrotu, kazał zwolnić kroku. Mógł on uderzyć i jednym zamachem zgnieœć nie spodziewajšcych się niczego napastników; ale mały rycerz postanowił sobie "pokosztować Szwedów" w bitwie otwartej,zupełnej, więc naumyœlnie czynił tak, aby go spostrzeżono.Jakoż kilku rajtarów, stojšcych wedle kołowrotu, spostrzegło naprzód zbliżajšcš się choršgiew. Jeden z nich skoczył do oficera, który stał z gołym rapierem wœród większej kupy jeŸdŸców na œrodku drogi, i poczšł mówić, coœ do niego ukazujšc rękš w tę stronę, z której spuszczał się ze swymi ludŸmi pan Wołodyjowski. Oficer przysłonił oczy rękš i patrzył przez chwilę, następnie skinšł i wnet donoœny odgłos tršbki zabrzmiał wœród rozmaitych krzyków ludzkich i zwierzęcych. A tu rycerze nasi mogli podziwiać sprawnoœć szwedzkiego żołnierza; zaledwiebowiem rozległy się pierwsze tony, gdy jedni z rajtarów poczęli wypadać co duchu z chałup, drudzy porzucali zrabowane rzeczy, woły, owce i biegli do koni.W mgnieniu oka stanęli w sprawnym szeregu, na którego widok wezbrało podziwem sercemałego rycerza, tak lud był dobrany. Chłopy wszystko rosłe i tęgie, przybrane w kaftany ze skórzanymi pasami przez ramię, w jednostajne czarne kapelusze z podniesionym koliskiem z lewej strony; wszyscy mieli jednakie gniade konie i stanęlimurem, z rapierami przy ramieniu, poglšdajšc bystro, ale spokojnie, w stronę drogi. Jednakże z szeregu wysunšł się oficer z trębaczem chcšc widocznie zapytać, co by byli za ludzie zbliżajšcy się tak wolno. zie on na t sam 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż˝PŘcž(´cżÜG cŔ#+ucÁ˜9t :[%€Widocznie sšdził, iż to jakaœ radziwiłłowska choršgiew, od której nie spodziewał się zaczepki. Jšł tedy machać rapierem i kapeluszem, a trębacz tršbił cišgle na znak, iż chcš rozmowy. - A wypal no który ku nim z garłacza - rzekł mały rycerz - aby wiedzieli, czego się majš od nas spodziewać! Strzał huknšł, ale siekańce nie doszły, bo było zbyt daleko. Oficer widocznie myœlał jeszcze, iż to jakieœ nieporozumienie, gdyż poczšł tylko mocniej krzyczeć i kapeluszemmachać. - Dajcieże mu drugi raz! - zakrzyknšł pan Wołodyjowski.Po drugim strzale oficer zawrócił i ruszył, choć niezbyt pospiesznie, ku swoim, którzy także zbliżylisię rysiš ku niemu. Pierwszy szereg laudańskich ludzi wjeżdżałjuż w koło wrot. Oficer szwedzki zakrzyknšł, dojeżdżajšc, na swoich ludzi; rapiery sterczšce aż do tej chwili przy ramionach rajtarów pochyliły się i zwisły na pendentach - natomiast wszyscy naraz wydobyli pistolety z olster i wsparli je na kulach od kulbak, trzymajšc lufy do góry. - Doskonały żołnierz! - mruknšł Wołodyjowski widzšc szybkoœć i jednoczesnoœć prawie mechanicznš ich ruchów. To rzekłszy obejrzał się na swoich ludzi, czy szeregi w porzšdku, poprawił się w kulbace i krzyknšł: - Naprzód! Laudańscy pochylili się ku szyjom końskim iruszyli jak wicher.Szwedzi przypuœcili ich blisko i naraz dali ognia z pistoletów, lecz salwa niewiele zaszkodziła ukrytym za łbami końskimi laudańskim, więc zaledwie kilku wypuœciło z ršk tręzle i przechyliło się w tył, inni dobiegli i uderzyli się z rajtarami pierœ o pierœ. Litewskie lekkie choršgwie używały jeszczekopij, które w koronnym wojsku służyły tylko husarii, ale pan Wołodyjowski, spodziewajšc się bitwy w ciasnocie, kazał je zatknšć poprzednio przy drodze, więc zaraz przyszło do szabel. Pierwszy impet nie zdołał rozerwać Szwedów, lecz zepchnšł ich w tył, tak iż poczęli się cofać siekšc i bodšc rapierami, ludańscy zaœ parli ich zapamiętale przed sobš wzdłuż ulicy. Trup poczšł padać gęsto. Ciżba czyniła się coraz większa, szczęk szabel wypłoszył chłopstwo z szerokiej ulicy, w której goršco od płonšcych domów było nie do wytrzymania,lubo domy ode drogi i opłotków oddzielone były sadami. Szwedzi, parci coraz potężniej, cofali się zwolna, ale zawsze w dobrym porzšdku. Trudno im zresztš było się rozproszyć, ponieważ silne płoty zamykały drogę z obu stron. Chwilami próbowali zatrzymać się, ale nie mogli podołać.Była to dziwna bitwa, w której z przyczyny wšskiego stosunkowomiejsca walczyły wyłšcznie pierwsze szeregi, następne zaœ mogły tylko pchać stojšcych w przedzie. Ale przez to właœnie walka zmieniła się w rzeŸ zaciekłš. Pan Wołodyjowski, uprosiwszy wprzód starych pułkowników i Jana Skrzetuskiego, aby w samej chwili ataku mieli dozór nad ludŸmi, używał do woli w pierwszym szeregu. I co chwila jakiœ kapelusz szwedzki zapadał przed nim w ciżbę, jakoby nurka dawał pod ziemię; czasami rapier, wytršcony z ršk rajtara, wylatywał furkoczšc nad szereg, a jednoczeœnie odzywał się krzyk ludzki przeraŸliwy i znów kapelusz zapadał; zastępował go drugi, drugiego trzeci, lecz pan Wołodyjowski posuwał się cišgle naprzód, małe jego oczki œwieciły jak dwieskry złowrogie, i nie unosił się, i nie zapamiętywał, nie machał szablš jak cepem; chwilami gdy nie miał nikogo na długoœć szabli przed sobš, zwracał twarz iklingę nieco w prawo lub w lewo i stršcał w mgnieniu oka rajtara ruchem na pozór nieznacznym, i straszny był przez te ruchymałe, a błyskawiczne, prawie nieczłowiecze.Jak niewiasta rwšca konopie zanurzy się w nie tak, iż jš zupełnie zasłoniš, ale po zapadaniu kiœci poznasz łatwo jej drogę, tak i on niknšł chwilowo zoczu w tłumie rosły ch mężów, lecz tam, gdzie padali jako kłos pod sierpem żniwiarza podcinajšcego ŸdŸbła od dołu, tam właœnie on był. Pan Stanisław Skrzetuski i posępny Józwa Butrym zwany Beznogim szli tuż za nim. Na koniec szwedzkie tylne szeregi poczęły wysuwać się z opłotków na obszerniejszy wirydarz przed koœciołem i dzwonnicš, a za nimi wysunęły się przednie. Rozległa siękomenda oficera, który pragnšł widocznie wprowadzić wszystkich naraz ludzi do boju,i wydłużony aż dotšd prostokšt rajtarów rozcišgnšł się w mgnieniu oka wszerz, w długš linię, chcšc całym frontem stawić czoło. Lecz Jan Skrzetuski, który nad ogólnym przebiegiem bitwy czuwał i czołem choršgwi dowodził, nie poszedł za przykładem szwedzkiego kapitana, natomiast ruszył naprzód całym impetem wœcieœnionej kolumnie, która trafiwszy na słabszš już œcianę szwedzkš rozbiła jš w mgnieniu oka jakoby klinem i zwróciła się pędem ku koœciołowi, ku prawej stronie, bioršc tym ruchem tył jednej połowie Szwedów, a na drugš skoczyli z rezerwš Mirski i Stankiewicz majšc pod sobš częœć laudańskich i wszystkich dragonów Kowalskiego. Zawrzały teraz dwie bitwy, lecz nie trwałyjuż długo. Lewe skrzydło, na które uderzył Skrzetuski, nie zdšżyło się sformować i rozproszyło się najpierwej; prawe, w którym był sam oficer, dłużej dawało opór, lecz rozcišgnięte zbytecznie, poczęło się łamać, mieszać, na koniec poszło za przykładem lewego. Wirydarz był obszerny, lecz na nieszczęœcie zagrodzony ze wszystkich stron wysokim płotem, a przeciwległy kołowrot służba koœcielna widzšc, co się dzieje, zamknęła i podparła. Rozproszeni tedy Szwedzi biegali wkoło, a laudańscy upędzali się za nimi. Gdzieniegdzie bito się większymi kupami, po kilkunastu na szable irapiery, gdzieniegdzie bitwa zmieniła się w szereg pojedynków i mšż potykał się z mężem, rapier krzyżował się z szablš, czasem strzał pistoletowy buchnšł. Tu i owdzie rajtar, wymknšwszy się spod jednejszabli, biegł jak pod smycz pod drugš. Tu i owdzie Szwed lub Litwin wydobywał się spod obalonego rumaka i padał zaraz pod cięciem czekajšcej nań szabli. Œrodkiem wirydarza biegały rozhukane konie bez jeŸdŸców, z rozdętymi od strachuchrapami i rozwianš grzywš, niektóre gryzły się ze sobš, inne, oœlepłe i rozszalałe, zwracały się zadem do kup walczšcych i biły w nie kopytami. Pan Wołodyjowski, stršcajšc mimochodem rajtarów, szukał oczyma po całym wirydarzu oficera; na koniec spostrzegł gobronišcego się przeciw dwom Butrymom i skoczył ku niemu. - Na bok! - krzyknšł na Butrymów - na bok!Posłuszni żołnierze odskoczyli - mały rycerz zaœ przybiegł i starli się ze Szwedem, aż konie przysiadły na zadach.Oficer chciał widocznie sztychem zsadzić przeciwnika z konia, lecz pan Wołodyjowski podstawił rękojeœć swego dragońskiego pałasza, zakręcił błyskawicowym półkolem i rapier prysnšł. Oficer schylił się do olster, lecz w tej chwili, cięty przez jagodę, wypuœcił lejce zlewicy. - Żywym brać! - krzyknšł Wołodyjowski na Butrymów. Laudańscy chwycili rannego i podtrzymali chwiejšcego się na kulbace, mały rycerz zaœ sunšł w głšb wirydarza i jechał dalej na rajtarach gaszšc ich przed sobš jak œwiece.Lecz już powszechnie poczęli Szwedzi ulegać bieglejszej w szermierce i pojedynczej walce szlachcie. Niektórzy chwytajšc za ostrza rapierów wycišgali je rękojeœciš ku przeciwnikom, inni rzucali broń pod nogi: słowo "pardon!" brzmiało coraz częœciej na pobojowisku. Lecz nie zważano na to, bo pan Michał kilku tylko kazał oszczędzić, więc inni widzšc to zrywali się znów do bitwy i marli, jak na żołnierzy przystało, po rozpaczliwej obronie, okupujšc obficie krwiš œmierć własnš. W godzinę póŸniej docinano ostatków. Chłopstwo rzuciło się hurmem, drogš ode wsi, na wirydarz, chwytać konie, dobijać rannych i obdzierać poległych. Tak skończyło się pierwsze spotkanie Litwinów ze Szwedami. Tymczasem pan Zagłoba, stojšc opodal w brzezinie z wozem, na którym leżał pan Roch, m usiał słuchać gorzkich jego wymówek, że choć krewny, tak niegodnie z nim postšpił. - Zgubiłeœ mnie wuj z kretesem, bo nie tylko, że mnie kula w łeb w Kiejdanach czeka, ale i hańba wiekuista na moje imię spadnie. Odtšd kto zechce powiedzieć: kiep, to może mówić: Roch Kowalski. - I co prawda niewielu znajdzie, którzy by mu chcieli negować - odparł Zagłoba - a najlepszy dowód, iż się dziwujesz, żem cię na hak przywiódł, ja, którym chanem krymskim tak kręcił jak kukłš. Cóż to sobie, chmyzie, myœlałeœ, że ci się pozwolędo Birż odprowadzić w kompanii zacnych ludzi i Szwedom w paszczękę nas wrazić, największych mężów, decus tej Rzeczypospolitej? - Toć ja nie z własnej woli waszmoœciów tam odwoziłem! - Aleœ był pachołkiem katowskim, i to jest dla szlachcica wstyd, to jest hańba, którš obmyć musisz, inaczej wyprę się ciebie i wszystkich Kowalskich. Być zdrajcš to gorzej niż rakarzem, ale być pomocnikiem kogoœ gorszego od rakarza to ostatnia rzecz! - Ja hetmanowi służyłem! - A hetman diabłu! Masz teraz!... Głupiœ jest, Rochu, wiedz o tym raz na zawsze i wdysputy się nie wdawaj, a mnie się trzymajza połę, to jeszcze na człowieka wyjdziesz, bo to wiedz, że już niejednego promocja przeze mnie spotkała. Dalszš rozmowę przerwał im huk wystrzałów, bo właœnie bitwa się we wsi rozpoczynała. Potem strzały umilkły, ale gwar trwał cišgle i krzyki dochodziły aż doowego ustronia w brzezinie. - Już tam pan Michał pracuje - rzekł Zagłoba. - Niewielki on, ale kšœliwy jak gadzina. Nałuszczš tam tych zamorskich diabłów jak grochu. Wolałbym ja tam być niż tu, a przez ciebie muszę jeno nasłuchiwać z tej brzeziny. Taka to twoja wdzięcznoœć? Toż to jest uczynek godny krewnego? - A za co ja mam być wdzięczny? - Za to, że tobš zdrajca nie orze jak wołem, chociażeœ do orki najzdolniejszy, boœ głupi, a zdrów, rozumiesz?... Ej, coraztam goręcej... Słyszysz? To chyba Szwedy tak ryczš jak cielęta na pastwisku. Tu pan Zagłoba spoważniał, bo trochę był niespokojny; nagle rzekł patrzšc w oczy bystro panu Rochowi: - Komu życzysz wiktorii? - Jużci, naszym. - A widzisz! A czemu nie Szwedom? - Bo też bym wolał ich prać. Co nasi, to nasi! - Sumienie się w tobie budzi... A jakżeœ to mógł własnš krew Szwedom odwozić? - Bom miał rozkaz. - Ale teraz nie masz rozkazu? - Jużci, prawda. - Twoja zwierzchnoœć to teraz pan Wołodyjowski, nikt więcej! - Ano... niby to prawda! - Masz to czynić, co ci pan Wołodyjowski każe. - Bo muszę. - On ci tedy każé wyrzec się naprzód Radziwiłła i nie służyć mu więcej, jeno ojczyŸnie. - Jakże to? - pytał pan Roch drapišc się w głowę. - Rozkaz! - zakrzyknšł Zagłoba. - Słucham! - odrzekł pan Roch. - To dobrze! W pierwszej okazji będziesz Szwedów prał! - Jak rozkaz, to rozkaz! - odpowiedział Kowalski i odetchnšł głęboko, jakby mu wielki ciężar spadł z piersi. Zagłoba również był zadowolony, bo miał swoje na pana Rocha widoki. Poczęli więc słuchać zgodnie nadlatujšcych odgłosów bitwy i słuchali z godzinę jeszcze, póki wszystko nie ucichło. Zagłoba coraz był niespokojniejszy. - Zaliby się im nie powiodło? - Wuj stary wojskowy i możesz takie rzeczy mówić! Gdyby ich rozbito, to by wedle nas wracali kupami... - Prawda!... Widzę, że się i twój dowcip na coœ przyda. - Słyszysz wuj tętent? Wolno idš. Musieli Szwedów wycišć. - Oj! a czy to jeno nasi? Podjadę albo co? To rzekłszy pan Zagłoba spuœcił szablę na temblak, wzišł pistolet w garœć i ruszył naprzód. Wkrótce zobaczył przed sobš czarniawš masę poruszajšcš się z wolna drogš; jednoczeœnie doszedł go gwar rozmów. Na przedzie jechało kilku ludzi, rozprawiajšc ze sobš głoœno, i wnet o uszypana Zagłoby odbił się znany mu głos pana Michała, który mówił: - Dobre pachołki! Nie wiem, jaka tam piechota, ale i jazda doskonała! Zagłoba uderzył konia ostrogami. - Jak się macie?! jak się macie?! już mnie niecierpliwoœć brała i chciałem w ogień lecieć... A nie ranny który? - Wszyscy zdrowi, chwała Bogu! - odrzekł pan Michał - aleœmy dwudziestu kilku dobrych żołnierzy stracili. - A Szwedzi? - Położyliœmy ich mostem. - Panie Michale, musiałeœ tam używać jak pies w studni. A godziło się to mnie, starego, na straży tu zostawiać? Mało dusza ze mnie nie wyszła, tak mi się chciało szwedziny. Surowych bym ich jadł! - Możesz waćpan dostać i pieczonych, bo się tam kilkunastu w ogniu przypaliło. - Niech ich psi jedzš. A jeńców wzięliœcie co? - Jest rotmistrz i siedmiu rajtarów. - A co myœlisz z nimi czynić? - Kazałbym ich powiesić, bo jako zbójcy niewinnš wieœ napadli i ludzi wycinali... Ale Jan powiada, że to nie idzie. - Słuchajcie mnie waszmoœciowie, co mi tu do głowy przez ten czas przyszło. Na nic ich wieszać - przeciwnie, puœcić ich do Birżco prędzej. - Czemuż to? - Znacie mnie jako żołnierza, poznajcie jako statystę. Szwedów puœćmy, ale nie powiadajmy im, kto jesteœmy. Owszem, mówmy, żeœmy radziwiłłowscy ludzie, że zrozkazu hetmana wycięliœmy ten oddział i dalej będziemy wycinali wszystkie. które spotkamy, bo hetman tylko przez fortel symulował, że do Szwedów przechodzi. Będš się tam oni za łby brali i okrutnie kredyt hetmański przez to podkopiemy. Dalibóg, jeœli ta myœl nie jest warta więcej od waszego zwycięstwa, to niech mi ogon jak koniowi wyroœnie. Bo uważcie tylko, że iw Szwedów to ugodzi, i w Radziwiłła. Kiejdany od Birżów daleko, a Radziwiłł od Pontusa jeszcze dalej. Nim sobie wytłumaczš, jak i co się stało, gotowi się pobić! Powaœnimy zdrajcę z najezdnikami, moœci panowie, a kto najlepiej wyjdzie na tym, jeœli nie Rzeczpospolita? - Grzeczna to jest rada i pewnie zwycięstwa warta, niech kule bijš! - rzekł Stankiewicz. - U waœci kanclerski rozum - dodał Mirski -bo że im to pomiesza szyki, to pomiesza. - Pewnie, że tak trzeba będzie uczynić - rzekł pan Michał. - Zaraz jutro ich puszczę, ale dziœ nie chcę o niczym wiedzieć, bom okrutnie zmachany... Goršco tam było na drodze jak w piekarni... Uf! całkiem mi ręce zemdlały... Oficer nie mógłby nawet dzisiaj jechać, bo w pysk zacięty. - Po jakiemu im tylko to wszystko powiemy?Co ojciec radzisz? - pytał Jan Skrzetuski. - Jużem i o tym pomyœlał - odpowiedział Zagłoba. - Kowalski mi mówił, że między jego dragonami jest dwóch Prusaków, dobrze umiejšcych po niemiecku szwargotaći ludzi roztropnych. Niechże oni im to powiedzš po niemiecku, który język pewnie Szwedzi umiejš, tyle lat się w Niemczech nawojowawszy. Kowalski już nasz duszš i ciałem. Setny to chłop i niemały będę miał z niego pożytek. - Dobrze! - rzekł Wołodyjowski. - BšdŸże który z waszmoœciów łaskaw tym się zajšć, bo ja już i głosu w gębie nie mam odfatygi. Oznajmiłem już ludziom, że zostaniemy tu w tej brzezinie do rana. Jeœćnam ze wsi przyniosš, a teraz spać! Nad strażami będzie miał mój porucznik oko. Dalibóg, że już waszmoœciów nie widzę, bo mi się powieki zamykajš... - Moœci panowie - rzekł pan Zagłoba - jest tu stóg niedaleko za brzezinš, pójdŸmy do stoga, wywczasujemy się jako susły, a jutro w drogę... Nie wrócimy tu już, chyba z panem Sapiehš na Radziwiłła. Rozdział 19 Rozpoczęła się więc na Litwie wojna domowa, która, obok dwóch najazdów w granice Rzeczypospolitej i coraz zaciętszej wojny ukraińskiej, wypełniła miarę niedoli.Wojsko komputowe litewskie, jakkolwiek tak nieliczne, że żadnemu po szczególe nieprzyjacielowi nie mogło dać skutecznego oporu, rozdzieliło się na dwa obozy. Jedni, a zwłaszcza roty cudzoziemskie, stanęli przy Radziwille; drudzy, i tych była większoœć, głoszšc hetmana za zdrajcę, protestowali orężnie przeciw unii ze Szwecjš, lecz bez jednoœci,wodza, planu. Wodzem mógł być pan wojewoda witebski, ale on zbyt był w tej chwili zajęty obronš Bychowa i rozpaczliwš walkš w głębi kraju, ażeby od razu na czele ruchu przeciw Radziwiłłowi mógł stanšć. Tymczasem i najezdnicy, uważajšc każdy całš krainę za swš własnoœć, poczęli słać wzajem do się groŸne poselstwa. Z tych ichniesnasek mogło w przyszłoœci wypłynšć ocalenie Rzeczypospolitej, ale zanim do kroków nieprzyjacielskich między nimi przyszło, na całej Litwie zapanował najstraszliwszy chaos. Radziwiłł, zawiedziony w rachubie na wojsko, postanowił przemocš zmusić je do posłuszeństwa.Zaledwie pan Wołodyjowski przycišgnšł ze swym oddziałem po bitwie klewańskiej do Poniewieża, gdy do uszu jego doszła wieœć o zniszczeniu przez hetmana choršgwi Mirskiego i Stankiewicza.Częœć ich została przemocš włšczona do . zie on na t sam 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żĂPŒcÄÜ<cĹ•cĆ­,ecÇ;Pwojsk radziwiłłowskich, częœć wybita lub rozpędzona na cztery wiatry. Resztki tułały się pojedynczo lub niewielkimi kupami po wsiach i lasach, szukajšc, gdzie by głowę przed zemstš i pogoniš uchronić. Z każdym dniem zbiegowie napływali do oddziału pana Michała, zwiększajšc jego siłę, a zarazem przynoszšc najrozmaitsze nowiny.Najważniejszš z nich była wiadomoœć o buncie choršgwi komputowych,stojšcych na Podlasiu, wedle Białegostoku i Tykocina. Po zajęciu Wilna przez wojska moskiewski e miały owe choršgwie stamtšdprzystęp do krajów koronnych osłaniać. Lecz dowiedziawszy się o zdradzie hetmana, utworzyły konfederację, na której czele stanęli dwaj pułkownicy: Horotkiewicz i Jakub Kmicic, stryjeczny najwierniejszego poplecznika radziwiłłowskiego, Andrzeja. Imię tego ostatniego powtarzały ze zgrozš usta żołnierskie. On to głównie przyczynił się do rozbicia choršgwi Stankiewicza i Mirskiego, on rozstrzeliwał bez litoœci schwytanych towarzyszów. Hetman ufał muœlepo i w ostatnich właœnie czasach posłałgo przeciw choršgwi Niewiarowskiego, która nie idšc za przykładem swego pułkownika wypowiedziała posłuszeństwo. Tej ostatniej relacji wysłuchał z wielkš uwagš pan Wołodyjowski, po czym zwrócił się do wezwanych na radę towarzyszów i rzekł: - Co byœcie waszmoœciowie powiedzieli na to, gdybyœmy zamiast pod Bychów, do wojewody witebskiego spieszyć, poszli na Podlasie do owych choršgwi, które konfederację uczyniły? - Z gęby mi to wyjšłeœ! - rzekł Zagłoba. - Będzie człek bliżej swoich stron, a już tamzawsze między swoimi raŸniej. - Powiadali też zbiegowie - rzekł Jan Skrzetuski - że słyszeli, jakoby król jegomoœć choršgwiom niektórym kazał z Ukrainy wracać, aby nad Wisłš opór Szwedom dać. Jeœli to się sprawdzi, tedy moglibyœmy między starymi towarzyszami się znaleŸć, zamiast tu się z kšta w kšt tłuc... - A kto ma nad tymi choršgwiami regimentować? Nie wiecie, waszmoœciowie?- Powiadajš, że pan oboŸny koronny - odrzekł pan Wołodyjowski - ale to więcej ludzie zgadujš, aniżeli wiedzš, gdyż pewne wieœci nie mogły jeszcze nadejœć. - Jakkolwiek jest - rzekł Zagłoba - radzę na Podlasie się przemknšć. Możemy tam owe zbuntowane choršgwie radziwiłłowskieporwać za sobš i królowi jegomoœci przyprowadzić, a wtedy pewnie nie pozostanie to bez nagrody. - Niechże tak będzie! - rzekli Oskierko i Stankiewicz. - Rzecz nie jest łatwa - mówił mały rycerz - przebrać się na Podlasie, bo trzeba się będzie hetmanowi między palcamiprzemykać, ale sprobujemy. Gdyby tak fortuna przy tym zdarzyła Kmicica gdzie podrodze ucapić, powiedziałbym mu do ucha parę słów, od których skóra by na nim pozieleniała... - Wart on tego! - rzekł Mirski. - Bo że tam niektórzy starzy żołnierze, którzy wiek życia pod Radziwiłłami przesłużyli, z hetmanem trzymajš, to im się mniej dziwić,ale ów warchoł służy tylko dla własnej korzyœci i z rozkoszy, jakš w zdradzie znajduje. - Tak tedy na Podlasie? - pytał Oskierko. - Na Podlasie! Na Podlasie! - zakrzyknęli wszyscy społem. Ale rzecz nie była mniej trudna, jak to mówił pan Wołodyjowski, bo chcšc się na Podlasie dostać, trzeba było przechodzić wpobliżu Kiejdan, jakoby wedle jamy, w której lew kršżył.Drogi i pasy leœne, miasteczka i wsie były w ręku Radziwiłła; nieco za Kiejdanami stał Kmicic z jazdš, piechotš i armatami. Wiedział już też hetman o ucieczce pułkowników, o zbuntowaniu choršgwi Wołodyjowskiego, o bitwie klewańskiej, i ta ostatnia szczególnieprzywiodła go do takiego gniewu, że się o życie jego obawiano, albowiem straszliwy atak astmy oddech mu na czas jakiœ zatamował. Jakoż słuszne miał powody gniewu, a nawet rozpaczy, gdyż bitwa owa sprowadziła na jego głowę całš burzę szwedzkš. Naprzód, zaraz po niej, poczęto tu i owdzie wycinać małe oddziały szwedzkie. Czynili to chłopi i pojedyncza szlachta na własnš rękę, ale Szwedzi kładlito na karb Radziwiłła, zwłaszcza że oficeri żołnierze, po bitwie do Birż odesłani, zeznali przed komendantem, iż to radziwiłłowska choršgiew z jego rozkazu na nich uderzyła. W tydzień przyszedł list do księcia od komendanta birżańskiego, a w dziesięć dni od samego Pontusa de la Gardie, głównodowodzšcego wojskiem szwedzkim."Albo Wasza Ksišżęca Moœć sił i znaczenia nie masz - pisał ten ostatnia w takim razie jak mogłeœ układ w imieniu całego kraju zawierać! - albo chcesz podstępem o zgubę wojsko jego królewskiejmoœci przyprawić! Jeœli tak jest, łaska mojego pana odwraca się od W. Ks. Moœci i kara rychło cię dosięgnie, jeœli skruchy i pokory nie okażesz i wiernš służbš winy swojej nie zatrzesz."Radziwiłł wysłał natychmiast gońców z wyjaœnieniem, jak i co się stało, ale grot utkwił w dumnej duszy i rana palšca poczęła się jštrzyć coraz srożej. On, którego słowo niedawno w posadach ten kraj, większy od całej Szwecji, wstrzšsało; on, za którego połowę dóbr wszystkich panów szwedzkich kupić by można; on, który własnemu królowi stawiał czoło, monarchom sšdził się być równym, zwycięstwami rozgłos w całym œwiecie sobie zjednał i w pysze własnej jak w słońcu chodził - musiał tera z słuchać gróŸb jednego generała szwedzkiego, musiał słuchać lekcji pokory i wiernoœci. Wprawdzie ów generał był szwagrem królewskim, ale kimże był sam ów król, jeżeli nie przywłaszczycielem tronu należšcego się z prawa i krwi JanowiKazimierzowi? Przede wszystkim jednak wœciekłoœć hetmańska zwróciła się przeciw tym, którzy owego upokorzenia byli powodem, i zaprzysišgł sobie zdeptać nogami pana Wołodyjowskiego, tych pułkowników, którzy przy nim byli, i całš choršgiew laudańskš. W tym celu ruszył przeciw nim ijako bór otaczajš myœliwi sieciami, aby gniazdo wilcze wyłowić, tak on otoczył ich i poczšł gnać bez wytchnienia.Tymczasem doszła doń wieœć, że Kmicic zgniótł choršgiew Niewiarowskiego, towarzystwo rozprószył lub wycišł, pocztowych włšczył do własnej choršgwi, więc hetmankazał mu odesłać sobie częœć sił, aby tym pewniej uderzyć. "Ludzie ci - pisał hetman - o których życie tak natarczywie na nas nastawałeœ, a głównie Wołodyjowski z onym drugim przybłędš, wyrwali się w drodze do Birż. Posłaliœmy umyœlnie z nimi najgłupszego oficera, aby go przekabacić nie mogli, ale i ten albo zdradził, albo go w pole wywiedli. Dziœ Wołodyjowski ma pod sobš całš choršgiew laudańskš i zbiegowie go podsycajš. Szwedów sto dwadzieœcia pod Klewanami w pień wycięli głoszšc, że to z naszego rozkazu czyniš, z czego wielkie powstały między nami a Pontusem dyfidencje. Całe dzieło może się popsować przez tych zdrajców, którym bez twojej protekcji kazalibyœmy, jako Bóg w niebie, szyje poucinać. Tak to za klemencję pokutować nam przychodzi, choć mamy w Bogu nadzieję, że rychło pomsta ich dosięgnie. Doszły nas też wiadomoœci, że wBillewiczach, u miecznika rosieńskiego, szlachta się zbiera i przeciw nam praktyki czyni - trzeba temu zapobiec. Jazdę wszystkš nam odeœlesz, a piechotę do Kiejdan wyekspediujesz, aby zamku i miastapilnowała, bo od tych zdrajców wszy stkiego spodziewać się można. Sam udaj sięw kilkadziesišt koni do Billewicz i miecznika wraz z krewniaczkš do Kiejdan przywieŸ. Teraz nie tylko tobie, ale nam na tym zależy, gdyż kto ma ich w ręku, ten ma całš Laudańskš okolicę, w której szlachta przeciw nam za przewodem Wołodyjowskiego burzyć się poczyna. Harasimowicza wysłaliœmy do Zabłudowa z instrukcjami, jak ma sobie z tamtymi konfederatami poczynać. Stryjeczny twój, Jakub, wielkš ma między nimi powagę, do którego napisz, jeœli myœlisz, że pismem coœ z nim wskórać możesz. Oznajmiajšc ci statecznš łaskę naszš, boskiej opiece cię polecamy." Kmicic przeczytawszy ów list kontent był wduszy, że pułkownikom udało się wymknšć z ršk szwedzkich, i życzył im po cichu, abyi z radziwiłłowskich wymknšć się mogli - jednakże spełnił wszystkie rozkazy ksišżęce: jazdę odesłał, piechotš Kiejdany obsadził, a nawet szańczyki wedle zamku i miasta sypać poczšł obiecujšc sobie w duszy zaraz po ukończeniu tej roboty do Billewicz po pana miecznika i dziewczynę ruszyć. - Przymusu nie użyję, chyba w ostatecznoœci - mówił sobie - a w żadnym razie nie będę na Oleńkę nastawał. Zresztš nie moja wola, tylko ksišżęcy rozkaz! Nie przyjmie mnie ona wdzięcznie, wiem o tym,ale Bóg da, że się z czasem o moich intencjach przekona, jako że nie przeciw ojczyŸnie, ale dla ratunku jej Radziwiłłowi służę. Tak rozmyœlajšc pracował gorliwie nad umocnieniem Kiejdan, które w przyszłoœci rezydencjš jego Oleńki być miały.Tymczasem pan Wołodyjowski umykałprzed hetmanem, a hetman go gonił zaciekle. Było jednak panu Michałowi za ciasno, bo od Birż posunęły się ku południowi znaczne oddziały wojsk szwedzkich, wschód kraju zajęty był przezzastępy carskie, a na drodze do Kiejdan czyhał hetman. Pan Zagłoba bardzo nierad był z takowego stanu rzeczy i coraz częœciej zwracał się do pana Wołodyjowskiego z pytaniami: - Panie Michale, na miłoœć boskš, przebijemsię czy nie przebijem? - Tu o przebiciu się i mowy nie ma! - odpowiadał mały rycerz. - Wiesz waszmoœć, że mnie tchórzem nie podszyto iuderzę, na kogo chcesz, choćby na samego diabła... Ale hetmanowi nie zdzierżę, bo nie mnie się z nim równać!... Sameœ rzekł, iż my okonie, a on szczuka. Uczynię, co w mojej mocy, aby się wymknšć, ale jeœli do bitwy przyjdzie, tedy mówię otwarcie, że on nas pobije. - A potem każe poœrutować i psom da. Dla Boga! w każde inne ręce, byle nie w radziwiłłowskie!... A czy by już w takim razie nie lepiej do pana Sapiehy nawrócić? - Teraz już za póŸno, bo nam i hetmańskie wojska, i szwedzkie drogę zamykajš. - Diabeł mnie skusił, żem do Radziwiłła Skrzetuskich namówił! - desperował pan Zagłoba. Lecz pan Michał nie tracił jeszcze nadziei, zwłaszcza że szlachta i chłopstwo nawet ostrzegało go o ruchach hetmańskich, wszystkie bowiem serca odwróciły się byłyod Radziwiłła. Wykręcał się więc pan Michał, jak umiał, a œwietnie umiał, albowiem niemal od dziecinnych lat wezwyczaił się do wojen z Tatarami i Kozakami. Sławnym go też uczyniły niegdyœw wojsku Jeremiego owe pochody przed czambułami, podjazdy, niespodziane napady, błyskawicowe zwroty, w których nad innymi oficerami celował. Obecnie zamknięty między Upitš i Rogowem zjednej strony a Niewiażš z drugiej, kluczyłna przestrzeni kilku mil unikajšc cišgle bitwy, męczšc radziwiłłowskie choršgwie, a nawet skubišc je po trosze, jak wilk przez ogary œcigany, który nieraz w pobliżustrzelców się przemknie, a gdy psy zbyt blisko go nacierajš, to się odwróci i błyœniebiałymi kłami. Lecz gdy jazda Kmicicowa nadeszła, hetmanzatkał niš najciaœniejsze szczeliny i sam pojechał pilnować, by dwa skrzydła niewodu zeszły się ze sobš. Było to pod Niewiażš.Pułki Mieleszki, Ganchofa i dwie choršgwie jazdy pod wodzšsamego księcia utworzyły jakoby łuk, którego cięciwš była rzeka. Pan Wołodyjowski ze swoim pułkiem był w œrodku łuku. Miał wprawdzie przed sobš jedynš przeprawę, jaka wiodła przez bagnistš rzekę, ale właœnie z drugiej strony przeprawy stały dwa regimenty szkockie i dwieœcie radziwiłłowskich Kozaków oraz szeœć polowych armatek wykierowanych w ten sposób, że nawet pojedynczy człowiek nie zdołałby się pod ich ogniem przeprawić na drugš stronę.Wówczas łuk poczšł się zaciskać. Œrodek jego wiódł sam hetman. Na szczęœcie dla pana Wołodyjowskiego noci burza z deszczem ulewnym przerwały pochód, ale za to uwięzionym nie pozostawało już więcej nad parę stai kwadratowych łški zaroœniętej łozinš, między półpierœcieniem wojsk radziwiłłowskich a rzekš pilnowanš z drugiej strony przez Szkotów. Nazajutrz ledwie brzask ranny ubielił wierzchy łóz, pułki ruszyły dalej i szły - doszły aż do rzeki i stanęły nieme z podziwu. Pan Wołodyjowski w ziemię się zapadł - w łozinie nie było żywego ducha. Sam hetman zdumiał się, a potem prawdziwe gromy spadły na głowy oficerów dowodzšcych pułkami pilnujšcymi przeprawy. I znów atak astmy uchwycił księcia, tak silny, że obecni drżeli o jego życie. Ale gniew astmę nawet przemógł. Dwóch oficerów, którym czaty nad brzegiem były powierzone, miało być rozstrzelanych, lecz Ganchof uprosił wreszcie księcia, by przynajmniej zbadano pierwej, jakim sposobem zwierz z matni ujœć zdołał. Jakoż pokazało się, że Wołodyjowski korzystajšc z ciemnoœci i dżdżu wprowadził z łozy całš choršgiew w rzekęi płynšc lub brodzšc z jej biegiem, przeœliznšł się tuż koło prawego skrzydła radziwiłłowskiego, które dotykało koryta. Kilka koni, zapadłych po brzuchy w błota, wskazywało miejsce, w którym wylšdował na prawy brzeg. Z dalszych tropów łatwo było dojœć, że ruszał całym tchem końskim w stronę Kiejdan. Hetman odgadł natychmiast z tego, że pragnšł przebrać się do Horotkiewicza i Jakuba Kmicica na Podlasie.Lecz czy przechodzšc koło Kiejdan nie podpali miasta lub nie pokusi się o rabunek zamku? Straszna obawa œcisnęła serce księcia. Większa częœć gotowizny jego i kosztownoœci była w Kiejdanach. Kmicic powinien był wprawdzie ubezpieczyć je piechotš, ale jeœli tego nie uczynił, nieobronny zamek łatwo stać się mógł łupem zuchwałego pułkownika. Bo Radziwiłł nie wštpił, iż odwagi nie zbraknieWołodyjowskiemu, by targnšć się na samš rezydencję kiejdańskš. Mogło mu nie zabraknšć i czasu, gdyż wymknšwszy się z poczštku nocy, zostawił pogoń najmniej o szeœć godzin drogi za sobš. W każdym razie należało spieszyć co tchu na ratunek Kiejdanom. Ksišżę zostawił piechotę i ruszył z całš jazdš. Przybywszydo Kiejdan Kmicica nie znalazł, lecz zastał wszystko w pokoju, i opinia, jakš miał o sprawnoœci młodego pułkownika, wzrosła podwójnie w jego umyœle na widok usypanych szańczyków i stojšcych na nich dział polowych. Tego samego dnia jeszcze oglšdał je razem z Ganchofem, a wieczorem rzekł doń: - Na własny to domysł zrobił, bez mojego rozkazu, a tak dobrze je usypał, że długo by tu się nawet przeciw artylerii bronić można. Jeœli ten człowiek nie skręci karku za młodu, to może pójœć wysoko. Był i drugi człowiek, na wspomnienie którego nie mógł się oprzeć hetman pewnego rodzaju podziwowi, ale podziw ów mieszał się z wœciekłoœciš, gdyż człowiekiem owym był pan Michał Wołodyjowski. - Prędko bym z buntem skończył - mówił do Ganchofa - gdybym miał dwóch takich sług... Kmicic może jeszcze rzutniejszy, alenie ma tego doœwiadczenia - i tamten w szkole Jeremiego za Dnieprem wychowany. - Wasza ksišżęca moœć nie każe go œcigać? - pytał Ganchof. Ksišżę spojrzał nań i rzekł z przyciskiem: - Ciebie pobije, przede mnš ucieknie. Po chwili jednak zmarszczył czoło i rzekł: - Tu teraz wszystko spokojnie, ale trzeba nam będzie na Podlasie wkrótce ruszyć, z tamtymi skończyć. - Wasza ksišżęca moœć! - rzekł Ganchof - jak tylko nogš stšd ruszymy, wszyscy tu zabroń przeciw Szwedom pochwycš. - Jacy wszyscy? - Szlachta i chłopstwo. A zarazem, nie poprzestajšc na Szwedach, przeciwko dysydentom się zwrócš, naszym bowiem wyznawcom całš winę tej wojny przypisujš, żeœmy to do nieprzyjaciela przeszli, a nawet go sprowadzili. - Idzie mi o brata Bogusława. Nie wiem, czy sobie tam, na Podlasiu, z konfederatamida radę. - Idzie o Litwę, by jš w posłuszeństwie nam i królowi szwedzkiemu utrzymać. Ksišżę poczšł chodzić po komnacie mówišc: - Gdyby Horotkiewicza i Jakuba Kmicica jakim sposobem dostać w ręce!... Dobra mi tam zajadš, zniszczš, zrabujš, kamienia na kamieniu nie zostawiš. - Chybaby się z generałem Pontusem porozumieć, by tu wojska na ten czas, gdy my będziem na Podlasiu, jak najwięcej przysłał. - Z Pontusem... nigdy! - odrzekł Radziwiłł, któremu fala krwi napłynęła do głowy. - Jeżeli z kim, to z samym królem. Nie potrzebuję ze sługami traktować, mogšc z panem. Gdyby król dał rozkaz Pontusowi, aby mi ze dwa tysišce jazdy przysłał pod rękę, to co innego... Ale Pontusa nie będę o to prosił. Trzeba by kogo wysłać do króla, czas z nim samym układy zaczšć. Chuda twarz Ganchofa zarumieniła się z lekka, a oczy zaœwieciły mu się z żšdzy. - Gdyby wasza ksišżęca moœć rozkazała... - To ty byœ pojechał, wiem; ale czybyœ dojechał, to inna rzecz. Waœć jesteœ Niemiec, a obcemu niebezpiecznie do . zie on na t sam 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żČP"+Érc€ĘvŰ cËQ#ŃcĚ"2? Zzapuszczać się w kraj wzburzony. Kto tam wie, gdzie król osobš swojš w tej chwili sięznajduje i gdzie się będzie za pół miesišca lub za miesišc znajdował? Trzeba po całymkraju jeŸdzić... Przy tym... nie może być!... waœć nie pojedziesz, bo tam wypada swojego posłać i familianta, aby się król jegomoœć przekonał, że nie wszystka szlachta mnie opuœciła. - Człowiek niedoœwiadczony siła może zaszkodzić - rzekł nieœmiało Ganchof. - Tam poseł nie będzie miał innej roboty, jeno listy moje oddać i respons mi przywieŸć, a to wytłumaczyć, że nie ja kazałem bić Szwedów pod Klewanami, każdypotrafi. Ganchof milczał. Ksišżę znów poczšł chodzić niespokojnymi krokami po komnacie i na czole jego znać było cišgłš walkę myœli. Jakoż od chwili układu ze Szwedami nie zaznał chwili spokoju. Żarła go pycha, gryzło sumienie, gryzł opór niespodziany kraju i wojska; przerażała go niepewnoœć przyszłoœci, groŸba ruiny. Targał się, szarpał, noce spędzał bezsennie, zapadał na zdrowiu. Oczy mu wpadły, wychudł; twarz dawniej czerwona, stała się sinawa,a z każdš niemal godzinš przybywało mu srebrnych nici w wšsach i czuprynie. Słowem, żył w męce i gišł się pod brzemieniem. Ganchof œledził go oczyma, chodzšcego wcišż po komnacie; miał jeszcze trochę nadziei, że ksišżę namyœli się i jego wyœle. Ale ksišżę zatrzymał się nagle i uderzył dłoniš w czoło. - Dwie choršgwie jazdy na koń natychmiast!Ja sam poprowadzę. Ganchof spojrzał nań ze zdziwieniem. - Ekspedycja? - pytał mimo woli. - Ruszaj! - rzekł ksišżę. - Daj Bóg, by nie było za póŸno. Rozdział 20 Kmicic ukończywszy szańczyki i ubezpieczywszy od niespodziewanego napadu Kiejdany nie mógł już dłużej odkładać wyprawy do Billewicz po pana miecznika rosieńskiego i Oleńkę, zwłaszczaże i rozkaz ksišżęcy brzmiał wyraŸnie, abyich do Kiejdan sprowadzić. Ale niesporo jednak było panu Andrzejowi, i gdy wreszcie wyruszył na czele pięćdziesięciu dragonów, ogarnšł go taki niepokój, jakby na straconš strażę jechał. Czuł, że tam niebędzie wdzięcznie przyjęty, a drżał przed myœlš, że szlachcic może się zechce opierać nawet i zbrojnš rękš i że w takim razie trzeba będzie użyć siły. Postanowił jednak pierwej namawiać i prosić. W tym celu, aby przybyciu swemu odjšć wszelkie pozory zbrojnego napadu, pozostawił dragonów w karczmie odległej z pół stai od wsi, a dwie od dworu; sam zaœ z wachmistrzem tylko i jednym pachołkiem ruszył naprzód; przykazawszy umyœlnie przygotowanej kolasce nadjechać wkrótce za sobš. Godzina była popołudniowa i słońce chyliłosię już dobrze ku zachodowi, ale po nocy dżdżystej i burzliwej dzień był piękny i niebo czyste, gdzieniegdzie tylko upstrzone na zachodniej stronie małymi różowymi obłokami, które zasuwały się z wolna za widnokršg, podobne do stada owiec schodzšcego z pola. Kmicic jechał przez wieœ z bijšcym sercem i tak niespokojnie jak Tatar, który wjeżdżajšc pierwszy przed czambułem do wsi, rozglšda się na wszystkie strony, czy nie ujrzy gdzie mężów zbrojnych, ukrytych w zasadzce. Aletrzech jeŸdŸców nie zwróciło niczyjej uwagi, jeno dzieciaki chłopskie umykały z drogi bosymi nogami przed końmi; chłopi zaœ widzšc pięknego oficera kłaniali mu sięczapkami do ziemi. On zaœ jechał naprzód i minšwszy wieœ ujrzał przed sobš dwór, stare gniazdo billewiczowskie, a za nim rozległe sady kończšce się hen, aż na niskich łškach. Kmicic zwolnił jeszcze kroku i poczšł rozmawiać sam ze sobš; widocznie układałsobie odpowiedzi na pytania, a tymczasem poglšdał zamyœlonym okiem na wznoszšce się przed nim budowle. Nie była to wcale pańska rezydencja, ale na pierwszy rzut oka odgadłeœ, iż musiał tu mieszkać szlachcic więcej niż œredniej fortuny. Sam dom, zwrócony tyłem do ogrodów, a przodem do głównej drogi, był ogromny, ale drewniany. Sosny na œcianach pociemniały ze staroœci tak, iż szyby w oknach wydawały się przy nich białe. Nad zrębem œcian piętrzył się olbrzymi dach z czterema dymnikami w poœrodku i dwoma gołębnikami po rogach. Całe chmury białych gołębi kłębiły się nad dachem, to zrywajšc się z łopotaniem skrzydeł, to spadajšc na kształt œnieżnych płatków na czarne gonty, to trzepoczšc się naokoło słupów podpierajšcych ganek. Ganek ów, ozdobiony szczytem, na którym herby billewiczowskie były malowane, psuł proporcję, bo nie stał w poœrodku, ale z boku. Widocznie dawniej dom był mniejszy, ale póŸniej dobudowano go z jednej strony, lubo i częœć dobudowana sczerniała już takz biegiem lat, że nie różniła się niczym od starej. Dwie oficyny, niezmiernie długie, wznosiły się po obu stronach właœciwego dworu, stykajšc się z nim bokami i tworzšcjakby dwa ramiona podkowy. Były w nich goœcinne pokoje, używane w chwilach wielkich zjazdów, kuchnie, lamusy,wozownie, stajnie dla cugowych koni, któregospodarze lubili mieć pod rękš, mieszkaniadla oficjalistów, służby i dworskich kozaków. Na œrodku rozległego dziedzińca rosły stare lipy, na nich gniazda bocianie; niżej, wœród drzew, niedŸwiedŸ siedzšcy na kole. Dwie studnie żurawiane po bokach dziedzińca i krzyż z Mękš Pańskš wœród dwóch włóczni u wjazdu, dopełniały obrazu owej rezydencji zamożnego rodu szlacheckiego. Po prawej stronie domu, wœród gęstych lip, wznosiły się słomiane dachy stodół, obór, owczarni i spichrzów. Kmicic wjechał bramš otwartš na obiedwie połowy, jak ramiona szlachcica czekajšcego na przyjęcie goœcia. Jakoż wnet psy legawe, włóczšce się po podwórzu, oznajmiły obcego i z oficyny wypadło dwóch pachołków dla potrzymania koni. Jednoczeœnie we drzwiach głównego domu pokazała się jakaœ postać niewieœcia, w której w jednej chwili Kmicic poznał Oleńkę. Więc serce zabiło mu żywiej i rzuciwszy pachołkowi lejce szedł do gankuz gołš głowš, trzymajšc w jednej ręce szablę, w drugiej czapkę.Ona stała przez chwilę jak wdzięczne zjawisko, przysłoniwszy oczy dłoniš przeciw zachodzšcemu słońcu, i nagle znikła jak gdyby przerażona widokiem zbliżajšcego sięgoœcia. "le! - pomyœlał pan Andrzej - chowa się przede mnš!" Uczyniło mu się przykro, i tym przykrzej, że poprzednio ów pogodny zachód słońca, widok tego dworu i spokoju, jaki rozlany był dokoła, napełniły jego serce otuchš, choć może pan Andrzej sam sobie z tego sprawy nie zdawał. Miał oto jakoby złudzenie, że zajeżdża do narzeczonej, która przyjmie go z błyszczšcymi od radoœci oczyma i rumieńcami na jagodach. I złudzenie rozwiało się. Zaledwie go ujrzała, pierzchła jak na widok złego ducha, a natomiast wyszedł naprzeciw pan miecznik, z twarzš niespokojnš i chmurnš zarazem. Kmicic pokłonił mu się i rzekł: - Dawno chciałem waszmoœci dobrodziejowizłożyć służby powinne, ale wczeœniej w tych niespokojnych czasach nie mogłem, chociaż pewnie na chęci mi nie brakło. - Wielcem waszmoœci wdzięczny i proszę dokomnat - odpowiedział pan miecznik gładzšc czuba na głowie, co zwykł był czynić, gdy był zmieszany lub siebie niepewien. I usunšł się ode drzwi, ażeby goœcia puœcićnaprzód. Kmicic zaœ przez chwilę nie chciał wejœć pierwszy, i kłaniali się sobie wzajem w progu; wreszcie pan Andrzej wzišł krok przed miecznikiem i po chwili znaleŸli się w komnacie.Zastali tam dwóch szlachty: jeden,człek w sile wieku, był pan Dowgird z Plemborga, bliski sšsiad Billewiczów, drugi -pan Chudzyński, dzierżawca z Ejragoły. Kmicic zauważył, że ledwie usłyszeli jego nazwisko, gdy twarze im się zmieniły i najeżyli się obaj jako brytany na widok wilka; on zaœ spojrzał na nich wyzywajšco,po czym postanowił sobie udawać, że ich nie widzi. Nastało kłopotliwe milczenie. Pan Andrzej poczynał się niecierpliwić i wšsy gryzł, goœcie spoglšdali wcišż na niego spode łba, a pan miecznik czub gładził. - Napijesz się waszmoœć z nami szklaneczkę ubogiego, szlacheckiego miodu -rzekł wreszcie, ukazujšc na gšsiorek i szklanki. - Proszę! Proszę!... - Napiję się z waszmoœć panem! - rzekł doœć szorstko Kmicic. Pan Dowgird i Chudzyński poczęli sapać bioršc odpowiedŸ za pogardę dla siebie, ale nie chcieli w przyjacielskim domu kłótni zaraz od poczštku zaczynać i to jeszcze z zawadiakš majšcym strasznš sławę na całej Żmudzi. Jednakże jštrzyło ich to lekceważenie. Tymczasem pan miecznik zaklaskał w dłonie na pachołka i kazał mu podać czwartš szklenicę, następnie nalał jš, podniósł swojš do ust i rzekł: - W ręce waszmoœci... Rad waćpana widzę wdomu moim. - Rad bym szczerze; by tak było! - Goœć goœciem... - odrzekł sentencjonalnie pan miecznik. Po chwili, poczuwajšc się widocznie jako gospodarz do obowišzku podtrzymania rozmowy, spytał: - A co słychać w Kiejdanach? Jakże zdrowie pana hetmana? - Nietęgie, panie mieczniku dobrodzieju - odpowiedział Kmicic - i w tych niespokojnych czasach nie może inaczej być... Siła zmartwień i zgryzot ma ksišżę. - A wierzym! - rzekł pan Chudzyński.Kmicic popatrzył na niego przez chwilę, po czym zwrócił się znów do mieczniká i tak dalej mówił: - Ksišżę, majšc auxilia przyrzeczone od najjaœniejszego króla szwedzkiego, spodziewał się nie mieszkajšc na nieprzyjaciela pod Wilno ruszyć i popiły tamtejsze jeszcze nie ostygłe pomœcić. Tożwaszmoœci musi być wiadomo, że dziœ Wilnaw Wilnie trzeba szukać, bo się siedemnaœciedni paliło. Powiadajš, że wœród gruzów jeno jamy piwnic czerniejš, z których cišgle się jeszcze dymi... - Nieszczęœcie! - rzekł pan miecznik. - Pewnie, że nieszczęœcie, któremu jeœli niebyło można zapobiec, to należało je pomœcić i podobne ruiny z nieprzyjacielskiejstolicy uczynić. Jakoż nie byłoby już od tego daleko, gdyby nie warchołowie, którzynajzacniejsze cnotliwego pana intencje podejrzywajšc, zdrajcš go ogłosili i opór zbrojny mu stawiš, zamiast iœć z nim razem na nieprzyjaciela. Nie dziwić się przeto, że zdrowie księcia szwankuje, gdy on, którego Bóg do wielkich rzeczy przeznaczył, widzi, iż złoœć ludzka coraz nowe impedimenta mu gotuje, przez które całe przedsięwzięcie szczeznšć może. Najlepsi przyjaciele księcia zawiedli, ci, na których najwięcej liczył, opuœcili go lub do wrogów jego przeszli. - Tak się stało! - rzekł poważnie pan miecznik. - Wielka też to jest boleœć - odparł Kmicic -i sam słyszałem księcia, gdy mówił: "Wiem, że i zacni Ÿle mnie sšdzš, ale czemuto do Kiejdan nie przyjadš, czemu do oczu nie wypowiedzš mi, co przeciw mnie majš, imoich racji nie chcš wysłuchać?" - Kogoż to ksišżę ma na myœli? - pytał pan miecznik. - W pierwszym rzędzie waszmoœć pana dobrodzieja, dla którego ksišżę rzetelny maszacunek, a podejrzywa, że do jego nieprzyjaciół się liczysz..Pan miecznik poczšł szybko gładzić czuprynę, wreszcie widzšc, że rozmowa bierze niepożšdany kierunek, zaklaskał w dłonie. Pachołek ukazał się we drzwiach. - A to nie widzisz, że się mroczy?... Œwiatła! - zakrzyknšł pan miecznik. - Bóg widzi - mówił Kmicic - że miałem i sam intencję powinne służby waszmoœci złożyć, ale przybyłem zarazem i z rozkazuksięcia, który sam by się do Billewicz wybrał, gdyby pora była sposobniejsza... - Za niskie progi! - rzekł miecznik. - Tego waszmoœć pan nie mów, gdyż zwyczajna to rzecz, że się sšsiedzi odwiedzajš, jeno ksišżę chwili wolnej nie ma, więc tak mi rzekł: "Wytłumacz mnie przed Billewiczem, że sam do niego nie mogę, ale niech on do mnie przyjeżdża z krewnš, i to koniecznie zaraz, bo jutro lub pojutrze nie wiem, gdzie będę!" Ot, masz waszmoœć, z zaprosinami przyjeżdżam i cieszę się, żeœcie oboje państwo w dobrymzdrowiu, bo gdym tu zajechał, pannę Aleksandrę we drzwiach widziałem, jeno żeznikła zaraz jako tuman na łšce. - Tak jest - rzekł miecznik - sam jš wysłałem, by wyjrzała, kto przyjechał. - Czekam na odpowiedŸ, panie mieczniku dobrodzieju! - rzekł Kmicic. W tej chwili pachołek wniósł œwiatło i postawił je na stole; przy blasku œwiec widać było twarz pana miecznika zmieszanšbardzo. - Zaszczyt to dla mnie niemały - rzekł - ale... zaraz nie mogę... Widzisz waszmoœć, że mam goœci... Zechciej mnie przed księciem hetmanem wyekskuzować... - Już też, panie mieczniku, zgoła to nie przeszkoda, bo przecież ichmoœciowie księciu panu ustšpiš. - Sami mamy języki w gębie i możemy za siebie odpowiadać! - rzekł pan Chudzyński. - Nie czekajšc, co kto o nas postanowi! - dodał pan Dowgird z Plemborga. - Widzisz, panie mieczniku - odrzekł Kmicic udajšc, że bierze za dobrš monetę burkliwesłowa szlachty - wiedziałem, że polityczni to kawalerowie. Zresztš, by im w czym nie ubliżyć, proszę ich także w imieniu księcia do Kiejdan. - Zbytek łaski! - odrzekli obaj - mamy co innego do roboty. Kmicic spojrzał na nich szczególnym wzrokiem, a potem rzekł zimno, jak gdyby do czwartej jakiejœ osoby: - Gdy ksišżę prosi, nie wolno odmawiać! Na to tamci podnieœli się z krzeseł. - Więc to przymus? - rzekł pan miecznik. - Panie mieczniku dobrodzieju - odparł żywo Kmicic. - Tamci ichmoœciowie pojadš, czy chcš, czy nie chcš, bo mnie się tak spodobało, ale względem waszmoœci nie chcę siły używać i proszę najuprzejmiej, byœ woli księcia zadoœć uczynić raczył. Ja jestem na służbie i mam rozkaz waćpana przywieŸć, ale póki nie stracę nadziei, że proœbš coœ wskóram, póty prosić nie przestanę... i na to waszmoœci przysięgam, że włos ci tam z głowy nie spadnie. Ksišżę chce się rozmówić z tobš i chce, abyœ w tych czasach niespokojnych, w których nawet chłopstwo w kupy zbrojne się zbierai rabuje, w Kiejdanach zamieszkał. Ot, całarzecz! Będziesz tam waćpan traktowany z należytym szacunkiem, jako goœć i przyjaciel, dajęć na to parol kawalerski. - Jako szlachcic protestuję! - rzekł pan miecznik - i prawo mnie broni! - I szable! - zakrzyknęli Chudzyński i Dowgird. Kmicic poczšł się œmiać, zmarszczył brwi irzekł: - Waćpanowie, schowajcie te szable, bo każę obydwóch pod stodołš postawić i kulš w łeb! Na to struchleli tamci i poczęli spoglšdać nasiebie i na Kmicica, a pan miecznik zakrzyknšł: - Gwałt najokropniejszy przeciw wolnoœci szlacheckiej, przeciw przywilejom! - Nie będzie gwałtu, jeżeli waszmoœć dobrowolnie usłuchasz - odparł Kmicic - i masz waszmoœć w tym dowód, żem dragonów we wsi zostawił, a przybyłem tusam prosić cię jako sšsiada do sšsiada. Niechciejże odmawiać, bo czasy teraz takie, że trudno mieć wzglšd na odmowę. Sam ksišżę waszmoœci się z tego wyekskuzuje, ibšdŸ pewien, że przyjęty będziesz jak sšsiad i przyjaciel. Zrozum i to, że gdyby miało być inaczej, tedy wolałbym sto razy dostać kulš w łeb niż tu po waćpana przyjeżdżać. Włos nie spadnie z żadnej billewiczowskiej głowy, pókim żyw! Pomyœl waćpan, ktom jest, wspomnij na pana Herakliusza, na jego testament i zastanów się, czyby ksišżę hetman mnie wybrał, gdyby nieszczerze z waszmoœciš zamierzałpostšpić. - To czemu gwałtu używa, czemu pod przymusem mam jechać?... Jakże to mam mu zaufać, gdy cała Litwa mówi o opresji, w jakiej obywatele zacni w Kiejdanach jęczš? Kmicic odetchnšł, bo ze słów i głosu poznał, że pan miecznik poczyna się chwiaćw uporze. - Moœci dobrodzieju! - rzekł prawie wesoło. - Między sšsiadami przymus częstokroć w afektach initium bierze. A gdywaszmoœć miłemu goœciowi koła u skarbniczka każesz zdejmować i wasšg w spichrzu zamykasz, zali to nie przymus? A gdy mu pić każesz, choć mu już nosem winoucieka, zali to nie przymus? A tu wiedz waszmoœć, że choćby mi przyszło cię zwišzać i między dragonami zwišzanego wieŸć do Kiejdan, to jeszcze będzie dla twego dobra... Pomyœl jeno: zbuntowani żołnierze się włóczš i bezprawia czyniš, chłopstwo się kupi, szwedzkie wojska się zbliżajš, a waœć mniemasz, że w tym ukropie uchronisz się od przygody, że cię dziœ lub jutro jedni albo drudzy nie zajadš, nie zrabujš, nie spalš, na majętnoœci i na osobę waœcinš się nie targnš?... A cóż to, Billewicze - forteca? Obronisz się w nich? Czego tedy ksišżę chce dla waszmoœci? Bezpieczeństwa, bo w jednych Kiejdanach nic ci nie grozi, a tu stanie załoga ksišżęca, która będzie substancji waœcinej strzegła jak oka w głowie od wszelkiej swawoli żołnierskiej, i jeżeli jedne widły zginš, to mi waœć zasekwestruj całš fortunę.Miecznik poczšł chodzić po komnacie. - Mogęż ja ufać słowu waszmoœci? - Jako Zawiszy! - odparł Kmicic. do . zie on na t sam 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żÍPFcΖ7cĎÍĎ cМ*dcŃ9m*W tej chwili panna Aleksandra weszła do komnaty. Kmicic zbliżył się szybko ku niej; lecz nagle wspomniał, co zaszło w Kiejdanach, i jej twarz zimna przykuła go na miejscu, więc skłonił się w milczeniu z daleka. Miecznik stanšł przed niš. - Mamy jechać do Kiejdan! - rzekł. - A to po co? - spytała. - Bo ksišżę hetman prosi... - Bardzo uprzejmie!... po sšsiedzku!... - dodał Kmicic. - Tak! Bardzo uprzejmie - rzekł z pewnš goryczš pan miecznik - ale jeżeli nie pojedziem dobrowolnie, to ten kawaler ma rozkaz dragonami nas otoczyć i siłš wzišć. - Niechże Bóg broni, aby do tego przyszło! - rzekł Kmicic. - Nie mówiłamże stryjowi - rzekła panna Aleksandra - uciekajmy jak najdalej, bo nastu nie zostawiš w spokoju... Ot, i sprawdziło się! - Cóż robić? cóż robić? na gwałt nie masz lekarstwa! - zawołał miecznik. - Tak jest - rzekła panna - ale my do tego haniebnego domu nie powinniœmy dobrowolnie jechać. Niechże nas zbójcy biorš, wišżš i wiozš... Nie my jedni będziemcierpieli przeœladowanie, nie nas jednych pomsta zdrajców dosięgnie; ale niech wiedzš, że wolimy œmierć niż hańbę. Tu zwróciła się z wyrazem najwyższej pogardy do Kmicica. - Zwišżże nas, panie oficerze czy panie kacie, i przy koniach poprowadŸ, bo inaczejnie pojedziem! Krew uderzyła do twarzy Kmicica; zdawałosię przez chwilę, że wybuchnie straszliwymgniewem, lecz się przemógł. - Ach! moœcia panno! - odrzekł stłumionym ze wzruszenia głosem - nie mam w twych oczach łaski, skoro chcesz ze mnie uczynićzbója, zdrajcę i gwałtownika. Niech nas Bóg sšdzi, kto ma słusznoœć: czy ja hetmanowi służšc, czy ty jak psa mnie poniewierajšc. Bóg ci dał urodę, ale serce zawzięte i nieubłagane. Radaœ sama przycierpieć, by komuœ większš jeszcze boleœć sprawić. Przebierasz miarę, panno, jako żywo, przebierasz miarę, a to nic po tym! - Dobrze dziewka mówi! - zakrzyknšł pan miecznik, któremu nagle odwagi przybyło - nie pojedziem dobrowolnie!... Bierz nas waœćdragonami. Lecz Kmicic nie uważał na niego wcale, tak był wzburzony i głęboko dotknięty. - Kochasz się w ludzkiej męce - mówił dalejdo Oleńki - i zdrajcš mnie zakrzyknęłaœ bezsšdu, racyj nie wysłuchawszy, nie pozwoliwszy mi słowa na własnš obronę powiedzieć. Niech i tak będzie!... Ale do Kiejdan pojedziesz... z wolš, bez woli, wszystko jedno! Tam moje intencje na jaw wyjdš, tam poznasz, czyliœ mnie słusznie skrzywdziła, tam ci sumienie powie, kto z nas czyim był katem! Innej pomsty nie chcę. Bóg z tobš, ale takowš muszę mieć. I niczego więcej już od cię nie chcę, bo gięłaœ łuk, pókiœ go nie złamała... Wšż podtwojš gładkoœciš jako pod kwieciem siedzi! Bogdaj cię! bogdaj cię! - Nie pojedziemy! - powtórzył jeszcze rezolutniej pan miecznik. - Jako żywo! - zakrzyknęli panowie Chudzyński z Ejragoły i Dowgird z Plemborga. Wówczas Kmicic zwrócił się ku nim, ale jużbardzo był blady, bo go gniew dławił i zęby szczękały mu jak w febrze. - Ejże! - mówił - ejże, nie próbujcie!... Konie słychać, moi dragoni jadš! Powiedz noktóry jeszcze słowo, że nie pojedziesz!Istotnie, za oknem słychać byłotętent licznych jeŸdŸców. Ujrzeli wszyscy, że nie ma rady, a Kmicic rzekł: - Panno! za dwa pacierze masz być w kolasce, inaczej stryjaszek kulš w łeb dostanie!I widać, coraz bardziej ogarniał go dziki szał gniewu, bo nagle krzyknšł, aższyby zadrżały w oknach: - W drogę! Lecz jednoczeœnie drzwi do sieni otworzyłysię cicho i jakiœ obcy głos spytał: - A dokšd to, panie kawalerze? Wszyscy skamienieli z podziwu i wszystkie oczy zwróciły się ku drzwiom, w których stał jakiœ mały człowieczek w pancerzu i z gołš szablš w dłoni. Kmicic cofnšł się krokiem, jakoby widmo zobaczył. - Pan... Wołodyjowski! - zakrzyknšł. - Do usług! - odparł mały człowieczek. I posunšł się na œrodek izby; za nim weszlihurmem: Mirski, Zagłoba, dwaj Skrzetuscy,Stankiewicz, Oskierko i pan Roch Kowalski. - Ha - rzekł Zagłoba - złapał Kozak Tatarzyna, a Tatarzyn za łeb trzyma.Miecznik rosieński poczšł mówić: - Ktokolwiek jesteœcie, rycerze, ratujcie obywatela, którego wbrew prawu, urodzeniu, urzędowi chcš aresztować i więzić. Ratujcie, moœci panowie bracia, wolnoœć szlacheckš! - Nie bój się waœć! - odparł Wołodyjowski - już dragoni tego kawalera w łykach, a ratunku on więcej teraz od waćpana potrzebuje. - A najwięcej księdza! - rzekł pan Zagłoba. - Panie kawalerze - mówił Wołodyjowski zwracajšc się do Kmicica - nie masz do mnie szczęœcia, bo ci drugi raz drogę zachodzę... Nie spodziewałeœ się mnie? - Tak jest! - rzekł Kmicic - myœlałem, żeœ waœć w ręku księcia. - Właœniem z tych ršk się wyœliznšł... a to wiesz, że na Podlasie tędy droga... Ale mniejsza z tym. Gdyœ pierwszy raz tę pannęporwał, wyzwałem cię na szable... prawda?- Tak jest - rzekł Kmicic sięgajšc mimo woli dłoniš do głowy. - Teraz inna sprawa. Wówczas byłeœ zabijakš, co się między szlachtš zwykle trafia i ostatniej hańby nie przynosi... Dziœ jużeœ niegodzien, aby ci uczciwy człowiek pole dawał. - A to czemu? - rzekł Kmicic. I podniósł dumnš głowę do góry, i poczšł patrzeć panu Wołodyjowskiemu prosto w oczy. - Boœ zdrajca i renegat - odparł pan Wołodyjowski - boœ żołnierzów zacnych, którzy się przy ojczyŸnie oponowali, jako kat wycinał, bo waszym to dziełem ta nieszczęsna kraina pod nowym jarzmem jęczy!... Krótko mówišc: obieraj œmierć, gdyż jako Bóg w niebie, twoja ostatnia godzina nadeszła. - Jakim to prawem chcecie mnie sšdzić i egzekwować? - pytał Kmicic. - Moœci panie - odpowiedział poważnie Zagłoba - pacierz mów, zamiast nas o prawo pytać... A jeœli masz co powiedzieć na swojš obronę, to mów prędko, bo żywejjednej duszy nie znajdziesz, która by się zatobš ujęła. Raz cię już, słyszałem, ta panna tu obecna wyprosiła z ršk pana Wołodyjowskiego, ale po tym, coœ teraz uczynił, pewnie i ona nie ujmie się za tobš. Tu oczy wszystkich zwróciły się mimo woli na Billewiczównę, której twarz była w tej chwili jakby z kamienia wykuta. I stała nieruchomie, ze spuszczonymi powiekami, lodowata, zimna, ale nie postšpiła kroku naprzód, nie rzekła ni słowa. Ciszę przerwał głos Kmicica: - Ja tej panny o instancję nie proszę! Panna Aleksandra milczała. - Bywaj! - krzyknšł Wołodyjowski zwróciwszy się ku drzwiom. Rozległy się ciężkie stšpania, którym wtórował ponuro brzęk ostróg, i szeœciu żołnierzy, z Józwš Butrymem na czele, weszło do komnaty. - Wzišć go - zakomenderował Wołodyjowski- wyprowadzić za wieœ i kulš w łeb! Ciężka ręka Butryma spoczęła na kołnierzu Kmicica, za niš dwie inne uczyniły toż samo. - Nie pozwól mnie szarpać jak psa! - rzekł do Wołodyjowskiego pan Andrzej - sam pójdę: Mały rycerz skinšł na żołnierzy, którzy puœcili go natychmiast, ale otoczyli dokoła; on też wyszedł spokojnie, nic już do nikogonie mówišc, jeno pacierz cicho szepcšc. Panna Aleksandra wysunęła się także przeciwnymi drzwiami do dalszych komnat. Przeszła jednš i drugš, wycišgajšc przed sobš w ciemnoœciach ręce; nagle w głowie jej się zakręciło, w piersiach tchu zbrakłoipadła jak martwa na podłogę. A między zgromadzonymi w pierwszej izbie głuche przez czas jakiœ panowało milczenie; przerwał je na koniec miecznik rosieński: - Zali już nie ma dla niego miłosierdzia? - spytał. - Żal mi go - odparł Zagłoba - bo rezolutnieszedł na œmierć! Na to Mirski: - On kilkunastu towarzystwa spod mojej choršgwi rozstrzelał, prócz tych, których wstępnym bojem położył. - I z mojej! - rzekł Stankiewicz. - A Niewiarowskiego ludzi w pień podobno wycišł. - Musiał mieć rozkazy Radziwiłła - rzekł pan Zagłoba. - Moœci panowie, pomstę Radziwiłła na mojš głowę œcišgniecie! - zauważył miecznik. - Waszmoœć musisz uciekać. My jedziem na Podlasie, bo tam się choršgwie przeciw zdrajcom podniosły, a waćpaństwo zabierajcie się zaraz z nami. Nie ma innej rady. Możecie się do Białowieży schronić, gdzie krewny pana Skrzetuskiego, łowczy dworski, przesiaduje. Tam was nikt nie znajdzie. - Ale substancja moja przepadnie. - To Rzeczpospolita waćpanu wróci. - Panie Michale - rzekł nagle Zagłoba - skoczę obaczyć, czy nie ma przy tym nieszczęœniku jakich rozkazów hetmańskich? Pamiętacie, com przy Rochu Kowalskim znalazł? - Siadaj waœć na koń. Jeszcze czas, bo póŸniej się papiery okrwawiš. Kazałem go umyœlnie za wieœ wyprowadzić, by się tu panna huku muszkietów nie przelękła, jako że niewiasty bywajš czułe i płochliwe. Zagłoba wyszedł i po chwili rozległ się tętent konia, na którym odjeżdżał, zaœ pan Wołodyjowski zwrócił się do miecznika: - A co robi krewna waćpana? - Modli się pewnie za tę duszę, która przedsšd boski idzie... - Niech mu Bóg da wieczne odpocznienie! - rzekł Jan Skrzetuski. - Gdyby nie dobrowolna jego przy Radziwille służba, pierwszy bym za nim przemówił, aleć on, jeœli nie chciał przy ojczyŸnie stanšć, to przynajmniej mógł duszy Radziwiłłowi nie zaprzedawać. - Tak jest! - rzekł Wołodyjowski. - Winien on i zasłużył na to, co go spotkało! - rzekł Stanisław Skrzetuski - ale wolałbym, żeby na jego miejscu był Radziwiłł albo Opaliński!... och, Opaliński!! - Jak dalece winien, to w tym macie waćpanowie najlepszy dowód - wtršcił Oskierko - że ta panna, której był narzeczonym, słowa dla niego nie znalazła.Uważałem ci ja dobrze, iż w męce była, ale milczała, bo jak tu za zdrajcš się ujmować?! - A miłowała go niegdyœ szczerze, wiem o tym! - rzekł miecznik. - Pozwólcie waćpaństwo, że pójdę obaczyć,co się tam z niš dzieje, boć to dla niewiastyciężki termin. - A szykuj się waćpan do drogi! - zawołał mały rycerz - bo my, jeno koniom wytchniemy, ruszamy dalej. Za blisko tu Kiejdany, a Radziwiłł musiał tam już wrócić. - Dobrze! - rzekł szlachcic. I wyszedł z komnaty. Po chwili rozległ się jego krzyk przeraŸliwy. Rycerze skoczyli za głosem, nie rozumiejšc, co się stało, zbiegła się też służba ze œwiatłem, i ujrzano pana miecznika dŸwigajšcego Oleńkę, którš był znalazł leżšcš bez zmysłów na podłodze. Wołodyjowski skoczył mu pomagać a obaj złożyli jš na sofie, nie dajšcš znaków życia. Zaczęto cucić. Nadbiegła stara klucznica z kordiałami i wreszcie panienka otworzyła oczy. - Nic tu po waćpanach - rzekła stara klucznica. - IdŸcie do tamtej izby, a my damy już sobie rady.Miecznik wyprowadził goœci. - Wolałbym, żeby tego wszystkiego nie było- mówił skłopotany gospodarz. - Waszmoœciowie moglibyœcie zabrać ze sobš tego nieszczęœnika i gdzieœ tam po drodze go zgładzić, a nie u mnie. Jakże tu teraz jechać, jak uciekać, gdy dziewka ledwie żywa?... Gotowa się rozchorować. - Stało się - rzekł Wołodyjowski. - Wsadzim pannę w kolaskę, bo uciekać waćpaństwo musicie, gdyż zemsta radziwiłłowska nikogo nie oszczędza. - Może też i panna do sił wprędce przyjdzie? - rzekł Jan Skrzetuski. - Kolaska wygodna jest gotowa i zaprzężona, bo Kmicic jš ze sobš przyprowadził - rzekł Wołodyjowski. - IdŸwaćpan, panie mieczniku, powiedz pannie, jak się rzecz ma i że nie można ucieczki zwłóczyć, niech siły zbierze. My musimy jechać, a do jutra rana mogš tu radziwiłłowscy nadcišgnšć. - Prawda - rzekł miecznik - idę!Poszedł i po pewnym czasie wrócił z krewniaczkš, która nie tylko siły odzyskała, ale była jużprzybrana do drogi. Na twarzy jeno miała silne rumieńce i oczy błyszczšce goršczkowo. - JedŸmy, jedŸmy!... - powtórzyła wszedłszy do izby.Wołodyjowski wyszedł na chwilę do sieni, by ludzi wysłać po kolaskę, po czym wrócił i wszyscy poczęli się zbierać do drogi. Zanim upłynšł kwadrans, za oknami rozległsię hurkot kół i tupotanie kopyt końskich pobruku, którym droga przed gankiem była wymoszczona. - JedŸmy! - rzekła Oleńka. - W drogę! - zawołali oficerowie.Wtem drzwi roztwarły się na rozcież i pan Zagłoba wpadł jak bomba do komnaty. - Wstrzymałem egzekucję! - zakrzyknšł. Oleńka z rumianej zrobiła się w jednej chwili biała jak kreda; zdawało się, że znów zemdleje, lecz nikt nie zwrócił na nišuwagi, bo wszystkie oczy zwrócone były naZagłobę, który oddychał tymczasem jak wieloryb, starajšc się dech złapać. - Wstrzymałeœ waćpan egzekucję? - pytał zdziwiony Wołodyjowski. - A to czemu? - Czemu?... Niech odsapnę... Oto temu, że gdyby nie ów Kmicic, że gdyby nie ów zacnykawaler, to byœmy wszyscy, jak tu jesteœmy, wisieli wypaproszeni na kiejdańskich drzewach... Uf... Dobrodzieja naszego chcieliœmy zabić, moœci panowie!... Uf!.. - Jak to może być? - zakrzyknęli wszyscy razem. - Jak może być? Czytajcie ten list, będziecie mieli odpowiedŸ. Tu pan Zagłoba podał pismo Wołodyjowskiemu, ów zaœ poczšł je czytaćprzerywajšc co chwila i spoglšdajšc na towarzyszów, był to bowiem ów list, w którym Radziwiłł wymawiał gorzko Kmicicowi, że na jego natarczywe instancjeuwolnił ich od œmierci w Kiejdanach. - A co? - powtarzał za każdš przerwš pan Zagłoba. List kończył się, jak wiadomo, poleceniem, by Kmicic miecznika i Oleńkę do Kiejdan sprowadził. Pan Andrzej miał go widocznie dlatego przy sobie, aby w razie potrzeby okazać go miecznikowi, lecz do tego nie przyszło. Przede wszystkim jednak nie pozostawał żaden cień wštpliwoœci, że gdyby nie Kmicic, obaj Skrzetuscy, pan Wołodyjowski i Zagłoba byliby bez miłosierdzia pomordowani w Kiejdanach, zaraz po owym słynnym układzie z Pontusem de la Gardie. - Moœci panowie! - rzekł Zagłoba - jeœli teraz jeszcze każecie go rozstrzelać, to, jak mi Bóg miły, porzucę waszš kompanię i znać was nie chcę!... - Tu nie ma o tym mowy - odpowiedział Wołodyjowski. - Aj ! - rzekł Skrzetuski bioršc się oburšczza głowę - jakie to szczęœcie, żeœ ojciec zaraz tam list przeczytał, zamiast się z nim wracać do nas... - Waœci szpakami musieli za młodu karmić! - zawołał Mirski. - Ha! co? - zawołał Zagłoba. - Każdy inny wpierw by wrócił z wami list czytać, a tamtemu by przez ten czas w łeb ołowiu napchano. Ale jak mi tylko przyniesiono papier, który przy nim znaleziono, tak zaraz mnie coœ tknęło, iże to z przyrodzenia mam do wszystkiego ciekawoœć. A tam dwóch z latarkami szło naprzód i już byli na łšce. Mówię im tedy: "Poœwiećcie no mi, niech wiem, co tu stoi..." I zaczšłem czytać... To mówię waćpanom, aż mnie zmroczyło, jakoby mniekto pięœciš w łysinę buchnšł. "Na Boga! - mówię - panie kawalerze, czemu to tego listu nie pokazałeœ?" A on na to: "Bo mi się nie spodobało!" Taka jucha harda, nawet w godzinę œmierci. Ale ja, kiedy to go nie porwę, kiedy nie zacznę obejmować. "Dobrodzieju - mówię - żeby nie ty, już by nas wrony strawiły!" Kazałem go tedy nazad brać i tu prowadzić, a sam ledwiem zkonia ducha nie wyparł, ażeby wam jak najprędzej powiedzieć, co się przygodziło...Uf!... - Dziwny to jest człowiek, w którym, widać, tyle dobrego, co i złego mieszka - rzekł Stanisław Skrzetuski. - Gdyby tacy nie chcieli...Lecz zanim skończył, drzwi się otworzyły i żołnierze wprowadzili Kmicica. - Wolny jesteœ, panie kawalerze - rzekł od razu Wołodyjowski - i pókiœmy żywi, żaden z nas się na ciebie nie targnie. Cóżeœ za desperat, żeœ tego listu od razu nie pokazał? Nie bylibyœmy cię turbowali. Tu zwrócił się do żołnierzy: - Odstšpić i na koń wszyscy siadać! Żołnierze cofnęli się i pan Andrzej został sam na œrodku izby. Twarz miał spokojnš, ale chmurnš, i nie bez dumy patrzył na oficerów przed nim stojšcych. - Wolnyœ jest! - powtórzył Wołodyjowski - wracaj, dokšd chcesz, choćby do Radziwiłła, lubo bolesno to jest widzieć kawalera z zacnej krwi, zdrajcy przeciw ojczyŸnie pomagajšcego. - Namyœl się więc waćpan dobrze - rzekł Kmicic - bo z góry zapowiadam, że nie gdzieindziej, jeno do Radziwiłła wrócę! - Przystań do nas, niech piorun w tego kiejdańskiego tyrana trzaœnie! - zawołał Zagłoba. - Będziesz nam przyjacielem i towarzyszem najmilszym, a ojczyzna matkaprzebaczy ci, coœ przeciw niej zawinił! - Za nic! - rzekł z energiš Kmicic. - Bóg to rozsšdzi, kto lepiej ojczyŸnie służy, czy wy wojnę domowš na własnš odpowiedzialnoœć wszczynajšc, czy ja służšc panu, który sam jeden uratować tę nieszczęsnš Rzeczpospolitš może. IdŸcie w swojš drogę, ja pójdę w swojš! Nie pora was nawracać i na nic ta robota, jeno to wam z głębi duszy mówię: wy to ojczyznę gubicie, wy w poprzek jej ratunkowi on na t sam 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żŇP‡cÓ×Ŕԗ“c€Ő*9cÖc-ťc×<;stajecie. Zdrajcami was nie nazwę, bo wiem, że intencje wasze zacne, ale, ot! co jest: ojczyzna tonie. Radziwiłł jej rękę wycišga, a wy mieczami tę rękę bodziecie i w zaœlepieniu zdrajcami czynicie jego i tychwszystkich, którzy przy niej stawajš. - Dla Boga! - rzekł Zagłoba - gdybym nie widział, jakeœ waćpan rezolutnie szedł na œmierć, myœlałbym, że strach zmysły ci pomieszał. Komużeœ przysięgał: Radziwiłłowi czy Janowi Kazimierzowi? Szwecji czy Rzeczypospolitej? Zmysły waćpan straciłeœ! - Wiedziałem, że na nic się nie przyda was nawracać!... BšdŸcie zdrowi! - Czekaj no jeszcze - rzekł Zagłoba - bo tuo ważnš rzecz chodzi. Powiedz no, panie kawalerze, czy Radziwiłł przyrzekł ci, że nas oszczędzi, gdyœ go o to w Kiejdanach prosił? - Tak jest! - rzekł Kmicic. - Mieliœcie przez czas wojny w Birżach zostawać. - Poznajże twojego Radziwiłła, który nie tylko ojczyznę, nie tylko króla, ale własnych sług zdradza. Oto jest pismo do komendanta birżańskiego, którem znalazł przy oficerze nad konwojem komendę majšcym. Czytaj!To rzekłszy pan Zagłoba podał list hetmański Kmicicowi. Ów wzišł go do ršk i poczšł przebiegać oczyma. a w miarę jak czytał, krew mu napływała do twarzy i rumieniec wstydu za swego wodzacoraz silniej oblewał czoło. Nagle zmišł list w ręku i rzucił na ziemię. - BšdŸcie zdrowi! - rzekł. - Lepiej mi było zginšć z ršk waszych! I wyszedł z izby. - Moœci panowie - rzekł po chwili milczenia Skrzetuski - trudna z tym człowiekiem sprawa, bo jako Turek w swego Mahometa,tak on wierzy w swego Radziwiłła. Sam myœlałem jako i wy, że mu dla korzyœci albo dla ambicji służy, ale to tak nie jest. Nie zły to człowiek, jeno obłškany. - Jeœli swego Mahometa dotšd wyznawał - rzekł Zagłoba - tom diablo w nim owš wiarę podkopał. Widzieliœcie, jak nim rzuciło, skoro list przeczytał. Będzie tam między nimi szarwark niemały, bo to kawaler gotów samemu diabłu, nie tylko Radziwiłłowi do oczu skoczyć. Jak mi Bóg miły, żeby mi kto stado tureckie darował, nie ucieszyłbym się tak, jak z tego, żem good œmierci wybawił. - Prawda jest - rzekł pan miecznik - waćpanu on życie zawdzięcza, nikt tego nie będzie negował. - Bóg z nim! - rzekł Wołodyjowski - radŸmyteraz, co czynić. - A cóż? siadać i jechać w drogę... Koniska też się trochę wydychały - odpowiedział Zagłoba. - Tak jest. Jechać nam jak najprędzej! A waszmoœć pojedziesz z nami? - zapytał miecznika Mirski. - Nie osiedzę ja się tu spokojnie i muszę jechać także... Ale jeœli waszmoœciowie zaraz chcecie ruszać w drogę, to powiem szczerze, że mi to nie na rękę zaraz z wami się zrywać. Skoro tamten żywy odjechał, toć mnie tu zaraz nie spalš ani nie zamordujš, a do takiej drogi trzeba się w to i owo zaopatrzyć. Bóg raczy wiedzieć,kiedy wrócę... Trzeba tym i owym rozporzšdzić, co lepsze rzeczy ukryć, inwentarze wysłać do sšsiadów, łuby spakować. Mam też i trochę gotowizny, którš bym też chciał na wóz zabrać. Do jutra do œwitu będę gotów, ale tak łap cap nie mogę. - My też nie możem czekać, bo miecz wisi nad nami - odrzekł Wołodyjowski. - A waćpan gdzie się chcesz schronić? - W puszczy, wedle waszej rady... dziewczynę przynajmniej tam zostawię, bom sam jeszcze niestary i moja szablina przydać się ojczyŸnie i królowi jegomoœci może. - To tedy bšdŸ waszmoœć zdrów... Daj Bóg, abyœmy się w lepszych czasach spotkali. - Niech Bóg nagrodzi waszmoœciów za to, żeœcie mi na ratunek przyszli. Pewnie się tam gdzie w polu obok siebie zobaczymy. - Dobrego zdrowia! - Szczęœliwej drogi! I poczęli się żegnać z sobš, a potem każdy przychodził kłaniać się pannie Aleksandrze.- Żonę mojš waćpanna w puszczy zobaczyszi chłopczysków, uœciskaj ich tam ode mnie ikwitnij w dobrym zdrowiu - rzekł Jan Skrzetuski. - A wspomnij czasem żołnierza, który choćnie miał do cię szczęœcia, rad ci zawsze nieba przychylić! - dodał Wołodyjowski. Po nich zbliżali się inni. Wreszcie przyszedłipan Zagłoba. - Przyjm, wdzięczny kwiatuszku, i od starego pożegnanie! Uœciskaj paniš Skrzetuskš i moich basałyków. Setne to chłopy! Zamiast odpowiedzi Oleńka chwyciła go za rękę i przycisnęła jš w milczeniu do ust. Rozdział 21 Tejże nocy, najdalej we dwie godziny po odjeŸdzie oddziału Wołodyjowskiego, przybył do Billewicz na czele jazdy sam Radziwiłł, który Kmicicowi na odsiecz szedł bojšc się, by ten nie wpadł w ręce Wołodyjowskiego. Dowiedziawszy się, co zaszło, zagarnšł miecznika wraz z Oleńkš ido Kiejdan, nie wypoczšwszy nawet koniom,wracał. Hetman niezmiernie był wzburzony słuchajšc opowieœci z ust miecznika, który wszystko szeroko opowiadał chcšc od siebie uwagę groŸnego magnata odwrócić. Nie œmiał też protestować dla tej samej przyczyny przeciw wyjazdowi do Kiejdan i rad był w duszy, że się na tym burza skończyła. Radziwiłł zaœ, chociaż pana miecznika o "praktyki" i zmowy podejrzewał, miał istotnie zbyt wiele trosk, ażeby o tym w tej chwili pamiętać.Ucieczka Wołodyjowskiego mogła zmienić rzeczy na Podlasiu. Horotkiewicz i Jakub Kmicic, którzy tam stali na czele choršgwi skonfederowanych przeciw hetmanowi, byli to dobrzy żołnierze, ale niedoœć poważni, skutkiem czego cała konfederacja nie miała powagi. Tymczasem z Wołodyjowskim uciekli tacy ludzie, jak Mirski, Stankiewicz i Oskierko, nie liczšc samego małego rycerza, wszyscy oficerowie wyborni i otoczeni mirem powszechnym.Wszakże był na Podlasiu i ksišżę Bogusław, który z nadwornymi choršgwiami opierał się konfederatom, oczekujšc przy tym cišgle pomocy od wuja elektora; ale wuj elekt or marudził, widocznie czekał na wypadki; oporne zaœ wojska rosły w siłę i co dzień przybywałoim stronników. Hetman przez jakiœ czas chciał sam ruszyćna Podlasie i jednym zamachem zgnieœć buntowników, ale wstrzymywała go myœl, że niech tylko nogš z granic Żmudzi wyruszy, wnet cały kraj powstanie i powaga radziwiłłowska zmaleje w takim wypadku w oczach szwedzkich do zera. Namyœlał się więc ksišżę nad tym, czyby Podlasia całkiem na razie nie opuœcić i księcia Bogusława na ŻmudŸ nie œcišgnšć. Było to potrzebne i pilne, bo z drugiej strony dochodziły groŸne wieœci o działaniach pana wojewody witebskiego. Próbował hetman pojednać się z nim i wcišgnšć go do swych planów, ale Sapieha odesłał listy bez odpowiedzi; mówiono natomiast, że się licytuje, sprzedaje, co może, srebra przetapia na monetę, stada za gotowy grosz oddaje, makaty i kobierce nawet Żydom zastawia, majętnoœci wydzierżawia a wojska œcišga. Hetman, z natury chciwy i do ofiar pieniężnych niezdolny, wierzyć poczštkowo nie chciał, by ktoœ bez wahania całš swš fortunę na ołtarz ojczyzny rzucał; ale czas przekonał go, że tak było w istocie, bo Sapieha z każdym dniem rósł w wojskowš potęgę. Garnęli się do niego zbiegowie, szlachta osiadła, patrioci, nieprzyjaciele radziwiłłowscy, ba, gorzej -i dawniejsi przyjaciele, i jeszcze gorzej, bonawet krewni hetmańscy, jako ksišżę łowczy Michał, o którym przyszła wiadomoœć, iż rozkazał, aby wszystkie intraty z dóbr jego, jeszcze przez nieprzyjaciela nie zajętych, były oddane na wojsko wojewodzie witebskiemu. Tak to rysował się od fundamentów i chwiał się gmach zbudowany przez pychę Janusza Radziwiłła. Cała Rzeczpospolita miała się w tym gmachu zmieœcić, a tymczasem okazało się wprędce, że jednej Żmudzi objšć nie może. Położenie coraz było podobniejsze do błędnego koła, bo na przykład przeciw wojewodzie witebskiemu mógł Radziwiłł wezwać wojska szwedzkie, które coraz więcej kraju stopniowo zajmowały, ale byłoby to przyznać się do bezsilnoœci. Zresztš stosunki hetmana z generalissimusem szwedzkim były od czasuklewańskiej potyczki, dzięki pomysłowi pana Zagłoby, zachwiane i pomimo wyjaœnień panowało pomiędzy nimi rozdrażnienie i nieufnoœć. Hetman wyprawiajšc się w pomoc Kmicicowimiał był nadzieję, że jeszcze może Wołodyjowskiego pochwyci i zniesie, więc gdy i to wyrachowanie zawiodło, wracał doKiejdan zły i chmurny. Dziwiło go to także, że Kmicica w drodze do Billewicz nie zdybał, co stało się dlatego, że pan Andrzej, którego dragonów pan Wołodyjowski nie omieszkał zabrać z sobš,wracał sam jeden, więc wybrał się krótszš drogš, lasami, omijajšc Plemborg i Ejragołę. Po całej nocy spędzonej na koniu, w południe następnego dnia stanšł .hetman wraz z wojskiem na powrót w Kiejdanach i pierwsze jego pytanie było o Kmicica. Odpowiedziano mu, że wrócił, ale bez żołnierzy. O tej ostatniej okolicznoœci wiedział już ksišżę, ale ciekaw był usłyszeć z ust. samego Kmicica relację, więc kazał go natychmiast wołać do siebie.- Nie udało ci się jako i mnie - rzekł, gdy Kmicic stanšł przed nim. - Mówił mi już miecznik rosieński, żeœ wpadł w ręce tego małego diabła. - Tak jest! - rzekł Kmicic. - I list mój cię wyratował? - O którym liœcie wasza ksišżęca moœć mówisz? Bo oni, przeczytawszy sami ten, który znaleŸli przy mnie, przeczytali mi w nagrodę drugi, któryœ wasza ksišżęca moœćdo komendanta birżańskiego pisał... Ponura twarz Radziwiłła pokryła się jakoby krwawym obłokiem. - Więc ty wiesz? - Wiem! - odrzekł zapalczywie Kmicic. - Jakwasza ksišżęca moœć mogłeœ tak ze mnš postšpić? Szlachcicowi prostemu wstyd słowo łamać, a cóż dopiero księciu i wodzowi... - Milcz - rzekł Radziwiłł. - Nie zmilczę, bom tam przed tymi ludŸmi oczami za waszš ksišżęcš moœć œwiecić musiał! Cišgnęli mnie, żebym do nich przystał, a jam nie chciał i powiedziałem im: "Radziwiłłowi służę, bo przy nim słusznoœć, przy nim cnota!" Na to pokazali mi ów list: "Patrz, jaki twój Radziwiłł!" - ajam musiał gębę stulić i wstyd łykać...Wargi hetmana poczęły drgać z wœciekłoœci. Ogarnęła go dzika żšdza skręcić tę zuchwałš głowę z karku i już, już ręce podnosił, aby na służbę zaklaskać.Gniew zasłaniał mu oczy, tamował oddech w piersiach i pewnie drogo by przyszło Kmicicowi zapłacić za wybuch, gdyby nie nagły atak astmy, który w tej chwili pochwycił księcia. Twarz mu sczerniała, zerwał się z krzesła i rękoma poczšł bić powietrze, oczy wyszły mu na wierzch głowy, a z gardzieli wydobył się chrapliwy ryk, w którym Kmicic zaledwie zrozumiał słowo: - Duszę się!... Na uczyniony alarm zbiegła się służba, nadworni medycy i poczęto cucić księcia, który zaraz stracił przytomnoœć. Cucono z godzinę, a gdy wreszcie poczšł dawać œlady życia, Kmicic wyszedł z komnaty. Na korytarzu spotkał Charłampa, który siębył już podleczył z ran i stłuczeń otrzymanych w bitwie ze zbuntowanymi Węgrami Oskierki. - A co nowego? - spytał wšsacz. - Już przyszedł do siebie! - odpowiedział Kmicic. - Hm! Ale lada dzień może nie przyjœć. Zła nasza, panie pułkowniku, bo jak ksišżę zemrze, to się jego uczynki na nas skrupiš.Cała nadzieja w Wołodyjowskim, że starych towarzyszów będzie osłaniał, dlatego też, powiem waszej moœci (tu Charłamp głos zniżył), kontent jestem, że się wymknšł. - To już mu tak ciasno było? - Co to ciasno! Imaginuj sobie wasza moœć w tej olszynie, w którejœmy go otoczyli, wilki były i nie wymknęły się, a on się wymknšł. Niech go kule bijš. Kto wie, kto wie, czy nie przyjdzie się go za połę uchwycić, bo jakoœ tu koło nas kuso. Szlachta okrutnie się od naszego księcia odwraca i wszyscy mówiš, że wolš prawdziwego nieprzyjaciela, Szweda, Tatara nawet, niż renegata. Ot, co jest! A tu precz ksišżę pan każe coraz więcej obywatelów łapać i więzić - co między namirzekłszy, jest przeciw prawu i wolnoœci. Przywieziono dziœ pana miecznika rosieńskiego... - A? to go przywieziono? - A jakże, i z krewniaczkš. Panna jako migdał! Powinszować waszej moœci! - Gdzież ich postawiono? - W prawym skrzydle. Zacne pokoje im dano, nie mogš się skarżyć, chyba na to, żewarta pode drzwiami chodzi. A kiedy wesele, panie pułkowniku? - Jeszcze kapela na to wesele nie zamówiona. Bywaj waćpan zdrów! - rzekł Kmicic. Kmicic pożegnawszy Charłampa udał się do siebie. Bezsenna noc, burzliwe jej wypadki iostatnie zajœcie z księciem zmęczyły go tak, że zaledwie na nogach mógł ustać. A przy tym, jako ciału strudzonemu i zbitemukażde dotknięcie ból sprawia, tak on duszę miał zbolałš. Proste pytanie Charłampa: "Kiedy wesele?" - ubodło go dotkliwie, bo wnet stanęła mu jako żywa przed oczyma lodowata twarz Oleńki i jej usta zaciœnięte wówczas, gdy ich milczenie potwierdzało wyrok œmierci na niego. Mniejsza, czy słowo jej proœby mogło go zbawić, czy panWołodyjowski byłby na nie zważał! Cały żal i ból, jaki Kmicic odczuwał w tej chwili,tkwił w tym, że ona nie wymówiła tego słowa. A przecie po dwakroć poprzednio niewahała się go ratować. Takaż to już przepaœć była między nimi, tak dalece wygasła w jej sercu nie już miłoœć, lecz prosta życzliwoœć, którš nawet dla obcego mieć można, prosta litoœć, którš dla każdego mieć trzeba? Im więcej myœlał nadtym Kmicic, tym okrutniejszš wydawała musię Oleńka, tym większy czuł do n iej żal, tym głębszš urazę. - Cóżem takiego uczynił- pytał sam siebie - aby mnš tak, jak przeklętym przez koœciół, pogardzano? Choćby i Ÿle było Radziwiłłowi służyć, to przecie czuję się w tym niewinnym, bo z rękš na sumieniu powiedzieć mogę, że nie dla promocyj, nie dla zysków, nie dla chlebów mu służę, jeno że korzyœć dla ojczyzny w tym widzę - za cóż bez sšdu mnie potępiono?... - Dobrze, dobrze! Niechże tak będzie! Nie pójdę z win nie popełnionych się oczyszczać ani miłosierdzia prosić! - powtarzał sobie po tysišc razy. A jednak ból nie ustawał, owszem, wzmagał się coraz bardziej. Wróciwszy do swych komnat rzucił się pan Andrzej na łoże i próbował zasnšć, lecz mimo całego umęczenia nie mógł. Po chwili wstał i poczšł chodzić po komnacie. Od czasu do czasu ręce do czoła przykładał i mówił dosiebie głoœno: - Nie może być inaczej, jeno serce w tej dziewce zawzięte! I znowu: - Tegom się po tobie, panno, nie spodziewał... Bogdaj ci Bóg za to zapłacił! Na takich rozmyœlaniach upłynęła mu godzina jedna i druga, na koniec znużył się do reszty i drzemać poczšł siedzšc na łożu, lecz nim zasnšł, zbudził go dworzanin ksišżęcy, pan SzkiłłšdŸ, i wezwał do księcia. Radziwiłł czuł się już lepiej i oddychał swobodniej, ale na ołowianej jego twarzy znać było osłabienie wielkie. Siedział w głębokim krzeœle skórš obitym, majšc przysobie medyka, którego zaraz, równo z wejœciem Kmicica, odesłał. - Byłem już jednš nogš na tamtym œwiecie, i przez ciebie! - rzekł do pana Andrzeja. - Moœci ksišżę, nie moja wina; powiedziałem, com myœlał. - Niechże tego więcej nie będzie. Nie dorzucaj choć ty ciężaru do brzemienia, które dŸwigam, i to wiedz, że co tobie przebaczyłem, innemu bym nie przebaczył. Kmicic milczał. - Jeœli kazałem - rzekł po chwili ksišżę - tych ludzi w Birżach egzekwować, którym na twojš proœbę przebaczyłem w Kiejdanach, to nie dlatego, żem cię chciał zwodzić, jeno by ci boleœci oszczędzić. Uległem pozornie, bo mam dla ciebie słaboœć... A ich œmierć była konieczna. Czy tom ja kat, czy myœlisz, że krew rozlewamdlatego jeno, by oczy czerwonš barwš napaœć?... Ale gdy pożyjesz dłużej, poznasz, że gdy ktoœ chce czegoœ na œwiecie dokazać, temu nie wolno ni własnej, ni cudzej słaboœci folgować, nie wolno większych spraw dla mniejszych poœwięcać. Ci ludzie powinni byli zginšć tu wKiejdanach, bo patrz, co się przez twojš instancję stało: w kraju opór podsycony, wojna domowa rozpoczęta, dobra przyjaŸń ze Szwedami zachwiana, zły przykład innym dany, od którego bunt jako zaraza się szerzy. Mało tego: sam osobš swojš musiałem póŸniej wyprawę na nich czynić i konfuzji wobec wszystkiego wojska się najeœć, tyœ ledwie z ich ršk nie zginšł, a teraz pójdš na Podlasie i głowami buntu sięstanš. Patrz i ucz się! Gdyby zginęli w Kiejdanach, nie byłoby tego wszystkiego. Aleœ ty, proszšc za nich, o afektach własnych tylko myœlał, ja zaœ posłałem ich po œmierć do Birż, bom doœwiadczony, bo dalej widzę, bo wiem to zpraktyki, że kto w pędzie chociaż o mały kamień się potknie, ten łatwo upadnie, a kto upadnie, ten może się więcej nie podnieœć, i tym snadniej, im przedtem biegłszybciej... Niech Bóg broni, ile złego narobili ci ludzie! - Tyle oni nie zaważš, aby mogli całe rzek jej ratunkowi on na t sam 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żŘPýcŮM: ڇú c€ŰxcÜů,ťcÝ´;œprzedsięwzięcie waszej ksišżęcej moœci popsować. - Choćby nic więcej nie uczynili nad to, że za ich przyczynš dyfidencje między mnš a Pontusem powstały, już szkoda byłaby nieoszacowana. Rzecz się już wyjaœniła, żeto byli nie moi ludzie, ale list z pogróżkami,który do mnie Pontus napisał, pozostał i tego listu mu nie daruję... Jest Pontus szwagrem królewskim, ale to jeszcze wštpliwa, czy moim mógłby zostać i czyby radziwiłłowskie progi nie były dla niego zawysokie... - Wasza ksišżęca moœć niech z samym królem, nie z jego sługami, traktuje. - Tak chcę uczynić... I jeœli zgryzoty mnie nie zabijš, nauczę tego Szwedzika modestii... Jeœli zgryzoty mnie nie zabijš, a bodaj czy się na tym skończy, bo mi tu cierniów ani boleœci nikt nie szczędzi... Ciężko mi! ciężko!... Kto by uwierzył, żem jest ten sam, który byłem pod Łojowem, pod Rzeczycš, Mozyrem, Turowem, Kijowemi Beresteczkiem?... Cała Rzeczpospolita patrzyła jeno we mnie i w Wiœniowieckiego jako w dwa słońca!... Wszystko drżało przed Chmielnickim, a on drżał przede mnš.I te same wojska, które w czasach powszechnej klęski od wiktorii do wiktorii wiodłem, dziœ mnie opuœciły i rękę na mnie, jako parrycydowie podnoszš... - Przecie nie wszyscy, bo sš tacy, którzy w waszš ksišżęcš moœć jeszcze wierzš! - rzekł doœć porywczo Kmicic. - Jeszcze wierzš... póki nie przestanš! - odpowiedział z goryczš Radziwiłł. - Wielka ichmoœciów łaska!... Dałby Bóg, żebym się niš nie otruł... Sztych za sztychem każdy z was wbija we mnie, choć niejednemu to na myœl nie przychodzi... - Wasza ksišżęca moœć na intencje zważaj, nie na słowa. - Dziękuję za radę... Odtšd pilnie będę zważał, jakš mi każden gemajna twarz pokazuje... i pilnie zabiegał, aby się wszystkim spodobać... - Gorzkie to słowa, wasza ksišżęca moœć. - A życie słodkie?... Bóg mnie do wielkich rzeczy stworzył, a ja muszę, ot! wykruszać siły w powiatowej wojnie, jakš zaœcianek z zaœciankiem mógłby prowadzić.Chciałem z monarchami potężnymi się mierzyć, a upadłem tak nisko, że muszę jakiegoœ pana Wołodyjowskiego po moich własnych majętnoœciach łowić. Zamiast œwiat dziwić mojš siłš, dziwię go mojš słaboœciš; zamiast za popioły Wilna popiołami Moskwy zapłacić, muszę ci dziękować, żeœ Kiejdany szańczykami obsypał... Ciasno mi... i duszę się... nie tylkodlatego, że astma mnie dusi... Niemoc mnie zabija... Bezczynnoœć mnie zabija... Ciasno mi i ciężko!... Rozumiesz?... - Myœlałem i ja, że pójdzie inaczej!... - rzekł ponuro Kmicic.Radziwiłł poczšł oddychać z wysileniem. - Przedtem, nim inna mnie korona dojdzie, cierniowš mi włożono. Kazałem ministrowi Adersowi w gwiazdy patrzyć... Zaraz erygował figurę i mówi, że złe sš koniunktury, ale że to przejdzie. Tymczasem męki cierpię... W nocy coœ mi spać nie daje, coœ chodzi po komnacie... Jakoweœ twarze zaglšdajš mi do łoża, a czasem chłód się nagły czyni... To znaczy, że œmierć koło mnie przechodzi... Męki cierpię... Muszę być jeszcze na zdrady i odstępstwa gotowy, bo wiem, że sš tacy, którzy się chwiejš... - Nie ma już takich! - odpowiedział Kmicic. - Kto miał odstšpić, to już sobie precz poszedł! - Nie zwódŸ, sam to widzisz, że reszta polskich ludzi poczyna się oglšdać za siebie.Kmicic wspomniał na to, co od Charłampa słyszał, i umilkł. - Nic to! - rzekł Radziwiłł - ciężko, straszno, ale trzeba przetrwać... Nie mów nikomu o tym, coœ tu ode mnie słyszał... Dobrze, że ten atak choroby dziœ na mnie przyszedł, bo już się nie powtórzy, a na dziœ właœnie sił mi potrzeba, bo chcę ucztęwyprawić i wesołš twarz pokazywać, by ducha w ludziach pokrzepić... I ty się rozpogódŸ, a nie mów nic nikomu, bo co ja ci mówię, to jeno dlatego, abyœ choć ty mnie nie dręczył... Gniew mnie dziœ uniósł...Pilnuj, aby się to nie powtórzyło, bo o głowę twojš chodzi. Alem ci już przebaczył... Tych szańczyków, którymiœ Kiejdany obsypał, sam Peterson by się nie powstydził... IdŸ teraz, a przyœlij mi Mieleszkę. Sprowadzono dziœ zbiegów spod jego choršgwi, samych gemajnów. Każę mu ich powiesić co do jednego... Trzeba przykład dać... BšdŸ zdrów... Ma dziœ być wesoło w Kiejdanach!... Rozdział 22 Miecznik rosieński ciężkš miał przeprawę zpannš Aleksandrš, zanim zgodziła się pójœć na owš ucztę, którš hetman dla swych ludziwyprawił. Musiał tedy błagać prawie ze łzami upornš a œmiałš dziewczynę i zaklinać, że tu o jego głowę chodzi, że wszyscy, nie tylko wojskowi, ale i obywatele zamieszkali w okolicy Kiejdan, na długoœć ramienia Radziwiłła, majš się stawić pod groŸbš gniewu ksišżęcego, jakże więc opierać się mogš ci,którzy na łaskę i niełaskę strasznego człowieka sš wystawieni. Panna nie chcšc narażać stryja ustšpiła. Jakoż zjazd był niemały, bo wielu okolicznej szlachty wraz z żonami i córkamiprzypędził. Lecz wojskowych było najwięcej, a zwłaszcza oficerów cudzoziemskiego autoramentu, którzy prawie wszyscy przy księciu wytrwali. Samon, zanim ukazał się goœciom, przygotowałtwarz pogodnš, jak gdyby żadna troska nie zaciężyła mu poprzednio - pragnšł bowiem tš ucztš nie tylko we własnych stronnikachiwojskowych ducha ożywić, ale okazać, że ogół obywateli po jego stronie stoi - a tylkoswawolnicy opierajš się unii ze Szwecjš; pragnšł okazać, że kraj cieszy się z nim razem, więc nie szczędził zabiegów ni kosztów, by uczta była wspaniała i by echoo niej rozeszło się jak najdalej po kraju. Zaledwie więc mrok pokrył ziemię, setki beczek zapłonęło na drodze zamkowej i dziedzińcu, od czasu do czasu armaty grzmiały, a żołnierstwu przykazano wydawać wesołe okrzyki. Cišgnęły tedy jedna za drugš kolaski, karabony i bryki wiozšce personatów okolicznych i "tańszš" szlachtę. Dziedziniec zapełnił się pojazdami, końmi i służbš, bšdŸ przybyłš z goœćmi, bšdŸ miejscowš. Tłumy, strojne w aksamity i lamy, i kosztowne futra, zapełniły salę tak zwanš "złotš", a gdy ksišżę ukazał się wreszcie, cały jaœniejšcy od drogich kamieni i z łaskawym uœmiechem na ponurej zwykle, a przy tym wyniszczonej teraz chorobš twarzy, pierwsi oficerowie zakrzyknęli jednogłoœnie: - Niech żyje ksišżę hetman! Niech żyje wojewoda wileński! Radziwiłł rzucił nagle oczyma po zebranymobywatelstwie chcšc się przekonać, czy zawtórujš okrzykowi żołnierzy. Jakoż kilkanaœcie głosów z lękliwszych piersi powtórzyło okrzyk, zaœ ksišżę zaraz poczšł kłaniać się i dziękować za afekt szczery i "jednomyœlny". - Z wami, moœci panowie - mówił - damy rady tym, którzy chcš zgubić ojczyznę! Bógwam zapłać! Bóg wam zapłać!... I chodził naokół po sali, zatrzymywał się przed znajomymi, nie szczędzšc w mowie tytułów: "panie bracie" i "miły sšsiedzie" -i niejedna twarz chmurna rozpogadzała się pod wpływem ciepłych promieni łaski pańskiej. - Już też niepodobna - mówili ci, którzy do niedawna z niechęciš patrzyli na jego czyny- aby taki pan i tak wysoki senator nieszczerze ojczyŸnie życzył; albo więc niemógł inaczej postšpić, jak postšpił, albo arcana w tym jakieœ tkwiš, które na pożytek Rzeczypospolitej wyjdš. - Jakoż od drugiego nieprzyjaciela mamy już więcej wytchnienia, który nie chce się powadzić o nas ze Szwedami. - Dajże Boże, aby wszystko zmieniło się na lepsze! Byli wszelako i tacy, którzy trzęœli głowamialbo wzrokiem mówili sobie wzajem: "Jesteœmy tu, bo nam nóż na gardło położono". Lecz ci milczeli, gdy tymczasem inni, do przejednania łatwiejsi, mówili głoœno, tak nawet głoœno, żeby ich ksišżę mógł dosłyszeć: - Lepiej pana zmienić niżeli Rzeczpospolitš pogršżyć. - Niechże Korona myœli o sobie, a my o sobie. - Kto zresztš nam dał przykład, jeœli nie Wielkopolska? - Extrema necessitas extremis nititur rationibus! - Tentanda omnia! - Całš ufnoœć w naszym księciu połóżmy i na niego we wszystkim się zdajmy. NiechżeLitwę i władzę ma w ręku. - Godzien on i jednej, i drugiej. Jeœli on nasnie wyratuje, zginiemy... W nim salus... - Bliższy on nam niż Jan Kazimierz, bo to nasza krew! Radziwiłł łowił chciwym uchem te głosy, które dyktowała bojaŸń lub pochlebstwo, i nie zważał, że wychodziły one z ust ludzi słabych, którzy w niebezpieczeństwie pierwsi by go opuœcili; z ust ludzi, którymi każdy podmuch wiatru mógł chwiać jak falš. I upajał się tymi wyrazami, i sam siebie oszukiwał lub własne sumienie, powtarzajšc z zasłyszanych zdań to, którezdawało się go najbardziej uniewinniać: - Extrema necessitas extremis nititur rationibus! Lecz gdy przechodzšc mimo licznej grupy szlachty usłyszał jeszcze z ust pana Jurzyca: "Bliższy on nam niż Jan Kazimierz!" - wówczas twarz jego wypogodziła się zupełnie. Samo porównanieizestawienie go z królem pochlebiało jego dumie, więc zbliżył się zaraz do pana Jurzyca i rzekł: - Macie rację, panie bracie, bo w Janie Kazimierzu na garniec krwi tylko kwarta litewskiej, a we mnie nie masz innej... Jeżeli zaœ dotšd kwarta garncowi rozkazywała, to od was, panów braci, zależy to zmienić. - My też garncem gotowi pić zdrowie waszej ksišżęcej moœci! - odrzekł pan Jurzyc. - O, toœ mi waœć w myœl utrafił. Weselcie się, panowie bracia! Chciałbym całš Litwę tu sprosić. - Trzeba by jš na to jeszcze lepiej okroić - rzekł pan Szczaniecki z Dalnowa, człowiek œmiały i ostry zarówno w języku, jak w szabli. - Co waœć przez to rozumiesz? - pytał ksišżę utkwiwszy w niego oczy. - Że serce waszej ksišżęcej moœci od Kiejdan obszerniejsze. Radziwiłł uœmiechnšł się z przymusem i poszedł dalej. W tej chwili też zbliżył się do niego marszałek z doniesieniem, że wieczerza gotowa. Tłumy poczęły płynšć za księciem,jakoby rzeka, do tej samej sali, w której niedawno unia ze Szwecjš została ogłoszona. Tam marszałek usadził wedle godnoœci zaproszonych, wymieniajšc każdego z imienia i urzędu. Ale widać, że rozkazy ksišżęce były i pod tym względem naprzód wydane, gdyż Kmicicowi dostało się miejsce między miecznikiem rosieńskim a pannš Aleksandrš. W obojgu aż zadrgały serca, gdy usłyszeli swe nazwiska razem wymienione, i oboje zawahali się w pierwszej chwili: lecz przyszło im zapewne na myœl, że opierać się byłoby to samo, co œcišgać na się oczy wszystkich obecnych, więc siedli obok siebie. Było im Ÿle i ciężko. Pan Andrzej postanowił sobie być obojętnym, jakoby siedziała koło niego obca osoba. Wkrótce jednak zrozumiał, że ani on nie potrafi byćtak obojętnym, ani ta sšsiadka nie jest tak obcš, aby mogli zaczšć z sobš zwyczajnš rozmowę. Owszem, oboje to zmiarkowali, że w tym tłumie osób i najrozmaitszych uczuć, spraw, namiętnoœci on myœli tylko o niej, ona o nim, i właœnie dlatego tak im trudno. Bo oboje nie chcieli i nie mogli wypowiedzieć szczerze, jasno i otwarcie wszystkiego, co im leżało na sercu. Mieli za sobš przeszłoœć, ale nie mieli przyszłoœci. Dawne uczucia, ufnoœć, znajomoœć nawet, wszystko było potargane. Nie było nic pomiędzy nimi wspólnego oprócz uczucia zawodu i żalu. Gdyby i to ostatnie ogniwo pękło, byliby właœnie swobodniejsi; lecz c zas tylko mógł przynieœć zapomnienie, obecnie było na to za wczeœnie. Kmicicowi tak było Ÿle, że prawie mękę cierpiał, a jednak za nic w œwiecie nie byłby odstšpił tego miejsca, które mu marszałek wyznaczył. Uchem łowił szelestjej sukni, baczył, udajšc, że nie baczy, na każdy jej ruch; odczuwał ciepło bijšce od niej i wszystko to razem sprawiało mu jakšœ bolesnš rozkosz. Po chwili poznał, że i ona równie jest czujna, choć niby na niego nie zważa. Porwała go nieprzezwyciężona chęć spojrzenia na niš, więc zaczšł strzyc ukoœnie oczyma, póki nie ujrzał jasnego czoła, oczu nakrytych ciemnymi rzęsami i białej, nie pomalowanej barwiczkš jak u innych pań twarzy. Było zawsze w tej twarzy coœ tak dla niegopocišgajšcego, że aż serce w biednym kawalerze zadrgało z żalu i bólu. "Żeby zaœtaka zawziętoœć w tak anielskiej urodzie mieœcić się mogła!" - pomyœlał sobie. Lecz uraza była zbyt głęboka, więc wkrótce dodał w duszy: "Nic mi po tobie, niech cię inny bierze!" I nagle poczuł, że gdyby ów jakiœ "inny" spróbował tylko skorzystać z jego pozwolenia, to by go na sieczkę posiekał. Na samš myœl o tym chwycił go gniew straszny. Uspokoił się dopiero, gdy sobie przypomniał, że to przecie on sam, nie kto inny przy niej siedzi, i że nikt, przynajmniej w tej chwili, o niš nie zabiega."Tedy jeszcze raz na niš spojrzę, a potem się w drugš stronę zwrócę" - pomyœlał. I znów poczšł strzyc ku niej z ukosa, ale właœnie w tej chwili ona uczyniła toż samo, i oboje spuœcili co prędzej oczy, upokorzeni ogromnie, jakoby na grzechu złapani. Panna Aleksandra toczyła również walkę z sobš. Ze wszystkiego, co zaszło, z postępowania Kmicica w Billewiczach, ze słów Zagłoby i Skrzetuskiego, poznała, że Kmicic błšdził, ale nie był tyle winny, nie zasługiwał na takš pogardę, na takie bezwzględne potępienie, jak poprzednio sšdziła. Przecie on to tamtych zacnych ludzi od œmierci uwolnił, przecie tyle w nimbyło jakiejœ wspaniałej dumy, że wpadłszyw ich ręce, majšc przy sobie list, który mógł go uniewinnić, a przynajmniej od œmierci uchronić, nie pokazał jednak tego listu, nie rzekł ani słowa i poszedł na œmierć z podniesionš głowš. Oleńka, chowana przez starego żołnierza stawiajšcego pogardę œmierci na czele wszystkich innych cnót, wielbiła męstwo z całego serca, więc nie mogła się oprzeć mimowolnemu podziwowi dla tej rogatej, rycerskiej fantazji, którš można było chyba razem z duszš z ciała wypędzić. Zrozumiała i to, że jeœli Kmicic Radziwiłłowi służył, to z zupełnš dobrš wiarš - jakšż więc krzywdš było dlań posšdzenie o rozmyœlnš zdradę! A jednak ona pierwsza wyrzšdziła mu tę krzywdę, nie oszczędziła mu ani obelgi, ani wzgardy - nie chciała mu przebaczyć nawet wobec œmierci! "NagródŸ krzywdę - mówiło jej serce - wszystko się między wami skończyło, aleœ mu to powinna wyznać, żeœ go niesprawiedliwie sšdziła. Dłużnaœ w tym jeszcze i sobie..." Lecz było w tej pannie także dumy niemało, a może nawet i nieco zawziętoœci;więc wnet jej przyszło na myœl, że ów kawaler pewnie już o takie zadoœćuczynienie nie stoi, i aż rumieńce na twarz jej wytrysły. "Skoro nie stoi, niechże się obejdzie" - rzekła sobie w duszy. Wszakże sumienie mówiło dalej, że czy pokrzywdzony o krzywdę stoi, czy nie stoi,wynagrodzić jš trzeba; lecz z drugiej strony i duma przytaczała coraz nowe argumenta: "Jeœliby słuchać - co być może - nie chciał, przyszłoby się tylko próżno wstydunajeœć. A po wtóre: winien czy nie winien, rozmyœlnie czyni czy też przez zaœlepienie, doœć, że ze zdrajcami trzyma, z nieprzyjaciółmi ojczyzny, i pomaga im jš gubić. Na jedno ojczyŸnie wyjdzie, czy mu rozumu brak, czy uczciwoœci. Bóg go może uniewinnić, ludzie muszš i powinni potępić, imiano zdrajcy przy nim zostanie. Tak jest! Jeœli i nie winien, azali nie słuszna takim pogardzać, który tyle nawet rozmysłu nie ma, żeby zło od dobrego, występek od cnoty odróżnić?..." Tu gniew porwał pannę i policzki jej poczęły pałać. "Zamilczę! - rzekła sobie. - Niech cierpi, naco zasłużył. Póki skruchy nie widzę, póty mam prawo potępiać..." Po czym zwróciła wzrok ku Kmicicowi, jakby chcšc się przekonać, czy skruchy jużw jego twarzy nie widać. Wtedy to właœnie nastšpiło spotkanie się ich oczu, po którymtak zawstydzili się oboje. Skruchy Oleńka może w twarzy kawalera nie dojrzała, ale dojrzała ból i zmęczenie wielkie; dojrzała, że ta twarz była tak wybladła jak po chorobie; więc litoœć jš wzięła głęboka, łzy jej napływały przemocš do oczu i schyliła się jeszcze mocniej nad stołem, ażeby wzruszenia nie zdradzić.A tymczasem uczta ożywiała się z wolna. Z poczštku widocznie wszyscy byli pod ciężkim wrażeniem, lecz w miarę kielichów przybywało fantazji ucztujšcym. Gwar wzmagał się.Na koniec ksišżę wstał. - Moœci panowie, proszę o głos! - Ksišżę pan chce mówić!... Ksišżę pan chce mówić! - wołano ze wszystkich stron. - Pierwszy toast wznoszę za zdrowie najjaœniejszego króla szwedzkiego, który pomoc przeciw nieprzyjaciołom nam daje i władnšc tymczasem tš krainš, nie wprzód jš zda, aż spokój zaprowadzi. Wstańcie, moœci panowie, bo to zdrowie pije się stojšcy. Biesiadnicy wstali prócz niewiast i li całe rzek jej ratunkowi on na t sam 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żŢP+cß{NcŕÉŮ Uá˘(;c€âÝ6t7ăQ?'spełnili kielichy, ale bez okrzyków, bez zapału. Pan Szczaniecki z Dalnowa pomrukiwał coœ do sšsiadów, a ci gryŸli wšsy, by się nie rozeœmiać, widocznie dworował sobie z króla szwedzkiego. Dopiero gdy ksišżę wniósł drugie zdrowie "kochanych goœci", łaskawych na Kiejdany, którzy przybyli nawet i z dalekich stron, aby zaœwiadczyć o ufnoœci swej w zamiary gospodarza - odpowiedział mu gromki okrzyk: - Dziękujemy! dziękujemy z serca! - Zdrowie księcia pana! - Naszego Hektora litewskiego! - Niech żyje! Niech żyje ksišżę hetman, wojewoda nasz! Wtem pan Jurzyc, już trochę pijany, zakrzyknšł całš siłš płuc: - Niech żyje Janusz Pierwszy, wielki ksišżęlitewski!Radziwiłł poczerwieniał cały jak panna, którš dziewosłębiš, ale zmiarkowawszy, że zgromadzeni milczš głucho i poglšdajš na niego ze zdumieniem, rzekł: - W waszej i to mocy, ale za wczeœnie mi waćpan życzysz, panie Jurzyc, za wczeœnie! - Niech żyje Janusz Pierwszy, wielki ksišżęlitewski! - powtórzył z uporem pijanego panJurzyc.Pan Szczaniecki wstał z kolei i wzniósł kielich. - Tak jest! - rzekł z zimnš krwiš. - Wielki ksišżę litewski, król polski i cesarz niemiecki! Znów nastała chwila milczenia - nagle biesiadnicy wybuchli naraz œmiechem. Oczy wyszły im na wierzch, wšsy poruszały się na zaczerwienionych twarzach i œmiech wstrzšsał ich ciała, odbijał się od sklepieńsali i trwał długo, a jak nagle powstał, taknagle i obumarł na wszystkich ustach na widok twarzy hetmańskiej, która mieniła się jak tęcza. Radziwiłł pohamował jednak straszny gniew, który pochwycił go za piersi, i rzekł: - Wolne żarty, panie Szczaniecki!Szlachcic wydšł usta i nie zmieszany wcale odpowiedział: - I to tron elekcyjny, a już też za wiele niemożem waszej ksišżęcej moœci życzyć. Jeœli jako szlachcic możesz wasza ksišżęcamoœć zostać królem polskim, to jako ksišżęRzeszy Niemieckiej możesz i na godnoœć cesarskš być podniesiony. Tak ci daleko lub blisko do jednego jak do drugiego, a kto ci tego nie życzy, niech wstanie, wnet go tu na szable weŸmie...Tu zwrócił się do biesiadników: - Wstań, kto nie życzysz cesarskiej niemieckiej korony panu wojewodzie wileńskiemu! Oczywiœcie nikt nie wstał. Nie œmiano się już również, bo w głosie pana Szczanieckiego tyle było bezczelnej złoœliwoœci, że wszystkich ogarnšł mimowolny niepokój, co też się stanie... Lecz nie stało się nic, jeno ochota do ucztysię popsuła. Próżno służba dworska napełniała co chwila kielichy. Wino nie mogło rozpędzić posępnych myœli w głowach ucztujšcych ani coraz większego niepokoju. Radziwiłł z trudnoœciš również pokrywał złoœć, bo czuł, że dzięki toastompana Szczanieckiego zmalał w oczach zebranej szlachty i że umyœlnie lub niechcšcy szlachcic ów wszczepił przekonanie w zebranš szlachtę, iż wojewodzie wileńskiemu nie bliżej do wielkoksišżęcego tronu jak do korony niemieckiej. Wszystko obrócone było w żart, w poœmiewisko - a przecie uczta po to w znacznej częœci była wydana, aby umysły z przyszłym panowaniem radziwiłłowskim oswoić. Co więcej, chodziło Radziwiłłowi i o to, aby takie oœmieszenie jego nadziei nie oddziałało Ÿle i na oficerów w sprawę wtajemniczonych. Jakoż na ich twarzach malowało się głębokie zniechęcenie.Ganchof spełniał kielich za kielichem i unikał wzroku ksišżęcego, a Kmicic nie pił, ale patrzył w stół przed sobš z namarszczonš brwiš, jakgdyby rozmyœlał nad czym lub toczył walkęwewnętrznš. Radziwiłł zadrżał na myœl, żew tym umyœle lada chwila może zabłysnšć œwiatło i wydobyć prawdę z cieniów, a wówczas ten oficer, stanowišcy jedyne ogniwo łšczšce resztki polskich choršgwi ze sprawš radziwiłłowskš, potarga owe ogniwo, choćby z nim razem miał sobie i serce z piersi wyszarpnšć. Kmicic aż nadto ciężył już Radziwiłłowi i gdyby nie to dziwne znaczenie, jakie nadał mu zbieg wypadków, byłby od dawna padł ofiarš swej zuchwałoœci i hetmańskiego gniewu. Ale ksišżę mylił się posšdzajšc go w tej chwili o wrogie sprawie myœli, bo panAndrzej cały był zajęty Oleńkš i owš głębokš rozterkš, jaka ich rozdzielała.Chwilami wydawało mu się, że kocha tę dziewczynę obok siedzšcš więcej niż œwiat cały, to znów takš do niej odczuwał nienawiœć, że zadałby jej œmierć, gdyby mógł - jej, ale zarazem i sobie. Życie tak mu się powikłało, że stało się dla tej prostej natury zbyt trudnym. Więc czuł to, co czuje dziki zwierz omotany sieciš, z której nie może się wyplštać.Niespokojny i posępny nastrój całej uczty rozdrażniał go do najwyższegostopnia. Było mu po prostu nieznoœnie. Uczta zaœ posępniała z każdš chwilš. Obecnym wydawało się, że ucztujš pod dachem z ołowiu, który wspiera się na ich głowach. Tymczasem nowy goœć wszedł do sali. Ksišżę ujrzawszy go zakrzyknšł: - To pan Suchaniec, od brata Bogusława! Pewno z listami? Nowo przybyły skłonił się nisko. - Tak jest, jaœnie oœwiecony ksišżę!... Jadę prosto z Podlasia. - Dajże waćpan listy, a sam siadaj za stołem. Ichmoœciowie wybaczš, że czytanianie odłożę, choć przy uczcie siedzimy, bo mogš się znaleŸć nowiny, którymi się będę chciał z waszmoœciami podzielić. Panie marszałku, proszę tam pamiętać o miłym poœle. To mówišc ksišżę wzišł z ršk pana Suchańca paczkę listów i poczšł pospiesznie łamać pieczęć pierwszego z brzegu. Obecni utkwili ciekawe oczy w jego twarzy istarali się odgadnšć z niej treœć pisma. Pierwszy list jednakże nie zwiastował widocznie nic pomyœlnego, bo oblicze ksišżęce zaszło krwiš i oczy zabłysły mu dzikim gniewem. - Panowie bracia! - rzekł hetman - ksišżę Bogusław donosi mi, że ci, co woleli się konfederować niż na nieprzyjaciela pod Wilno iœć, teraz włoœci moje na Podlasiu pustoszš. Łatwiejże po wsiach z babami wojować!.. Godni rycerze!... ani słowa!... Nicto! Nagroda ich nie minie!... Po czym wzišł drugi list, ale zaledwie nań okiem rzucił, twarz rozjaœniła mu się uœmiechem triumfu i radoœci. - Województwo sieradzkie poddało się Szwedom! - zakrzyknšł - i w œlad za Wielkopolskš przyjęło protekcję Karola Gustawa.A po chwili znowu: - Owóż ostatnia poczta! Dobra nasza, moœci panowie! Jan Kazimierz pobit pod Widawš i Żarnowem!... Wojsko go odstępuje! Sam on na Kraków się cofa, Szwedzi idš za nim. Pisze mi brat, że i Kraków musi upaœć. - Cieszmy się, moœci panowie! - rzekł dziwnym głosem pan Szczaniecki. - Tak, cieszmy się! - powtórzył hetman nie zauważywszy tonu, jakim się Szczaniecki odezwał. I radoœć biła od całej osoby ksišżęcej, twarz stała się w jednej chwili jakby młodszš, oczy nabrały blasku; drżšcymi zeszczęœcia rękoma rozerwał pieczęć ostatniego listu, spojrzał, rozpromienił sięcały jak słońce i krzyknšł: - Warszawa wzięta!... Niech żyje Karol Gustaw! Tu dopiero spostrzegł, że wrażenie, jakie owe wiadomoœci wywierajš na obecnych, jest zupełnie inne od tego, jakiego sam doznawał. Wszyscy bowiem siedzieli w milczeniu, spoglšdajšc niepewnym wzrokiemprzed siebie. Niektórzy marszczyli brwi, inni pozakrywali twarze rękoma. Nawet dworacy hetmańscy, nawet ludzie słabego ducha nie œmieli naœladować radoœci ksišżęcej na wieœć, że Warszawa wzięta, że Kraków upaœć musi i że województwa jedno po drugim odstępujš prawego pana i poddajš się nieprzyjacielowi. Było przy tymcoœ potwornego w tym zadowoleniu, z jakimnaczelny wódz połowy wojsk Rzeczypospolitej i jeden z najwyższych jej senatorów oznajmiał o jej klęskach. Ksišżę zmiarkował, że trzeba złagodzić wrażenie.- Moœci panowie - rzekł - pierwszy bym płakał razem z wami, gdyby szło o szkodęRzeczypospolitej, ale tu Rzeczpospolita szkody nie ponosi, jeno pana zmienia. Zamiast niefortunnego Jana Kazimierza będzie miała wojownika wielkiego i szczęœliwego. Widzę już wszystkie wojny ukończone i nieprzyjaciół pobitych. - Ma wasza ksišżęca moœć rację! - odrzekłSzczaniecki. - Kubek w kubek to samo powiadali Radziejowski i Opaliński pod Ujœciem. Cieszmy się, moœci panowie! Na pohybel Janowi Kazimierzowi!... To rzekłszy pan Szczaniecki odsunšł z łoskotem krzesło, wstał i wyszedł z sali. - Win najlepszych, jakie sš w piwnicach! - zakrzyknšł ksišżę. Pan marszałek pobiegł spełnić rozkazy. W sali zawrzało jak w ulu. Gdy pierwsze wrażenie minęło, szlachta poczęła rozprawiać nad wiadomoœciami i dyskutować. Wypytywano pana Suchańca o szczegóły z Podlasia i przyległego Mazowsza, które już Szwedzi zajęli. Po chwili wtoczono do sali smoliste ankary ipoczęto odbijać w nich gwoŸdzie. Humory ożywiły się i stopniowo stawały się coraz lepsze. Coraz częstsze głosy jęły powtarzać: "Stało się! nie ma już rady!" - "Może będzie lepiej! Trzeba się zgodzić z fortunš!"- "Ksišżę nie da nas ukrzywdzić!" - "Lepiej nam niż innym... Niech żyje Janusz Radziwiłł, wojewoda nasz, hetman i ksišżę!" - Wielki ksišżę litewski! - krzyknšł znowu pan Jurzyc.Ale tym razem nie odpowiedziałomu już milczenie ani œmiech - owszem, kilkadziesišt zachrypłych gardzieli ryknęło naraz: - Życzym tego! Z serca i duszy życzym! Niech nam żyje! Niech panuje! Magnat wstał z twarzš czerwonš jak szmat purpurowy. - Dziękuję wam, panowie bracia!... - rzekł poważnie. W sali od œwiateł i oddechów ludzkich uczyniło się duszno jak w łaŸni. Panna Aleksandra przechyliła się przez Kmicica ku miecznikowi rosieńskiemu. - Słabo mi - rzekła - chodŸmy stšd. Jakoż twarz jej była blada, a na czole lœniły krople potu. Lecz miecznik rosieński rzucił niespokojnym wzrokiem na hetmana w obawie, czy mu porzucenie stołu nie będzieza złe poczytane. W polu był to odważny żołnierz, lecz z całej duszy bał się Radziwiłła. Tymczasem, na domiar złego hetman rzekł w tej chwili: - Wróg mój, kto ze mnš wszystkich toastówdo dna nie spełni, bom dziœ wesół! - Słyszałaœ? - rzekł miecznik. - Stryju, ja nie mogę dłużej, mnie słabo! - rzekła błagalnym głosem Oleńka. - To odejdŸ sama - odpowiedział miecznik. Panna wstała usiłujšc wymknšć się tak, aby niczyjej uwagi nie zwrócić; lecz sił jejbrakło i chwyciła w niemocy za poręcz krzesła. Nagle objęło jš silne rycerskie ramię i podtrzymało już prawie mdlejšcš. - Ja waćpannę odprowadzę! - rzekł pan Andrzej. I nie pytajšc o pozwolenie objšł jej kibić jakoby żelaznš obręczš, lecz ona ciężyła mu coraz bardziej, wreszcie nim doszli do drzwi, zwisła bezwładnie na jego ramieniu.Wówczas on wzišł jš na ręce, tak lekko jakdziecko, i wyniósł z sali. Rozdział 23 Tegoż wieczora, po skończonej uczcie, pan Andrzej pragnšł koniecznie widzieć się z księciem, ale odpowiedziano mu, że ksišżę zajęty jest tajemnš rozmowš z panem Suchańcem. Przyszedł więc nazajutrz z rana i natychmiast został przed oblicze pańskie przypuszczony. - Wasza ksišżęca moœć - rzekł - przyszedłem z proœbš. - Co chcesz, abym dla cię uczynił? - Nie mogę tu dłużej żyć. Każdy dzień większa dla mnie męka. Nic tu po mnie w Kiejdanach. Niech wasza ksišżęca moœć wymyœli mi jakš funkcję, niech mnie wyœle,gdzie chce. Słyszałem, że pułki majš na Zołtareńkę ruszać. Pójdę z nimi. - Rad by Zołtareńko pohałasował z nami, ale mu nijak do nas, bo tu już szwedzka protekcja, a my też na niego bez Szwedów nie możemy... Graf Magnus okrutnie wolno się posuwa i wiadomo dlaczego! Dlatego że mi nie ufa. Ale także ci to Ÿle w Kiejdanach przy naszym boku? - Wasza ksišżęca moœć na mnie łaskaw, a przecie tak mi Ÿle, iż i wypowiedzieć nie umiem. Prawdę mówišc, myœlałem, że inaczej wszystko pójdzie... Myœlałem, że będziem się bili, że żyć będziemy w ogniu i w dymie, na kulbace dzień i noc. Do tego mnie Bóg stworzył. A tu siedŸ, słuchaj rozpraw i dysput, gnij w bezczynnoœci albo poluj na swoich, zamiast na nieprzyjaciela...Nie mogę wytrzymać, po prostu nie mogę... Wolę sto razy œmierć, jak mi Bóg miły! czysta męka! - Wiem już, z czego ta desperacja pochodzi.Amory to, nic więcej! Gdy podstarzejesz, będziesz się œmiał z tych mšk. Widziałem to wczoraj, żeœcie na siebie z tš dziewczynš krzywi i coraz krzywsi. - Nic mi do niej, a jej do mnie. Co było, to się i skończyło! - A co to, ona wczoraj zachorowała? - Tak jest. Ksišżę milczał przez chwilę. - Radziłem ci już i jeszcze raz radzę - rzekł hetman - jeżeli ci o niš chodzi, to jš bierz, z jej wolš lub bez woli. Każę wam œlub dać. Będzie trochę krzyku i płaczu... Nic to! Po œlubie weŸmiesz jš do swojej kwatery... i jeœli nazajutrz jeszcze będzie płakała, toœ ba-i-bardzo! - Ja proszę waszej ksišżęcej moœci o jakšœfunkcję wojskowš, nie o œlub! - odrzekł szorstko Kmicic. - Tedy jej nie chcesz? - Nie chcę. Ni ja jej, ni ona mnie! Choćby się też dusza we mnie podarła, nie będę jejo nic prosił. Chciałbym jeno być jak najdalej, ażeby o wszystkim zapomnieć, póki mi się rozum nie pomiesza. Tu nie ma nic do roboty, a bezczynnoœć ze wszystkiego najgorsza, bo zmartwienie człowieka trawi jako choroba. Niech waszaksišżęca moœć przypomni sobie, jak jej wczoraj jeszcze było ciężko, póki nowiny dobre nie przyszły... Tak mnie jest dziœ i tak będzie. Co mam robić? Za głowę się ułapić, by jej gorzkie myœli nie rozerwały,isiedzieć? Co tu wysiedzę? Bóg wie, co to zaczasy, Bóg wie, co to za jakaœ wojna, której zrozumieć ani umysłem objšć nie mogę... od czego jeszcze ciężej. Ot, jak mi Bóg miły, jeœli wasza ksišżęca moœć mnie jako nie użyjesz, tedy chyba ucieknę, watahę zbiorę i będę bił... - Kogo? - spytał ksišżę. - Kogo? - Pójdę pod Wilno i będę urywał, jakom Chowańskiego urywał. Puœć wasza ksišżęca moœć ze mnš mojš choršgiew, to i wojna się zacznie! - Twoja choršgiew tu mi potrzebna przeciwwewnętrznemu nieprzyjacielowi. - Toż to i ból, toż to i męka w Kiejdanach z założonymi rękoma stróżować albo się za jakim Wołodyjowskim uganiać, którego by się przy strzemieniu za towarzysza mieć wolało. - Ja funkcję dla ciebie mam - rzekł ksišżę. - Pod Wilno cię nie puszczę ani choršgwi ci nie dam. Jeżeli zaœ wbrew mojej woli postšpisz i zebrawszy watahę pojedziesz, to wiedz, że tym samym przestaniesz mi służyć. - Ale ojczyŸnie się przysłużę. - Ten ojczyŸnie służy, kto mnie służy. Jużem cię o tym przekonał. Przypomnij sobie także, żeœ mi zaprzysišgł. Na koniec,gdy na wolentariusza wyjdziesz, to zarazem wyjdziesz spod mojej inkwizycji, atam sšdy z wyrokami na cię czekajš... Dla własnego dobra nie powinieneœ tego czynić.- Co tam teraz sšdy znaczš! - Za Kownem nic, ale tu, gdzie jeszcze krajspokojny, nie ustały dotšd funkcjonować. Możesz się wprawdzie nie stawić, ale wyroki zapadnš i będš nad tobš cišżyły aż do spokojniejszych czasów. Kogo raz do tršby włożš, temu i w dziesięć lat przypomnš, a już szlachta laudańska przypilnuje, by ci nie przepomniano. - Żeby prawdę waszej ksišżęcej moœci powiedzieć, jak przyjdzie pokuta, to się i poddam. Dawniej gotów byłem z całš Rzeczšpospolitš wojnę prowadzić i z wyroków tyle sobie robić, ile nieboszczyk, pan Łaszcz, który kazał sobie nimi delię podszyć... Ale teraz jakowaœ bolšczka wyrosła mi na sumieniu. Człek się boi zabrnšć dalej, niżby chciał, i niepokój duszny o wszystko go toczy. - Taki żeœ skrupulat? Ale mniejsza z tym ! Powiedziałem ci, że jeœli chcesz stšd jechać, to funkcję dla ciebie mam i bardzo zacnš. Ganchof mi o niš w oczy lezie i przymawia się każdego dnia. Już myœlałem,żeby mu jš dać... Wszelako nie może to być,gdyż trzeba mi tam kogoœ znacznego, z nie lada jakim nazwiskiem i nie obcym, ale polskim, które by samo przez się œwiadczyło, że nie wszyscy mnie opuœcili i że sš jeszcze możni obywatele, którzy ze mnš trzymajš... Tyœ mi wraz do tego, ile żeifantazję masz dobrš, i wolisz, żeby się tobie kłaniano, niż żebyœ sam się miał kłaniać. - O co idzie waszej ksišżęcej moœci? - Trzeba jechać w dalszš podróż... - Dziœ gotowym! - I swoim kosztem, bo u mnie z pieniędzmi kuso. Jedne intraty nieprzyjaciel zajšł, drugie swoi pustoszš, a wszystko nie dochodzi w porę; całe zaœ wojsko, które przy mnie jest, przeszło teraz na mój koszt. Pewnie mi pan podskarbi, który u mnie pod kluczem siedzi, grosza nie użyczy,raz dlatego, żeby nie chciał, po wtóre, że sam nie ma. Co jest grosza publicznego, to biorę nie pytajšc; ale siłaż to go jest? od Szwedów zaœ wszystkiego prędzej dostaniesz niż pieniędzy, bo im się samym na widok każdego szelšga ręce trzęsš. sam 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żäPäcĺ4cćE!cçf,@cčŚ;ŹéR?(- Wasza ksišżęca moœć niepotrzebnie się nad tym rozwodzi! Jeœli pojadę, to swoim kosztem. - Ale tam trzeba znacznie wystšpić, nie żałować!... - Nic ja nie będę żałował! Oblicze hetmana rozjaœniło się, bo rzeczywiœcie gotowizny nie miał, chociaż niedawno Wilno zrabował, a przy tym chciwy był z natury. Prawdš było również ito, że intraty z niezmierzonych jego dóbr, cišgnšcych się od Inflant po Kijów i od Smoleńska po Mazowsze, przestały w istocie wpływać, a koszta na wojsko z każdym dniem rosły. - To mi się podoba! - rzekł. - Ganchof zarazby mi zaczšł w skrzynie pukać, a tyœ człekinny. Słuchaj tedy, o co chodzi. - Słucham pilnie. - Naprzód pojedziesz na Podlasie. Periculosa to droga, bo tam sš konfederaci, którzy z obozu wyszli i przeciw mnie czyniš. Jak im się wykręcisz, to twoja rzecz. Ów Jakub Kmicic może by cię oszczędził, ale strzeż się Horotkiewicza, Żeromskiego, a zwłaszcza Wołodyjowskiego z jego laudańskš kompaniš. - Byłem ja już w ich ręku i nic mi się nie stało. - To dobrze. Wstšpisz do Zabłudowa, gdzie siedzi Harasimowicz. Przykażesz mu, żeby co można grosiwa z intrat, z podatków publicznych i skšd można œcišgnšł i mnie odesłał, ale nie tu, jeno do Tylży, gdzie sš już rzeczy moje. Co będzie mógł zastawić zdóbr albo z inwentarzy, niech zastawi! Co będzie można wzišœć od Żydów, niech weŸmie... Po wtóre, niech o konfederatach myœli, żeby ich jako pogubić. Ale to już nie twoja głowa, dam mu własnoręcznš instrukcję. Ty mu list oddaj i ruszaj zaraz do Tykocina, do księcia Bogusława.Tu hetman przerwał i poczšł oddychać głoœno, bo dłuższe mówienie męczyło go bardzo. Kmicic wpatrywał się w niego chciwie, bo mu się dusza wydzierała do odjazdu. I czuł, że ta podróż, pełna spodziewanych przygód, będzie balsamem na jego wnętrzne zgryzoty. Hetman po chwili tak mówić poczšł: - Za głowę się biorę, dlaczego ksišżę Bogusław siedzi jeszcze na Podlasiu?... Dla Boga! może zgubić mnie i siebie. Pilnie uważaj na to, co mówię, bo chociaż oddasz mu moje listy, trzeba, żebyœ umiał żywym słowem je poprzeć i wytłumaczyć wszystko, co się napisać nie da. Owóż wiedz o tym, że wczorajsze wieœci były dobre, ale nie tak dobre, jakem szlachcie powiedział, a nawet i nie tak dobre, jakem sam zrazu myœlał. Szwedzi wprawdzie górš: zajęli Wielkopolskę, Mazowsze, Warszawę, województwo sieradzkie poddało im się, goniš Jana Kazimierza pod Kraków i Kraków oblegnš, jak Bóg w niebie. Czarniecki ma go bronić, ów œwieżo wypieczony senator, ale muszę przyznać, żołnierz dobry. Kto może przewidzieć, co się stanie?... Szwedzi wprawdzie umiejš zdobywać fortece, a nie było nawet czasu na wzmocnienie Krakowa. Wszelako ten pstry kasztelanik może się trzymać miesišc, dwa, trzy. Dziejš się czasem takie cuda, jako wszyscy pamiętamy pod Zbarażem... Owóż, jeœli się będzie zacięcie trzymał, diabeł może wszystko na wspak obróc ić. Ucz się arkanów polityki. Wiedz tedy naprzód, że w Wiedniu nie będš chętnym okiem patrzeć na rosnšcš potęgę szwedzkš i mogš pomoc dać... Tatarzy też, wiem to dobrze, skłonni sš pomagać JanowiKazimierzowi, na kozactwo i Moskwę nawałem ruszš, a wówczas wojska ukrainne pod Potockim przyjdš na pomoc... Desperat dziœ Jan Kazimierz, a jutro może jego szczęœcie przeważyć... Tu ksišżę musiał znów dać wypoczynek strudzonym piersiom, a pan Andrzej dziwnego doœwiadczał uczucia, z którego sam sobie na razie nie umiał sprawy zdać. Oto on, stronnik radziwiłłowski i szwedzki,czuł jakby radoœć wielkš na myœl, że szczęœcie może się od Szwedów odwrócić. - Mówił mi Suchaniec - rzekł ksišżę - jak to było pod Widawš i Żarnowem. Owóż w pierwszym spotkaniu przednie straże nasze... chciałem powiedzieć: polskie... starły Szwedów na proch. To nie pospolite ruszenie... i Szwedzi pono siła fantazji stracili. - Ale przecie wiktoria tu i tam była przy nich? - Była, bo się choršgwie Janowi Kazimierzowi pobuntowały, a szlachta oœwiadczyła, że będzie stać w szyku, ale się bić nie chce. Wszelako to się pokazało, że w polu nie więcej Szwedzi od kwarcianych umiejš. Niech się trafi jedna i druga wiktoria, może się duch zmienić. Niech przyjdš Janowi Kazimierzowi zasiłki pieniężne, aby mógł żołd zapłacić, to się i nie będš buntowali. Potocki nie ma siła ludu,ale srodze to ćwiczone choršgwie i zjadliwejak osy. Tatarzy przyjdš z nim, a elektor nam w dodatku nie dopisuje. - Jakże to? - Liczyliœmy obaj z Bogusławem, że zaraz ze Szwedami i z nami w ligę wejdzie, bo wiemy, co o jego afektach dla Rzeczypospolitej trzymać... Ale on zbyt ostrożny i o własnym dobru tylko myœli. Czeka, widać, co się stanie, a tymczasem wchodzi w ligę, ale z miastami pruskimi, które wiernie przy Janie Kazimierzu stojš. Myœlę, że w tym będzie jakowaœ zdrada, chybaby elektor nie był sobš albo zgoła o szwedzkiej fortunie wštpił. Ale nim się to wyjaœni, tymczasem liga przeciw Szwedom stoi, i niech im się w Małopolsce noga powinie, tedy zaraz się Wielkopolska i Mazury podniosš, Prusacy z nimi pójdš, i może się przytrafić... Tu ksišżę wzdrygnšł się, jakby przerażony przypuszczeniem. - Co się może przytrafić? - pytał Kmicic. - Że noga szwedzka z Rzeczypospolitej nie wyjdzie! - odparł ponuro ksišżę. Kmicic zmarszczył brwi i milczał. - Wówczas - mówił dalej niskim głosem hetman - i nasza fortuna spadłaby tak nisko, jak wprzód była wysoko... Pan Andrzej zerwał się z miejsca z iskrzšcymi oczyma, z rumieńcami na twarzy i zakrzyknšł: - Wasza ksišżęca moœć! co to jest?... A czemuż mi to wasza ksišżęca moœć mówił niedawno, że Rzeczpospolita przepadła i że tylko w spółce ze Szwedami przez osobę i przyszłe panowanie waszej ksišżęcej moœciratować jš można?... Czemu mam wierzyć? Czy temu, com wonczas słyszał, czy temu,co dziœ? A jeœli tak jest, jak wasza ksišżęca moœć dziœ mówisz, to dlaczego trzymamy ze Szwedami, zamiast ich bić?... Toż dusza do tego się œmieje! Radziwiłł wpatrzył się surowo w młodzieńca. - Zuchwały jesteœ! - rzekł. Ale Kmicic jechał już na własnym uniesieniujak na koniu. - Potem o tym, jakim ja jest! Teraz daj mi wasza ksišżęca moœć respons na to, co pytam. - Dam ci respons taki - rzekł dobitnie Radziwiłł - jeœli rzeczy tak się obrócš, jakmówię, tedy zaczniemy Szwedów bić.Pan Andrzej przestał parskać nozdrzami, natomiast palnšł się dłoniš w czoło i zakrzyknšł: - Głupim! głupim! - Tego ci nie neguję - rzekł ksišżę - i przydam, że miarę w zuchwałoœci przebierasz. Wiedzże, iż po to cię wysyłam, abyœ zmiarkował, jak się fortuna obróci. Chcę dobra ojczyzny, niczego więcej. To, com mówił, sš supozycje, które mogš się nie sprawdzić i pewnie się nie sprawdzš. Ale ostrożnym trzeba być. Kto chce, by go woda nie porwała, musi umieć pływać, a kto idzie lasem, w którym dróg nie ma, ten często musi stawać i miarkować, w którš mu stronę iœć należy... Rozumiesz? - Tak jasno, jakoby słońce œwieciło. - Recedere nam wolno i trzeba, jeżeli dla ojczyzny będzie tak lepiej, ale nie będziem mogli, jeœli ksišżę Bogusław dłużej na Podlasiu będzie siedział. Głowę, widać, stracił czy co? Tam siedzšc musi się za jednš albo za drugš sprawš oœwiadczyć: albo za Szwedem, albo za Janem Kazimierzem, a to właœnie byłoby najgorzej. - Głupim jest, wasza ksišżęca moœć, bo znowu nie rozumiem! - Podlasie blisko Mazowsza, i albo Szwedzi je zajmš, albo z miast pruskich przyjdš posiłki przeciw Szwedom. Tedy trzeba będzie wybierać. - Ale czemu ksišżę Bogusław nie ma wybierać? - Bo póki on nie wybierze, póty Szwedzi bardziej się na nas oglšdajš i muszš nas ujmować, toż samo elektor. Jeœli zaœ recedere przyjdzie i przeciw Szwedom się obrócić, tedy on ma być ogniwem między mnš i Janem Kazimierzem... On ma mi powrót ułatwić, czego by nie mógł uczynić,gdyby wprzód przy Szwedach się opowiedział. Że zaœ na Podlasiu musi wkrótce koniecznie wybrać, niech jedzie doPrus, do Tylży, i tam czeka, co się stanie. Elektor siedzi w margrabstwie, tedy Bogusław będzie największš powagš w Prusiech i całkiem może Prusaków w ręce wzišœć, i wojsko pomnożyć, i na czele znacznej potęgi stanšć... A wonczas jedni i drudzy, co chcemy, dadzš, byle tylko nas dwóch mieć po sobie, i dom nasz nie tylko nie upadnie, ale się wzniesie, a to grunt. - Wasza ksišżęca moœć mówiłeœ, że grunt dobro ojczyzny... - Nie chwytajże mnie za każde słowo, gdym ci z góry rzekł, że to wszystko jedno, i słuchaj dalej. Wiem to dobrze, że ksišżę Bogusław, chociaż i podpisał akt uniize Szwecjš tutaj w Kiejdanach, jednakże zastronnika ich nie uchodzi. Niechże puszcza wieœć, a i ty puszczaj po drodze, żem go zmusił do podpisania wbrew sercu. Ludzie snadnie temu uwierzš, bo nieraz przytrafiasię, że i rodzeni bracia do różnych partyj należš. Owóż tym sposobem będzie mógł wejœć w konfidencję z konfederatami, sprosić naczelników do siebie, niby dla układów, a potem pochwycić i do Prus wywieŸć. Godziwy to będzie sposób i dla ojczyzny zbawienny, bo inaczej ci ludzie całkiem jš zgubiš. - To wszystko, co mam uczynić? - pytał z pewnym rozczarowaniem Kmicic. - To częœć zaledwie i nie najważniejsza. Od księcia Bogusława pojedziesz z moimi listami do samego Karolusa Gustawa. Ja tu nie mogę z grafem Magnusem do ładu dojœćod czasu onej bitwy klewańskiej. Wcišż on na mnie zyzem patrzy i nie przestaje suponować, że byle się Szwedom noga poœliznęła, byle Tatarzy rzucili się na tego drugiego nieprzyjaciela, to i ja się przeciw Szwedom obrócę. - Wnoszšc z tego, co wasza ksišżęca moœć przedtem mówił, to słusznie suponuje. - Słusznie czy niesłusznie, nie chcę, aby tak było i aby mi zaglšdał, jakie kozery mam w ręku. Zresztš i personaliter nieżyczliwy to dla mnie człowiek. Pewnie ontam niejedno na mnie do króla wypisuje, a jedno z dwojga z pewnoœciš: albo żem słaby, albo żem niepewny. Trzeba temu zapobiec. Listy moje królowi oddasz; gdyby się ciebie o klewańskš potrzebę wypytywał, powiesz, jak prawda, nic nie dodasz, nic nie ujmiesz. Możesz mu się przyznać, że tych ludzi na œmierć skazałem, a tyœ ich wyprosił. Nic ci się zato nie stanie, owszem, może się szczeroœć podobać. Magnusa grafa wprost przed królem nie będziesz oskarżał, boć to jego szwagier... Ale gdyby cię król, ot! tak mimochodem pytał, co tu ludzie myœlš, powiedz mu, że żałujš, iż graf Magnus nie doœć się hetmanowi wypłaca za szczerš jego dla Szwedów przyjaŸń; że sam ksišżę (to jest ja) nad tym wielce boleje. Gdyby pytał dalej, czy prawda, że mnie wszystkiewojska komputowe opuœciły, powiesz, że nieprawda, i za dowód przytoczysz siebie. Powiadaj się pułkownikiem, bo nim jesteœ... Mów, że to partyzanci pana Gosiewskiego pobuntowali wojsko, ale dodaj, że między nami nieprzyjaŸń œmiertelna. Mów, że gdyby graf Magnus przysłał mi armat niecoœ i jazdy, dawno byłbym już zgniótł owych konfederatów... że to jest ogólna opinia. Zresztš na wszystko zważaj, dawaj ucho, co tam w pobliżu królewskiej osoby mówiš, i donoœ nie mnie, ale jeœli się nadarzy okazja, księciu Bogusławowi do Prus. Można i przez elektorskich ludzi, jeœliich napotkasz. Ty podobno umiesz po niemiecku? - Miałem towarzysza, szlachcica kurlandzkiego, niejakiego Zenda, którego milaudańscy ludzie usiekli. Od niegom się nieŸle po niemiecku poduczył. W Inflantach też często bywałem... - To dobrze. - A gdzie, wasza ksišżęca moœć, znajdę króla szwedzkiego? - Tam go znajdziesz, gdzie będzie. Czasu wojny dziœ może być tu, jutro tam. Jeœli trafisz go pod Krakowem, to i lepiej, bo weŸmiesz listy i do innych osób, które w tamtych stronach rezydujš. - To jeszcze do innych pojadę? - Tak jest. Musisz dotrzeć do pana marszałka koronnego Lubomirskiego, o którego bardzo mi chodzi, aby do naszych zamysłów przystšpił. Możny to człek i w Małopolsce siła od niego zależy. Gdyby on chciał szczerze stanšć przy Szwedach, tedyby Jan Kazimierz nie miał już co robić w Rzeczypospolitej. Królowi szwedzkiemu tego nie ukrywaj, że ode mnie do niego jedziesz, aby go dla Szwedów skaptować... Nie chwal się z tym wprost, ale się niby z prędkoœci wygadaj. Okrutnie go to dla mnie zjedna. Dałby Bóg, żeby pan Lubomirski chciał przy nas stanšć. Będzie on się wahał, to wiem; wszelako spodziewam się, że moje listy wagę przechylš, gdyż jest przyczyna, dla której musi on o mojš życzliwoœć dbać wielce. Powiem ci, jak co jest, abyœ wiedział, jak się tam obracać. Owóż dawno już pan marszałek objeżdżał mnie jako niedŸwiedzia w kniei i starał się z daleka wyrozumieć, czybym jedynaczki swojej za syna jego, Herakliusza, nie oddał. Dzieci to jeszcze, ale można by układ uczynić, na którym panu marszałkowi siła zależy, więcej niż mnie, bo drugiej takiej dziedziczki nie masz w Rzeczypospolitej, a gdyby się dwie fortuny złšczyły, to w œwiecie nie byłoby równej...Smarowna to grzanka! A cóż dopiero, gdybypan marszałek powzišł nadzieję, że i koronę wielkoksišżęcš mógłby syn jego za mojš córkš wianem wzišœć. Tę nadzieję w nim obudŸ, a skusi się, jak Bóg na niebie, bo o domu własnym więcej niż o Rzeczypospolitej myœli... - Cóż mam mu mówić? - To, czego ja nie będę mógł napisać... Ale trzeba to misternie podsuwać. Niech cię Bóg broni, abyœ się wydał z tym, żeœ ode mnie słyszał, jakobym korony pragnšł. Na to jeszcze za wczeœnie... Ale mów, że tu wszystka szlachta na Żmudzi i na Litwie o tym mówi i chętnie to widzi, że sami Szwedzi głoœno o tym wspominajš; żeœ to i przy osobie króla słyszał... Będziesz zważał, kto tam z dworzan z panem marszałkiem konfident, i podsuniesz mu takš myœl: niech Lubomirski przejdzie do Szwedów; a w nagrodę zażšda małżeństwaHerakliusza z Radziwiłłównš, a potem niechRadziwiłła na Wielkie Księstwo popiera, to Herakliusz je z czasem odziedziczy. Nie doœć na tym; podsuń i to, że gdyby Herakliusz raz litewskš włożył koronę, tedyby go z czasem i na polski tron powołano, a tak w dwóch rodach dwie korony na powrót by się złšczyć mogły. Jeœli się tam tej myœli oburšcz nie pochwycš, to pokażš się małymi ludŸmi. Ktowysoko nie mierzy i wielkich zamysłów się zlęknie, ten niech się laskš, buławkš, kasztelanijkš k ontentuje, niech służy i kark zgina, przez pokojowców na łaskę zarabia, bo niczego lepszego niewart!... Mnie do czego innego Bóg stworzył i dlatego œmiem wycišgnšć rękę po wszystko,co tylko w mocy człowieczej, i dojœć aż dotej granicy, jakš sam Bóg potędze ludzkiej postawił! Tu ksišżę wycišgnšł rzeczywiœcieręce, jakby chciał w nie jakšœ niewidzialnš koronę pochwycić, i rozgorzał cały jak pochodnia, ale wtem ze wzruszenia znowu mu powietrza zabrakło w gardzieli. Po chwili uspokoił się jednak i rzekł przerywanym głosem: - Ot... gdy dusza leci... jakoby do słońca... choroba mówi swoje memento... Niech się co chce dzieje... Wolę, żeby mnie œmierć zastała na tronie... niż w królewskiej antykamerze... - Może medyka zawołać? - pytał Kmicic. Radziwiłł poczšł kiwać rękš. - Nie trzeba... nie trzeba... Już mi lepiej... Ot! i wszystko, co miałem ci powiedzieć... Prócz tego oczy miej otwarte, uszy otwarte... Bacz i na to, co Potocczyzna pocznie. Oni kupš chodzš, a Wazom wierni... i potężni... Koniecpolski a Sobiescy także niewiadomo, jak się przechylš... Patrz i ucz się... Ot, i dusznoœć przeszła... Zrozumiałeœwszystko expedite? - Tak jest. Jeœli w czym pobłšdzę, to z własnej winy. - Listy już mam popisane, jeno kilka zostaje. Kiedy chcesz ruszyć? - Dziœ jeszcze! Jak najprędzej!... - Nie maszże jakiej proœby do mnie? - Wasza ksišżęca moœć!... - zaczšł Kmicic. I urwał nagle. Słowa z trudnoœciš wychodziły mu z ust, ana twarzy malował się przymus i zmieszanie. - Mów œmiało! - rzekł hetman. - Proszę - rzekł Kmicic - aby tu miecznik rosieński i ona... jakowej krzywdy nie doznali!... - BšdŸ pewien. Ale to widzę, że ty tę dziewkę jeszcze miłujesz? - Nie może być! - rzekł Kmicic. - Zali ja wiem!... Godzinę jš miłuję, godzinę nienawidzę... Diabeł jeden wie! Skończyło się wszystko, jakom rzekł... jedna męka została... Nie chcę ja jej, ale nie chcę, by jš inny brał... Wasza ksišżęca moœć niech tego nie dopuœci... Sam nie wiem, co gadam... Jechać mi, jechać jak najprędzej! Niech wasza ksišżęca moœć nie zważa na am 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żęP4ëhZc€ěÂBcí$ÂcîĆ2˘ Tmoje słowa. Bóg mi wróci rozum, jeno za bramę wyjadę... - Rozumiem to, że póki z czasem afekt nie ostygnie, to choć się samemu nie chce, przecie parzy myœl, że inny weŸmie. Ale bšdŸ o to spokojny, bo nikogo tu nie dopuszczę, a wyjechać stšd, nie wyjadš. Wkrótce wszędy pełno będzie obcego żołnierza i niebezpieczno!... Najlepiej jš do Taurogów wyprawię, pod Tylżę, gdzie księżna bawi... BšdŸ spokojny, Jędrek!... IdŸgotuj się do drogi, a przychodŸ do mnie na obiad... Kmicic skłonił się i wyszedł, a Radziwiłł poczšł oddychać głęboko. Rad był z wyjazdu Kmicica. Zostawała mu jego choršgiew i jego nazwisko, jako stronnika, a o osobę mniej dbał. Owszem, Kmicic wyjechawszy mógł mu oddać znaczne posługi; w Kiejdanach ciężyłmu już od dawna. Hetman pewniejszym był go z daleka niż z bliska. Dzika fantazja i zapalczywoœć Kmicica mogły lada chwila sprowadzić w Kiejdanach wybuch i zerwanie, nader niebezpieczne dla obydwóch. Wyjazd usuwał niebezpieczeństwo. - JedŸże, diable wcielony, i służ! - mruknšłksišżę poglšdajšc na drzwi, którymi odszedł choršży orszański. Następnie zawołał pazia i rozkazał prosić do siebie Ganchofa. - Obejmiesz choršgiew Kmicicowš - rzekł mu - i komendę nad całš jazdš. Kmicic wyjeżdża. Przez zimnš twarz Ganchofa przebiegł jakoby błysk radoœci. Omijała go misja, alespotykała wyższa szarża.Skłonił się więc w milczeniu i rzekł: - Wiernš służbš za łaskę waszej ksišżęcej moœci się wypłacę!Po czym wyprostował się i czekał. - A co powiesz więcej? - rzekł ksišżę. - Wasza ksišżęca moœć! przyjechał tu dziœ rano szlachcic z Wiłkomierza, który przywiózł wieœć, że pan Sapieha na waszš ksišżęcš moœć z wojskami cišgnie. Radziwiłł drgnšł, lecz w mgnieniu oka opanował wrażenie. - Możesz odejœć! - rzekł do Ganchofa. Po czym zamyœlił się głęboko. Rozdział 24 Kmicic zajšł się bardzo czynnie przygotowaniami do drogi oraz wyborem ludzi, którzy mieli mu towarzyszyć, postanowił bowiem nie jechać bez pewnej asystencji, raz dla bezpieczeństwa własnego, a po wtóre, dla powagi swojej poselskiej osoby. Pilno mu było, więc chciałruszyć tegoż jeszcze dnia na noc lub jeœlibysłota nie ustała, nazajutrz rano. Ludzi wynalazł wreszcie szeœciu pewnych, którzydawniej jeszcze pod nim służyli, w tych lepszych czasach, gdy się przed przyjazdem do Lubicza pod Chowańskim uwijał, starych zabijaków orszańskich, gotowych iœć za nim choćby na kraj œwiata.Sama to była szlachta i bojarowie butni, ostatnie resztki potężnej niegdyœ watahy, przez Butrymów wyciętej. Na czele ich stanšł wachmistrz Soroka, dawny sługa Kmiciców, żołnierz stary i sprawny bardzo,chociaż liczne wyroki, za liczniejsze jeszcze swawole, nad nim cišżyły.Po obiedzie dał hetman panu Andrzejowi listy i glejt do komendantów szwedzkich, z którymi młody poseł mógł się w znaczniejszych miastach spotykać; pożegnał go i wypraw ił doœć czule, prawiepo ojcowsku, zalecajšc ostrożnoœć i rozwagę. Tymczasem pod wieczór niebo poczęło się wyjaœniać, mdłe słońce jesienne ukazało się nad Kiejdanami i zaszło za czerwone chmury porozcišgane długimi pasmami na zachodzie. Nic nie stawało na przeszkodzie do drogi. Kmicic popijał właœnie strzemiennego z Ganchofem, Charłampem i kilkoma innymi oficerami, gdy o zmroku już wszedł Sorokai spytał: - Jedziemy, panie komendancie? - Za godzinę! - odparł Kmicic. - Konie i ludzie gotowi, już na dziedzińcu...Wachmistrz wyszedł, a oni poczęli się tym bardziej tršcać kielichami, lubo Kmicic więcej udawał, że pije, niż pił w rzeczywistoœci. Nie w smak mu było wino i nie szło mu do głowy, nie rozweselało humoru, a tymczasem tamtym kurzyło się już z czupryn. - Moœci pułkowniku! - mówił Ganchof. - Poleć mnie łasce księcia Bogusława... Wielkito kawaler, jakiego drugiego nie masz w całej Rzeczypospolitej. Jak tam przyjedziesz, to jakobyœ do Francji przyjechał. Inna mowa, inny obyczaj, a każdy dwornoœci tam się może nauczyć snadniej jeszcze aniżeli na królewskim dworze. - Pamiętam księcia Bogusława pod Beresteczkiem - rzekł Charłamp - miał jeden regiment dragonów, całkiem na francuski ład musztrowany, którzy pieszš ikonnš służbę zarówno pełnili. Oficerowie sami byli Francuzi, prócz kilku Olendrów, a i między żołnierzami większa była częœć Francuzów. A wszystko franty. To tak od nich różnymi wonnoœciami pachniało, jakobyz apteki. W bitwie rapierami okrutnie bodli ipowiadali o nich, że co który człeka przebódł, to mu mówił: Pardonnez moi! - tak politykę nawet z hultajstwem obserwowali. A ksišżę Bogusław z chustkš na szpadzie między nimi jeŸdził, zawsze uœmiechnięty, choćby w największym ukropie, gdyż taka jest francuska moda, aby się œmiać wœród krwi rozlewu. Twarz miał też barwiczkš pomalowanš, a brwi węgielkiem wyczernione, na co krzywili się starzy żołnierze i przezywali go koczotkš. I zaraz po bitwie kryzy nowe mu przynosili, żeby to był zawsze strojny, jakoby na ucztę, i włosy mu żelazkami przypiekali, dziwne z nich czynišc fircyfuszki. Ale mężny to pan i pierwszy i w największy ogień szedł. Pana Kalinowskiego też na rękę wyzwał, że mu tam coœ przymówił, aż król jegomoœć musiał godzić. - Nie ma co! - mówił Ganchof. - Ciekawych się waœć rzeczy napatrzysz i samego króla szwedzkiego oblicze będziesz widział, któryjest wojownik po naszym księciu w œwiecie największy. - I pana Czarnieckiego - dodał Charłamp. - Coraz głoœniej o nim mówiš. - Pan Czarniecki stoi po stronie Jana Kazimierza i przez to jest naszym nieprzyjacielem! - odrzekł surowo Ganchof.- Dziwne się rzeczy na œwiecie dziejš - rzekł w zamyœleniu Charłamp. - Gdyby tak ktoœ rok temu albo dwa powiedział, że Szwedzi tu przyjdš, to byœmy wszyscy myœleli, że będziem ich bić, a tymczasem patrzcie waszmoœciowie... - Nie my jedni, ale cała Rzeczpospolita ich z otwartymi rękami przyjęła! - rzekł Ganchof. - Tak jest! jako żywo! - wtršcił w zamyœleniu Kmicic. - Prócz pana Sapiehy i pana Gosiewskiego, i pana Czarnieckiego, i hetmanów koronnych! - rzekł Charłamp. - Lepiej o tym nie mówić! - odpowiedział Ganchof. - No! Moœci pułkowniku, wracajżenam zdrowo... promocje cię tu czekajš... - I panna Billewiczówna - dodał Charłamp. - Waćpanu nic do panny Billewiczówny! - odrzekł szorstko Kmicic. - Pewnie, że nic, bom już i za stary. Ostatniraz... Czekajcie, waszmoœciowie... kiedyż to było?... Aha! ostatni raz w czasie elekcji dziœ nam miłoœciwie panujšcego Jana Kazimierza... - Waszmoœć od tego język odzwyczaj! - przerwał Ganchof. - Dziœ panuje nam miłoœciwie Karol Gustaw. - Prawda!... Consuetudo altera natura... Owóż ostatni raz w czasie elekcji Jana Kazimierza, naszego eks-króla i wielkiego księcia litewskiego, okrutniem się zakochał w jednej pannie z fraucymeru księżnej Jeremiowej. Wabna to była bestyjka... Ale com jej chciał w oczy bliżej spojrzeć, to mi pan Wołodyjowski szablę podstawiał. Miałem się z nim bić, tymczasem Bohun wszedł między nas, którego Wołodyjowski jak zajšca wypatroszył. Żeby nie to, tyle byœcie mnie waszmoœciowie teraz żywego widzieli. Ale wonczas gotów byłem się bić choćby z diabłem. Wołodyjowski zresztš peramicitiam się o niš tylko zastawiał, bo ona była z innym zmówiona, jeszcze gorszym zabijakš... Ej, mówię waœciom, myœlałem, że uschnę... Ni mi było do jadła,ni do napitku... Dopiero jak mnie ksišżę naszz Warszawy aż do Smoleńska posłał, tak i afekt wytrzšsłem po drodze. Nie masz jak podróż na takowe zgryzoty. W pierwszej mili już mi się stało lżej, a nim do Wilna dojechałem, ani mi była w głowie, i do tej pory w kawalerskim stanie wytrwałem. Ot ,co! Nie masz jak droga na nieszczęœliwe afekta! - Także to waœć mówisz? - spytał Kmicic. - Jako żywo! Niech tak czarni porwš wszystkie gładyszki z całej Litwy i Korony!Już mi one niepotrzebne. - I bez pożegnania waœć wyjechałeœ? - Bez pożegnania, jenom tasiemkę czerwonšza sobš rzucił, co mi jedna stara niewiasta, w rzeczach afektu bardzo doœwiadczona, doradziła. - Zdrowie waszmoœci - wtršcił Ganchof zwracajšc się znów do pana Andrzeja. - Zdrowie! - odrzekł Kmicic. - Dziękuję z serca! - Do dna! do dna! Waszmoœci czas na koń, ainas też służba potrzebuje. Niech waszš moœć Bóg prowadzi i odprowadzi! - Bywajcie zdrowi ! - Tasiemkę czerwonš rzucić za siebie - rzekł Charłamp - albo na pierwszym noclegu ognisko wiadrem wody samemu zalać. Pamiętaj waœć... jeżeli chcesz zapomnieć! - Ostawaj waœć z Bogiem! - Nieprędko się obaczym! - A może gdzie na polu bitwy - dorzucił Ganchof. - Daj Boże, obok siebie, nie przeciw sobie. - Nie może inaczej być! - odrzekł Kmicic. I oficerowie wyszli. Zegar bił siódmš z wieży. Na dziedzińcu konie stukały kopytami o kamienne płyty, aprzez okno widać było ludzi czekajšcych w gotowoœci. Dziwny niepokój ogarnšł pana Andrzeja. Powtarzał sobie: "Jadę! jadę!" WyobraŸnia przesuwała mu przed oczyma nieznane kraje i tłum nieznanych twarzy, które miał zobaczyć, a jednoczeœnie chwytało go także zdziwienie na myœl o tej drodze, jak gdyby przedtem nigdy o niej niemyœlał. "Trzeba sišœć na koń i ruszyć, a co się zdarzy, to się zdarzy... Co będzie, to będzie!" - myœlał sobie. Teraz jednak, gdy konie parskały już za oknem i godzina odjazdu biła, czuł, że tamto życie będzie obce, a wszystko, z czym się zżył, do czego się wezwyczaił, z czym zrósł mimo woli duszš i sercem, to pozostanie w tym kraju, w tej okolicy, w tym mieœcie. Dawny Kmicic także zostanie tu, a tam pojedzie jakoby inny człowiek, tak obcy wszystkim, jak i wszyscy mu tam obcy. Trzeba mu tam będzie zaczšć zupełnie nowe życie, a Bóg jeden raczy wiedzieć, czy stanie na to ochoty. Pan Andrzej był znużony na duszy œmiertelnie i dlatego w tej chwili czuł się wobec tych nowych widoków i nowych ludzi bezsilnym... Pomyœlał, że tu mu było Ÿle i tam będzie Ÿle, a przynajmniej ciężko bardzo. Ale czas! czas! Trzeba czapkę na głowę włożyć i jechać! Zali jednak bez pożegnania? Możnaż to być tak blisko, a potem tak daleko, by słowa nie rzec i odjechać? Ot, do czego doszło! Ale co jej rzec?... Czy pójœć i powiedzieć: "Zepsowało się wszystko... idŸ waćpanna swojš drogš, ja pójdę swojš!" Po co, po co to i mówić, gdy bez mówienia tak się stało. Toż on nie jest już jej narzeczonym, jako i ona nie jest i nie będzie jego żonš. Przepadło, zerwało się, co było, i nie wróci, i nie zwišże się na nowo. Szkoda czasu, słów i nowej męki. "Nie pójdę!" - myœlał Kmicic. Lecz z drugiej strony, łšczy ich jeszcze wola zmarłego. Trzeba wyraŸnie i bez gniewu umówić się o wieczne rozstanie i powiedzieć jej: "Waćpanna mnie nie chcesz,więc wracam ci słowo. Uważajmy oboje, jakoby testamentu nie było... i niech każde szuka szczęœcia, gdzie może". Lecz ona może odpowiedzieć: "Jam to już dawno waćpanu oznajmiła, czemu mi teraz to powtarzasz?" - Nie pójdę! Niech, co chce, będzie! - powtórzył sobie Kmicic. I nacisnšwszy czapkę na głowę wyszedł zestancji na korytarz. Chciał wprost sišœć nakoń i co prędzej znaleŸć się za bramš.Nagle na korytarzu jakoby go coœ zawłosy chwyciło...Owładnęła go taka chęć widzenia jej, przemówienia do niej, że przestał rozmyœlać: czy iœć, czy nie iœć, przestał rozumować i biegł, a raczej pędził z zamkniętymi oczyma, jakoby się chciał w wodę rzucić.Przed samymi drzwiami, przed którymi warta już była zdjęta, natknšł się na pacholika pana miecznika rosieńskiego. - Jest pan miecznik w stancji? - spytał. - Pan miecznik jest pomiędzy oficerami w cekhauzie. - A panna? - Panna jest. - Ruszaj powiedzieć, że pan Kmicic wyjeżdża w długš drogę i chce pannę widzieć. Pachołek usłuchał rozkazu, lecz nim wrócił z odpowiedziš, Kmicic pocisnšł klamkę i wszedł bez pytania. - Przychodzę waćpannę pożegnać - rzekł - bo nie wiem, czy się w życiu jeszcze obaczym.Nagle zwrócił się do pachołka: - Czego tu jeszcze stoisz? - Moja moœcia panno! - mówił dalej Kmicic, gdy drzwi za sługš zamknęły się. - Chciałem jechać bez pożegnania, ale nie mogłem. Bóg raczy wiedzieć, kiedy wrócę i czy wrócę, bo i o przygodę nietrudno. Lepiej nie rozstawajmy się z gniewem w sercu i z urazš, aby kara boska na które z nas nie spadła. Ej! siła by mówić, siła by mówić, a tu język wszystkiego nie wypowie.No! szczęœcia nie było, woli bożej, widać, nie było, a teraz, choć ty, człeku, i łbem w mur bij, nie ma już rady nijakiej! Nie winujże mnie, waćpanna, to i ja cię nie będę winował. Już na ów testament nie trzeba zważać, bo jako rzekłem: na nic ludzka wola przeciw boskiej. Daj ci Boże szczęœcie i spokojnoœć. Grunt, żeby sobie winy odpuœcić. Nie wiem, co mnie tam spotka, gdzie jadę... Ale już mi dłużej nie wysiedzieć w męce, w kłótni, w żalu... Człek się o cztery œciany w izbie rozbija, bez rady, moœcia panno, bez rady!... Nie masz tu nic do roboty, jeno się ze zgryzotšw bary brać, jeno myœleć po całych dniach,aż głowa boli, o nieszczęsnych terminach i w końcu nic nie wymyœlić... Trzeba mi tego wyjazdu, jako rybie wody, jako ptakowi powietrza, bo inaczej bym oszalał. - Dajże Boże i waćpanu szczęœcie! - odrzekła panna Aleksandra. I stała przed nim, jakoby ogłuszona wyjazdem, widokiem i słowami pana Kmicica. Na twarzy jej malowało się zmieszanie i zdziwienie, i widocznym było, że walkę ze sobš toczy, aby przyjœć do siebie; tymczasem zaœ spoglšdała szeroko otwartymi oczyma na młodego junaka. - Ja do waćpana nie chowam urazy... - rzekła po chwili. - Bodaj tego wszystkiego nie było! - odrzekł Kmicic. - Jakowyœ zły duch wszedłmiędzy nas i niby morzem nas rozdzielił. Ani tej wody przepłynšć, ani jej przebrnšć... Człek nie czynił tego, co chciał, nie szedł, gdzie zamierzył, jeno jakby go coœ popychało, aż i zaszliœmy oboje na bezdroże. Ale skoro się mamy z oczu stracić, toć lepiej choć z dalekoœci zakrzyknšć sobie: "Bóg prowadŸ!" Trzeba też waćpannie wiedzieć, że uraza i gniew toco innego, a żal co innego. Gniewum się wyzbył, ale żal we mnie siedzi - może nie do waćpanny. Bo ja sam wiem do kogo i czego?... Myœlšc nic nie wymyœlę, ale tak misię zdaje, że lżej będzie i mnie, i waćpannie, gdy się rozmówiem. Waćpanna masz mnie za zdrajcę... i to mnie najgorzej kole, bo jak zbawienia duszy mojej pragnę, tak nie byłem i nie będę zdrajcš! - Już tego nie myœlę!... - rzekła Oleńka. - Oj! jakże to mogłaœ myœleć choć godzinę...Toż mnie znałaœ, że dawniej do swawoli byłem gotów: usiec, podpalić kogoœ, zastrzelić to co innego, ale zdradzić dla zysku, dla promocji - nigdy!... Brońże mnie, Boże, i sšdŸ!... Waćpanna jesteœ niewiasta i nie możesz rozumieć, w czym zbawienie ojczyzny, więc ci się nie godzi potępiać ani wyroków dawać. A czemu potępiłaœ?... A czemu wyrok wydałaœ?... Bóg z tobš!... Wiedzże o tym, że zbawienie w księciu Radziwille i w Szwedach, a kto inaczej myœli, a zwłaszcza czyni, ten właœnie ojczyznę gubi. Ale nie czas mi dyskursować,bo czas jechać. Wiedz tylko, żem nie zdrajca, nie przedawczyk. Bodajem zginšł, jeżeli nim kiedy będę!... Wiedz, żeœ niesłusznie mnš pogardziła, niesłusznieœ na œmierć skazała... To ci mówię pod przysięgš i na wyjezdnym, a mówię dlatego,ażeby zarazem powiedzieć: odpuszczam z serca, ale za to i ty mnie odpuœć! Panna Aleksandra przyszła już zupełnie do siebie. - Co waćpan mówisz, żem cię niesłusznie posšdzała, to prawda, i wina moja; którš wyznawam... i o przebaczenie proszę... Tu głos jej zadrgał i oczy niebieskie zaszły łzami, a on poczšł wołać z uniesieniem: - Odpuszczam! odpuszczam! ja bym ci œmierć mojš odpuœcił!... - Niechże waćpana Bóg prowadzi i nawróci na prawdziwš drogę, abyœ zszedł z tej, po której błšdzisz. - Daj już pokój! daj już pokój! - zawołał goršczkowo Kmicic - aby znów niezgoda między nami nie powstała. Błšdzę czy nie błšdzę, nie mów o tym. Każdy niech wedle sumienia idzie, a Bóg intencje osšdzi. Lepiej, żem tu przyszedł, żem nie wyjechał bez pożegnania. Dajże mi rękę na drogę... Tyle mojego, bo jutro już cię nie będę widział ani pojutrze, ani za miesišc, może nigdy... Ej, Oleńka!... i w głowie się mšci... Oleńka! Zali się my już nie obaczym?... Obfite łzy jak perły poczęły spadać jej z rzęs na policzki. - Panie Andrzeju!... odstšp zdrajców!... a oœć nie zważa na am 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żďPĽđő$c€ń&cň?"tcół0ˇcwszystko może być... - Cicho!... a cicho!... - odrzekł Kmicic przerywanym głosem. - Nie może być!... Nie mogę... Lepiej nic nie mów... Bodaj mnie zabito! mniejsza byłaby męka... Dla Boga! zaco nas to spotyka?!... BšdŸże zdrowa!... ostatni raz... A potem niech mi tam œmierć gdzie oczy stuli... Czego płaczesz?... Nie płacz, bo oszaleję! I w najwyższym uniesieniu porwał jš wpółprzemocš i choć się opierała, poczšł całować jej oczy, usta, potem do nóg się rzucił - na koniec zerwał się jak szalony i chwyciwszy za czuprynę wybiegł z komnatykrzyczšc: - Diabeł tu nie pomoże, nie tylko czerwona nitka!... Przez okno widziała go jeszcze Oleńka, jakna koń siadał pospiesznie, potem siedmiu jeŸdŸców ruszyło. Szkoci trzymajšcy strażw bramie uczynili chrzęst broniš prezentujšc muszkiety; następnie brama zawarła się za jeŸdŸcami i już ich nie byłowidać na ciemnej drodze, między drzewami.Noc też zapadła zupełna. Rozdział 25 Kowno i cały kraj po lewym brzegu Wilii oraz wszystkie drogi zajęte były przez nieprzyjaciela, więc pan Kmicic, nie mogšc na Podlasie jechać wielkim goœcińcem idšcym z Kowna do Grodna, a stamtšd do Białegostoku, puœcił się bocznymi drogami z Kiejdan wprost w dół, z biegiem Niewiaży, aż do Niemna, który przebywszyw pobliżu Wilków, znalazł się w województwie trockim. Całš, tę niezbyt zresztš wielkš częœć drogiodbył spokojnie, okolica ta bowiem leżała jakoby pod rękš Radziwiłła. Miasteczka, a gdzieniegdzie i wsie, zajęte były przez nadworne choršgwie hetmańskielub przez małe oddziałki rajtarów szwedzkich, które hetman umyœlnie powysuwał tak daleko przeciw zastępom Zołtareńki, stojšcym tuż za Wiliš, aby do zaczepki i do wojny łatwiej znalazła się okazja.Rad byłby też i Zołtareńko "pohałasować" - wedle słów hetmana - ze Szwedami, ale natomiast ci, których był pomocnikiem, nie chcieli z nimi wojny, a przynajmniej pragnęli jš odłożyć do najdalszego terminu; odebrał więc Zołtareńko najsurowsze rozkazy, by za rzekę nie przechodził, a w razie gdyby samRadziwiłł w spółce ze Szwedami na niego ruszył, aby się cofał najprędzej. Z tych to powodów kraj po prawej stronie Wilii był spokojny, ale że przez rzekę spoglšdały na się z jednej strony straże kozackie, z drugiej szwedzkie i radziwiłłowskie, więc lada chwila jeden wystrzał z muszkietu mógł strasznš wojnęrozpętać.W przewidywaniu tego wczeœnie chronili się ludzie do miejsc bezpiecznych. Więc kraj był spokojny, ale i pusty. Wszędywidział pan Andrzej opustoszałe miasteczka, popodpierane dršgami okiennicedworów i całe wsie wyludnione. Pola były również puste, bo stert tego rokuna nich nie stawiano. Prosty lud chronił się w niezgłębione lasy, do których zabierał i spędzał wszelki dobytek, szlachta zaœ uciekała do sšsiednich Prus elektorskich, na razie całkiem od wojny zabezpieczonych.Więc jeno na drogach i puszczańskich szlakach ruch był niezwykły, bo liczbę zbiegów powiększali ci jeszcze, którzy mogli z lewego brzegu Wilii, spod ucisku Zołtareńki, się przeprawić. Tych liczba była ogromna, a mianowicie chłopów, gdyż szlachta, która nie zdołała dotšd z lewego brzegu uskoczyć, w jasyr poszła lub gardła na progach domów oddała. Spotykał więc pan Andrzej co chwila całe gromady chłopstwa, z żonami i dziećmi, pędzšce przed sobš trzody owiec, koni i bydła. Ta częœć województwa trockiego, dotykajšca Prus elektorskich, zamożna byłai żyzna, więc lud bogaty miał co chronić i przechowywać. Zbliżajšca się zima nie odstraszała zbiegów, którzy woleli czekać na lepsze dnie wœród mchów leœnych, w szałasach przykrytych œniegami, niż we wsiach rodzinnych wyglšdać œmierci z ršk nieprzyjaciela. Kmicic częstokroć zbliżał się do uciekajšcych gromad lub do ognisk nocami w gšszczach leœnych błyszczšcych. Wszędy, gdzie tylko trafił na ludzi z lewegobrzegu Wilii, spod Kowna albo z dalszych jeszcze okolic, słyszał straszne opowiadania o okrucieństwach Zołtareńki i jego sprzymierzonych, którzy wycinali w pień ludnoœć bez uwagi na wiek i płeć, paliliwsie, wycinali nawet drzewa w sadach, ziemię i wodę tylko zostawujšc. Nigdy zagony tatarskie nie zostawiały za sobš takich spustoszeń.Nie samš œmierć tylko zadawano mieszkańcom, bo wprzód mękaminajwymyœlniejszymi ich morzono. Wielu z tych ludzi uciekało w obłškaniu umysłowym. Ci nocami napełniali głębie leœne strasznymi krzykami; inni, choć już przeszli na tę stronę Niemna i Wilii, choć już lasy i gšszcze, i bagna przedzieliły ich od watah Zołtareńki, byli cišgle jakby w goršczce i oczekiwaniu napadu. Wielu wycišgało ręce do Kmicica i jego orszańskich jeŸdŸców, błagajšc o ratunek imiłosierdzie, jak gdyby nieprzyjaciel stał tuż nad nimi. Uciekały ku Prusom i k olaski szlacheckie wiozšce starców, niewiasty i dzieci; za nimi cišgnęły wozy ze służbš, dostatkami, zapasami żywnoœci, dobytkiem irzeczami. Wszystko w popłochu, przestrachu i żałoœci, że na tułaczkę idzie.Pan Andrzej pocieszał czasem tych nieszczęœliwych mówišc im, że rychło już Szwedzi rzekę przejdš i tamtego nieprzyjaciela het, daleko, wyżenš. Wówczas zbiegowie wycišgali ręce ku niebu i mówili: - Daj Bóg zdrowie, daj Bóg szczęœcie księciu wojewodzie za to, że polityczny naród na naszš obronę sprowadził. Gdy Szwedzi wejdš, wrócim do domów, do pogorzelisk naszych... I błogosławiono księcia powszechnie. Z ustdo ust podawano sobie wiadomoœci, że lada chwila przejdzie Wilię na czele własnych i szwedzkich wojsk. Z góry wychwalano "skromnoœć" szwedzkš, karnoœć i dobre obchodzenie się z mieszkańcami. Radziwiłłazwano Gedeonem litewskim, Samsonem, zbawcš. Ci ludzie, z okolic dymišcych œwieżš krwiš i pożarem, wyglšdali go jak zbawienia.A Kmicic, słyszšc te błogosławieństwa, życzenia, te niemal modły, umacniał się w wierze względem Radziwiłła i powtarzał sobie w duszy: "Takiemu to panu służę! Zamknę oczy i pójdę œlepo za jego fortunš. Straszny on czasem i niezbadany, ale większy ma rozumod innych, lepiej wie, czego trzeba, i w nimjednym zbawienie".Lżej mu się zrobiło i pogodniej w sercu na tę myœl, więc jechał dalej z większš otuchš w sercu, rozdzielajšc duszę między tęsknotę po Kiejdanach a rozmyœlania o nieszczęsnym stanie ojczyzny.Tęsknota wzmagała się coraz bardziej. Czerwonej tasiemki za siebie nie rzucił, pierwszego ogniska wiadrem wody nie zalał, bo raz: czuł, że to na nic, po wtóre: nie chciał. - Ej, żeby ona tu była, żeby te płakania i jęki ludzkie słyszała, nie prosiłaby Boga, by mnie nawrócił, nie mówiłaby mi, że błšdzę jako owi heretycy, którzy prawdziwš wiarę porzucili. Ale nic to! Prędzej, póŸniej ona się przekona, pozna, że jej to rozum szwankował... A wtedy będzie, co Bóg da. Może się jeszcze w życiuspotkamy.I tęsknota wzmagała się w młodym kawalerze, ale zarazem przekonanie, że po prawdziwej, nie błędnejdrodze stšpa, dało mu spokój od dawna nieznany. Targanina myœli, zgryzoty, wštpliwoœci opuszczały go z wolna i jechałprzed siebie, zanurzał się w bezbrzeżne lasy prawie wesoło. Od czasu jak po sławnych z Chowańskim gonitwach do Lubicza przyjechał, nie czuł, aby mu tak raŸno było na œwiecie.W tym wšsaty Charłamp miał słusznoœć, że nie masz jak droga na duszne troski i niepokoje. Zdrowiemiał pan Andrzej żelazne, a fantazja wracała mu z każdš chwilš i chęć przygód. Widział je przed sobš i uœmiechał się do nich, i gnał konwój bez wytchnienia, ledwiesię na krótkie noclegi zatrzymujšc. Przed oczyma duszy stała mu ustawicznie Oleńka,spłakana, drżšca w jego ramionach jak ptak, i mówił sobie: wrócę.Czasem przesuwała się przed nim postać hetmana, posępna, ogromna, groŸna. Ale może właœnie dlatego, że się od niej oddalał coraz bardziej, ta postać stawała mu się prawie drogš. Dotychczas uginał się przed Radziwiłłem, teraz zaczynał go kochać. Dotychczas Radziwiłł porywał go, jak potężny wir wodny porywa i przycišga wszystko, co się w jego kolisko dostanie; t eraz Kmicic czuł, że chce płynšć z nim razem z całej duszy. I z odległoœci rósł ten olbrzymi wojewoda coraz bardziej w oczach młodego rycerza i prawie nadludzkie przybierał rozmiary. Nieraz na noclegu, gdy pan Andrzej zamykał do snu oczy, widział hetmana siedzšcego na troniewyższym nad szczyty sosen. Korona na głowie jego, twarz ta sama, posępna, ogromna, w rękach miecz i berło, a pod stopami cała Rzeczpospolita. I bił czołem w duszy przed wielkoœciš.Trzeciego dnia podróży zostawili za sobš daleko Niemen i weszli w kraj jeszcze lesistszy. Zbiegów na drogach napotykali cišgle całe gromady, a szlachta, która nie mogła oręża dŸwigać, uchodziła prawie bez wyjštku do Prus przed podjazdami nieprzyjacielskimi, które nie utrzymywane tutaj na wodzy, jak nad brzegami Wilii przez szwedzkie i radziwiłłowskie pułki, zapuszczały się czasem daleko w głšb kraju, aż pod samš granicę Prus elektorskich. Łupież bywała ich głównym celem. Nieraz były też to watahy niby do wojsk Zołtareńki należšce, a w rzeczy nie uznajšce nad sobš niczyjej buławy - po prostu oddziały zbójeckie, tak zwane "partie", nad którymi czasem i miejscowi opryszkowie mieli komendę. Te, unikajšc spotkania w polu z wojskiem, a nawet z pachołkami miejskimi, napadały pomniejszewsie, dwory i podróżników. Gromiła ich szlachta na własnš rękę ze swymi dworskimi ludŸmi i ubierała nimi sosny przydrożne, jednakże łatwo było w lasach natknšć się na spore ich oddziały, i dlatego musiał pan Andrzej zachowywać teraz nadzwyczajnš ostrożnoœć. Lecz nieco dalej, w Pilwiszkach nad Szeszupš, zastał już pan Kmicic ludnoœć spokojnie na miejscu siedzšcš. Mieszczanie opowiedzieli mu jednak, że nie dawniej jak parę dni temu napadł na starostwo potężnyoddział Zołtareńki, do pięciuset ludzi liczšcy, który byłby wedle zwyczaju w pieńwycišł ludzi, a miasto puœcił z dymem, gdyby nie niespodziewana pomoc, która jakoby z nieba im spadła. - Boguœmy się już polecali - mówił dzierżawca zajazdu, u którego pan Andrzej kwaterš stanšł - gdy wtem œwięci Pańscy zesłali jakowšœ choršgiew. Myœleliœmy zrazu, że nowy nieprzyjaciel, a to byli swoi. Skoczyli tedy wraz na Zołtareńkowych hultajów i w godzinę mostem ich położyli, ile że i z naszej strony pomoc była. - Cóż to była za choršgiew? - pytał pan Andrzej. - Niech im Bóg da zdrowie!... Nie opowiadalisię, co za jedni, my też nie œmieli pytać. Popaœli koniom, wzięli, co było siana i chlebów, i pojechali. - Ale skšd przyszli i dokšd poszli? - Przyszli od Kozłowej Rudy, a poszli na południe. My też, coœmy już wprzód chcieli w lasy uciekać, toœmy rozmyœliwszy się zostali, bo nam pan podstaroœci powiedział,że po takiej nauce nieprędko nieprzyjaciel do nas zajrzy.Kmicica mocno zainteresowała wiadomoœć o owej bitwie, więc pytał dalej: - I nie wiecie, kto tej choršgwi pułkownikuje? - Nie wiemy, aleœmy pułkownika widzieli, bo na rynku z nami rozmawiał. Młody on i misterny jako igła. Nie wyglšda na takiego wojownika, jakim jest... - Wołodyjowski! - zakrzyknšł pan Kmicic. - Czy on Wołodyjowski, czy nie, niech mu się ręce œwięcš, niechaj mu Bóg hetmanem pozwoli zostać! Pan Andrzej zadumał się głęboko. Widocznieszedł tšż samš drogš, którš kilka dni temu przecišgnšł pan Wołodyjowski z laudańskimi ludŸmi. Jakoż było to naturalne, bo obaj zdšżali na Podlasie. Ale panu Andrzejowi przyszło na myœl, że przyspieszajšc podróż łatwo mógł natknšć się na małego rycerza i wpaœć w jego ręce, a w takim razie wszystkie listy radziwiłłowskie dostałyby się z nim razemw moc konfederatów. Wypadek podobny mógł zwichnšć całš jego misję i Bóg wie jakie szkody przynieœć radziwiłłowskiej sprawie. Z tego powodu postanowił pan Andrzej pozostać parę dni w Pilwiszkach, aby laudańska choršgiew miała czas odjechać jak najdalej.Ludzie też i konie, idšce jednym niemal tchem z Kiejdan (bo małe tylko popasy czynili dotšd przez drogę), potrzebowali odpoczynku, więc pan Andrzej kazał żołnierzom zdjšć juki z koni i roztasować się w karczmie na dobre. Na drugi dzień przekonał się, że uczynił nie tylko roztropnie, ale i mšdrze, albowiemzaledwie rano zdołał szaty przywdziać, gdy oberżysta stanšł przed nim. - Nowinę przynoszę waszej miłoœci - rzekł. - A dobrš? - Ni złš, ni dobrš, jeno że mamy goœci. Okrutny dwór zjechał tu dziœ rano i stanšł w staroœcińskim domu. Jest regiment piechoty, a co jazdy, karet, co służby!... Ludzie myœleli, że to sam król przyjechał. - Jaki król? Karczmarz poczšł obracać czapkę w ręku. - Prawda, że to mamy teraz dwóch królów,ale nie żaden z nich przyjechał, jeno ksišżękoniuszy. Kmicic zerwał się na równe nogi. - Co za ksišżę koniuszy? ksišżę Bogusław?..- Tak jest, wasza miłoœć. Brat stryjeczny księcia wojewody wileńskiego. Pan Andrzej aż w ręce klasnšł ze zdziwienia. - O, to się spotykamy! Karczmarz zrozumiawszy, że jego goœć jest znajomym księcia Bogusława, skłonił się niżej niż poprzedniego dnia i wyszedł z izby, a Kmicic poczšł ubierać się poœpiesznie i w godzinę póŸniej był już przed domem staroœcińskim. W całym miasteczku roiło się od żołnierzy.Piechota ustawiała w kozły muszkiety na rynku; jazda pozsiadała już z koni i zajęła domostwa poboczne. Żołnierze i dworzanie,w najrozmaitszych ubiorach, stali przed domami lub przechadzali się po ulicach. Z ust oficerów słychać było rozmowę francuskš i niemieckš. Nigdzie polskiego żołnierza, nigdzie polskiego moderunku, muszkietnicy i dragonia przybrani byli dziwacznie, inaczej nawet od cudzoziemskich choršgwi, które pan Andrzej w Kiejdanach widywał, bo nie na niemiecki, ale na francuski ład. Żołnierz jednak piękny i tak okazały, że każdego szeregowca za oficera można było poczytać, zachwycał oczy pana Andrzeja. Oficerowie spoglšdali też na niego z ciekawoœciš, bo wystroił się odœwiętnie w aksamity i złotogłów, a szeœciu ludzi przybranych w nowš barwę szło dla asystencji za nim. Na podwórzu staroœcińskiego dworu kręcilisię dworzanie, wszyscy postrojeni na francuski sposób: więc paziowie w berecikach z piórami, rękodajni w aksamitnych kaftanach, masztalerze w szwedzkich, wysokich butach z kolistymi cholewami. Widocznie ksišżę nie miał zamiaru zatrzymywać się dłużej w Pilwiszkach i wstšpił tylko na popas, gdyż karet nie pozataczano do wozowni, a konie karmili masztalerze na poczekaniu z blaszanych sit,które trzymali w ręku. Kmicic oznajmił się oficerowi trzymajšcemu straż przed domem, kto jest i z czym jedzie, ten zaœ poszedł zdać sprawę księciu. Po chwili wrócił poœpiesznie z zawiadomieniem, iż ksišżę pilno chce widzieć wysłannika hetmańskiego, i wskazujšc Kmicicowi drogęwszedł wraz z nim do domu. Przeszedłszy sień, w pierwszej izbie stołowej zastali kilku dworzan siedzšcych zpowycišganymi nogami na krzesłach i drzemišcych smaczno, bo widać, wczesnymrankiem musieli z ostatniego popasu wyjechać. Przed drzwiami następnej komnaty oficer zatrzymał się i skłoniwszy się panu Andrzejowi, rzekł po niemiecku: - Tam jest ksišżę. Pan Andrzej wszedł i zatrzymał się w progu. Ksišżę siedział przed lustrem ustawionym w rogu komnaty i tak uważnie wpatrywał się w twarz swojš, œwieżo widocznie powleczonš różem i bielidłem, żenie zwrócił uwagi na wchodzšcego. Dwóch pokojowych, klęczšc przed nim, dopinało mu sprzšczki na przegubach nóg u wysokichpodróżnych butów, on zaœ rozczesywał z wolna palcami bujnš, równo uciętš nad czołem grzywkę jasnozłotej peruki lub też może własnych, obfitych włosów.Był to młody jeszcze człowiek, lat trzydziestu pięciu, a wyglšdajšcy najwyżej na dwadzieœcia pięć. Kmicic znał go, ale zawsze spoglšdał nań z ciekawoœciš, raz: dla wielkiej sławy rycerskiej, jaka otaczała księcia Bogusława, a jakš zjednały mu głównie pojedynki z rozmaitymi zagranicznymi magnatami odbyte, po wtóre: dla jego szczególnej postawy, którš gdy raz ktoœ ujrzał, na zawsze musiał zapamiętać. Ksišżę bowiem wysoki był i silnie zbudowany, ale nad szerokimi jego ramionami wznosiła się głowa tak mała, jak gdyby z innego ciała zdjęta. Twarz miał równie ż niezwykle drobnš, prawie młodzieńczš, ale i w niej nie było proporcji, nos miał bowiem duży, rzymski, i ogromne oczy niewypowiedzianejpięknoœci i blasku, z orlš prawie œmiałoœcišć nie zważa na am 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żôPâcő2Ňcöc÷-ˇ cřŐ:{ůP?-spojrzenia. Wobec tych oczu i nosa reszta twarzy, okolonej w dodatku długimi obfitymi puklami włosów, nikła prawie zupełnie; usta miał niemal dziecinne, nad nimi mały wšsik, ledwie pokrywajšcy górnšwargę. Delikatnoœć cery, podniesiona różemibielidłem, czyniła go podobnym do panny, ajednoczeœnie zuchwałoœć, duma i pewnoœć siebie, malujšce się w obliczu, nie pozwalały zapominać, iż jest to ów słynny chercheur de noises, jako go przezywano na dworze francuskim, człowiek, u któregoostre słowo łatwo wychodziło z ust, ale szpada jeszcze łatwiej z pochwy. W Niemczech, w Holandii i we Francji opowiadano dziwy o jego czynach wojennych, kłótniach, zajœciach i pojedynkach. On to w Holandii rzucał się w największy war bitwy, między niezrównane pułki piechoty hiszpańskiej, i własnš ksišżęcš rękš zdobywał choršgwie i działa;on na czele regimentów księcia Oranii zdobywał baterie, przez starych wodzów uznane za niepodobne do zdobycia; on nad Renem, na czele muszkieterów francuskich,rozbijał ciężkie choršgwie niemieckie, w trzydziestoletniej wojnie wyćwiczone; on ranił w pojedynku, we Francji, najsłynniejszego między kawalerami francuskimi fechmistrza, księcia de Fremouille; drugi słynny zabijaka, baron von Goetz, prosił go na klęczkach o darowanie życia; on ranił barona Grota, za co musiał od brata Janusza słuchać gorzkich wymówek, iż pospolituje godnoœć swš ksišżęcš stawajšc do walki z nierównego stanu ludŸmi; on wreszcie, wobec całego dworu francuskiego, na balu w Luwrze uderzył w twarz margrabiego deRieux za to, iż mu "szpetnie" przymówił. Pojedynki odbywane incognito po mniejszychmiastach, oberżach i zajazdach nie wchodziły oczywiœcie w rachubę. Była to mieszanina zniewieœciałoœci i nieokiełznanej odwagi. W czasie odwiedzin rzadkich i krótkich ojczystego kraju zabawiał się zatargami z rodzinš Sapiehów i łowami. Ale wówczas leœniczowie musieli mu wyszukiwać niedŸwiedzice z małymi, jako bardziej niebezpieczne i zaciekłe, na które szedł zbrojny tylko oszczepem. Zresztš nudził się w kraju i jako się rzekło, zjeżdżał niechętnie, najczęœciej czasu wojny; wielkim męstwem odznaczył się pod Beresteczkiem, Mohylewem, Smoleńskiem. Wojna była jego żywiołem, chociaż umysł bystry i giętki zarówno się do intryg i do dyplomatycznych wybiegów nadawał. W tych umiał być cierpliwy i wytrwały, daleko wytrwalszy niż w "amorach", których długi szereg dopełniał historii jegożycia. Ksišżę na dworach, na których przebywał, był postrachem mężów majšcych piękne żony. Zapewne dlatego samnie był dotšd żonaty, chociaż zarówno wysokie urodzenie; jak nieprzebrana niemalfortuna czyniły z niego jednš z najbardziejpożšdanych partyj w Europie. Swatali go sami królestwo francuscy, Maria Ludwika polska, ksišżę Oranii i wuj elektor brandenburski, ale on wolał dotšd swojš swobodę. - Wiana nie potrzebuję - mawiał cynicznie -a innych uciech i tak mi nie brak. W ten sposób doszedł trzydziestu pięciu latwieku. Kmicic, stojšc w progu, przypatrywał się tedy z ciekawoœciš jego twarzy, którš odbijało zwierciadło, a on rozczesywał w zamyœleniu włosy grzywki nad czołem, na koniec, gdy pan Andrzej krzšknšł raz i drugi, rzekł nie odwracajšc głowy: - A kto tam? Czy nie posłaniec od księcia wojewody? - Nie posłaniec, ale od księcia wojewody! - odrzekł pan Andrzej.Wówczas ksišżę odwrócił głowę, a spostrzegłszy œwietnego młodzieńca poznał, że nie ze zwykłym sługš ma do czynienia. - Wybaczaj waćpan, panie kawalerze - rzekł uprzejmie - bo widzę, żem się co do szarży osoby omylił. Ale wszakże twarz waćpana mi znana, choć sobie nazwiska nie mogę przypomnieć. Waœć jesteœ dworzaninem księcia hetmana? - Nazywam się Kmicic - odpowiedział pan Andrzej - a dworzaninem nie jestem, jeno pułkownikiem, od czasu jakem księciu hetmanowi własnš choršgiew przyprowadził. - Kmicic! - zawołał ksišżę - ten sam Kmicic, sławny z ostatniej wojny, który Chowańskiego podchodził, a póŸniej na własnš rękę niezgorzej sobie radził?... Tożja siła o waćpanu słyszałem! To rzekłszy ksišżę poczšł uważniej i z pewnym upodobaniem spoglšdać na pana Andrzeja, bo z tego, co o nim słyszał, miał go za człeka własnego pokroju. - Siadaj, panie kawalerze - rzekł. - Rad cię bliżej poznam. A co tam słychać w Kiejdanach? - Oto jest list księcia hetmana - odrzekł Kmicic.Pokojowi skończywszy zapinać ksišżęce buty wyszli, a ksišżę złamał pieczęć i poczšł czytać. Po chwili na twarzy jego odbiła się nuda i zniechęcenie. Rzucił list przed lustro i rzekł: - Nic nowego! Radzi mi ksišżę wojewoda, abym się do Prus, do Tylży albo Taurogów przeniósł, co jak waœć widzisz, czynię właœnie. Ma foi! Nie rozumiem pana brata...Donosi mi, że elektor w margrabstwie i że się do Prus przez Szwedów przebrać nie może, a pisze jednoczeœnie, iż aż mu włosyna głowie powstajš, że się z nim de succursu ani de receptu nie znoszę. A jakżeto ja mam czynić? Jeœli się kurfirst przez Szwedów nie może przebrać, to jakże się mój posłaniec przebierze? Na Podlasiu siedziałem, bom nie miał nic innego do roboty. Powiem ci, mój kawalerze, żem się nudził jak diabeł na pokucie. NiedŸwiedzie, co były blisko Tykocina, wykłułem; białogłowy tamtejsze kożuchami cuchnš, którego zapachu nozdrza moje znieœć nie mogš... Ale!... Rozumieszże ty, panie kawalerze, po francusku albo po niemiecku?- Rozumiem po niemiecku - rzekł Kmicic. - To chwała Bogu!... Będę mówił po niemiecku, bo mi od waszej mowy wargi pierzchnš. To rzekłszy ksišżę wysunšł dolnš wargę i poczšł dotykać jej z lekka palcami, jakby chcšc przekonać się, czy nie opierzchła lubnie popękała; następnie spojrzał w lustro imówił dalej: - Doszły mnie posłuchy, że koło Łukowa jakiœ szlachcic Skrzetuski ma żonę cudnej urody. Daleko to!... Ale jednak posłałem ludzi, żeby mi jš porwali i przywieŸli... Tymczasem, czy uwierzysz, panie Kmicic, nie znaleziono jej w domu! - Szczęœcie to - rzekł pan Andrzej - bo to żona zacnego kawalera, sławnego zbarażczyka, któren ze Zbaraża przez wszystkš potęgę Chmielnickiego się przedarł. - Męża oblegano w Zbarażu, a ja bym żonę oblegał w Tykocinie... Czy myœlisz waćpan, żeby się tak samo zacięcie broniła? - Wasza ksišżęca moœć rady wojennej byœ przy takim oblężeniu nie potrzebował, niechże się i bez mojej opinii obejdzie - odrzekł szorstko pan Andrzej. - Prawda! szkoda o tym mówić - odrzekł ksišżę. - Wracam do sprawy: czy waćpan masz jeszcze jakie listy? - Do waszej ksišżęcej moœci co miałem, to oddałem, a oprócz tego mam do króla szwedzkiego. Czy waszej ksišżęcej moœci nie wiadomo, gdzie go mam szukać? - Nic nie wiem. Co ja mam wiedzieć? W Tykocinie go nie ma, mogę ci za to zaręczyć, bo gdyby tam raz zajrzał, to by się panowania nad całš Rzeczšpospolitš wyrzekł. Warszawa już w rękach szwedzkich, jak to wam pisałem, ale tam też jego królewskiej moœci nie znajdziesz. Musi być pod Krakowem albo w samym Krakowie, jeœli się dotšd do Prus Królewskich nie wybrał. W Warszawie dowiesz się o wszystkim. Wedle mojego zdania musi Karol Gustaw o miastach pruskich pomyœleć, bo ich za sobš nie możezostawiać. Kto by się spodziewał, że gdy cała Rzeczpospolita odstępuje pana, gdy wszystka szlachta łšczy się ze Szwedem, gdy województwa poddajš się jedne za drugimi - wówczas właœnie miasta pruskie,Niemcy i protestanci, nie chcš o Szwedach słyszeć i do oporu się gotujš. Oni chcš wytrwać, oni Rzeczpospolitš ratować i JanaKazimierza utrzymać! Zaczynajšc tę robotę myœleliœmy, że będzie inaczej, że właœnie przede wszystkim oni pomogš nam i Szwedom do pokrajania tego bochenka, który waszš Rzeczšpospolitš nazywacie. A tu ani rusz! Całe szczęœcie, że ksišżę elektor ma tam na nich oko. Ofiarował już im pomoc przeciw Szwedom, ale Gdańszczanie mu nie ufajš i mówiš, że samimajš doœć sił... - Wiemy już o tym w Kiejdanach! - rzekł Kmicic. - Jeżeli nie majš doœć sił, to w każdym razie majš dobry węch - mówił dalej, œmiejšc się ksišżę - bo wujowi elektorowi tyle, mniemam, chodzi o Rzeczpospolitš, ile i mnie albo księciu wojewodzie wileńskiemu.- Wasza ksišżęca moœć pozwoli, że zaneguję - rzekł porywczo Kmicic. - Księciuwojewodzie wileńskiemu tylko o Rzeczpospolitš chodzi, dla której w każdej chwili gotów wydać ostatnie tchnienie i ostatniš krew wylać. Ksišżę Bogusław poczšł się œmiać. - Młody jesteœ, kawalerze, młody! Ale mniejsza z tym! Owóż wujowi elektorowi chodzi o to, by mógł Prusy Królewskie zacapić, i dlatego tylko ofiaruje im swojš pomoc. Gdy je raz będzie miał w ręku, gdy do miast swoje załogi powprowadza, gotównazajutrz zgodzić się ze Szwedami, ba, nawet z Turczynem i z diabłami. Niechby mu jeszcze Szwedzi kawał Wielkopolski dodali, gotów im pomagać ze wszystkich sił do zabrania reszty. W tym tylko bieda, że i Szwedzi ostrzš zęby na Prusy i stšd dyfidencje pomiędzy nimi i elektorem. - Ze zdumieniem słucham słów waszej ksišżęcej moœci! - rzekł Kmicic. - Diabli mnie brali na Podlasiu - odpowiedział ksišżę - że musiałem tyle czasu bezczynnie siedzieć... Ale cóż miałem robić? Stanšł układ między mnš a księciem wojewodš, że póki w Prusach rzeczy się nie wyklarujš, ja nie przejdę otwarcie na stronę szwedzkš. I to słuszna, bo w ten sposób furtka zostaje otwarta. Posłałem nawet sekretnych gońców do Jana Kazimierza oznajmiajšc, że gotówem zwołać pospolite ruszenie na Podlasiu, byle mi manifest przysłano. Król, jak król, dałby się może wywieœć w pole, ale królowa widocznie mi nie ufa i musiała odradzić. Żeby nie baby, to dziœ stałbym naczele wszystkiej szlachty podlaskiej, a co większa, konfederaci owi, którzy teraz pustoszš dobra księcia Janusza, nie mieliby innej rady, jak pójœć pod mojš komendę. Głosiłbym się stronnikiem Jana Kazimierza,a w rzeczy majšc w ręku siłę, targowałbym się ze Szwedami. Ale ta baba wie, jak trawa roœnie, i najtajniejszš myœl odgadnie. Król to prawdziwy, nie królowa! Więcej ona ma dowcipu w jednym palcu niż Jan Kazimierz w całej głowie. - Ksišżę wojewoda... - zaczšł Kmicic. - Ksišżę wojewoda - przerwał z niecierpliwoœciš Bogusław - wiecznie spóŸnia się ze swymi radami; pisze mi w każdym liœcie: "zrób to a to", a ja właœnie już to dawno zrobiłem. Ksišżę wojewoda głowę prócz tego traci... Bo, słuchaj, kawalerze, czego jeszcze ode mnie wymaga...Tu ksišżę chwycił list i poczšł czytać głoœno: "Sam WXMć w drodze bšdŸ ostrożnym, a o tych frantach konfederatach, którzy się przeciw mnie zbuntowali i na Podlasiu grasujš, dla Boga pomyœl WXMć, żeby ich rozprószyć, żeby dokróla nie szli. Gotujš się na Zabłudów, a tam piwa mocne; jako się popijš, żeby ich wyrżnęli, każdy gospodarz swego. Bo nie godzi się nic lepszego; ale capita uprzštnšwszy poszłoby to w rozdrób". Tu Bogusław rzucił z niechęciš list na stół.- Słuchajże, panie Kmicic - rzekł - więc ja mam razem wyjeżdżać do Prus i razem urzšdzać rzeŸ w Zabłudowie? Razem udawać jeszcze stronnika Jana Kazimierza ipatriotę, i razem wycinać tych ludzi, którzykróla i ojczyzny nie chcš zdradzić? Jestże to sens? Zali to się jedno drugiego trzyma? Ma foi! ksišżę hetman głowę traci. Toć ja i teraz właœnie spotkałem, ot, idšc tu do Pilwiszek, po drodze, całš jakšœ zbuntowanš choršgiew, walšcš na Podlasie. Byłbym im chętnie po brzuchach przejechał, choćby dlatego, ażeby mieć uciechę; ale póki nie jestem otwartym szwedzkim partyzantem, póki wuj elektor rzekomie jeszcze z miastami pruskimi, a zatem z Janem Kazimierzem trzyma, nie mogę sobie takich uciech pozwalać, dalibóg,nie mogę... Co mogłem najwięcej zrobić, to politykować z tymi buntownikami, jak i oni ze mnš politykowali, podejrzewajšc mnie wprawdzie o praktyki z hetmanem, ale nie majšc czarno na białym. Tu ksišżę rozparł się wygodnie w fotelu, wycišgnšł nogi i założywszy niedbale ręce pod głowę, poczšł powtarzać: - Ej, galimatias w tej waszej Rzeczypospolitej, galimatias!... W œwiecie niczego podobnego nie masz!... Po czym umilkł na chwilę; widocznie jakaœ myœl przyszła mu do głowy, bo się uderzyłw perukę i zapytał: - A waćpan nie będziesz na Podlasiu? - Jakże! - rzekł Kmicic. - Muszę tam być, bo mam list z instrukcjami do Harasimowicza, podstaroœciego w Zabłudowie. - Na Boga! - rzekł ksišżę - Harasimowicz tujest ze mnš. Jedzie z rzeczami hetmańskimido Prus, bo tam baliœmy się, żeby nie wpadły w ręce konfederackie. Czekaj waœć, każę go zawołać.Tu ksišżę zakrzyknšł na pokojowca i kazał mu wołaćpodstaroœciego, sam zaœ rzekł: - A to się dobrze składa! Oszczędzisz sobie waćpan drogi... Chociaż... może i szkoda, że na Podlasie nie pojedziesz, bo tam między głowami konfederacji jest i twój imiennik...Mógłbyœ go skaptować. - Nie miałbym na to czasu - rzekł Kmicic - gdyż mi do króla szwedzkiego i do pana Lubomirskiego pilno. - A, to masz listy i do pana marszałka koronnego? Ej, odgaduję, o co chodzi... Niegdyœ pan marszałek myœlał swatać synalka z córkš Janusza... Czyby teraz hetman nie chciał delikatnie odnowić rokowań?... - O to właœnie idzie. - Dzieci to oboje zupełne... Hm! delikatna to misja, bo hetmanowi nie wypada pierwszemu się wpraszać. Przy tym... Tu ksišżę zmarszczył brwi. - Przy tym nie będzie z tego nic... Nie dla Herakliusza córka księcia hetmana. Ja ci to mówię! Ksišżę hetman powinien to rozumieć,że jego fortuna musi zostawać w ręku Radziwiłłów. Kmicic spoglšdał ze zdziwieniem na księcia,który chodził coraz spieszniejszym krokiempo izbie. Nagle zatrzymał się przed panem Andrzejem i rzekł: - Daj mi parol kawalerski, że odpowiesz prawdę na moje pytanie. - Moœci ksišżę - rzekł Kmicic - łżš ci tylko,którzy się bojš, a ja się nikogo nie boję. - Czy ksišżę wojewoda kazał zachować sekret przede mnš o rokowaniach z Lubomirskim? - Gdybym miał taki rozkaz, to bym o panu Lubomirskim wcale nie był wspominał. - Mogło ci się wymknšć. Daj parol! - Daję - rzekł Kmicic marszczšc brwi. - Ciężar mi zdjšłeœ z serca, bo myœlałem, że ksišżę wojewoda i ze mnš podwójnš grę prowadzi. - Nie rozumiem waszej ksišżęcej moœci. - Nie chciałem żenić się we Francji z Rohanównš, nie liczšc z pół kopy innych księżniczek, które mi swatano... Czy wiesz dlaczego? - Nie wiem. - Bo jest układ pomiędzy mnš a księciem wojewodš, że jego dziewka i jego fortuna dla mnie rosnš. Jako wierny sługa Radziwiłłów, możesz wiedzieć o wszystkim.- Dziękuję za ufnoœć... Ale wasza ksišżęca moœć mylisz się... Nie jestem sługš Radziwiłłów. Bogusław otworzył szeroko oczy. - Kimże ty jesteœ? - Hetmańskim, nie dworskim, jestem pułkownikiem, a w dodatku księcia wojewody krewnym. - Krewnym? - Bom z Kiszkami spowinowacony, a hetman rodzi się z Kiszczanki. Ksišżę Bogusław popatrzył przez chwilę na Kmicica, na którego twarz wystšpiły lekkie rumieńce. Nagle wycišgnšł rękę i rzekł: - Przepraszam cię, kuzynie, i winszuję paranteli. Ostatnie słowa były powiedziane z jakšœ niedbałš, lubo wytwornš grzecznoœciš, w której jednak było coœ wprost dla pana Andrzeja bolesnego. Policzki jego zarumieniły się jeszcze bardziej i już otwierał usta, aby coœ żywo powiedzieć, gdy drzwi otworzyły się i gubernator Harasimowicz ukazał się w progu. - Jest list do waœci - rzekł ksišżę Bogusław. Harasimowicz skłonił się księciu, a następnie panu Andrzejowi, który podał mu list ksišżęcy. - Czytaj waœć! - rzekł ksišżę Bogusław.Harasimowicz poczšł czytać: "Panie Harasimowicz! Teraz czas pokazać życzliwoœć dobrego sługi ku panu. Cokolwiek pieniędzy zebrać możecie i wy w Zabłudowie, i pan Przyński w Orlu..." - Pana Przyńskiego konfederaci usiekli w Orlu - przerwał ksišżę - dlatego pan Harasimowicz daje drapaka... Podstaroœci skłonił się i czytał dalej: "... i pan Przyński w Orlu, choć publicznych podatków, choć czynszów, arend..." - Już je konfederaci wybrali - przerwał znów ksišżę Bogusław. "...przesyłajcie mi jak najprędzej (czytał dalej Harasimowicz). Możecieli i wsie jakie sšsiadom lub mieszczanom zastawić, bioršcpienišdze co najwięcej na nie; i gdziekolwiek się jeno sposób poda na dostanie onych, starajcie się i do mnie odsyłajcie. Konie i rzeczy wszystkie, cokolwiek tam jest, ba! i w Orlu lichtarz wielki, i co inszego, obrazy i ochędóstwa, a48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żúPÇcű|cü“ćcýy,v cţď9{&najbardziej działa owe, co w ganku stojš, przy księciu imci panu bracie wyœlijcie, bo alias rozbojów bać się trzeba..." - Znowu spóŸniona rada, bo działa idš już ze mnš! - rzekł ksišżę. "...Jeœliby z łożami ciężko było, to same tylko działa bez łożów, i to okryć, żeby niewiedziano, co wiozš. A te rzeczy do Prus jak najprędzej wymknšć, strzegšc się najbardziej tych zdrajców, co w wojsku moim bunt podniósłszy moje starostwa tłoczš..." - Oj, co tłoczš, to tłoczš! Wycisnš je na twaróg! - przerwał znów ksišżę. "...starostwa moje tłoczš i na Zabłudów sięgotujš idšc snadŸ do króla.Z którymi bić siętrudno, bo przecie gromada, ale albo ich wpuœciwszy, pięknie popoić, a w nocy œpišcych wyrżnšć (każdy gospodarz uczynićto może), albo ich w piwach mocnych potruć, albo o co tam nietrudno, swawolnš także kupš na nich zemknšć, co by się na nich obłowili... " - No, nic nowego! - rzekł ksišżę Bogusław.- Możesz, panie Harasimowicz, jechać dalejze mnš... - Jest jeszcze suplement - odrzekł podstaroœci.I poczšł czytać dalej: "...Win, jeœli nie można wywieŸć(bo tu już unas nigdzie ich nie dostanie), tedy w skok za gotowe posprzedawać..." Tu pan Harasimowicz sam przerwał i chwycił się za głowę. - Dla Boga! wina idš o pół dnia drogi za nami i pewno wpadły w ręce tej choršgwi zbuntowanej, która koło nas przechodziła. Będzie szkody na jaki tysišc czerwonych złotych. Niech wasza ksišżęca moœć œwiadczy za mnš, że sama mi kazała czekać, aż beczki na wozy wpakujš. Strach pana Harasimowicza byłby jeszcze większy, gdyby pan Harasimowicz znał panaZagłobę i gdyby wiedział, że się właœnie wowej choršgwi znajduje. Tymczasem jednakksišżę Bogusław rozeœmiał się i rzekł: - Niech im będzie na zdrowie! Czytaj dalej! "...jeżeli się zaœ kupiec nie znajdzie..." Ksišżę Bogusław wzišł się aż pod boki ze œmiechu: - Już się znalazł - rzekł - jeno trza mu będzie borgować. "...jeżeli się zaœ kupiec nie znajdzie (czytałżałosnym głosem Harasimowicz), tedy w ziemię pozakopywać, byle nieznacznie, żebynad dwóch o tym nie wiedziało. Beczkę jednak jakš i drugš w Orlu i w Zabłudowie zostawić, a to z lepszych i słodszych, co by się ułakomili na niš, a podprawić mocno truciznš, żeby starszyzna przynajmniej powyzdychała, to się drużyna rozbieży. Dla Boga, życzliwie mi w tym posłużcie, a sekretnie, przez miłosierdzie boże!... A palcie, co piszę i ktokolwiek o czym wiedzieć będzie, odsyłajcie go do mnie. Albosami najdš i wypijš, albo jednajšc może im ten napój podarować..." Podstaroœci skończył czytać i poczšł patrzyć na księcia Bogusława jakby czekajšc instrukcji, a ksišżę rzekł: - Widzę, że tęgo brat mój myœli o konfederatach, szkoda tylko, że jak zwykle, za póŸno!... Żeby się był dwa tygodnie albo choć tydzień temu na ów dowcip zdobył, można by było poprobować.A teraz ruszaj z Bogiem, panie Harasimowicz, bo już cię nie potrzebujem.Harasimowicz skłonił się i wyszedł.Ksišżę Bogusław stanšł przed zwierciadłem i poczšł się przyglšdać starannie własnej postaci, przy czym poruszał z lekka głowš w prawo i lewo, tooddalał się od lustra, to zbliżał, to potrzšsał puklami włosów, to strzygł oczyma z ukosa, nie zważajšc wcale na Kmicica, który siedział w cieniu, odwróconyplecami do okna. Gdyby jednak był rzucił chociaż jedno spojrzenie na twarz pana Andrzeja, poznałby, iż w młodym poœle dzieje się coœdziwnego, twarz bowiem Kmicica była blada, na czole osiadły mu gęste krople potu, a ręce drgały konwulsyjnie. Przez chwilę podniósł się z krzesła i znowu zaraz usiadł, jak człowiek, który walczy ze sobš i przełamuje w sobie wybuch gniewu lub rozpaczy. Na koniec rysy jego œcišgnęły się i zakrzepły; widocznie całš siłš potężnej woli i energii nakazał sobie spokój i zapanował nad sobš zupełnie. - Wasza ksišżęca moœć - rzekł - z tego zaufania, jakim mnie ksišżę hetman obdarza, widzisz wasza ksišżęca moœć, że tajemnicy nie chce z niczego przede mnš robić. Należę duszš i mieniem do jego robót; przy jego i waszej ksišżęcej moœci fortunie może i moja wyrosnšć, dlatego gdzie wy idziecie, tam i ja pójdę... Na wszystkom gotów! Ale chociaż w onych sprawach służę i w nich się obracam, przecie pewnie nie wszystko zgoła rozumiem ani też wszystkich arkanów własnym słabym dowcipem przeniknšć mogę. - Czego tedy życzysz, panie kawalerze, a raczej, piękny kuzynie? - spytał ksišżę. - O naukę waszej ksišżęcej moœci proszę, bo też wstyd by mi było, gdybym się przy takich statystach niczego nie zdołał nauczyć. Nie wiem, czy wasza ksišżęca moœć raczysz mi szczerze odpowiedzieć? - To będzie zależało od twego pytania i od mego humoru - odrzekł Bogusław nie przestajšc patrzeć w lustro.Oczy Kmicica błysnęły przez chwilę, lecz mówił dalej spokojnie: - Owóż tak jest: ksišżę wojewoda wileński wszystkie swe postępki dobrem i zbawieniem Rzeczypospolitej osłania. Już też ta Rzeczpospolita z ust mu nie schodzi. Raczże mi wasza ksišżęca moœć szczerze powiedzieć: pozoryli to tylko konieczne czylinaprawdę ksišżę hetman ma tylko dobro Rzeczypospolitej na celu?... Bogusław rzucił bystre, przelotne spojrzenie na pana Andrzeja. - A jeżelibym ci powiedział, że to pozory, czylibyœ pomagał dalej? Kmicic ruszył niedbale ramionami. - Ba! jako rzekłem, moja fortuna przy fortunie waszych ksišżęcych moœciów wyroœnie. Byle się to stało, wszystko mi zresztš jedno! - Wyjdziesz na człowieka! Pamiętaj, że ci to przepowiadam. Ale czemu to brat nigdy ztobš szczerze nie mówił? - Może dlatego, że skrupulat, a może, ot tak! nie zgadało się! - Bystry masz dowcip, kawalerze, bo to szczera prawda, że on skrupulat i niechętnie prawdziwš skórę pokazuje. Jak mi Bóg miły, prawda! Taka już jego natura. Toż on i ze mnš gadajšc, skoro się tylko zapomni, zaraz zaczyna mowę miłoœciš dla ojczyzny koloryzować. Dopiero jak mu się woczy rozeœmieję, to się opatrzy. Prawda! prawda! - Więc to tedy jeno pozory? - pytał Kmicic.Ksišżę przekręcił krzesło, siadł na nim jak na koniu i wsparłszy ręce na poręczy milczał chwilę, jakby się namyœlajšc, po czym rzekł: - Słuchaj, panie Kmicic! Gdybyœmy, Radziwiłłowie, żyli w Hiszpanii, we Francji albo w Szwecji, gdzie syn po ojcu następujei gdzie prawo królewskie z Boga samego wypływa, tedy, pominšwszy jakieœ wojny domowe, jakieœ rodu królewskiego wygaœnięcie, jakieœ nadzwyczajne zdarzenia, służylibyœmy pewnie królowi i ojczyŸnie, kontentujšc się jeno najwyższymi urzędami, które nam się z rodu i fortuny przynależš. Ale tu, w tym kraju, gdzie król nie ma za sobš bożego prawa, jeno go szlachta kreuje, gdzie wszystko in liberis suffragiis, słusznie czyniliœmy sobie pytanie: dlaczego to Waza, a nie Radziwiłł ma panować?... Nic to jeszcze Waza, boć oni z królów dziedzicznych ród wiodš, ale kto nam zaręczy, kto nas upewni, że po Wazach nie przyjdzie szlachcie fantazja do głowy posadzić na stolcu królewskim i wielkoksišżęcym choćby pana Harasimowicza albo jakiego pana Mieleszkę,albo jakiego pana Piegłasiewicza z Psiej Wólki. Tfu! czy ja wiem wreszciekogo?... A my? Radziwiłłowie i ksišżęta Rzeszy Niemieckiej mamyże po staremu przystępować do całowania jego królewskiej - piegłasiewiczowskiej ręki?... Tfu! do wszystkich rogatych diabłów, kawalerze, czas z tym skończyć!... Spójrz przy tym na Niemcy, ilu tam ksišżšt udzielnych mogłoby, z uwagi na fortunę, napodstaroœcich do nas się zgodzić. A przecie majš swojš udzielnoœć, a przecie panujš, a przecie suffragia w sejmach Rzeszy majš, a przecie korony na głowach noszš i miejsca przed nami biorš, choćby im słuszniej wypadało ogony u naszych płaszczów nosić. Czas z tym skończyć, panie kawalerze, czas spełnić to, o czym ojciec mój już zamyœlał! Tu ksišżę ożywił się, wstał z krzesła i poczšł chodzić po komnacie. - Nie obejdzie się to bez trudnoœci i impedimentów - mówił dalej - bo ołyccy i nieœwiescy Radziwiłłowie nie chcš nam pomagać. Wiem, że ksišżę Michał pisał do brata, że nam raczej o włosiennicy, nie o płaszczu królewskim myœleć. Niechże sam o niej myœli, niech pokuty odprawia, niech na popiele siada, niech mu jezuici skórę dyscyplinami garbujš; skoro kontentuje się krajczostwem, niechże przez całe cnotliweżycie aż do cnotliwej œmierci kapłony cnotliwie kraje! Obejdziem się bez niego i ršk nie opuœcimy, bo teraz właœnie pora. Rzeczpospolitš diabli biorš, bo już tak bezsilna, na takie psy zeszła, że się nikomunie może opędzić. Wszyscy lezš w jej granice jak przez rozgrodzony płot. To, co tu się ze Szwedami stało, nie przytrafiło się dotšd nigdy na œwiecie. My, panie kawalerze, możem wprawdzie œpiewać: Te Deum laudamus!, a swojš drogš to niesłychana i niebywała rzecz... Jak to, najezdnik uderza na kraj, najezdnik znany zdrapieżnoœci, i nie tylko nie znajduje oporu,ale kto żyw opuszcza dawnego pana i spieszy do nowego: magnates, szlachta, wojsko, zamki, miasta, wszyscy!... bez czcisławy, honoru, wstydu!... Historia drugiego takiego przykładu nie podaje! Tfu! tfu! panie kawalerze! kanalia w tym kraju żywiebez sumienia i ambicji... I taki kraj nie ma zginšć? Na łaskawoœć się szwedzkš oglšdali! Będziecie mieć łaskawoœć! Już tamw Wielkopolsce Szwedzi szlachcie pałce w kurki od muszkietów wkręcajš!... I tak wszędy będzie - nie może być inaczej, bo taki naród musi zginšć, musi pójœć w pogardę i w służbę do sšsiadów!... Kmicic coraz był bledszy i resztkami sit trzymał na wodzy wybuch szaleństwa; ale ksišżę, cały zatopiony w swej mowie, upajał się własnymi. słowami, własnym rozumem, i nie zważajšc na słuchacza tak dalej mówił: - Jest, panie kawalerze, zwyczaj w tym kraju, iż gdy kto kona, to mu krewni w ostatniej chwili poduszkę spod głowy wyszarpujš, ażeby się zaœ dłużej nie męczył. Ja i ksišżę wojewoda wileński postanowiliœmy tę właœnie przysługę oddaćRzyczypospolitej. Ale że siła drapieżników czyha na spadek i wszystkiego zagarnšć niezdołamy, przeto chcemy, aby choć częœć, ito nie lada jaka, dla nas przypadła. Jako krewni, mamy do tego prawo. Jeœli zaœ nie przemówiłem ci tym porównaniem do głowyi nie zdołałem w sedno utrafić, tedy powiem inaczej. Rzeczpospolita to postaw czerwonego sukna, za które cišgnš Szwedzi, Chmielnicki, Hiperborejczykowie, Tatarzy, elektor i kto żyw naokoło. A my z księciem wojewodš wileńskim powiedzieliœmy sobie, że z tego sukna musi się i nam tyle zostać w ręku, aby na płaszcz wystarczyło; dlatego nie tylko nie przeszkadzamy cišgnšć, ale i sami cišgniemy. Niechaj Chmielnicki przy Ukrainiesię ostaje, niech Szwedzi z Brandenburczykiem o Prusy i wielkopolskie kraje się rozprawiajš, niech Małopolskę bierze Rakoczy czy kto bliższy. Litwa musi być dla księcia Janusza, a z jego córkš - dla mnie! Kmicic wstał nagle. - Dziękuję waszej ksišżęcej moœci, to tylko chciałem wiedzieć! - Odchodzisz, panie kawalerze? - Tak jest. Ksišżę spojrzał uważniej na Kmicica i w tejchwili dopiero spostrzegł jego bladoœć i wzburzenie. - Co ci jest, panie Kmicic? - spytał. - Wyglšdasz jak Piotrowin... - Fatygi z nóg mnie obaliły i w głowie mi się kręci. Żegnam waszš ksišżęcš moœć, przed odjazdem przyjdę się jeszcze pokłonić. - To się spiesz, bo ja po południu ruszam także. - Za godzinę najdalej przybędę. To rzekłszy Kmicic skłonił się i wyszedł. W drugiej izbie pokojowcy podnieœli się na jego widok, ale on przeszedł jak pijany, nikogo nie widzšc. Na progu izby chwycił się obu rękami za głowę i poczšł powtarzać z jękiem prawie: - Jezusie Nazareński, Królu Żydowski! Jezus, Maria, Józef! Chwiejnym krokiem przeszedł przez podwórzec około warty złożonej z szeœciu halabardników. Za kołowrotem stali jego ludzie z wachmistrzem Sorokš na czele. - Za mnš! - rzekł Kmicic. I ruszył przez miasto ku oberży. Soroka, dawny żołnierz Kmicica i znajšcy go doskonale, zauważył natychmiast, że z młodym pułkownikiem dzieje się coœ niezwykłego. - Czuj duch! - rzekł z cicha do ludzi - gorzetemu, na kogo gniew jego spadnie! Żołnierze przyspieszali w milczeniu kroku, a Kmicic nie szedł, ale biegł prawie naprzód, wymachujšc rękoma i powtarzajšcbezładne słowa. Do uszu Soroki dochodziły jeno oderwane wyrazy: "Truciciele, wiarołomcy, zdrajcy...Zbrodzień i zdrajca... Obaj tacy..." Potem poczšł pan Kmicic wspominać dawnych kompanionów. Nazwiska: Kokosiński, Kulwiec, Ranicki, Rekuć i inne, wypadały z jego ust jedno po drugim. Kilka razy wspomniał także Wołodyjowskiego. Słuchał tego ze zdumieniem Soroka i trwożył się coraz bardziej, a w duszy myœlał: "Jakaœ krew się tu poleje... Nie może być inaczej..." Tymczasem przyszli do zajazdu. Kmicic zamknšł się natychmiast w izbie i z godzinęnie dawał znaku życia. A żołnierze tymczasem bez rozkazu ładowali wiuki i siodłali konie. Soroka mówił im: - Nie zawadzi to, trzeba być na wszystko gotowym. - My też gotowi! - odpowiadali starzy zabijakowie ruszajšc wšsami. Jakoż pokazało się wkrótce, że Soroka dobrze znał swego pułkownika, bo nagle Kmicic ukazał się w sieni, bez czapki, w koszuli tylko i hajdawerach. - Konie siodłać! - krzyknšł. - Posiodłane. - Wiuki ładować! - Spakowane. - Dukat na głowę! - krzyknšł młody pułkownik, który pomimo całej goršczki i wzburzenia spostrzegł, że ci żołnierze w lot odgadujš jego myœli. - Dziękujemy, panie komendancie! - ozwali się wszyscy chórem. - Dwóch ludzi weŸmie konie wiuczne i wyjedzie natychmiast z miasta ku Dębowej. Przez miasto jechać wolno, za miastem puœcić konie w skok i nie ustawać aż w lasach. - Wedle rozkazu! - Czterej inni nabić garłacze siekańcami. Dla mnie dwa konie osiodłać, żeby i drugi był w zupełnej gotowoœci. - Wiedziałem ja, że coœ będzie! - mruknšł Soroka. - A teraz wachmistrz za mnš! - krzyknšł Kmicic.I jak był rozebrany, w hajdawerachtylko i rozchełstanej na piersiach koszuli, wyszedł z sieni, a Soroka szedł za nim, otwierajšc szeroko oczy ze zdziwienia; tak doszli aż do studni żurawianej w podwórzu zajazdu. Tu Kmicic zatrzymał się i ukazujšcna wiadro wiszšce przy żurawiu rzekł: - Lej mi wodę na łeb! Wachmistrz wiedział z doœwiadczenia, jak niebezpiecznie było pytać dwa razy o rozkaz; chwycił więc za dršg i zanurzył wiadro w wodzie, następnie wycišgnšł je spiesznie i porwawszy w dłonie chlusnšł zawartš w nim wodę na pana Andrzeja, a pan Andrzej poczšł parskać i prychać jakoby wieloryb dłońmi przyklepywał mokre włosy, po czym zakrzyknšł: - Jeszcze!Soroka powtórzył czynnoœć raz, drugi i chlustał wodš ze wszystkich sił, jakoby chciał płomień zagasić. - Doœć! - rzekł na koniec Kmicic. - PójdŸ za mnš, szaty mi pomożesz wdziać! I poszli obaj do zajazdu. W bramie spotkali swoich dwóch ludzi, wyjeżdżajšcych zwiucznymi końmi. - Wolno przez miasto, za miastem w skok! -powtórzył im na drogę Kmicic. I wszedł do izby. W pół godziny póŸniej ukazał się, znowu, całkiem przybrany już jak do drogi w wysokie jałowicze buty i łosiowy kaftan obciœnięty pasem skórzanym, za który zatknięta była krócica. Żołnierze zauważyli także, iż spod kaftana wyglšdał mu brzeg drucianej kolczugi, jak gdyby wybierał się na bitwę. Szablę też miał przypiętš wysoko, by łatwiej było chwycić za rękojeœć; twarz miał doœć spokojnš, ale surowš i groŸnš. Rzuciwszy okiem na żołnierzy, czy gotowi izbrojni należycie, siadł na koń i cisnšwszy dukata gospodarzowi wyjechał z zajazdu, Soroka jechał przy nim, trzej inni z tyłu, prowadzšc zapasowego konia. Wkrótce znaleŸli się na rynku napełnionym przez wojska Bogusława. Ruch już był między nimi, bo widocznie przyszły rozkazy, aby się gotowano do drogi. Jazda docišgała popręgów u siodeł i kiełznała konie, piechota rozbierała muszkiety stojšce w kozłach przed domami, do wozów zakładano konie. Kmicic obudził się jakoby z zamyœlenia. - Słuchaj, stary - rzekł do Soroki - wszakże to od staroœcińskiego dworu goœciniec idzie dalej, nie trzeba wracać przez rynek? - A gdzie pojedziem, panie pułkowniku? - Do Dębowej! - To właœnie z rynku wedle dworu trzeba przejeżdżać. Rynek zostanie za nami. - Dobrze! - rzekł Kmicic. Po chwili mruknšł sam do siebie półgłosem:- Ej, żeby tamci żyli teraz! Mało ludzi na takš imprezę, mało! Tymczasem przejechali rynek i poczęli zy i ochędóstwa, a48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż˙P!cq‡cřĎ aÇ* c€Ń8§-skręcać ku staroœcińskiemu domowi, który leżał o półtora stai dalej nad drogš. - Stój! - rzekł nagle Kmicic. Żołnierze stanęli, on zaœ zwrócił się ku nim. - Gotowiœcie na œmierć? - spytał krótko. - Gotowi - odpowiedzieli chórem orszańscy zabijakowie. - LeŸliœmy Chowańskiemu w gardło i nie zjadł nas... Pamiętacie? - Pamiętamy! - Trzeba się dziœ ważyć na wielkie rzeczy...Uda się, to miłoœciwy król nasz panów z was poczyni... Ja w tym!... Nie uda się, pójdziecie na pal! - Co się nie ma udać! - rzekł Soroka, którego oczy poczęły błyskać jak u starego wilka. - Uda się! - powtórzyli trzej inni: Biłous, Zawratyński i Lubieniec. - Musimy porwać księcia koniuszego! - rzekł Kmicic. I umilkł chcšc zbadać wrażenie, jakie szalona myœl uczyni na żołnierzy. A oni umikli także i patrzyli w niego jak w tęczę, tylko wšsiska ruszały im się i tylko twarzestały się groŸne i zbójeckie. - Pal blisko, nagroda daleko! - rzekł Kmicic.- Mało nas! - mruknšł Zawratyński. - To gorzej aniżeli z Chowańskim! - dodał Lubieniec. - Wojska wszystkie w rynku, a we dworze jeno straż i dworzan ze dwudziestu - rzekłKmicic - którzy niczego się nie spodziewajš,nawet i szabel przy bokach nie majš. - Wasza miłoœć swojš głowę stawi, czemu my nie mamy naszych postawić? - odparł Soroka. - Słuchać! - rzekł Kmicic. - Jeœli chytroœcišgo nie weŸmiem, to inaczej wcale nie weŸmiem... Słuchać! Ja wejdę do komnat i po chwili wyjdę z księciem... Jeœli ksišżę sišdzie na mego konia, tedy ja sišdę na drugiego i pojedziem... Jak odjedziemy ze sto albo z półtorasta kroków, tedy go we dwóch porwać pod pachy i w skok, co tchu w koniach! - Wedle rozkazu! - rzekł Soroka. - Jeœli nie wyjdziem - mówił dalej Kmicic - a usłyszycie strzał w komnacie, tedy mi gruchnšć z garłaczy po straży i konia mi podawać, jak tylko wypadnę ze drzwi. - Tak i będzie! - rzekł Soroka. - Naprzód! - skomenderował Kmicic. Ruszyli i w kwadrans póŸniej stanęli przed kołowrotem staroœcińskiego dworu. Przy kołowrocie, po staremu, stało szeœciu halabardzistów, a czterech we drzwiach sieni. Po podwórzu kręciło się przy kareciekilku masztalerzy i forysiów, których doglšdał zacny jakiœ dworzanin, cudzoziemiec - jak można było poznać ze stroju i peruki. Dalej, wedle wozowni, zakładano konie do dwóch jeszcze kolasek, olbrzymi pajukowie znosili do nich łuby i sepety. Nad tymi czuwał człowiek cały czarno ubrany, z twarzy wyglšdajšcy na medyka albo astrologa. Kmicic oznajmił się, jak i poprzednio, przezdyżurnego oficera, który po chwili wrócił iwezwał go do księcia. - Jak się masz, kawalerze? - rzekł wesołoksišżę. - Takeœ mnie nagle opuœcił, żem myœlał, iż skrupuły w tobie od moich słów rebelizowały, i nie spodziewałem się widzieć cię więcej. - Jakżebym to nie miał się przed drogš pokłonić! - rzekł Kmicic. - No! przecie myœlałem także, iż wiedział ksišżę wojewoda, kogo z poufnš misjš wysłać. Skorzystam i ja z ciebie, bo ci damkilka listów do różnych znacznych osób i dosamego króla szwedzkiego. Ale cóżeœ to takzbrojny jak do bitwy? - Bo między konfederatów jadę, a właœnie itu w mieœcie słyszałem, i wasza ksišżęca moœć to potwierdził, że niedawno temu przechodziła tędy konfederacka choršgiew.Nawet tu, w Pilwiszkach, okrutnie Zołtareńko owych ludzi przepłoszyli, bo to zawołany żołnierz prowadził owš choršgiew. - Któż to taki? - Pan Wołodyjowski, a jest z nim i pan Mirski, i pan Oskierko, i dwóch panów Skrzetuskich: jeden ów zbarażczyk, któregożonę chciałeœ wasza ksišżęca moœć w Tykocinie oblegać. Wszystko się to przeciw księciu wojewodzie pobuntowało, a szkoda,bo tędzy żołnierze. Cóż robić! Sš jeszcze tacy głupi ludzie w tej Rzeczypospolitej, którzy nie chcš za czerwone sukno wraz z Kozakami i Szwedami cišgnšć. - Głupich nigdzie na œwiecie nie brak, a szczególnie w tym kraju! - rzekł ksišżę. - Ot! masz listy, a oprócz tego, jak zobaczysz jego szwedzki majestat, tedy wyznaj mu niby poufnie, żem w duszy taki sam jego stronnik jak i mój stryjeczny, jeno do czasu muszę symulować. - Kto nie musi symulować! - odparł Kmicic. -Symuluje każdy, zwłaszcza jeœli chce czegoœ znacznego dokonać. - Pewnie, że tak jest. Spraw się, panie kawalerze, dobrze, a będę ci wdzięczny i nie dam się w nagradzaniu księciu wojewodzie wileńskiemu przeœcignšć. - Jeœli taka łaska waszej ksišżęcej moœci, to z góry o nagrodę poproszę. - Masz tobie. Pewnie cię tam ksišżę wojewoda niezbyt suto na drogę opatrzył. Wšż u niego w skrzyni siedzi. - Niechże mnie Bóg zachowa, abym miał pieniędzy żšdać, nie chciałem ich od księciahetmana, nie wezmę i od waszej ksišżęcej moœci. Na własnym żołdzie jestem i na własnym pozostanę. Ksišżę Bogusław spojrzał ze zdziwieniem na młodego rycerza. - E, to widzę, Kmicicowie naprawdę nie z tych, co ludziom w ręce patrzš. O co tedy idzie, panie kawalerze? - Rzecz jest taka, wasza ksišżęca moœć! Nie rozmyœliwszy się dobrze w Kiejdanach, wzišłem ze sobš konia wielkiej krwi, żeby to się przed Szwedami pokazać. Nie przesadzę, jeœli rzeknę, że lepszego w kiejdańskich stajniach nie masz. Teraz tedymi go żal i strach mi, żeby się po drogach, karczmach albo od niewczasów nie sterał. A jako o przygodę nietrudno, może i w nieprzyjacielskie ręce wpaœć, choćby tegoż pana Wołodyjowskiego, który personaliter okrutnie na mnie zawzięty. Umyœliłem tedy prosić waszš ksišżęcš moœć, abyœ go raczył na przechowanie wzišœć i zażywać, póki się sposobniejszš porš o niego nie upomnę. - To mi go lepiej przedaj. - Nie może być, bo to byłoby, jakobym przyjaciela przedawał. Mało sto razy mnie ten koń z największego ukropu wyniósł, gdyż i tę ma cnotę, że w bitwie kšsa nieprzyjaciół okrutnie. - Takiż to zacny koń? - pytał z żywym zajęciem ksišżę Bogusław. - Czy zacny? Gdybym był pewien, że się wasza ksišżęca moœć nie rozgniewa, tedybym sto czerwonych złotych stawił, żenie przymierzajšc i wasza ksišżęca moœć nie posiada takiego w swoich stajniach. - Może i ja bym stawił, gdyby nie to, że niepora dziœ konie w zawód puszczać. Chętnie go przechowam, chociaż jeœli mi się uda, wolałbym kupić. Ale gdzież się owo dziwo znajduje? - A ot, przed kołowrotem ludzie go trzymajš! Ale że dziwo, to dziwo, bo nie koloryzujšc sułtan może takiego konia pozazdroœcić. Nietutejszy on - natolski, jeno myœlę, że i w Natolii jeden się taki utrafił. - To pójdŸmy obaczyć. - Służę waszej ksišżęcej moœci. Ksišżę wzišł kapelusz i wyszli. Przed kołowrotem ludzie Kmicicowi trzymalidwa zapasowe, całkiem osiodłane konie, z których jeden, istotnie bardzo rasowy, czarny jak kruk, ze strzałkš na czole i białš pęcinš u nogi włócznej, zarżał lekko na widok swego pana. - To ten! zgaduję! - rzekł ksišżę Bogusław. - Nie wiem, czy takie dziwo, jakeœ mówił, ale istotnie zacny koń. - A przeprowadzić no go! - krzyknšł Kmicic.- Albo nie! czekaj, ja sam sišdę! Żołnierze podali konia i pan Andrzej siadłszy poczšł go objeżdżać wedle kołowrotu. Pod biegłym jeŸdŸcem koń wydał się jeszcze dwakroć piękniejszy. Œledziona grała w nim, gdy szedł rysiš, oczy wypukłe nabrały blasku, i zdawało się, że chrapami wyrzuca ogień wewnętrzny, a grzywę wiatr mu rozwiał. Pan Kmicic zataczał koła, zmieniał chody, na koniec najechał tuż na księcia, tak że chrapy konia nie były dalej jak o krok od jego twarzy, i krzyknšł: - Alt! Koń wsparł się czterema nogami i stanšł jak wryty. - A co? - rzekł Kmicic. - Jak to powiadajš: oczy i nogi jelenia, chódwilka, chrapy łosia, a pierœ niewiasty! - rzekł ksišżę Bogusław. - Jest wszystko, copotrzeba. I komendę rozumie niemieckš? - Bo go objeżdżał mój kawalkator, Zend, który był Kurlandczyk. - A œcigła szkapa? - Wiatr waszej ksišżęcej moœci na nim nie dogoni! Tatarzyn przed nim nie ujdzie! - Grzeczny musiał być kawalkator, bo widzę, że i wyjeżdżony koń bardzo. - Czy wyjeżdżony? Wasza ksišżęca moœć nieuwierzy! Tak on chodzi w szeregu, że gdy szereg idzie skokiem, możesz wasza ksišżęca moœć cugle puœcić, a on się o pół chrapów z szeregu nie wysunie. Jeœli waszaksišżęca moœć raczy spróbować i jeœli się na dwóch stajach choć o pół łba wysunie, to go darmo oddam. - To byłoby największe dziwo, żeby się z puszczonymi cuglami nie wysunšł. - I dziwo, i wygoda, bo obie ręce wolne. Nieraz tak było, żem w jednej miał szablę,w drugiej pistolet, a koń szedł wolno. - Ba, a jeœli szereg zawraca? - Tedy zawróci i on, nie popsowawszy linii. - Nie może być! - rzekł ksišżę - tego żadenkoń nie uczyni. Widziałem we Francji konie muszkieterów królewskich, bardzo ćwiczone, umyœlnie, aby ceremonij dworskich nie psowały, ale przecie trzeba je cuglami prowadzić. - W tym koniu człowieczy dowcip... Niechżewasza ksišżęca moœć sam popróbuje. - Dawaj! - rzekł po chwili namysłu ksišżę. Sam Kmicic potrzymał konia do wsiadania, aksišżę skoczył lekko na kulbakę i poczšł klepać rumaka po lœnišcym karku. - Dziwna rzecz! - rzekł - najlepsze szkapy na jesień szerszeniejš, ten zaœ jakoby z wody wyszedł. A w którš stronę ruszymy? - Ruszymy naprzód szeregiem, i jeœli waszaksišżęca moœć pozwoli, to w drugš stronę, ku lasowi. Droga tam równa i szeroka, a kumiastu mogłyby nam jakowe wozy przeszkadzać. - Niechże będzie ku lasowi! - Ze dwie staje równo! Puœć wasza ksišżęcamoœć cugle z miejsca i skokiem... Dwóch ludzi z każdej strony, ja trochę z tyłu pojadę. - Stawać! - rzekł ksišżę.Szereg stanšł i zwrócił się głowami końskimi ku drodze odmiasta. Ksišżę stał w œrodku. - Ruszaj! - rzekł. - Z miejsca w skok!... Marsz! Szereg pomknšł i po pewnej chwili szedł jak wicher. Tuman kurzu zasłonił ich przedoczyma dworzan i masztalerzy, którzy zebrawszy się gromadkš przed kołowrotem, przyglšdali się z ciekawoœciš biegowi. Ćwiczone konie, w największym pędzie, chrapišc z wysilenia, przebiegły jużstaję lub więcej, i rumak ksišżęcy, lubo nietrzymany cuglami, nie wysunšł się istotnie ani na cal. Przebiegli i drugš staję, nagle Kmicic zwrócił się, a widzšc za sobš jeno tumany kurzu, przez które zaledwie było widać dwór staroœciński, a wcale stojšcychprzed nim ludzi, krzyknšł straszliwym głosem: - Bierz go! W tej chwili Biłous i olbrzymi Zawratyński chwycili księcia za oba ramiona, aż koœci zatrzeszczały mu w stawach, i trzymajšc w żelaznych pięœciach, poczęli bóœć ostrogami własne konie. Ksišżęcy w œrodku trzymał się cišgle w szeregu, nie zostajšc ani wysuwajšc się nacal naprzód. Zdumienie, przerażenie, wicherbijšcy w twarz księcia Bogusława odebrałymu w pierwszej chwili mowę. Szarpnšł się jeno raz i drugi, lecz bez skutku, bo tylko ból od wykręconych ramion przeszył go na wylot. - Co to jest? łotry!... Nie wiecie, ktom jest!... - krzyknšł wreszcie. Wtem Kmicic tršcił go lufš od krócicy między łopatki. - Na nic opór, bo kula w krzyż! - zakrzyknšł. - Zdrajco! - rzekł ksišżę. - A ty kto? - odparł Kmicic. I mknęli dalej. Rozdział 26 Biegli długo borem, pędzšc tak, że sosny przydrożne zdawały się uciekać w tył w popłochu; mijali karczmy, chaty pobereżników, smolarnie, a czasem wozy cišgnšce pojedynczo lub po kilka ku Pilwiszkom. Od chwili do chwili ksišżę Bogusław przechylał się w kulbace, jakby chcšc próbować oporu, ale wówczas ramiona jego wykręcały się jeno boleœniej w żelaznych rękach Kmicicowych żołnierzy,a pan Andrzej przykładał mu znów lufę między łopatki i biegli dalej. Kapelusz księciu spadł - wiatr rozwiewał bujne, jasne sploty jego peruki - i biegli dalej, aż biała piana poczęła spadać płatami z koni. Na koniec trzeba było zwolnić, bo ludziom ikoniom tchu zbrakło, a Pilwiszki pozostały tak daleko, że wszelka możliwoœć pogoni znikła. Jechali tedy czas jakiœ stępš i w milczeniu, przesłonięci tumanem pary, która buchała z rumaków. Ksišżę przez długi czas nie odzywał się wcale, widocznie starał się uspokoić i odzyskać zimnš krew, aż gdy tego dokazał,wówczas spytał: - Dokšd mnie prowadzicie? - Dowiesz się wasza ksišżęca moœć na końcu drogi - rzekł Kmicic. Bogusław zamilkł, a po chwili znowu: - Każ mnie puœcić tym chamom, kawalerze, bo mi ramiona wykręcš. Jeœli to im każesz uczynić, będš po prostu wisieć, inaczej, na pal pójdš. - To szlachta, nie chamy! - odrzekł Kmicic -a co do kary, jakš im wasza ksišżęca moœćgrozisz, to nie wiadomo, kogo pierwej œmierć dosięgnie. - Wiecie wy, na kogoœcie ręce podnieœli? - spytał ksišżę zwracajšc się do żołnierzy. - Wiemy - odpowiedzieli. - Do miliona diabłów rogatych! - zawołał z wybuchem Bogusław - każesz tym ludziom pofolgować mi czy nie? - Każę waszej ksišżęcej moœci zwišzać w tył ręce, tak będzie wygodniej. - Nie może być!... Do reszty mi ręce wykręcicie! - Innego kazałbym uwolnić na parol, że nie ucieknie, ale wy umiecie słowo łamać! - odrzekł Kmicic. - Jać inny parol daję - odrzekł ksišżę - że nie tylko przy pierwszej sposobnoœci umknęz twoich ršk; ale że cię każę końmi rozerwać, gdy w moje wpadniesz! - Co ma Bóg dać, to da! - odrzekł Kmicic - ale wolę szczerš groŸbę niż fałszywe obietnice. Puœcić mu ręce, konia jeno za cugle powodować, a wasza ksišżęca moœć patrz tu! Oto mi jeno za cyngiel ruszyć, by ci kulę w krzyże wpędzić, a dalibóg, nie chybię, bo nigdy nie chybiam. SiedŸże spokojnie na koniu, umykać nie probuj! - Nie dbam, panie kawalerze, o ciebie i twojš krócicę... To rzekłszy ksišżę wycišgnšł zbolałe ręce,aby je wyprostować i z odrętwienia otrzšsnšć, żołnierze tymczasem chwycili z dwóch stron konia za cugle i wiedli dalej. Bogusław po chwili rzekł: - Nie œmiesz mi w oczy spojrzeć, panie Kmicic, z tyłu się kryjesz. - Owszem! - odparł pan Andrzej i popędziwszy konia, odsunšł Zawratyńskiego, a sam chwyciwszy za lejc ksišżęcego rumaka spojrzał Bogusławowi prosto w twarz. - A jak tam moja szkapa? Zalim jej dołgał choć jednš cnotę? - Dobry koń! - odrzekł ksišżę. - Chcesz, to go kupię. - Bóg zapłać! Wart ten koń lepszego losu niż zdrajcę do œmierci nosić. - Głupiœ, panie Kmicic! - Bom w Radziwiłłów wierzył! Znów nastała chwila milczenia, którš przerwał pierwszy ksišżę: - Powiedz mi, panie Kmicic - rzekł - czyœ typewien, żeœ przy zdrowych zmysłach i że ci się rozum nie pomieszał? Czyœ zapytał samego siebie, coœ ty, szalony człecze, uczynił, kogoœ ty porwał, na kogoœ rękę podniósł? Czy ci nie przyszło do głowy, żelepiej by dla ciebie teraz było, żeby cię matka nie rodziła? I że na tak zuchwały postępek nie odważyłby się nikt nie tylko wPolsce, ale i w Europie całej? - To widać niewielka fantazja w tej Europie, bo ja waszš ksišżęcš moœć porwałem, trzymam i nie puszczę. - Nie może być inaczej, tylko z szalonym sprawa! - zawołał jakby do siebie ksišżę. - Mój moœci ksišżę! - odrzekł pan Andrzej. - Jesteœ w moim ręku i z tym się zgódŸ, a słów próżno nie trać! Pogoń nie nadejdzie, bo tam twoi ludzie dotychczas myœlš, żeœ dobrowolnie z nami wyjechał. Kiedy cię moi ludzie pod łokcie brali, nikt tego nie widział, bo nas tuman przesłonił, a choćbynie tuman, to z dalekoœci ani masztalerze, ani straż by nie dojrzała. Przez dwie godziny będš cię czekać, przez trzeciš się niecierpliwić, przez czwartš i pištš niepokoić, a w szóstej wyœlš ludzi na zwiady, a my tymczasem będziem za Mariampolem. - I co z tego? - To z tego, że nie zgoniš, a choćby i zarazbyli zaczęli gonić, i tak by nie zgonili, bo wasze konie prosto z drogi, a nasze wypoczęte. Gdyby zaœ jakim cudem zgonili, ito na nic, bo jak mnie tu wasza ksišżęca moœć widzisz, tak bym jej łeb roztrzaskał... co i uczynię, jeœli inaczej niebędzie można. Ot, co jest! Radziwiłł ma dwór, wojsko, działa, dragonów, a Kmicic szeœciu ludzi i pomimo tego Kmicic Radziwiłła za kark trzyma. - Co dalej? - rzekł ksišżę. - Nic dalej! Dalej pojedziem przed siebie tam, gdzie mi się spodoba. Dziękuj wasza ksišżęca moœć Bogu, żeœ żyw dotšd, bo żeby nie to, żem ja sobie kazał z dziesięć wiader wody rano na łeb wychlustać, to byœ już był na tamtym œwiecie, alias w piekle, z dwóch racyj: jako zdrajca i jako kalwin. - I ważyłbyœ się na to? - Nie chwalšc się nie znajdziesz wasza ksišżęca moœć łatwo takowej imprezy, na którš bym się nie ważył, a masz najlepszy dowód na sobie. Ksišżę spojrzał uważniej w oblicze junaka ia, a48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żP5c…ĚcQcá+­cŽ:Č"rzekł: - Diabeł ci to, kawalerze, na twarzy napisał, żeœ na wszystko gotów - i to też racja, że mam dowód na sobie... Powiem ci nawet, żeœ potrafił mnie samego œmiałoœciš zadziwić, a to niełatwa rzecz. - Wszystko mi jedno. Podziękuj wasza ksišżęca moœć Bogu, żeœ dotšd żyw, i kwita! - Nie, panie kawalerze! Przede wszystkim ty za to Bogu podziękuj... Bo gdyby jeden włos spadł z głowy mojej, to wiedz, że cię Radziwiłłowie znajdš choćby pod ziemiš.Jeœli liczysz na to, że teraz niezgoda między nami i że cię nieœwiescy i ołyccy œcigać nie będš, to się mylisz. Krew radziwiłłowska musi zostać pomszczona, przykład straszliwy musi być dany, inaczejnie żyć by nam w tej Rzeczypospolitej. Za granicš także się nie schronisz! Cesarz niemiecki cię wyda, bom ja ksišżę Rzeszy Niemieckiej, elektor brandenburski mój wuj, ksišżę Oranii jego szwagier, królestwofrancuscy i ich ministrowie moi przyjaciele.Gdzie się schronisz?... Turcy i Tatarzy cię sprzedadzš, choćbyœmy mieli pół fortuny im oddać. Kšta na ziemi nie znajdziesz ani takich puszcz, ani takich ludów... - Dziwno mi to - rzekł Kmicic - że się wasza ksišżęca moœć o moje zdrowie z góry tak troszczysz, wielka persona Radziwiłł!... A przecie mi tylko cyngla ruszyć... - Temu nie neguję. Nieraz się już zdarzało w œwiecie, że wielki człowiek ginšł z ršk prostaka. Toć i Pompejusza ciura zabił, toćkrólowie francuscy z ršk ludzi niskiego stanu ginęli, toć nie dalej szukajšc i wielkiemu ojcu mojemu toż samo się przygodziło... Jeno, pytam się ciebie, co dalej? - Et, co mi tam! Nie dbałem ja nigdy o to wielce, co jutro będzie. Przyjdzie ze wszystkimi Radziwiłłami się zahaczyć, to jeszcze Bóg to wie, kto komu lepiej przygrzeje. Już to dawno miecz mi cišgle wisiał nad głowš, a dlatego niech jeno oczyzmrużę, to i œpię smaczno jak suseł. W dodatku, mało mi będzie jednego ziwiłła, to porwę drugiego i trzeciego... - Jak mi Bóg miły, kawalerze, tak mi się podobasz!... Bo to ci powtarzam, że chyba ty jeden w Europie mogłeœ się na coœ podobnego ważyć. Ani się, bestia, zatroska,ani pomyœli, co jutro będzie! Lubię œmiałychludzi, a coraz ich mniej na œwiecie... Ot, porwał sobie Radziwiłła i trzyma go jak swego...Gdzieżeœ się taki uchował, kawalerze? Skšd jesteœ? - Choršży orszański! - Panie choršży orszański, żal mi, że Radziwiłłowie tracš takiego człowieka jak waćpan, bo z takimi ludŸmi siła można dokazać. Gdyby nie o mnie chodziło... Hm! nie żałowałbym niczego, by cię skaptować... - Za póŸno! - rzekł Kmicic. - To się rozumie! - odpowiedział ksišżę. - Wiele za póŸno! Ale to ci przyrzekam, że każę cię po prostu rozstrzelać, boœ godzienżołnierskš œmierciš zginšć... Co za diabeł wcielony! Z poœrodka moich ludzi mnie porwał! Kmicic nie odrzekł nic; ksišżę zaœ zamyœlił się przez chwilę, po czym zakrzyknšł: - Wreszcie, pal cię szeœć! Jeżeli puœcisz mnie natychmiast, nie będę się mœcił! Dasz mi tylko parol, że nikomu nie wspomnisz, cozaszło i ludziom nakażesz milczenie. - Nie może być! - rzekł Kmicic. - Chcesz wykupu? - Nie chcę. - Po cóżeœ, u diabła, mnie porwał? Nie rozumiem! - Siła by gadać! Dowiesz się wasza ksišżęcamoœć póŸniej. - A co mamy robić przez drogę, jeœli nie gadać? Przyznaj się, kawalerze, do jednej rzeczy: żeœ mnie porwał w chwili cholery i desperacji... i teraz sam dobrze nie wiesz, co ze mnš czynić. - To moja rzecz! - odpowiedział Kmicic - a czy nie wiem, co czynić, pokaże się niebawem. Niecierpliwoœć odbiła się na twarzy księciaBogusława. - Niezbyt rozmownyœ, panie choršży orszański - rzekł- ale odpowiedz mi przynajmniej szczerze na jedno pytanie: zaliœ już jechał do mnie na Podlasie z gotowym zamiarem targnięcia się na mojš osobę czyli też póŸniej, w ostatniej chwili, przyszło ci to do głowy. - Na to mogę szczerze waszej ksišżęcej moœci odpowiedzieć; bo i mnie samego w gębę pali, abym wam powiedział, dlaczego porzuciłem waszš stronę i pókim żyw, pókimi tchu w gardzieli stanie, więcej do niej nie wrócę. Ksišżę wojewoda wileński mnie zwiódł i naprzód na to mnie wycišgnšł, żem mu na krucyfiksie zaprzysišgł, jako go nie opuszczę do œmierci... - A to pięknie dotrzymujesz... Nie ma co mówić!... - Tak jest! - zawołał gwałtownie Kmicic. - Jeœlim duszę stracił, jeœli muszę być potępiony, to przez was... Ale miłosierdziu boskiemu się oddaję... i wolę duszę stracić, wolę gorzeć wiekuiœcie niż dłużej grzeszyćœwiadomie i dobrowolnie, niż dłużej służyć wiedzšc, że grzechowi i zdradzie służę. Niech Bóg zmiłuje się nade mnš... Wolę gorzeć! Wolę stokroć gorzeć... bo i tak bym gorzał, gdybym przy was został. Nie mam nic do stracenia... Ale to przynajmniej na sšdzie boskim powiem: "Nie wiedziałem, nacom przysięgał, a gdym zmiarkował, że nazdradę ojczyŸnie, na zgubę imieniowi polskiemu przysišgłem, tedym przysięgę złamał... Teraz mnie, Panie Boże, sšdŸ!" - Do rzeczy! do rzeczy! - rzekł spokojnie ksišżę Bogusław. Lecz pan Andrzej oddychał ciężko i jechał czas jakiœ w milczeniu, z namarszczonš brwiš i okiem wbitym w ziemię, jak człowiek nieszczęœciem przygnieciony. - Do rzeczy! - powtórzył ksišżę Bogusław.Kmicic zbudził się jakoby ze snu, potrzšsnšł głowš i mówił: - Wierzyłem księciu hetmanowi, jakbym ojcu rodzonemu nie wierzył. Pamiętam te ucztę, gdy o nam pierwszy raz powiedział, że się ze Szwedem połšczył. Com ja wtedy przecierpiał, com przeszedł, Bóg mi policzy! Inni, zacni ludzie, ciskali mu buławy pod nogi, przy ojczyŸnie się oponujšc, a jam stał jak pień, z buławš, ze wstydem i z hańbš, w upokorzeniu, w męce... bo mi do oczu powiedziano: "zdrajca!" I kto powiedział!... Et!... lepiej nie wspominać, bym się zaœ nie zapamiętał,bym nie oszalał i waszej ksišżęcej moœci zaraz tu w łeb nie strzelił... Wyœcie to, wy, zdrajcy, sprzedawczyki, wyœcie mnie do tego doprowadzili! Tu pan Kmicic poczšł patrzeć strasznym wzrokiem na księcia i nienawiœć wybiła mu z dna duszy na twarz, na kształt smoka, który wypełznšł z pieczary na œwiatło dzienne, a ksišżę Bogusław patrzył na junaka spokojnym, nieulękłym okiem, na koniec rzekł: - Owszem, panie Kmicic, to mnie zajmuje... Mów dalej... Kmicic puœcił cugle ksišżęcego konia, zdjšł czapkę, jakby chcšc gorejšcš głowę ochłodzić. - Tej samej nocy - mówił - poszedłem do księcia hetmana, bo i sam kazał mnie sprowadzić. Myœlałem sobie: wypowiem mu służbę, złamię przysięgę, uduszę w tych oto rękach, prochami wysadzę Kiejdany, a potem niech się, co chce, dzieje! On też wiedział, żem na wszystko gotów - znał mnie! Widziałem to dobrze, iż palcami w puzdrze przebierał, w którym były pistolety. Nic to - myœlę sobie - albo mnie chybi, albo zabije! Ale on poczšł mnie reflektować, poczšł mówić, takie perspektywy mnie, prostakowi, pokazować,za takiego zbawcę się podawać, że wiesz wasza ksišżęca moœć, co się stało? - Przekonał młodzika! - rzekł Bogusław. - Żem mu do nóg padł - zakrzyknšł Kmicic -i ojca, jedynego zbawcę ojczyzny w nim widziałem, żem mu się oddał jako diabłu, zduszš, z kadłubem, żem był gotów za niego, za jego uczciwoœć, z wieży kiejdańskiej na łeb się rzucić! - Domyœlałem się, że taki będzie koniec! - zauważył Bogusław. - Com stracił w tej służbie, n tym nie będęgadał, ale oddałem mu ważne usługi: utrzymałem w posłuszeństwie mojš choršgiew, która tam teraz została, bogdajmu na pohybel! - inne, które się buntowały,znacznie wycišłem... Zababrałem ręce w krwi bratniej, w tej myœli, iż sroga to dla ojczyzny necessitas! Często mnie dusza bolała, gdy dobrych żołnierzów rozstrzeliwać kazał; często natura szlachecka rebelizowała przeciw niemu, gdy raz i drugi przyrzekł mi coœ, a potem nie dotrzymał. Alem to myœlał: ja głupi, on mšdry! - tak trzeba! Teraz dopiero, gdym się o onych truciach z listów dowiedział, ażmi szpik w koœciach zdrętwiał! Jakże to? Takaż to wojna? To truć chcecie żołnierzów? I to ma być po hetmańsku? Toma być po radziwiłłowsku ? Ja to mam takie listy wozić?... - Nie znasz się na polityce, kawalerze - przerwał Bogusław. - Niechże jš pioruny zatrzasnš! Niechże jš podstępni Włochowie robiš, nie szlachcic, którego Bóg zacniejszš od innych krwiš przyozdobił, ale też i zobowišzał, aby szablš, nie aptekš, wojował i imienia nie hańbił! - Te listy tedy tak cię zraziły, że postanowiłeœ Radziwiłłów opuœcić? - Nie listy! Byłbym je katu oddał albo w ogień cisnšł, bo ja nie od takich funkcyj - ale nie listy! Wyrzekłbym się posłowania, ale sprawy nie odstšpił. Czy ja wiem?! Poszedłbym choć w dragony albo kupę bym nowš zebrał i znów Chowańskiego po staremu podchodził. Ale już mi zaraz przyszło podejrzenie: a nuż oni i ojczyznę chcš otruć tak jak tych żołnierzów?... Bóg dał, żem nie wybuchnšł, choć mi głowa jako granat gorzała, żem się opamiętał, żem miał tę moc powiedzieć sobie: cišgnijżego za język, a dowiesz się całej prawdy - nie zdradŸ, co masz w sercu, podaj się za zaprzańca, za gorszego od samych Radziwiłłów, i cišgnij za język. - Kogo? mnie? - Tak jest! i Bóg mi pomógł, żem ja, prostak, statystę w pole wywiódł, żeœ wasza ksišżęca moœć majšc mnie za szelmęostatniš, żadnego szelmostwa waszego nie ukrył, wszystko wyznał, wszystko wypowiedział, jakoby na dłoni wypisał! Włosy mi na łbie dębem stawały, alem słuchał i wysłuchał do końca!... O zdrajcy!O arcypiekielnicy! O parrycydowie!... Jakże to piorun was dotšd nie pobił? Jakże to ziemia was dotšd nie pożarła?... To z Chmielnickim, ze Szwedami, z elektorem, z Rakoczym i z samym diabłem na zgubę tej Rzeczypospolitej się zmawiacie?... To płaszcz z niej chcecie sobie wykroić? Zaprzedać? Rozdzielić? Rozerwać jako wilcytę matkę waszš. Takaż wasza wdzięcznoœć za wszystkie dobrodziejstwa, którymi was obsypała, za one urzędy, honory, godnoœci,substancje, starostwa, za takie fortuny, których królowie zagraniczni wam zazdroszczš?... I gotowiœcie nie zważać na onej łzy, na mękę, na ucisk? Gdzie w was sumienie? Gdzie wiara, gdzie uczciwoœć? !.. Co za monstra na œwiat was wydały? - Panie kawalerze - przerwał zimno ksišżę Bogusław - masz mnie w ręku i możesz mnie zabić, ale o jedno cię proszę: nie nudŸmnie! Umilkli obaj. Jednakże ze słów Kmicica ukazywało się jasno, że żołnierz zdołał wycišgnšć całš nagš prawdę z dyplomaty i że ksišżę popełnił wielkš nieostrożnoœć, wielki błšd, zdradziwszy najtajniejsze zamysły własne i hetmańskie. Ubodło to jego miłoœć własnš, więc też nie raczšc ukrywać złegohumoru rzekł: - Nie przypisuj tylko tego własnemu dowcipowi, panie Kmicic, jeżeliœ ze mnie prawdę wydostał. Mówiłem otwarcie, bom myœlał, że ksišżę wojewoda lepiej zna się na ludziach i przyszle człowieka godnego ufnoœci. - Ksišżę wojewoda przysłał człowieka godnego ufnoœci - odparł Kmicic - aleœcie go już stracili. Odtšd tylko szelmy służyć wam będš! - Jeżeli sposób, w jaki mnie porwałeœ, nie był szelmowski, to niech mi w pierwszej bitwie szpada do ręki przyroœnie. - To fortel! W twardej ja się szkole ich uczył. Chciałeœ wasza ksišżęca moœć poznać Kmicica, masz go! Nie pojadę z próżnymi rękoma do naszego pana miłoœciwego. - I myœlisz, że mi włos z głowy z ręki Jana Kazimierza spadnie? - To sędziów, nie moja sprawa! Nagle Kmicic zatrzymał konia. - Hej! - rzekł. - A list księcia wojewody? Masz go wasza ksišżęca moœć przy sobie? - Choćbym miał, to bym nie dał! - rzekł ksišżę. - Listy zostały w Pilwiszkach. - Obszukać go! - krzyknšł Kmicic. Żołnierze porwali znów księcia pod ramiona, Soroka zaœ poczšł szukać mu po kieszeniach. Po chwili znalazł list. - Oto jeden dokument przeciw wam i waszym robotom - rzekł bioršc go pan Andrzej. - Dowie się z niego król polski, co zamierzacie, dowie się i szwedzki, że chociaż teraz mu służycie, przecie już ksišżę wojewoda zastrzega sobie wolnoœć recedere, jeœliby się noga Szwedom miała powinšć. Wyjdš na jaw wszystkie wasze zdrady, wszystkie machinacje. A mam przecie i inne listy, do króla szwedzkiego, do Wittenberga, do Radziejowskiego... Wielcyjesteœcie i potężni, a przecie nie wiem, czyli wam ciasno nie będzie w tej ojczyŸnie, gdy wam obaj królowie godnš waszych zdrad rekompensę obmyœlš. Oczy księcia Bogusława zabłysły złowrogim œwiatłem, ale po chwili opanował gniew i rzekł: - Dobrze, kawalerze! Na œmierć i życie między nami!... Spotkamy się!... Możesz przysporzyć nam trosków i sprawić wiele złego, ale to jeno powiem: nikt nie œmiał dotšd tego uczynić w tym kraju, coœ ty uczynił, i biada tobie i twoim. - Ja sam mam szablę do obrony, a swoich mam czym wykupić! - rzekł Kmicic. - Ach! masz mnie jako zakładnika! - rzekł ksišżę.I mimo całego gniewu odetchnšł spokojnie; zrozumiał jedno w tej chwili, żew żadnym wypadku życiu jego nic nie grozi,bo jego osoba zbyt jest Kmicicowi potrzebna. Postanowił z tego korzystać. Tymczasem puœcili się znów rysiš i po godzinie drogi ujrzeli dwóch jeŸdŸców, z których każdy prowadził po parze jucznychkoni. Byli to ludzie Kmicicowi wysłani naprzód z Pilwiszek. - A co tam? - spytał ich Kmicic. - Konie nam się zmachały okrutnie, wasza miłoœć, boœmy nie wypoczywali dotšd. - Zaraz spoczniemy!... - Widać tu chałupę na zakręcie, może to karczma. - Niech wachmistrz ruszy naprzód obroki przygotować. Karczma czy nie karczma, trzeba stanšć!... - Wedle rozkazu, panie komendancie. Soroka wypuœcił konia, a oni podšżali za nim zwolna. Kmicic jechał z jednej strony księcia, Lubieniec z drugiej. Ksišżę uspokoiłsię zupełnie i nie wycišgał więcej na rozmowę pana Andrzeja. Zdawał się być zmęczony drogš czy też położeniem, w jakim się znajdował, i głowę pochylił niecona piersi, a oczy miał przymknięte. Jednakże od czasu do czasu rzucał ukoœne spojrzenia, to na Kmicica, to na Lubieńca, którzy trzymali cugle jego konia, jakby upatrujšc, którego łatwiej będzie obalić, aby się wyrwać na wolnoœć. Tymczasem zbliżyli się do budowli leżšcej przy drodze, na cyplu lasu. Nie była to karczma, ale kuŸnia i kołodziejnia zarazem, w której jadšcy traktem zatrzymywali się dla przekuwania koni i reparacji wozów. Międzysamš kuŸniš a drogš rozcišgał się niewielkimajdan, nie ogrodzony płotem, z rzadka porosły wydeptanš trawš; szczštki wozów i popsowane koła leżały rozrzucone tu i owdzie na owym majdanie, ale z przejezdnych nie było nikogo, jeno koń Soroki stał przywišzany do słupa. Sam Soroka rozmawiał przed kuŸniš z kowalem Tatarem i dwoma jego pomocnikami. - Niezbyt obfity będziem mieć popas - rzekł uœmiechajšc się ksišżę niczego tu niedostanie. - Mamy żywnoœć i gorzałkę ze sobš - rzekłpan Kmicic. - To dobrze! Trzeba nam będzie sił nabrać. Tymczasem stanęli. Kmicic zatknšł za pas krócicę, zeskoczył z kulbaki i oddawszy bachmata w ręce Soroki chwycił znów za cugle ksišżęcego konia, którego zresztš Lubieniec nie popuszczał z ręki z drugiej strony. - Wasza ksišżęca moœć zechce zejœć z konia! - rzekł pan Andrzej. - A to czemu? Będę jadł i pił z kulbaki - rzekł ksišżę pochylajšc się ku niemu. - Proszę na ziemię! - zawołał groŸnie Kmicic. - A ty w ziemię! - krzyknšł straszliwym głosem ksišżę i wyrwawszy z szybkoœciš błyskawicy krócicę zza pasa Kmicica, huknšł mu w samš twarz. - Jezus Maria! - zakrzyknšł Kmicic. W tej chwili koń pod księciem, uderzony ostrogami, wspišł się tak, iż wyprostował się prawie zupełnie, ksišżę zaœ przekręcił się jak wšż w kulbace ku Lubieńcowi i całšsiłš potężnego ramienia pchnšł go lufš między oczy.Lubieniec wrzasnšł przeraŸliwie i spadł z konia. Zanim inni mogli zrozumieć, co się stało, zanim odetchnęli, zanim okrzyk zgrozy zamarł na ich wargach, Bogusław roztršcił ich jak burza, wypadł z majdanu na drogę i pomknšł wichrem ku Pilwiszkom.- Łapaj! Trzymaj! Bij! - rozległy się dzikie głosy. Trzej żołnierze, którzy jeszcze siedzieli nakoniach, puœcili się za nim; lecz Soroka chwycił muszkiet oparty o œcianę i poczšł mierzyć do uciekajšcego, a raczej do jego rumaka. Rumak zaœ wycišgnšł się jak sarna i biegł z szybkoœciš strzały wypuszczonej z cięciwy. Huknšł strzał. Soroka rzucił się przez dym, aby skutek lepiej zobaczyć; oczy przysłonił rękš, popatrzył przez chwilę i wreszcie wykrzyknšł: - Chybiony! jrzał uważniej w oblicze junaka ia, a48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż  š R˙˙W tej chwili Bogusław zniknšł na zakręcie, a za nim zniknęli gonišcy. Wówczas wachmistrz zwrócił się do kowala i jego pomocników, którzy patrzyli aż dotšd z niemym przerażeniem na to, co się stało, i zawołał: - Wody! Kowalczuki skoczyli cišgnšć żurawia, a Soroka klęknšł przy leżšcym nieruchomie panu Andrzeju. Twarz Kmicica była pokryta sadzš wystrzału i soplami krwi - oczy miałprzymknięte, lewš brew, powiekę i lewy wšs osmolone. Wachmistrz poczšł naprzód dotykać z lekka palcami jego czaszki. Dotykał długo i ostrożnie, po czym mruknšł: - Głowa cała... Lecz Kmicic nie dawał znaku życia i krew wydobywała mu się z twarzy obficie. Tymczasem kowalczuki przynieœli wiadro wody i szmaty do obcierania. Soroka z równšż powolnoœciš i uwagš zabrał się do obmywania twarzy Kmicica.Na koniec rana ukazała się spod krwi i sadzy. Kula rozorała głęboko Kmicicowi lewy policzek i zniosła zupełnie koniec ucha. Soroka poczšł badać, czy koœć policzkowa nie jest strzaskana. Po chwili przekonał się, że nie, i odsapnšł głęboko. Równoczeœnie Kmicic pod wpływemzimnej wody i bólu jšł dawać znaki życia. Twarz poczęła mu drgać, piersi podnosiły się oddechem. - Żyje!... Nic mu nie będzie! - zawołał radoœnie Soroka. I łza stoczyła się po zbójeckiej twarzy wachmistrza. Tymczasem na zakręcie drogi ukazał się Biłous, jeden z trzech żołnierzy, którzy pognali za księciem. - A co? - spytał Soroka. Żołnierz kiwnšł rękš. - Nic! - A tamci prędko wrócš? - Tamci nie wrócš Wachmistrz złożył drżšcymi rękoma głowę Kmicica na progu kuŸni i zerwał się na równe nogi. - Jakże to? - Panie wachmistrzu, to charakternik! Pierwszy dogonił go Zawratyński, bo miał najlepszego konia, i dlatego że mu się pozwolił dogonić. W naszych oczach wydarłmu szablę z ręki i sztychem przebił. Ledwiemieliœmy czas zakrzyknšć. Witkowski był bliżej i skoczył na ratunek. A ten œcišł go w moich oczach... jakby go piorun zatrzasnšł!... Ani zipnšł... A jam nie czekał kolei.. Panie wachmistrzu ! on tu gotów jeszcze wrócić! - Nic tu po nas! - krzyknšł Soroka. - Do koni! I w tejże samej chwili poczęli wišzać noszemiędzy końmi dla Kmicica.Dwóch ludzi z rozkazu Soroki stanęło z muszkietami na drodze, z obawy powrotu straszliwego męża. Lecz ksišżę Bogusław, w przekonaniu, że Kmicic nie żyje, wracał spokojnie do Pilwiszek. O zmroku już spotkał go cały oddział rajtarów wysłany przez Patersona, który zaniepokoił się długš nieobecnoœciš księcia.Oficer ujrzawszy księcia skoczył ku niemu.- Wasza ksišżęca moœć... Nie wiedzieliœmy...- Nic to! - przerwał ksišżę Bogusław. - Przejeżdżałem konia w kompanii tego kawalera, od którego go kupiłem. A po chwili dodał: - I zapłaciłem dobrze. ------Konwersja: rpg6@go2.pl porwał! Kmicic nie odrzekł nic; ksišżę zaœ zamyœlił się przez chwilę, po czym zakrzyknšł: - Wreszcie, pal cię szeœć! Jeżeli puœcisz mnie natychmiast, nie będę się mœcił! Dasz mi tylko parol, że nikomu nie wspomnisz, cozaszło i ludziom nakażesz milczenie. - Nie może być! - rzekł Kmicic. - Chcesz wykupu? - Nie chcę. - Po cóżeœ, u diabła, mnie porwał? Nie rozumiem! - Siła by gadać! Dowiesz się wasza ksišżęcamoœć póŸniej. - A co mamy robić przez drogę, jeœli nie gadać? Przyznaj się, kawalerze, do jednej rzeczy: żeœ mnie porwał w chwili cholery i desperacji... i teraz sam dobrze nie wiesz, co ze mnš czynić. - To moja rzecz! - odpowiedział Kmicic - a czy nie wiem, co czynić, pokaże się niebawem. Niecierpliwoœć odbiła się na twarzy księciaBogusława. - Niezbyt rozmownyœ, panie choršży orszański - rzekł- ale odpowiedz mi przynajmniej szczerze na jedno pytanie: zaliœ już jechał do mnie na Podlasie z gotowym zamiarem targnięcia się na mojš osobę czyli też póŸniej, w ostatniej chwili, przyszło ci to do głowy. - Na to mogę szczerze waszej ksišżęcej moœci odpowiedzieć; bo i mnie samego w gębę pali, abym wam powiedział, dlaczego porzuciłem waszš stronę i pókim żyw, pókimi tchu w gardzieli stanie, więcej do niej nie wrócę. Ksišżę wojewoda wileński mnie zwiódł i naprzód na to mnie wycišgnšł, żem mu na krucyfiksie zaprzysišgł, jako go nie opuszczę do œmierci... - A to pięknie dotrzymujesz... Nie ma co mówić!... - Tak jest! - zawołał gwałtownie Kmicic. - Jeœlim duszę stracił, jeœli muszę być potępiony, to przez was... Ale miłosierdziu boskiemu się oddaję... i wolę duszę stracić, wolę gorzeć wiekuiœcie niż dłużej grzeszyćœwiadomie i dobrowolnie, niż dłużej służyć wiedzšc, że grzechowi i zdradzie służę. Niech Bóg zmiłuje się nade mnš... Wolę gorzeć! Wolę stokroć gorzeć... bo i tak bym gorzał, gdybym przy was został. Nie mam nic do stracenia... Ale to przynajmniej na sšdzie boskim powiem: "Nie wiedziałem, nacom przysięgał, a gdym zmiarkował, że nazdradę ojczyŸnie, na zgubę imieniowi polskiemu przysišgłem, tedym przysięgę złamał... Teraz mnie, Panie Boże, sšdŸ!" - Do rzeczy! do rzeczy! - rzekł spokojnie ksišżę Bogusław. Lecz pan Andrzej oddychał ciężko i jechał czas jakiœ w milczeniu, z namarszczonš brwiš i okiem wbitym w ziemię, jak człowiek nieszczęœciem przygnieciony. - Do rzeczy! - powtórzył ksišżę Bogusław.Kmicic zbudził się jakoby ze snu, potrzšsnšł głowš i mówił: - Wierzyłem księciu hetmanowi, jakbym ojcu rodzonemu nie wierzył. Pamiętam te ucztę, gdy o nam pierwszy raz powiedział, że się ze Szwedem połšczył. Com ja wtedy przecierpiał, com przeszedł, Bóg mi policzy! Inni, zacni ludzie, ciskali mu buławy pod nogi, przy ojczyŸnie się oponujšc, a jam stał jak pień, z buławš, ze wstydem i z hańbš, w upokorzeniu, w męce... bo mi do oczu powiedziano: "zdrajca!" I kto powiedział!... Et!... lepiej nie wspominać, bym się zaœ nie zapamiętał,bym nie oszalał i waszej ksišżęcej moœci zaraz tu w łeb nie strzelił... Wyœcie to, wy, zdrajcy, sprzedawczyki, wyœcie mnie do tego doprowadzili! Tu pan Kmicic poczšł patrzeć strasznym wzrokiem na księcia i nienawiœć wybiła mu z dna duszy na twarz, na kształt smoka, który wypełznšł z pieczary na œwiatło dzienne, a ksišżę Bogusław patrzył na junaka spokojnym, nieulękłym okiem, na koniec rzekł: - Owszem, panie Kmicic, to mnie zajmuje... Mów dalej... Kmicic puœcił cugle ksišżęcego konia, zdjšł czapkę, jakby chcšc gorejšcš głowę ochłodzić. - Tej samej nocy - mówił - poszedłem do księcia hetmana, bo i sam kazał mnie sprowadzić. Myœlałem sobie: wypowiem mu służbę, złamię przysięgę, uduszę w tych oto rękach, prochami wysadzę Kiejdany, a potem niech się, co chce, dzieje! On też wiedział, żem na wszystko gotów - znał mnie! Widziałem to dobrze, iż palcami w puzdrze przebierał, w którym były pistolety. Nic to - myœlę sobie - albo mnie chybi, albo zabije! Ale on poczšł mnie reflektować, poczšł mówić, takie perspektywy mnie, prostakowi, pokazować,za takiego zbawcę się podawać, że wiesz wasza ksišżęca moœć, co się stało? - Przekonał młodzika! - rzekł Bogusław. - Żem mu do nóg padł - zakrzyknšł Kmicic -i ojca, jedynego zbawcę ojczyzny w nim widziałem, żem mu się oddał jako diabłu, zduszš, z kadłubem, żem był gotów za niego, za jego uczciwoœć, z wieży kiejdańskiej na łeb się rzucić! - Domyœlałem się, że taki będzie koniec! - zauważył Bogusław. - Com stracił w tej służbie, n tym nie będęgadał, ale oddałem mu ważne usługi: utrzymałem w posłuszeństwie mojš choršgiew, która tam teraz została, bogdajmu na pohybel! - inne, które się buntowały,znacznie wycišłem... Zababrałem ręce w krwi bratniej, w tej myœli, iż sroga to dla ojczyzny necessitas! Często mnie dusza bolała, gdy dobrych żołnierzów rozstrzeliwać kazał; często natura szlachecka rebelizowała przeciw niemu, gdy raz i drugi przyrzekł mi coœ, a potem nie dotrzymał. Alem to myœlał: ja głupi, on mšdry! - tak trzeba! Teraz dopiero, gdym się o onych truciach z listów dowiedział, ażmi szpik w koœciach zdrętwiał! Jakże to? Takaż to wojna? To truć chcecie żołnierzów? I to ma być po hetmańsku? Toma być po radziwiłłowsku ? Ja to mam takie listy wozić?... - Nie znasz się na polityce, kawalerze - przerwał Bogusław. - Niechże jš pioruny zatrzasnš! Niechże jš podstępni Włochowie robiš, nie szlachcic, którego Bóg zacniejszš od innych krwiš przyozdobił, ale też i zobowišzał, aby szablš, nie aptekš, wojował i imienia nie hańbił! - Te listy tedy tak cię zraziły, że postanowiłeœ Radziwiłłów opuœcić? - Nie listy! Byłbym je katu oddał albo w ogień cisnšł, bo ja nie od takich funkcyj - ale nie listy! Wyrzekłbym się posłowania, ale sprawy nie odstšpił. Czy ja wiem?! Poszedłbym choć w dragony albo kupę bym nowš zebrał i znów Chowańskiego po staremu podchodził. Ale już mi zaraz przyszło podejrzenie: a nuż oni i ojczyznę chcš otruć tak jak tych żołnierzów?... Bóg dał, żem nie wybuchnšł, choć mi głowa jako granat gorzała, żem się opamiętał, żem miał tę moc powiedzieć sobie: cišgnijżego za język, a dowiesz się całej prawdy - nie zdradŸ, co masz w sercu, podaj się za zaprzańca, za gorszego od samych Radziwiłłów, i cišgnij za język. - Kogo? mnie? - Tak jest! i Bóg mi pomógł, żem ja, prostak, statystę w pole wywiódł, żeœ wasza ksišżęca moœć majšc mnie za szelmęostatniš, żadnego szelmostwa waszego nie ukrył, wszystko wyznał, wszystko wypowiedział, jakoby na dłoni wypisał! Włosy mi na łbie dębem stawały, alem słuchał i wysłuchał do końca!... O zdrajcy!O arcypiekielnicy! O parrycydowie!... Jakże to piorun was dotšd nie pobił? Jakże to ziemia was dotšd nie pożarła?... To z Chmielnickim, ze Szwedami, z elektorem, z Rakoczym i z samym diabłem na zgubę tej Rzeczypospolitej się zmawiacie?... To płaszcz z niej chcecie sobie wykroić? Zaprzedać? Rozdzielić? Rozerwać jako wilcytę matkę waszš. Takaż wasza wdzięcznoœć za wszystkie dobrodziejstwa, którymi was obsypała, za one urzędy, honory, godnoœci,substancje, starostwa, za takie fortuny, których królowie zagraniczni wam zazdroszczš?... I gotowiœcie nie zważać na onej łzy, na mękę, na ucisk? Gdzie w was sumienie? Gdzie wiara, gdzie uczciwoœć? !.. Co za monstra na œwiat was wydały? - Panie kawalerze - przerwał zimno ksišżę Bogusław - masz mnie w ręku i możesz mnie zabić, ale o jedno cię proszę: nie nudŸmnie! Umilkli obaj. Jednakże ze słów Kmicica ukazywało się jasno, że żołnierz zdołał wycišgnšć całš nagš prawdę z dyplomaty i że ksišżę popełnił wielkš nieostrożnoœć, wielki błšd, zdradziwszy najtajniejsze zamysły własne i hetmańskie. Ubodło to jego miłoœć własnš, więc też nie raczšc ukrywać złegohumoru rzekł: - Nie przypisuj tylko tego własnemu dowcipowi, panie Kmicic, jeżeliœ ze mnie prawdę wydostał. Mówiłem otwarcie, bom myœlał, że ksišżę wojewoda lepiej zna się na ludziach i przyszle człowieka godnego ufnoœci. - Ksišżę wojewoda przysłał człowieka godnego ufnoœci - odparł Kmicic - aleœcie go już stracili. Odtšd tylko szelmy służyć wam będš! - Jeżeli sposób, w jaki mnie porwałeœ, nie był szelmowski, to niech mi w pierwszej bitwie szpada do ręki przyroœnie. - To fortel! W twardej ja się szkole ich uczył. Chciałeœ wasza ksišżęca moœć poznać Kmicica, masz go! Nie pojadę z próżnymi rękoma do naszego pana miłoœciwego. - I myœlisz, że mi włos z głowy z ręki Jana Kazimierza spadnie? - To sędziów, nie moja sprawa! Nagle Kmicic zatrzymał konia. - Hej! - rzekł. - A list księcia wojewody? Masz go wasza ksišżęca moœć przy sobie? - Choćbym miał, to bym nie dał! - rzekł ksišżę. - Listy zostały w Pilwiszkach. - Obszukać go! - krzyknšł Kmicic. Żołnierze porwali znów księcia pod ramiona, Soroka zaœ poczšł szukać mu po kieszeniach. Po chwili znalazł list. - Oto jeden dokument przeciw wam i waszym robotom - rzekł bioršc go pan Andrzej. - Dowie się z niego król polski, co zamierzacie, dowie się i szwedzki, że chociaż teraz mu służycie, przecie już ksišżę wojewoda zastrzega sobie wolnoœć recedere, jeœliby się noga Szwedom miała powinšć. Wyjdš na jaw wszystkie wasze zdrady, wszystkie machinacje. A mam przecie i inne listy, do króla szwedzkiego, do Wittenberga, do Radziejowskiego... Wielcyjesteœcie i potężni, a przecie nie wiem, czyli wam ciasno nie będzie w tej ojczyŸnie, gdy wam obaj królowie godnš waszych zdrad rekompensę obmyœlš. Oczy księcia Bogusława zabłysły złowrogim œwiatłem, ale po chwili opanował gniew i rzekł: - Dobrze, kawalerze! Na œmierć i życie między nami!... Spotkamy się!... Możesz przysporzyć nam trosków i sprawić wiele złego, ale to jeno powiem: nikt nie œmiał dotšd tego uczynić w tym kraju, coœ ty uczynił, i biada tobie i twoim. - Ja sam mam szablę do obrony, a swoich mam czym wykupić! - rzekł Kmicic. - Ach! masz mnie jako zakładnika! - rzekł ksišżę.I mimo całego gniewu odetchnšł spokojnie; zrozumiał jedno w tej chwili, żew żadnym wypadku życiu jego nic nie grozi,bo jego osoba zbyt jest Kmicicowi potrzebna. Postanowił z tego korzystać. Tymczasem puœcili się znów rysiš i po godzinie drogi ujrzeli dwóch jeŸdŸców, z których każdy prowadził po parze jucznychkoni. Byli to ludzie Kmicicowi wysłani naprzód z Pilwiszek. - A co tam? - spytał ich Kmicic. - Konie nam się zmachały okrutnie, wasza miłoœć, boœmy nie wypoczywali dotšd. - Zaraz spoczniemy!... - Widać tu chałupę na zakręcie, może to karczma. - Niech wachmistrz ruszy naprzód obroki przygotować. Karczma czy nie karczma, trzeba stanšć!... - Wedle rozkazu, panie komendancie. Soroka wypuœcił konia, a oni podšżali za nim zwolna. Kmicic jechał z jednej strony księcia, Lubieniec z drugiej. Ksišżę uspokoiłsię zupełnie i nie wycišgał więcej na rozmowę pana Andrzeja. Zdawał się być zmęczony drogš czy też położeniem, w jakim się znajdował, i głowę pochylił niecona piersi, a oczy miał przymknięte. Jednakże od czasu do czasu rzucał ukoœne spojrzenia, to na Kmicica, to na Lubieńca, którzy trzymali cugle jego konia, jakby upatrujšc, którego łatwiej będzie obalić, aby się wyrwać na wolnoœć. Tymczasem zbliżyli się do budowli leżšcej przy drodze, na cyplu lasu. Nie była to karczma, ale kuŸnia i kołodziejnia zarazem, w której jadšcy traktem zatrzymywali się dla przekuwania koni i reparacji wozów. Międzysamš kuŸniš a drogš rozcišgał się niewielkimajdan, nie ogrodzony płotem, z rzadka porosły wydeptanš trawš; szczštki wozów i popsowane koła leżały rozrzucone tu i owdzie na owym majdanie, ale z przejezdnych nie było nikogo, jeno koń Soroki stał przywišzany do słupa. Sam Soroka rozmawiał przed kuŸniš z kowalem Tatarem i dwoma jego pomocnikami. - Niezbyt obfity będziem mieć popas - rzekł uœmiechajšc się ksišżę niczego tu niedostanie. - Mamy żywnoœć i gorzałkę ze sobš - rzekłpan Kmicic. - To dobrze! Trzeba nam będzie sił nabrać. Tymczasem stanęli. Kmicic zatknšł za pas krócicę, zeskoczył z kulbaki i oddawszy bachmata w ręce Soroki chwycił znów za cugle ksišżęcego konia, którego zresztš Lubieniec nie popuszczał z ręki z drugiej strony. - Wasza ksišżęca moœć zechce zejœć z konia! - rzekł pan Andrzej. - A to czemu? Będę jadł i pił z kulbaki - rzekł ksišżę pochylajšc się ku niemu. - Proszę na ziemię! - zawołał groŸnie Kmicic. - A ty w ziemię! - krzyknšł straszliwym głosem ksišżę i wyrwawszy z szybkoœciš błyskawicy krócicę zza pasa Kmicica, huknšł mu w samš twarz. - Jezus Maria! - zakrzyknšł Kmicic. W tej chwili koń pod księciem, uderzony ostrogami, wspišł się tak, iż wyprostował się prawie zupełnie, ksišżę zaœ przekręcił się jak wšż w kulbace ku Lubieńcowi i całšsiłš potężnego ramienia pchnšł go lufš między oczy.Lubieniec wrzasnšł przeraŸliwie i spadł z konia. Zanim inni mogli zrozumieć, co się stało, zanim odetchnęli, zanim okrzyk zgrozy zamarł na ich wargach, Bogusław roztršcił ich jak burza, wypadł z majdanu na drogę i pomknšł wichrem ku Pilwiszkom.- Łapaj! Trzymaj! Bij! - rozległy się dzikie głosy. Trzej żołnierze, którzy jeszcze siedzieli nakoniach, puœcili się za nim; lecz Soroka chwycił muszkiet oparty o œcianę i poczšł mierzyć do uciekajšcego, a raczej do jego rumaka. Rumak zaœ wycišgnšł się jak sarna i biegł z szybkoœciš strzały wypuszczonej z cięciwy. Huknšł strzał. Soroka rzucił się przez dym, aby skutek lepiej zobaczyć; oczy przysłonił rękš, popatrzył przez chwilę i wreszcie wykrzyknšł: - Chybiony! jrzał uważniej w oblicze junaka ia, a48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj° ´ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż”üżN¸÷ż@,ŞjI_÷ż@”Şjj€0c