ĺbkŃÉ˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙őđGî’ŕGđ@îŕ@>ŕBđEîoŕEńŮő>ŕB>RŕG>˙ęÁńŮ˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙ĂUÎíffĚ sƒ ˆ‰ÜĚnćÝÝٙťťgcněĚÝܙŸťš3>CLAS 15LKAPIT €003ty˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙Copyright (C)2000-2001 Pat Crowe. This Book Reader was distributed solely for the reading of classic books which are out of copyright. Program extends to address 3fffh. No responsibilty can be accepted for any breach of copyright nor for any other matter involved with material above this address. This material will have been added by a user of this program and not the author of this program. Please address any enquiries concerning breach of copyright or any other concerns, to that third party. óÍĆ>˙ęŔúPę ŔúQęŔ1ţ˙Íb͛ >ęa>ŕ&>ę Ŕ>˙ę ŔÍđ͜Í:Í\ÍćÍóÍ ÍBÍS ú‚˙§(Ţú ŔOÍŕ>ęŔͧ ÍÓ ÍŽ Íż ÍÓ ÍŽ ÍG ÍÓ ÍŽ úQęŔÍ|ÍĹÍr>ęÁ>xŕE>@ŕAŻŕ>ŕ˙>Óŕ@űÍ ÍvúÁˇ(ńŻęÁ́Ë VËw cËoÂÄËgÂŐË_ 9ËW -ËO ËG Ăú Ŕ<ţ >OÍŕĂú Ŕ<ţ >OÍłĂÍ ĂÍS ĚĹĂú Ŕţ(ţ(ţ(#ú Ŕţ("ţ(*ţ( *Í/ĂÍĹĂÍËĂ͘ĂÍ^ĂÍ÷ĂÍĂÍ#Ăú Ŕ=ţ˙ >OÍ|Ăú Ŕ<ţ >OÍ|Ă!>w# űÉ!6# ú6˙#6# öÉ! 6˙#6# ö6# úÉÍB͜ÍĹÉú ŔţČÍw Í ÍÓ úÁO> ‘O͜úÁOÍŽ úÁ<ţ 8>ęÁÉú Ŕţ ú ŔGÍ3 8 ř Í3 8 řÍ#@Íw  Í  úÍÓ úÁţ(=> ęÁúÁO> ‘ţ >O͜úÁOÍŽ ú Ŕţ 0<ę ŔÉú ŔţČŐĹúÁO ú Ŕţ ͟ Íw Í ÍÓ ÍŽ yţ  Ü{ę ŔÁŃÉĹú Ŕţ ú ŔĆ GÍ3  úÍ3  úúÁO Íw Í ÍÓ ÍŽ yţ  é> ę ŔÁÉ>ę Ŕ>ęÁ>ęŔę!>ęA!@}ęŔ|ęŔÍŃ!ĐŔ*§ úaŔ*§ úúŔOúŔG>š >¸ >>ęŔÉ>ęŔę!>ęA!@}ęŔ|ęŔÍ- űÍŃúŔ=ęŔ Í3  úÍĹÉÍ-(ÍŃ>ęŔúŔć€(ěÍĹÉÍŃ>ęŔúŔć€Ę˜ÍĹÉ Í3  úÍuĘ,ÍŃúŔţÂúŔţĘ#>ę Ŕ>ęŔúŔć€(ÖÍĹÉĺŐĹúŔoúŔg #F+NxĄ<(,xą úŔęŔ͡ ÍÓ ÍŽ úQęŔ>ęŔ$úŔţ(>ęŔÍŻ ÍÓ ÍŽ úQęŔ>ęŔÁŃáÉĺŐĹú Ŕţ˙(!В@§(=ůÍ3 yę Ŕ!В@y§( řÍ3 ÁŃáÉĺŐĹyę Ŕ>ęŔÍG ÍÓ ÍŽ úQęŔú ŔO>˙ę ŔÍ|ÁŃáÉĺŐĹyę Ŕţ(ţ(ţ(ţ( ţ($ţ((!pÍ(!€Í !Í! Í!°Í!ŔÍÁŃáÉÍćĺĹ~î˙" ů ôÁáÉĺŐĹú Ŕ!ů ţ(q! ţ(j!H ţ(c!p ţ(\!˜ ţ(U!Á ţ(N!Ň ţ(G!ę ţ(@! ţ (9!: ţ (2!b ţ (+!Ň &ĺŐĹ!ˆ ĺŐĹ!ŔĺŐĹ!Ú ĺŐĹ!ą ĺŐĹ!aŔ˛Ŕ*§ úÁŃáÉ Przewiń Wers Str. Roz. Wsz Liiku: Rivi Sivu Kapp LopBlättern: Zeil Seit Kapt AlleDéfiler: Ligne Page Chap ToutScrolla: Rad Sida Kap Hela Lista: Linea Pagina Cap. Tutto Blader: Lijn Blad Hfdst Alles Bla: Linje Side Kap Alle Despl.: Línea Página Cap. Todo Mudar: Linha Pagina Cap. Tudo Despl.: Línia Plana Cap. Tot ĺŐĹúŔGúŔ<¸8Í-(ÍŃ>>ę Ŕ7 ęŔ>ę Ŕ§ÁŃá§ÉĺŐĹúŔţÂO úŔţÂO úŔţ(úŔţ ÍuÍŃúŔ>ę Ŕ7 =ęŔ>ę Ŕ§ÁŃáÉĺŐĹúŔG!Đx§(~#§ ÷ô˛Ŕ*§ úÁŃá§ÉĺĹ!€6# xą řÁáÉĺŐĹy!ţ(#!@‘ţ(!€’ţ(!Ŕ“ţ(!€@y§(=ů]T! ÁÍćP* úÍćP* úÍćP* úÍćP* úÁŃáÉ> ę>ęA!  y§( ĺ>""Ŕ " úáúN"úO">ęúŔćęAÉ> ę>ęA!  y§( *GúN¸ 6*GúO¸ .Ŕ * ú>ęúŔę!úŔćęAÍŃ Í3  úÉ> ę>ęA!    ž # ÷őúŔćęAńÉĺŐĹ! Á@6# xą ř!˛Ŕ~#§(Í÷ öÁŃáÉĺĹÖ o&MD)))  0úŔţ( 8 V#F#Í' yţ őzƒ_ÁáÉĺŐĹk&)}ćđo Á ÁĹË!Ë ÁĹ{ć§(Ë8Ë=öxśw#wyśw#wÁŃáÉđ˙ˇŕ˙Íćđ@ćŕ@É>‘ŕ@É>äŕGŕHŕIÉĺŐÍć!`˜Ŕ>đ" üÍćŔ" üŃáÉĺŐ!`˜ y§(=ů> ‘W>ÍćÍ'(Í'(Í'(éőy§ ńń!`˜QÍćÍ'(Í'(Í'(éŃáÉĺĹú‚˙§(,>˙ŕO!˜`>" xą ř€>" xą ř`>" xą ř>ţŕOÁáÉĹw#< ú 6# úÁÉ!˜>"< ű! ˜"< ű!@˜6ń# úÉ!ŕ™ 6ň# ú!š>("< ű! š "< űÉ́Ĺ> ŕđđđđ/ćË7G>ŕđđđđđđđđđđ/ć°Gú€˙¨ ę˙xę€˙>0ŕú˙ÁÉţ(Ż>˙ę‚˙ÉĹ>˙ŕ$ˆ xą ű>ŕ$ÁÉőđ@ć€(đDţ‘ ôńɇ‡‡Ć€ęh˙ióúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęh˙ióúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęh˙@ióúA˙ć ů*âű ňɇ‡‡Ć€ęj˙kóúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęj˙k@óúA˙ć ů*âű ňÉ˙ď=ď=|˙ď=˙˙ď=ď=˙ď=˙˙ď=ď=˙ď=˙˙ď=ď=ŕ˙ď=˙ď=ď=˙ď=ď=ď=ď=<ď=ď˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙MBFONTMonospaced @@@@@@   ŕ ŕ @ŔŔŕ``@€ @€ @ @@  `@@ @@@@@ @ @@ŕ@ @ŕ@ @`@ @@@€€ŕ     ŕ@Ŕ@@@@ŕŕ  @€€ŕŕ  `  ŕ€€  ŕ ŕ€€ŕ Ŕŕ€€ŕ  ŕŕ @@€€ŕ  ŕ  ŕŕ  ŕ ŕ@@ @ @€@ ŕŕ€@ @€ŕ  @@@ŕ ŕŕŕ€ŕŕ  ŕ   Ŕ  Ŕ  Ŕŕ€€€€€ŕŔ     Ŕŕ€€ŕ€€ŕŕ€€ŕ€€€ŕ€€€  ŕ   ŕ   ŕ@@@@@ŕ  ŕ   Ŕ   €€€€€€ŕ ŕ     ŕ      @     @ŕ  ŕ€€€ŕ    Ŕ ŕ  ŕŔ  ŕ€€ŕ ŕŕ@@@@@@      ŕ     @@     ŕ    @      ŕ@@@ŕ @@@€ŕ`@@@@@`€€@@@ ` `@ ŕ@ ŕ ŕ ŕ€€ŕ   ŕŕ€€€ŕ ŕ   ŕŕ ŕ€ŕ`@ŕ@@@@ŕ  ŕ ŕ€€Ŕ    @@@@@@ @€€  Ŕ  @@@@@@  ŕ   Ŕ    ŕ   ŕŕ  ŕ€€ŕ  ŕ Ŕ €€€ŕ€ŕ ŕ@`@@@     ŕ    @   ŕ   @     ŕ ŕŕ @€ŕ @@€@@ @@@@@@@€@@ @@€`€ŕŕŕŕŕŕŕ@ €`€ @ŕ     ŕ@€`@ŕ@@@@Ŕ   @ŕ@@@@@@ŕ@@@ŕ@@ € @€  @ŕ€ŕ ŕ @€@ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕŕ     ŕ @€@    ŔŔŕŕ`@ŕ@@ @ŕ€ŕ ŕ€@ @€ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕ@@@@@@@ŕ€€ŕ@€€€ Ŕ€ŕ @ ŕ  ŕ   0@@@@@@ŕ€ŕ ŕ ŕ ŕ€ŕŕ ŕ ŕ @€@ ŕ Ŕŕ€€@ŕ @@€ŕŕ ŕ@ŕ@ŕŔ @€ŕ@@`@Ŕ@@@€ŔŔŔŕ€€       @€Ŕ@Ŕŕ ŕ ŕ ŕ ŕ€@ @€@@@€ ŕ @@@ŕ @ŕŕ`ŕ€ ŕ @ŕ @€ŕ€@ŕ ŕ  @ŕ ŕ @ ŕ ŕ `€ŕ ŕ  ŕ ŕ @ŕ ŕ @ŕ€€€€ŕŕ€€€€ŕ@ €@ŕ€ŕ€ŕ @ŕ€ŕ€ŕŕ€€ŕ€€ŕ  ŕ€ŕ€ŕ€@ŕ@@ŕ @ŕ@@ŕ@ ŕ@@ŕ ŕ@@ŕŔ  ŕ  Ŕ @ ŕŕ  €@ŕ  ŕ@ŕ    ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕ ŕ  ŕ @ ŕ  ŕ  ŕ€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  @@Ŕ€ŕ ŕ€ŔŔ Ŕ  Ŕ€€@ŕ ŕ ŕ @ŕ ŕ ŕ@ ŕ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ@ŕ ŕ ŕ @ŕ€€€ŕŕ€€ŕ@ €@ŕ ŕ€ŕ @ŕ ŕ€ŕŕ ŕ€ŕ  ŕ ŕ€ŕ€@@@@@@€@@@@@ €€€€ @@@@@ @  ŕ ŕ @ŕ   €@ŕ ŕ @ŕ  ŕ@ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ   ŕ@ŕ@ŕ ŕ ŕ€@  ŕ @  ŕ@   ŕ   ŕ @  ŕ ŕ€€ŕ ŕ€€   ŕ ŕMBFONTVariable pitch €€€€€€  PPřPřPP x ř(đ ŔČ @˜ŕ  @° Đ€€@€€€€€@€@@@@@€@ŕ@ @ŕ@@€Ŕ€ @@@€€@     @@Ŕ@@@@ŕŕ  @€€ŕŕ  `  ŕ€€  ŕ ŕ€€ŕ Ŕŕ€€ŕ  ŕŕ @@€€ŕ  ŕ  ŕŕ  ŕ ŕ€€@@€ @€@ ŔŔ€@ @€ŕ  @@@ŕ ŕŕŕ€ŕŕ  ŕ   Ŕ  Ŕ  Ŕŕ€€€€€ŕŔ     Ŕŕ€€ŕ€€ŕŕ€€ŕ€€€ŕ€€€  ŕ   ŕ   ŕ@@@@@ŕ  ŕ   Ŕ   €€€€€€ŕˆŘ¨ˆˆˆˆˆˆČ¨˜ˆˆŕ     ŕŕ  ŕ€€€ŕ    Ŕ ŕ  ŕŔ  ŕ€€ŕ ŕŕ@@@@@@      ŕ      @ˆˆˆ¨¨¨P   @      ŕ@@@ŕ @@@€ŕŔ€€€€€Ŕ€€@@@ Ŕ@@@@@Ŕ@ ŕ€@ŕ ŕ ŕ€€ŕ   ŕŕ€€€ŕ ŕ   ŕŕ ŕ€ŕ`@ŕ@@@@ŕ  ŕ ŕ€€Ŕ    €€€€€€@@@@@@€€€  Ŕ  €€€€€€€ř¨¨¨¨ŕ    @   @ŕ   Ŕ€ŕ   ` ࠀ€€ŕ€ŕ ŕ€Ŕ€€€Ŕ    ŕ    @ˆ¨¨¨P  @     ŕ ŕŕ @€ŕ @@€@@ €€€€€€€€@@ @@€P ŕŕŕŕŕŕŕ`€€`€€`ŕ     ŕ@€`@ŕ@@@@Ŕ  ¨@ŕ@@@@@@ŕ@@@ŕ@@ € @€P @ŕ€ŕ ŕ @€@ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕŕ     ŕ@€€@HHŔŔđřP ü\T @ŕ€ŕ ŕ€@ @€ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕ€€€€€€@ŕ€€ŕ@€€€ Ŕ€ŕˆpPpˆŕ  ŕ  °€€€€€€ŕ€ŕ ŕ ŕ x„´¤´„xŕ ŕ ŕ$HH$ŕ Ŕx„´¤„x@ŕ @@€ŕŕ ŕ@ŕ@ŕŔ @€ŕ@@`Ŕ@@@@€   ŕ€€ĐĐPPPPP€€Ŕ@Ŕŕ ŕ ŕ ŕ ŕH$H€€€  (8€€€°ˆ 8ŕ ŕ(č @ŕ @€ŕ€@ŕ ŕ   @ŕ ŕ  @ ŕ ŕ P ŕ ŕ  ŕ ŕ  @ŕ ŕ  @ŕ€€€€ŕŕ€€€€ŕ@ €@ŕ€ŕ€ŕŕ€€ŕ€€ŕ ŕ€€ŕ€€ŕ  ŕ€ŕ€ŕ€@ŕ@@ŕ @ŕ@@ŕ@ ŕ@@ŕ ŕ@@@ŕpHHčHHp¨ˆČ¨˜ˆ€@ŕ  ŕ@ŕ    ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕPpˆˆˆp @ řˆ˜¨Čˆř€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  @@Ŕ€ŕ ŕ€Ŕ@ Ŕ  Ŕ€€@ŕ ŕ ŕ @ŕ ŕ ŕ@ ŕ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ@ŕ ŕ ŕ @ŕ€€€ŕŕ€€ŕ@ €@ŕ ŕ€ŕ @ŕ ŕ€ŕŕ ŕ€ŕ  ŕ ŕ€ŕ€@@@@@@€€€€€@ @@@@ @@@@@ @ p` @ŕ    €@ŕ  ŕ @ŕ   ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕ ŕ   ŕ@ŕ@ř¨¨ř@€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  ŕ ŕ€€ŕ  ŕ€€   ŕ ŕPc€b cnŚ3$’c€Ś2;C; € "PIĘTNASTOLETNI KAPITAN" JULIUSZ VERNE CZĘŒĆ PIERWSZA ROZDZIAŁ I Na pokładzie „Pilgrima ” W pierwszych dniach lutego 1873 r. dwumasztowy statek „Pilgrim ” znajdował się pod 43 °57' szerokoœci południowej i 165 °19'długoœci wschodniej, według południka Greenwich [1]. Był to bryg [2] specjalnie przystosowany do połowu wielorybów; zbudowany był w San Francisco i należał do Jakuba Weldona, który sprzedał go przed dziesięcioma laty kapitanowi Hullowi. Aczkolwiek bryg ten był najmniejszym z całej floty tego bogatego właœciciela statków, był jednak zaliczany do najlepszych. „Pilgrim ” był godny swego kapitana, zaœ ten ostatni cieszył się od dawna utrwalonš już sławš wytrawnego marynarza i niezrównanego łowcy wielorybów. Ze względu na małe rozmiary statku, jego załoga była bardzo nieliczna, gdyż składała się zaledwie z pięciu majtków. Iloœć ta była niewystarczajšca do łowów, lecz pan Weldon, idšc za przykładem wielu amerykańskich właœcicieli statków wielorybniczych, wolał kompletować załogępo przybyciu statku do Nowej Zelandii, gdzie ludzi szukajšcych pracy jest zawsze aż nadto. Aczkolwiek polowania miały zazwyczaj przebieg –dla „Pilgrima ”–nader pomyœlny, ostatnia ekspedycja była dziwnie nieudana. Nie poszczęœciło się absolutnie. Wielorybównie spotkano zupełnie i trzeba było polegaćna kaszalotach, na które polowanie nie należy do najbezpieczniejszych. Lecz i tych upolować zdołano małš liczbę, tak iż tylko niewielkš iloœć beczek zdołano wypełnić tranem. Wobec takiego niepowodzenia, kapitan Hull miał zamiar skierować swój statek jeszcze bardziej na południe, ku biegunowi, lecz projektu tego nie mógł zrealizować, ponieważ zebrana dorywczo załoga zaczęła nagle wyrażać swe niezadowolenie. Wobec tego, kapitan Hull uznał za wskazanepozbyć się jak najprędzej wszystkich przygodnie najętych majtków, którzy mogli się okazać nader niebezpiecznymi dla całego statku. Ostrożny kapitan, tłumišc gniew, od razu zmienił kierunek i skierował bryg ku Nowej Zelandii. W połowie stycznia zbliżył się on ku brzegom Auckland [3] , a następnie zarzuciłkotwicę w Waitemata [4] , gdzie pozbył się całej zbuntowanej załogi. Na statku pozostali wtedy amerykańscy majtkowie, którzy byli, rzecz zrozumiała, krańcowo przygnębieni niepomyœlnym wynikiem wyprawy, jak również przedwczesnym jej zakończeniem. Jeszcze bardziej był zmartwiony kapitan Hull, który zły wynik uważał wprost za hańbę dla siebie. Starał się więc usilnie o zebranie nowej załogi, lecz zabiegi te nie zostały uwieńczone powodzeniem, ze względu na to, iż było już zbyt póŸno na zawieranie podobnych kontraktów. Z koniecznoœci więc należało pogodzić się z losem i uważać wyprawę za zakończonš. Przeklinajšc w duszy zbuntowanš załogę, kapitan miał już porzucić Auckland, gdy inne okolicznoœci zmusiły go do dalszego przebywania w porcie, a w dodatku sprawiły, iż „Pilgrim ”, zamiast beczek z tranem, dostał najniespodziewaniej na swójpokład pasażerów, choć pasażerskim statkiem nigdy nie był. Niezwykłym zbiegiem okolicznoœci zdarzyłosię mianowicie, iż w Auckland znajdowała się pani Weldon ze swym pięcioletnim synkiem, Jankiem. Przybyła ona tam wraz ze swym mężem i miała z nim razem powrócić również do San Francisco [5] , czemu jednak stanęła na przeszkodzie nagła choroba małego Janka. Pan Weldon musiał wracać, gdyż jego rozliczne interesy domagały się tego i z tej przyczyny pani Weldon pozostała w Auckland sama. Trzy długie miesišce przeżyła pani Weldon z mężem w rozłšce. Ukochany jej synek wrócił jednak w tym czasie całkowicie do zdrowia i mógł już œmiało udać się w podróż, na nieszczęœcie jednak ani jeden statek nie płynšł do Kalifornii i pani Weldonskazana być mogła na długie miesišce oczekiwania. W odległych czasach Nowa Zelandia nie miała jeszcze bezpoœredniego połšczenia z Kaliforniš i chcšc się tam dostać, należało przedtem jechać do Australii, do Melbourne [6] , stamtšd –do brzegów Panamy i tam dopiero oczekiwać na rejs do San Francisco. Taki sposób podróżowania, z licznymi przesiadkami jest niewygodny i ucišżliwy dla każdego, a cóż dopiero dla młodej kobiety, obarczonej małym dzieckiem! Toteż pani Weldon szczerze się ucieszyła, gdy posłyszała o przybyciu do portu „Pilgrima ”, i niezwłocznie zwróciła się dokapitana Hulla z proœbš, by ten zechciał przyjšć na pokład jš wraz z synkiem, a także i towarzyszšcego jej kuzyna Benedykta, oraz wiernš niańkę chłopczyka,Murzynkę Noon, która całe swe życie spędziła w domu Jakuba Weldona. Perspektywa odbycia długiej podróży na małym statku, o wypornoœci 400 ton, bynajmniej nie przerażała pani Weldon, zwłaszcza iż znała ona kapitana Hulla jako doskonałego marynarza i miała do niego olbrzymie zaufanie. Kapitan Hull propozycję pani Weldon przyjšłz radoœciš i natychmiast oddał do jej dyspozycji swš kajutę kapitańskš, ażeby mogła odbyć podróż w warunkach możliwie najdogodniejszych, co było tym konieczniejsze, iż rejs miał trwać 30 do 40dni. Faktem, w pewnej mierze niekorzystnym dla pani Weldon, była ta okolicznoœć jedynie, iż „Pilgrim ”musiał bezwarunkowoparę dni zatrzymać się w Valparaiso [7] w Chile, gdzie miał wyładować częœć swych wypełnionych tranem beczek. Ale z tym trzeba się było pogodzić. Poza tym pani Weldon była młoda, silna i zdrowa – nie obawiała się więc trudów podróży. Co do kuzyna Benedykta, ten bez jednego słowa sprzeciwu zgodził się na wszystko, zdajšc się całkowicie na wolę swej kuzynki.Kuzyn Benedykt był w ogóle typem człowieka, który zgadzał się zawsze i na wszystko, nie dlatego, by był tak zgodny, lecz że wszystko było mu najzupełniej obojętne. Był on człowiekiem najzacniejszym, lat około pięćdziesięciu, lecz tak niezaradnym, iż wprost nie sposób było pozostawić go bez opieki. Było to życiowe dziecko. Pani Weldon traktowała go, jakby był jej drugim synkiem, starszym, ale o wiele mniej aniżeli jej Janek rozgarniętym. Nie szczupły, ale wprost chudy; twarz miał również wydłużonš, koœcistš, włosy długie i gęste;charakterystycznš cechš tej oryginalnej postaci były bardzo długie ręce i nogi. Natrętnym nie był, przykrym również; zanudzał jednak wszystkich, a nawet i siebie. Dodatnim rysem jego charakteru było to jednak, iż był bardzo zgodny i łatwy w pożyciu. Zaliczyć go było można raczej do œwiata roœlin, aniżeli do istot, żyjšcych indywidualnym swym życiem. Był jak drzewo, wysoko strzelajšce ku niebu, nie dajšce ni cienia, ni owoców. Dobry, szlachetny, prawy... jego pragnieniem było być użytecznym, lecz nie leżało to w jego możliwoœciach. Każda chęć zrobienia komuœ przysługi kończyła się dla kuzyna Benedykta jakšœ komicznš katastrofš. Mimo to poczciwy niedołęga cieszył się ogólnš sympatiš, był lubiany za swe złote serce, wypełnione zresztš po brzegi jednš jedynš namiętnoœciš: miłoœciš nauki. Jego pasjš była entomologia, tj. nauka o owadach. Jej poœwięcał wszystkie dni, a często i nieprzespane noce. By wzbogacić swe zbiory, kuzyn Benedykt udał się z państwem Weldon w dalekš podróż do Nowej Zelandii. Gdy zaœ pani Weldon zdecydowała się powrócić do San Francisco na pokładzie „Pilgrima ”, kuzyn Benedykt zgodził się bez żadnego namysłu na to, iż jej będzie towarzyszyć również i w powrotnej drodze. Nie upłynęły trzy dni, a pani Weldon wraz z synkiem, kuzynem Benedyktem i z Noon znalazła się na pokładzie „Pilgrima ”. Gdy to się już stało, kapitan Hull chciał od razudać rozkaz podniesienia kotwicy, lecz powstrzymał się, a następnie zbliżył się dopani Weldon ze słowami: –Szanowna pani zechce po powrocie zakomunikować swemu małżonkowi, iż na własnš odpowiedzialnoœć wsiadła na pokład„Pilgrima ”. –Cóż to ma znaczyć, drogi kapitanie? – ze zdziwieniem zapytała pani Weldon. –Czyżby pan przypuszczał, że mi grozi jakieœ niebezpieczeństwo? –Nie, pani, tego nie musi się pani obawiać –kategorycznym tonem odpowiedział kapitan, ale widać było, iż zapytanie pani Weldon trochę go dotknęło. –„Pilgrim ”jestbrygiem doskonałym, któremu œmiało można zaufać; jednak wszystko jest w ręku Boga i nigdy ręczyć nie można za to, co się stanie. Nie będzie pani również miałatutaj należnych jej wygód. –Ależ jeżeli tylko o to chodzi, to nie ma o czym mówić, kapitanie! – zawołała z wesołym œmiechem młoda kobieta. – Możemy œmiało ruszać w drogę. Wobec tego „Pilgrim ”, dnia 22 stycznia podniósł kotwicę, a 2 lutego znajdował się już na niezmierzonym oceanie, w punkcie, który wskazaliœmy na poczštku tego rozdziału. ------------------ [1] Greenwich – dzielnica Londynu nad Tamizš, przechodzi tam południk zerowy. [2] Bryg – żaglowiec dwumasztowy z ożaglowaniem rejowym. [3] Auckland –miasto w Nowej Zelandii, na Wyspie Pn. , zał. 1840, główny port morskiioœrodek przemysłowy kraju. [4] Waitemata – zatoka Oceanu Spokojnego, nad którš leży Auckland. [5] San Francisco –miasto w USA w Kalifornii nad Oceanem Spokojnym. [6] Melbourne –miasto w Zwišzku Australijskim, stolica i główny port stanu Wiktoria. [7] Valparaiso – miasto w Chile, główny port handlowy na zachodnim wybrzeżu Ameryki Pd. ROZDZIAŁ II Dick Sand i historia jego życia Poczštek podróży był bardziej niż pomyœlny. Bez względu na małe wymiary statku i brak wygodnych kajut pasażerskich, pani Weldon zdołała się ulokować wygodnie w doœć prymitywnie urzšdzonym pomieszczeniu kapitana. Na szczęœcie kajuta była dosyć obszerna, więcw dzień zmieniała się ona w salon jadalny, w którym zasiadali do stołu: pani Weldon, Janek, kuzyn Benedykt i kapitan. Ci dwaj ostatni znaleŸli schronienie: pierwszy w kajucie pomocnika kapitana, zaœdrugi –w obszernym pomieszczeniu, które normalnie było przeznaczone dla załogi przygodnie werbowanej. Stali majtkowie „Pilgrima ”mieli swš oddzielnš kajutę, którš od pięciu lat wspólnie zajmowali. Byli to ludzie doskonale znajšcy morze i bardzo do swego kapitana przywišzani. Wszyscy oni byli zadowoleni ze swej służby, ponieważ pan Weldon nagradzał szczodrze ich pracę. Jednym jedynym człowiekiem zupełnie obcym na pokładzie „Pilgrima ”był kucharz, Negoro, przyjęty do służby w Auckland na miejsce dawniejszego, Niemca,który zbuntował się wraz z resztš załogi. Portugalczyk Negoro zaofiarował swe usługi i został przyjęty. Okazało się, iż był to człowiek dobrze znajšcy swš pracę i obowišzkowy. Z morzem był on również, jak się zdawało, nieŸle zaznajomiony. Choć nowo przyjęty kucharz wypełniał wzorowoswe obowišzki, był cichy, zgodny i gotowałbardzo smacznie, kapitan nie był zadowolony z siebie, iż go przyjšł na pokład, a to z tej przyczyny, iż nic nie wiedział o jego przeszłoœci. Nikt mu Negora nie polecił, bo nikt go nie znał. Uporczywe milczenie tego czterdziestoletniego, bladego i ponurego Portugalczyka, jego stalowe, zimne, o złymwyrazie oczy, wreszcie uršgliwy uœmiech na jego wšskich wargach również nie bardzo przypadały kapitanowi do gustu. Czy Negoro posiadał jakieœ wykształcenie?... Czym się dawniej zajmował? Gdzie się urodził i wychował? ... Wszystkie te pytania pozostawały bez odpowiedzi. Kapitan wiedział tylko to, iż Negoro pragnšł opuœcić statek w Valparaiso. Czy miał tam rodzinę, do której zmierzał? ... Czy też stamtšd chciał się udać gdzieœ dalej? –było to absolutnie niewiadome. Sternik Howick był zdania, że kucharz „posiada wychowanie, jakiego i oficer by się nie powstydził ”, ale były to subiektywne jedynie wrażenia, na niczym nie oparte. Prawda, iż wyrażał się on niecowytworniej, aniżeli ogół majtków, ale to jeszcze nie dowodziło niczego. Twierdzić cokolwiek o nim stanowczo –było nie sposób. Był tajemniczy – oto wszystko. Robił wrażenie tajemniczego z tej może przyczyny jedynie, iż trzymał się w odosobnieniu, z dala od wszystkich. A tacy ludzie nie sš lubiani. Pomocnikiem kapitana na „Pilgrimie ”, wobec braku starszego oficera, był tak zwany „ochotnik ”, młodzieniec, który dopiero się kształcił w szkole marynarzy, lecz który na statku pełnił obowišzki zwykłego majtka, nie z potrzeby, lecz by tym sposobem zdobyć wiedzę praktycznš. Dick Sand, tak się nazywał ów młodzieniec,urodzony był w Ameryce Północnej, w okolicach Nowego Jorku. Nie było to pewne, ponieważ biedny chłopiec był podrzutkiem, którego dobrzy ludzie znaleŸli na ulicach tego wielkiego miasta; imię Dick –Richard otrzymał, ponieważ takie właœnieimię nosił człowiek, który go znalazł na ulicy, zaœ nazwisko Sand –z racji mielizny, na której został znaleziony, a która nosi miano „Sandy Hook ”. Pierwsze wychowaniemaleńki Dick otrzymał w ochronce, przy czym bardzo szybko pojšł swe smutne położenie i ocenił, iż ochronka, choć starannie prowadzona, nic mu nie da, bo nicmu dać nie jest w stanie. Toteż majšc osiem lat zaledwie, uprosił swoich przełożonych, aby ci zechcieli go oddać na jakiœ statek. Jego proœba została wysłuchana i Dick znalazł się wkrótce na pasażerskim statku, kursujšcym regularnie pomiędzy portami Południowej i Północnej Ameryki. Na statku tym nie tylko pasażerowie, ale i oficerowie zajęli się bardzo życzliwie bezdomnym sierotš i zaczęli go kształcić tak, iż Dick po trzyletniej na tym pasażerskim statku służbie, zdał egzamin do wyższej szkoły marynarskiej, do którejzostał następnie przyjęty dzięki protekcji kapitana Hulla. Zacny ten człowiek opowiedział dzieje chłopca swemu chlebodawcy, panu Weldonowi i sprawił, iż bogaty właœciciel okrętów zajšł się losem Dicka, co spowodowało, że i profesorowie w szkole zajęli się gorliwie jego naukš i w rezultacie pojętny, pilny i pracowity chłopiec w piętnastym roku życia posiadał już wiedzę bardzo rozległš. Ponadto Dick był zbudowany jak atleta: był silny, gibki i zręczny. Oczy miał niebieskie, włosy ciemne. Zawód marynarski wyrobił w nim energię, bystroœć, szybkš orientacjęiprzedsiębiorczoœć. Nadmierna umysłowa praca wyczerpała jednak nieco organizm młodego chłopca, więc sam kapitan Hull poradził mu, ażeby przyjšł on na krótko obowišzki praktykanta na „Pilgrimie ”, co będzie z dużš korzyœciš dla jego wiedzy praktycznej. Dick zgodził się na to z ochotši tak znalazł się na pokładzie statku. Pani Weldon znała Dicka jeszcze z San Francisco, toteż na jego widok bardzo się ucieszyła. Jeszcze bardziej był uradowany widokiem swego przyjaciela mały Janek, dla którego Dick był zawsze bardzo dobry. Podróż odbywała się, jak dotšd, w warunkach doœć sprzyjajšcych, chociaż kapitan uskarżał się nieco na wiatr nie najpomyœlniejszy, który mógłby, dmšc dłużej w tym samym zachodnim kierunku, przedłużyć znacznie podróż. Monotonię jazdy ożywił, dnia 16 lutego, około godziny dziewištej rano, wypadek nietak znów często zdarzajšcy się na oceanie. Pogoda w tym dniu była jasna, słoneczna i cicha. Korzystajšc z niej, Dick i Janek wesoło zabawiali się na pokładzie, a następnie wdrapali się po maszcie aż do bocianiego gniazda. Gdy się tam znaleŸli, na twarzy Dicka zamarł nagle niefrasobliwy œmiech, chwilę patrzył on uważnie na jakiœ oddalony punkt,a następnie zawołał głoœno: – Rozbity statek!! ROZDZIAŁ III Rozbity statek Krzyk ten zwabił wszystkich na pokład. Niemówišc o kapitanie, pani Weldon i Noon, nawet kuzyn Benedykt oderwał się od swych zbiorów i zaciekawiony wychylił głowę zza drzwi swej wiecznie zamkniętej kajuty. Jeden tylko Negoro pozostał głuchy, jak zwykle, najzupełniej obojętny nawet na ten wypadek. Cóż go obchodzić mógł cudzy rozbity statek? Wszyscy wpatrywali się z uwagš w daleki, ciemny punkt na morzu, znajdujšcy się od nich w odległoœci trzech mil. – Nie ma wštpliwoœci, że jest to wrak! – powiedział kapitan. –Ach, Boże! –zawołała wtedy pani Weldon –Kapitanie, œpieszmy tam! ... Przecież na tych szczštkach znajdować się mogš ludzie oczekujšcy pomocy! –Przekonamy się o tym – odpowiedział spokojnie Hull, który, zwracajšc się następnie do sternika, zakomenderował: – Howicku, skieruj statek ku rozbitym szczštkom. W bardzo krótkim czasie „Pilgrim ” znalazłsię w odległoœci pół mili od wraku. Wtedy wszyscy z całš dokładnoœciš zobaczyli, iż statek, leżšcy na lewym boku, był ciężko ook20\15lkaWˈŠj ľA\48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đj¤ ¨ ˆiC ř ÎxÎ`X¸ŠjP:cŠ3c ˝— D T&-c€ 4Ę K6 B€uszkodzony i fale zalewały jego częœć znajdujšcš się już w wodzie. –Tutaj miało miejsce zderzenie dwóch statków – powiedział z bólem w głosie kapitan Hull, pokazujšc pani Weldon dużš szczelinę widniejšcš w prawej burcie okrętu –gdyby otwór ten znajdował się podwodš, statek zatonšłby już dawno; na szczęœcie stało się inaczej. –No, w takim razie chwała Bogu, że przynajmniej na tym nieszczęsnym statku nie ma rozbitków – rzekła z westchnieniemulgi pani Weldon –bo przecież statek, który był winowajcš zderzenia, musiał wzišć niewštpliwie całš załogę statku poszkodowanego na swój pokład. –Tak przynajmniej statek ten powinien zrobić –odpowiedział kapitan –mogło się stać i inaczej, mianowicie tak, że załoga tonšcego statku zmuszona została do szukania ratunku na swych własnych szalupach. Bardzo często się bowiem zdarza, iż statki, które wyszły cało z wypadku, ratujš się ucieczkš, ażeby uniknšć odpowiedzialnoœci. Pani Weldon podniosła wtedy na mówišcego swe piękne, pełne zdumienia oczy. –Czyżby mogli się znaleŸć ludzie – zawołała –do tego stopnia podli, by pozostawić bez ratunku tonšcych, œwiadomitego, iż sš winni nieszczęœciu? Czyżby mógłsię znaleŸć kapitan do tego stopnia nieludzki? –Niestety, podobnego rodzaju nikczemnicy trafiajš się doœć często pomiędzy żeglarzami wszystkich narodowoœci, zaœ najczęœciej –pomiędzy Anglikami. Chęć uniknięcia odpowiedzialnoœci, a zwłaszcza obawa, iż w razie stwierdzenia winy trzebapłacić odszkodowanie za uczynione straty, sprawia, iż winowajcy, nie troszczšc się o załogę skazanš przez nich na zagładę, szybkš ucieczkš starajš się zatrzeć swój œlad. I w tym wypadku tak właœnie się niewštpliwie stało, zaœ moje mniemanie opieram na fakcie, że nie widzę przy burcietonšcego statku ani jednej łodzi ratunkowej. Gdyby załoga była przyjęta na pokład tamtego statku, szalupy by pozostały. –Może jednak zostały one porwane falami –nieœmiało odważył się wtršcić swe zdaniemłody Dick. –Byłyby wtedy resztki sznurów, a tych nie widzę tutaj – odpowiedział kapitan. –Wynika stšd, iż były opuszczane na wodę przez samš załogę. – A więc należy jedynie prosić Boga, ażeby nieszczęœliwym pozwolił cało dotrzeć do brzegów – żałosnym głosem powiedziała pani Weldon. –Niestety! ... Stać by się to mogło cudem jedynie. Najbliższy lšd jest tak daleko, iż nadzieja ocalenia równa się zeru. –Mamo, mamo! –wmieszał się nieoczekiwanie do rozmowy mały Janek. –Mnie się zdaje, iż z tamtego statku dochodzi do nas jakiœ głos. Może więc tam ktoœ został? Te słowa chłopca zastanowiły wszystkich. Zaczęli się uważnie przysłuchiwać. – Mam wrażenie – powiedział Dick – jakbym słyszał szczekanie psa. –Tak jest – zawołał radoœnie Janek –to piesek szczeka! My go uratujemy, prawda, mamusiu? ... –Poproœ o to kapitana, dziecino moja! On jest tutaj panem –odpowiedziała ciepłym głosem pani Weldon. – Jestem jednak przekonana, że wysłucha on twej proœby. –Uczynię to bez najmniejszego sprzeciwu, proszę pani. Grzechem by było pozostawiaćna pastwę głodowej, powolnej œmierci nieszczęœliwe stworzenie. Po wypowiedzeniu tych słów zacny kapitan zwrócił się z rozkazem do sternika: – Hallo!! ... zatrzymać statek i spuœcić na wodę szalupę. Dicku – mówił dalej kapitan, zwracajšc się do praktykanta –popłyniesz ze mnš, aby obejrzeć szczštki i przyprowadzić na statek tego nieszczęœliwego psiaka. – Słucham!! – odpowiedział młody chłopiec, przywykły do œlepego posłuszeństwa. Nie upłynęło pięć minut, gdy mała łódka kapitańska płynęła ku resztkom rozbitego statku, popychana dwoma parami wioseł, znajdujšcych się w żylastych rękach dwóchmarynarzy. Młody Dick zajšł miejsce przy sterze i skierował łódkę ku rufie, gdzie jak się wydawało, najłatwiej było można wydostać się na pokład. W miarę zbliżania się statku, szczekanie słychać było coraz wyraŸniej, aż na koniecwielki pies ukazał się na pokładzie, utrzymujšc się z trudem na pochyłoœci. –Dicku! ... stop! – zakomenderował kapitan. Pies, na widok zbliżajšcych się, zaczšł ujadać gwałtownie, a następnie wyć żałoœnie i podbiegać do drzwi prowadzšcych do wnętrza statku. – Czyżby się tam ktoœ znajdował?? – krzyknšł kapitan. –Uważaj, piesku, uważaj, bo spadniesz –wołał tymczasem z oddali mały Janek, przesyłajšc psu pocałunki. Pies na ten głos ucichł nagle, wycišgnšł mordę i zaczšł węszyć. W tej samej chwili ze swego kuchennego państwa wyszedł na pokład Negoro i w milczeniu, jak zazwyczaj, zbliżył się ku przodowi statku. Zaledwie Negoro zaczšł się zbliżać ku rozbitemu statkowi, idšc po pokładzie „Pilgrima ”, zachowanie psa zmieniło się zasadniczo. Ze wœciekłym ujadaniem zaczšłsię rwać ku „Pilgrimowi ” i była taka chwila, iż chciał się już rzucić do wody. Brwi Portugalczyka na widok psa zmarszczyły się, a twarz, zawsze blada, nabrała ziemistych odcieni. Negoro niczym nie ujawnił swego wzburzenia i, równie spokojnie jak przyszedł, wrócił do swej kuchni, jakby nie znajdujšc nic ciekawego wwidoku tonšcego statku. – Co się temu psu nagle stało, wœciekł się,czy co? – zapytał kapitan Hull ze zdziwieniem. Lecz wraz z odejœciem Negora i pies uspokoił się momentalnie. –Biedak, najwidoczniej ginie z głodu –zrobił uwagę kapitan –i to go chwilami doprowadza do szału. ŁódŸ tymczasem przybiła już do burty tonšcego statku, wynurzajšcego się z wodyiwtedy Dick przeczytał nazwę okrętu: „Waldeck ”. Nic ponadto. Z budowy pudła i z różnych szczegółów, które ujœć nie mogły fachowemu oku, kapitan Hull wywnioskował, iż „Waldeck ” był zbudowany w Ameryce, czego dowodziła zresztš sama nazwa. Statek miał około 500ton noœnoœci. Poza psem na statku nie było najmniejszegoœladu żywej istoty. Stan pokładu okrętowego, z którego fale zmiotły już wszystko, ujawniał, iż katastrofa wydarzyła się doœć dawno. –Jeżeli na statku tym pozostali nawet ludzie, to od dawna musieli już poumierać zgłodu i pragnienia – odezwał się smutnym głosem sternik –i jestem zdumiony, że ten pies żyje jeszcze, wypadek bowiem zdarzyłsię co najmniej dwa tygodnie temu. –Masz całkowitš rację, Howicku –przyznałkapitan –jednak obowišzkiem naszym, gdy już tu jesteœmy, jest zbadać wnętrze statku, zwłaszcza iż zachowywanie się tego psa daje do myœlenia. Być może, iż znajdziemy jeszcze pod pokładem nieszczęœliwych, czekajšcych na ratunek. – Znajdziemy co najwyżej parę trupów – pochmurnie odpowiedział stary sternik. –Mylisz się, Howicku –pełnym wiary głosem odezwał się Dick. – Inne byłoby zachowanie tego psa, gdyby w kajutach nie było nikogo żyjšcego. Pies, jakby zrozumiał te słowa, z głoœnymskowytem podskoczył ku drzwiom prowadzšcym do kajut, a następnie jednym skokiem rzucił się do wody i zaczšł płynšćku łódce, na którš wydostały go bez większego trudu silne ręce majtków i Dicka.Gdy pies znalazł się już w łodzi, natychmiast podbiegł do beczułki ze słodkšwodš i zaczšł pić. –Otóż to –zawołał sternik –czyż nie mówiłem? ... biedak zdychał z pragnienia. No, teraz możemy już œmiało wracać do „Pilgrima ”. Mówišc to, uderzył wiosłami, które oddaliły natychmiast łódkę od rozbitego pudła. Lecz pies spostrzegł to natychmiast, bez najmniejszego ocišgania się przestał gasić pragnienie i zaczšł wyć żałoœnie, zwracajšc mordę ku okrętowym szczštkom.Jego postać i wycie były tak wymowne, że zrozumieć je musiał każdy. Nie mogło już być najmniejszej wštpliwoœci, iż na statku ktoœ się znajdował, najprawdopodobniej właœciciel psa. Lecz z jakich przyczyn nie dawał on znaku życia? Jeżeli żyje, to słyszeć musiał przecież głosy nawołujšcych majtków... Dlaczego więc nie odpowiada? ... Nie można było wahać się dłużej. Łódka ponownie przybliżyła się do pudła, a gdy tosię stało, pies momentalnie wydostał się napokład i stanšł przy drzwiach kajuty, przymilajšcym skomleniem przywołujšc przybyłych. Dick i kapitan podšżyli za nim i wydostali sięna pokład, po którym, czołgajšc się z wielkim trudem, dotarli do przejœcia międzymasztami i weszli pod pokład. Gdy się tam znaleŸli, ujrzeli pięć ciał, które leżały bez ruchu na podłodze, zdawało się, że martwe. Byli to Murzyni. –SpóŸniliœmy się! – smutnie powiedział kapitan, zdejmujšc czapkę z głowy. –Niechich Bóg przyjmie do Chwały Swojej. Lecz pies najwidoczniej nie podzielał tego zdania, gdyż z głoœnymi skowytami rzucał się na nieruchome ciała, liżšc ręce i twarze. –Możliwe, iż w biedakach tych tli się jeszcze życie, że znajdujš się oni w silnym omdleniu, wywołanym wycieńczeniem organizmu –odezwał się Dick. –W każdym razie nie możemy ich tak pozostawić, bez próby przyprowadzenia ich do przytomnoœci. Aby to zrobić, wszyscy zostali przewiezieniszalupami na pokład „Pilgrima ”, gdzie po licznych zabiegach zaczęli powracać do życia. Wtedy kapitan zawołał Negora, ażeby ten dał bulionu i rumu dla uratowanych. Kapitan nie zdšżył wymówić słowa „Negoro”, gdy pies, który do tej chwili tulił się do uratowanych, skomlšc cicho, stanšł wyprostowany i zaczšł pokazywać groŸne kły. –Negoro! –zawołał kapitan ponownie. – Ogłuchłeœ, czy co? Portugalczyk ukazał sięna koniec na pokładzie, lecz wtedy pies jednym skokiem rzucił się na niego, chcšc go pochwycić za gardło. Na szczęœcie inni majtkowie powstrzymali rozjuszone zwierzę. –Co to ma znaczyć? –zapytał zdziwionym głosem kapitan Hull –Dlaczego pies ten, takiłagodny dla wszystkich, tobie jednemu pokazuje zęby, Negoro? Czy go znałeœ? A może wyrzšdziłeœ mu jakšœ krzywdę? –Ja? Pierwszy raz w życiu widzę tš bestię – spokojnie odpowiedział Negoro –psisko oszalało z głodu i ma coœ przeciw mnie. –Dziwna sprawa –szepnšł do siebie Dick –i myœlę, że pies ten mógłby nam opowiedziećwiele o przeszłoœci tego człowieka, którego nie znamy zupełnie. ROZDZIAŁ IV Ocaleni pasażerowie „Waldecka ” Choć stanowiło to hańbę cywilizacji, do samego niemal końca XIX wieku handel niewolnikami na wielkš skalę kwitł nieprzerwanie w pewnych okolicach Afryki. Bez względu na międzynarodowe konwencje,jak również staranny nadzór licznych kršżšcych po morzach okrętów wojennych wszystkich państw Europy, statki pełne niewolników odbijały od brzegów Angoli [8] i Mozambiku [9] , aby dowozić „heban ”czyli czarnych niewolników do różnych punktów odbiorczych, pomiędzy którymi, coze wstydem przyznać trzeba, były i zakštkiœwiata cywilizowanego. Wszystko to wiedział kapitan Hull, toteż pierwszš jego myœlš było, iż „Waldeck ” należał do tego samego typu statków i że uratowani Murzyni byli niewolnikami wiezionymi na sprzedaż. Tak czy inaczej, ocaleni niewolnicy stali się wolnymi z chwilš, gdy wstšpili nogš na pokład okrętu płynšcego pod amerykańskš flagš. Toteż pani Weldon już cieszyła się myœlš, że biedakom przekaże tę radosnš nowinę, gdy tylko wrócš oni do przytomnoœci. Otoczono nieszczęœliwych starannš opiekš i już po upływie trzech dniwszyscy Negrzy [10] znajdowali się w dobrym stanie. Można było wtedy rozpoczšć rozmowę. Wszyscy mówili po angielsku, wyrażajšc siębardzo poprawnie. –Wasz statek rozbił się wskutek zderzenia z drugim? – zapytał przede wszystkim kapitan Hull. –Tak jest – odpowiedział najstarszy z gromadki ocalonych, wysoki, potężny mężczyzna lat około 60-ciu, z sympatycznš twarzš, z której przebijał rozum i silna wola – stało się to nocš, gdyœmy spali w swej kajucie, musiało to nastšpić nagle, bogdyœmy się przebudzili i wyszli na pokład, ujrzeliœmy jedynie obie łodzie „Waldecka ”ginšce już we mgle. Zostaliœmy na statku sami – zapomniani. Winny katastrofy stateknajwidoczniej uciekł. – Skšd i dokšd płynšł „Waldeck ”? – Z Melbourne w Australii, do portów Południowej Ameryki. –A więc nie jesteœcie niewolnikami? – zapytał szybko orientujšcy się Dick, wycišgajšc do starca rękę. –Dzięki Niebiosom jesteœmy wolnymi obywatelami Stanów Zjednoczonych Północnej Ameryki –z poczuciem godnoœci odpowiedział stary Tom za siebie i za swych przyjaciół. – Pamiętam okropnoœci niewoli, ponieważ wywieŸli mnie z Afryki, gdy byłem bardzo małym chłopcem, dzieckiem prawie i sprzedali do plantacji znajdujšcych się na południu Stanów Zjednoczonych. Szczęœliwy traf sprawił, iż stamtšd dostałem się do Pensylwanii, gdzie nie tylko uzyskałem wolnoœć, ale uzyskałem prawa obywatelskie Stanów Zjednoczonych. Co się zaœ tyczy moich towarzyszy, to jeden jest moim synem i nazywa się Baty. Tak on, jak i reszta moichprzyjaciół urodziła się już z wolnych rodziców, więc wszyscy sš już wolnymi obywatelami Ameryki. W poszukiwaniu pracypojechaliœmy przed pięcioma laty do Australii, gdzie pracowaliœmy na plantacjach. Poszczęœciło się nam, gdyż zarabialiœmy dosyć dużo i obecnie właœnie, na pokładzie „Waldecka ”, wracaliœmy do swych rodzin, gdy zły los nie tylko pozbawił nas pięcioletnich zarobków, ale i sami omal nie straciliœmy życia. Oto cała nasza historia – zakończył stary Tom swe przemówienie. Wszystko to opowiedziane było z takš szczeroœciš, że nikt nie wštpił w prawdę słów starego Murzyna. Następnie Tom i jego towarzysze: Baty, Herkules, Austyn i Akteon goršco dziękowaćzaczęli za uratowanie im życia. Za ocalenie nie mniej wdzięczny od ludzi byłi pies. Był to okaz pierwszorzędny, należšcy do rasy brytanów. Wabił się Dingo.Według opowieœci Murzynów, należał on dokapitana, który go znalazł w warunkach doœć niezwykłych, na pół martwego, w Afryce, nad brzegami rzeki Kongo. Dingo okazywał swemu wybawcy duże przywišzanie, lecz był stale bardzo smutnyiosowiały. Jego olbrzymia siła i odwaga były ogólnie znane. Znaleziono go w obroży, na której znajdował się napis: „Dingo ” oraz litery: „S. V. ” ---------------- [8] Angola – państwo w południowo--zachodniej Afryce, w XIX w. kolonia portugalska [9] Mozambik – państwo na południowym wschodzie Afryki, w XIX w. kolonia portugalska. [10] Negrzy (z łac. )– Murzyni. ROZDZIAŁ V Tajemnicze litery Wypadek z wrakiem okazał się bardzo korzystny dla jednego z pasażerów „Pilgrima ”. Szczęœliwcem tym był mały Janek, ponieważ pozyskał dwóch przyjaciół: Dinga i Herkulesa. Ten ostatni był jednym z Murzynów, zbudowanym jak atleta, o sile niewiarygodnej wprost, łagodny przy tym jak dziecko. Chłopczyk bawił się z nim po całych dniach, co rozweselało jego matkę zmartwionš nieco tym, iż wiatr dšł bez zmiany w niewłaœciwym kierunku, co mogłobardzo opóŸnić podróż. Mały Janek lubił patrzeć na swego nowo pozyskanego przyjaciela, olbrzyma, majšcego około siedmiu stóp wysokoœci. Nie tylko się go nie obawiał, lecz z najwyższš radoœciš się z nim bawił. Podobało mu się zwłaszcza, gdy Herkules stawiał go sobie na swych potężnych dłoniach i tak podnosił w górę, jak małš laleczkę. –Jestem najwyższym człowiekiem na całym pokładzie –wołał chłopczyk z radosnym œmiechem. – A czy ja jestem bardzo ciężki?? – pytał. – Bardzo!! – odpowiadał Herkules. – Jak motyl bujajšcy na trawce!! Innego rodzaju, lecz również bardzo miłym przyjacielem był Dingo. Pies ten na pokładzie „Waldecka ” –według relacji Murzynów – unikał ludzi, na „Pilgrimie ” zachowywał się zupełnie inaczej. Przepadał zwłaszcza za Jankiem, który znów lubił bardzo jeŸdzić na brytanie, i był wierzchowcem o wiele lepszym, niż najpiękniejsze konie na biegunach. Nie zawsze, niestety, mały Janek mógł spędzać swój czas na tak miłych zabawach, a to z tej przyczyny, iż pani Weldon, korzystajšc z tego, że na pokładzie „Pilgrima ” wszyscy mieli dużo wolnego czasu, zaczęła uczyć chłopca trudnej sztuki czytania. By mu jednak ułatwić zdobycie tej wiedzy, zaczęła naukęod zabawy. Janek mianowicie rozpoznawać zaczšł litery na ruchomych deseczkach, a gdy to się udało, z wolna z liter pojedynczych układał najpierw oddzielne wyrazy, jak: mama, tata, Dick, Dingo... a następnie i całe zdania. Była to doskonała zabawa, którš chłopiec polubił tak bardzo, iż się niš zajmował nawet wtedy, gdy matkiprzy nim nie było. Pewnego dnia literami zaczšł się zajmować również i Dingo. Naprzód obwšchał każdš deseczkę starannie, a następnie zaczšł się pilnie przyglšdać li terom. Aż wreszcie jedna z deseczek zwróciła jego specjalnš uwagę, stał nad niš długo, machał długo swym puszystym ogonem, aż wreszcie WˈŠj ľA\48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đj¤ ¨ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż PcŃ# [ôv c€j)Ĺ/-c€5;@głoœno szczeknšł i porwał zębami deseczkę, którš złożył potem ostrożnie z daleka od innych. Była to deseczka z literš „S ”. –Dingo! ... co ty robisz? –zawołał przestraszony chłopczyk, pełen obawy o całoœć swych zabawek. Lecz wielki brytan nie miał zamiaru niszczenia liter, nie tylko nie odstępował ich, lecz przeciwnie – stanšł nad pozostałymi, wpatrywał się w nie długo, aż wreszcie pochwycił pyskiem deseczkę drugš, którš położył obok pierwszej. Gdy to zrobił, z triumfem podniósł łeb do góry i głoœno zaszczekał. Mały Janek, jak również i stary Tom, któryw tej chwili opiekował się chłopczykiem, byli jednakowo zdumieni zachowaniem Dinga.Janek był przekonany, iż jego czworonożnyprzyjaciel również nauczył się czytać, a przynajmniej rozpoznaje litery nie gorzej od niego. –Mamo! Dicku! ... chodŸcie tutaj jak najprędzej – wołał uradowanym głosem. –ChodŸcie! przekonajcie się, że nasz Dingo umie czytać. Dick Sand pierwszy zbliżył się do psa, który nieruchomo stał wcišż nad literami przez siebie wybranymi i przeczytał: „S. V. ” –Zechciej wymieszać litery, a zobaczysz, że Dingo wybierze je powtórnie –wołał Janek pełnym głębokiej wiary głosem. Wołania te zainteresowały również kapitana Hulla oraz paniš Wel don, która dopiero teraz miała możnoœć oderwania sięod pracy, jakš była zajęta w swej kajucie. Dick, mimo pewnego oporu Dinga, zmieszał wszystkie litery, a następnie rozłożył je wszystkie ponownie przed psem. Wtedy ten delikatnie zaczšł obwšchiwać deseczki, przyglšdać się im, aż wreszcie wybrał powtórnie te same, na których były litery „S. V. ” –Rzecz zaprawdę zdumiewajšca –odezwałasię pani Weldon –czyżby ten pies istotnie rozpoznawał litery? –Zwłaszcza, że sš to te same litery, któreDingo ma wyryte na swej obroży –powiedział w głębokim zamyœleniu kapitanHull. – Tomie! ... kapitan „Waldecka ”miał podobno znaleŸć tego psa nad brzegami Konga, prawda? –Tak jest, panie kapitanie –odpowiedział stary Tom – kapitan „Waldecka ”niejednokrotnie opowiadał tę historię. –Ha! w takim razie pies ten miałby wiele doopowiedzenia o sobie – zrobił uwagę kapitan –i wielka szkoda, że to rozumne zwierzę nie ma możliwoœci zrobienia tego, bo w takim razie powiedziałby on nam może... – tutaj kapitan Hull zamilkł i wpadł w głębokie zamyœlenie. –Litery te, przez psa wybrane, coœ ci przypominajš, kapitanie? – z zaciekawieniem zapytała pani Weldon. –Być może, pani. Coœ mi się tam kołacze w głowie, jakaœ myœl zamglona, jakieœ wspomnienie... Byłby to dziwny zbieg okolicznoœci w każdym razie. Możliwe, iż telitery dajš wskazówki co do losu pewnego młodego podróżnika po Afryce, który do dziœ jest niewiadomy. –O kim takim mówisz, kapitanie? – zapytałapani Weldon. -Nie przypominam sobie bowiem imienia i nazwiska, które rozpoczynały by się od liter „S. V. ”. –O, pani mogła nie słyszeć nawet o francuskim uczonym. Samuelu Vernonie, który udał się do Œrodkowej Afryki przed dwoma laty z polecenia Paryskiego Towarzystwa Geograficznego. Miał on zamiar przejœć przez Czarny Kontynent z zachodu na wschód. Otóż tę swš wyprawę rozpoczšł, o ile sobie przypominam, od ujœcia Konga, zaœ kresem jego podróży miały być: Przylšdek Delgado i ujœcie rzeki Ruwumy, brzegami której iœć właœnie miaławyprawa wspomnianego podróżnika. –I uczony ten nazywał się Samuel Vernon? –Tego ostatniego faktu jestem całkowicie pewien. Otóż możliwe, iż pierwsze litery imienia i nazwiska tego podróżnika właœnie wyryte zostały na obroży Dinga. –I losy tego podróżnika nie sš znane, bez względu na to, iż rozpoczšł on swš podróż przed dwoma z górš laty? – ze wzruszeniem dopytywała się pani Weldon. –Niestety, wszelkie wieœci o nim zaginęły inie sš znane dotychczas nikomu. Najprawdopodobniej został on zabity gdzieœpo drodze przez dzikich. –Więc pan przypuszcza, że Dingo należał dotego nieszczęœliwego podróżnika? ... Lecz czy wiadomo było, że ów Samuel Vernon wzišł ze sobš psa, udajšc się w tę dalekš drogę? –Jest to tylko moje przypuszczenie, które przyjšłem wtedy dopiero, gdy ujrzałem, żeDingo z całego alfabetu wybierał te właœnie litery. W podobnych podróżach bywajš zazwyczaj bardzo długie postoje. Otóż Samuel Vernon dla zabicia czasu mógł pojętne z wierzę wyuczyć rozpoznawania pierwszych liter swego imienia i nazwiska. Po katastrofie, zwłaszcza jeżeli miała ona miejsce zaraz na poczštku podróży, pies łatwo mógł wrócić do punktu, z którego wyprawa ruszyła, to jest do ujœcia rzeki Kongo. –Powiedz mi jeszcze jedno, kapitanie –czy ten Samuel Vernon samotnie udał się w swšpodróż, w towarzystwie tylko psa, co zresztš jest przypuszczeniem zaledwie? – zapytała raz jeszcze młoda kobieta. –Żadne bliższe szczegóły wyprawy SamuelaVernona nie sš mi znane, pani. Lecz jest niemożliwe, by mógł się on wybrać samotnie w takš podróż. Zazwyczaj podobnewyprawy odbywajš się przy udziale, bardzolicznym czasami, krajowców, którzy pełnišobowišzki tragarzy i przewodników. Bez takiej pomocy podróżowanie po Afryce jest niemożliwe. Tak więc było niewštpliwie i w tym wypadku. Czy jednak Vernonowi towarzyszył jakiœ Europejczyk –nie wiem. Być może, iż Dingo mógłby nam coœ o tym powiedzieć? ... Może by o to zapytać? ... –ze œmiechem zakończył słowa swe kapitan. W tej samej chwili Dingo podniósł swój łeb w górę i zawył żałoœnie, lecz prawie natychmiast jego rozumne oczy nabiegły krwiš i zamigotał w nich wyraz straszliwejwœciekłoœci. Zdumiony kapitan rozejrzał się dokoła i jego wzrok spotkał się ze spojrzeniem Portugalczyka, który w tym samym momencie wychylił się ze swej kuchni. – Z jakiego powodu pies ten tak bardzo cię nienawidzi, Negoro? – zapytał kapitan. – Czyż ja mogę to wiedzieć?? – odpowiedział kucharz – Najwidoczniej mojaosoba nie znalazła w jego oczach uznania. –Jest wprost niemożliwe, byœ nie znał tegopsa dawniej – stanowczym tonem powiedział kapitan. – Przyznaj się, gdzie się z nim spotkałeœ? ... Może to było w Afryce? –Możliwe, iż pies ten widział mnie kiedyœ i być może również, że go wtedy gdzieœ tam kopnšłem –uršgliwym głosem odpowiedziałNegoro. –Z psami bowiem w bliższe, przyjazne stosunki nie wchodziłem nigdy, trudno więc wymagać, bym fakt ten zapamiętał. Po wymówieniu tych słów Portugalczyk cofnšł się do swej kajuty, rzuciwszy przedtem psu pełne nienawiœci spojrzenie. –Dziwne jest to wszystko, bardzo dziwne –powiedziała pani Weldon –bo tylko spójrz,kapitanie, gdy Negoro stał się niewidoczny,Dingo jest znów spokojny, gdy przed chwilšbyło to straszne i niebezpieczne zwierzę. –Musi być w tym jakaœ tajemnica, niewštpliwie – odpowiedział kapitan –przecież Dingo, mimo swej siły, jest psemnajłagodniejszym w œwiecie, a tylko widok Negora doprowadza go do wœciekłoœci. Lecz Dinga wprawiał w szaleństwo nie tylko widok Portugalczyka. Wystarczało samo wymówienie imienia Negoro. I w tym wypadku, gdy usłyszał słowo to z ust kapitana, momentalnie wyrwał się z ršk obejmujšcego go za szyję Janka i jak wœciekły rzucił się ku drzwiom kuchni, które na szczęœcie były dobrze zamknięte. ROZDZIAŁ VI Ukazanie się wieloryba Dnia 19 lutego, po uporczywej ciszy, wiać zaczšł lekki wiatr północno-zachodni, którypozwalał „Pilgrimowi ”na szybkoœć szeœciuwęzłów na godzinę w niezupełnie dobrym kierunku, na nieszczęœcie. Statek już trzy tygodnie prawie znajdował się w drodze, lecz mimo to zbliżył się niewiele do celu swej podróży. Dnia tego pani Weldon, jak zazwyczaj, przechadzała się rankiem po pokładzie, gdywtem jej uwagę zwrócił dziwny odblask wód oceanu, które były tak jasne, że aż wzrok raziły; zabarwienie wody było przy tym najwyraŸniej czerwone. – Dlaczego morze ma dziœ kolor czerwony?? – zapytała przechodzšcego Dicka młoda kobieta. –Powodem tego – odpowiedział zapytany – sš miliardy maleńkich skorupiaków w rodzaju drobnych krewetek, którymi zazwyczaj karmiš się wielkie, morskie ssaki. –O mamo, mamo! –zawołał wtedy Janek. –Więc to sš raki? W takim razie proszę cię bardzo, byœ kazała Negorowi nałowić ich trochę, bo ja tak bardzo lubię zupę rakowš!Dick rozeœmiał się głoœno. –Podzielasz gust wielorybów, Janku kochany – odpowiedział chłopcu –na nieszczęœcie raczki, które widzimy, sš tak drobne, że ich łowić nie sposób. Zaœ widzimy je, bo sš w dużej iloœci; sš ich miliardy miliardów. Ławica, na którš myœmy się dostali, cišgniesię na parę mil dookoła. Jest to prawdziwe „pastwisko wielorybów ”, według wyrażenia rybaków. –Ach! gdybyœmy spotkali takie pastwisko przed miesišcem, gdyœmy na wieloryby polowali – odezwał się Howick –zaraz byœmy się wzięli do porzšdkowania harpunów. Bo poszedłbym o zakład, że niedługo natkniemy się na wieloryba. Jakby na rozkaz, w tej samej chwili rozległ się głos majtka, stojšcego na pokładzie okrętu: – Wieloryb z prawej burty, pod wiatr! Kapitan, prawdziwy zapalony myœliwy, aż podskoczył z radoœci. – Co, wieloryb? – cóż to za miła niespodzianka, co za traf szczęœliwy! Istotnie, niespokojne ruchy fal wskazywały, iż o cztery mile od statku, musi się znajdować jakieœ wielkie zwierzę. Kapitan Hull i cała załoga z zajęciem przyglšdali się olbrzymiemu ssakowi, który mieć musiał, sšdzšc na oko, około 70 stóp długoœci; należał więc do bardzo wielkich. –Pół tuzina takich okazów, a zapełniłoby się wszystkie nasze próżne beczki – odezwał się Howick. – Z pewnoœciš tak by było – odpowiedział kapitan. –Jeżeli byœmy zdecydowali się na złowieniego, choć w częœci powetowalibyœmy sobie nasze poprzednie niepowodzenia – raz jeszcze odezwał się Howick, zwracajšc siędo kapitana, przy czym w jego głosie wyczuć było można wyraŸnš proœbę. –To prawda –rzekł Dick – połów jednak nie zawsze się udaje, niesie on zawsze pewne niebezpieczeństwo... A nas jest teraztak niewielu na pokładzie! –Rozsšdek przemawia przez usta twoje, Dicku –wmieszał się do rozmowy kapitan. –Wieloryby majš do tego stopnia silne ogony,że najmocniej zbudowana łódŸ nie wytrzymuje ich uderzenia. –Z drugiej jednak strony złowienie takiego kolosa dałoby nam ogromne korzyœci –dokończył kapitan, a cała załoga te jego ostatnie słowa przyjęła z wyrazami głoœnego uznania. –Można by wytopić ze sto beczek tranu! –wołano. Kapitan milczał, lecz widać było, iż ma ogromnš ochotę ulec proœbom marynarzy. Wtem odezwał się cieniutki głosik: –Mamo, poproœ kapitana, ażeby mi złowił tego wieloryba, bo mam wielkš ochotę przypatrzeć mu się z bliska. To mały Janek rzucał na szalę wagę swegogłosu. –Tak, maleńki? –wesoło zawołał Hull –A więc dobrze, postaram się spełnić to twojeżyczenie. –Prawda, zuchy? – mówił dalej, zwracajšcsię do majtków – Niewielu jest nas wprawdzie, lecz może by się dało temu jakoœ zaradzić? –Ależ, kapitanie –chórem zawołali majtkowie – nas szeœciu w łodzi wystarczy, zaœ statkiem zaopiekuje się przecież pan Dick! –Widzę, że będę musiał ulec waszym proœbom... –powiedział po chwili zmagania się ze sobš kapitan. – Tak, tak! – odpowiedzieli majtkowie. – Wyruszamy na łowy!! –Kapitanie, będzie was zbyt mało, a to wieloryb wyjštkowo potężny – odważył się wystšpić z protestem Dick. Ale podniecony i ogarnięty namiętnoœciš łowów kapitan nie zwrócił większej uwagi na słowa chłopca. –Toż to drobnostka, Dicku –odpowiedział –czyż to dla mnie pierwszyzna? Sam rzucaćbędę harpunem i zobaczysz, jak szybko załatwię się z tym olbrzymem. –Hurra! ... niech żyje nasz kapitan –wołałacała załoga ogarnięta już szałem mordowania i nadziejš pokaŸnych zysków. ROZDZIAŁ VII Przygotowania do połowu Pragnienie polowania było do tego stopnia wcałej załodze mocne, że nawet pani Weldonnie œmiała protestować. Niepokoiła jš jednak zbyt mała liczba marynarzy. Lecz kapitan Hull jš uspokoił. –Nie po raz pierwszy zdarza mi się wyruszać na połów w jednej tylko łódce, awynik był zawsze pomyœlny. I niech pani miwierzy, że nam nic nie zagraża. Jest, oczywiœcie pewne ryzyko, lecz niebezpieczeństwo towarzyszy każdemu naszemu krokowi. Pani Weldon, uspokojona tymi słowami, nie sprzeciwiała się więcej, zwłaszcza iż nie mogła wiedzieć, że kapitan nie był zupełnieszczery. Wyprawa bowiem na wieloryba w jednej tylko łodzi była zawsze bardzo ryzykowna. Jedno wadliwe uderzenie wiosłem groziło nieuchronnš zgubš. W dodatku, wobec małej liczby majtków, kapitan był zmuszony sam wzišć udział w wyprawie, pozostawiajšc dowództwo statkupiętnastolatkowi! ... Cofać się jednak już było niemożliwe. –Dicku! – rzekł do młodego chłopca, odprowadzajšc go na stronę. –Oddaję statek pod twojš opiekę. Pamiętaj, iż na twej głowie będzie teraz bezpieczeństwo żony naszego chlebodawcy i jego małego synka. Mam jednak nadzieję, iż moja nieobecnoœć nie potrwa zbyt długo. – Dołożę wszelkich sił, ażeby podołać zadaniu – odpowiedział poważnie chłopiec. Dick miał niekłamanš ochotę wzišć udział w łowach, zdawał sobie jednak doskonale sprawę, że na łodzi pożšdane jest przede wszystkim silne ramię, podczas gdy na statku tylko on jeden z całej załogi był zdolny w pewnej choć mierze zastšpić kapitana. W końcu przyszła chwila odjazdu; czterechmarynarzy zajęło miejsca przy wiosłach, sternik Howick ulokował się na swym zwykłym miejscu przy sterze, zaœ kapitan Hull stanšł na przedzie łodzi, z harpunem w ręku. Pogoda zdawała się sprzyjać wyprawie, morze było spokojne, co sprzyjało manewrowaniu szalupš. Rzuciwszy okiem na łódŸ, dla sprawdzenia, czy wszystko jest w niej w porzšdku, kapitan raz jeszcze przywołał do siebie Dicka. –Chłopcze – powiedział –żagle postawiłemci tak, że będziesz mógł manewrować statkiem bez większych trudnoœci. Brałem pod uwagę słaby wiatr, jaki mamy już od doœć dawna; gdyby nagle się zmienił, to Tom i jego towarzysze sš już dosyć dobrzezaznajomieni z rzemiosłem majtków i będš zdolni niewštpliwie pomóc ci w każdym wypadku. –Możecie płynšć spokojnie, panie kapitanie –odpowiedział na te słowa Tom –my wszyscy z radoœciš i bardzo starannie spełnimy każdy rozkaz pana Dicka Sanda i ręczymy za porzšdek na statku. –Widzisz, Dicku, jakich mieć będziesz wiernych i chętnych pomocników – mówił dalej kapitan. –Pamiętaj tylko o jednym, że tobie nie wolno opuœcić teraz, jako jedynemu odpowiedzialnemu kapitanowi, statku pod żadnym pozorem. Jeżeli połów nasz zmusi łódŸ do zbytniego oddalenia się od statku, to podšżaj za nami. Gdybyœmy niewrócili przed nocš, pozapalaj latarnie na masztach. A gdyby wyłoniła się potrzeba bliższego podpłynięcia ku nam, dam ci wtedy znak, przez podniesienie w górę tej oto bandery. –Wszystkie twe rozkazy, kapitanie, będš z pewnoœciš wypełnione, bšdŸ spokojny o to. Nie spuszczę zwłaszcza z oka waszej łodzi – odpowiedział Dick. –Ufam ci całkowicie, znam przecież twš przedsiębiorczoœć, ostrożnoœć i rozwagę. Gdyby było inaczej, nigdy bym się nie zdecydował na opuszczenie statku. I wiedz,że ciężkie obowišzki masz do spełnienia teraz, wiedz i to również, że w obecnej chwili jesteœ absolutnym panem na statku, na którym wszystko podlega twojej woli. Jesteœ niewštpliwie pierwszym w dziejach kapitanem, majšcym piętnaœcie lat. Dick Sand słowa te przyjšł w głębokim milczeniu. Zarumienił się tylko mocno, a oczy błysnęły mu energiš. –Zuch chłopak! – pomyœlał sobie kapitan Hull. – Szczęœliwy statek, na którym będzie on obejmował w przyszłoœci dowództwo. Mimo to, mimo całej wiary w Dicka, kapitannie bez niepokoju oddalał się od swego brygu. –Szczęœliwych łowów! – wesoło wołała pani Weldon. –Choć prawda –dodała po chwili ze œmiechem. – Mšż mówił mi zawsze, że takie życzenia nieszczęœcie przynoszš! –O ile sš wypowiedziane przez usta stare i brzydkie –z galanteriš odpowiedział kapitan. – Życzenia łaskawej pani pobudzić mogš jedynie do pokazania całej naszej energii. Mały Janek rozproszył resztki chmur na czole kapitana. –Wujku kapitanie –wołał chłopczyk przesyłajšc ršczkami gesty pożegnania –proszę cię, nie męcz zbytnio biednego wieloryba, gdy będziesz go łowić. DelikatnieweŸ go za płetwy, jak to robi wujek Benedykt, gdy pochwyci motyla. Słowa te cała załoga przyjęła głoœnymi wybuchami œmiechu. –Panie kapitanie –wołał jeszcze kuzyn Benedykt –o ile wiem, to na skórze tych Šj ľA\48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đj¤ ¨ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żP. E~ 9c€ˇłcj'ˇ F!1é c € ?O wielkich ssaków znaleŸć można czasami nader rzadkie okazy owadów, jeżeli bym więc mógł prosić... –Czyż tak jest istotnie? –pełnymi już ustami œmiał się kapitan –O! ... jeżeli tak, to mieć będziesz, panie Benedykcie, pełnš swobodę czynienia swych poszukiwań, gdy nasz wieloryb znajdzie się już na pokładzie.ŁódŸ coraz bardziej się oddalała. Wszyscy przesyłali ostatnie, głoœne pożegnania i wyrazy radoœci. Nawet Dingo wsparł się naswych potężnych łapach i wychylił daleko olbrzymi łeb poza barierę okalajšcš pokład, lecz zamiast szczekać radoœnie – zaczšł posępnie wyć. Wycie to przeraziło paniš Weldon. –Dingo! – zawołała. – Brzydki, niepoczciwyDingo! To ty w ten sposób żegnasz swych zbawców i przyjaciół? No, szczeknij mi zaraz, tylko głoœno, wesoło i radoœnie! Pies nie posłuchał jednak rozkazu, zwiesił tylko smutnie łeb ku ziemi, potem podszedłku pani Weldon i lizać zaczšł jej ręce. –Zawył... zły to znak! . o, zły! – mruknšł do siebie stary Tom. Dingo krótko jednak tulił się do kolan pani Weldon, po chwili odskoczył, sierœć mu się najeżyła i momentalnie się wyprężył, jakby do skoku. Pani Weldon odwróciła się natychmiast i ujrzała na przedzie okrętu ukrytego Negora, który opuœcił kuchnię, żeby przypatrzeć się odjazdowi. Dingo, nie zważajšc na wołania pani Weldon, rzucił się ku Portugalczykowi z wœciekłoœciš. LeczNegoro nie stracił przytomnoœci, pochwycił szybko dobrze okuty dršg i stanšł w obronnej postawie, plecami opierajšc się o maszt. Pani Weldon rzuciła się jednak na pomoc Portugalczykowi i była na tyle szybka, że zdołała jeszcze pochwycić psa za obrożę, czym go w szalonym skoku powstrzymała. Negoro nie wyrzekł słowa, tylko jego bladożółta twarz, stała się popielata zupełnie, jakby jš kto popiołem przysypał. Stał jeszcze chwilę z podniesionym w górę harpunem, lecz wkrótce opuœcił broń i wycofał się do swej kuchni. Dick Sand, z wyrazem nietajonego niepokojuprzyglšdał się całej tej scenie. – Herkulesie – odezwał się głosem powolnym i cichym, jakby rozkaz ten nie chciał mu przejœć przez gardło – proszę cię, zwracaj pilnš uwagę na tego człowieka. Jest on dla mnie podejrzany. –O, nie jest on wrogiem tak bardzo groŸnym – odpowiedział Herkules, wstrzšsajšc pięœciš, którš z pewnoœciš powalić by mógł bawoła –gdybym tylko zauważył coœ podejrzanego, nie wyszedłbyon żywy z pewnoœciš z mych ršk. Na tym zakończył się ten przykry epizod. Pani Weldon i Dick znów całš swš uwagę poœwięcać mogli oddalajšcej się łódce, która pędzona potężnymi uderzeniami wioseł szybko mknęła naprzód, wcišż się oddalajšc od statku. ROZDZIAŁ VIII Walka z wielorybem Tak doœwiadczony łowca wielorybów, jakimbył kapitan Hull, z góry przewidział wszystkie niespodzianki, jakie się mogš zdarzyć. Wiedział on dobrze, iż upolowanie wieloryba większych rozmiarów nie należy bynajmniej do rzeczy łatwych i że należy zachowywać się jak tylko można najostrożniej. Z tego powodu sternik kierował łodziš tak,ażeby podpłynęła do wieloryba pod wiatr. –Uwaga, moje dzieci! –wesoło zakrzyknšł kapitan –Postaramy się zbliżyć do naszego łupu tak, by naprzód poczuł harpun w swoim cielsku, a dopiero potem spostrzegł naszš obecnoœć. By się to jednak stało, musimy się zachowywać o ile to możliwe najciszej i płynšć cišgle pod wiatr. – Ostrożnie, cicho i równo zanurzajcie chłopcy wiosła w wodę – przemówił po dłuższej chwili milczenia wódz wyprawy. Wieloryb ani się poruszył, co wskazywało, że nie zauważył dotychczas łodzi. Szalupa płynęła, jakby była poruszana czarodziejskš siłš, bez najmniejszego szelestu, zupełnie cicho, jak widmo. Mimo to poruszała się z szybkoœciš jaskółki. Wieloryb trwał nieruchomo. Po upływie dwóch godzin łódŸ znalazła się dostatecznie blisko wieloryba, by można jużbyło rozpoczšć działania zaczepne. Kapitan Hull uniósł harpun i wzišł zamach, by z tym większš siłš go rzucić, gdy nagle sternik Howick szepnšł cicho z niepokojem w głosie: –Podnieœcie w górę wiosła, chłopcy, zdaje mi się, że wieloryb poczuł nas wreszcie, oddycha bowiem teraz znacznie wolniej, aniżeli przed chwilš. – Cicho, Howick! Nie czas teraz na robienieuwag i spostrzeżeń. Trochę już za póŸno nato. W obecnej chwili powinniœmy się starać jedynie o to, ażeby zbliżyć się do ssaka z jego lewego boku, by tym samym mieć możnoœć ugodzenia go harpunem wprost w serce – cierpko powiedział kapitan. W milczeniu wioœlarze opuœcili wiosła, zaœ Howick tak zaczšł manewrować łodziš, by zatoczywszy szeroki łuk zbliżyć się niepostrzeżenie do lewego boku wieloryba. Kapitan Hull stał na przedzie łodzi na wyprężonych jak stal nogach, z podniesionym w górę harpunem w ręku, gotowy w każdej chwili do zadania œmiertelnego ciosu. Howick trwożnie spoglšdał na ogon kolosa, lękajšc się uderzenia które w jednej chwili mogło zamienić łódkę w drobne drzazgi. Wieloryb trwał cišgle w spokoju, być może nie zauważył jeszcze niebezpieczeństwa lub też je sobie lekceważył, co nie na żartyniepokoić już zaczynało starego Howicka. Zdarzało się, choć bardzo rzadko, zbliżyć się do œpišcego wieloryba i zabić go jednym, celnie wymierzonym ciosem. Lecz wieloryb, na którego polowano, nie spał przecież! Œpišcy wieloryb nie wyrzuca w górę strumieni wody na dziesięć metrów! Tauporczywa nieruchomoœć kolosa, nienormalna z pozoru, niepokoiła bardzo sternika. –Coœ tutaj jest nie w porzšdku, kapitanie! –odezwał się w końcu ledwo dosłyszalnym szeptem. – Z jakich przyczyn ten potwór się nie porusza? Przecież nie œpi, kanalia. Czy tylko w tym bezwładzie nie szykuje on nam jakiegoœ straszliwego, a niespodziewanego ciosu? Kapitan przyznał w duchu słusznoœć Howickowi, za póŸno było jednak, by się cofać. A zresztš, znajdowali się w doskonałym położeniu, które dawało nadzieję, iż pierwszy zadany cios może okazać się œmiertelnym. Zmierzywszy więc wytrawnym okiem odległoœć, kapitan „Pilgrima ” obniżył harpun do wysokoœci oka i zaczšł mierzyć, następnie podniósł go wysoko w górę, okręcił parokrotnie ponad głowš i rzucił. Harpun ze œwistem przecišł powietrze i nieomal do połowy pogršżył się w ciele wieloryba. –W tył –zakomenderował kapitan po zadaniu ciosu –w tył! ... od szybkoœci cofnięcia się bowiem zależy teraz nasze życie! Jak lotna strzała œlizgać się zaczęła łódkapo powierzchni fali . Kapitan tymczasem zaczšł wyrzucać w wodę przygotowane zwoje lin, których jeden koniec był do harpuna przymocowany. Wtem stary Howickkrzyknšł wzburzonym głosem: –Niech to wszyscy diabli wezmš, kapitanie! ... to przecież jest samica! ... Spójrzcie! ... karmiła ona właœnie swe małe! I z tego powodu pozostawała nieruchomo, gdyœmy się do niej zbliżali! Kapitan zasępił się, usłyszawszy te słowa.Istotnie, do prawej piersi wieloryba tuliło się małe, jeżeli użyć wolno takiego okreœlenia, gdy się mówi o stworzeniu, majšcym parę metrów długoœci. Okolicznoœćta zwiększała bardzo poważnie niebezpieczeństwo łowów, ponieważ jest rzeczš ogólnie wiadomš, że samica w obronie swego małego potrafi stanšć do walki z ogromnš zaciekłoœciš. Na razie jednak wieloryb nie rzucał się na łódŸ, nie istniała więc koniecznoœć odcinania liny i szukania ratunku w ucieczce. Wieloryb jedynie zanurzył się nieco, a następnie bardzo szybko zaczšł płynšć. Niemniej szybko odwijała się lina, a i łódŸ mknęła bystro po powierzchni fal, nie mogła jednak ona dorównać szybkoœci wieloryba, więc trzeba było wkrótce dowišzać linę drugš, a następnie i trzeciš. Najwidoczniej wieloryb otrzymał bardzo powierzchownš ranę i nie stracił nic ze swych sił. –Patrzcie, jak pędzi to zwierzę przeklęte –mruczał stary Howick – powiedziałby kto, że to jakiœ pierwszej klasy rumak na wyœcigach. W krótkim czasie w nurtach pogršżyła się cała lina czwarta, a następnie odwijać zaczęto i pištš, już ostatniš. Na szczęœcie pogršżyła się ona w wodzie do połowy zaledwie. –W końcu! – zawołał kapitan. –Wieloryb zmęczył się. Teraz więc zbliża się chwila ostatecznej z nim rozprawy. Czas najwyższy, ażeby dać sygnał naszemu „Pilgrimowi ”. Mówišc to, kapitan powiewać zaczšł białš choršgiewkš. Dick znak ten dostrzegł natychmiast i bez chwili zwłoki, przy pomocy Murzynów, starał się wykonać rozkaz. Na nieszczęœciejednak wiatr dšł w przeciwnym akurat kierunku, tak, że statek miał możliwoœć bardzo powolnego zbliżania się do łodzi. Tymczasem ranny wieloryb wypłynšł na powierzchnię, aby odetchnšć powietrzem, lecz i teraz, ku ogólnemu zdziwieniu, trwałnieruchomo. Hak tkwił w jego grzbiecie, lecz harpun nie uszkodził żadnych wewnętrznych organów olbrzyma, gdyż znajdował się on w pełni swych sił, jak townioskować można było z iœcie szalonych uderzeń jego ogona. –Oczekuje na małego –odpowiedział Howickw odpowiedzi na pytajšcy wzrok kapitana –małe, rzecz zrozumiała, nie mogło nadšżyć za matkš i z tej przyczyny jedynie ona zatrzymała się, lecz nie z braku sił . Dobrze by było może fakt ten wykorzystać i skończyć z matkš jak najprędzej. Wszyscy uznali słusznoœć tej rady. Dwóch majtków pochwyciło więc za włócznie, ażeby ugodzić nimi olbrzymie zwierzę. –Bacznoœć, dzieci! –zawołał kapitan. –A dobrze mierzcie, bo zdarzyć się może, że nie będziemy w stanie powtórzyć ciosów. Howick zawrócił łódkę wprost na wieloryba; umiejętnie pogršżone w wodzie wiosła potężnie pchnęły szalupę. Minuta jedna, druga... a wštła łódeczka prawie jużwpadła na olbrzyma. Majtkowie już podnieœli w górę włócznie, gdy wieloryb uczynił nagły zwrot i zwróciłsię przodem do atakujšcych; Howick tak zręcznie manewrował jednak, iż olbrzym nie mógł dosięgnšć łodzi. Rzucono włócznie, jednš, drugš, trzeciš... Po chwili walki wieloryb uspokoił się, znieruchomiał izaczšł wyrzucać w górę słupy wody zabarwionej ciemnš krwiš. Jego odpoczynekbył bardzo krótki i zwierzę ponownie rzuciło się do walki, do ostatecznoœci rozwœcieczone. Tym razem udało mu się końcem płetwy dosięgnšć łodzi, tak iż ta mocno się przechyliła i nabrała wody. –Do wiader, prędzej na Boga, bo inaczej potoniemy! – komenderował kapitan. –A ty, Howicku, uważaj, by wieloryb nie zaatakował nas niespodziewanie. Dwóch majtków porzuciło wiosła i zaczęło wiadrami wylewać wodę. Kapitan przecišł bezużytecznš już teraz linę, ponieważ rozszalały wieloryb nie myœlał o ucieczce, lecz raczej o napaœci; ze œciganej zwierzyny sam zmienił się w myœliwego. Trzeci atak zapowiadał się bardzo groŸnie, zważywszy przede wszystkim, iż łódŸ w połowie była napełniona wodš, to znaczy, iż utraciła swš dawniejszš łatwoœć zwrotów. Kapitan Hull ze swš załogš w obecnej chwili myœlał już nie o połowie, lecz o własnym ocaleniu. Lecz i tym razem Howickowi udało się uchronić szalupę od rozbicia, wieloryb zdołał jednak otrzeć się swš płetwš o tył łodzi i uczynił to z takš siłš, że Howick ażspadł z ławy, łamišc swoim ciężarem dršgsteru. –Mój Boże! –zawołał kapitan, widzšc upadek swego przyjaciela. – Howicku, czy aby nic ci się nie stało? ... nie połamałeœ sobie ršk lub żeber? – Ech!! mniejsza o to, gorzej, iż złamałem dršg steru. –A zapasowego nie ma? Jeżeli jest, to zakładać go żywo, bo wieloryb szykuje się do nowego ataku! W tejże chwili w pobliżu łodzi woda silnie zawrzała i z otmętu wynurzył się mały wieloryb. Gdy matka ujrzała go, jednym potężnym uderzeniem ogona zbliżyła się do niego. Niebezpieczeństwo stało się jeszcze większe. Ruchami pełnymi beznadziejnej już rozpaczy kapitan Hull dawać zaczšł białš choršgiewkš „Pilgrimowi ” sygnały, wzywajšce ratunku. Lecz jakšż pomoc dać mógł bardzo daleko się znajdujšcy statek? ... Dick Sand robił wszystko, co tylko leżało w jego mocy, lecz nie miał sił, by zbliżyć się z odpowiedniš szybkoœciš. Bezsilny z zamierajšcym z bólu sercem przyglšdał sięjedynie toczonej w oddali walce. A wieloryb, własnym ciałem osłoniwszy przede wszystkim swe małe, z tym większš wœciekłoœciš rzucił się do ostatecznej szarży. A ponieważ łódŸ była już bez steru, swój straszny cios ogonem wymierzyć mógł bez żadnego już oporu. Załoga łodzi zrozumiała, że jest zgubiona. Uderzenie było straszne. Dno szalupy momentalnie rozpadło się na niezliczonš iloœć drobnych częœci, a ludzie znajdujšcy się w łódce naprzód zostali wyrzuceni w górę, a następnie głęboko zapadli się we wzburzone fale oceanu. Gdy „Pilgrim ”zdołał dopłynšć w końcu do miejsca katastrofy, na powierzchni fal gdzieniegdzie zabarwionych krwiš unosiły się tylko nikłe szczštki strzaskanej szalupy. Poza tym nie było na falach nic więcej. ROZDZIAŁ IX Kapitan Sand Jakie wrażenie zrobiła œmierć kapitana Hulla i jego towarzyszy, na wszystkich tych, którzy tylko z dala, bezradni, przypatrywali się przebiegowi katastrofy? Pisać o tym nie sposób. Nazbyt bolesne sš to sprawy. Doœć powiedzieć, że byli naocznymi œwiadkami całego przebiegu zdarzeń i nie byli w stanie udzielić najmniejszej pomocy. Było to naprawdę straszne. Gdy „Pilgrim ”znalazł się wreszcie na miejscu wypadku, tuż obok resztek strzaskanej łodzi, zalana łzami pani Weldonpadła na kolana pod wielkim masztem z głoœnym okrzykiem: – Przyjaciele moi!! ... módlmy się. To jedno już tylko możemy zrobić dla nich. Mały Janek upadł również na kolana obok swej matki. Biedne dziecko widziało wszystko i wszystko rozumiało, dlatego teżwielkie przerażenie przeniknęło całš jego niewinnš duszyczkę. Dick Sand, kuzyn Benedykt, Noon i reszta Murzynów naœladowali młodš kobietę i pobożnie powtarzali za niš słowa modlitwy za przedwczeœnie zmarłych przyjaciół. Po ukończeniu tej krótkiej, lecz goršcej modlitwy, pani Weldon otarła swe zapłakane oczy i rzekła: –A teraz, przyjaciele, błagajmy Najwyższego, aby zechciał dodać nam sił iodwagi w ciężkiej naszej doli. Słowa te otworzyły wszystkim oczy na grozę położenia. Było ono bardzo ciężkie. Statek, na którym się znajdowali, nie miał teraz nie tylko dowódcy, ale nawet załogi. A znajdował się poœrodku olbrzymiego oceanu! Byli oddaleni o setki mil od najbliższego lšdu, na łasce burz i wichrów.Co za fatum postawiło wieloryba na drodze„Pilgrima ”? Niespodziewana œmierć kapitana i całej załogi postawiła w strasznym położeniu statek i wszystkie znajdujšce się na nim osoby. Na „Pilgrimie ”nie było teraz ani jednego wyszkolonego, obeznanego z morzem i żeglugš marynarza, za wyjštkiemjednego jedynego młodzieńca, majšcego zaledwie piętnaœcie lat! Na niego spadły teraz wszystkie obowišzki, cała odpowiedzialnoœć za los statku! Prawda, na pokładzie znajdowało się pięciu dorosłych isilnych mężczyzn o nieposzlakowanej moralnoœci, lecz nie mieli oni najmniejszegopojęcia o żegludze. Trudno dziwić się temu, iż nieszczęœliwy piętnastoletni kapitan stał długo na pokładzie ze wzrokiem utkwionym w morze, w którym zginšł jego przełożony i opiekun. Niewesołe myœli kršżyły po głowie biednego chłopca; z ciężkim westchnieniem zwrócił on wzrok na horyzont, w nadziei, iż być może dojrzy jakiœ okręt, któremu można by powierzyć paniš Weldon i jej synka. On sam „Pilgrima ”nie opuœciłby w żadnym wypadku, byłby jednak bardzo szczęœliwy, gdyby los dopomógł mu uratować żonę i dziecko jego dobroczyńcy. Niestety jednak nieobjęty wzrokiem ocean był całkowicie pusty. Nigdzie nie było widać najmniejszego choćby œladu żagla. I nie mogło być inaczej. Dick Sand wiedział przecież lepiej od innych, że „Pilgrim ”znajdował się w okolicy bardzo odległej od normalnych szlaków, po których pływały statki, co się stało z powodu wcišż nie sprzyjajšcego wiatru. Te smutne i ciężkie myœli biednego chłopca przerwane zostały ukazaniem się na pokładzie Negora, który, choć w czasie katastrofy przebywał pod pokładem, niewštpliwie wiedział o tragicznym przebiegu łowów. Nikt nie mógł odgadnšć, jakie myœli kršżyły w głowie tego tajemniczego człowieka. Teraz przyglšdał się tylko z lekkim uœmiechem na zaciœniętych wšskich wargach pustemu pokładowi i milczał. Po chwili podszedł do Dicka znajdujšcego się wtedy już w budce kapitańskiej i stanšłprzed nim nieruchomo, patrzšc nań wyzywajšco. Młody chłopiec pod wpływem tego wzroku bezwiednie uniósł głowę w górę i rzekł: – To ty, Negoro! Czego chcesz tutaj? le wiem, to na skórze tych Šj ľA\48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đj¤ ¨ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż`ý P ] Mc €Ş ɏ c €X*ƒc Ű8N );X" €–Chciałbym porozmawiać z kapitanem, albo też, w przypadku jego nieobecnoœci, ze sternikiem – odpowiedział zimno Portugalczyk. Dick Sand spojrzał ze zdumieniem na mówišcego. – Czyż nie wiesz, że oni zginęli? – Któż jest więc teraz dowódcš statku?? – zapytał Negoro z odcieniem ironii w głosie.– Ja – spokojnie odpowiedział młody chłopiec. Portugalczyk lekceważšco wzruszył ramionami. – Ty?? ... Ty chcesz być kapitanem majšc piętnaœcie lat? –Tak jest, ja – z naciskiem odpowiedział Dick Sand –i bšdŸ pewien, iż pomimo mego wieku potrafię każdego zmusić do posłuszeństwa. Powtarzam: bšdŸ tego pewien, Negoro. Portugalczyk wobec tej pewnoœci w głosie chłopca zmieszał się i odszedł w tył parę kroków. Pani Weldon, przysłuchujšca się z daleka rozmowie, podeszła ku nim. –Tak jest, Negoro – powiedziała – kapitan Hull, odjeżdżajšc, tutaj obecnemu Dickowi Sandowi powierzył dowództwo statku, a teraz ja, jako żona właœciciela statku, wybór ten potwierdzam. I myœlę, że woli mojej sprzeciwiać się nikt nie ma prawa. Negoro przyjšł te słowa w milczeniu, uœmiechnšł się tylko z jakimœ dziwnym skrzywieniem ust, następnie skłonił się uniżenie pani Weldon i odszedł do kuchni. Tak się zakończyło pierwsze starcie pomiędzy Dickiem a Negoro, a młody kapitan pokazał, iż w razie potrzeby potrafi narzucić swawolę nieposłusznym. Po odejœciu Portugalczyka, Dick rzucił wzrokiem po całym pokładzie, a następnie spojrzał na twarze wszystkich pozostałychna statku, na twarze Murzynów, którzy oczekiwali od niego słów pociechy. Oczy wszystkich, zacnych, szczerych i uczciwych ludzi, wyrażały miłoœć i pełne posłuszeństwo. To go znacznie pokrzepiło idało mu poczucie siły. Wtedy przemówił do nich. Ze spokojnš pewnoœciš siebie człowieka, który postanowił wypełnić swój obowišzek do końca, w krótkich słowach zawiadomił swych słuchaczy, że choćby miał to przypłacić życiem, postanowił dołożyć wszelkich starań, aby doprowadzić statek do szczęœliwej przystani i ma nadzieję, że mu nie odmówiš swej pomocy. Słowa młodego przełożonego znalazły uznanie i wszyscy rozeszli się do swych zajęć, pełni nadziei i wiary, że wszystko, przy Boskiej pomocy, zakończy się dla nich szczęœliwie. Po rozmowie tej Dick Sand powierzył ster dłoniom starego Toma, który z prowadzeniem statku był już nieco zaznajomiony, sam zaœ udał się do kajuty zmarłego kapitana Hulla, by się upewnić, w jakim punkcie statek właœciwie się znajduje. Na podstawie pomiarów dokonanych przez zmarłego stwierdził, iż „Pilgrim ” rankiemtego dnia znajdował się pod 43 °35'szerokoœci i 13 °1'długoœci geograficznej. Ponieważ od chwili tej, z przyczyny słabego wiatru, statek przebył zaledwie parę mil, można więc było œmiało uważać, iż znajdował się on w tym samym mniej więcej miejscu co rankiem. ROZDZIAŁ X Pierwsze dni rzšdów piętnastoletniego kapitana Młody kapitan obmyœlił następujšcy plan: ponieważ nie zna w sposób wystarczajšcy wszystkich tajników kierowania statkiem, doprowadzi go nie do Valparaiso, lecz do pierwszego lepszego portu Ameryki Południowej, a choćby nawet i Północnej. Imiał nadzieję, że mu się to uda. Byle tylko statek płynšł nieprzerwanie na wschód – w końcu musiał dotrzeć do Ameryki?? Cała trudnoœć polegała więc na tym, by kierować statkiem według wskazówek kompasu i mierzyć szybkoœć, ażeby mieć możnoœć oznaczania na mapie punktu, w którym „Pilgrim ”w danej chwili się znajduje. Oprócz dwóch kompasów będšcych w budce kapitańskiej i w kajucie zmarłego kapitana,bryg posiadał na pokładzie tak zwany log [11], który wskazywał z dużš œcisłoœciš iloœć robionych węzłów w pewnym, z góry okreœlonym czasie. Przy pomocy tych dwóchnarzędzi Dick miał nadzieję okreœlić iloœć przebytych przez „Pilgrima ” mil, a także to, w jakim płynš kierunku. Murzyni z wolna coraz sprawniej wykonywali swe prace, a że wiatr w końcuzaczšł dšć i to w pomyœlnym, wschodnim kierunku, „Pilgrim ”coraz szybciej posuwałsię do celu, czyli ku wybrzeżom z utęsknieniem wyczekiwanej Ameryki. Dick majšc busolę i log, który dzień w dzień parokrotnie był wrzucany do morza, był zupełnie pewien iż płynie w dobrym kierunku, wiedział też z jakš szybkoœciš. Pewnej nocy, w chwili gdy Dick zajmował właœnie swe zwykłe stanowisko przy sterze, zdarzył się smutny wypadek, spadłmianowicie ze œciany kompas, znajdujšcy się w kajucie kapitana i potłukł się w drobne kawałki. Na statku pozostał już tylko jeden kompas.Gdyby i ten miał ulec zniszczeniu, położeniemogłoby się stać groŸne, toteż Dick postanowił zwracać na ocalały przyrzšd jak najbaczniejszš uwagę. Dodać musimy, że młody kapitan nocami zawsze sam kierował statkiem, a tylko przy dziennym œwietle oddawał ster w ręcestarego Toma, lub jego syna Baty ’ego. W trzy dni po nieszczęœliwym wypadku z kompasem pogoda zmieniła się na gorsze. Wiatr ucichł zupełnie, a jak to się zwykle zdarza gdy opadajš mgły, powietrze ochłodziło się bardzo, przy czym przesycone było wilgociš. Z nadejœciem nocy mgły stały się gęste do tego stopnia, że z pokładu nie można było dojrzeć najniższych nawet żagli. W czasie takiej pogody pływanie po europejskich morzach staje się bardzo niebezpieczne, lecz w tak mało uczęszczanym zakštku Oceanu Spokojnego ryzyko było prawie żadne, toteż nad ranem, gdy w normalnych warunkach robiło się już jasno, wyczerpany czuwaniem i wytężonš uwagš Dick postanowił udać się na spoczynek, a przywołany Tom zastšpił go u steru. Oprócz Toma na pokładzie czuwał jeszcze Akteon. Mimo wschodzšcego dnia, wskutek gęstej mgły, panowały zupełne ciemnoœci. Nie upłynęła jeszcze godzina od chwili, jakmłody kapitan wszedł do swojej kajuty, gdy starego Toma ogarniać zaczęła niczym nie przezwyciężona sennoœć. Był to stan podobny do snu letargicznego; absolutny bezwład, graniczšcy z martwotš. Ręka Toma wcišż trzymała ster, a nawet nim poruszała, lecz były to tylko odruchy nie kierowane wolš. Stan ten doskonale zauważył tajemniczy osobnik, który od dłuższego już czasu obserwował starego Murzyna. Od jakiejœ pół godziny Portugalczyk Negoro stał cicho, wstrzymujšc oddech i wyczekujšc naodpowiedniš chwilę. Wreszcie się odważył. Jak cień przeszedł koło pogršżonego w letargicznym œnie Toma i zbliżył się do stoliczka, na którym był umieszczony kompas, a nawet się przy nim na krótkš chwilę zatrzymał. Czego ręka Negora w tejkrótkiej chwili dokonała? – nie wiadomo. Zdawało się, jakby jakiœ drobny przedmiot umieœciła pod busolš. O, gdyby Dick Sand mógł wiedzieć o tym! Z jakim poœpiechem i przestrachem odrzuciłby on wtedy jak najdalej przedmiotpodstępnie podłożony pod strzałkę igły magnesowej! Lecz nieszczęsny piętnastoletni kapitan spał snem spokojnym i silnym. Zaœ stary Tom, gdy się ocknšł ze swego letargicznego snu, przetarł jedynie ze zdziwienia oczy, nie pojmujšc, jakim sposobem statek mógł aż tak bardzo zboczyć ze swej drogi. Kawałek żelaza, ukryty pod busolš, dobrze spełniał swe złowrogie zadanie. Zdołał zmienić kierunek, w jakim płynšł dotychczas statek, który biegł teraz nie nawschód, lecz na południowy wschód, nieomal wprost ku południowemu biegunowi.-------------- [11] Log – przyrzšd nawigacyjny do mierzenia drogi przebytej przez statek, lubjego prędkoœci. ROZDZIAŁ XI Huragan Mijały dni. Cały następny tydzień upłynšł spokojnie, bez najmniejszej zmiany. Wiatr północny, który Dickowi zdawał się być zachodnim, z dnia na dzień zyskiwał na silei „Pilgrim ” robił teraz przeciętnie 160 mil na dobę, co było szybkoœciš najzupełniej zadowalajšcš. Wszystko więc zdawało się iœć całkiem pomyœlnie, jednak Dick był mocno zaniepokojony tym, iż mimo zbliżania się do brzegów Ameryki, ocean pozostawał bez zmiany tak pusty, iż ani razu załoga nie dojrzała dymu z kominów parowca lub żagla. Dziwiło go to niepomiernie; niejednokrotnie już przepływał tę częœć Oceanu Spokojnego i zawsze spotykał okręty amerykańskie bšdŸ angielskie, w drodze z przylšdka Horn [12] lub z portów Ameryki Południowej, albo też powracajšcedo tych miejscowoœci. Działo się tak ponieważ „Pilgrim ”znajdował się na wiele wyższym stopniu geograficznej szerokoœci, aniżeli Dick przypuszczał, więc statek o wiele bardziej był wysunięty na południe i o wiele bardziej oddalony od wybrzeży Ameryki. Dla winowajcy natomiast, który rozmyœlnie uszkodził kompas, tak że ten obecnie błędnie wskazywał kierunek, fakt ten był najzupełniej zrozumiały. Negoro wiedział, że statek dšży nie ku brzegom Ameryki, lecz ku przylšdkowi Horn, który stanowi, jak wiadomo, kraniec Ameryki na południu. Dick ukrywał starannie przed wszystkimi swój niepokój, a nawet mówił wesoło do pani Weldon: –Jeszcze jakieœ kilkanaœcie dni, dwa tygodnie najwyżej, a znajdować się już będziemy na stałym lšdzie, w którymkolwiek z miast Ameryki Południowej, a wtedy skończš się wszystkie nasze kłopoty. – Mam nadzieję, iż słowa twe się sprawdzš, mój mały przyjacielu, lecz nie kłopocz się zbytnio –odpowiadała łagodnymi pełnym serdecznoœci głosem młoda kobieta, z uczuciem smutku patrzšc na pobladłš twarz Dicka. Dnia 26 lutego barometr zaczšł opadać gwałtownie, co mogło zapowiadać długotrwały deszcz, a nawet burzę. Po tym pierwszym ostrzeżeniu, na które Dick odpowiedział zwinięciem większoœci żagli, czarne chmury zasłaniać zaczęły cały widnokršg. Morze stawało się coraz bardziej burzliwe. Bałwany piętrzyły się i stawały się coraz wyższe, lecz jeszcze, na szczęœcie, nie œcierały się ze sobš. Wszystko wskazywałona to, że burza szaleje już gdzieœ na zachodzie lecz jeszcze nie nadeszła w przepływane przez statek rejony. To wszystko, co było dotychczas, a co już takprzerażało nie obeznanych z morzem Murzynów, to był jedynie tak zwany „œwieży wiatr ”, według okreœlenia doœwiadczonych wilków morskich. Dwa tygodnie przeszło trwało na statku pełne goršczki życie, kršżšce pomiędzy obawš œmierci, a nadziejš. „Pilgrim ” w tym czasie nieprzerwanie płynšł wcišż przed siebie i przed siebie, w tym samym kierunku – na wschód... jak się Dickowi wydawało. I coraz większe ogarniać zaczynało go przerażenie. Według jego obliczeń, lšd powinni zobaczyć już dawno. Dick wypatrywał go bezustannie, a tymczasem dni mijały za dniami, a tak samo za statkiem, jak i przed nim był tylko ocean. –Czy my, Dicku, jesteœmy bardzo oddaleni od brzegów? –zapytywała codziennie nie domyœlajšca się jeszcze niczego pani Weldon. I Dick co dzień był zmuszony do dawania tej samej odpowiedzi: –To, że nie jesteœmy już u brzegów Ameryki, jest dla mnie absolutnie niezrozumiałe. Według moich bowiem obliczeń, przebyliœmy już dawno tę odległoœć, jaka nas od lšdu oddzielała. – Może pomyliłeœ się w obliczeniu szybkoœci, chłopcze? –Nie, pani –z nietajonš troskš w głosie odpowiadał Dick – z największš uwagš zawsze œledziłem dane, które nam dawał log. Instrument ten jest zresztš do tego stopnia prosty i łatwy w obsłudze, że zrobienie błędu przy jego zastosowaniu jest wprost niemożliwe. Ot, teraz właœnie zarzuca go stary Tom, sama się pani przekona o prawdziwoœci moich słów. Głoœny krzyk starego Murzyna nie pozwoliłDickowi na dokończenie zdania. W jego głosie brzmiał taki przestrach i żal, że młody kapitan pędem pobiegł ku niemu. – Co się stało. Tomie? – zapytał drżšcym głosem. –Ach, kapitanie! Log, log! ... Lina się urwała... –zaledwie był zdolny wybełkotać przerażony Murzyn. – Co?? – zawołał Dick rozpaczliwie. – A więc i log straciliœmy bezpowrotnie?? Tom pokazał koniec liny, która pozostała wjego ręku. Chmurnie marszczšc brwi, Dick zaczšł oglšdać ów oberwany koniec sznura. Miał pewnoœć, że lina była nowa i bardzo mocna, gdyż specjalnie do tych celów była przygotowana. A jednak się zerwała i to w dodatku na samym poczštku? Zaczšł się jejpi lnie przyglšdać i wtedy doszedł do wniosku, że sznur został rozmyœlnie przecięty, a nie przetarty. Fakt ten przypomniał Dickowi nieszczęœcie, które się zdarzyło z kompasem, w kajucie kapitana. Czyżby i tamten wypadek był spowodowany zbrodniczš rękš? Biedny chłopiec, przygnębiony opuœcił głowę. Niczego nie rozumiał, niczego nie pojmował. Odtšd Dick nie miał już możliwoœci obliczania szybkoœci, z jakš płynšł statek inie posiadał żadnego innego instrumentu oprócz busoli. Biedak nie wiedział, że i ten ostatni przyrzšd dawno już ta sama zbrodnicza ręka uszkodziła w ten sposób, że strzałka kompasu fałszywie wskazywała kierunek, co sprawiało, że „Pilgrim ” nie zmierzał do Ameryki, lecz płynšł daleko od niej, równolegle do jej brzegów. Nazajutrz barometr spadł do tego stopnia nagle i gwałtownie, że szybkie nadejœcie burzy było niewštpliwe. Mógł to być jeden z tych przerażajšcych huraganów, jakie aż nazbyt często zdarzajš się na tym oceanie, przez ironię chyba nazywanym „Spokojnym ”. By uniknšć zagłady, należało jak najszybciej usunšć resztę żagl i, a nawet pospuszczać wszystkie reje. Momentalnie, ryzykujšc w każdej chwili upadek do morza, Dick, bez niczyjej pomocy, wdrapałsię na reje i pozwijał żagle. Po ciężkich zmaganiach udało mu się wykonać całš pracę, to znaczy zwinšć żagiel bocianiego gniazda oraz przedni, pozostawiajšc jedynie żagiel trójkštny i jeszcze jeden, pomocniczy. Mimo to, „Pilgrim ”posuwał się z zawrotnš szybkoœciš, do tego stopnia wielka była siła wiatru. Dzięki swej doskonałej budowie, bryg był posłuszny naciskom steru i Dick miał pełnš możliwoœć kierowania nim, zależnie od kierunku już œcierajšcych się fal, które czasami wznosiły statek do wysokoœci najwyższych koœciołów, to znów pogršżały go w niezgłębione, zdawało się z pozoru, przepaœci. W nocy barometr spadł jeszcze bardziej i Dick już się rzucił, by zwinšć wszystkie żagle, gdy gwałtowne uderzenie wiatru porwało je w strzępy. Tym ostatnim zdarzeniem Dick przeraził sięjuż ostatecznie. Przecież lšd mógł być blisko! W każdej więc chwili teraz mogli wpaœć na podwodne skały, w które, jak wiedział, obfitujš wybrzeża Chile i Peru. By zapobiec groŸnemu niebezpieczeństwu, Dick oddał ster Tomowi, sam zaœ udał się na przód okrętu i przez lunetę poczšł badać fale, czy nie dojrzy na nich dużej iloœci pian, które sš zawsze zwiastunem podwodnych raf. W tej samej chwili ukazał się na pomoœcie Negoro niosšc ranny posiłek składajšcy się, jak zazwyczaj, z herbaty i sucharów. Gdy już porozdzielał pomiędzy wszystkich należne porcje, przystanšł na moment na przedzie statku, gdzie nie było już w tej chwili Dicka, gdyż ten udał się właœnie na œniadanie do kajuty pani Weldon, i zaczšł bystrym wzrokiem wpatrywać się w dal. W pewnej chwili wycišgnšł rękę w stronę północy, w mgłach której majaczyły jakbykontury skał, czy też gór dalekich... Nikt jednak nie dojrzał tej wycišgniętej ręki Negora, nikt nie zwrócił uwagi na jegotriumfujšcy uœmiech. Nikt się nie dowiedział, co dojrzał Portugalczyk w oddali i co go tak bardzo ucieszyło. ------------ [12] Horn – skalisty przylšdek na jednej z wysp archipelagu Ziemi Ognistej, najdalej napołudnie wysunięty punkt Ameryki Pd. ROZDZIAŁ XII Ziemia! Huragan tymczasem szalał z nieustajšcš prędkoœciš. Wiatr pędził statek z szybkoœciš 90 mil na godzinę. Podobny wiatrna lšdzie jest zdolny do wyrywania z ziemi drzew z korzeniami, do obalania stuletnich dębów, do zrywania dachów z murowanych domów! ... Na Gwadelupie [13] huragan podobny, dnia 23 czerwca 1825 roku, powyrywał z lawet [14] dwudziestoczterofuntowe armaty. Jak bardzo jest więc dramatyczne położenie drobnego statku znajdujšcego się na oceanie w czasie trwania huraganu! Jedynym ratunkiem dla jednostki pływajšcej jest wówczas cišgły ruch. Doœwiadczeni marynarze doskonale zdajš sobie z tego sprawę, toteż starajš się zawsze wtedy „iœć przed burzš ”, to znaczy: płynšć z wiatrem, z szybkoœciš, o ile tylko jest to możliwe, największš. To może przynieœć ocalenie. By statek był do tego zdolny, musi być doskonale zbudowany.Na szczęœcie „Pilgrim ” był właœnie takim statkiem. Jak już była mowa, bryg płynšł bez żagli od pierwszego uderzenia huraganu. Bez względu na to, płynšł on i bez nich bardzo szybko. Uciekajšcemu przed burzš statkowi grozi ch Šj ľA\48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đj¤ ¨ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż P$c !tkc "ßŮA #¸%Ŕ c €$x3ö V jednak duże niebezpieczeństwo. Mianowicie to, że fale płynš szybciej aniżeli on. Co chwila więc olbrzymie bałwany, wysokie jak oœmiopiętrowe domy, uderzajš w ster i,o ile nie wyniosš statku w górę, zalewajš go. By uniknšć katastrofy, Dick rozkazał szczelnie pozamykać wszystkie drzwi, okienka kajut, najmniejsze nawet otwory i sam pozostał na pokładzie, rozkazawszy się uprzednio mocno przywišzać do kapitańskiej ławki. Trzy dni i trzy noce huragan szalał bez przerwy. Przez ten czas Dick na jednš choćby minutę nie opuszczał kapitańskiej budki. Wreszcie rankiem czwartego dnia, prawie nieprzytomny ze zmęczenia, poszedłna chwilę do swej kajuty, żeby rozgrzać się, osuszyć i choć trochę odpoczšć. Czyhajšcy od dawna na sposobnoœć Negoro,ukazał się na pokładzie gdy tylko Dick Sandzniknšł za drzwiami swej kajuty; podszedł do starego Toma, zajmujšcego w tej chwili miejsce sternika i zaczšł z nim rozmowę, nie zwracajšc uwagi na zalewajšce fale. W czasie rozmowy wpadł niby przypadkiem naToma i razem z nim upadł na pokład; gdy zaœ podnosił się, chwycił, niby bezwiednie,za skrzynkę z kompasem i wyjšł zręcznie ukryty tam kawałek żelaza. Stary Tom, padajšc, głoœno krzyknšł z przestrachu. Czujny Dick usłyszał to i momentalnie zjawił się na pokładzie. – Co się stało?? – zakrzyknšł – Może z kompasem zdarzyło się znów jakieœ nieszczęœcie?? Stary Tom uspokoił jednak młodego kapitana słowami: –Nie, nie! Dzięki Bogu wszystko jest w porzšdku. To tylko fala rzuciła na mnie Negora i razem upadliœmy na ziemię. Ja zaœkrzyknšłem, bo i ja się przelškłem, by się busoli nie stało coœ złego. Negoro wprawdzie przechylił nieco stolik, lecz szybko wrócił on do równowagi. Gdy Dick to usłyszał, z zapartym oddechemrzucił się ku kompasowi, lecz na pierwszy rzut oka ocenił, że wszystko jest w najlepszym porzšdku. To go uspokoiło, lecz z surowym wyrazem twarzy zwrócił się do Portugalczyka: – Po co tu przyszedłeœ?? –Tak sobie –zuchwale odpowiedział Negoro, wzruszajšc ramionami –i sšdzę, że spacer po pokładzie nie jest nikomu zabroniony? –Zabraniam ci zbliżać się do kapitańskiej budki i radzę trzymać się jak najdalej od kompasu! Czy mnie zrozumiałeœ, czy słyszysz? –Słyszeć, słyszę, tylko słuchać bynajmniejnie mam zamiaru. Dick milczšc wyjšł rewolwer zza pasa i wymierzył lufę w pierœ pobladłego kucharza. –Posłuchaj mnie, Negoro – powiedział młody chłopiec, najzupełniej spokojnie, bez emocji - jeżeli jeszcze raz oœmielisz się w podobny sposób mi odpowiedzieć, będzie to ostatnia chwila twego życia. Dick nie zdołał dokończyć tych słów, gdy nagle ujrzał Portugalczyka na kolanach, u swych nóg. Ciężka dłoń Herkulesa tak bardzo zacišżyłana ramionach Negora, że aż musiał uklęknšć. – Kapitanie – przemówił olbrzym – czy rozkażesz, abym wrzucił do morza tego nędznika? –Wstrzymaj się jeszcze, Herkulesie – odpowiedział Dick – pamiętaj jednak, Negoro, że przy pierwszym zuchwalstwie rozkażę rzucić cię w fale tak obojętnie, jakby to dotyczyło zdechłego psa. – Pozwól mu powstać, Herkulesie – dokończył Dick Sand, zwracajšc się do olbrzyma. Negoro powstał, a następnie odszedł bez słowa. Gdy był przy drzwiach swej kuchni,odwrócił się i nienawistnym wzrokiem obrzucił Dicka i Herkulesa, szepczšc do siebie: „Poczekaj smarkaczu i ty, przeklęty Murzynie – porachujemy się jeszcze ze sobš. ” Dick po odejœciu Portugalczyka jeszcze raz jak najstaranniej zbadał instrument i z radoœciš przekonał się, że znajduje się on w jak najlepszym stanie. O zajœciu z Negoro nie myœlał dłużej, niepokój tylko jakiœ, od woli niezależny, bezustannie podsuwał mu myœl, czy czasem ten ostatni wypadek nie miał jakiegoœ zwišzku ze zniszczeniem pierwszego kompasu? Lecz jaki cel mógłby mieć Negoro w niszczeniu przyrzšdów, od których zależało bezpieczeństwo wszystkich osób znajdujšcych się na statku, a więc i jego? Tak mówił rozsšdek. A jednak niepokój wcišż targał sercem Dicka. Chcšc mieć pewnoœć, że nie ma sobie nic dowyrzucenia, Dick Sand postanowił trzymać stale Dinga w budce kapitańskiej. Wtedy Negoro nie odważy się do niej zbliżyć. Na pewno! Jeszcze cztery dni minęły w tym samym dusznym niepokoju, potęgowanym tym, iż siła huraganu nie słabła, ale zdarzały się godziny względnego spokoju, w czasie których wiatr przycichał i wygładzało się morze. Po jednej z takich przerw wicher ponownie uderzył z całš siłš, lecz zmienił nagle kierunek i pędzić zaczšł „Pilgrima ” ku północy. Oddalało to statek od Ameryki, ale Dick nic nie mógł na to poradzić nie majšc żagli –był bezsilny. Minšł i dzień 25 marca, a nadal nie można było zauważyć najmniejszych œladów lšdu. Statek pędził wcišż naprzód z szybkoœciš wprost niewiarygodnš. Cóż się więc stało ztym niedosięgłym lšdem? ... Czyżby Amerykazapadła się nagle w morze? Dickowi czasami się zdawało, że stracił rozum, że oszaleje! Czyżby płynšł w złym kierunku? Ale to przecież było niemożliwe! Kompas najwyraŸniej wskazywał, iż statek cały czas płynšł nieprzerwanie na wschód. A płynšł tak już całe dwa miesišce! I to z zawrotnš chwilami szybkoœciš. A więc już od dawna powinien był dotrzeć do lšdu. Jakże więc wytłumaczyć to, że lšdu nie było? Biedny chłopiec chwytał się za głowę, uważajšc się chwilami za przeklętego przezjakiegoœ demona! Istotnie, statkiem kierował i rzšdził demonzła, lecz w ludzkiej postaci. Jeden Negoro,który stał właœnie w drzwiach swej kajutyi uœmiechał się szatańsko, patrzšc na horyzont, był œwiadomy tego, z jakiego powodu igła kompasu tak długo mylnie wskazywała północ. On jeden znał prawdę.Wreszcie, 26 marca, z piersi Herkulesa, który stał na straży, wydobył się radosny okrzyk „Ziemia ”! Dick jednym skokiem znalazł się przy nim. –Ziemia? ... Gdzie? ... Z której strony? ... Czy się aby nie mylisz? ... Bo ja niczego dojrzeć nie mogę! Lecz Herkules z całš pewnoœciš wycišgnšł rękę w kierunku północno-wschodnim i powiedział: – Tam, tam jest ziemia! –A więc nareszcie! – zawołał Dick oddychajšc z ulgš. W tym samym momencie na pokładzie ukazała się pani Weldon, któraniezmiennie zapominała o tym, że zostało jej zabronione wychodzenie na pomost w czasie trwania huraganu. Gdy usłyszała słowo „ziemia ” aż pobladłaze wzruszenia. – Tak jest, mamy przed sobš lšd – drżšcym głosem powiedział Dick. Młody kapitan od razu zdał sobie sprawę ztego, iż upragniona ziemia, od tak dawna oczekiwana, w warunkach, w jakich się do niej zbliżali, mogła się stać dla nich grobem. Gnany wichrem bryg leciał wprost na niš. Gdy się do tej upragnionej ziemi zbliży – cóż się stanie? ... Po prostu rozbijesię o jej brzeg skalisty. Zjawienie się Negora na pokładzie przerwało te niewesołe myœli. Portugalczyk nieœmiało, skurczony, skierował swe kroki ku przodowi okrętu, agdy tam się znalazł, zaczšł uważnie przyglšdać się lšdowi, coraz wyraŸniej wyłaniajšcemu się z mgieł. Patrzył długo, aż w końcu pokiwał głowš,jak człowiek, który już zbadał niewiadome,który poznał prawdę, który wie, czego ma się trzymać. Następnie wymówił szeptem jakšœ nazwę, której nikt, na nieszczęœcie, nie dosłyszał i wrócił do swej kajuty, nie powiedziawszy już ani jednego słowa. Upłynęły dwie godziny. I dziwna rzecz, ów lšd, który powinien być już zupełnie widoczny – zaczšł jakby znikać! Nie mogłobyć dłużej wštpliwoœci. To nie był lšd stały, lecz tylko jakaœ wyspa. –Jakaż to mogła być wyspa? –zadał sobie Dick pytanie. –W pobliżu zachodnich brzegów Ameryki wysp żadnych przecież nie ma? Chociaż jest, prawda! Wyspa Wight-Hoo, tak mała, że tylko na bardzo dokładnych mapach jest zaznaczana. O fakcie tym Dick zawiadomił natychmiast paniš Weldon. –Ależ Dicku –zrobiła wtedy uwagę pani Weldon –sam przecież przed tygodniem mówiłeœ, że wyspę tę od dawna już mamy za sobš! – Mogłem się mylić, pani. – W jakiej odległoœci znajduje się ta wyspaod amerykańskich wybrzeży?? – W odległoœci 35 stopni, to znaczy około dwóch tysięcy mil. –Boże miłosierny! –z przestrachem wykrzyknęła młoda kobieta. –Więc jesteœmy jeszcze tak daleko od Ameryki? A tacy pewni byliœmy, że dotarliœmy nieomal do jej brzegów! –Pani – odpowiedział Dick, przesuwajšc rękš po czole –przyznam, że nie rozumiem,co się z nami dzieje. Wprost nie może mi się to pomieœcić w głowie, w jaki sposób znajdować się możemy dopiero koło tej wyspy, jak przebyć mogliœmy tak niewielkš częœć drogi? ... Jedno jedyne można znaleŸćwytłumaczenie tego nieprawdopodobnego faktu, takie mianowicie, że busola Ÿle nam wskazywała kierunek. Lecz i to jest wštpliwe, bo przecież rankami mieliœmy zawsze słońce przed sobš, to znaczy, że płynęliœmy stale w kierunku na wschód, zbaczajšc tylko nieco na południe. A i to również wzišć należy pod uwagę, że kompas jest zupełnie sprawny. Więc nie rozumiem, pani, nic z tego wszystkiego. Dzięki tej wyspie niedawno napotkanej wiemz pewnoœciš, gdzie się znajdujemy, to znaczy –dokšd nas burza zapędziła. Bo to była wyspa Wight-Hoo! Nie czuję się teraz zagubiony w tych nieogarniętych przestrzeniach wielkiego oceanu. Dzięki temu, że wysepkę tę spotkaliœmy na swej drodze, wiem, że teraz płyniemy w dobrymkierunku i że za jakieœ dwanaœcie do piętnastu dni będziemy już na pewno w Ameryce, jeżeli tylko huragan się uciszy. Huragan jednak szalał dalej z niesłabnšcš siłš. ----------- [13] Gwadelupa – kolonia, a obecnie departament zamorski Francji na archipelagu Wysp Podwietrznych, należšcych do Małych Antyli. [14] Laweta (niem. )– podstawa armaty, na której spoczywa lufa, oporopowrotnik orazprzyrzšdy celownicze. ROZDZIAŁ XIII U brzegów Na szczęœcie, w dniu 28 marca siła wiatru słabnšć zaczęła tak, że pod wieczór bezmiary morza przyjęły normalny swój wyglšd. Kołysanie statku ustało. Gdy tylko pani Weldon to zauważyła, wyszła natychmiast na pokład, by zmusić Dicka do udania się na spoczynek. Lecz chłopiec, jak prawdziwy kapitan, nie chciał słyszeć o tym. –Co – ja mam się wysypiać, gdy żagli nie mamy jeszcze na rejach? Nie pora myœleć teraz o spoczynku, lecz raczej goršczkowowzišć się do pracy. A zresztš, czuję się zdrów i silny. –Ani ja, ani mój mšż nigdy ci, Dicku, nie zapomnimy twego poœwięcenia. Twa przytomnoœć umysłu, roztropnoœć, odwaga i energia, jakiej złożyłeœ dowody, potwierdzajš, że jesteœ już mężczyznš. Toteż, jak tylko skończysz szkołę wyższš, otrzymasz nominację na kapitana jednego z okrętów Jakuba Weldona. A mówię ci to nie tylko w swoim imieniu, ale i mojego męża. Twarz Dicka zaczerwieniła się i łzy zabłysły w jego oczach. – O, pani Weldon – zawołał – jesteœ zbyt dobra dla mnie. –Dicku –odpowiedziała młoda kobieta poważnie –dotychczas był eœ dzieckiem przybranym, odtšd będziesz naszym synem,który ocalił swš matkę i swego młodszego braciszka. Bo gdyby nie twoje bohaterskie wysiłki, huragan zatopiłby „Pilgrima ”na pewno. Ja pierwsza uznaję cię za syna i œciskam jako matka. Po tej rozmowie dzielny chłopiec uczuł się bardzo pokrzepiony, spotęgowała się jego energia i moc ducha. Toteż natychmiast wzišł się do umieszczania nowych żagli na rejach. Ciężka i trudna to była praca, lecz pod wieczór „Pilgrim ”znów płynšł pod żaglami, jak na to pozwalał cichy i sprzyjajšcy wiatr. Szybkoœć statku zwiększyła się znacznie i dochodziła do 15 węzłów. Z jakš bezmiernš radoœciš stanšł wtedy Dick u rudla. Jego „Pilgrim ” nie był już bezwolnš igraszkš wichru i fal, lecz płynšłpod żaglami we właœciwym kierunku. Po paru dniach pogoda jednak znów zmieniła się na gorsze. Barometr ponownie zaczšł opadać, a siła wiatru się wzmogła. Lęk ogarnšł Dicka. Czyżby los kazał im przetrwać jeszcze jednš burzę? Gwałtownoœć wiatru wzmagała się jednak bardzo powoli, fale również były o wiele mniejsze. I tak minęło parę dni. Aż dnia 6 kwietnia, Herkules, obdarzony z natury wyjštkowo dobrym wzrokiem, zawołał drżšcym z radoœci głosem: – Kapitanie, ziemia! Teraz już Amerykę mamy przed sobš na pewno! Dick spojrzał. W dali widniało wybrzeże, lecz nadspodziewanie płaskie, bez œladu gór. Być może, iż mgły przysłaniały wysoki łańcuch Andów i z tej przyczyny niebyło jeszcze widać szczytów. „Pilgrim ”płynšł wprost ku lšdowi, toteż rósł on w oczach. Wybrzeże wbrew nadziejom zdawało się być zupełnie pustynne, bez œladu ludzkich osad. Nie byłorównież ani zatoki, ani ujœcia rzeki, do której można by wpłynšć. Co gorsza, okazało się, iż brzeg jest skalisty, poprzedzony licznymi rafami, o które z szumem rozbijały się fale. Z przyczyny niewystarczajšcej iloœci żagli, Dick nie miał możliwoœci skierowania „Pilgrima ”na pełne morze, aby szukać dogodniejszego miejsca do przybicia, zwłaszcza, że wiatr z siłš wcišż wzrastajšcš pędził statek wprost na wybrzeże. Nie było innego wyjœcia. Trzeba było dopłynšć do lšdu. Dick długo się wpatrywał w cišgnšcy się nieprzerwanie rzšd raf i skał wysoko w górę wystrzelajšcych z morza, a następnie w milczeniu, z pochylonš głowš, wrócił do steru, przy którym jego obecnoœć była już niezbędna, ponieważ „Pilgrim ”był od brzegu nie więcej niż o milę. Pani Weldon, Janek i inni w milczeniu spoglšdali na niegoœcinne wybrzeże, gdy wtem drgnęli wszyscy. To Dingo zaczšł wyć przejmujšco. –Co to ma znaczyć? –z przestrachem, instynktownie zniżajšc głos, zapytała pani Weldon – Dlaczego Dingo tak żałoœnie i długo wyje, patrzšc na ten brzeg? Czyżby był on już tutaj kiedykolwiek? –Albo przeczuwa nieszczęœcie – zrobił uwagę stary Tom –pamięta pani, jak wył wchwili odjazdu kapitana Hulla? Zwierzęta więcej wiedzš od nas i niech nas Bóg ma w swej opiece. Pani Weldon, po usłyszeniu słów tych uklękła i zaczęła się modlić. Dingo wył nieprzerwanie. W tej samej chwili i Negoro ukazał się na pokładzie. Lecz był zupełnie inny jak zazwyczaj. Zamiast zuchwalstwa w jego oczach widniałniepokój. Był blady, zmieszany; wargi mu drżały. –Spojrzyj, Tomie – szepnęła pani Weldon do ucha starego Murzyna, który najbliżej niej się znajdował. – Portugalczyk zdaje się również poznawać ten brzeg. –O, gdyby Dingo mógł mówić! – odpowiedział również cicho stary Murzyn. –Mógłby on nam opowiedzieć bardzo wiele o tym człowieku. Dingo przestał wyć, jakby wyczerpany bólem. Ucichł, a następnie się odwrócił, chcšc najwidoczniej udać się na swe zwykłe legowisko. Wtem oczy nabiegły mu krwiš. Wœciekły ryk wydarł mu się z gardła i jak oszalały rzucił się w stronę Negora, lecz ten momentalnie znikł za drzwiami swej kuchni,od których na szczęœcie się nie oddalał, gdyż inaczej rozjuszony pies rozszarpałby go chyba. Podczas tego wydarzenia na przedzie okrętu, Dick w swej budce kapitańskiej wytężał wzrok, żeby znaleŸć jakšœ lukę pomiędzy rafami, która dałaby mu możliwoœć pomyœlnego dotarcia do brzegu. Lecz rafy wyłaniały się z morza jedna po drugiej. Stawało się pewne, że statku nie da się uratować, należało więc jedynie myœleć o tym, aby choć jego pasażerowie zostali ocaleni. Gdy piętnastoletni kapitan podobnie gorzkimimyœlami zatruwał swš duszę, zbliżyła się do niego pani Weldon. Wtedy Dick postanowiłpowiedzieć jej wszystko. –Nim upłynie pół godziny, pani, statek wpadnie na te skały i już na nich pozostanie rozbity. Nam jednak nic złego się nie stanie, ponieważ i bez statku zdołamy się łatwo wydostać na brzeg. „Pilgrima ” Bóg nie pozwolił mi ocalić, niestety. –Chłopcze! Wiem przecież – odpowiedziała pełnym serdecznoœci głosem pani Weldon –iż uczyniłeœ wszystko, co tylko było możliwe. Nie martw się więc i może dobry Bóg ocali nas jeszcze. Młoda kobieta, mówišc to, była bardzo blada i konwulsyjnie przyciskała Janka do piersi. Poznała całš grozę położenia, lecz mimo togłos miała spokojny. Nieustraszenie patrzyła w oczy niebezpieczeństwu, przygotowana na wszystko. –A teraz, Dicku –odezwała się po chwili –wydaj rozkazy: co mamy robić, by ci nie utrudniać ratunku? –Rozkazuj, kapitanie Sand –zawołali chórem Murzyni – jesteœmy na œmierć gotowi, byle tylko uratować dobrš paniš i jej synka. Dick z wyjštkowš przytomnoœciš umysłu zaczšł wydawać rozkazy. Przede wszystkim pani Weldon, Janek, kuzyn Benedykt i Noon włożyli na siebie kapokowekamizelki, a Herkules miał czuwać nad i ch Šj ľA\48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đj¤ ¨ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż%Pš/ & +c€'4sc(§#Á*)h)Q c€*š6›=bezpieczeństwem pani Weldon i Janka. Pozostali Murzyni wszyscy zręczni pływacy, mieli włożyć pasy dopiero wtedy,gdy statek zbliży się do brzegu i trzeba będzie skoczyć do wody, aby przenieœć niezbędne rzeczy. Nie upłynęło pół godziny, a wszystko to było zrobione. I to był czas najwyższy. Złowróżbna bowiem linia raf zbliżała się z szalonš szybkoœciš. Szum rozbijajšcych się fal już zagłuszał słowa komendy, gdy Dick rzucił ostatni rozkaz wyniesienia na pokład kilku beczek ztranem. Tłuszcz ten miał uspokoić, w raziepotrzeby, wzburzone fale. Gdy wszystkie przygotowania zostały już zakończone, Dick miał znów możliwoœć zwrócenia baczniejszej uwagi na ster. „Pilgrim ”w tym momencie dopływał właœnie do linii raf, o które w każdej chwili uderzyć mógł spód brygu. W ostatniej sekundzie Dick ujrzał wšski przesmyk pomiędzy skałami. Bez chwili namysłu skierował tam statek. Lecz w tymmiejscu morze wprost szalało, zamknięte między dwiema œcianami skalnymi. – Rozbić beczki, prędko! – wydał rozkaz Dick. Pod ciężarem obficie spływajšcego tłuszczu morze uspokoiło się nagle jakby zaklęte i bryg, ocierajšc się o skały, nie uwišzł w nich, lecz jakby je przeskoczył. –Jesteœmy uratowani! –zdołała wymówić pani Weldon, której wzruszenie odebrało oddech i wstrzymało obieg krwi. Statek rozbił się wprawdzie następnie o skały nadbrzeżne, lecz stało się to już poza liniš odmętów i wirów, na spokojnej stosunkowo wodzie, o paręset zaledwie kroków od suchego brzegu. Statek był stracony, lecz cała załoga i pasażerowie wyszli cało z katastrofy. Po 73 dniach podróżowania znaleŸli się oni wreszcie na stałym lšdzie i goršco zaczęli dziękować Bogu, że ich wyprowadził z morskich odmętów. ROZDZIAŁ XIV Co dalej? Jakie by nie było położenie naszych podróżników, mogli być wdzięczni niebiosomza to, że rozbicie statku miało miejsce tak blisko brzegu, a także, iż lšd ten był Amerykš, skšd prędzej czy póŸniej będš sięmogli łatwo dostać do San Francisco. Co do „Pilgrima ”, to o jego uratowaniu niemogło być mowy. A zresztš, za parę dni rozniosš go fale, jego kadłub był bowiem całkiem strzaskany. Dalszymi losami gromadki, jego opiece powierzonej, Dick nie martwił się zbytnio. Przypuszczalnie znajdowali się oni na wybrzeżach Peru, toteż zdawało się być pewne, iż w krótkim czasie dojdš do siedzibludzkich, gdzie znajdš pomoc, która da im możliwoœć dalszej podróży. Na razie znajdowali się w miejscu zupełniepustynnym. Była to piaszczysta równina, usiana licznymi skalami i pełna rozpadlin, wodległoœci paru kilometrów widniał las, a na północy, o dwa, trzy kilometry od miejsca katastrofy toczyła swe wody jakaœmała rzeczka, nad brzegami której rosły nieznane im drzewa, podobne nieco do platanów. Gór nie było widać, lecz Dick tłumaczył to sobie faktem, że las rósł na wzniesieniu, a więc zasłaniał gęstwinš swych drzew łańcuch górski. Wszędzie nad brzegiem unosiły się stada najrozmaitszego ptactwa, roœlinnoœć również była bardzo bujna i bogata, nigdzienatomiast nie było widać najmniejszego choćby œladu ludzkich siedlisk. Nigdzie słupy dymu nie wznosiły się w powietrze, słowem nic nie wskazywało na to, aby ta częœć lšdu była zamieszkana. Dick patrzył na to wszystko z wcišż narastajšcym zdumieniem, nie bez trwogi pytajšc siebie, dokšd to, w jakie miejsce rzucił ich kaprys wichrów i fal? Tego, że nigdzie nie było ludzkich siedzib, dowodziło również zachowanie się Dinga. Gdyby ludzie znajdowali się w pobliżu, pies na pewno dałby znać o tym głoœnym szczekaniem. Dingo natomiast, po wydostaniu się na brzeg, ani razu jeszcze nie wydobył z siebie głosu, biegał jedynie na wszystkie strony jak oszalały, jakby w poszukiwaniu czegoœ, czy kogoœ; to znów z łbem opuszczonym zdawał się węszyć jakieœ œlady, przy czym chwilami skomlał cicho, nieomal niedosłyszalnie. – Co się temu psu stało, spojrzyj no, Dicku? – ze zdziwieniem zapytała pani Weldon. –Mam wrażenie, jakby pies ten odnajdywałjakieœ dawne œlady. Można by przypuszczać, że Dingo już kiedyœ był tutaj– odpowiedział chłopiec, który od dłuższego już czasu nie spuszczał wzroku z psa. –Pies robi zupełnie to samo, co Negoro –niespodziewanie odezwał się stary Tom, wskazujšc rękš na północ w stronę rzeczki– niech pan spojrzy, kapitanie, przecież Negoro najwyraŸniej bada starannie brzeg strumienia, jakby na nim czegoœ szukał. –Chyba masz słusznoœć, Tomie – odpowiedział Dick Sand w głębokim zamyœleniu. –O, gdybyœmy mogli znać myœli tego człowieka! –Cóż w tym trudnego, kapitanie? – odezwałsię Herkules – Rozkaż tylko, a można by go bez większego trudu zmusić do mówienia. Lecz Dick pokręcił głowš, a następnie powiedział: –Nie, nie, Herkulesie, uciekać się do takich czynów nie mamy żadnego prawa. Nie mieliœmy go nawet na statku, a cóż dopiero tutaj, na lšdzie, na którym Negoro jest jużzupełnie swobodny, nie skrępowany żadnymi zobowišzaniami. Od tej chwili jest wolny i wolno mu robić, co tylko chce. A Portugalczyk znał niewštpliwie to swoje prawa. Gdy tylko wydostał się na brzeg, oddalił się natychmiast od reszty rozbitków, bez jednego słowa usprawiedliwienia, bez zapytania, czy może odejœć. Wkrótce przestano o nim myœleć, zwłaszcza, iż rozbitkowie mieli ważniejsze sprawy na głowie. Przede wszystkim znaleŸć należało jakieœ schronienie na noc. Pozostanie na brzegu było niebezpieczne. Ponadto Murzyni zajęci byli wyławianiem sprzętów, które wyrzucały fale z rozbitego „Pilgrima ”. W ten sposób na brzeg dostały się skrzynie z konserwami, zsucharami i innymi zapasami, tak iż o żywnoœć troszczyć się nie było potrzeby. Herkules przyniósł następnie parę galonów [15] wody z rzeczki. Co zaœ dotyczy schronienia, to małemu Jankowi udało się je znaleŸć. Była to pieczara, przed wiekamiwyżłobiona przez fale morza. Istotnie grota ta znakomicie nadawała się na schronienie, była bardzo obszerna i zupełnie sucha. Było już pod wieczór, toteż wszyscy bardzo szybko znaleŸli się w grocie, w której Baty z Austynem rozpalili ogień, przyktórym Noon przygotowała w krótkim czasie goršcy posiłek, który wszyscy zjedliz wielkim apetytem. W czasie tej zaimprowizowanej wieczerzy przy wejœciu do pieczary ukazał się Negoro, który mimo samodzielnoœci uznał najwidoczniej za korzystne dla siebie wzišćudział w posiłku przez innych przygotowanym. Sam nie brał udziału w rozmowie, natomiast z uwagš przysłuchiwał się wszystkiemu, o czym mówiono. Przede wszystkim pani Weldon podziękowała Dickowi za jego dotychczasowe trudy, mówišc, iż tylko dzięki niemu nie spoczywajš teraz na dnie oceanu, zaœ zakończyła swš przemowę słowami: –Byłeœ naszym kapitanem na statku, Dicku, bšdŸ i teraz naszym nie tylko przywódcš, ale i opiekunem, naszym zbawcš. –Hurra, niech żyje nasz wódz i opiekun, kapitan Dick Sand! – zawołali jednym głosem Murzyni, powstajšc z entuzjazmem ze swych miejsc. –A więc –mówiła dalej pani Weldon -jesteœ naszym wodzem, Dicku, rozkazuj nam, kieruj i radŸ, co mamy robić, aby się wydobyć z naszego trudnego położenia. Oczy wszystkich zwróciły się wtedy na pobladłš twarz młodego dowódcy. Nawet Negoro nie spuszczał z niego wzroku. Dick, wzruszony dowodami uznania, po dłuższej chwili namysłu odpowiedział z wolna: –Dziękuję ci, droga, przybrana matko, za zaufanie jakim mnie niezasłużenie obdarzasz. I wam dziękuję, przyjaciele moi.Co zaœ dotyczy naszego położenia, to przede wszystkim zastanowić by się należało nad tym, gdzie się w obecnej chwili znajdujemy? Otóż ja przypuszczam, że statek nasz rozbił się na wybrzeżach Peru, lecz zastrzegam się, iż jest to mój osobisty sšd, który może okazać się błędny. Zaœ te moje przypuszczenia opieram na tym, iż nadbrzeżna linia Peru jest właœnie pustynna, niezamieszkała. Cišgnie się na bardzo długiej przestrzeni; dotarcie więc do ludzkich siedzib może okazać się nie takie łatwe. –Cóż więc mamy teraz zrobić, jak sobie radzić? –zapytała pani Weldon –Nie powinniœmy przecież oczekiwać tutaj nadejœcia pomocy, która może nigdy nie nadejœć. –Otóż to –rzekł Dick – nie możemy tutaj czekać, to znaczy: musimy udać się w podróż. I to w podróż bardzo ucišżliwš a być może i bardzo dalekš. Musimy się do niej przygotować. Niezbędne sš dla nas zapasy żywnoœci, narzędzia, broń. By to wszystko zdobyć, musimy raz jeszcze udaćsię na statek, by zabrać zeń wszystko, co może być nam przydatne. Ta rada wydała się zebranym doskonała, toteż wszyscy Murzyni pod przewodnictwem Dicka, nie baczšc na noc, udali się na statek, do którego dostać się było można suchš nogš. Gdy cała gromadkadostała się na pokład, od razu przekonała się, że częœć ładunku, znajdujšcego się na przedzie okrętu, porwały już fale, jednak reszta nie została jeszcze zalana wodš i była w dobrym stanie. Zabrano przede wszystkim broń, wœród której znalazły siędwa dalekonoœne karabiny, kilka dubeltówekiparę rewolwerów. Proch i naboje znajdujšce się w kajucie kapitana Hulla, zachowały się w najlepszym stanie. Zabrano wystarczajšcš iloœć żywnoœci, trochę bielizny i parę ciepłych pledów dla pani Weldon i jej synka. Wzięto potrzebnš iloœć siekier i długich myœliwskich noży. Gdy już mieli opuœcić statek, Dick przypomniał sobie polecenie pani Weldon zabrania z podręcznej szkatułki znajdujšcych się tam pieniędzy i kosztownoœci. Nie znalazł ich jednak. Kto mógł zabrać złoto i brylanty? Na Murzynów podejrzenie paœć nie mogło, z tej choćby przyczyny, iż ani jeden z nich nie odłšczał się na moment od reszty. Uczynić to mógł jedynie Negoro. Fakt ten do tego stopnia wzburzył Dicka, iż chciał już wydać Herkulesowi rozkaz pochwycenia Portugalczyka, rozwaga jednak nie pozwoliła mu tego zrobić. Jeżeli Negoro był złodziejem, to przecież nie nosi swego łupu przy sobie, lecz na pewno zdšżył go już zakopać. Winy nie można mu więc udowodnić. I tak Portugalczykowi kradzież uszła na sucho, gdyż i pani Weldon zgodziła się z Dickiem, iż nie można oskarżać nikogo, nie majšc w ręku dowodów winy. Zresztš Negora karać byłoby już bardzo trudno, ponieważ zniknšł bez œladu i na nocnie powrócił. Nazajutrz, po doskonale przespanej nocy, Dick wyszedłszy z groty ze smutkiem stwierdził, że w czasie przypływu fale uniosły „Pilgrima ”w górę, a następnie rozbiły go o skały, tak że tylko pływajšce po morzu szczštki œwiadczyły o niedawnymistnieniu pięknego statku. ----------- [15] Galon –miara objętoœci ciał ciekłych i sypkich; równa 4, 546 litra (galon angielski), lub 3, 785 (amerykański). ROZDZIAŁ XV Mr Harris Gdy były kapitan „Pilgrima ” przyglšdał sięszczštkom swego brygu, nagle omal go nie przewrócił Dingo, który z głoœnym szczekaniem pędził jak szalony ku rzece. –Oho! – zawołał Dick. –Mamy coœ nowego. Nie ma wštpliwoœci, iż przy ujœciu tej rzeczki znajduje się człowiek. I nie Negoro, bo pies ujadałby wtedy zajadlej. Trzeba będzie pójœć za nim. –Hej! ... Baty, Akteonie i Herkulesie – zawołał głoœno, zwracajšc się w stronę groty – weŸcie broń, mnie również podajcie karabin i chodŸcie za mnš. Dick podszedł jeszcze do groty, aby powiedzieć pani Weldon z jakiego powodu odchodzi, a następnie na czele swego oddziału pospieszył ku rzece, kierujšc się głosem Dinga. Gdy doszli, ujrzeli brytana ze zjeżonš sierœciš, szczekajšcego bezustannie bez specjalnej jednak nienawiœci. W odległoœci kilkudziesięciu kroków stał jakiœ człowiek, Europejczyk, lecz niepodobny zupełnie do Portugalczyka. Dick zaczšł przypatrywać się nieznajomemu. Stał on nieruchomo, przestraszony nieco, a nawet mocno zdziwiony widokiem przybyłych. W ręku miał broń gotowš do strzału. Gdy jednak usłyszał przyjazne okrzyki Dicka i Murzynów, zarzucił broń na ramię irównież przesłał kapeluszem znak powitania. Był to mężczyzna lat około czterdziestu, mocno opalony, na jego pełnej twarzy nie było ani jednej zmarszczki. Potężna łysina wskazywała, iż był to człowiek w sile wieku. Poza tym jego postać charakteryzowała się siłš i zręcznoœciš. Z rudawych włosów Dick wywnioskował, iż był to prawdopodobnie Anglik lub Amerykanin. Gdy nieznajomy zbliżył się do Dicka, przemówił pierwszy po angielsku z niezwykle przyjaznym uœmiechem: – Pozdrawiam was na amerykańskiej ziemi i mam nadzieję, że jesteœcie Amerykanami? – Tak jest, urodziliœmy się w Ameryce – odpowiedział Dick. –Jesteœcie zapewne mieszkańcami Ameryki Południowej? –pytał dalej nieznajomy uprzejmym tonem, jakby przepraszajšc za swš ciekawoœć. –Nie, panie, jesteœmy obywatelami Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej – odpowiedział chłopiec. – Nazywam się Richard Sand i pochodzę z Nowego Jorku. Nieznajomy ucieszył się z tej odpowiedzi i serdecznie wycišgnšł dłoń, którš Dick przyjšł grzecznie, lecz bez wylewnoœci. –Muszę przyznać, iż jest to dla mnie niezwykle miłe spotkanie. Któż mógłby się spodziewać znaleŸć rodaka w takiej pustyni!Zechciej mi opowiedzieć, mój młody przyjacielu, co za niezwykłe losy sprowadzić cię mogły te pustkowia? W tejże chwili ku rozmawiajšcym zbliżyła się pani Weldon, na widok której nieznajomyz galanteriš zdjšł kapelusz, składajšc przybyłej głęboki ukłon. –Statek nasz rozbił się o nadbrzeżne skałyi byliœmy zmuszeni do wylšdowania na tym pustynnym brzegu. Na twarzy nieznajomego odbiły się wyraŸnie uczucia bólu i współczucia, zaœ jego wzrok pobiegł w dal, ku morskiemu brzegowi, jakby pragnšł zobaczyć œlady katastrofy, o której przed chwilš się dowiedział. Młoda kobieta domyœliła się znaczenia tego spojrzenia i odpowiedziała nań ze smutnymuœmiechem: –Niestety, po naszym statku nie ma już œladu. Dzisiejszej nocy fale przypływu rozniosły jego szczštki. Wybrzeża tej krainy okazały się dla nas bardzo niegoœcinne. – Jej nazwę próżno staramy się odgadnšć – wtršcił zręcznie do rozmowy pytanie Dick Sand. Nieznajomy ze zdziwieniem spojrzał na młodzieńca. – Jesteœcie państwo na wybrzeżach Ameryki Południowej. Jak mogliœcie nie wiedzieć o tym? –Że jesteœmy w Ameryce, wiedzieliœmy sami –odpowiedział z małš urazš w głosie Dick – przypuszczaliœmy nawet, że burza wyrzuciła nas na brzegi Peru... Czy tak jestistotnie? –Niezupełnie, mój młody przyjacielu. Peru znajduje się nieco bardziej na północ. Znajdujecie się w Boliwii [16]. – Czy to możliwe?? – zawołał Dick ze zdziwieniem. –A nawet w południowej Boliwii –spokojnymgłosem uzupełnił danš informację nieznajomy – w pobliżu Chile. – W takim razie jak się nazywa ta zatoka??– zapytał Dick, rękš wskazujšc na morze. –Nie potrafię ci odpowiedzieć, mój młody przyjacielu, a to z tej przyczyny, że po razpierwszy jestem nad brzegami morza w tejokolicy, aczkolwiek œrodek kraju znam dosyć dobrze. Dick z uwagš zaczšł rozmyœlać nad słowami nieznajomego. Zgadzały się one w gruncie rzeczy z jego obliczeniami. Zamiast pod 27 lub 35 stopniem szerokoœci, znajdowali się pod 25. Drobna to była omyłka. Wštpić w prawdę słów obcego mężczyzny nie było najmniejszej przyczyny, tym bardziej, iż tłumaczyły one w sposób oczywisty pustynnoœć wybrzeża. Boliwia w ogóle jest krajem bardzo słabo zaludnionym, na południu zwłaszcza, z powodu swego bardzo niezdrowego klimatu, a także dzięki niedostępnoœci swych brzegów, usianych rafami i skałami. Po zastanowieniu się nad tymi faktami, Dickzwrócił się do nieznajomego z zapytaniem: – Sšdzšc ze słów pańskich, jesteœmy więc bardzo daleko od Limy [17]? –Oczywiœcie. Lima znajduje się doœć daleko stšd, na pomocy. Ot , należałoby iœć do niejw tym kierunku. I nieznajomy rękš wskazał las, dajšc do zrozumienia, iż przezeń właœnie wiedzie droga do Limy. Pani Weldon uważnie œledzšca każdy ruch nieznajomego i ważšca każde słowo, ze względu na zniknięcie Negora, musiała przyznać, iż absolutnie nic nie upoważnia jej do podejrzeń. Odpowiedzi nieznajomego były jasne, proste, szczere, nacechowane nawet pewnšżyczliwoœciš. –Wybaczyć mi pan zechce me niewłaœciwe, być może, zapytanie – odezwała się wreszcie – lecz mam wrażenie, że pan nie jest stałym mieszkańcem tego kraju? –Jestem obywatelem Stanów ZjednoczonychAmeryki Północnej, tak samo jak i państwo.Nazywam się William Harris – odpowiedziałHerkules miał czuwać nad i ch Šj ľA\48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đj¤ ¨ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż+PŞc,úpc-j^ F.Č&î c€/ś4ô<0Ş<­€Amerykanin, kłaniajšc się nisko. –Ja zaœ jestem żonš znanego w San Francisco właœciciela statków, Jakuba Weldona – odpowiedziała młoda kobieta uprzejmie, wycišgajšc ku nieznajomemu swš drobnš, nieco opalonš dłoń. –Od bardzo dawna nie byłem już w swej ojczyŸnie – cišgnšł dalej rozmowę Amerykanin – urodziłem się w Filadelfii, lecz przed dwudziestu laty przesiedliłem się do Boliwii, ze względu na rodzinę, któratutaj się znajduje. –I mieszka pan już tutaj stale? –Nie, pani. Mój dom znajduje się o wiele dalej na południe, na samej granicy Chile. Wobecnej chwili udaję się w kierunku znajdujšcej się na północnym wschodzie Atakamy [18]. – Czyżbyœmy się znajdowali na granicach tej pustyni?? – zapytał z niepokojem Dick. –Tak jest, mój młody przyjacielu. Równina,albo jeżeli chcecie tak jš nazwać, pustynia Atakama, rozpoczyna się tym lasem, kończysię zaœ łańcuchem gór, które zamykajš horyzont. Jest to okolica bardzo ciekawa, ajednoczeœnie bardzo mało znana. –I pan, panie Harris, sam odbywasz tę podróż? –zainteresowała się pani Weldon –myœlę, że nie jest to zbyt bezpieczne, z tej choćby przyczyny, że samotny człowiekmoże przecież łatwo zabłšdzić. –O, ja nie po raz pierwszy będę się znajdować w tym lesie. Oprócz tego o jakieœ 200 mil [19] stšd w kierunku północnym znajduje się farma San Felice, należšca do mego brata, do którego się udaję w sprawach rodzinnych. Jeżeli państwo zechcieliby przyjšć mnie do swegotowarzystwa –o ile macie zamiar udać się do Limy – to moglibyœmy odbyć częœć drogi razem. Ręczę, iż bylibyœcie przyjęci przez mego brata jak najgoœcinniej; ponadto moglibyœcie uzyskać tam pomoc, która pozwoliłaby wam na odbywanie dalszej podróży w warunkach wygodniejszych i gwarantujšcych wszelkie bezpieczeństwo. Tak bardzo uprzejme zaproszenie chwyciło za serce paniš Weldon, która zaczęła serdecznie dziękować. Amerykanin podziękowania te przyjšł w uprzejmym milczeniu, a chcšc zmienić temat rozmowy, zapytał obojętnie: – Ci czarni, to niewolnicy państwa zapewne? –W Stanach Zjednoczonych niewolnictwo zostało zniesione. Czyżby pan o tym nie wiedział? –z poœpiechem odpowiedziała pani Weldon, chcšc zatrzeć przykroœć, jakšpytanie Amerykanina musiało sprawić Herkulesowi i jego towarzyszom. Pan Harris naprzód chłodnym okiem spojrzał na Murzynów, a następnie ozięble odpowiedział: –Ach, prawda! ... Zapomniałem, że wojna w1862 roku rozwišzała tę sprawę na niekorzyœć białej rasy! –Ale my cišgle stoimy w lesie, a przecież mamy tutaj swe apartamenty, do których najuprzejmiej zapraszamy pana – z wesołym uœmiechem odezwała się pani Weldon. Pan Harris zaproszenie to przyjšł w milczeniu, dziękujšc za nie ukłonem. W czasie powrotnej drogi Dick głęboko zastanawiał się nad propozycjš Amerykanina i odbyciem wspólnej podróży do farmy San Felice. Udanie się w głšb kontynentu, aby w ten sposób dotrzeć do ludzkich siedzib, było nieodzowne, lecz podróż zapowiadała się nie najlepiej; wszystko wskazywało, iż będzie ona długa i bardzo ucišżliwa. Dick wahał się, czy wolno mu narażać paniš Weldon i jej małego synka na podobne trudy? ... Czy nie lepiej by było, ażeby w podróż udał się on sam w towarzystwie jedynie Baty'ego na przykład, pozostawiajšc paniš Weldon pod opiekš starego Toma i potężnego Herkulesa?Postanowił te wszystkie wštpliwoœci wyjawić nowemu znajomemu i poprosić go oradę. Ale pan Harris uspokoił go całkowicie.–Istotnie – mówił –droga do Limy, a naweti do farmy San Felice jest długa i dosyć ucišżliwa, bo przecież przechodzić będziemy przez puszczę nieomal dziewiczš. Pani Weldon może korzystać z mojego konia, którego pozostawiłem nad rzeczkš, a którego oddaję jak najchętniej do dyspozycji mojej rodaczce i jej małemu synkowi. Co zaœ do odległoœci, to idšc brzegami rzeczki, przy której się spotkaliœmy, mielibyœmy istotnie 200 mil do zrobienia; jeżeli jednak pójdziemy wprost przez las, to skrócimy sobie znacznie drogę, o połowę przynajmniej, tak, iż robišc po dziesięć mil dziennie –16 kilometrów, co nikogo zmęczyć zbytnio nie może, dotarlibyœmy do San Felice po upływie jakiegoœ tygodnia. I jeżeli państwomacie wystarczajšce zapasy żywnoœci, to możemy œmiało choćby dziœ jeszcze wyruszyć. Prowiant, który ja mam ze sobš,wystarczy dla jednego zaledwie człowieka. –O, żywnoœci mamy dosyć i chętnie podzielilibyœmy się niš z panem w razie potrzeby – odpowiedziała pani Weldon. – W takim razie i ta ostatnia trudnoœć już nie istnieje wesoło powiedział Amerykanin – i moim zdaniem zrobilibyœmy bardzo dobrze, gdybyœmy wyruszyli w drogę natychmiast, nie tracšc czasu. Dick wcišż miał jednak pewne wštpliwoœci. Jako marynarzowi, ciężko było mu rozstawać się z morzem, perspektywa zagłębienia się w nieznany las niezbyt mu się uœmiechała. Swe wahania wyraził on w całej serii pytań, z którymi zwrócił się dopana Harrisa. –Niech mi pan zechce powiedzieć czy nie byłoby rozsšdniej, byœmy, zapominajšc o Limie, udali się brzegami morza do pierwszego lepszego nadmorskiego miasta? Trudnoœci podróży sš wszędzie mniej więcej takie same, droga brzegiem z wielu względów wydaje się mi nie tylko bardziej racjonalna, lecz nade wszystko bezpieczniejsza. Harris, gdy usłyszał te słowa, nachmurzyłsię, niczym jednak nie pokazał, że uwagi chłopca nie przypadajš mu do gustu, co wyraziło się w jego odpowiedzi. –Bardzo możliwe, iż słusznoœć byłaby po pana stronie, gdyby nie okolicznoœć, że najbliższe portowe miasto znajduje się w odległoœci 600 mil. –A czy nie moglibyœmy tutaj doczekać nadpłynięcia jakiegoœ statku linii, które obsługujš wybrzeża Peru, Boliwii i Chile? Niechby to była choćby mała łódŸ rybacka.Harris, usłyszawszy to pytanie, uœmiechnšłsię tylko, a potem odpowiedział: –Czyżby pan nie zauważył, do jakiego stopnia brzegi tego morza sš niegoœcinne? Wszystkie statki trzymajš się, o ile to możliwe, jak najdalej od nich. A i pan, mój młody przyjacielu, czy spotkał choć jeden statek w czasie swej podróży? Dick Sand ze smutkiem opuœcił głowę. –A więc decyzja zapadła –rozstrzygnęła wštpliwoœci Dicka pani Weldon –przyjmujemy pańskš pomoc, panie Harris iz góry za niš dziękujemy. –Pozwolę sobie w takim razie doradzić, byœmy wyruszyli w podróż jeszcze dziœ; w poczštkach kwietnia bowiem rozpoczyna siętutaj pora deszczowa, w czasie której podróżowanie jest bardzo trudne. – W takim razie trzeba zajšć się przygotowaniami – powiedział Dick Sand energicznie. – Hej, towarzysze –zawołał, zwracajšc się do Murzynów – musimy się przygotowaćdo drogi. Trzeba będzie zabrać wszystkie potrzebne przedmioty oraz zapasy żywnoœci, a następnie podzielić to wszystkotak, by każdy z nas miał coœ do niesienia. – Panie Sand – odezwał się Herkules – niech mi pan pozwoli, bym ja poniósł wszystko. – Nie, nie mogę się na to zgodzić, poczciwyHerkulesie, byłoby to niesprawiedliwe, by jeden z nas tylko uginał się pod nadmiernym ciężarem, inni zaœ szli swobodnie. –No, tego kolosa nie tak łatwo byłoby zamęczyć pracš –zauważył Harris, obrzucajšc młodego atletę chciwym spojrzeniem – drogo zapłacono by za ciebiena afrykańskich targach!! – Nie jestem na sprzedaż – odparł mrukliwie Murzyn. Gdy zostało zdecydowane, że zapasów wzišć należy tyle tylko, by starczyło ich nadwanaœcie dni, pani Weldon zaprosiła Harrisa na œniadanie. –Uprzejmie dziękuję za łaskawe zaproszenie i przyjmuję je chętnie –odpowiedział Amerykanin – lecz pozwolš mi państwo, iż przedtem przyprowadzę tutaj mego konia? – Czy pan pozwoli, bym mu towarzyszył? –zapytał Dick. –Ależ z największš przyjemnoœciš, mój młody przyjacielu. Przy sposobnoœci pokażęci kierunek, w jakim płynie widziana przez nas rzeczka. Gdy para nowych znajomych udała się w niedalekš drogę, pani Weldon poœpieszyła dogroty, ażeby pomóc Noon w przygotowaniu œniadania, które pragnęła uczynić, o ile to możliwe, najwspanialszym. Wydobyła najsmakowitsze konserwy i wkrótce zapachgotowanej szynki i aromatycznej kawy w najlepszym gatunku wypełniły całš grotę. W tym czasie Harris i Dick zapuœcili się w las, w którym znaleŸli przywišzanego do drzewa konia. W powrotnej drodze Dickowi przyszła do głowy myœl zadać Amerykaninowi pytanie, którego ten z pewnoœciš się nie spodziewał:–Niech mi pan wybaczy to pytanie, panie Harris; czy nie spotkał pan kiedykolwiek w swych podróżach Portugalczyka imieniem Negoro? –Negoro? –zapytał Amerykanin, z minš człowieka kompletnie zaskoczonego. –A któż to taki? –Był on naszym kucharzem na statku –powiedział Dick, nie spuszczajšc wzroku znieznajomego – uratował się razem z nami,a następnie przepadł nie wiadomo gdzie. –Może utonšł, biedaczysko? – dobroduszniezapytał Harris, udajšc, że nie zauważył badawczego spojrzenia chłopca. –Nie, nie utonšł, mogę to stwierdzić z całš pewnoœciš, gdyż cały wczorajszy wieczór spędził on w grocie wraz z nami. Następnie znikł. Więc pomyœlałem, że możepan go spotkał nad brzegami tej rzeczki. –Nie spotkałem nikogo. Jeżeli jednak ten wasz kucharz, jak pan przypuszcza, udał się istotnie do lasu, to go może, błškajšcego się, gdzieœ spotkamy? –Możliwe –odpowiedział zamyœlony Dick, uspokojony widocznie jasnymi odpowiedziami Amerykanina. Ze œniadaniem, które mówišc nawiasem było wyborne, załatwiono się bardzo prędko i jeszcze przed południem karawanaruszyła w drogę. ------------ [16] Po klęsce w wojnie o Pacyfik, toczonejw latach 1879-84 Boliwia utraciła dostęp doOceanu Spokojnego, jej nadmorskie prowincje zajęło Chile. [17] Lima – stolica hiszpańskich posiadłoœcikolonialnych w Ameryce, od 1821 niepodległego Peru. [18] Atakama – pustynia w północnym Chile;cišgnie się miedzy wybrzeżem Oceanu Spokojnego a G. Domeyki, górzysta i niebezpieczna. [19] Mila angielska –miara długoœci stosowana w Anglii; równa 1609 m; mila morska równa 1852, 5 m. ROZDZIAŁ XVI W drodze Nie bez trwogi zagłębiał się wódz wyprawy w leœne ostępy. Jakieœ smutne przeczucia targały jego sercem. Pani Weldon natomiast, wprost przeciwnie, była w doskonałym humorze. W ten pogodny standucha wprawiły jš dwie udzielone przez Harrisa informacje: po pierwsze, iż w okolicach tych nie ma powodu obawiać się krajowców jak również dzikich zwierzšt, a po drugie, że w bardzo krótkim czasie dotrš wszyscy do miejsc zamieszkałych przez ludzi. Mała gromadka wędrowców szła w następujšcej kolejnoœci: na czele kroczył Harris, jako przewodnik, w towarzystwie Dicka, obydwaj dobrze uzbrojeni; za nimi podšżali Baty i Austyn, zbrojni w dubeltówkii noże myœliwskie. Za tš przedniš strażš jechała konno pani Weldon z synkiem, majšc przy swym boku z jednej strony starego Toma, zaœ z drugiej wiernš Noon. Pochód zamykali: Akteon, z dubeltówkš w każdej chwili do strzału gotowš, i Herkules, z olbrzymiš maczugš w dłoniach irewolwerem za pasem. Wiemy Dingo biegał luzem, tak samo kuzyn Benedykt, którego nie można było zmusić, aby trzymał się porzšdku. Z pudełkiem na ramieniu, siatkš w ręku i z pokaŸnej wielkoœci lupš zawieszonš na szyi, uganiał się bez wytchnienia za owadami, których obecnie miał pod dostatkiem. Podróż była męczšca, w lesie bowiem nie było œladu drogi, najmniejszej choćby œcieżki. W dodatku panowała tam niezwykładuchota. Nie prażyły wprawdzie promienie słońca, lecz z wilgotnego gruntu podnosiły się opary, tak, że wędrowcy nasi byli jak właŸni. Pan Harris starał się tłumaczyć, że na otwartych przestrzeniach podróżowanie byłoby jeszcze bardziej przykre, z powoduwiększego upału. Zdumiewać mogła bogata flora [20] okolicy,przez którš kroczyła karawana. Wielka szkoda, iż kuzyn Benedykt nie był botanikiem, lecz entomologiem, bo na nieznane owady natrafić jakoœ nie mógł, natomiast poważnymi odkryciami mógłby wzbogacić botanikę. Na drodze, po której przechodził, rósł bezmiar drzew, krzewówi roœlin, o istnieniu których w podzwrotnikowych lasach Ameryki Południowej nikt dotšd nie wiedział! Co prawda, warunki dla bujnej wegetacji były sprzyjajšce. Grunt wszędzie był bardzo wilgotny, miejscami błotnisty, przy temperaturze bardzo wysokiej. Podobne warunki sš dla roœlin idealne. Bardzo liczne strumienie utrudniały podróż; niektóre z nich były do tego stopnia głębokie, że należało je przebywać w bród, a niekiedy woda dochodziła aż do końskiego brzucha. Pod wieczór pierwszego dnia podróży, grunt zaczšł być pofałdowany i było widoczne, że podróżnicy nasi pišć się zaczynali na płaskowzgórze. Jednoczeœnie drzewa nie rosły już tak gęsto, a i roœlinnoœć stawała się stopniowo coraz mniej bogata. Czujnš uwagę Dicka zaniepokoiło, iż mimo tak bardzo bujnej i różnorodnej wegetacji, nie napotkał w cišgu całego dnia ani jednego drzewa kauczukowego, którego ojczyznš jest Ameryka Południowa... Wiedzšc o tym, Dick od dawna obiecywał Jankowi, że drzewa te mu pokaże. Chłopczyk teraz bezustannie dopominał się o nie; wyobrażał sobie bowiem, że wszystkie gumowe zabawki dziecinne, jak lalki czy piłki, wiszš jak owoce na gałęziach! – Gdzież sš te kauczukowe drzewa, Dicku? – pytał ustawicznie. –Cierpliwoœci, dziecino –uspokajał chłopczyka Harris –będziesz miał całe sady tych drzew w San Felice i dostaniesz tam nawet przeœlicznš, jasnobršzowš piłkęogromnej wielkoœci! Tymczasem zaœ skosztuj tego oto jabłuszka. –Mówišc to, Harris zerwał z najbliższego drzewa owoc nadzwyczaj soczysty, z wyglšdu podobny do brzoskwini i podał go Jankowi. –Czy nie zaszkodzi mu ten owoc zupełnie mi nieznany? –z niepokojem zapytała pani Weldon. – Mój mšż zawsze ostrzegał mnie,bym nie próbowała owoców, których nie znam. Zamiast odpowiedzi, Harris zerwał jeszcze kilka brzoskwiń i zajadać je zaczšł z ogromnym apetytem. – Sš to owoce drzewa mangowego – powiedział. –I ty zjedz, mamusiu takie jabłuszko –mówił Janek –przekonasz się wtedy, iż sšone o wiele bardziej soczyste i słodsze, niżprawdziwe. Ale ja mimo to chcę kauczukowego drzewa, a Dick obiecał jeszcze, że mi pokaże kolibry. Kiedy je zobaczę? –Ależ wkrótce, wkrótce –odpowiedział, œmiejšc się, Harris –w San Felice jest ich bardzo dużo. Jeżeli jednak pragniesz ujrzećje jak najprędzej, to powinniœmy iœć nieco szybciej niż teraz. Dick puœcił tę uwagę mimo uszu. Zastanawiał się, dlaczego nie napotkali drzew kauczukowych i dlaczego nie widzieli dotychczas kolibrów, których wlasach Południowej Ameryki jest, jak wiadomo, mnóstwo. Wędrowcy do zachodu słońca przebyli około oœmiu mil bez większego zmęczenia. Był to jednak dopiero pierwszy dzień podróży. Na nocleg zatrzymano się pod olbrzymim drzewem mangowym, którego potężne konary zastępowały dach, mogšcy w razie potrzeby osłonić od słońca lub deszczu oddział wojska składajšcy się z setki żołnierzy. –Należałoby, myœlę, rozpalić ognisko –odezwała się pani Weldon –nie tylko dlatego, iż ogień jest konieczny dla zagotowania wody na herbatę, lecz równieżz tego powodu, że chroni od napadu dzikich zwierzšt. – Obawiać się dzikich zwierzšt nie mamy powodu, nie ma ich bowiem wcale w tych okolicach – rzekł Harris, – a i herbata jestzbędna, przecież i bez niej jest nam ciepło.Zaœ ogień mógłby sprowadzić jakichœ nieproszonych goœci czyli krajowców, spotkanie z którymi nie jest dla nas pożšdane. Sš to na ogół rabusie i złodzieje.Powtarzam raz jeszcze mš radę: najlepiej będzie dla nas, gdy przejdziemy przez puszczę zupełnie cicho i bez œladów, bez ognia i bez zbytecznych wystrzałów. ---------- [20] Flora – roœlinnoœć. ROZDZIAŁ XVII Sto mil w dziesięć dni Noc minęła spokojnie i wszyscy dobrze się wyspali, za wyjštkiem może Herkulesa i Austyna, którzy tej nocy stali na straży. Mały Janek, gdy tylko się obudził, zapytał,czyjego przyjaciel, Herkules, poszarpał w nocy lwa, lub zjadł na surowo choćby wilka? Na nieszczęœcie, w cišgu całej nocyani jeden zwierz nie pojawił się w pobliżu obozowiska i biedny olbrzym był tak samo głodny, jak i wszyscy pozostali. Toteż ochoczo zabrano się do spożywania œniadania, po skończeniu którego Harris osiodłał konia, zaœ pani Weldon zupełnie przypadkowo musiała odegrać rolę sędziegow sporze, wynikłym pomiędzy kuzynem Benedyktem a Herkulesem. kules miał czuwać nad i ch Šj ľA\48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đj¤ ¨ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż1Pľc2Žc3łcc4,^:5t3ô X€Entomolog obwinił czarnego kolosa o to, iż ten ostatni z niewiadomych przyczyn przeszkadza mu z rozmysłem w jego pracach, które, być może, unieœmiertelniłyby jego – Benedykta – imię.–Nie na to pojechałem najpierw do Australii, a następnie aż do Południowej Ameryki, by się tutaj wysypiać jedynie i jeœć – wołał zirytowany. Wobec gniewu kuzyna, pani Weldon zmuszona była prosić Herkulesa, by ten nieœledził uczonego i pozwalał mu na odłšczanie się od gromadki, byle tylko namiętnoœć łowcy owadów nie oddalała go zbytnio od reszty. Około godziny siódmej rano wędrowcy byli już gotowi do podróży i natychmiast wyruszyli w drogę, idšc w tej samej kolejnoœci, jak w dniu poprzednim. Upał byłtak wielki, jakby podróżnicy znajdowali się w pobliżu samego równika, a nie w strefie umiarkowanej, bioršc jeszcze pod uwagę, iż była to doœć wczesna wiosna, a nie upalne lato. Niezmiernie dziwiło to Dicka. Las cišgnšł się nieprzerwanie. To również dziwiło młodego wodza. Znajdować się mielibowiem, jak utrzymywał Harris, w kraju pampasów [21], a te przecież, jak to sobie z opisów podróży przypominał, sš rozległymi, porosłymi trawš równinami i charakteryzujš się tym, że pozbawione sš wody, drzew i kamieni. Latem wyglšdajš one jak pusty step, w porze deszczowej zamieniajš się w pastwiska porosłe trawami, które dochodzš czasami do takiej wysokoœci, iż mogš ukryć jeŸdŸca na koniu.Jakże las ten nie był podobny do pampasów!Karawana bezustannie przedzierała się przez gęstwinę drzew, a grunt był częœciowo błotnisty, częœciowo kamienisty;w dodatku nawet na wzniesieniach klimat był wilgotny, co w połšczeniu z upałem zmieniało las w dusznš cieplarnię. Przyglšdajšc się temu wszystkiemu Dick zapytywał siebie, czyżby przyroda aż do tego stopnia mogła się zmienić, by być zdolnš do stworzenia w krainie pampasów oklimacie umiarkowanym – podzwrotnikowej puszczy typowej dla równikowych okolic Afryki?? Dick zadawał wiele pytań Harrisowi, na które ten zawsze najchętniej odpowiadał, bardzo rzeczowo, ujawniajšc tym swe wyższe wykształcenie. –Masz rację, młodzieńcze – mówił –przyznaję ci jš w pełni. Prawdziwe pampasy sš takie właœnie, jak je sobie wyobrażasz. Nasze, boliwijskie pampasy, na równi ze stepami Patagonii, na ogół bioršc sš bardzo podobne do wielkich równin Stanów Zjednoczonych, zwanych preriami. Wszystkie stepy, bez względu na to, jak sięnazywajš, sš do siebie podobne – aczkolwiek zdarzajš się i pewne różnice: sawanny na przykład bywajš niekiedy błotniste. Lecz tutaj nie jesteœmy na stepach, czy pampasach, lecz na pustyni Atakama, która jest prawie nieznana cywilizowanemu œwiatu. Przyznaję, że ja sam jestem zdziwiony ogromem tego lasu i nigdy nie przypuszczałem, by coœ podobnego mogło się znaleŸć na pustyni. Gdybym wiedział o tym, udałbym się do farmy mego brata zwykłš drogš, którš niejednokrotnie podróżowałem. Lecz ostatecznie nie żałuję tego, poznałem nowei tak niezwykłe okolice, no i miałem szczęœcie, dzięki wyborowi innej drogi, zawrzeć tak miłš znajomoœć. Wszystko to wypowiedział Harris głosem umiarkowanym, cichym i spokojnym, jakby wykładał w szkole. Jego słowa brzmiały przekonujšco. A jednak... nie zdołał rozproszyć niewytłumaczonego niepokoju, jaki ogarnšł Dicka. –Czy nie obawia się pan zabłšdzić, będšc po raz pierwszy w życiu w tym lesie? –niepewnie odezwał się chłopiec, badawczym wzrokiem ogarniajšc twarz nieznajomego. –Nie lękam się tego – odpowiedział pewnym głosem Amerykanin – las jest dla mnie tym samym, czym morze dla żeglarza.Cóż z tego, że ten oto las nie jest mi znany? Poznałem olbrzymie przestrzenie innych puszcz, więc i ta nie ma dla mnie tajemnic, czuję się w niej tak, jakbym się znajdował w swym ogrodzie. Drogę wœród lasu rozpoznam zawsze po formie pni drzew, po budowie łodyg, po układzie liœci,po mchach... i po tysišcu innych cech, któredla oka profana [22] sš niezrozumiałe lub niewidzialne. Toteż raz jeszcze mogę zapewnić cię, mój młody przyjacielu, iż całš waszš gromadkę doprowadzę do farmy mego brata. Te ostatnie słowa wypowiedziane zostały tonem tak pełnym serdecznoœci, że na duszę chłopca spłynšł wielki spokój. Dick zaœ, mimo ziarnka niepokoju, które tkwiło jeszcze w jego sercu, powiedział sobie, iż nie ma racji nie dowierzajšc Harrisowi. Jaki by zresztš mógł mieć cel wokłamywaniu ich? Kolejne pięć dni minęło zupełnie spokojnie, bez najmniejszych przygód. Nie wędrowali więcej jak osiem do dziesięciu mil dziennie, zatrzymywali się na południowy odpoczynek, zaœ wieczorem rozkładano się zawsze w jakimœ staranniej upatrzonym miejscu na nocleg. Zmęczenie stopniowo zaczynało się już przejawiać u niektórych, lecz na ogół stan zdrowia całej gromadki był dobry. Jedynie mały Janek coraz częœciej zaczynał się nudzić monotoniš leœnej podróży, sposępniał i pobladł. I cztery następne dni minęły bez zmiany. Karawana, jeżeli tak nazwać można małš gromadkę przyjaciół, szła nieprzerwanie na północ. Co do tego nie mogło być żadnych wštpliwoœci, ponieważ Dick miał przy sobie kompas, który mu się udało zabrać z „Pilgrima ”. Jeżeli więc Harris niepomylił się w swych obliczeniach, to farmaSan Felice znajdować się powinna w odległoœci dwudziestu, dwudziestu pięciu mil. Za trzy dni można było mieć nadzieję, iż podróż będzie skończona. Było to konieczne, ponieważ już nie tylko Janek, alei pani Weldon oraz Noon omdlewali ze zmęczenia. Tymczasem nic nie wskazywało na bliskoœć ludzkich siedzib. Przeciwnie – okolica nabierała coraz bardziej dzikiego wyglšdu. Nocami rozlegały się coraz częœciej jakieœ groŸne ryki. Nawet w dzień, coraz częœciejdostrzec można było przemykajšce pomiędzy drzewami zwierzęta. Jeszcze większy lęk wzbudził dziewištego dnia podróży ostry œwist w powietrzu, który rozległ się z gęstwiny, znajdujšcej się bardzo blisko miejsca postoju. –Żmija – rozpaczliwym głosem krzyknęła pani Weldon i podskoczyła, aby unieœć w górę Janka. Lecz Harris natychmiast uspokoił przestraszonš matkę. –Ależ tu wcale nie ma węży –rzekł z dobrotliwym uœmiechem – to był cienki bek antylopy. Warto by było je zobaczyć, bo sš to przeœliczne stworzenia, wštpliwe jednak,aby się to nam udało, ponieważ sš one bardzo płochliwe i rzucajš się do ucieczki, usłyszawszy choćby szelest. Dick poœpieszył ku gęstwinie, z której ów syk było słychać, lecz nic tam nie znalazł. Uczynił to z instynktownej potrzeby sprawdzenia słów Amerykanina, do któregonie mógł jakoœ nabrać zaufania. Tego samego dnia wędrowcy mieli okazję ujrzenia najrozmaitszych okazów fauny. Jedno z tych spotkań było nawet na tyle udane, że do zwierzšt zbliżyć się było można bardziej niż na odległoœć strzału. Zdarzenie to miało miejsce około godziny szóstej po południu. Pod wieczór w gęstwinie leœnej, mimo doœć wczesnej jeszcze godziny, robiło się już mroczno. Gromadka nasza znajdowała się wtedy na większej polance, gdy nagle w odległoœci kilkuset zaledwie kroków, z gęstwiny leœnejwypadły jakieœ zwierzęta, trzy czy cztery sztuki, i bardzo szybko zniknęły w przeciwległej œcianie drzew. Na ich widok Dick aż zakrzyknšł ze zdziwienia. – Ależ to żyrafy!! – zawołał zdumiony. –Cóż za nonsens, Dicku! Zastanów się, co mówisz! Żyrafy w Ameryce? – ze zgorszeniem powiedział Amerykanin – To były strusie, jak mogłeœ ich nie poznać! ? –Ależ struœ jest ptakiem i jako taki ma dwie nogi, zaœ ja widziałem najdokładniej, że przebiegajšce zwierzęta miały po dwie pary nóg. –Ha! to w takim razie odkryłeœ nowy gatunek strusi... czworonożnych. Można ci tego powinszować – wołał Harris, œmiejšc się głoœno. –I zechciej mi wierzyć –cišgnšł dalej, już poważnym tonem –że to były strusie. Omyliłeœ się, lecz to nie czyni ujmy twemu wzrokowi, podobne omyłki bowiem zdarzajšsię doœć często najlepszym myœliwym nawet. Niech ci Akteon powie, że omyłka taka jest możliwa. –Mnie także się zdaje, panie Harris –rzekł Akteon –że to były żyrafy, przyznaję jednakże, iż stwierdzić tego z całš pewnoœciš nie można. Stworzenia te biegły zbyt szybko i w bardzo zbitej masie, a w takim przypadku popełnienie omyłki przy ocenie gatunku jest zawsze możliwe. Harrisuœmiechnšł się triumfujšco. –Omylił cię wzrok, mój młody przyjacielu, w czym zresztš nie ma nic tak bardzo dziwnego ani nieprawdopodobnego. Patrzšc z dużej odległoœci bowiem, łatwo wzišć stadko, składajšce się z oœmiu strusi, za grupę czterech żyraf. Stworzenia te sš tej samej mniej więcej wysokoœci i majš tak samo długie szyje. A zresztš najlepszym dowodem na to, że się mylisz, jest chyba to, że żyraf w Ameryce nigdy nie było, z wyjštkiem ogrodów zoologicznych, oczywiœcie. –Lecz i strusi w Ameryce nie ma również, jak mi się wydaje? – Wybacz, mój drogi, że ci muszę zaprzeczyć. Strusie w Ameryce Południowejspotkać można częœciej, niż ci się to może wydawać. Nie mówišc już o specjalnych farmach, w których sš one hodowane. Sš jeszcze dzikie, a nazywane nandu. Słuchajšc tych wywodów Amerykanina, który zdawał się znać jak najdokładniej obyczaje strusi, Dick zaczšł przypuszczać,że istotnie omylił go wzrok. Zamilkł więc i zamyœlił się głęboko. Znów wštpliwoœci zakradły się do jego duszy. Koniec podróży się zbliżał. Harris twierdziłnawet, iż farma jego brata znajduje się w odległoœci nie większej, jak pięć do siedmiumil. – Jutro wieczorem znajdować się już będziemy wszyscy pod dachem mego brata – orzekł. –Żeby tylko udało nam się dotrzeć do tej farmy, panie Harris – odpowiedziała z ciężkim westchnieniem pani Weldon –przyznaję, że niecierpliwie oczekuję tej chwili, bo jestem już bardzo zmęczona. –Tak, widzę to – odpowiedział głosem współczujšcym Amerykanin –twarz pani mocno przybladła. –Ach, mniejsza o mnie! Ale mój drogi Janek zaczyna nie na żarty mnie niepokoić – odpowiedziała drżšcym głosem biedna matka -jestem pewna, iż zachorował na febrę, od trzech dni ma goršczkę. –Powinno się na tę chorobę znaleŸć skuteczne lekarstwo –odezwał się Dick, przysłuchujšcy się od dłuższego już czasu rozmowie – Ameryka Południowa jest przecież ojczyznš chininy. – Tak jest – odpowiedział Harris – i w głębi kraju doœć często spotkać można drzewa chinowe, w pobliżu brzegów morskich występujš o wiele rzadziej. Jestem zresztš przekonany, że i tym lesie znaleŸć by je można, czy sš jednak –nie wiem, bo dotychczas nie zwracałem na to uwagi. Zresztš uważam za konieczne uprzedzić, że rozpoznanie ich jest dosyć trudne, ponieważ rosnš one w gšszczu innych drzew. Krajowcy rozpoznajš je zazwyczaj wczesnš wiosnš po ich wonnych kwiatach, bladoróżowego koloru. –Panie Harris, błagam, zechciej teraz zwracać na nie większš uwagę – prosić zaczęła pani Weldon – jeżeliby ci się udało znaleŸć jedno takie drzewo, powiedz mi o tym. –Z całš przyjemnoœciš, szanowna rodaczko. Lecz zdaje mi się, że jest to zbędne. Po przybyciu do San Felice znajdziesz tam, pani, proszki chininy, któresš o wiele skuteczniejsze, aniżeli niespreparowana kora drzewa. Ostatni nocleg w lesie był poprzedzony niezwykłym odkryciem, jakie zrobił kuzyn Benedykt. W ciszy zupełnej, gdyż wszyscy bardzo zmęczeni od razu ułożyli się do snu, rozległ się nagle głoœny, pełen bólu krzyk. W jednej chwili wędrowcy zerwali się na nogi. Krzyżować się zaczęły pytania. – Co się stało?? ... Kto krzyknšł? Winnym zamieszania okazał się kuzyn Benedykt, który przemówił wzburzonym głosem: – To ja krzyknšłem, coœ mnie bardzo boleœnie ukšsiło w twarz. – Boże kochany!! ... Żmija? – trwożliwie zawołała pani Weldon. –Jaka tam żmija! –gniewnie odpowiedział uczony. –Gdzieżbym ja mógł zwracać uwagę na jakiegoœ tam płaza, na jakšœ nieinteresujšcš żmiję! ? Nie, kuzynko, mnieukšsił jakiœ owad, którego złapałem i mamwrażenie, iż jest to owad niezwykły. – A więc go pan zgnieć i daj nam spać spokojnie – gniewnym głosem zawołał Harris. –Zgnieœć... owada? ... –ze zgorszeniem zaoponował uczony. – Szanowny pan zapomina, że rozmawia z entomologiem. W dodatku mówiłem przecież, że to być musi jakiœ nadzwyczajny owad, toteż cierpliwie doczekam œwitu, aby mieć możnoœć rozpoznania mej zdobyczy. Dick wyjšł z kieszeni elektrycznš latarkę i poœwiecił niš uczonemu. –Boże miłosierny – zawołał ten wtedy radoœnie –oto jestem wynagrodzony za wszystkie me trudy! Wielkie, nadzwyczajne odkrycie, które rozsławi moje imię! Czy wiesz, kuzynko, co za owad mnie ukšsił? Mucha tse-tse! – Czy nie jadowita?? – zapytała młoda matka, okrywajšc zasłonš twarzyczkę swego Janka. –Jej ukšszenie, rzecz dziwna, nie jest bynajmniej dla ludzi szkodliwe; bywa natomiast często œmiertelne dla zwierzšt, nawet dla słoni. –Ależ w takim razie istnienie tej muchy jestznane, jak widzę –zrobiła uwagę pani Weldon – na czym polega to twoje wielkie odkrycie? –Bo dotychczas przypuszczano, iż owad tenpleni się wyłšcznie w Afryce. Ja pierwszy w Ameryce go napotkałem! ------------ [21] Pampa, pampasy (hiszp. )– rozległa, zazwyczaj poroœnięta trawš równina, step charakterystyczny dla Ameryki Pd., zwłaszcza Argentyny [22] Profan – niewtajemniczony, laik, dyletant. ROZDZIAŁ XVIII To Afryka! Dwunastodniowa podróż przez dziewiczy, pozbawiony dróg las, w powietrzu dusznym i goršcym, a jednoczeœnie przesyconym wilgociš, z noclegami pod gołym niebem, naziemi przeważnie wilgotnej, przy niedostatecznym odżywianiu się, składajšcym się z zimnych konserw mięsnych, sucharów i owoców mangowego drzewa – wszystko to, nie mówišc już nic o moralnych cierpieniach, wyczerpało do ostatka kobietę przyzwyczajonš do wygód, w jakich żyła dotychczas pani Weldon. Podróż ta była tak ucišżliwa, bioršc pod uwagę zabójczy klimat, iż wyczerpani krańcowo niš byli nawet Murzyni, za wyjštkiem Herkulesa, siły którego zdawałysię być niewyczerpane. Doskonale czuł się również i pan Harris. Dick jedynie siłš woli trzymał się na nogach. Najgorzej działo się z małym Jankiem. Dziecko najwidoczniej było chore. Jego wychudła twarzyczka była stale rozpalona,zaœ drobnym ciałkiem wstrzšsały bezustannie ataki febry, z dnia na dzień silniejsze. Według zapewnień Amerykanina, miał to być już dzień ostatni podróży. Nadzieja odpoczynku podtrzymywała więc sterane siły. Nadzieja ta sprawiła właœnie, iż z ostatniego noclegu wyruszono w drogę z wyrazami wesela na twarzach. Uwagę Dickazwrócił fakt, że jedynie Harris nie brał udziału w tej ogólnej radoœci, lecz pochmurniał coraz bardziej i coraz niechętniej odpowiadał na pytania. Nie mniej dziwne było również i zachowanie sięjego konia, który kroczył osowiały, jakby nie czuł, że zbliżajš się do domu. Coraz mocniejsze podejrzenia powstawały w umyœle Dicka. Las co prawda rzedniał chwilami, lecz nigdzie nie było najmniejszych œladów, które by wskazywały na bliskoœć większej farmy. Nie napotkali ani jednej drogi ani œcieżki, lub uprawnego pola. Nie było widać nigdzie drzew zršbanych. Wszędzie tylko głucha pustka, bez œladu obecnoœci człowieka. Co to wszystko mogło znaczyć? Zwróciło to w końcu uwagę nawet pani Weldon. – Czy pan Harris nie zabłšdził aby w lesie?? – zapytała przybranego syna. A Dick nie umiał dać jej odpowiedzi. Mijały godziny, zbliżała się noc, a w dzikimwyglšdzie lasu nie zaszły żadne zmiany. Zmieniło się jedynie zachowywanie Dinga, który niespodziewanie zaczšł ujadać wœciekle i rwać się ku odległym zaroœlom, jakby wyczuwał w nich jakiegoœ swego straszliwego wroga. Tom pierwszy to zauważył: –Niech pan tylko spojrzy, kapitanie. Dingo, taki spokojny w czasie całej podróży przezlas, teraz znów zaczyna szaleć, jak to byłona pokładzie „Pilgrima ”, gdy zobaczył Negora. Dick Sand aż się wstrzšsnšł cały, gdy usłyszał te słowa. –Negoro mógł iœć naszymi œladami –mówił dalej stary Murzyn – a teraz bardziej się do nas zbliżył. – Nie mamy jednak żadnej pewnoœci, czy tam jest Negoro, czy też może jakieœ dzikie zwierzę, którego Dingo nienawidzi, a którego jednoczeœnie się obawia? Można by jednak zrobić próbę... –Hej, Dingo! ... do nogi – zawołał następniena psa – chodŸ tutaj, mój dobry, wiemy psie! A teraz: Negoro, Negoro! ... bierz go! ... huzia! Ledwo Dingo usłyszał nienawistne imię, jak nad i ch Šj ľA\48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đj¤ ¨ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż6Pě c7<c8UU9ŞŞ c€:T*<c;9Ç(oszalały, ze złowrogim naszczekiwaniem, rzucił się w gęstwinę. –No, teraz mamy pewnoœć. Tam, w tej gęstwinie, z pewnoœciš kryje się Negoro, nie inny człowiek lub zwierzę. Amerykanin widział i słyszał wszystko, natychmiast też zbliżył się do rozmawiajšcych. – Cóż to za zabawę urzšdziliœcie sobie z tym psem?? – zapytał z najnaiwniejszš minš. –Ech! nic takiego – odpowiedział stary Tom.–Mówiliœmy tylko psu, że tam, w tych gšszczach, znaleŸć może człowieka, z którym przyjaŸnił się na statku. –Ach tak? ! ... Tera? już przypominam sobie.Mówicie o dawniejszym waszym... kucharzu,jeœli się nie mylę? I przypuszczacie, iż szedł on w œlad za nami? ... Jest to możliwe, choć mnie osobiœcie nie wydaje sięprawdopodobne. Lecz w takim razie należałoby może udać się za Dingiem, bo ten Ne... Negoro? ... bo tak ten Portugalczyk się nazywa? ... może jest ranny, chory... potrzebuje naszej pomocy? ... –O, niech pan się o niego nie martwi –odpowiedział Dick tonem ostrym, choć spokojnym – jest to łotr skończony, który zawsze i wszędzie da sobie radę. Dingo ostrzegł mnie, że nikczemnik ten kršży gdzieœ blisko. Jestem mu za to bardzo wdzięczny, gdyż będę miał się teraz na bacznoœci. Œciemniało się już, gdy wędrowcy natknęli się na œlad naprawdę zdumiewajšcy. Drogš, po której szli, przechodzić musiały niedawno potężne i rosłe zwierzęta, jak to bez trudu można było wywnioskować ze œladów, jakie pozostawiły. Na wysokoœć wzrostu człowieka, a nawet i wyżej, gałęzie drzew były połamane, zaœ trawa zupełnie stratowana, wreszcie na błotnistym gruncie widniały odciski potężnych stóp, które nie mogły być z pewnoœciš pozostawione przez zwierzęta wrodzaju jaguarów. Spustoszenie podobne uczynić mogły swym przemarszem jedne słonie. Dick zakomunikował to natychmiast staremuTomowi. – Słonie?? Ależ słoni nie było nigdy w Ameryce! –Wiem o tym doskonale – rozdrażnionym głosem odpowiedział Dick – lecz w takim razie myœmy nie widzieli œladów żadnych, a gałęzie tych drzew nie zostały połamane, lecz po prostu nigdy ich nie było! Nie próbował nawet pytać Amerykanina o wytłumaczenie niezrozumiałego faktu, w jaki sposób słonie znaleŸć się mogły w Ameryce Południowej? Jakš mógł otrzymaćodpowiedŸ? Takš może, że były to strusie! Dick już nie wštpił, iż Harris zaofiarował swe usługi w tym jedynie celu, ażeby oddalić ich od morskich wybrzeży i wcišgnšć w głšb kraju. Nie pojmował jedynie, z jakiego powodu mógł to robić? Biedny wódz wyprawy zdawał sobie doskonale sprawę, że jego odpowiedzialnoœćwzrosła ogromnie wraz ze zwiększeniem się niebezpieczeństw. Przyrzekał sobie œwięcie, iż stawi czoło każdemu niebezpieczeństwu, nie chciał jednak przerażać biednej matki i postanowił nic jej nie mówić. Toteż, gdy w pewnej chwili ujrzał gromadęolbrzymich, ciemnych zwierzšt, szybko pędzšcych ku przepływajšcej rzece, w falach której się pogršżyły, już chciał krzyknšć: hipopotamy – lecz powstrzymał się w porę i udał, że nic nie widział. –Żyrafy, mucha tse-tse, słonie, hipopotamy... wszystko to w Ameryce! Czy ja rozum tracę? – mówił do siebie Dick, œciskajšc rękami głowę – Boże miej litoœć nade mnš!! – kończył błagalnym wezwaniem. Chwilami rozwišzanie tej zagadki pojawiało mu w głowie, niejednokrotnie na ustach miał jedno okropne słowo, którego jednak nie odważył się wymówić. Z nikim nie mógł się podzielić swymi myœlami. Pani Weldon była zajęta chorym synkiem i o niczym innym wiedzieć nie chciała. Niepokój Dicka podzielał jedynie stary Tom. Pół godziny po spotkaniu hipopotamów, Dick, idšc na czele całej karawany, ujrzał nagle jakiœ przedmiot błyszczšcy; schylił się natychmiast i podniósł nóż niezwykłego kształtu, z zaokršglonym ostrzem, oprawiony w koœć słoniowš, bardzo prymitywnej roboty. Milczšc, pokazał przedmiot ten Harrisowi i przemówił z naciskiem: –Czyż to możliwe, aby dzicy krajowcy oœmielili się podchodzić tak blisko do farmy pańskiego brata? Amerykanin zmieszał się. –Wie pan, nie pojmuję, jak to się mogło stać, widzę, iż zboczyłem nieco z drogi. Farma musi się znajdować gdzieœ blisko, wštpię jednak, byœmy dziœ zdołali dojœć do niej. I myœlę, że może byœcie się państwo tutaj gdzieœ rozłożyli na nocleg, ja zaœ udam się na poszukiwanie drogi? –O nie, panie Harris, lepiej będzie, byœmy się już teraz nie rozstawali –rzekł stanowczym tonem Dick Sand i niby przypadkiem oglšdać zaczšł swój rewolwer. –Zatrzymamy się na nocleg w tej okolicy, pan pozostanie teraz przy karawanie – mówił dalej Dick, tonem nie dopuszczajšcym sprzeciwu -ja zaœ udam sięna poszukiwanie odpowiedniego miejsca. –Herkulesie – zawołał następnie wódz wyprawy – pomożesz panu Harrisowi rozsiodłać konia – i opiekuj się nim aż do mego powrotu, bo czuje się on dziœ nieco zmęczony. Następnie, wzišwszy ze sobš Toma, chłopiec udał się w dalszš drogę z zamiarem znalezienia odpowiedniego miejscana nocleg. Po paru minutach wyszli na małš polankę, poœrodku której wznosił się baobab potężnej wielkoœci. –Otóż doskonałe miejsce –zawołał stary Tom –niech pan wraca do naszej karawany,ja zaœ zajmę się rozpaleniem ognia dla biednej pani. I z tymi słowami poczciwy Murzyn ruszył w stronę drzewa. Gdy jednak zbliżył się do niego, cofnšł się nagle i krzyknšł przerażony: –O, panie Sand! ChodŸ, chodŸ tutaj prędko! – Co się stało. Tomie drogi? ! – zawołał Dick podbiegajšc szybko. –Niech pan spojrzy! Krew! ... Krew na ziemii na drzewie. I to ludzka krew, bo oto tutajleży odršbana ręka, a tutaj topór, najwidoczniej przez oprawców zapomniany! A tutaj –łańcuch... i kajdany! –Cicho, Tomie, na miłoœć Boga, cicho! Nie strasz biednej, słabej kobiety i jej choregodziecka. –Boże miłosierny! ... jak możesz dopuszczać, by na ziemi działy się tak okropne i ohydne rzeczy?! Pamiętam, dobrze pamiętam i przypominam sobie te narzędzia tortur, chociaż gdy je widziałem,miałem zaledwie szeœć lat! Ubiegłej nocy pod tym drzewem był postój karawany handlarzy niewolników, mogę to przysišc! Nie możemy dłużej się łudzić, panie Sand! Jesteœmy w Afryce, krainie niewolnictwa! Dick milczał. Podniósł tylko ręce w górę gestem największej rozpaczy. Wybrali inne miejsce na odpoczynek, nieco bardziej odległe. Noon, jak zwykle, przygotowywała posiłek. Nikt się niczego nie domyœlał. Jedynie Dingo wył bezustanniei nie można go było niczym uspokoić. Pani Weldon nie tknęła pożywienia, wpatrujšc się w swego chorego synka, rozpalonego goršczkš. Około północy w oddali dał się słyszeć potężny ryk. Dick zerwał się na nogi i wzrok jego padł na Dinga, który – tak œmiały zawsze – drżał teraz i tulił mu się do nóg. – Co to takiego, Tomie? – zapytał chłopiec.– To jest ryk lwa, panie! Dickowi pociemniało w oczach, spojrzał na paniš Weldon i z karabinem gotowym do strzału rzucił się naprzód. Lecz król zwierzšt oddalił się widocznie, gdyż jego ryk już się więcej nie powtórzył. Wtedy Dick, nie mogšc już dłużej zapanować nad sobš, zarzucił karabin na plecy, zza pasa wydobył rewolwer i skoczył do miejsca, na którym spoczywał Harris. Lecz Amerykanin zniknšł. Nikczemnik osišgnšł swój cel. Gromadka wędrowców została wcišgnięta w głšb dziewiczego lasu, bez żadnej pomocy i bez przewodnika. Koniec częœci pierwszej CZĘŒĆ DRUGA ROZDZIAŁ I Handel niewolnikami Każdy człowiek jest w stanie ocenić, jaka ohyda mieœci się w okreœleniu: „handel niewolnikami ”. W teorii, nikczemna działalnoœć handlarzy tego rodzaju, hańbišca całš ludzkoœć, była zabroniona już w poczštkach tego stulecia, w praktycejednak istniała także u końca XIX wieku [23]. Handel Murzynami przeniknšł do Europy w XV wieku, w warunkach następujšcych: Po wygnaniu Maurów z Hiszpanii, ruchliwe i przedsiębiorcze plemiona muzułmańskie schroniły się na wybrzeża Afryki północnej, przedostawszy się tam przez przesmyk Gibraltarski. Portugalczycy, do których wtedy Afryka Północna należała, z zaciekłoœciš tępić zaczęli nieszczęœliwych uchodŸców, pewna iloœć zbiegów została pochwycona i odstawiona do Portugalii w charakterze niewolników. I to się stało poczštkiem tegoohydnego handlu. Maurowie byli więc pierwszymi niewolnikamiw chrzeœcijańskiej Europie. Bogate rodziny pochwyconych proponowały często okup za wyzwolenie swych krewnych, lecz propozycje te były przeważnie odrzucane. Portugalczycy bowiem w owych czasach mieli, dzięki koloniom, dosyć złota, brakowało im natomiast ršk do pracy. Wtedy Maurowie wystšpili z propozycjami innego rodzaju; ofiarowywać zaczęli dwóchMurzynów za jednego muzułmanina. Ta propozycja została przyjęta o wiele chętniej. Wymiana ta przeobraziła się następnie w handel nieszczęsnymi Murzynami. Ohydny proceder osišgnšł szczyt swego rozwoju w wieku XVI. Sprzyjało mu barbarzyństwo owych czasów. Wszystkie ówczesne państwa „cywilizowanej ” Europy nie tylko nie stawiały mu najmniejszych przeszkód, lecz przeciwnie –popierały go w trosce o rozwój swych zamorskich kolonii, które bez pracy czarnych ršk nie mogłyby się już obejœć. Toteż przywóz niewolników był prowadzonyna wielkš skalę, stajšc się Ÿródłem ogromnych bogactw, przypadajšcych nie tylko jednostkom, ale i całym narodom. Murzyni w Afryce byli tani, a handel nimi dawał do 100%zysku. W rasie białej, na szczęœcie, nie zamarł jednak całkowicie wstyd, toteż bez względuna korzyœci przeciwko handlowi budzić się zaczšł w szlachetniejszych duszach sprzeciw i coraz głoœniej opinia domagać się zaczęła, aby rzšdy ogłosiły prawo, znoszšce niewolnictwo. Inicjatywa tego ruchu pochodziła od kwakrów [24]. W 1751 roku wysłali oni do swego rzšdu zbiorowe żšdanie zakazu handlu niewolnikami. Stany Ameryki Północnej: Wirginia, Kentucky, Pensylwania iMassachusetts pierwsze usłuchały ich głosu, wyzwalajšc jednoczeœnie z niewoli tych wszystkich, którzy się w niej znajdowali. Ruch abolicjonistyczny szerzyć się zaczšł coraz bardziej, przebył Atlantyki dotarł do Europy, przy czym w Anglii i weFrancji pozyskał od razu bardzo licznych zwolenników. „Niech raczej przepadnš kolonie, niż miałyby być deptane sprawiedliwoœć i słusznoœć ”–wołano. Wzniosłe to hasło obiegło stary œwiat i – mimo sprzeciwów – wywierać zaczęło coraz silniejszš presję na rzšdy poszczególnych państw. W rezultacie Anglia zniosła handel niewolnikami w swych koloniach w 1807 r. , a Francja w 1814 r. Jednakże traktat, jaki te dwa wielkie mocarstwa zawarły pomiędzy sobš w tej sprawie, istniał poczštkowo tylko na papierze. Handlarze, bez względu na jego istnienie, uwijali się po morzach, dowożšc do wszystkich portów Ameryki, Azji i Australii swój ładunek „hebanu ”. Koniecznym się stało rozpoczęcie akcji, która w sposób skuteczny nakazałaby poszanowanie prawa.I oto Stany Zjednoczone w 1820 roku, uznały handel niewolnikami za rozbój morski. Za ich przykładem w roku 1823, poszła również Anglia, ogłaszajšc, iż każdypochwycony na zajmowaniu się handlem niewolnikami, będzie karany œmierciš. W œlad za prawami poszły i czyny. Okręty wojenne Ameryki Północnej, Wielkiej Brytanii i Francji bardzo wytrwale œcigać zaczęły statki przewożšce Murzynów. Stany Południowe Ameryki, a także Hiszpania i Portugalia, nie uznały zniesienia niewolnictwa; wywóz „hebanu ”do Ameryki Południowej oraz kolonii portugalskich i hiszpańskich nie ustawał. Te trzy państwa bez zmiany prowadziły dalej handel niewolnikami zupełnie otwarcie, a statki niewolnicze płynšce pod ich banderami miały pełnš swobodę kršżenia po morzach. Poza tym nowe prawa dotyczšce niewolnictwa nie mogły obowišzywać wstecz. Nie wolno było handlować niewolnikami, nie wolno było również nowych kupować, lecz dawniejsi nie odzyskali wolnoœci. Dopiero gdy Anglia dekretem z 14 maja 1833 roku wyzwoliła wszystkich niewolników w swych koloniach,przeszło szeœćdziesišt tysięcy osób odzyskało swobodę. W piętnaœcie lat potem,w 1848 roku, podobne prawo uchwaliła dla swych kolonii Francja, co dało wolnoœć dwustu szeœćdziesięciu tysišcom nieszczęœników. W 1859 roku rozpoczęła się bratobójcza wojna [25] między stanami północnymi a południowymi Ameryki, która zakończyła się triumfem sprawiedliwoœci, bowiem po zwycięstwie Unii w całej Ameryce Północnej niewolnictwo zostało zniesione. Po tej wojnie handel niewolnikami mógł być prowadzony jedynie tajnie, dla zaspokojeniapotrzeb kolonii hiszpańskich i portugalskich,a także państw muzułmańskich: Maroka, Turcji i Zanzibaru. W Brazylii niewolnicy nie odzyskali jeszcze wtedy wolnoœci, jednak wwóz ich był już zakazany. Mimo zniesienia niewolnictwa na całym niemal œwiecie, w samej Afryce łowy na ludzi trwały nadal z niesłabnšcš siłš. Plemiona bez wytchnienia walczyły między sobš, aby tylko mieć możnoœć dostawienia na targowiska potrzebnej iloœci towaru. Nierzadko całe szczepy szły w niewolę. Karawany niewolników wędrowały z Afryki Centralnej w dwóch przeciwległych kierunkach: na zachód, ku portugalskiej Angoli i na wschód, ku Mozambikowi, skšd nieszczęœliwi Murzyni byli transportowani dalej, do państw muzułmańskich. A teraz, gdy czytelnicy nasi znajš całš grozę tego procederu –mogš sobie wyobrazić, jak przerażajšce były wypowiedziane przez starego Toma słowa: – Jesteœmy w Afryce, krainie niewolnictwa!Nieszczęœliwy chłopiec od razu zdał sobie sprawę, jak straszne niebezpieczeństwo grozi wszystkim tym, którzy byli pod jego opiekš, bez względu na to, w jakim punkcie czarnego kontynentu się znajdowali. Dick na razie wiedział jedynie to, że „Pilgrim ” się rozbił na zachodnich wybrzeżach Afryki – a to pogarszało bardzo ich położenie, ponieważ najprawdopodobniej znajdowali się teraz gdzieœ w pobliżu Angoli, dokšd zmierza większoœć niewolniczych karawan. Młody kapitan nie mylił się w swych przypuszczeniach. Zły los rzucił go istotniewraz z całš gromadkš w tš złowrogš częœć Afryki, którš w parę lat póŸniej przeszedł Stanley. Kraina ta, w chwili opowiadanej przez nas historii, była białymabsolutnie nieznana; zbadano jedynie okolicenadbrzeżnych miast: Bengueli na południu i Luandy na północy, obydwu należšcych do Portugalii. W głšb kraju natomiast nikt wtedy nie odważyłby się zapuœcić. Klimat zabójczy, bonazbyt goršcy, a jednoczeœnie wilgotny; tubylcy dzicy i okrutni, niekiedy ludożercy; wojny staczane przez różne plemiona, dzikie zwierzęta – oto trudnoœci, na które narażał się każdy, kto miał odwagę przedrzeć się w głšb Angoli, tej najbardziej dzikiej prowincji Afryki. Na poznanie tych ziem pierwszy odważył się w 1816 roku angielski podróżnik Tuckey,który zbadał ujœcie rzeki Kongo i dotarł dowodospadów Jellala, lecz nieomal wszyscy uczestnicy tej wyprawy przypłacili życiem swš odwagę. Trzydzieœci siedem lat póŸniej w r. 1853, słynny Livingstone przeszedł Afrykę od Przylšdka Dobrej Nadziei, aż do górnego biegu Zambezi, skšd skierował się on na północny wschód, do Konga. 31 maja 1854 roku dotarł do Luandy, a zatem on pierwszy utorował drogę ku nieznanym miejscom Angoli. W epoce, gdy „Pilgrim ” rozbił się na wybrzeżach Afryki, Angola była jeszcze zupełnie nieznana. Wiedziano o niej tylko tyle, iż była ona głównym punktem handlu niewolnikami. Największymi targowiskami były miejscowoœci: Bije, Cassinga i Kassande. W taki kraj, o sto mil od morskiego brzegu,wcišgnięty został podstępem Dick wraz z kobietš, jej chorym dzieckiem i z towarzyszšcymi Murzynami, co było wyzwaniem dla chciwych takiej zdobyczy handlarzy niewolników. Dick Sand o krainie tej wiedział bardzo niewiele, tyle zaledwie, ile się wiedziało o niej z relacji misjonarzy oraz opowiadań kupców portugalskich, którzy kršżyli pomiędzy Luandš, a położonym nad KongiemSan Salvador. Lecz wszystkie te wiadomoœcibyły takie, że jedynie potęgować mogły lęk.Tylko ręka Opatrznoœci mogła wyprowadzić gromadkę przyjaciół z tej puszczy afrykańskiej, podobnej do paszczy lwa. ------------ [23] W czasie pisania tej ksišżki przez Verne 'a, w roku 1878, handel niewolnikami był jeszcze dozwolony w kilku krajach, np. na Kubie i w Brazylii. [24] Kwakrzy – kwakrowie, protestancka sekta o tendencjach filantropijnych założona w połowie XVIII wieku przez G. wistne imię, jak nad i ch Šj ľA\48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đj¤ ¨ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż<P< =Œň c€>~.c?Źic@,ícA;VFoxa w Anglii, rozpowszechniona w AmerycePółnocnej. [25] Wojna secesyjna –wojna domowa przemysłowych stanów północy USA z plantatorsko-niewolniczymi stanami południa, toczona w latach 1861-1865; zakończyła się klęskš Konfederacji Południa, powrotem zbuntowanych stanów do Unii i zniesieniem niewolnictwa. ROZDZIAŁ II Harris i Negoro Na drugi dzień po uczynionym przez naszego młodego bohatera odkryciu, w odległoœci trzech mil od postoju miało miejsce spotkanie dwóch ludzi. Byli to Harris i Negoro, starzy przyjaciele, którzy spotkali się niedawno na wybrzeżu najzupełniej przypadkiem. Przed laty zbliżyło ich do siebie wspólne rzemiosło –handel niewolnikami. Spotkanie nastšpiło bardzo niedawno i para przyjaciół spoczywała teraz w cieniu olbrzymiego drzewa bananowego, nad brzegami niewielkiego strumyka, w papirusowych zaroœlach, które chroniły ichprzed spojrzeniami ciekawych oczu. Rozmowa toczyła się o wypadkach ostatniejnocy. –Czyż istotnie nie mogłeœ wcišgnšć dalej wgłšb lšdu tego zarozumiałego smarkacza „kapitana Sanda ”, jak go nazywajš te głupie czarnuchy? – mówił Negoro zacišgajšc się papierosem. Harris pokręcił głowš. –Wierz mi, przyjacielu, że stało się to niemożliwe. Nie tak to znów łatwo wyprowadzić w pole tego podejrzliwego wyrostka – odpowiedział Harris. –Mogę cię zapewnić, iż bystrymi oczyma œledzić on zaczšł każdy mój krok, ważył każde moje słowo. W ostatnich czterech dniach jego domysły zaczęły się stopniowo przeradzać w pewnoœć, tak że w końcu musiałem myœleć o własnym bezpieczeństwie. A dodać muszę, iż młokosten dobrze włada każdš broniš i bez chwili wahania był gotów poczęstować mnie kulš zrewolweru. –Wielka szkoda, że nie poszli choćby tylko ze sto mil dalej; wtedy mielibyœmy ich w rękach. Duża to byłaby dla nas strata, gdyby uciekli na wybrzeże, nie mówišc już nic o tym, że ja mam swoje prywatne z tym „kapitanem ” porachunki. –Przecież i tak wymknšć się nie zdołajš –odpowiedział Harris wzruszajšc ramionami –i wierz, że będziesz miał jeszcze sposobnoœć wyrównania naszych rachunków i to z procentami. Dla mnie zaœ pozostawanie w pobliżu rewolweru tego nie liczšcego się z niczym chłopca stawało się z każdš chwilš coraz bardziej niebezpieczne. Już ci mówiłem, jak to było z owš muchš tse- tse, z żyrafami, z hipopotamami, œladem słoni. A słoni przecież nie tak wiele spotkać można w Ameryce! Jakby na złoœć, ten stary Murzynodnalazł kajdany i łańcuchy niewolników, anawet jakšœ odršbanš rękę. A jakby tego jeszcze było mało, w gęstwinie rozległ siępotężny ryk lwa. No, nic tu już teraz po mnie – powiedziałem sobie wtedy –wskoczyłem chyłkiem na konia i uciekłem.–Doskonale sobie zdaję z tego sprawę –odpowiedział Negoro – że twoje położenie było bardzo trudne. Niemniej powtarzam, bo jest to zupełnie inna sprawa, iż byłoby o wiele lepiej, gdyby ten przyszły nasz łup znajdował się jeszcze dalej od morskiego brzegu. –Zrobiłem wszystko, co mogłem, a nawet...może więcej niż mogłem – odpowiedział Harris gniewnym już nieco tonem –mówmy teraz o czym innym. Powiem ci więc przedewszystkim, iż było to bardzo mšdre z twejstrony, że trzymałeœ się w należytej odległoœci od karawany. Mimo to twš obecnoœć wyczuło to obrzydłe psisko, które czuje specjalnš jakšœ do ciebie antypatię. Powiedz mi, proszę, cóż ty zrobiłeœ temu psu? –Jak dotychczas, jeszcze nic, niedługo jednak będzie on miał kulę z mego karabinuwe łbie! – zasyczał Portugalczyk. Harris rozeœmiał się głoœno. –W każdym razie doradzałbym ci ostrożnoœć. Dick Sand bowiem nie będzie również ocišgał się z posłaniem ci kuli. A strzela tak, że niech go diabli wezmš. W ogóle przyznać muszę, że to dzielny chłopiec. Nie należałoby go zbytnio lekceważyć. –No, jaki on tam jest, taki jest! Drogo mi zapłaci za wszystkie zniewagi, jakie znosićmusiałem od niego, gdy byłem na statku –powiedział Portugalczyk przez zęby, błysnšwszy dziko oczyma. –Wybornie! –zawołał Harris –Widzę, że mój stary przyjaciel nic a nic się nie zmienił. Podróże po cywilizowanych krajachnie zmiękczyły ci serca, nie przeobraziły w sentymentalnš babę! Negoro przyjšł w milczeniu te słowa. Harris zmienił temat. –Powiedz mi, przyjacielu, gdzie ty się obracałeœ przez ten czas? Gdym cię spotkał tak niespodziewanie przy ujœciu Lungi, zaledwie miałeœ tyle czasu, by mi „polecić ”swych byłych towarzyszy, z proœbš, bym ich wcišgnšł, o ile to możliwe,jak najdalej w głšb kraju, zapewniajšc przy tym, że znajdujš się oni w Boliwii. Nicsię nie dowiedziałem wtedy o twych przygodach w czasie ostatnich dwóch lat. Dwa lata zaœ w naszym pełnym przygód życiu –to szmat czasu. Pamiętam, że pewnego pięknego poranku opuœciłeœ nas, podjšwszy się przewodnictwa karawanie niewolników, na rachunek starego Alveza, dla którego obydwaj pracowaliœmy przez pięć lat z górš. Niespodziewanie dla wszystkich opuœciłeœ wtedy Cassingę, nie mówišc nikomu słowa o swym zamiarze i odtšd wszelki słuch o tobie zaginšł. Przyznaję się szczerze do obaw, żeœ spotkał się z jakšœ angielskš fregatš, albo też, żeœ miał jakieœ nieprzyjemnoœci z moimi rodakami... Słowem, bałem się, czy cię czasem – mówišc szczerze – nie powieszono!! –Byłem tego bliski, mój drogi Harrisie, i z największym trudem udało mi się wykręcić od stryczka. –No, możesz być spokojny, mój miły Negoro, bo przecież, jak to mówiš: co się odwlecze, to nie uciecze. – Dziękuję za życzenia i wzajemnie je składam. –Cóż? ... ja jestem zawsze na to przygotowany –z iœcie angielskš flegmš odpowiedział Amerykanin. –Szubienica jest ryzykiem naszego zawodu, z którym trzebasię pogodzić. Ci, którzy pragnš umierać w łóżku, niechaj w domu siedzš. Ale opowiedz, jak to z tobš było? Więc cię pochwycił wojenny statek? – Zgadłeœ, bracie. – Angielski, czy francuski? – Stokroć gorzej!! Portugalski. – Oczywiœcie, musiało się to stać przed wyładunkiem? – uszczypliwie zapytał Harris. –Nie –po chwili lekkiego wahania odpowiedział Negoro – pozbyliœmy się już wtedy naszych Murzynów. Na nieszczęœcie iPortugalczycy już zaczynajš kręcić nosem na nasze przedsiębiorstwo i troszczyć się omiano uczciwych kupców. Ani słyszeć już nie chcš o handlu, z którego cišgnęli zyski przez tyle wieków, i który był Ÿródłem ichbogactw. Zwšchali pismo nosem, zwłaszcza, że ktoœ mnie zadenuncjował, byłem œledzony już od dawna, no i skorzystali z okazji, by mnie pochwycić w swe łapy. –I cóż? Zostałeœ oddany pod sšd? – Gdyby tylko to!! Skazali mnie na dożywotnie ciężkie roboty w Luandzie! –Niech to diabli wezmš! Surowy wyrok. Byćgalernikiem przykutym do kuli, dla nas, którzy do wolnoœci jesteœmy przyzwyczajeni... to gorsze niż œmierć! Przysięgam, iż wolałbym œmierć, aniżeli dożywotniš niewolę. – Ech, bracie! Z szubienicy się nie urwiesz,a z galer można uciec. – Co ty uczyniłeœ – domyœlił się Harris. –Jak widzisz. Byłem tam zaledwie przez dwa tygodnie. Udało mi się nie tylko wydostać na wolnoœć, lecz jeszcze zakraœćsię pod pokład amerykańskiego okrętu, płynšcego do Auckland w Nowej Zelandii. Wcisnšłem się na nim między beczkę wody a skrzynię sucharów; w ten sposób miałemco jeœć w trakcie całej podróży. Podróżowałem, jak to już sam zauważyłeœ,najzupełniej jak królowie: incognito [26]. –Nie płacšc nikomu za przejazd –ze œmiechem dodał Harris –no, muszę ci przyznać, iż jesteœ trochę bezceremonialny, mój drogi przyjacielu. Bilet bezpłatny – zdarza się doœć często, lecz zasiadać nie proszony do stołu, to już jest, wybacz... Negoro znów się nachmurzył. –No, co tam mówić o tych nieprzyjemnoœciach podróży –mówił dalej Harris, widzšc niezadowolenie na twarzy przyjaciela –tak czy owak jechałeœ, osišgnšłeœ swój cel, jakim było wydostaniesię z Luandy. Powiedz mi lepiej, co porabiałeœ w Nowej Zelandii i jak porzuciłeœ tę goœcinnš ziemię Maorysów? Czy powracałeœ w ten sam sposób, jak stšd wyjechałeœ? –Tego by jeszcze brakowało! – odpowiedział z grymasem Negoro. – Każdy uczciwy człowiek kocha swój fach, więc i ja nie spałem i nie jadłem, myœlšc o tym tylko, jakby się wydostać z kraju, w którym nie handluje się „hebanem ”. Marzeniem moim było wrócić do Afryki. –Rozumiem cię doskonale – z ożywieniem potaknšł Harris – w tym zawodzie trzyma nas zamiłowanie, a także korzyœci wcale nie do pogardzenia! Twoja chęć powrotu do Afryki jest więc najzupełniej zrozumiała. Opowiadaj dalej. – Przez półtora roku... – rozpoczšł swš opowieœć Negoro i nagle urwał. – Harrisie – wyszeptał po chwili – nie słyszałeœ szelestu w papirusach?? –Tak jakby... –szeptem również odpowiedział Harris, chwytajšc za broń. Przez parę minut obaj przyjaciele nasłuchiwali z uwagš, lecz wreszcie Amerykanin opuœcił broń ze słowami: –Przesłyszeliœmy się. To tylko wiatr. Opowiadaj więc dalej swe ciekawe przygody. Gdy skończysz z przeszłoœciš, łatwiej będzie snuć plany na przyszłoœć. Uspokojeni, z powrotem zajęli swe dawne miejsca pod bananowcem. –Przez półtora roku tłukłem się jak ryba na lodzie w tym przeklętym Auckland. Jednego piastra nie miałem przy duszy. Więc z koniecznoœci musiałem się najmowaćdo najcięższych prac. Próbowałem wszystkiego! – Nawet uczciwoœci?? – z naiwnš minš zapytał Amerykanin. –Musiałem być tam uczciwym, mój przyjacielu –przyznał z przykroœciš w głosie rozżalony Negoro. – Oj, biedaku! le więc było tam z tobš! –Nie najlepiej. Czyhałem jedynie na sposobnoœć, aby się wydostać z tego piekła, w którym trzeba było pracować uczciwie! Wreszcie okazja nadeszła. Do Auckland zawinšł „Pilgrim ”. – Mówisz o tym samym brygu, który rozbiłsię u brzegów Angoli? –Tak jest. Wracać na nim miała do męża, znajdujšcego się w San Francisco, żona bogatego właœciciela statków, pani Weldon, ta sama, którš miałeœ szczęœcie poznać. Na statku oprócz kapitana był jeszcze jegopomocnik, ów niedouczony mędrek Dick Sand. Wiesz dobrze, że jestem nie najgorszym marynarzem, niejednokrotnie przecież przyjmowałem na siebie obowišzkiszypra statków z „hebanem ”. Poszedłem więc do kapitana „Pilgrima ” i zaofiarowałem mu swe usługi, mówišc, iż gotów jestem przyjšć wszelkie obowišzki. Wakowała akurat posada kucharza i szczęœliwie zostałem przyjęty. Tak oto znalazłem się na pokładzie „Pilgrima ”. –Wytłumacz mi –przerwał Harris -jakim cudem statek, który płynšł, według opowieœci Dicka Sanda, do Ameryki, znalazł się na wybrzeżach Angoli, która leży w Afryce? –Tak... –odpowiedział z uczuciem zadowolenia i dumy Negoro – cud ten zdarzył się dzięki mej pomysłowoœci, memu geniuszowi. Jak to się stało? ... Tego Dick Sand nie odgadnie nigdy i nigdy się o tym nie dowie. Wiedziałem, iż „Pilgrim ” płynšł do Valparaiso. Otóż tam właœnie miałem zamiar wysišœć, w nadziei, iż stamtšd już łatwiej mi będzie dostać się doAfryki zachodniej. W drodze jednak zaszły dwa niezwykłe przypadki. Naprzód na pokład dostało się pięciu Murzynów wraz zDingiem, rozbitków z innego statku, a następnie kapitan „Pilgrima ”, Hull, zatonšłwraz z całš załogš w czasie polowania na wieloryby. Wtedy na statku pozostało jedynie dwóch ludzi, znajšcych się na żegludze: niedorostek Dick Sand i kucharz okrętowy, a twój uniżony sługa. – Teraz już wszystko rozumiem!! Oczywiœcie objšłeœ dowództwo? ... –Myœlałem o tym poczštkowo... nie dowierzali mi jednak. A na pokładzie znajdowało się pięciu rosłych i silnych Murzynów... Pojmujesz więc... Nie byli to, niestety, niewolnicy, lecz ludzie wolni, znajšcy swe prawa i bšdŸ co bšdŸ kulturalni, gdyż urodzeni w Ameryce, z wyjštkiem starego Toma. O nakazaniu im posłuszeństwa wbrew ich woli nie mogłem marzyć. Zrezygnowałem więc z zamiaru objęcia dowództwa i pozostałem na stanowisku kucharza, nie zdradzajšc się z tym, iż z rzemiosłem marynarza jestem nienajgorzej zaznajomiony. – A więc zwykły przypadek sprawił, iż „Pilgrim ” znalazł się u afrykańskich wybrzeży?? – Bynajmniej, przyjacielu, „nie ma żadnych przypadków ”–jak powiedział Darwin –„sš tylko takie lub inne okolicznoœci, które majšwpływ na bieg zdarzeń ”. Cała sztuka polega więc na tym, by nimi kierować. Przypadkiem było to jedynie, iż cię tu spotkałem natychmiast po katastrofie „Pilgrima ”, jednak statek znalazł się właœnie tutaj dzięki mej woli, która z ukrycia wpływała na bieg wypadków. Wykorzystałem to mianowicie, że twój młody przyjaciel był zdolny do kierowania statkiem jedynie dzięki busoli. O kierowaniu według gwiazd nie miał najmniejszego pojęcia. Otóż pewnego pięknego poranka jeden z kompasów stłukł się przypadkowo,zaœ drugi pewnej nocy został „poprawiony ”, przy pomocy zręcznie podłożonego żelaza, w ten sposób, że wskazywać zaczšł fałszywy kierunek. Nie potrzebuję dodawać, że obydwa te wypadki były moim dziełem. Wynik tych zabiegów był taki, iż „Pilgrim ” zaczšł płynšć nie na wschód, lecz na południowy wschód... A potem i log znalazł się na dnie morskim. Byłem wtedy już panem statku, bo tylko ja wiedziałem, w jakim „Pilgrim ”płynie kierunku. Przyznać zresztš muszę, że i szczęœcie mi sprzyjało, rozszalała się mianowicie burza, która pędziła statek wprost ku przylšdkowi Horn, który szczęœliwie ominšł.Wtedy kompas, znów przypadkiem, zaczšł wskazywać kierunek właœciwy, co ostatecznie spowodowało, iż „Pilgrim ” znalazł się u brzegów Angoli, do której tak bardzo pragnšłem się dostać! –I to akurat w chwili, gdy ja się tam znajdowałem. Twierdzę, że jedynie ludzie poczciwi nie majš zazwyczaj szczęœcia. Bo ja jestem zawsze na twoje usługi, wiesz przecież, że darzę cię szczerš przyjaŸniš. Dowiodłem tego choćby i teraz, gdy na twe życzenie wcišgnšłem twych przyjaciół w głšb kraju. Co chcesz zrobić z nimi? – zapytał, kończšc swš wypowiedŸ Harris. –Zobaczysz, mój drogi. Lecz przedtem zechciej mi powiedzieć, co porabia nasz dawny chlebodawca, Alvez? –A cóż ma robić? Handluje niewolnikami, jakto robił dawniej. I żyje mu się nie najgorzej, jestem przekonany, że z radoœciš cię powita. – Spodziewam się, że jak zwykle przebywa w Bije? – Mylisz się, już od roku ten stary łotr rezyduje w Kassande. –I jego interesy wcišż idš dobrze, jak powiadasz? –Stokroć lepiej niż dawniej, choć nasze zajęcie napotyka na coraz większe trudnoœci. Ogromnie przeszkadza nam w pracy nie tylko angielska flota, ale nawet władze portugalskie. W obecnych czasach jedynie w pobliżu Massamedes można dokonywać załadunku w miarę spokojnie. Toteż coraz częœciej się zdarza, iż obozy sš przepełnione towarem, oczekujšcym na możliwoœć wysłania go do kolonii hiszpańskich. Odcięto nam szlak przez Benguelę zamknięto dla nas port w Luandzie.Władze, zapewniam cię, Negoro, nie żartujš teraz wcale, na nic już nie chcš patrzeć przez palce. Dobre czasy dawania łapówek minęły bezpowrotnie. Urzędnika przekupić obecnie nie sposób, choćby najwyższš sumš. Więc zadawalać się trzebadrogš lšdowš... i tak też robi stary Alvez. Życie nasze, jak widzisz, staje się coraz trudniejsze i obawiam się, że w końcu przyjdzie chwila, iż trzeba będzie rzucić ukochanš pracę i zlikwidować interesy. Takie zdania i poglšdy wyrażał „łowca Murzynów ”najspokojniej w œwiecie, jakby tematem rozmowy było istnienie jakiejœ instytucji społecznej czy humanitarnej. Gdy Harris skończył, Negoro bez słowa odpowiedzi pogršżył się w głębokim zamyœleniu. Amerykanin z uwagš zaczšł mu się przyglšdać. Harris wiedział już, co sšdzić oswym przyjacielu. Dawny agent handlarza niewolnikami i zbieg z galer nie przestał być tym, czym był zawsze, czyli łotrem gotowym na wszystko. Nie mógł się jednak domyœlić zamiarów, jakie miał Portugalczykwzględem nieszczęsnych rozbitków z „Pilgrima ”, zagubionych w obecnej chwili w afrykańskich puszczach dziewiczych. Postanowił zapytać o to wprost. – Nie powiedziałeœ mi jeszcze, Negoro, cozamierzasz uczynić z tymi rozbitkami? – Jednych sprzedam jako niewolników, zaœ pozostałych... Negoro nie dokończył zdania, lecz dziki wyraz jego oczu najlepiej zastępował słowa. – Których przeznaczyłeœ na sprzedaż?? –Murzynów, oczywiœcie. Stary Tom, niestety, nie jest wart zbyt wiele, za czterech pozostałych jednakże zapłacš mi doskonale. Za Herkulesa zwłaszcza mam istne imię, jak nad i ch Šj ľA\48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đj¤ ¨ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żBPs `CĂ ŕ c€DŁ}cE *f LF†4Ő O€nadzieję dostać w Kassande grubš paczkę dolarów. –Nietrudno będzie ich sprzedać –ze znawstwem przyznał Harris –ci czterej Murzyni to nie zwykły towar zapełniajšcy rynek, lecz ludzie kulturalni, niezabiedzeni, znajšcy pracę. To nie bydło ludzkie, które zwykle gnamy na targi, a które przy pierwszym zetknięciu się z cywilizacjš wymiera masami. Toteż nie wštpię, że sprzedasz ten towar natychmiast i za doskonałš cenę. Niewolnicy urodzeni w Ameryce to na targowiskach afrykańskich rzadkoœć, o którš kupcy będš się dobijać. Będš oni na wagę złota! Ale a propos [27] –czy na statku nie było jakich pieniędzy? –Ech, głupstwo, o którym nie warto mówić– niechętnie odpowiedział Portugalczyk, niemajšcy najmniejszej ochoty do dawania odpowiedzi bardziej szczegółowej. –A więc jako zysk z rozbicia statku pozostaje jedynie ten czarny towar , który zresztš należy dopiero złapać? – spokojniezapytał Amerykanin. – Czyż złapanie ich wydaje ci się rzeczš bardzo trudnš?? –Bynajmniej, kolego –głosem bardzo poważnym odpowiedział Harris – o dziesięćmil od miejsca w którym się znajdujemy, zatrzymała się karawana niewolników dowodzona przez mego przyjaciela Araba Ben Hamisa, która oczekuje na mój powrót,aby udać się w dalszš drogę do Kassande. Jest tam aż nazbyt wielu ludzi, by ujšć Dicka i resztę gromadki. Cała trudnoœć na tym polega, ażeby mój młody przyjaciel poszedł w stronę rzeki Kuanza. Jeżeli się tak stanie, ręczę za pomyœlny wynik. – Czy jednak ta myœl przyjdzie mu do głowy?? – zaniepokoił się Negoro. – Wszystko zdaje się wskazywać na to, że postšpi on właœnie tak, jak sobie życzymy. Ta, a nie inna myœl przyjœć mu musi do głowy, zaœ moje przekonanie opieram na tym, iż uważam Dicka Sanda za młodzieńca rozumnego. Jako taki, nie może on powracać na brzeg morski drogš przez las,jak ja to zrobiłem, ponieważ mógłby zabłšdzić. Postara się więc o dojœcie do którejœ z rzek, ażeby niš odbyć podróż na tratwie. To tylko mu pozostaje i jestem pewien, że tak zrobi. – Możliwe... – przyznał Portugalczyk. –Nie tylko jest to możliwe, ale zupełnie pewne – tonem nie dopuszczajšcym sprzeciwu powiedział Harris –jestem tego pewien tak, jakbym nad brzegami Kuanzy naznaczył Dickowi miejsce spotkania. –W takim razie musimy się spieszyć, jeżeli chcemy się tam znaleŸć pierwsi –powiedział Negoro, podnoszšc się z miejsca. W tej samej chwili jednak dwaj nędznicy zamarli w bezruchu, usłyszawszy podejrzany szelest, który teraz się powtórzył z o wiele większš siłš. Nagle papirusowe liœcie rozchyliły się gwałtownie, rozległo się wœciekłe ujadaniepsa i nad brzeg rzeczki wyskoczył olbrzymibrytan z otwartš paszczš i dziko błyskajšcymi oczyma. – Dingo!! – zakrzyknšł Harris – Jakim cudem on tutaj trafił!!? – Przyszedł po swojš œmierć – wykrzyknšł Negoro, chwytajšc za broń. W tej chwili, gdy rozjuszony Dingo rzucił się na niego, padł strzał, po którym pies zawył boleœnie, głosem œmiertelnie ranionego zwierzęcia i znikł w gęstwinie krzewów. Portugalczyk pobiegł œladem ranionego œmiertelnie, jak wnosił z upływu krwi, zwierzęcia, nie mógł go jednak nigdzie znaleŸć. Toteż po bezowocnych poszukiwaniach obaj gentlemani [28] udali się wprost w stronę rzeki Kuanza. --------- [26] Incognito (łac. )– bezimiennie, anonimowo. [27] A propos (fr. )– przy sposobnoœci, w zwišzku z tym. [28] Gentleman – człowiek dobrze wychowany, szlachetny, dobrze ułożony, uprzejmy. ROZDZIAŁ III W dziewiczym lesie Afryka! Straszliwe słowo, które wyrwało się z ust Dicka w owš fatalnš noc, w czasiektórej znikły już wszystkie wštpliwoœci, ani na jednš chwilę nie znikało z jego pamięci. W jaki sposób „Pilgrim ” mógł się znaleŸć u afrykańskich brzegów?? Jak błyskawica jego umysł nawiedziła myœl, żeto busola musiała wskazywać zły kierunek.Przypomniał sobie tajemnicze rozbicie się pierwszego kompasu... Następnie, innej nocy, nagły krzyk starego Toma, który zasnšł w tej właœnie chwili, gdy Negoro był przy budce kapitańskiej... Zerwanie się liny, podtrzymujšcej log... I powtórnš tajemniczš wizytę Portugalczyka w pobliżu koła sterowego i jego mimowolny upadek nakompas... Tak... wštpić dłużej byłoby już zbyt wielkš naiwnoœciš. To nie były pojedyncze przypadki, lecz z góry uplanowane czyny zbrodnicze, którymi kierowała wola Negora. Lecz kim był właœciwie ten nędznik? Oczywiœcie był to marynarz i to marynarz doœwiadczony, z dużš fachowš wiedzš, gdyż inaczej nie byłby on zdolny do konsekwentnego przeprowadzenia tej, z iœcie szatańskš zręcznoœciš pomyœlanej, intrygi. Lecz jakie wyrachowanie mogło kierować tym wszystkim? Czego pragnšł, do czego dšżył? Nie było odpowiedzi na te pytania. Przeszłoœć była przesłonięta gęstš mgłš tajemnicy. TeraŸniejszoœć za to stała się przeraŸliwiejasna. Bo przecież nie mogło być już żadnejwštpliwoœci, iż znajdujš się w Afryce centralnej, a więc co możliwe, w Angoli. Dick wiedział również i to, że spotkanie z Harrisem nie było przypadkowe. Jedynie człowiek będšcy w zmowie z Negorem mógł twierdzić, że to jest Ameryka Południowa, Boliwia, pustynia Atakama... Mówišc to Harris mógł jedynie wypełniać rozkaz dany mu przez Negora. To za namowš Portugalczyka oddalił ich on od morskiego brzegu. Lecz co było celem złoczyńców? Tego Dick Sand nie mógł jeszcze odgadnšć. Można było przypuszczać, iż Negoro ma zamiar złapania Murzynów, ażeby ich sprzedać na afrykańskich targowiskach jako niewolników... Mógł przypuszczać dalej, że pragnie dokonać na nim zemsty... Ale co uczynić miał zamiar ten nędznik z paniš Weldon i z jej małym synkiem? Jeżeli Dick Sand mógłby słyszeć rozmowę, przerwanš przez biednego Dinga, zrozumiałby częœć planów Negora i miałby możliwoœć oceny całej grozy położenia grupy, której przewodził. Ale on o niczym nie wiedział, nie domyœlał się zasadzek zastawionych na jego gromadkę. Sytuacja ich była dramatyczna, lecz dzielnychłopiec nie upadał na duchu. Z ciężkim westchnieniem przyznawał, że obecnie położenie ich jest znacznie gorsze, niż było wtedy, gdy na drobnej łupinie wielkiego brygu był wydany na wœciekłe ataki fal i wichru wielkiego oceanu. Przyrzekał sobie wtedy, że paniš Weldon i jej synka wyratuje z opresji. Teraz też musi ich ocalić. Gdy pierwsze promienie wschodzšcego słońca przedarły się przez gęste listowie drzew, młody wódz z całš energiš i mocš ducha pierwszy zerwał się na nogi po nieprzespanej nocy. Podniósł oczy w górę i rzekł: „BšdŸ wola Twoja, Panie, lecz jeżeli jest to możliwe, bšdŸ dla nas miłosierny ”,a następnie zbliżył się do starego Toma i łagodnie położył mu dłoń na ramieniu, budzšc go w ten sposób. –Tomie – powiedział szeptem –rozpoznałeœryk lwa, widziałeœ œlady przejœcia karawany handlarzy niewolników i wiesz równie dobrze jak ja, że znajdujemy się niew Ameryce, lecz na samym dnie ziemskiego piekła, to jest w krainie niewolników, w Afryce. Stary Tom nisko pochylił swš posiwiałš głowę. – Tak jest, kapitanie Sand, wiem o tym – odpowiedział drżšcym głosem. –A więc fakt ten musi pozostać naszš tajemnicš. Nikt z naszej gromadki nie powinien się tego domyœlać. Nie powinna wiedzieć o tym pani Weldon; zbyt silnym byłoby to dla niej ciosem. Stary Murzyn po chwili dłuższego namysłu odpowiedział: – Tak jest, panie Sand, tak będzie najlepiej.Lecz bardzo ciężki jest teraz nasz los. Po dłuższej naradzie młody wódz i jego stary doradca opracowali wspólny plan działania. Obaj wychodzili z założenia, że Harris został niewštpliwie zaskoczony tym, iż Dicktak szybko odgadł prawdę. Dowodem była jego nagła ucieczka. Udało się pokrzyżowaćjego plany, gdyż nie doprowadził swych ofiar do umówionego miejsca, w którym, zgodnie z planem, miały być prawdopodobnie pochwycone. Zdrada Harrisa odkryta została, zanim jej cel był osišgnięty; nie groziło im więc chwilowo żadne niebezpieczeństwo. Lecz cóż majš robić? Nie pozostawało nic innego, jak powracać możliwie najprędzej nad brzeg morski, a gdy się tam znajdš, pójœć w jednš lub drugš stronę i tym sposobem dotrzeć do jakiegoœ miasta portowego. Jednak powrót tš samš drogš, to jest przez las – byłby wprost szaleństwem, niemówišc już o tym, że dałoby to ogromne szansę ludziom Harrisa, którzy wczeœniej czy póŸniej zacznš ich œcigać. Zabłškaliby się na pewno w tym dziewiczym lesie. Jedyna bezpieczna droga, która by ich z pewnoœciš doprowadziła do morza, to droga brzegiem pierwszej lepszej napotkanej rzeki, a jeszcze lepiej – popłynięcie tš rzekš; ten sposób podróżowania ma jeszcze i tę zaletę, iż nie pozostawia za sobš œladów. W tych warunkach nawet napad tubylców zagrażał mniejszym niebezpieczeństwem, gdyż będšcna tratwie, dobrze uzbrojeni, bronić się mogli długo, z nadziejš zwycięstwa. Tak rozumował Dick Sand. Jak widzimy Harris miał zupełnš rację, gdy twierdził, że młody chłopiec do takiego, a nie innego dojdzie wniosku. Istotnie tylko tak mógł postšpić człowiek, umiejšcy myœleć logicznie. Lecz jak znaleŸć owš rzekę? Czy istniała ona w ogóle gdzieœ w pobliżu? Na pytanie to chłopiec mógł odpowiedzieć twierdzšco, ponieważ w pobliżu miejsca, koło którego rozbił się „Pilgrim ”, wpadała do morza dosyć duża rzeka, któramiała swój poczštek w górach, widniejšcych na krańcach horyzontu, które Dick brał kiedyœ za Kordyliery. W obecnej chwili znajdowali się już w miejscu bardzo błotnistym, poprzerzynanym nieprzeliczonš iloœciš strumieni, które z koniecznoœci zmierzać musiały ku jakiemuœ większemu zbiornikowi wód. Otóż idšc brzegiem pierwszego lepszego napotkanego strumienia, wędrowcy musieli w końcu dojœć do jakiejœ rzeki, wodami której będzie można następnie dopłynšć do morza.Szukać rzeki! – zakończyli swš naradę młody Dick i Tom, w tej właœnie chwili gdy reszta rozbitków zaczęła się budzić. Pierwsza otworzyła oczy pani Weldon, która nad ranem dopiero zdrzemnęła się chwilkę obok swego chorego synka. Pocałowawszy z ciężkim westchnieniem bladš twarzyczkę Janka, młoda kobieta podniosła się, a następnie zbliżyła do młodzieńca. – Powiedz mi, Dicku, gdzie się podział pan Harris? Nigdzie go bowiem nie widzę. Dick pojšł natychmiast, iż ukrywanie odejœcia Amerykanina nie doprowadziłoby do niczego, odpowiedział więc bez namysłu:– Harrisa nie ma już z nami, pani. –A więc udał się naprzód, by uprzedzić brata o naszym przybyciu? – zapytała, nic jeszcze nie rozumiejšca, pani Weldon. –Ach, nie! Harris uciekł. I widzę, że będzienajlepiej, gdy powiem pani całš prawdę. ÓwHarris był naszym wrogiem, sprzymierzeńcem Negora, który wcišgnšł nas w głšb lasu, na rozkaz byłego naszegokucharza. – W jakim to zrobił celu?? Dicku, zastanówsię, co mówisz! – Tego nie wiem. Wiem jedynie, iż powinniœmy jak najprędzej wracać nad morskie wybrzeże. Pani Weldon smutnie pokiwała głowš. –Nie dziwi mnie ta wiadomoœć –odpowiedziała – już od doœć dawna wyczuwałam coœ niedobrego. Od pierwszej chwili nie dowierzałam temu człowiekowi, choć, co przyznaję, ujšł mnie swš uprzejmoœciš. –Co się teraz stanie z moim Jankiem? –mówiła biedna matka – taka byłam pewna, że w owej farmie znajdę potrzebnelekarstwa. O moje dziecko! Moje biedne dziecko! –Niech się pani nie martwi, dobra pani Weldon –odezwał się stary Tom –mały Janek odzyska zdrowie natychmiast, gdy tylko znajdziemy się nad brzegiem morza. Azresztš, ten przez wszystkich nas kochany chłopczyk jest chory mniej niebezpiecznie, niż się to z pozoru wydaje. Znam ja dobrze febry tutejsze, sš one groŸne jedynie dla tych organizmów, które przez czas dłuższybyły zmuszone przebywać w tym niezdrowym klimacie. Pani Weldon w milczeniu uœcisnęła rękę starego Murzyna, pokrzepiona ogromnie jego słowami. –W takim razie ruszamy natychmiast w powrotnš drogę –zawołał Dick – i do morza dšżyć będziemy teraz z tym większym poœpiechem, że ma ono dać zdrowie naszemu drogi emu Jankowi. –Jestem gotowa –odpowiedziała pani Weldon –jestem doœć silna, by odbyć drogę powrotnš, a nawet nieœć będę mego synka. –No, na to my wszyscy nie zgodzimy się nigdy –zawołał tonem nieœmiałym, lecz i stanowczym zarazem, syn Toma, Baty – dzięki Bogu, nie brakuje tutaj jeszcze silnych ršk, toteż nie tylko małego Janka, ale i paniš poniesiemy, zmieniajšc się kolejno. –Brawo, Baty, doskonale wyraziłeœ naszš wspólnš myœl. Tak jest, poniesiemy paniš, zbudujemy tylko z gałęzi wygodne nosze. –Dziękuję wam, moi przyjaciele –przemówiła ze łzami w oczach młoda kobieta –jestem doœć silna na to, by iœć. Jeżeli już koniecznie chcecie, to nieœcie mego synka. A teraz w drogę. Zaledwie przeszli kilkaset kroków, gdy stary Tom zwrócił się do Dicka z pytaniem: – A Dingo?? ... Nie widziałem go jeszcze dzisiejszego ranka. –Istotnie, Dinga nie ma od dawna –niespokojnym głosem odezwał się Herkules, który bardzo pokochał wierne zwierzę. Wszyscy zaczęli nawoływać psa. Odpowiedziała im głucha cisza. Nie odezwało się radosne szczekanie poczciwego Dinga. Dick zaniepokoił się nie na żarty. Zniknięcie psa nie tylko był o przykre, ale zmniejszało bezpieczeństwo karawany. Lecz nie było czasu by go szukać. Toteż Dick nakazał dalszy marsz, w nadziei że Dingo w końcu ich odnajdzie. Karawana podšżała bardzo poœpiesznie, przy czym szczęœliwym trafem nie natknęli się na dzikie zwierzęta, tak iż podróż miałaspokojny przebieg. Spotkali jedynie stado żyraf, a następnie bawołów. ROZDZIAŁ IV Afrykańskie bezdroża W czasie krótkiego postoju mały Janek, który do tej pory spał smacznie i zdrowo, przebudził się i zupełnie przytomnymi oczami spojrzał na matkę. Febra mijała. Ucieszony tš pomyœlnš zmianš Dick, wydał znów rozkaz marszu, wołajšc wesoło: – W drogę!! Łatwiej jednak o drodze było mówić, niż jšodnaleŸć w tym dziewiczym lesie. Dotychczas wędrowcy szli naprzód, kroczšcœcieżynami, wydeptanymi przez dzikie zwierzęta, lecz i te stawały się coraz bardziej „martwe ”, według okreœlenia tubylców, co oznaczało zdeptane œlady; zarastajšce œwieżš trawš. Młodzi Murzyni coraz częœciej byli zmuszeni uciekać się do pomocy siekier, by dać możliwoœć posuwania się naprzód. Na szczęœcie po jakimœ czasie gromadka wkroczyła na drogę utorowanš przez słonie, które sš jedynymi inżynierami afrykańskich lasów. Tš przesiekš, która się cišgnęła na ogromnej przestrzeni, grupa żywo i bez większego zmęczenia posuwała się naprzód.Upał stawał się wprost nie do zniesienia, chociaż słońce nie prażyło już bezpoœrednio, gdyż ciężkie zwały chmur przysłaniały niebo. Wkrótce i błyskawice zaczęły rozœwietlać widnokršg, a grzmoty z ciężkim hukiem przewalać się od wschodudo zachodu. O grozie burz afrykańskich Dick słyszał odbardzo dawna, toteż młody wódz wyprawy zaczšł się rozglšdać za jakimœ schronieniem, gdyż wprost nie do pomyœlenia było, ażeby przetrwać burzę pod gołym niebem, bioršc pod uwagę, iż cała równina ulec mogła zalaniu. Nie było innej rady, jak tylko pospieszać o ile to możliwe, by skryć się w przeciwległym lesie, w którym powódŸ, choćby największa, nie groziła niebezpieczeństwem utraty życia. A burza się zbliżała z zatrważajšcš szybkoœciš i mimo, że do zachodu słońca było jeszcze daleko, ciemnoœci zapanowałyzupełne. Trzeba było uciekać. Mimo wielkiego zmęczenia wszyscy spieszyli się, ile im tylko sił starczyło. Deszcz nie padał jeszcze, gdy zaczęły już bić pioruny. Nie wnich jednak czaiła się największa groza. Z niepokojem, z każdš minutš wzrastajšcym, Dick Sand spoglšdał na czarne chmury, opadajšce coraz niżej ku ziemi. Ulewa się zbliżała, znalezienie jakiegoœ schronienia stawało się więc koniecznoœciš. – Co robić?? – zapytał Dick swego doradcy, starego Toma. –Iœć bez wytchnienia naprzód – odpowiedział starzec stanowczym tonem – musimy się dostać na jakieœ wzniesienie lubchoćby do lasu, ponieważ, gdyby ulewa zaskoczyć nas miała na tej równinie, mogłoby to być dla nas niezwykle groŸne. W tej samej chwili jaœniejsza od innych błyskawica oœwietliła całš równinę. U jej krańca widać było szałasy, czy też namioty. – Tomie!! – zakrzyknšł wtedy Dick. – Tomie!! Czy widziałeœ? –Tak jest, kapitanie, dojrzałem coœ, jakby duży obóz – odpowiedział Tom, bardzo ne imię, jak nad i ch Šj ľA\48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đj¤ ¨ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żGP4cH„‘Iť [€JĐĽ c€Ku,s)Lč1s _€niezdecydowanym głosem. W œwietle nowej błyskawicy można się byłoprzyjrzeć o wiele lepiej domniemanemu obozowi. Składał się on z jakiejœ setki namiotów, czy też szałasów, wysokoœci od dwunastu do piętnastu stóp, ustawionych równo w czterech rzędach i zajmujšcych dosyć dużš przestrzeń. Dookoła nich nie było widać żywej duszy. Nawet na najdalszych krańcach obozowiskanie można było dostrzec choćby jednego wartownika. Czyżby schronili się przed burzš, czy może obóz nie był już zamieszkany? W pierwszym przypadku –należało uciekać stšd jak najszybciej, niebezpieczeństwa przyrody bowiem były mniej straszne, aniżeli zetknięcie się z niektórymi szczepami tubylców, pomiędzy którymi i ludożerców nie brakowało. W przypadku drugim, czyli wtedy, gdyby się okazało, że namioty zostały, wszystko jedno z jakich przyczyn, opuszczone, należało czym prędzej z tego skorzystać. – Ja sam udam się na zwiady – powiedział Dick – ty zaœ. Tomie, obejmij komendę. –Może byœ pozwolił, kapitanie, by choć Herkules ci towarzyszył? –odezwał się nieœmiałym głosem Tom. – Nie, mój zacny przyjacielu. Pójdę sam. I wierz mi, że jest to najbezpieczniejsze. Jedna osoba bowiem przemknšć się może niepostrzeżenie. Mała grupka wędrowców zatrzymała się natychmiast, zgodnie z rozkazem swego młodego wodza, który ostrożnie się skradajšc, podšżył w stronę tajemniczego obozu. Po dłuższej chwili oczekiwania, Dick powrócił ze słowami: –ChodŸcie prędzej, chodŸcie! I nie obawiajcie się niczego, to nie jest żaden obóz, to, coœmy brali za namioty, to mrowiska! – Co!! Mrowiska? – z nagłym zainteresowaniem zapytał kuzyn Benedykt. –Tak jest, to sš mrowiska, a raczej cała ich kolonia i to tej wysokoœci, iż sš one wyższe od Herkulesa. Mam nadzieję, że możemy œmiało szukać w nich schronienia. –Ale jeżeli te mrowiska zamieszkałe sš przez mrówki, a raczej przez termity, gdyż te owady jedynie sš zdolne do wznoszenia podobnie genialnych budowli, jakich nie powstydziłby się najbieglejszy choćby architekt. –Jak się te owady nazywajš jest to najzupełniej obojętne. W każdym razie musimy je wygnać z ich siedzib, bo jest to dla nas sprawš życia lub œmierci –gwałtownie odpowiedział Dick. – Dalej więc w drogę i to jak najprędzej, ponieważspadać już zaczynajš pierwsze krople deszczu, który za minutę zamienić się możew nawałnicę. – Ależ owe termity zjedzš nas w zupełnoœci i trzeba im to przyznać, będš miały do tego prawo – z oburzeniem zawołał entomolog. –Ha! Zobaczymy jak to z nami będzie. W każdym razie musimy się schronić przed ulewš – zadecydował Dick. –W dodatku, mój drogi Dicku, musiałeœ się pomylić, ponieważ podobne budowle termitów znajdowały się dotychczas jedynie w Afryce – zdziwił się kuzyn Benedykt. –W takim razie to nasza zasługa, iż my pierwsi odkryliœmy w Ameryce gniazda termitów! – odpowiedział zmieszany Dick, spoglšdajšc ukosem na paniš Weldon, która na szczęœcie nic nie słyszała. – A teraz w drogę, w drogę! Zaczšł padać coraz bardziej ulewny deszcz, jego wielkie krople z głuchym odgłosem kapały na rozpalonš ziemię. Stawało się jasne, że jeszcze parę minut, a ulewa zastanie ich na otwartej przestrzeni. Na szczęœcie, jeszcze przed jej nadejœciemudało się wędrowcom dobiec do pierwszegomrowiska, zbudowanego z czerwonawej gliny, równie twardej, jak najtwardszy cement. U dołu każdej budowli znajdował się mały otwór, przez który mogły wejœć do wnętrza mrówki, lecz nie ludzie. Herkules musiał rozszerzyć nożem wejœcie,tak, by człowiek jego nawet wzrostu mógł przejœć swobodnie. Ku wielkiemu zdziwieniu kuzyna Benedykta, w czasie całej operacji nie pokazał się ani jeden owad. Szczęœliwy traf najwidoczniej zaprowadził wędrowcówdo mrowiska opuszczonego. Korzystajšc z tego, wszyscy ze zrozumiałym poœpiechem weszli do wnętrza, w tej samej nieomal chwili, gdy deszcz padać zaczšł z siłš nieznanš Europejczykom. Dla bohaterów naszych był on jednak obojętny, gdyż już mieli dach nad głowš. Szczęœliwy los pozwolił im napotkać schronienie niedostępne dla deszczu i wichury. Żadna lepianka, żadna najwspanialsza choćby chata murzyńska niemogła być solidniej zbudowana, jak te mieszkania termitów, które, według okreœlenia podróżnika Camerona, sš o wielebardziej zdumiewajšce, bioršc pod uwagę siły i wzrost budowniczych, aniżeli egipskiepiramidy, przez ludzi wzniesione. Gdyby cywilizacja nasza wzniosła gmach tak wielki jak szczyt Mont Blanc lub Everest, dopiero wtedy porównać by go można było z arcydziełami tych małych budowniczych. ROZDZIAŁ V W mrowisku W czasie, gdy wędrowcy starali się najdogodniej ulokować w mrowisku, na dworze deszcz lał z tš nieposkromionš siłš, jakš obserwować można jedynie w krainach œrodkowej Afryki. Tutaj nie mogłobyć mowy o pojedynczych kroplach wody spadajšcych z nieba; lała się ona całymi rzekami, z siłš największych wodospadów. Europejczyk, który nie widział takiego żywiołu, jakim jest ulewny deszcz afrykański, nie może go sobie wyobrazić. Jedynym możliwym porównaniem, które uzmysłowić by zdołało siłę tego zjawiska,jest obraz olbrzymiego jeziora opadajšcegoniespodziewanie i nagle na ziemię. Deszcz afrykański, to jezioro Czad nad chmury wzniesione i stamtšd lejšce się na dół! Jakim cudem podobnie wielkie masy wody wpowietrzu mogš się utrzymywać –jest rzeczš niepojętš. Zagadnienie to nie zostałojeszcze przez naukę wyjaœnione. Jest jednak faktem, iż podobne nawałnice trwajš czasami całe tygodnie. W okresach takich w Afryce powtarza się to, co miało miejsce w czasie biblijnego potopu. Tak olbrzymich mas wody ziemia pochłonšć nie jest zdolna. Toteż w okolicach zalanych tworzš się momentalnie olbrzymie jeziora, rozcišgajšce się czasami na dziesištki mil. Na szczęœcie, mrowiska budowane przez termity majš grube œciany, przez które woda przeniknšć nie potrafi. Objšwszy termitierę w posiadanie. Dick starał się poznać jej rozkład wewnętrzny. Stożek majšcy do dwunastu stóp wysokoœci, posiadał u dołu jedenaœcie stóp szerokoœci i tyleż długoœci; ku górze mrowisko zwężało się stopniowo, co upodobniało je do głowy cukru. Œciany były na stopę grube. Wnętrze miało wiele pięter i komór. Wędrowcy mieli ogromne szczęœcie, że zajęta przez nich termitiera została opuszczona przez jej właœcicieli. Gdyby było inaczej – niepodobna by było szukać w niej schronienia. Od kiedy jednak była ona opuszczona? Kuzyn Benedykt, który znalazł w mrowisku drobiny gumy œwieżo zniesionej z drzew, ledwo zagęszczonej, był zdania, że termitywyszły stšd przed kilkoma, kilkunastoma zaledwie godzinami. – Jaki pan wysnuwa z tego wniosek?? – zapytał Dick. –Taki, iż jakiœ nakaz, albo inaczej mówišc –instynkt, zmusił te stworzenia do porzucenia swych siedzib. Nie mogło się to stać bez uzasadnionej przyczyny. Jestem pewien, że przeczuły one powódŸ i aby jej uniknšć, schroniły się na konary pobliskich drzew. Na tym rozmowa się urwała. Podróżni wyczerpani i zmęczeni nad miarę, ułożyli się na półkach, jak można najwygodniej i pozasypiali wkrótce. Jedynie Dick nie spał, lecz zatonšł w głębokiej zadumie. Jakim cudem ocalić zdoła ludzi, którzy ufali jego rozumowi? Miał dotrzeć do rzeki. Lecz czyjš znajdzie?Zwłaszcza teraz, gdy całe połacie ziemi zamieniły się w jeziora? –Jakie szczęœcie –powiedział do siebie półgłosem chłopiec –że tylko ja i Tom znamy całš grozę położenia, że nikt inny, nie domyœla się nawet, iż jesteœmy nie w Boliwii, lecz w samym sercu Afryki, w dzikiej Angoli! Wtem Dick Sand uniósł się w górę z bijšcymsercem. W ciemnoœciach nieprzeniknionych czuł, że jego ramienia dotknęła drobna ręka kobieca i usłyszał słowa: – Ja wiem wszystko, Dicku kochany, od dawna. BšdŸ jednak spokojny o mnie. Nie rozpaczam i ufam Bogu, że wyprowadzi nascało z tej niedoli. ROZDZIAŁ VI Dzwon dla nurków Po rozmowie z paniš Weldon biedny chłopiecrozpłakał się gorzko. Nie były to jednak łzy bezsilnoœci, bólu, rezygnacji – lecz łzyniemocy. Spędził bezsennš noc, z niecierpliwoœciš oczekujšc œwitu. Dzień nie nadchodził jednak, najmniejszy odbłysk œwiatła nie wnikał przez otwór u podstawy stożka. Odgłos grzmotów głuszony gruboœciš œcian dowodził, że burza nie ucichła. Dick uważnie przysłuchiwał się odgłosom spadajšcej ulewy i zauważył, że deszcz nie spada już teraz na grunt spalony, że nie bębni o ziemię, lecz pluszcze, co dowodziło, że równina uległa zalaniu, że stoi już na niej wszędzie woda. Okolicznoœć ta zaniepokoiła go nie na żarty.Przez wybity otwór potop mógł się dostać do wnętrza mrowiska, należało więc zasklepić wejœcie. Dick rozmiękłš glinš zalepił wybitš przez Herkulesa dziurę, pozostawiajšc u góry wystarczajšco wielkšszczelinę, by przez niš napływać mogło œwieże powietrze. Po wykonaniu tej pracy, która odebrała muresztki sił, chłopiec postanowił, że zaœnie na dwie choćby godziny. Przez przezornoœć jednak położył się przy samym otworze i zapadł w głęboki sen. Obudziło go uczucie dotkliwego zimna. Zerwał się prędko i ujrzał z przerażeniem,że woda zalewała mrowisko i to z takš szybkoœciš, iż dochodziła już do wyższego piętra, to znaczy do komórek, które zajmowali Murzyni. Obudził ich natychmiast,powiadamiajšc o nowym niebezpieczeństwie.Herkules zapalił natychmiast małš lampkę podróżnš i przy jej œwietle zaczšł badać stan ich schronienia. –Woda już się nie podnosi, kapitanie, lecz stoi w miejscu – powiedział po chwili – niebezpieczeństwo już nam nie grozi. –Nie grozi nam jeszcze... –odpowiedział Dick – niewielka to pociecha! A gdy woda znów zacznie przybierać? –To zalepimy otwór, a wtedy nic nas przybierajšca woda obchodzić nie będzie – odezwał się Akteon. –Wtedy znaleŸlibyœmy się jakby w dzwonie dla nurków. Nie potonęlibyœmy, lecz za to się podusili – odpowiedział Dick. – A to w jaki sposób?? –Z powodu braku powietrza. W dzwonie dla nurków bowiem powietrze jest odnawiane bezustannie przy pomocy pomp, dzięki czemu nurkowie swobodnie mogš oddychać; my natomiast tutaj bylibyœmy zupełnie odcięci od dopływu œwieżego powietrza. – Co więc mamy robić?? – zapytał Tom. –Wybijemy otwór w samym szczycie stożka, a następnie naradzimy się nad tym, co powinniœmy uczynić. Herkules udał się na najwyższe piętro i toporem bardzo szybko wyršbał otwór doœć duży, by – się przezeń mógł przedostać człowiek. Słońce właœnie wschodziło. WydŸwignięty przez Herkulesa Dick Sand wychylił się przez otwór u szczytu termitiery. Lecz w tej chwili stało się coœ okropnego. Zaledwie Dick znalazł się na wierzchołku kopca, gdy usłyszał œwist licznych strzał. Przerażony, cofnšł się szybko, lecz zdšżyłw tej krótkiej chwili ogarnšć wzrokiem sytuację. Cała równina zalana była wodš i zmieniła się w jedno wielkie jezioro. Jedynš wyspę na rozległej przestrzeni wody, stanowił szczyt góry, zauważonej już przez Dicka wczoraj, na którym rosło parę drzew. U stóp ich widniały liczne namioty jakiejœ dużej karawany. Wszystko to widoczne było na dalszym planie. Mrowisko zaœ otaczało kilkanaœcie łodzi, wypełnionych dobrze uzbrojonymi tubylcami. Młody wódz szybko zeskoczył z ramion Herkulesa i w krótkich słowach opowiedział, co zobaczył. Herkules pochwycił broń, to samo uczynili pozostali jego towarzysze, lecz stary Tom ostudził ich zapał i chęć do walki. –Nie gubcie pani Weldon i jej synka –mówił. – Bronić się chcecie? Jak? Zbyt wielka jest liczba wrogów. Walczyć będziemy godzinę, dwie, zabijemy wystrzałami kilkunastu, lecz reszta rzuci się na nas i wymorduje wszystkich, nie oszczędzajšc nikogo. Lepiej się poddać. Ten głos rozsšdku zwyciężył i nieszczęœliwi rozbitkowie dobrowolnie oddalisię w niewolę. Krajowcy wtargnęli do mrowiska, wycišgnęli z niego siłš paniš Weldon wraz zsynkiem, a następnie i wszystkich pozostałych. Nieszczęœnicy nie mogli zamienić ze sobš nawet kilku słów pożegnania, gdyż natychmiast brutalnie ich rozłšczono. Na pierwszej łodzi odpłynęli: pani Weldon, Janek i kuzyn Benedykt. Do drugiej wtłoczono razem Dicka i Murzynów i powieziono ich w przeciwległym kierunku niż pierwszš grupę jeńców. Widać było, że napad był zaplanowany i że atakujšcy oddział działał według z góry wydanych rozkazów. Po pewnym czasie łódŸ wiozšca Dicka przybiła do brzegu. W tejże chwili Herkules, korzystajšc z zamieszania, wyrwał karabin z ršk jednegoz żołnierzy i pierwszy wyskoczył na brzeg, a następnie, walšc kolbš sztucera jak maczugš, zniknšł w pobliskim lesie, œcigany gradem kul, które jednak go nie dosięgły. Po tej utarczce, skończonej niepowodzeniem napastników, wysadzono Dicka, wraz z resztš towarzyszy, na brzegpo uprzednim skrępowaniu ich ršk. Z ludzi wolnych stali się niewolnikami. ROZDZIAŁ VII W niewoli Zły los, zaiste, sprawił, że Dick ze swš drużynš zmuszony był szukać schronienia w mrowisku, znajdujšcym się w pobliżu obozu handlarzy niewolnikami. Gdyby nie to, byłby on niewštpliwie dostał się do rzeki Kuanzy i jej wodami, na tratwie, dopłynšł do morskiego wybrzeża, na którym wczeœniej czy póŸniej znalazłby jakiœ ratunek. Na nieszczęœcie stało się inaczej i rozbitkowie znaleŸli się w mocy owego Ben Hamisa, o którym Harris mówił Negorowi. Obóz arabskiego handlarza niewolnikami znajdował się pod potężnymi konarami olbrzymiego baobabu [29], w cieniu którego zmieœcić się mogło wygodnie do pięciuset żołnierzy. Niewiarygodnie wielkie rozmiary tych drzew wprawiajš w podziw wszystkich podróżujšcych po Afryce œrodkowej. Cameron, który przeprawił się przez Kuanzę, w swej powrotnej drodze do Bengueli, opowiadał, że widział drzewa o wiele większe jeszcze, aniżeli baobab, mianowicie sykomory, figowce i banany. Otóż w cieniu jednego z takich gigantów zatrzymała się karawana niewolników, należšca do znanego w całej Afryce handlarza Alveza. Grupa nieszczęœliwców dozorowana była przez sporš iloœć doskonale uzbrojonych żołnierzy, przeważnie tubylców. Prowadzono jš na targ do Kassande. Stamtšd dopiero niewolnicy mieli być wysłani bšdŸ do osad na zachodzie, bšdŸ doNiangue, gdzie osišgali zazwyczaj najwyższe ceny, a potem byli transportowani dalej, do Egiptu lub do faktorii Zanzibaru. Gdy tylko łódka, w której się znajdował Dick z towarzyszami, przybiła do brzegu, czarni żołnierze, rozmawiajšcy pomiędzy sobš w jakimœ narzeczu najzupełniej dla Toma niezrozumiałym, pochwycili nowo ujętych więŸniów i zacišgnęli ich do obozu, w którym skrępowano ich w sposób, w jakipętano wszystkich pędzonych na targ niewolników. Starego Toma, jego syna Baty'ego, Akteona i Austyna, traktowano ze specjalnš surowoœciš. Powišzano ich po dwóch, specjalnymi kajdanami, które obejmujš szyję żelaznymi klamrami zamykanymi na kłódki. Tak skrępowani i złšczeni razem niewolnicy musieli iœć w szeregu, jeden za drugim, nie majšc możliwoœci zboczenia na krok w tę lub innš stronę. Ręce pozostawiono im wolne, by mogli nieœćciężary. Nogi również mieli nieskrępowane, bo o ucieczce nie mogli nawet marzyć. Tom, Akteon, Baty i Austyn, a nawet i biedna, stara Noon, musieli poddać się losowi. Z przerażeniem spoglšdali na dno otchłani i przeklinali los, który sprawił, iż w jednej chwili zmienili się z ludzi wolnych w niewolników. Z jakšż zazdroœciš myœleli oHerkulesie. I jak się dręczyli myœlš, że nie mogš iœć w jego œlady! A jednak los tego ich towarzysza, chociaż uniknšł on niewoli, nie był bynajmniej godzien pozazdroszczenia. Któż mógł przewidzieć, jakie niebezpieczeństwa oczekiwały samotnego œmiałka w dziewiczym afrykańskim lesie? Herkules był co prawda bardzo silny, lecz czyż samasiła okaże się zdolna do przezwyciężenia wszystkich niebezpieczeństw puszczy, z jejdzikimi zwierzętami, ulewami, głodem? Kto wie, czy nie pozazdroœci on jeszcze losu współtowarzyszom, którzy nie mogli się przecież spodziewać żadnej litoœci od przewodników karawany –Arabów lub Portugalczyków – mówišcych niezrozumiałym dla nich językiem. Nadzorcy porozumiewali się ze swymi ofiarami jedynie przy pomocy groŸnych ruchów lub dzikich spojrzeń. Zimny pot oblewał twarze czarnych przyjaciół, gdy zaczynali myœleć o tym, co ich jeszcze czekało w przyszłoœci. ne imię, jak nad i ch Šj ľA\48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đj¤ ¨ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żMP}cNÍŽcO[œP÷ě c€Qă+ćcRÉ:Ł Niewiele lepsze było położenie Dicka. Prawda, nie oœmielili się zakuć go w niewolniczš deskę, lecz mimo to był również jeńcem. Ten, bšdŸ co bšdŸ przywilej, zawdzięczał temu, że był białym, nie oœmielano się więc traktować go na równi z Murzynami. Odważny chłopiecnie stracił głowy w swym groŸnym położeniu. Uważnie rozglšdał się dokoła, tak iż nic nie zdołało ujœć jego uwagi. Szukał bezustannie wzrokiem Harrisa lub Negora, gdyż nie wštpił, że uwięzienie jegoi jego towarzyszy stało się za wiedzš dwóch złoczyńców, a zapewne także z ich rozkazu. Lecz nikczemników tych nie udało mu się nigdzie zobaczyć, tak że był prawie pewien, że nie ma ich w obozie, po którym kršżyli Maurowie, czarni żołnierze i biali agenci. Nieobecnoœć Harrisa i Negora w obozie zaczęła nawet niepokoić Dicka, gdyż wskazywało to na to, że dwaj ci zbrodniarze znajdowali się w jakimœ innym miejscu, do którego przewieziona została niewštpliwie pani Weldon. Zapominajšc o własnym losie, chłopiec niepokoił się, co się stało z jego opiekunkš, jej małym synkiem i z kuzynem Benedyktem? Myœlał tylko o tym, zapominajšc o własnych cierpieniach i niewoli. Karawana niewolników, wœród których znajdował się również i nasz bohater, składała się z mniej więcej oœmiuset osób. Większoœć stanowili brańcy, w liczbie prawie pięciuset ludzi różnej płci i wieku. Pilnowało ich dwustu żołnierzy, na pozostałš setkę składali się dozorcy, naganiacze, agenci, tragarze oraz służba. Tragarze, którzy zazwyczaj towarzyszš karawanom niewolników, sš używani do dŸwigania ładunku koœci słoniowej, której ciężar bywa przeważnie ponad siły kobiet i dzieci. Tych ostatnich bowiem bywa w karawanach najwięcej, a to z tej przyczyny, że olbrzymi procent mężczyzn ginie w walkach bratobójczych; z koniecznoœci więc do niewoli sš brane kobiety oraz dzieci. Przewodnicy karawan w przeważajšcej iloœci przypadków sš pochodzenia arabskiego lub portugalskiego. Trudno sobie wyobrazić okrucieństwo, z jakim obchodzš się oni z niewolnikami. Widok tych nieszczęœników mógłby wzbudzić litoœć nawet w sercach dzikich zwierzšt. W duszach handlarzy uczucie podobne nie goœci nigdy. Niewolnicy sš bici bezustannie, zaœ tych, którzy padajš na drodze z wyczerpania, dobija się bez litoœci. Łatwo się domyœleć, iż agentami przedsiębiorstw handlowych tego rodzaju sš największe łotry, którym zbyt ciasno było w Europie, lub z niej uciekli w obawie przed czekajšcš ich karš. Sš to skazańcy, dezerterzy, handlarze niewolników, którzy uniknęli stryczka. Jednym słowem – ostatnie szumowiny Europy. Do takiej kategorii nikczemników należeli Harris i Negoro. W czasie wędrówki jak i odpoczynków jeńcy byli bardzo surowo strzeżeni. Dick odrazu zrozumiał, że o ucieczce nie może byćmowy. Mimo swego tragicznego położenia, Dick Sand nie o sobie myœlał, martwił się o los pani Weldon i był pełen obaw, że może być on okropny, gdy się weŸmie pod uwagę, iż znajduje się ona w rękach takich nikczemników, jak Harris i Negoro. –Boże! –szeptał, zgrzytajšc zębami z wœciekłoœci. – Gdy sobie przypomnę, że miałem możliwoœć zabicia każdego z nich, ogarnia mnie rozpacz i żal, że tego nie uczyniłem! O, gdybym spotkał ich jeszcze kiedyœ! Wtedy nie przepuœciłbym już kolejnej sposobnoœci! Lecz cóż mógł zdziałać jeniec, będšcy tylko marionetkš w pędzonym ludzkim stadzie? Gdyby był wolny jak Herkules, któremu się udało wydostać szczęœliwie z ršk oprawców! Chociaż Dick nie znał ani portugalskiego, aniarabskiego, jak również żadnego z miejscowych narzeczy, zrozumiał, iż karawana dšży do Kassande i zatrzyma się w tym mieœcie niebawem. Dawniejsza namiętnoœć Dicka do rozczytywania się w opisach wypraw różnych podróżników, a także do nauki geografii, okazała się dla niego korzystnš. Dzięki niej wiedział doœć dokładnie czym sšte olbrzymie, niezbadane przestrzenie, które my nazywamy Afrykš œrodkowš. Wiedział również, co oznacza słowo „Kassande ”, tak często wymawiane przez wszystkich uczestników karawany. Otóż miasto to, a mówišc œciœlej: osada, znajdowało się w odległoœci około czterystu mil od Luandy, a więc w odległoœci dwustu pięćdziesięciu mil od Kuanzy, nad brzegami której był rozłożonyobóz karawany Ben Hamisa. Rozmyœlajšc nadtym Dick doszedł do wniosku, że nawet wyzuci z sił niewolnicy okażš się zapewne zdolni do przebycia tej drogi w trzy tygodnie. Dick pragnšł zakomunikować to Tomowi i jego towarzyszom, a to dlatego, iż stać by się to mogło dla nich pociechš, gdyby wiedzieli, że nie zostanš zapędzeni w głšb Afryki, skšd się już nie wraca, lecz do bliskiego morza Kassande. By to swoje pragnienie zrealizować, Dick powinien był postarać się o to, aby zbliżyć się, o ile to będzie możliwe, do swych współtowarzyszy niedoli, a następnie pierwszemu lepszemu z nich szepnšć do ucha jedno choćby tylko słowo „Kassande ”. Na szczęœcie, Tom i jego syn Baty, połšczeni zostali jednymi kajdanami i znajdowali się na prawym skrzydle obozowiska. Lecz jak można się zbliżyć do nich, bez zwrócenia uwagi dozorców? Nie zważajšc na niesprzyjajšce okolicznoœci Dick, udajšc że go zabolała noga, zaczšł postępować wolniej, co chwilasię zatrzymujšc, tak iż w krótkim czasie Tom i Baty zbliżyli się bardzo do niego. Wtedy Dick podskoczył i zdołał szepnšć Baty ’emu, że karawana dšży do Kassande iże stanie na miejscu za jakieœ trzy tygodnie. Rozmowę natychmiast zauważyli strażnicy i jeden z żołnierzy rzucił się na Dicka. Powalił go na ziemię z nadzwyczajnš wprost brutalnoœciš. Dick bronił się zaciekle, lecz w końcu uległ przemocy. Rozwœcieczeni oporem żołdacy byliby go być może zaršbali i Dick polecał już duszę Bogu, gdy nagle na miejscu walki znalazł się wysoki Arab ubrany w biały burnus. Uspokoił żołnierzy, którzy na jego głos zamarli w bezruchu. Był to, jak się póŸniej Dick dowiedział, sam Ben Hamis – przywódca karawany. Tylko zjawieniu się Ben Hamisa zawdzięczałDick swe ocalenie, toteż przyrzekł sobie, iżw przyszłoœci będzie ostrożniejszy. Zgodnie z dalszymi rozkazami wodza, Dick został odprowadzony na dawne miejsce. Gorzej było z Tomem i jego synem, którzy bezlitoœnie bici batami, zostali odprowadzenido oddziału specjalnie surowo strzeżonego.Znajdowali się tam zbuntowani niewolnicy. Dick wywnioskował, że co do jego osoby wydane zostały jakieœ specjalne rozkazy, dzięki którym mógł się on nie obawiać natychmiastowej œmierci. Kto za tym stał? Oczywiœcie Harris i Negoro, którym najwidoczniej na jego życiu zależało. Jaki mieli cel? Dick myœlał o tym z przerażeniem, lecz starał się zachować spokój. Pochód ruszył dalej. Po chwili z szeregów idšcych dotychczas w głuchym milczeniu niewolników, wzbił się ku niebu œpiew, któremu towarzyszyły dŸwięki jakiegoœ prymitywnego instrumentu muzycznego, podobnego do harfy o trzech strunach: „Myœmy niewolnicy –bezwolni w waszych bezlitosnych rękach. Lecz nie na długo. Œmierć targa okowy, więc wyzwoli nas z waszej przemocy. Pędzicie nas lasami, bagnami, dolinami rzek... Podróż nasza trwamiesišcami. Lecz nasza droga powrotna będzie szybsza! Wracać będziemy na skrzydłach œmierci niesieni wiatrem zemsty. Żywi –jesteœmy waszš własnoœciš,po œmierci – będziemy wolni, a wtedy nadejdzie czas strasznej zemsty! Mœcić się będziemy nie tylko na was, lecz i na waszych dzieciach i na dzieciach waszych dzieci. Zemsta nasza będzie trwać wiecznie,wiecznie, wiecznie... ” ------------ [29] Baobab –drzewo rosnšce w Afryce podzwrotnikowej; olbrzymich rozmiarów i bardzo długowieczne; jego owoce i młode liœcie sš jadalne. ROZDZIAŁ VIII Z pamiętnika Dicka Chociaż burza i połšczona z niš ulewa ucichła z pierwszymi blaskami wschodzšcego słońca, ciężkie chmury cišgle jeszcze przewalały się po niebie. Nienależało się spodziewać, by pogoda zmieniła się szybko, pora deszczowa bowiem trwa tu parę tygodni. Rzadko zdarzał się taki dzień, w którym by deszcznie padał. Zazwyczaj ulewa rozpoczynała się pod wieczór i trwała do rana. Taka aura, rzecz zrozumiała, zwiększała jeszcze męki niewolników. Cierpiały zwłaszcza kobiety, pomiędzy którymi było wiele matek z potomstwem. Wraz z innymi ciężki swój los dŸwigała z wytrwałoœciš Noon, którš skuto z jakšœ młodš matkš dwojga dzieci. Jedno z nich było przy piersi, zaœ drugie, trzyletnie zaledwie, do tego stopnia osłabło, że nie mogło się utrzymać na swych cienkich nóżkach. Stara Noon, choć wyczerpana, niemogła patrzeć spokojnie na cierpienia maleńkiej dziewczynki i wzięła jš na ręce. Lecz ciężar ten okazał się ponad jej siły, toteż uginała się pod nim. DŸwigała jednak maleństwo resztkami sił, ponieważ niesionedziecko miało stopy całe w krwawych ranach. Dick Sand szedł w samym œrodku karawany, w pobliżu Ben Hamisa, który niejednokrotnie zbliżał się do niego na koniu, ażeby sprawdzić jak się więzień zachowuje. Okolica, przez którš wędrowała karawana, była nieomal poroœnięta lasem, doœć rzadkim na szczęœcie, tak iż przejœcie jej było łatwe. W niektórych tylko miejscach pochód ginšł w gšszczu bambusowych krzewów. Dzień w dzień karawana wyruszała w drogę z pierwszymi promieniami wschodzšcego słońca i szła bez wytchnienia aż do postoju, który miał miejsce w południe. Wtedy wszyscy niewolnicy dostawali po parę garœci maniokowej mški, którš jeœć musieli na surowo, popijajšc wodš. Jeżeli przechodzili przez uprawne pola, co się zdarzało zresztš bardzo rzadko, do tej skromnej porcji żołnierze dodawali każdemu po parę surowych kartofli, które tam noszš nazwę patatów. Choć porcje nie były głodowe, niewszyscy byli zdolni do ich spożywania. Zwłaszcza kobiety, które padały ze znużenia, w minutę po zatrzymaniu się na postoju zapadały w sen lub leżały apatycznie z otwartymi oczami, nieczułe już na głód. Taki stan wyczerpania niewolników zwiększał ich œmiertelnoœć, więc bardzo często okazywało się, że ci, którzy po przyjœciu na postój zapadali w sen, w chwili ponownego ruszania karawany w dalszš podróż byli już martwi. Nie upłynšł jeszcze tydzień od chwili opuszczenia przezkarawanę brzegów Kuanzy, gdy około dwudziestu niewolników różnej płci i wieku zmarło w drodze i pozostało przy szlaku, na pastwę dzikich zwierzšt. Lwy, pantery i lamparty szły nieprzerwanie za karawanš w oczekiwaniu na œwieże ofiary i codzienniepo zachodzie słońca ich wycia rozlegały się tak blisko, iż w każdej chwili obawiać można się było napaœci. By się uchronić od takiego ataku, co noc dookoła obozu płonęły wielkie stosy poršbanych drzew. Nierzadko koncerty dzikich zwierzšt były tak głoœne, że całš noc nie sposób było na chwilę zmrużyć oka.W chwilach takich Dick Sand ze strachem myœlał o Herkulesie, lękajšc się o jego los, który w takich warunkach mógł być straszny, lecz także o innych członków grupy, którym olbrzym ten mógł ułatwić ucieczkę. W rękach autora tej powieœci znajdowały się, przez czas bardzo krótki zresztš, autentyczne notatki Dicka Sanda, z których zamieszczamy wyjštki, dotyczšce pochodu karawany niewolników. Oto co napisał bohater powieœci. Od 25 do 27 kwietnia: Przechodziliœmy w pobliżu małej osady murzyńskiej, otoczonejtrzcinowym płotem, przewyższajšcym wzrost dorosłego człowieka. Dookoła niej widniały pola uprawne, na których rosła kukurydza, sorgo [30] i pataty. Nasi żołnierze wdarli się poza palisadę. Mieszkańcy, na szczęœcie, ukryli się już w pobliskim lesie. Zdołano jednak pochwycić dwóch chłopców, którym, gdy ich do karawany przyprowadzono, natychmiast zatrzaœnięto kajdany na szyi. Nieco opodal znajdowała się druga wioska. Jej mieszkańcy stanęli do walki. Zabito piętnastu. Pomiędzy nimi znalazły się kobiety i dzieci. Wzięto do niewoli jednš kobietę i troje dzieci, pozostali uciekli. Nie byli œcigani, zapewne z braku czasu. Następnego dnia przeprawiliœmy się przez jakšœ rzekę po prowizorycznym moœcie, zbudowanym przez żołnierzy bardzo sprawnie i szybko, z pni, które łšczono lianami, rosnšcymi nad brzegami rzeki. Przejœcie przez most było bardzo niebezpieczne. Jedna z Murzynek w czasie przeprawy dostała zawrotu głowy i pocišgnęła za sobš w odmęty drugš kobietę, trzymajšcš dziecko na ręku. Nie starano się nawet ich ratować! Po chwili fale zabarwiły się krwiš, a z wody wychylił się szkaradny łeb krokodyla. 28 maja. Przechodziliœmy przez las drzew niezwykle czerwonych, które nazywajš „żelaznymi ”. Od rana pada deszcz; grunt rozmiękł bardzo, co utrudnia marsz. Widziałem Noon. DŸwigała z trudem paroletniš dziewczynkę. Ledwo powłóczyła nogami. Całe plecy miała oblane krwiš, która jeszcze nie zakrzepła. Były na nich œlady bata. Nocš ryki lwów i ujadania szakali były tak głoœne, że oka nie można było zmrużyć. Żołnierze zabili w samym obozie panterę, przy tym jednak zastrzelili również dwie kobiety, a parę ciężko poranili. Około północy liczbę płonšcych stosów powiększono znacznie. O biedny Herkulesie, jak tam sobie radzisz w tym lesie, jeżeli podšżasz naszymi œladami? 29 i 30 maja. Dajš się już odczuwać pierwsze chłody tak zwanej „zimy afrykańskiej ”, pora deszczowa kończy się, co nie przeszkadza, że pola wszędzie jeszcze stojš pod wodš. Wieje silny wiatr północno-zachodni, bardzo niezdrowy, sprowadzajšcy febrę. Nie napotkałem nigdzie najmniejszego œladupani Weldon, Janka i kuzyna Benedykta. Dokšd mogli ich wywieŸć? Boże, miej litoœć nad nami! Od 1 do 6 czerwca. Kroczymy całkowicie zalanš nizinš. Nieszczęœliwi, nadzy niewolnicy cierpiš katusze w tej wodzie i panujšcym zimnie. Gdy nadeszła pora noclegu, nie można było znaleŸć nigdzie suchego miejsca. Wszędzie woda, dochodzšca chwilami do pasa. Trzeba było iœć dalej, bez względu na ciemnoœć i zmęczenie. Co chwila ktoœ upada i już się nie podnosi. Żałować ich? Nie! Należy im raczej zazdroœć. Nie cierpiš już, sš wolni. Z posępnej zadumy rozbudziły mnie głoœne krzyki i wołania. Żołnierze zapalili pochodnie. Okazało się, że to stado krokodyli napadło na tabor. Kilka kobiet stało się ofiarš napadu. Jeden z potworów otarł się swym chropawym cielskiem o moje nogi i pochwycił młodego chłopca idšcego za mnš, którego z ogromnš siłš wydarł z kajdanów i wcišgnšł pod wodę. Jeszcze teraz dzwoni mi w uszach rozpaczliwy krzyk nieszczęœnika. 7 i 8 czerwca. Sporzšdzono rachunek strat.Okazało się, iż krokodyle porwały dwadzieœcia cztery ofiary. Jak się dowiedzieć, czy nie zginšł któryœ z moich przyjaciół? Od dawna ich nie widziałem. Długo szukałem ich wzrokiem, aż wreszciepod wieczór dojrzałem. Chwała Bogu, wszyscy żyjš. Tylko Noon zobaczyć nie mogłem. Czyżby nie przetrwała tej nocy? Otóż i koniec nizin, jak się wydaje. Od dwudziestu czterech godzin znajdujemy się na gruncie nie zalanym wodš, miejscami zupełnie suchym. A i niebo zaczyna się przecierać. Nawet słońce œwieci. Mokra odzież wyschła. O, cóż to za rozkosz móc położyć się na suchej ziemi, w suchym ubraniu, bez obawy o ukšszenia pijawek, które od tylu dni ssały krew z mych nóg! Czy i pani Weldon była narażona na takie cierpienia? Nie zniosłaby ich ona ani jej maleńki synek. Pomiędzy Murzynami szerzy się ospa i zabiera liczne ofiary. Kto z chorych iœć nie może i kładzie się na ziemi – już na niej pozostaje. Karawana idzie dalej. 9 czerwca. Widziałem Noon. Jest to już szkielet, a nie żyjšca istota. Już nie niosła na ręku dziecka, lecz wlokła się sama. Nie można było patrzeć na niš bez żalu. Pozwolono mi zbliżyć się do niej. Stara niańka długo przypatrywała mi się zamglonymi oczami, aż chrapliwym głosem wyszeptała: –To pan, mister Dick! Umieram. I już nigdy nie zobaczę mej dobrej pani, ani mego drogiego Janka! Potknęła się. Podskoczyłem, ażeby jš podtrzymać, lecz wtedy bezlitosne uderzenie bicza spadło na jej wychudzone plecy. Rzuciłem się na nikczemnika, znęcajšcego się nad umierajšcš kobietš, lecz mš wzniesionš w górę rękę pochwycił jeden z przewodników karawany, który żołnierzowi powiedział jedno tylko słowo: „Negoro ”, co sprawiło, że ten oddalił sięnatychmiast. –Negoro – pomyœlałem sobie wtedy –a więc jego wpływ sprawia, że jestem tutaj na odmiennych aniżeli wszyscy inni niewolnicy prawach. Oszczędza mnie. Z i ch Šj ľA\48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đj¤ ¨ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żS`~cTާU…c€V˘;cWÝ,Ć cXŁ:= Yŕ;›€jakiego powodu? Co za los mi szykuje? 10 czerwca. Przechodziliœmy przez dwie palšce się wioski. Pola dookoła spustoszone.Moc trupów. Z żyjšcych nikogo. Widocznie nie tak dawno odbywały się tutaj łowy na niewolników. Na nocleg zatrzymaliœmy się na krańcach jakiegoœ większego lasu. Mimo ogromnego znużenia nie mogłem zasnšć. Wtem w pobliskich krzakach usłyszałem jakiœ szelest. Poczštkowo zaniepokoiłem się. Może to dzikie zwierzę? Lecz szybko nadeszło uspokojenie. Cóż... może lepiej by było... Jedno uderzenie potężnš lwiš łapš i byłoby po wszystkim... Szelest powtórzył się i był coraz bliższy. Jakiœ zwierz rzucił się na mnie. Chciałem krzyknšć, co by wzbudziło ogólnš trwogę, lecz na szczęœcienie zrobiłem tego. Na szczęœcie! ... Bo to był Dingo! Mój drogi, wiemy i poczciwy Dingo. W jaki sposób mógł mnie znaleŸć? Instynkt? ... Czy wolno instynktem nazywać podobnš wiernoœć? Położył się obok mnie i zaczšł lizać mojš twarz i ręce. A więc poczciwy pies nie zginšł, nie zabili go. Objšłem go za szyję, przyciskałem do piersi i całowałem jego łeb. Przy pieszczotach tych przypadkiem wyczułem, że za jego obrożš znajduje się kawałek trzciny umocowany lianš. Wyjšłem trzcinę natychmiast, następnie jš przełamałem i znalazłem w jej wnętrzu kawałek papieru, którego nie mogłem jednak przeczytać, ze względu na nocne ciemnoœci. Od kogo list ten może pochodzić?Gdy tak rozmyœlałem, Dingo znów lizać mniezaczšł po twarzy, następnie szarpnšł się, wyrwał z mych objęć i znikł w ciemnoœciach. Z otwartymi oczami wyczekiwałem dnia, a gdy tylko się rozwidniło, rozwinšłem kartkę. List, pisany rękš Herkulesa, był następujšcej treœci: Pani Weldon i mały Janek odbywajš podróż na noszach. Razem z nimi znajdujš się Harris i Negoro. Pan Benedykt również należy do tego małego oddziału, który głównš karawanę wyprzedza o jakieœ trzy dni drogi. Porozumieć się z paniš Weldon niemiałem jeszcze możliwoœci. Dinga znalazłem w lesie, ciężko rannego, lecz na szczęœcie wrócił on szybko do zdrowia. Odwagi, panie Sand. Ja o was myœlę, a i uciekłem dlatego, by mieć szansę wam pomóc. Herkules A więc, Bogu dzięki, pani Weldon żyje! Nie stało się nic także i jej małemu synkowi! Podróżujš w doœć wygodnych warunkach. Lecz jakie względem niej mogš być zamiaryHarrisa i Negoro? Niegodziwcy ci podšżajš również do Kassande. W takim razie może mi się uda paniš Weldon tam zobaczyć? Od 11 do 12 czerwca. Karawana nieprzerwanie dšży naprzód. Niewolnicy jużtylko z trudem sš zdolni iœć dalej. Wszyscy majš rany na nogach, więc ich przejœcie znaczone jest œladami krwi. Według moich obliczeń, do Kassande mamy jeszcze dziesięć dni. Iluż z nas nie ujrzy końca tej podróży! Lecz ja... dojœć muszę, a więc dojdę! Drogš naszš szła niedawno jakaœ inna karawana niewolników. Co krok napotykamy liczne trupy lub żywych ludzi, którzy na naszych oczach umierajš z głodu. Od 16 do 24 czerwca. Opuszczajš mnie siły;lecz muszę wytrwać. Mnie nie wolno, ja niemam prawa umierać! Pora deszczowa przeminęła. Pochód nasz odbywa się teraz w przyspieszonym tempie.Idziemy nieprzerwanie pod górę, wœród wysokich traw, które utrudniajš posuwanie się naprzód. Ten rodzaj trawy nazywa się njasi i jest niesłychanie ostry, kłujšcy i twardy, toteżbezustannie rani ciało. Moje obuwie, na szczęœcie, jest jeszcze całe. Agenci zaczynajš segregować niewolników; ze słabszych zdejmujš kajdany i wyrzucajšich poza obręb karawany, na los szczęœcia,a raczej na pewnš œmierć głodowš. Sš do tego zmuszeni, ponieważ zapasy żywnoœci już się kończš. Dziœ, 20 czerwca, dwudziestu ludzi, a w tym starš Noon, zaršbano toporami. Obraz ten był zbyt okropny, by go opisać. Biedna Noon! Co noc oczekuję Dinga. Lecz się nie zjawia. Czyżby spotkało go jakieœ nieszczęœcie? A może coœ przytrafiło się Herkulesowi? Nie,nie! ... Nie chcę, nie mogę tak myœleć. Zgasłaby wtedy ostatnia nadzieja! Milczeniejest tylko dowodem na to, że Herkules nie ma dla mnie żadnych wiadomoœci, więc nie chce Dinga niepotrzebnie narażać na niebezpieczeństwo. -------- [30] Sorgo – roœlina zbożowa pochodzšca z Afryki. ROZDZIAŁ IX Kassande Dnia 26 czerwca karawana Ben Hamisa doszła wreszcie do Kassande. Z liczby pięciuset niewolników, złapanych w czasie ostatnich obław, zaledwie dwustu pięćdziesięciu doszło do miejsca przeznaczenia, lecz i tak kupcy doskonały zrobili interes, gdyż nabywców było wielu iceny bardzo wysokie. Bez względu na zakazy, Angola, tak samo jak i dawniej, przodowała w handlu niewolnikami, dyktujšc ceny. Portugalskie władze w Luandzie i w Bengueli były wobec tego procederu najzupełniej bezsilne, z tego choćby powodu, że eksport niewolników odbywał się teraz drogš lšdowš, a nie morzem, przez porty Angoli. Miasto Kassande leży w odległoœci trzystu mil od ujœcia rzeki Kuanzy i było w tych czasach jednym z ważniejszych punktów handlu żywym towarem. Jak wszystkie większe miasta handlowe Afryki œrodkowej,dzieliło się na dwie niepodobne do siebie częœci, z których jedna była zamieszkana przez kupców arabskich, portugalskich i miejscowych, natomiast druga była siedzibštubylców. Poœrodku niej znajdowała się rezydencja miejscowego kacyka, czyli murzyńskiego króla. Dzielnicš handlowš Kassande władał niepodzielnie Antonio Alvez, którego agentami byli Harris i Negoro. W mieœcie znajdował się główny oddział jego wielkiejfirmy, podczas gdy w Bije i Cassindze były tylko filie. Częœć handlowa Kassande to szereg licznychdomków zbudowanych z gliny, o płaskich, zarosłych trawš dachach, na których pasłysię kozy. Budowle te stały wzdłuż jednej, bardzo długiej ulicy, na końcu której znajdował się obszerny plac, na którym odbywały się targi niewolników. Nad całš dzielnicš wystrzelały w górę liczne drzewa bananowe i daktylowe palmy. O wiele gorzej prezentowała się dzielnica tubylców, pokryta licznymi lepiankami, nad wyraz brudnymi. Poœrodku nich znajdowało się tembe, to znaczy pałac króla. Sam król był mężczyznš przedwczeœnie zgrzybiałym, wskutek pijaństwa, któremu z zapamiętaniem się oddawał. Był niepoczytalny i z iœcie afrykańskš dzikoœcišrzšdził swym krajem, dla kaprysu uœmiercajšc swych poddanych lub obcinajšcim dla zabawy, ręce, nosy, uszy... Zezwierzęcony władca miłoœciwie panował pod imieniem Muani Lunga. Karawana, w której szedł Dick i jego przyjaciele, wkroczyła do miasta uroczyœcie, przy dŸwiękach instrumentów zbawolich rogów oraz warczenia bębnów, w które bito bez żadnego taktu, ale z ogłuszajšcš za to zaciekłoœciš. Idšcy ostatkiem sił jeńcy, zapędzeni zostali do baraków, w których znajdowało się już około trzy i pół tysišca niewolników, spędzonych z innych okolic kraju. Wszyscy oni mieli być po upływie dwóch dni wystawieni na sprzedaż. Gdy już nowo przybyłych zamknięto w barakach, zdjęto im kajdany z ramion, pozostawiajšc jednak na ich szyjach łańcuchy. Wyzwolony z hańbišcego jarzma Baty mógł po pięciu tygodniach rozłški rzucić się ojcuna szyję, by zapłakać na jego piersi. Pozostali towarzysze niedoli: Tom, Austyn i Akteon –w milczeniu uœcisnęli sobie ręce. Trzej wyżej wspomniani Murzyni, silni, młodzi i do wszelkich trudów przyzwyczajeni, wytrzymali jako tako morderczš podróż, stary Tom był jednak do ostatnich granic wyczerpany. Jeżeli marsz trwałby jeszcze parę dni dłużej, jego zwłoki pozostałyby z pewnoœciš na drodze, wydane na pastwę dzikich zwierzšt. Czterej nasi przyjaciele znaleŸli się w straszliwie brudnym baraku, w którym z trudnoœciš można było oddychać. W pomieszczeniu tym dano im jakšœ strawę, którš pokrzepili swe sterane siły. Następnie z niecierpliwoœciš oczekiwać zaczęli Alveza, aby mu powiedzieć, że sš wolnymi obywatelami Stanów ZjednoczonychAmeryki Północnej, i że tknšć ich nikt nie ma prawa. Natomiast Dick pozostał na placu, pod nadzorem specjalnie wyznaczonego strażnika. Był więc w Kassande, do którego, przed paroma już dniami niewštpliwie, została przyprowadzona pani Weldon z synkiem i z kuzynem Benedyktem. Przechodzšc z karawanš przez miasto, wszędzie szukał ich wzrokiem, niestety, na próżno. –Możliwe to, by ich zaprowadzili gdzie indziej? – zapytywał sam siebie, zmartwiony – Gdzie w takim razie przebywać mogš teraz? ... Lecz nie! Herkules nie przysłałby mi mylnej informacji. Z drugiej strony, nie dostrzegłem przecież tutaj ani Harrisa, aniteż Negora. Gdzież oni przebywajš? Głoœne okrzyki, wiwaty i odgłosy rogów przerwały tok jego myœli. – Alvez!! ... Alvez! ... – wołano ze wszystkich stron. Alvez! Człowiek, od którego chwilowego kaprysu zależało życie tysięcy ludzi. Za chwilę będzie tutaj. A może zjawi się w towarzystwie Harrisa i Negora? W serce Dicka znów wstšpiła nadzieja, że uda mu się wpaœć na œlad zaginionej pani Weldon. Z niepokojem zaczšł wpatrywać się w tłum. Serce tłukło mu się w piersiach, lecz był gotów spojrzeć œmiało w oczy wrogów. Niedoczekanie, by kapitan „Pilgrima ” miał zadrżeć przed swym byłym kucharzem!! Aż wreszcie na samym końcu jedynej w Kassande ulicy ukazała się osłonięta firankami lektyka, w której był niesiony stary handlarz. Gdy pochód doszedł do placu, Alvez wysiadł z lektyki i ukazał się oczom Dicka. Jednoczeœnie z Alvezem, który był otoczonyprzez liczne grono służby, na placu zjawił się jego zausznik, Coimbra. Był to zastępcaAlveza, nikczemne narzędzie wszystkich najbardziej bezecnych czynów starego handlarza i organizator wszystkich rzezi. Już sam jego wyglšd był ohydny. Handlarz był niezwykle brudny, a jego ubranie poszarpane. Alvez, w swym tureckim stroju, wyglšdał owiele przyzwoicie), choć jego fizjonomia pozostawiała bardzo wiele do życzenia. Ku wielkiemu rozczarowaniu Dicka, nigdzie nie było widać ani Harrisa, ani Negora. Naczelnik karawany, Arab Ben Hamis uœciœnieniami dłoni powitał Alveza i Coimbrę. Alvez, gdy usłyszał relację Ben Hamisa, że połowa niewolników padła w drodze, zmarszczył się nieco, lecz nie wypowiedział ani jednego słowa nagany, przecież i tak wyprawa miała przynieœć pokaŸne zyski. Dick przysłuchiwał się rozmowie, jakš prowadzili ci „przemysłowcy ” na wielkš skalę, lecz nie mógł nic zrozumieć, ponieważ była ona prowadzona w jakimœ kosmopolitycznym [31] żargonie, w którym mieszały się wyrazy wszystkich chyba narzeczy i języków. Zrozumiał jedynie to, że w pewnej chwili mówiono o nim oraz o jego towarzyszach. Domysły Dicka okazały się słuszne, ponieważ jeden z dozorców udał się po chwili w stronę baraku, w którym zamknięci byli czarni rozbitkowie i po chwiliTom, Baty, Akteon i Austyn stanęli przed obliczem handlarza. Nie chcšc stracić ani jednego słowa z rozmowy, Dick Sand zbliżył się jeszcze bardziej ku grupie otaczajšcej Alveza. Na widok czterech Murzynów, rosłych i doskonale się prezentujšcych, twarz Alvezazajaœniała radoœciš. Na pierwszy rzut oka ocenił wysokš wartoœć tej zdobyczy, na Toma spojrzał pogardliwie, ponieważ jego wiek nie obiecywał, by można było uzyskaćzań wysokš cenę. Alvez w paru słowach w języku angielskim pozdrowił przybyłych, winszujšc im, że szczęœliwie odbyli podróż. Tom zrozumiał słowa powitania i natychmiast odpowiedział, wskazujšc na siebie i na swych towarzyszy: – My jesteœmy ludŸmi wolnymi, obywatelamiStanów Zjednoczonych! Alvez, pojšł znaczenie słów, udał jednak, że ich nie rozumie. – Tak, tak! ... Amerykanie! Witajcie, witajcie! –Witajcie, Amerykanie – powtórzył słowa swego patrona [32] Coimbra, który następnie podszedł do Austyna i oglšdać go zaczšł jak kupiec, badajšcy wady i zalety konia na targowisku. Dotknšł jego ramion i piersi, chciał mu też otworzyć usta, lecz w tej chwili Austyn wymierzył mu tak potężny cios w twarz, jakiego naczelnik miasta Bije nie otrzymał nigdy w życiu. Zaufany Alveza potoczył się w tył, jak pieskopnięty. Kilku żołnierzy rzuciło się natychmiast na Austyna i byłby on prawdopodobnie opłacił drogo ten wybuch gniewu, gdyby nie gest Alveza, który œmiał się do rozpuku z przygody swego przyjaciela, choć ten, z szeœciu posiadanych zębów, aż dwa utracił po tym uderzeniu. Alvez obronił Austyna nie z racji uczuć humanitarnych, jakie nieznane były jego sercu, lecz z obawy, by żołnierze nie uszkodzili w bijatyce tak cennego towaru. Oswego totumfackiego [33] dbał o wiele mniej, zwłaszcza, że jego wypadek ubawił go serdecznie. By zatrzeć przykre dla wszystkich wrażenie, naczelnik straży podprowadził Dicka Sanda ku Alvezowi, który znał historię naszego bohatera. – Mały Jankes [34] – rzekł stary handlarzironicznie na jego widok. –Tak jest, jestem Amerykaninem –odpowiedział œmiało Dick –a jako taki chciałbym wiedzieć, co zamierzacie zrobić z mymi towarzyszami, którzy sš również, jak i ja, obywatelami wolnej Ameryki? –Jankes, Jankes... mały Jankes –powtarzałbezmyœlnie z pozoru Alvez udajšc, że nie rozumie pytania. Dick Sand raz jeszcze powtórzył pytanie, zwracajšc się z nim również i do Coimbry, którego twarz, choć spalona słońcem i zniszczona napitkami, wydawała się być twarzš Europejczyka. Jednak Coimbra zajęty cišgle jeszcze wygrażaniem pięœciš Austynowi, nie usłyszał ani słowa. Co zaœ do Alveza, ten, jakby chcšc pokazać,że lekceważy sobie pytanie, nawišzał rozmowę z Ben Hamisem, dotyczšcš gromadki przyjaciół. O ile Dick zdołał zrozumieć, zamierzano ich rozłšczyć. Jeżeli tak, nie mieliby już nigdy możliwoœci porozmawiania z sobš. Wobec tego Dick Sand, na nic już nie zważajšc, szybko podszedł do starego Toma i jego towarzyszy, ze słowami: –Przyjaciele moi, Herkules, za poœrednictwem Dinga przysłał mi krótki list, w którym zawiadomił mnie, że szedł bez przerwy za karawanš. Harris i Negoro uprowadzili paniš Weldon wraz z małym Jankiem i kuzynem Benedyktem. Dokšd? ... Nie wiem. W Kassande, jak mi się zdaje, ichnie ma. Nie upadajcie na duchu i bšdŸcie zawsze gotowi, a może przyjdzie wyzwolenie. – A Noon?? – zapytał stary Tom. – Nie żyje. – Pierwsza z nas... –I ostatnia, ponieważ my... W tej samej chwili ktoœ uderzył Dicka po ramieniu, a następnie usłyszał on słowa wypowiedziane dobrze znanym mu głosem: – A, mój młody przyjaciel, jeżeli się nie mylę? Jestem bardzo szczęœliwy ze spotkania. Dick Sand odwrócił się gwałtownie i ujrzałHarrisa. Krew uderzyła mu do głowy. – Gdzie jest pani Weldon?? – zawołał. –Ach, Boże! –pełnym smutku głosem odpowiedział Harris. –Biedna matka nie mogła przeżyć trudów podróży... – Umarła!!? – głosem pełnym rozpaczy zakrzyknšł Dick. – A mały Janek?? – On pierwszy opuœcił ten œwiat, a jego œladem podšżyła matka. Tak więc Dick utracił wszystko, co kochał na tej ziemi. Uczucie zemsty jak czerwona mgła ogarnęło całe jego ciało. Zanim ktokolwiek mógł przewidzieć jego ruch, Dick rzucił się na Harrisa, wyrwał mu nóż zza pasa i wbił w jego pierœ aż po rękojeœć. – Przekleństwo!! – zdołał krzyknšć Amerykanin, padajšc na ziemię. Ręka Dicka zadała mu cios œmiertelny. ----------- [31] Kosmopolityczny –wyzuty z uczuć patriotycznych, obojętny wobec kultury, tradycji i interesów swojego narodu; tu: mieszanka rozmaitych języków. [32] Patron – opiekun. [33] Totumfacki – podopieczny, kolega, towarzysz. [34] Jankes – lekceważšce okreœlenie mieszkańców Stanów Zjednoczonych, ROZDZIAŁ X Dzień targowy Gdy widzowie tej krótkiej walki zrozumieli, co się stało, pierwszym ich odruchem byłorzucić się na Dicka. Byłby on zapewne zginšł w męczarniach, gdyby w tej samej chwili nie ukazał się na placu Negoro. Rozkazujšcy gest Portugalczyka powstrzymał rozwœcieczonych tubylców i zmusił ich do odsunięcia się od Dicka. Alvez i Coimbra byli bardzo postępkiem Dicka wzburzeni i domagali się natychmiastowej œmierci chłopca, lecz Negoro szepnšł im coœ tajemniczo i Dick, na rozkaz Alveza, został odprowadzony do więzienia. Pragnienie Dicka Sanda aby ujrzeć Negora stało się więc ciałem. Zobaczył go. I doskonale zdawał sobie z tego sprawę, że był on po stokroć bardziej winny od Harrisa. Harris powiedział, że pani Weldon i jej synek umarli. Wobec tego faktu własny los był dla chłopca obojętny. Dicka, skutego wtršcono do ciasnej izdebki,bardzo ciemnej, bo pozbawionej okna. Nie i ch Šj ľA\48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đj¤ ¨ @”ŞjüŠj{ˇ÷żZP5[j c€\zŠA]#Ç c€^ę*c_9e-mógł on komunikować się więc już z nikim iznajdował się teraz w absolutnej władzy Negora. W dwa dni potem, 28 czerwca, na wielkim targowym placu w Kassande odbył się wielki doroczny jarmark, na który zjeżdżalisię najpoważniejsi kupcy i przemysłowcy Afryki œrodkowej. Na targ dostawiono około cztery tysišce niewolników. Większoœć z nich prezentowała się dobrze, ponieważ od parumiesięcy przebywali w barakach. Dzięki długiemu odpoczynkowi i pożywnej strawie mieli czas na to, by zregenerować siły po trudach podróży. Wraz z innymi i stary Tom z towarzyszami został zapędzony na targ. Gdy się tam znaleŸli, pierwszy odezwał się Baty: – Nie widzę tutaj pana Dicka, na szczęœcie.– Nie ma go – odpowiedział Akteon – nie będzie on widocznie sprzedawany. –Z nim może być gorzej –odezwał się stary Tom – jego zabijš najprawdopodobniej, jeżeli już tego nie zrobili. Co zaœ do nas, to tego tylko możemychcieć, aby nas nabył jeden kupiec. Baty zapłakał gorzko. –Ojcze –zawołał –nie mogę wprost wyobrazić sobie tego, byœ ty mógł być zmuszany do ciężkiej pracy niewolniczej na plantacjach. –Och! ... Gdyby tutaj był z nami Herkules! –zawołał Austyn. –Może wtedy wydostalibyœmy się jakoœ na wolnoœć!? Rozpoczęła się sprzedaż. Niewolników dzielono na małe grupy, które oprowadzanoprzed kupcami. Nabywano co silniejszych mężczyzn, którzy mieli wyruszyć do kolonii hiszpańskich, dokšd i przyjaciele nasi dostać się pragnęli, a to dlatego, iż tam najłatwiej udałoby się im wnieœć skargę dowładz, powołujšc się na swe amerykańskieobywatelstwo. Wszyscy czterej stanowili jednš grupę, o którš zaczęli się dobijać poszczególni kupcy, proponujšc coraz wyższe ceny. W końcu los Murzynów został zdecydowany: wszystkich kupił pewien bardzo bogaty Arab, zamierzajšc ich wysłać do Zanzibaru. ROZDZIAŁ XI Woda ognista Około godziny czwartej po południu odgłos tršb, rogów i bębnów powiadomił całe miasto, iż sam król Kassande, Muani Lunga,przybywa, ażeby zaszczycić swš obecnoœciš wielkie handlowe œwięto. Towarzyszyła mu bardzo liczna œwita, składajšca się z kobiet, żołnierzy i niewolników. Sędziwy Alvez na czele innych kupców i handlarzy przyjšł go z oznakami najwyższej czci i poważania, co się niesłychanie spodobało staremu pijakowi, zwyglšdu podobnemu do małpy. Król przybył na plac w starym palankinie [35] , z którego wysiadał wolno, pragnšc tym dodać sobie jak najwięcej powagi. Muani Lunga miał lat około pięćdziesięciu, lecz wyglšdał na osiemdziesięcioletniego starca. Na głowie miał coœ w rodzaju korony. Gdy wysiadł z palankinu, nad tš jego koronowanš głowš rozpostarto natychmiastjakiœ stary, pełen łat parasol, zaœ każdy mógł wywnioskować z jego chwiejnego chodu, że wielki władca jest pijany. Niepewnie kroczšcego małżonka podtrzymywała pierwsza żona króla, Moilla, czterdziestoletnia jędza podobna do czarownicy. Należy dodać, iż gdy tylko król wysiadł z palankinu, ze wszystkich stron rozległy sięogłuszajšce wycia i wrzaski, które zagłuszyły całkowicie huk wiwatowych wystrzałów. Gdy król wysiadł z palankinu, a następnie usiadł na plecach jednej ze swych żon-niewolnic, stary Alvez wysunšł się naprzód i ofiarował kacykowi paczkę œwieżej tabaki, która w języku miejscowymnosi nazwę „uspakajajšcej trawy ”. Podarek ten był bardzo na miejscu, ponieważ Muani Lunga był nie wiedzieć czemu w fatalnym humorze. Po krótkiej chwili odpoczynku, czarny król podniósł się i zaczšł zwiedzać targowisko. „Monarsze ” towarzyszyli Alvez i Negoro. – Witaj, królu, na dorocznym jarmarku w Kassande – rzekł Alvez. – Pić mi się chce – odpowiedział monarcha.– Król mój i pan otrzyma, jak zawsze, należnš mu częœć zysków – cišgnšł dalej Alvez. – Pić – odpowiedział król, głos nieco podnoszšc. – Przyjaciel mój, Negoro, który przybył natarg po długiej nieobecnoœci, jest szczęœliwy, że cię widzi, królu. – Pić!! ... – uporczywie, na nic nie zważajšc, ryknšł majestat. – Miodu i wina!! Natychmiast – rozkazał Alvez. –Nie, nie chcę tego – zaprotestował król –dajcie mi wody ognistej! Za każdš jej kroplę dam ci, Alvezie... –Kroplę krwi białego człowieka... –niewinnie, niby żartem wtršcił Negoro, dajšc Alvezowi porozumiewawczy znak oczyma. Słowa te rozbudziły bestialskie instynkty króla. Zamigotały jego małe oczka. – Białego... Zabić białego człowieka? – zapytał. –Przed twoim przybyciem jeden z najlepszych agentów twego sługi, Alveza, zabity został przez białego młodzieńca, królu – wyjaœnił Negoro. –Tak jest – potwierdził słowa Portugalczyka Alvez –nazywał się Harris i mam nadzieję, że jego niewinna krew będzie pomszczona. – A więc posłać tego białego królowi Massailo, tam go zjedzš na surowo. Lecz nawet kara tak straszna nie zdawała się być dla Negora wystarczajšco wielka. Azresztš Portugalczyk chciał być widzem męki swego wroga. – Ten biały zabił tutaj, więc tutaj zginšć również powinien – zawołał z nienawiœciš. – Ależ doskonale, róbcie sobie z nim co chcecie, byle byœcie mi dali wody ognistej. –Będziesz jš miał, królu – powiedział Alvez–i w dodatku mieć jš będziesz takš, którš całkowicie potwierdzi, że godna jest swej ognistej nazwy. Moja woda naprawdę będziepłonšć, królu. Król aż zaklaskał z uciechy. Był jak w ekstazie, jeszcze nigdy nie widział płonšcej wody. Jego zachwyt podzielały również i wszystkie jego żony, które i bez tego były już w siódmym niebie, ponieważ spodziewały się ujrzeć œmierć białego. Biedny Dick! Jakiż okropny los go czekał! Nadszedł wieczór, a następnie noc przysłoniła swym kirem całe miasto. Na niš wyczekiwał Alvez, ażeby w najlepszych warunkach zaprezentować królowi wazę płonšcego ponczu. Była to idea iœcie afrykańska, dać królowi napój, godny jego królewskiego gardła –buchajšcš płomieniami gorzałkę. Program tej improwizowanej uczty miał być następujšcy: naprzód poncz, a póŸniej œmierć Dicka Sanda. Alvez, słuchajšc rad Negora, zajšł się przygotowaniami. Przede wszystkim przyniesiono ogromny kocioł miedziany, do którego wsypano najpierw kilkanaœcie funtów cukru, potem wlano parę butelek jakiegoœ kwaœnego soku owocowego, wreszcie naczynie wypełniono po brzegi gorzałkš, najgorszego zresztš gatunku. W czasie tych przygotowań Muani Lunga stał pochylony nad kotłem, z takim wyrazem twarzy, jakby miał zamiar się do niego rzucić. – Zapalaj!! – krzyknšł wreszcie drżšcym głosem. Płonšca głownia dotknęła alkoholu i momentalnie buchnęły w górę sino czerwonawe płomienie. Alvez długš warzšchwiš zaczšł mieszać w kadzi, wrzucajšc w płonšcy płyn cynamon i turecki pieprz. Płonšcy alkohol rzucał upiorne œwiatło na całš otaczajšcš kocioł dzikš zgraję. Podniecony woniš palšcego się spirytusu Muani Lunga wyrwał w pewnej chwili warzšchew z ršk Alveza, zaczerpnšł niš trunku, a następnie podniósł do ust. Gdy to uczynił, z jego piersi wydarł się przejmujšcy ryk, żelazna łyżka wypadła mu z ręki, zaœ on sam stanšł w płomieniach. I płonšł jak bańka z naftš. Na ten widok wierni ministrowie rzucili się na ratunek swemu monarsze, lecz nic już nie mogli zrobić. Alvez i Negoro stali bezsilni, nie wiedzšc jak postšpić. Kobiety zaczęły uciekać z krzykiem, powstało ogólne zamieszanie. Król tarzał się po ziemi w najokropniejszych męczarniach i skonał po upływie kilku minut. ----------- [35] Palankin (port. )– lektyka, często bogato zdobiona. ROZDZIAŁ XII Pogrzeb królewski Nazajutrz po œmierci króla całe Kassande wyglšdało inaczej niż zwykle. Przerażeni krajowcy kryli się w swych lepiankach. Biedacy nie widzieli jeszcze nigdy palšcego się władcy, toteż byli pewni, że niedługo żywy ogień spadnie z nieba, ażeby spopielićwszystko, co tylko na ziemi pozostało. Nie wiedzieli, czym można przebłagać gniew bogów? Nawet Alvez stracił nieco pewnoœci siebie izamknšł się w swym domu, w obawie, by go nie obwiniono o œmierć króla... Lecz z tego niebezpieczeństwa wybawił go Negoro, który umiejętnie zaczšł rozsiewaćpo mieœcie wieœci, że straszliwy wypadek był dziełem sił nadprzyrodzonych, że właœciwie był najwyższš łaskš, jakš WielkiNzambi [36] zsyła czasami na swych umiłowanych. – Przez ogień wstępować do nieba – mówił– może tylko bóstwo!! Zabobonni tubylcy dawali posłuch tym bredniom, przy czym głoœno krzyczeli, że doczesne szczštki tego, który się stał bóstwem, muszš być z należytš czciš pochowane. Negoro całkowicie się z nimi zgadzał, dodajšc, iż żar ognia, który spopielił króla,może być ochłodzony jedynie krwiš ludzkš, najlepiej – krwiš człowieka białego. Takie stały się więc pragnienia ludu. Decyzja co do ceremonii mogła wyjœć tylko od króla. Następczyniš Lungi miała zostać jego starsza małżonka, królowa Moilla. Błyskawicznie objęła ona władzę rozpoczynajšc od wydania rozkazów, które dotyczyły pogrzebu króla, czym uprzedziłainnych pretendentów. Objęcie rzšdów dawało królowej Moilli jeszcze tę olbrzymiš korzyœć, iż dzięki temu ona jedna spoœród wszystkich żon królewskich miała pozostać przy życiu. Wolš królowej było, ażeby pogrzeb królewski odbył się wieczorem, nazajutrz po œmierci. Dekret ten, ogłoszony w sposób prymitywny, bo przy pomocy nie tylko bosych, ale zupełnie gołych heroldów, przyjęty został przez całš ludnoœć bardzo przychylnie, co oznaczało uznanie królowejprzez mieszkańców kraju. A że i Alvez przeciwko rzšdom kobiety nie stawiał veta [37], niedawna pierwsza żona została władczyniš. Tego samego jeszcze dnia zajęto się przygotowaniami do pogrzebu. Tuż za Kassande płynšł potok bardzo głęboki i burzliwy –Koango. Otóż królowa rozkazała, ażeby jego bieg został odwrócony, a gdy tojuż zostanie wykonane, w dawnym łożysku strumienia ma być wykopana mogiła króla, w której będzie on ze wszystkimi ofiarami pochowany. Po dopełnieniu obrzšdków, wody strumienia wrócić miały w swe dawne koryto. Dick Sand został na skutek zabiegów Negora zaliczony do liczby ofiar, które miały swš krwiš skropić mogiłę króla. Negoro, jak każdy nikczemnik, był tchórzem, toteż pamiętajšc o losie Harrisa nigdy nie oœmieliłby się zbliżyć do Dicka Sanda, gdyby ten się znajdował na wolnoœci. Jednak, doskonale wiedzšc, że więzień ma skrępowane ręce i nogi, postanowił udać się do niego. Na widok Portugalczyka, nasz młody bohater aż się skurczył, a następnie szarpnšł więzami, w nadziei że je może zerwie... Niestety, były one na tyle mocne, że o ich potarganiu nie było co marzyć. Dick zrozumiał to w jednej chwili, porzuciłwięc wysiłki, zdajšc sobie sprawę, że teraz walka innš musi przybrać formę. W milczeniu wpił więc tylko w twarz Negora swe przenikliwe spojrzenie, postanawiajšc,że nie zrobi mu zaszczytu udzielajšc odpowiedzi. –Uważałem za swój obowišzek –zaczšł mówić Negoro –przyjœć się pożegnać z byłym kapitanem i wyrazić mu ubolewanie, że nie rzšdzi on tutaj, jak to miało miejscena pokładzie „Pilgrima ”. Widzšc, iż Dick nie odpowiada, cišgnšł dalej: – Cóż to, kapitanie, czyżbyœ nie poznawał swego kucharza? On przyszedł właœnie po rozkazy i na nie oczekuje, nie wiedzšc co ma przygotować na œniadanie? Dick tylko zacisnšł zęby. –Mój kapitanie, jeszcze tylko jedno pytanie:jakim to cudem się stało, u licha, żeœ ty, kierujšc statkiem w stronę Valparaiso, dopłynšł... do Angoli afrykańskiej? Dick Sand już poprzednio był prawie pewien, że Negoro uszkodził kompas, a jego ostatnie słowa dały mu niezbitš pewnoœć. –Przyznaj, kapitanie... za młody trochę –cišgnšł dalej Negoro – iż dla was wszystkich wielkim szczęœciem było, że na pokładzie „Pilgrima ”znajdował się choć jeden marynarz. Gdyby nie to – gdzieżbyœ ty mógł dopłynšć, biedaku! ... Boże drogi! Rozbiłbyœ się na pierwszych lepszych skałach podwodnych, gdzie by zapędziła was burza. Że się stało inaczej, że znaleŸliœmy się w kraju zaprzyjaŸnionym, podziękuj za to marynarzowi temu, na którym ty... nie umiałeœ się poznać. Wszystko to Negoro mówił głosem spokojnym, z trudem się opanowujšc. Lecz w końcu wybuchnšł: –Fortuna kołem się toczy! –zaczšł krzyczeć, wyprowadzony z równowagi pogardliwym milczeniem Dicka. – Dziœ to ja jestem tutaj panem i twoje życie w moich się znajduje rękach!! –A więc weŸ to moje życie –przemówił Dick Sand zimnym tonem – pamiętaj jednak,że jest Bóg na niebie, który zna wszystkie twe zbrodnie i że dzień twej kary się zbliża. –Jeżeli Bóg nie tylko karze za zbrodnie, lecz i nagradza cnotliwych, to czas najwyższy, by się zajšł tobš. –Jestem gotów stanšć przed sšdem Najwyższego, co zaœ do samej œmierci, to się jej nie obawiam. –Jeszcze zobaczymy! – zapienił się Portugalczyk. –Widzę, że liczysz na jakšœ pomoc! Ha, ha! ... Licz na niš, licz, tutaj, w Kassande, gdzie ja i Alvez jesteœmy wszechmocni! Jesteœ szalony! Myœlisz może,że twoi Murzyni znajdujš się jeszcze tutaj?Jakżeż ogromnie się mylisz! Sš już w drodze do Zanzibaru. – Niezbadane sš drogi Opatrznoœci – odpowiedział Dick. – Herkules jest na wolnoœci. –Herkules? –zakrzyczał Negoro, tupišc z wœciekłoœci nogš. –Dawno rozszarpały go lwy i pantery, a jestem z tego powodu niepocieszony, bo zabrały mi one tym samym mojš zemstę! –Jeżeli umarł Herkules, to żyje jeszcze Dingo, a jest on wystarczajšco silny, by mógł porachować się z tobš. –Głupcze! –zawył niemal nieprzytomny z gniewu Negoro. –Z Dingiem załatwiłem się już dawno. On zdechł, jak zdechnš ci wszyscy, którzy się znajdowali na pokładzie „Pilgrima ”, gdy byłem tam kucharzem. –I jak ty sam zdechniesz niedługo – dodał chłodnym głosem Dick. Portugalczyk szalał z wœciekłoœci. Już się rzucił na Dicka, by go zadusić gołymi rękami, lecz powstrzymała go myœl, że jeżeli zabije swš ofiarę, tym samym oszczędzi jej tortur. Powœcišgnšł swój gniew i opuœcił barak, nakazujšc baczne pilnowanie więŸnia. Cała ta scena nie tylko nie osłabiła silnej woli Dicka, lecz wróciła mu wręcz całš moc i energię. Zdawało mu się, iż Negoro, który w furii zaczšł nim potrzšsać, rozluŸnił nieco więzy, ponieważ sznury uciskały go o wielesłabiej teraz. Lecz choćby nawet zdołał wyswobodzić ręce, to cóż by mu z tego przyszło? Przecież wyjœć z więzienia nie potrafi bez pomocy udzielonej z zewnštrz. Godziny mijały jedna za drugš i dzień skłaniał się już ku końcowi, gasnšć zaczęły ostatnie blaski na niebie. Przycichły echa dochodzšce z ogromnego placu targowego. Przyszła noc i w więzieniu zapanowały zupełne ciemnoœci. Wyczerpany Dick zasnšł i spał spokojnie około dwóch godzin. Gdy się obudził, pokrzepiony snem, zdołał oswobodzić z więzów jednš rękę. W tej samej chwili wyostrzony jego słuch złowił doœć silny szelest, który dochodził zza drzwi; sprawiało to wrażenie, jakby ktoœ podkopywał się pod nie. – Herkules!! – pomyœlał Dick. –Gdyby to on był istotnie! Korzystajšc z odzyskanej swobody ruchów,Dick przyczołgał się do drzwi i w ich proguwyszeptał imię Herkulesa. W odpowiedzi usłyszał ciche i żałosne skomlenie. –To Dingo – z radoœciš zawołał Dick. –Mój Dingo żyje! Czyżby mi znów przynosił od Herkulesa kartkę? Jeszcze jakiœ czas mšdre zwierzę odrzucało pazurami ziemię, aż wreszcie w wykopanej jamie ukazała się jego łapa. Lecz jeżeli miał on jakšœ kartkę, to musiała ona być, jak poprzednio, przywišzana do obroży. Co poczšć? Należy rozszerzyć podkop chociaż na tyle, ażeby Dingo mógł przezeń przecisnšć swój łeb. Dick zaczšł jakimœ dršgiem odrzucać ziemię. Lecz ledwo rozpoczšł tę pracę, gdyna placu rozległo się głoœne ujadanie psów,które zwietrzyły obcego i Dingo był zmuszony ratować się ucieczkš. Dick usłyszał parę wystrzałów. Widzšc, iż w tych warunkach nie było co marzyć o podjęciu próby ucieczki, Dick wrócił na swemiejsce w kšcie izby, gdzie spędził resztę nocy. Wstał dzień, po którym dla Dicka Sanda nie miało być już jutra. W cišgu całego dnia trwały nieprzerwanie przygotowania do pogrzebu króla; pracowano z poœpiechem, ponieważ wszystko musiało być gotowe na oznaczonšgodzinę. Wody potoku skierowane zostały w innš stronę, a w osuszonym łożysku wykopano obszernš mogiłę, długoœci pięćdziesięciu, szerokoœci dziesięciu i głębokoœci również dziesięciu stóp. Pod wieczór dno i œciany grobu wykładać zaczęto żywymi cegłami –żonami zmarłego i ch Šj ľA\48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đj¤ ¨ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż`P2aÝc€bîĚ ccş"N4d*Š c €e’7Ő4 króla. Zazwyczaj, nieszczęsne ofiary sš zasypywane ziemiš, wraz ze zwł okami ich męża. Tym razem, ze względu na wyjštkowš œmierć królewskš, miały być wraz z całym grobem zatopione falami potoku, powracajšcego do swego dawnego łożyska. Obrzšdek pogrzebowy miał się odbywać przy œwietle pochodni, z okazałš pompš. W pogrzebie zobowišzana była uczestniczyć cała ludnoœć Kassande, nie wyłšczajšc cudzoziemców. Gdy zapadł wieczór z siedziby królewskiej ruszył ku przygotowanej mogile olbrzymi pochód, przy czym bez przerwy rozlegały się ogłuszajšce ryki. Ciało zmarłego króla niesione było na samym końcu procesji. Postępowała za nim królowa Moilla, w towarzystwie Alveza, Coimbry, Negora i innych znamienitych cudzoziemców. Gdy ciało znalazło się nad mogiłš, przy œwietle pochodni ujrzano, iż czarne ciała nieszczęœliwych żon zmarłego drgały nieprzerwanie, chociaż były silnie skrępowane powrozami. W jednym końcu grobu był wbity w ziemię słup na czerwono pomalowany, do którego przywišzano „białego człowieka ”. Był nim oczywiœcie Dick. Gdy ciało zmarłego króla zostało już umieszczone w grobie, na dany znak przerwano tamy, wczorajszej nocy wzniesione i fale potoku szybko zalały swymi wodami cały grób wraz z Dickiem i pięćdziesięcioma żonami zmarłego. Było coœ wstrzšsajšcego i straszliwego w tej jednoczesnej cichej i bezkrwawej œmierci kilkudziesięciu istnień, która tym większe sprawiała wrażenie, iż w chwili, gdy wody potoku zalewać zaczęły grób, na rozkaz królowej zaczęto gasić pochodnie, rzucajšc je w spienione fale. ------------ [36] Nzambi – w wierzeniach plemion Bantunajwyższe bóstwo. [37] Veto (łac. )– sprzeciw. ROZDZIAŁ XIII Propozycja Negora Harris i Negoro skłamali mówišc Dickowi, że pani Weldon i jej synek nie żyjš. Oboje, wraz z kuzynem Benedyktem, znajdowali sięjuż od doœć dawna w Kassande. Pochwyceni w mrowisku przewiezieni zostali do mniejszego obozu nad rzekš Kuanza, skšd pani Weldon wraz z Jankiem odbyła podróż względnie wygodnie, gdyż ni esi ona był a w palankinie przez niewolników. Z jakiej przyczyny miano dla niej takie względy – tego pani Weldon nie umiała sobie wytłumaczyć. Przybyli do Kassande tydzi eń wczeœniej niż wielka karawana, prowadzona przez Ben Hamisa. Gdy znaleŸli się w mieœcie, pani Weldon wraz z Jankiem i kuzynem Benedyktem została uwięziona w faktorii Alveza. Po opuszczeniu błotnistych okolic mały Janek, zgodnie ze słowami starego Toma, bardzo szybko pozbył się febry, po której nie pozostało œladu. Chłopczyk prędko wracał do pełni sił. O towarzyszach swej niedoli pani Weldon niczego nie mogła się dowiedzieć. Widziała jedynie ucieczkę Herkulesa, nic ponadto. O losie Dicka nie wiedziała nic, uspokajało jš to, że Harris i Negoro byli wraz z niš, awięc nie mieli możliwoœci znęcania się nad chłopcem. Pocieszała się również tym, iż Ben Hamis nie odważy się postępować z młodzieńcem jak ze zwykłym niewolnikiem,ze względu na jego przynależnoœć do białejrasy. Noon, Tom, Baty, Akteon i Austyn byli Murzynami. Ich los był przesšdzony; bolałanad tym, lecz poradzić nic nie mogła. Wiadomoœć o przybyciu karawany do Kassande również nie dotarła do pani Weldon. Kobieta była zamknięta w pomieszczeniu, które nie miało żadnej stycznoœci ze œwiatem zewnętrznym. Nie wiedziała, rzecz prosta również i tego,że Noon umarła, zaœ Tom z jego towarzyszami sprzedani zostali do Zanzibaru. Nie miała wiadomoœci o Dicku, nawet wieœćo œmierci Muani Lungi nie dotarła do jej pustelni. Nie wiedziała więc tym samym o jego strasznym pogrzebie, jak i o tym, że biednyDick znalazł się w gronie ofiar, które były poœwięcone pamięci zmarłego despoty. I o swym losie również nic nie wiedziała. Przez cały czas podróży z wybrzeży Kuanzy do Kassande Harris i Negoro nie przemówili do niej jednego słowa. A i w Kassande nie pokazali się również ani razu. W faktorii miała względnš swobodę, gdyż wolno jej było opuszczać domek. Poza wysokš palisadę przedostać się jednak byłonie sposób. Jankowi wolno było również chodzić wszędzie, lecz on sam nie chciał się od matki oddalać. W faktorii miejsca do biegania miał dosyć, bowiem ogród Alveza miał około mili czyli 1600 m obwodu. Oprócz budynków mieszkalnych i składów pełno tam było drzew rosnšcych na łškach szmaragdowej barwy. Wiele tam było różnych składów, zapełnionych najrozmaitszego rodzaju towarami, jak tkaniny czy koœć słoniowa. Pani Weldon wraz z Jankiem zajmowała oddzielnš chatę, zaœ kuzyn Benedykt drugš. Jadali razem, a pożywienie, składajšce się z koziego mięsa, baraniny, owoców, sorgo, patatów i innych płodów urodzajnej Afryki,było nie tylko pożywne, ale i smaczne. Przeznaczona do posług niewolnica, Halima,okazała się stworzeniem nad wyraz dobrym, życzliwym i posłusznym. Okazywała swej nowej pani duże przywišzanie. Alveza, który zajmował duży i bogato urzšdzony dom w zupełnie innej stronie faktorii, pani Weldon widywała bardzo rzadko. Negora, o czym już wspominaliœmy,pani Weldon nie widziała również ani razu, co jš bardzo, przyznać należy, dziwiło. To milczenie było niezwykłe i mogło poważnie niepokoić. Kryć się za nim mogło bowiem coœ bardzo groŸnego. Nie bez powodów pochwycił jš przecież, a następnie w Kassande uwięził? Tak minšł cały tydzień. W czasie swych rozmyœlań pani Weldon nie zapominała również i o mężu. Myœlała bezustannie o tym, w jakiej okropnej on tam musi żyć trwodze, nie majšc żadnych wieœci od swych najbliższych. Pan Weldon nie wiedział, bo wiedzieć nie mógł, że jego żonie przyszła do głowy myœl powrotu na „Pilgrimie ”do San Francisco. A gdy się o tym dowiedział, to wtedy jego statek przepadł bez wieœci. Co wtedy przedsięwzišł, gdzie szukał? Szukałich z pewnoœciš na wybrzeżach Ameryki Południowej i na wyspach Oceanu Spokojnego... Lecz nigdy nie przyszło mu namyœl, by los nielitoœciwy mógł wyrzucić jego żonę i dziecko na wybrzeża œrodkowejAfryki! Takimi myœlami dręczyła się młoda kobieta dniami i nocami. Lecz cóż mogła poradzić? Uciekać? Lecz jak? Przede wszystkim była bardzo pilnie strzeżona; lecz gdyby nawet sama ucieczka była możliwa... co miała uczynić dalej? Uciekać –znaczyło przecież odważyć się na przebycie dwustu mil dziewiczym lasem, z dzieckiem na ręku, bezzapasów żywnoœci i bez obrony. Nie, o tym nawet nie można było myœleć, to byłoby czyste szaleństwo. W trzy dni po pogrzebie Muani Lungi, Negoro zjawił się w chacie zajmowanej przez paniš Weldon. Zastał jš zupełnie samotnš, ponieważ mały Janek był na spacerze z Halimš. Portugalczyk powitał jš brutalnymi słowami: –Pani Weldon, twoi czarni przyjaciele sš już sprzedani do Zanzibaru, zaœ Noon zmarła w drodze. – Nieszczęœliwi!! ... O, nieszczęœliwi – powiedziała pani Weldon i łzy zabłysły w jej oczach. –I Dick Sand zginšł również. – Dick Sand nie żyje!! ? ... O Boże! – blednšc, zawołała biedna kobieta. –Tak jest, piętnastoletni kapitan został ukarany œmierciš za zabójstwo Harrisa. Takwięc, pani Weldon, jesteœ teraz sama w Kassande, w absolutnej władzy swego dawnego kucharza. Zupełnie sama. Czy to rozumiesz? –Pani Weldon –cišgnšł dalej Portugalczyk –mógłbym się teraz mœcić za twe nietaktowne postępowanie w stosunku do mnie na pokładzie „Pilgrima ”. Jednak œmierć Dicka nasyciła mš zemstę. I teraz jestem znów całkowicie kupcem, który na każdej rzeczy, jakiej się dotknie, musi zarobić. A oto, jakie sš moje plany dotyczšce was: ty, pani, mały Janek i ten trzeci – idiota uganiajšcy się za muchami –przedstawiacie pewnš wartoœć. Więc was sprzedam. – Jestem obywatelkš wolnego kraju – odpowiedziała twardym tonem pani Weldon. – Mówisz, pani, że jesteœ wolnš obywatelkš? Mylisz się, jesteœ mojš niewolnicš. – Nikt nie kupi białej kobiety!! –Mylisz się raz jeszcze. Znam człowieka, który mi zapłaci za ciebie każdš sumę, jakiej tylko zażšdam. W oczach pani Weldon było przerażenie, niemogła się zdobyć na jedno choćby słowo odpowiedzi. – Czy mnie pani zrozumiała?? – ze złoœciš,głos podnoszšc, zapytał Portugalczyk. – Zrozumiałam. Tutaj wszystko jest możliwe. I komuż to chcesz mnie pan sprzedać? – Jakubowi Weldon. – Memu mężowi?? – zawołała nieszczęsna kobieta, nie wierzšc własnym uszom. –Tak jest, twemu mężowi. I musi mi za was oboje zapłacić drogo, za to kuzyna Benedykta oddam mu za darmo. Pani Weldon zamyœliła się. Starała się zrozumieć, jaka w tych słowach czaić się może zasadzka? Doszła do wniosku, iż przynajmniej w tym jednym wypadku Negoro mówił prawdę. Przecież dla niego jedynie pienišdz miał wartoœć, a te, w tym wypadku, miał możnoœć otrzymać. Można więc było mu wierzyć. – Jak pan zamierza tę sprawę załatwić?? –Sam udam się do San Francisco i zawiadomię twego męża o tym, gdzie się pani znajduje. Pieniędzy wystarczy mi na drogę. – Mówisz o pienišdzach, jakie skradłeœ z mej kasy na „Pilgrimie ”? –Nie tylko o tych, mam tutaj trochę i francuskiego złota –odpowiedział bez najmniejszego zmieszania bezwstydny nędznik. –Otóż myœlę, że pan Weldon zapłaci mi za was sto tysięcy dolarów. –Niewštpliwie, jeżeli tylko będzie mógł doœć szybko zebrać podobnš sumę –odpowiedziała chłodno pani Weldon –jest jednak inna trudnoœć, to mianowicie, iż mšżmój nie uwierzy ci bez dowodów, że jestemw niewoli tutaj w Afryce, spodziewam się, iż nie będzie na tyle nieostrożny, by jechać aż tutaj, wierzšc jedynie twoim słowom. – Ale uwierzy, jeżeli mu pokażę list, przez paniš do niego napisany, w którym pani przedstawi swe rozpaczliwe położenie, zaœmnie poleci jako wiernego sługę, któremu udało się uciec z niewoli. – Podobnego listu nie napiszę nigdy. – Więc pani odmawia?? – Tak jest. Stanowczo. Pani Weldon odmówiła, ponieważ przyszły jej na myœl niebezpieczeństwa, na jakie narazić by mogła swego męża po napisaniu takiego listu, który oddawałby go na łaskę i niełaskę takiego nędznika, jakim był Negoro. Przecież mógł on zwabić jej męża do Kassande, a następnie uwięzić, po odebraniu mu okupu i wszystkich innych pieniędzy, przeznaczonych na podróż. – Musisz taki list napisać – z groŸbš w głosie zawołał Negoro. – Nie. – Strzeż się, pani Weldon! ... Nie jesteœ, pamiętaj o tym, sama, masz dziecko, a ja potrafię... Pani Weldon chciała coœ odpowiedzieć, lecz głos zamarł jej w gardle; serce tłukło sięw piersi rozpaczliwie. –Pani Weldon –powiedział po chwili, spokojnym już głosem Negoro – w interesach nie ma złoœci. Daję ci osiem dni do namysłu. Po upływie tego czasu albo mi dasz taki list, albo też... żałować tego, żeœ mi go nie dała, przyjdzie ci gorzko. Po wypowiedzeniu tych słów Portugalczyk wyszedł z chaty, powtarzajšc: – Za osiem dni, pani Weldon. ROZDZIAŁ XIV Parę słów o doktorze Livingstone Gdy młoda kobieta pozostała sama, westchnienie ulgi wydarło się z jej piersi: miała przed sobš osiem dni! Miała więc czas na namysł; była bowiem przekonana, iż przed upływem tygodnia nic złego się niestanie ani jej, ani też jej ukochanemu Jankowi. –Przez ten czas – marzyła pani Weldon. –Bóg raczy wiedzieć, co się jeszcze może stać... kto wie, czy nie zdarzy się możliwoœć ucieczki? W każdym razie – myœlała dalej młoda kobieta –nie zgodzę się na to nigdy, by mój mšż miał przybyć aż do Kassande. Znacznie lepiej byłoby, na co w ostatecznoœci mogłabym się zgodzić, ażeby miejsce spotkania i wymiany wyznaczyć w jakimœ mieœcie portowym, gdzie Negoro nie byłby już wszechwładnympanem i nie miałby sposobnoœci popełnienia nowej zdrady. Myœl, że mogłaby narazić męża na dostaniesię w szpony Negora odbierała jej przytomnoœć, toteż przyrzekła sobie solennie, że nie da żadnego listu. Jednak lęk, że nikczemny Portugalczyk mógłby spełnić swš groŸbę i zabrać jej Janka, przyprawiał jš o bicie serca. – Czyżby on istotnie myœlał o zabraniu mi mego synka?? – zapytywała siebie z lękiem.W tej chwili mały Janek wszedł do pokoju inieszczęœliwa matka odruchowo pochwyciłago w objęcia, tulšc do piersi, jakby Portugalczyk był tuż tuż i za moment chciał jej odebrać chłopca. Janek zauważył natychmiast niepokój na jejtwarzy. – Masz zmartwienie, mateńko? – zapytał. –Nie, Janku ukochany. Myœlałam jedynie o twym tatusiu. Czy bardzo pragnšłbyœ go zobaczyć? – O, bardzo, bardzo, mamusiu! Czy tatuœ tudo nas przyjedzie? – O, nie, Janku. Tatuœ nie powinien tu przyjeżdżać. – W takim razie my pojedziemy do tatusia??– O, Janku! Pragnęłabym tego bardzo. –I pojechalibyœmy ze wszystkimi mymi przyjaciółmi: Dickiem, Herkulesem i starym Tomem? –Ależ tak – odpowiedziała biedna matka, pochylajšc głowę, ażeby ukryć łzy spływajšce po jej twarzy. – Czy tatuœ pisał do ciebie, mamusiu? – Niestety, dziecino, tatuœ nie wie, gdzie jesteœmy! – A więc ty do niego napisz, mamusiu, koniecznie! –Kto wie, dziecino, może tak właœnie zrobię –odpowiedziała matka, na której proœba dziecka zrobiła wrażenie. Dodać musimy, iż jednš z przyczyn, która skłaniała paniš Weldon do oporu, była okolicznoœć, o której czytelnicy nasi nic niewiedzš, a która dawała nadzieję, że przyjaciele nasi mogliby być uwolnieni z niewoli wbrew woli Negora. Przed paroma dniami mianowicie pani Weldon słyszała rozmowę, która w jej sercu rozbudziła iskierkę nadziei. Rozmowę tę prowadził Alvez z jakimœ handlarzem, przybyłym z głębi kontynentu. Głównym tematem był handel niewolnikami, przy czym Alvez dowodził, iż powodem wszystkich niepowodzeń, jakie na handel ten spadajš, sš wyprawy naukowe. – Odkrywców tych – mówił podnieconym głosem Alvez – należałoby przyjmować kulami!! –To już miało miejsce –odpowiedział handlarz –ale cóż? Na miejsce jednego usuniętego podróżnika przybywa dziesięciu następnych: Spike, Grant, Livingstone, Stanicy... i wielu, wielu innych. Zachodnia Afryka jakoœ szczęœliwie unikała dotychczas najœcia tej „szarańczy ”. Wprawdzie do Kassande jeszcze nigdy nie zawitał wędrowiec, zdarzali się oni jednak w Bije i w Cassindze. W tym miejscu Alvez dodał, że niestety i w Kassande znaleŸć się może w krótkim czasie ekspedycja Dawida Livingstone'a. Gdy pani Weldon usłyszała tę wieœć, zadrżała z radoœci, podróżnik ten był bowiem popularny w całym œwiecie i władze portugalskie w Angoli okazałyby muwszelkš pomoc. Pani Weldon łudzić się zaczęła nadziejš, że w razie przybycia Livingstona do Kassande uda jej się wydostać z niewoli bez sprowadzania do Afryki męża. Dawid Livingstone, urodzony 15 marca 1813 roku; był drugim synem drobnego kupca herbacianego z Blantyre, jednego z miasteczek hrabstwa Lenark. Po ukończeniumedycyny i teologii i paroletniej pracy w London Missionary Society [38], udał się w 1840 roku do Południowej Afryki, by pracować razem z misjonarzem Moffatem. Przyszły podróżnik zwiedził wtedy kraj ludu Tswana [39], po czym wrócił do misji nad rzekš Kuruman, gdzie zaœlubił córkę Moffata, kobietę wielkiego serca i odwagi. W parę lat póŸniej, w 1843 roku, założył misję w dolinie Mabotsa. Podróżnicza żyłka nie pozwalała mu jednak zbyt długo przebywać w jednym miejscu. W 1849 roku udał się w podróż i 1 sierpnia tegoż roku odkrył Jezioro Ngami. W dwa lata póŸniej dotarł do Zambezi. Po tych odkryciach jego imię stało się głoœne. Nieustraszony podróżnik nie spoczšł na laurach, lecz po odesłaniu swejrodziny do Anglii powzišł œmiałš myœl przejœcia Afryki od morza do morza, tak, by dotrzeć do Luandy. Podróż tę Livingstone rozpoczšł 3 czerwca 1852 roku z niewielkš eskortš [40], składajšcš się z tubylców. Wyruszył znad rzeki Kuruman, przeszedł przez pustynię Kalahari dotarł do Mutubarumu, a następniedo ziem zamieszkanych przez Tswana, a spustoszonych przez Burów. Raz jeszcze doszedł do górnego biegu Zambezi i jej zalewu z rzekš Lebou. Wreszcie, 25 lutego 1853 roku dotarł do jeziora Dilono. Od tego momentu na wyprawę spadać zaczęły najrozmaitsze ciosy. Przede wszystkim tubylcy zaczęli się zachowywać względem ekspedycji wrogo, następnie i w gronie jej uczestników szerzyć się zaczšł bunt. Energia podróżnika przezwyciężyła jednak te wszystkie trudnoœci i 4 kwietnia karawana doszła do brzegów Kuango, wpadajšcego do Zairu. W szeœć dni potem Livingstone wszedł do Cassingi, gdzie go łego i ch Šj ľA\48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đj¤ ¨ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żf`ťc gUc hp itÔ c!€jH-o!kˇ/ç c"€lž=ă "widział Alvez. W dniu 31 maja dotarł do swojego celu –Luandy. Po czteromiesięcznym pobycie, 24 wrzeœniaLivingstone porzucił to miasto, a posuwajšcsię prawym brzegiem Kuanzy, która tak złowroga okazała się dla Dicka Sanda i jegotowarzyszy, doszedł do jej dopływu Lombe. W podróży tej spotykał się on często z karawanami niewolników. Po zbadaniu Lombe, wrócił do Cassingi, którš po dłuższym odpoczynku opuœcił dopiero 20 lutego 1854 roku. Przeprawił sięprzez Kuango i dotarł do Zambezi przy Kawade. 8 czerwca raz jeszcze znalazł się przy jeziorze Dilolo, którego okolice badał przezczas dłuższy, tak iż dopiero w poczštkach 1855 roku skierował się na północny wschód. Podczas podróży obejrzał ruiny Zumbo, miasta należšcego kiedyœ do Portugalczykówi 2 marca przybył do Tete, nad brzegami Zambezi. Takie były główne punkty tej długiej podróży. 22 kwietnia Livingstone opuœcił wspomniane miasto i brzegiem Zambezi udałsię w dół rzeki, zaœ dnia 20 maja wszedł do Kilimane, miasta portowego nad brzegamiAtlantyku. Było to po upływie czterech lat od chwili opuszczenia Przylšdka Dobrej Nadziei. 12 lipca tego roku wsiadł na okręt, a po zatrzymaniu się na wyspie Œw. Maurycego, 22 grudnia ujrzał brzegi Anglii, których nie widział od piętnastu lat. Londyn przyjšł go,rzecz jasna, bardzo uroczyœcie. LondyńskieTowarzystwo Geograficzne wybrało go na swego członka honorowego i ofiarowało mu medal zasługi. Livingstone mógł wtedy œmiało odpoczšć. Dzielny podróżnik jednak dnia 1 marca 1858 roku jeszcze raz opuœcił ojczyznę w towarzystwie swego brata Karola i kapitanaBeadingsfelda i wylšdował w Afryce na wybrzeżach Mozambiku, z zamiarem gruntownego zbadania niziny Zambezi. Na małym statku „May Robert ”odkrywcy popłynęli w górę rzeki, do ujœcia Kongone i dalej, aż do jeziora Chiroi. Po dłuższych poszukiwaniach odkryli nieznane dotšd jezioro Niasa i 9 wrzeœnia 1860 roku wrócili do wodospadu Wiktorii. 31 stycznia 1861 roku, na statku „Lady Nyassa ”przybyła do swego męża pani Livingstone, lecz nie mogła znieœć zabójczego klimatu i 27 kwietnia zmarła na rękach doktora. Pod koniec listopada tego roku Livingstone ponownie udał się w górę Zambezi, lecz wyprawa ta pocišgnęła za sobš duże ofiary. Zmarł Tornton, zaœ Karol Livingstone i doktor Keern wycieńczeni febrš byli zmuszeni powrócić do Europy. Wtedy Livingstone ruszył dalej sam i 10 listopada po raz trzeci zobaczył jezioro Niasa. Opracował wtedy jego hydrografię. 20 lipca 1864 roku, po pięcioletniej nieobecnoœci, Livingstone powrócił do Anglii, gdzie wydał swe dzieło: „Zambezi i jej dopływy ”. Wkrótce jednak niestrudzony badacz raz jeszcze znalazł się w Afryce. 28 stycznia 1866 roku wylšdował w Zanzibarze i już 8 wrzeœnia, z bardzo nielicznš eskortš zatrzymał się nad brzegami Niasy. W parę tygodni potem towarzyszšcy mu krajowcy porzucili go i powrócili do Zanzibaru, rozsiewajšc fałszywe pogłoski o œmierci znakomitego podróżnika. Lecz nawet ta nikczemna zdrada nie osłabiła energii Livingstone ’a i dalej prowadził swe poszukiwania na obszarach pomiędzy jeziorem Niasa a Tanganika, 10 grudnia, w towarzystwie paru tubylców, przeprawił się przez rzekę Loanga i 2 kwietnia 1867 roku odkrył jezioro Liemba. Jednakże nawet niezwykle silny organizm misjonarza nie wytrzymał trudów i znakomity podróżnik zachorował tak, że przez miesišc nie mógł stanšć na nogach. Po powrocie do sił natychmiast ruszył w dalszš drogę i 10 wrzeœnia doszedł do jeziora Mueru, a 21 listopada wszedł do miasta Kazemba, w którym odpoczywał przez szeœć tygodni. Następnie skierował swe kroki ku jezioru Tanganika. Zły los nie pozwolił mu jednak kontynuować wyprawy, dlatego, iż jego druga przypadkowo zebranaeskorta znów go porzuciła. Wtedy Livingstone zmuszony był do odwrotu. Wrócił do Kazemby, skšd, 6 czerwca udał się nie na północ, lecz na południe i po upływie szeœciu tygodni dotarł do jeziora Bangueulu. Jego zdrowie było już mocno nadszarpnięte. Zdarzały się chwile, iż nie mógł wcale się poruszać. Jednak nieprzerwanie myœlał o nowych podróżach. Nęciło go zwłaszcza jezioro Tanganika, ponieważ przypuszczał, że po gruntownym jego zbadaniu uda mu się odkryć Ÿródła Nilu. Wyruszył więc w drogę i 21 sierpnia przybył do miasta Bambare, znajdujšcego się na ziemiach zamieszkałych przez ludożerców. Miasto to jest położone nad brzegami Lualaby, która, jak przypuszczał Cameron (hipoteza ta znalazła następnie potwierdzenie w odkryciach zrobionych przez Stanleya), była Ÿródłem Zairu, czyli Konga. W Bambare Livingstone znów przeleżał trzymiesišce, majšc przy sobie zaledwie trzechludzi. Po tej chorobie powstał z łoża chudyjak szkielet. 9 listopada Livingstone spotkał się ze Stanley'em, Amerykaninem, współpracownikiem magazynu „New York Herald ”, wysłanym przez wydawcę pisma,Jamesa Gordona Benneta na poszukiwania doktora, którego w Europie i Ameryce uważano za zmarłego. W paŸdzierniku 1870 roku dziennikarz bez wahania wsiadł w Bombaju na statek i przybył do Zanzibaru, a idšc tš samš drogš, jakš podšżali Spike i Berton, po przezwyciężeniu wielu trudnoœci odnalazł wreszcie Livingstona. Dwaj podróżnicy połšczyli swe wysiłki i jużrazem wyruszyli na dalsze poszukiwania, poczynajšc od zbadania jeziora Tanganika. Kiedy praca dobiegła końca. Stanley zaczšł się zbierać do powrotu. Wrócili więc do Kungary i 12 marca 1871 r. przyjaciele pożegnali się. –Odważył się pan na czyn –powiedział dr Livingstone do Stanley ’a, żegnajšc go – na który nie każdy by się ważył. I zrobił to pan lepiej, niż najbardziej doœwiadczony podróżnik. Dziękuję za ratunek i jestem panu bardzo wdzięczny. Niech ci Bóg zapłaci, mój przyjacielu! –I ciebie niech Bóg ma w swej opiece –odpowiedział Amerykanin, potrzšsajšc silnie dłoniš Livingstone ’a. Po tych słowach Stanley ze łzami w oczachwsiadł na okręt i 12 lipca 1873 roku wylšdował w Marsylii. Livingstone znów pozostał sam, co mu nie przeszkodziło zabrać się ponownie do wypełniania swego posłannictwa. 25 paŸdziernika, po pięciomiesięcznym odpoczynku w Kungara, na czele oddziału składajšcego się z pięćdziesięciu ludzi, pozostawionych mu przez Stanley ’a, udał się do południowych brzegów Tanganiki. Podróż nie była pomyœlna; tubylcy zaczęli się buntować, a co gorsza – wiele zwierzštpocišgowych padło od ukšszenia muchy tse-tse. Ta właœnie wyprawa Livingstone ’a była pilnie obserwowana przez handlarzy niewolników, którzy widzieli w niej, i słusznie, groŸne dla swych interesów niebezpieczeństwo. Alvez wiedział, iż słynny podróżnik posuwać się zaczšł na zachód i że bardzo szybko znaleŸć się możew Kassande. Na to właœnie liczyła pani Weldon. Na nieszczęœcie, 18 czerwca, w przeddzieńpojawienia się u niej Negora po otrzymanie stanowczej odpowiedzi i po list do męża, doKassande dotarła smutna wieœć, która jednak w gronie handlarzy wywołała radoœć. Głosiła ona, że dr Livingstone zmarł niespodzianie 1 maja 1873 roku, wycieńczony zbyt wielkimi trudami. Wieœć ta była niestety prawdziwa. Dnia 29 kwietnia, gdy karawana doszła do wioski Chitambo, stan zdrowia Livingstona był tak niedobry, że niesiono go już na noszach. W nocy z 30 kwietnia na 1 maja wpadał w częste omdlenia, aż wreszcie nad ranem zmarł. Jego ciało po przezwyciężeniu licznych trudnoœci, zostało przetransportowane do Zanzibaru, a potem do Anglii. 12 kwietnia 1874 roku pochowano go w podziemiach Opactwa Westminsterskiego [41] w Londynie, w grobach dla zasłużonych. Tak więc ostatnia nadzieja ocalenia pani Weldon zniknęła. Nie pozostawało jej nic innego, jak napisaćlist. ------------- [38] London Missionary Society (ang. )– Londyńskie Stowarzyszenie Misyjne. [39] Tswana – lud zamieszkujšcy południe Afryki, a także język należšcy do grupy Bantu. [40] Eskorta – straż zbrojna. [41] Opactwo Westminsterskie – koœciół w Londynie, gdzie mieszczš się groby królów iosób zasłużonych dla Anglii. ROZDZIAŁ XV Ucieczka kuzyna Benedykta Gdy po upływie oznaczonego terminu Negoro zjawił się po odpowiedŸ, młoda kobieta powiedziała: –Jeżeli pragnie pan zrobić dobry interes, nie powinien stawiać warunków niemożliwych do przyjęcia. Chcę więc, by zamiana nastšpiła w jakimkolwiek mieœcie portowym, choćby w Luandzie. Po krótkim namyœle Negoro zgodził się na to, zaznaczajšc jedynie, iż pan Weldon ma zapłacić okup w Mossamedesie, małej portowej mieœcinie w południowej Angoli, dokšd w odpowiednim momencie agenci Alveza dowiozš paniš Weldon, małego Jankaikuzyna Benedykta. Na tym stanęło. Wówczas pani Weldon napisała żšdany list, a wtedy Negoro bez zwłoki wyruszył w drogę w towarzystwie dwudziestu żołnierzy, którzy stanowili jegoeskortę. Nie udał się jednak, jakby się można spodziewać na zachód w stronę wybrzeża, lecz na północ. Z jakich powodów wybrał on ten właœnie kierunek –pozostało to dla wszystkich zagadkš. Według obliczeń Negora, jego powrót do Afryki mógł nastšpić po upływie trzech do czterech miesięcy. Dla pani Weldon rozpoczęły się więc teraz dni męczšcego wyczekiwania. Za to mały Janek czuł się w faktorii Alvezajak w domu. Tryskał zdrowiem i po całych dniach wraz z Halimš uganiał się po łškach i ogrodach. Co zaœ do kuzyna Benedykta, temu było dobrze zawsze i wszędzie tam, gdzie możnabyło znaleŸć wystarczajšco dużš iloœć much i innych owadów. W faktorii Alveza szczęœciło mu się bardzo,toteż był całkowicie z pobytu zadowolony. W ostatnich dniach udało mu się pochwycić jakšœ maleńkš pszczółkę, bardzo mało, jaktwierdził, zbadanš oraz owada zwanego sphexa. Pewnego dnia zachwyt kuzyna Benedykta doszedł do szczytu na widok owada, który parokrotnie przeleciał ponad jego głowš. –Boże Miłosierny – zawołał w pewnej chwili –przecież to okaz napotykany niesłychanie rzadko w najbogatszych nawetzbiorach – Manticora tuberculosa! Nie, chociażbym miał życiem to przypłacić, muszę go złapać. Przyrzeczenia te kuzyn Benedykt dawać mógł tym łatwiej, że manticora tej odmiany biega raczej, lub podlatuje, a nie fruwa. Zaczšł więc podšżać za niš wytrwale. Biegł, gdy ona podlatywała ku górze, lub pełzał, gdy spacerowała po ziemi. I tak uganiał się za niš aż do ogrodzenia. Przy palisadzie, nazbyt wysokiej dla jej wštłych skrzydełek, manticora opadła na ziemię, natrafiła na doœć szerokš jamę, pozostałoœć wielkiego kretowiska i w niej zniknęła. Uczony entomolog sšdził już, że cenny okaz jest dla niego stracony na zawsze, gdy nagle spostrzegł, że otwór jest na tyle duży, iż człowiek tak szczupłyjak on œmiało się przecisnšć może. Zapuœcił się więc w kretowisko bez chwili namysłu, następnie uczynił kilka ruchów jak wšż i nawet się nie spostrzegł, gdy znów wydostał się na powierzchnię. Znalazłsię poza obrębem faktorii. Ale widział jedynie to, że jego manticora unosiła się właœnie w powietrze. Uczony zerwał się natychmiast i nie zwracajšc najmniejszej uwagi na to, gdzie się znajduje, popędził dalej za owadem. Manticora tym razem unosiła się w powietrzu wyjštkowo długo, kierujšc swój lot w stronę pobliskiego lasu, w którym wreszcie zniknęła. Kuzyn Benedykt nie dał tak łatwo za wygranš i zaczšł jej uporczywie wypatrywać na gałęziach drzew, lecz owada nigdzie nie zobaczył. – Przekleństwo – krzyknšł uczony, załamujšc z rozpaczy ręce – uciekła mi, uciekła! O, cóż to za niewdzięczny owad! A ja chciałem go umieœcić w mych zbiorach na pierwszym miejscu! Poczekaj no jeszcze!Ja nie ustępuję tak łatwo i muszę cię znaleŸć! Kuzyn Benedykt był do tego stopnia pochłonięty swš namiętnoœciš, że będšc jużnawet w lesie, nie spostrzegł, że dzięki manticorze odzyskał wolnoœć. Nie zdajšc sobie z tego sprawy, biegał bez wytchnienia, z wytrwałoœciš godnš lepszej sprawy, od drzewa do drzewa i zagłębiał się w dżunglę coraz dalej i dalej. Dokšd pędził i jak powróci – nie myœlał o tym. Przecież po to miał swš kuzynkę Emilię, aby za niego myœlała! Gdy był już bliski utraty przytomnoœci z wyczerpania, nagle z gęstwiny wychyliła się jakaœ czarna postać, pochwyciła go w swe potężne objęcia, a następnie zniknęła wraz z nim w głębi lasu. ROZDZIAŁ XVI Mganga Gdy pani Weldon spostrzegła zniknięcie kuzyna, zaniepokoiła się tym bardzo. Gdzieżsię mogło podziać jej „duże dziecko ”? Nawet na myœl jej nie przyszło, że mógł on uciec z faktorii, porzucajšc swš sławnškolekcję. Znała go przecież! Na taki czyn nie zdecydowałby się nigdy. Więc pani Weldon obawiać się zaczęła, iż jej kuzyn uprowadzony został na rozkaz Alveza. Ale jaki był tego cel? Przecież układ zawarty z Negorem obejmował i kuzyna Benedykta. Bardzo prędko młoda kobieta przekonać sięmogła, jak bardzo się myliła. Gdy bowiem wieœć o zniknięciu więŸnia doszła do uszu handlarza, uniósł się on straszliwym gniewem i nakazał go wszędzie szukać. Co się więc z kuzynem Benedyktem mogło stać? Nie było odpowiedzi na to pytanie. Uczony wprost zapadł się pod ziemię. Nawet poszukiwania w dżungli nie dały rezultatu. Uwagę od tego zdarzenia usunęła inna sprawa, doniosła dla całego kraju. Nastšpiła nagła zmiana pogody. Dzień w dzień zaczęły bowiem padać ulewne deszcze, które stać się mogły klęskš, bowiem grunty, na których dojrzewały zbiory, były stopniowo zalewane, co groziło całemu krajowi głodem. Ani królowa Moilla, ani jej ministrowie nie wiedzieli, jak zaradzić złemu. Nie pozostawało nic innego, jak uciec się do pomocy czarowników. Zrobiono to, lecz czary miejscowych mganga nie dały wyniku.Deszcze zaczęty padać z większš siłš. W końcu królowej Moilli przyszła do głowymyœl zbawcza, ażeby sprowadzić słynnego czarownika, żyjšcego w północnej stronie Angoli. Był to znachor, w którego nadprzyrodzone siły wierzono tym łatwiej,że nie był on w Kassande jeszcze nigdy. Na wezwanie królowej Moilli mganga zjawiłsię w Kassande, natychmiast o przybyciu swym obwieszczajšc rozgłoœnym dzwonieniem. Udał się wprost na wielki plactargowy, gdzie już olbrzymie tłumy oczekiwały na niego. W dniu tym chmury były nie mniej czarne i niskie, jak w dniach poprzednich i co chwilagroziły deszczem. Zebranym gapiom zaimponowała niezwykle już sama postać czarownika. Był to Murzynbardzo młody, lecz już w pełni męskich sił, obdarzony olbrzymiš, co się od razu wyczuwało, siłš fizycznš. Jego pierœ została upiększona malowidłami w białym iczerwonym kolorze. Na szyi miał naszyjnikz ptasich łebków, na głowie zaœ coœ w rodzaju kasku, przybranego piórami tak gęsto, że zakrywały mu one całš twarz. Widocznymi oznakami jego czarodziejskiej władzy był koszyk napełniony wężami, ropuchami, glistami, muszlami oraz wielkš iloœciš błota nieodzownego przy czarach. Osobliwoœciš wielkiego mgangi było to, iż był on niemowš, co jeszcze bardziej powiększyło szacunek i czeœć mu okazywanš. Wydawał tylko jakieœ gardłowe, chrapliwe dŸwięki bez żadnego znaczenia. Czarownik po wyjœciu na plac stał długo najednym miejscu, rozglšdajšc się pilnie po niebie i po ziemi, a następnie rozpoczšł czary od wykonania tańca podobnego do pawany [42], który wprawił w ruch wszystkie dzwoneczki znajdujšce się na jego biodrach. Tłum podšżał za nim, naœladujšc wszystkie jego ruchy, zupełnie jak stado małp. Gdy w tańcu tym czarownikzbliżył się ku wylotowi głównej ulicy, nagłym ruchem zmienił kierunek i w plšsach iœć zaczšł ku królewskiej rezydencji. Gdy tylko zawiadomiono o tym królowš Moillę, wyszła ona natychmiast z pałacu naspotkanie czarownika, na czele całego swego dworu. Mganga, gdy jš zobaczył, skłonił się do samej ziemi, a następnie porwał jš za rękęi pędem zaczšł biec z niš, rękami pokazujšc orszakowi, by podšżał za nim. Tak dobiegli do bramy faktorii Alveza. Gdy tam się znaleŸli, czarownik, jednym potężnym uderzeniem ramienia wywalił drzwi i wtargnšł do wnętrza pomieszczeń handlowych możnego przemysłowca. Handlarz niewolników przybiegł natychmiastna czele swych żołnierzy, aby ukarać œmiałka, który nie czekajšc na otwarcie drzwi oœmielił sieje wyważyć, struchlał jednak, gdy zobaczył, iż stało się to w obecnoœci królowej, a więc za jej wiedzš i zgodš. Czarownik, nie zwracajšc najmniejszej uwagi na Alveza, wykonywał dalej swe ch Šj ľA\48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đj¤ ¨ @”ŞjüŠj{ˇ÷żmPÖ ]"n& Š c#€o°łc#pc) R#qw4ă P$€błazeńskie ruchy. Wycišgnšł więc w górę ramiona i pięœciami wygrażać zaczšł chmurom i niebu. Rozganiał je, podskakiwał, jakby w pragnieniu pochwycenia ich i rzucenia następnie o ziemię. Zabobonna Moilla była zachwycona nowym obrzędem. Więcej –była nim olœniona. Nie panowała już nad sobš. Z jej gardła wydobywały się jakieœ bezwolne okrzyki. Bezwiednie naœladowała wszystkie ruchy mgangi, co zresztš robili wszyscy na placu,tak iż wkrótce gardłowe dŸwięki, wydawane przez niemowę czarownika, ginęły w chaosie krzyków, wrzasków i wycia gawiedzi. Lecz działania te wcale nie rozproszyły chmur, wręcz przeciwnie – niebiosa pociemniały jeszcze, a po chwili pierwsze ciężkie krople zbliżajšcej się ulewy zaczęłyspadać na ziemię. To momentalnie zmieniło uczucia tłumu. Zmarszczyły się nawet i brwi królowej. Mganga opuœcił wtedy ramiona wygrażajšceniebu i spojrzał po zebranych zdumionym wzrokiem, jakby pytajšc ich – jak się to stało, że chmury nie uciekły? Gdy wielki czarodziej przyglšdał się ze zdziwieniem tłumowi, wzrok jego padł nagle na paniš Weldon, która z progu swej chaty obserwowała wraz z synkiem jego zaklęcia. Widok białej kobiety podziałał w elektryzujšcy sposób na czarownika, gdyż podskoczył on ku niej jak obłškany, a potem zwracajšc się ku tłumom, groŸnym gestem wskazał najpierw na paniš Weldon, a następnie na czarne deszczowe chmury, jakby mówił: – To ona, to ta biała kobieta jest sprawczyniš klęski! To ona sprowadziła deszcz! Gest mgangi był tak wyrazisty, że go zrozumieli wszyscy, zrozumiała go też królowa. GroŸnym ruchem wskazała nieszczęsnš żołnierzom, którzy natychmiast rzucili się, by spełnić rozkaz i pochwycić paniš Weldon.Lecz uprzedził ich w tym mganga. Jednym skokiem, jak lew, podbiegł ku nieszczęœliwej kobiecie, brutalnym ruchem wyrwał z jej ramion Janka, a następnie podniósł go w górę, jakby w zamiarze roztrzaskania jego główki o róg chaty. Pani Weldon na ten widok wydała z piersi okrzyk boleœci i padła zemdlona. Czarownik dał wtedy królowej znak porozumiewawczy, jakby dla uspokojenia jej, a następnie, zarzuciwszy sobie na jedno ramię zemdlonš paniš Weldon, zaœ na drugie Janka, ruszył z tym ciężarem w stronę lasu. Wzburzony tym Alvez próbował protestować, lecz wywołało to ogólne poruszenie; wszędzie rozległy się groŸne szemrania, a i królowa również wyraziła mu swe niezadowolenie, że się oœmielił przeszkadzać czarom wielkiego cudotwórcy.Mganga, nie baczšc na dŸwigany ciężar, szedł pewnym, nieomal swobodnym krokiemw stronę lasu, a gdy się znalazł na jego skraju, odwrócił się ku odprowadzajšcym go tubylcom, dajšc znak, iż nie życzy sobie,ażeby ktokolwiek go odprowadzał dalej. Tłum zamarł w bezruchu, chociaż widać było, iż był zawiedziony. Czarownik zaœ, szedł dalej ku północy jeszcze około trzech mil, aż doszedł do brzegów doœć szerokiej rzeki. W zaroœlach nabrzeżnych schowana była łódŸ pokaŸnych rozmiarów. Mganga ostrożnie złożył swój ciężar na jej dnie, następnie wskoczył do niej, a odbijajšc się wiosłem od brzegu, zawołał wesoło: – Kapitanie, mam zaszczyt przedstawić ci paniš Weldon i jej małego synka, Janka! -------------- [42] Pawana – powolny taniec dworski pochodzenia hiszpańskiego, rozpowszechniony w Europie w XVI wieku. ROZDZIAŁ XVII Na rzece Słowa te wypowiedział Herkules, jak się tego czytelnicy sami już zapewne domyœlili, zaœ zwrócone były do Dicka Sanda, który znajdował się w łodzi wraz z kuzynem Benedyktem i wiernym Dingo. Gdy łódŸ znajdowała się już na rzece, unoszona jej pršdem, pani Weldon przebudziła się z omdlenia i nie dowierzajšc swym oczom, z radoœciš zawołała: – Dicku!! ... A więc ty żyjesz? Chłopiec w odpowiedzi padł do nóg swej przybranej matki i zaczšł goršco całować jej ręce. A mały Janek ze zdziwieniem zwrócił się do Herkulesa: – Dlaczego ja cię nie poznałem, Herkulesie?– Co, udała się maskarada, nieprawdaż? A to dlatego, bo twarz miałem ukrytš w piórach. – O, jaki byłeœ nieładny – wydymajšc usta mówił chłopczyk. –Jeszcze czego? ! ... Przecież udawałem czarownika, więc czyż mogłem być ładny? – zawołał, œmiejšc się, Herkules. –Tobie, Herkulesie, zawdzięczamy ocalenie – zawołała ze wzruszeniem pani Weldon, wycišgajšc ku zacnemu olbrzymowi rękę –opowiedz nam jednak, co się z tobš działood chwili, gdyœmy się ze sobš rozłšczyli. Wtedy olbrzym w krótkich słowach zdał relację ze swych przygód: jak szedł za karawanš, jak znalazł rannego Dinga, przezktórego posłał następnie list do Dicka Sanda; jak spotkał niespodziewanie kuzyna Benedykta, który mu opowiedział, gdzie pani Weldon była uwięziona; wreszcie, jak udało mu się jš oswobodzić w przebraniu czarownika. O jednym tylko nie wspomniał opowiadajšcy, o tym mianowicie, jak udało mu się uratować Dicka. – No, a ty, Dicku, jakim cudem odzyskałeœ wolnoœć? – zapytała pani Weldon. Dick w kilku słowach opowiedział, jak w czasie pogrzebu króla był przywišzany do słupa i jak go zalewać zaczęła woda. –Co się dalej stało? Nie wiem. Straciłem bowiem przytomnoœć. Gdy przyszedłem do siebie, leżałem nad brzegiem rzeki i zobaczyłem klęczšcego nad sobš Herkulesa.–Jak udało ci się wydobyć z tej toni biednego Dicka? Opowiedz nam o tym, Herkulesie – proszšcym tonem zapytała pani Weldon. –A cóż w tym trudnego? –prostodusznie odpowiedział olbrzym. – W ciemnoœciach ukryłem się pomiędzy ciałami skrępowanych niewolnic, a gdy wody potokuzaczęły zalewać grób, wyrwałem z ziemi bardzo płytko umieszczony słup i wraz z nim, bez najmniejszego trudu, wypłynšłem na powierzchnię. Nikt tego zobaczyć nie mógł, ponieważ wszyscy zajęci byli rzucaniem pochodni w wodę. Tak to Herkules w bardzo prosty sposób uratował Dicka z objęć œmierci. Lecz by tego dokonać, trzeba było być bohaterem. Na tym zakończone zostały wyjaœnienia. Wszyscy mieli łzy w oczach, gdy przypomnieli sobie o losie starego Toma i jego towarzyszy. Następnie pomyœlano o przyszłoœci. Marzenie Dicka, ażeby drogš wodnš dostać się do morza, spełniło się teraz. Rzeka, poktórej płynęli, toczyła swe fale ku północyi prawdopodobnie wpadała do Zairu. Podróż ich była teraz wygodniejsza, ponieważ odbywali Janie na tratwie, lecz w solidnej i bezpiecznej łódce. Dick znalazł jšw pobliżu jakiejœ opuszczonej przez mieszkańców wioski. Postanowili płynšć tylko nocš, zaœ w dzień ukrywać się w nabrzeżnych gšszczach, ażeby w ten sposób uniknšć zetknięcia z tubylcami. Pršd rzeki był bardzo bystry, tak iż łódŸ przebywała na godzinę więcej niż dwie mile; to znaczy, iż co noc przepływali około trzydziestu mil. O pożywienie nie byłotrudno, gdyż na brzegach rosły drzewa owocowe. Podróżowali więc nie tylko wygodnie, ale i bezpiecznie, toteż J anek był zachwycony. Rzeka, po której płynęli, miała miejscami do stu pięćdziesięciu stóp szerokoœci. Jej wybrzeża zdawały się być niezamieszkałe. Osiem nocy łódŸ płynęła bez przygód. Lasy, które rosły po obu stronach rzeki, na przestrzeni kilkudziesięciu mil za Kassande stopniowo przeobrażać się zaczęły w dżunglę, która cišgnęła się nierzadko aż po kres horyzontu. Kraj był najzupełniej pustynny, toteż Dick odważył się zapuszczać w dżunglę na polowanie. Miał dubeltówkę, tę którš chwycił Herkules podczas swej ucieczki. Rozpalali nawet ogień, przy którym piekli i wędzili upolowanš zwierzynę. Żywili się też rybami, których w rzece było wiele. Dick obliczał, że podczas oœmiu dni przepłynšć musieli około dwustu mil. Nic jednak nie wykazywało, że sš blisko morza.Młody kapitan z pewnym niepokojem zaczšłwięc zapytywać siebie, dokšd ich zaprowadzi ta zdajšca się nie mieć końca rzeka? Pocieszało go to jedynie, że płynęła ona teraz nie wprost na północ, lecz na północny zachód. Musiała więc w końcu doprowadzić ich do morza. Pewnego dnia Dick w czasie polowania dał dowód nie tylko odwagi, ale i zimnej krwi, tak rzadkiej w młodym wieku. Strzelił właœnie do antylopy, gdy wtem z zaroœli wyskoczył lew, który prawdopodobnie na tęsamš zwierzynę polował i ani myœlał teraz zrzec się swej zdobyczy. Był to zwierz naprawdę wspaniały, majšcy do pięciu stópwysokoœci. Jednym skokiem rzucił się na upolowanš przez Dicka antylopę. Chłopiec na nieszczęœcie nie zdšżył jeszczenabić fuzji po poprzednim strzale, lew zaœ wpijał w niego swe gorejšce œlepia. Dick przypomniał sobie w tej chwili, że w takichwypadkach spokojne jedynie zachowywanie się może uratować życie. Stał więc jak posšg, nie myœlšc nawet o nabijaniu dubeltówki, a tym bardziej o ucieczce. Lew spoglšdał na niego dalej czerwonymi oczami. Wahał się. Tak upłynęły ze dwie minuty. Lew wpatrywał się w Dicka, zaœ Dick w niego, ani na moment nie zmrużywszy oczu. Wreszcie lew jednym chwytem porwał zdobycz, jakby pies zajšca i wraz z niš skrył się w gęstwinie. Dick jeszcze parę minut stał nieruchomo i dopiero potem wrócił do łodzi. Nikomu ani jednym słowem nie wspomniał o niebezpieczeństwie, jakie mu groziło. Drugi tydzień podróży dobiegał końca, gdy rzeka płynšć zaczęła pomiędzy brzegami całkowicie już pustynnymi, pozbawionymi odrobiny roœlinnoœci. Jałowy grunt nie przypominał niczym urodzajnych ziem górnego biegu. Tymczasem końca podróży nie było widać. O żywnoœć w tych warunkach było bardzo trudno. Dawne zapasy wędzonego mięsiwa oraz owoców wyczerpywały się. Nawet połów ryb stawał się coraz trudniejszy. O polowaniu nie było co myœleć, gdyż na zupełnie nagim stepie nie można było dostrzec żadnego stworzenia. Widzšc troskę kapitana o żywnoœć, Herkuleswskazał Dickowi paprocie i papirusy, które gęsto rosły nad samš wodš, mówišc, iż mogš one zastšpić pożywienie. I istotnie takbyło. Słodkawy ich mlecz bardzo smakowałnie tylko Jankowi. Nie był to jednak pokarm nazbyt pożywny. Dzięki kuzynowi Benedyktowi znaleziono lepszy. Uczony entomolog często towarzyszył Dickowi w jego wyprawach. Otóż pewnego razu Dick zobaczył jakiegoœ ptaka, rzadkoœć na tych terenach i już chciał do niego strzelić, gdy kuzyn Benedykt zawołałnagle: – Nie strzelaj, Dicku. Jeden ptaszek dla pięciu osób jest zupełnie bez znaczenia. – Będzie chociaż dla Janka. –Nie, nie... nie strzelaj – raz jeszcze powtórzył uczony –zobaczysz, że jeżeli darujesz ptaszynie tej życie, to ona ci się za to odwdzięczy. Obecnoœć tego ptaka wskazuje, iż gdzieœ w pobliżu znajdować się muszš ule. Gdy pójdziemy za nim, na pewno nas do nich zaprowadzi. Uczony mówił prawdę. Idšc w œlad za ptakiem doszli szybko do grupy spróchniałych pni, nad którymi unosiły się całe roje pszczół. Dick bez trudu dymem wykurzył z ula owady, a następnie wydobył pokaŸnš iloœć plastrów miodu i ze słodkim łupem uradowany wrócił do łodzi. Lecz nawet i miód nie był pożywieniem odpowiednim. Nie mogło go starczyć na zbyt długi okres czasu. Na szczęœcie następnego dnia łódŸ ich wpłynęła do przystani, w pobliżu której brzegi pokryte były odpoczywajšcš po locie szarańczš. Benedykt nie zaniedbał pouczyć Dicka, że tubylcy żywiš się chętnie tymi owadami. Postanowiono więc spróbować afrykańskiego przysmaku. Było go tak wiele, że można było naładować nim setki łodzi. Upieczona na wolnym ogniu szarańcza, zwłaszcza z miodem, stanowi pożywienie smaczne; toteż wędrowcy raczyli się tym przysmakiem do syta. Nawet kuzyn Benedykt go spróbował, choć przedtem bardzo się użalał nad losem nieszczęsnych owadów. Rzeka nieprzerwanie toczyła swe wody w kierunku północno-zachodnim, aż wreszcie krajobraz się zmienił. Pewnego dnia mały Janek stojšc na przedzie łodzi, zawołał niespodziewanie: – Morze!! Dick Sand, gdy to usłyszał, drgnšł cały, spojrzał bystro na widniejšce w dali obszary wód i odpowiedział chłopczykowi: –Nie, Janku, to nie morze, to tylko jakaœ wielka rzeka. Lecz jaka? Bardzo możliwe, że jest to Zair, czyli Kongo. –Dałby Bóg –odezwała się pani Weldon –płynie on wprost na zachód, dopłyniemy więc nim prędzej do morza. Jeżeli istotnie była to rzeka Zair, to podróżnicy w niedługim już czasie znaleŸliby się w koloniach portugalskich, w cywilizowanym œwiecie. Przez następne trzy dni łódŸ płynęła już nieprzerwanie po srebrzystych falach wielkiej rzeki. Pustynna okolica zmieniła się w bardziej urodzajnš. Jeszcze tylko parę dni, a może biedni rozbitkowie „Pilgrima ”doczekajš się końcaswoich cierpień i trudów? Lecz rankiem czwartego dnia podróży po wielkiej rzece, zdarzyło się coœ zgoła nieoczekiwanego. Około godziny trzeciej nad ranem dał się słyszeć jakiœ głuchy, z oddali idšcy szum. Zatrwożony Dick natychmiast przywołał do siebie Herkulesa i rozkazał mu wsłuchać się w te dalekie echa jak najuważniej. – To szum morza – powiedział olbrzym po chwili, a oczy rozbłysły mu radoœciš. –Nie –odpowiedział Dick – to nie jest szumfal. Jest on mi zbyt dobrze znany, bym go miał nie poznać. – A więc cóż to jest?? – Doczekamy dnia, to wtedy się dowiemy. Herkules wrócił na tył łodzi, do swego wiosła sterowego, zaœ Dick pozostał na przedzie, pilnie nasłuchujšc dalej. Gdy zaczęło się rozjaœniać, chłopiec zauważył w odległoœci jakiejœ mili od nich obłok wiszšcy nad rzekš. –Do brzegu! – zakomenderował wtedy natychmiast. –To wodospad! Jak najprędzej do brzegu! Młody wódz się nie mylił. O jakieœ pół mili przed nimi wody rzeki spadały w dół z takš gwałtownoœciš, że gdyby łódŸ podpłynęła jeszcze paręset stóp –zginęłaby w otchłani. ROZDZIAŁ XVIII S. V. Herkules paroma mocnymi uderzeniami wioseł zwrócił łódŸ ku lewemu brzegowi, porosłemu gęstym, wysokopiennym lasem. Dick Sand z niepokojem spoglšdał w tę gęstwinę, starajšc się ocenić czy nie kryje ona w swym wnętrzu jakichœ niebezpieczeństw. Zwróciło jego uwagę niezwykłe zachowywanie się psa. W miarę zbliżania się ku brzegowi, Dingo przejawiać zaczynał bowiem coraz większyniepokój. W jego rozumnych oczach widniał wielki smutek, lecz i wœciekłoœć zarazem. –Popatrzcie – zawołał w pewnej chwili mały Janek, obejmujšc za szyję swego ulubieńca – Dingo płacze! Naprawdę płacze! Uwaga ta przyjęta została przez wszystkich w milczeniu. Gdy łódŸ była oddalona o jakieœ dwadzieœcia stóp od brzegu, pies jednym susem wyskoczył i popłynšł do niego, a gdy się tam dostał, popędził do lasu i wkrótce zniknšł za drzewami. W minutę potem łódŸ dobiła do lšdu. Herkules przymocował jš do drzewa mangowego, następnie wszyscy udali się do lasu na poszukiwanie Dinga. Bardzo szybko go znaleŸli. Rozumne zwierzęwarowało przy ziemi, tropišc jakiœ œlad. Gdy Dingo ujrzał Dicka z dubeltówkš i Herkulesa z toporem w ręku, zagłębiać się zaczšł w gęstwinę, cišgle zwracajšc swój łeb w stronę idšcych za nim, jakby proszšc, ażeby szli dalej. Po przejœciu kilkuset kroków oczom idšcychukazała się mała chatka z gałęzi drzew, na widok której Dingo zawył boleœnie, a następnie z łbem pochylonym wszedł do œrodka. Dick i Herkules w milczeniu weszli za nim, agdy się znaleŸli w chacie, ujrzeli na podłodze ludzki szkielet, którego koœci sczerniały już zupełnie. Na œrodku małej izdebki stał stół zrobionyz pnia drzewa, na powierzchni którego ostrym nożem wycięte były dwie litery: S. V. – S. V. – zawołał Dick – to te same litery, które Dingo ma na swej obroży. Na pniu, obok liter leżało małe pudełeczkomiedziane, pozieleniałe zupełnie. Gdy Dick je otworzył, wypadł z niego kawałek papieru, zapisanego drżšcym, nierównym charakterem pisma. Można było, choć z trudem, odczytać na nim słowa: Jestem œmiertelnie ranny... i okradziony przez mego przewodnika, Negora. 3 grudnia1871 roku, w odległoœci stu dwudziestu mil od morskiego brzegu. Dingo! ... do mnie! S. Vernon Tych kilka słów wyjaœniało wszystko. Samuel Vernon, podróżnik francuski, miał zamiar przejœć przez Afrykę œrodkowš jedynie w towarzystwie swego psa. Gdy się już znalazł w Angoli, wzišł za przewodnikaEuropejczyka, Negora. Przybywszy nad brzegi Konga, zamieszkał w małej chacie, w której zdrajca Negoro zabił go podstępnie, a następnie ograbił. Po dokonaniu zbrodni nikczemnik uciekł, lecz wpadł w ręce Portugalczyków, którzy go skazali na dożywotnie więzienie. Jak jest tojuż wiadome czytelnikom, zdołał on wydostać się z więzienia i uciec do Nowej , wykonywał dalej swe ch Šj ľA\48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đj¤ ¨ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żr0Ż F$sß 0 Y%€˙˙Zelandii. Nieszczęœliwy Vernon przed zgonem znalazłw sobie jeszcze tyle siły, iż zdołał napisaćowš wiadomoœć, która ujawniała nazwisko mordercy i powód zbrodni. Dingo przesiedział zapewne długie godziny przy trupie swego pana, wpatrujšc się w wyryte na pniu inicjały. W ten sposób wbił je sobie w pamięć do tego stopnia, że je w przyszłoœci rozpoznawał. Po dłuższej chwili rozmyœlań nad losem nieszczęœliwego podróżnika Dick i Herkules zaczęli się krzštać, by oddać ostatniš posługę zmarłemu. Nagle Dingo ze wœciekłym ujadaniem wypadł z chaty. W tym samym niemal momencie w pobliżu rozległ się krzyk rozpaczy. Herkules, słyszšc to, pierwszy wybiegł z szałasu, za nim pospieszyli pozostali. Wszyscy ujrzeli Negora, powalonego już naziemię, a nad nim Dinga, który wpił swe ostre kły w gardło nikczemnika. Zmierzajšc do ujœcia Zairu, aby stamtšd odpłynšć do Ameryki, zbrodniarz, pozostawiwszy eskortę nad brzegami rzeki,sam udał się do chaty, zamieszkałej niegdyœ przez Samuela Vernona. Przybył tam po to, by zabrać złoto, które po dokonaniu zbrodni zakopał w ziemi. Podróżni dopiero teraz zobaczyli skarb, gdyż o kilkadziesišt kroków od chaty widniał œwieżo wykopany dołek, a w nim kilkadziesišt luidorów [43]. Herkules rzucił się ku miejscu walki, by wyrwać zbrodniarza z paszczy rozjuszonego Dinga, lecz pomoc ta okazała się spóŸniona. Nędznik dogorywał z przegryzionym gardłem. Sprawiedliwoœć boska dosięgła go w tym samym miejscu, na którym dokonał jednej ze swych zbrodni. Zbrodniczy Negoro zginšł, lecz czarni żołnierze, będšcy jego eskortš, znajdowali się w pobliżu i mogli się zjawić w każdej chwili, w poszukiwaniu swego dowódcy. Dick Sand i pani Weldon zaczęli się naradzać, co czynić? Nie ulegało już teraz wštpliwoœci, że rzeka, po której płynęli, było to Kongo, nazywane również Zairem, atakże Lualabš. Z kartki pozostawionej przezSamuela Vernona wiedzieli, iż znajdujš się w odległoœci 120 mil od jej ujœcia. Podróżować dalej łodziš było niemożliwoœciš z powodu olbrzymich wodospadów. Należało więc iœć dalej pieszo, przynajmniej do czasu, aż katarakty [44] się nie skończš. Wtedy można było zbudować tratwę i płynšć dalejz pršdem rzeki. Bez zwłoki przyjaciele wspólnymi siłami pochowali szczštki zmarłego podróżnika i szybko udali się w drogę. ------------ [43] Luidor – złota moneta francuska używana od XVII do XIX wieku. [44] Katarakty – termin używany na okreœlenie progu rzecznego w Afryce. ROZDZIAŁ XIX Zakończenie Cierpienia i trudy naszych rozbitków skończyć się miały prędzej, niż się tego spodziewali. W dwa dni póŸniej, 20 lipca, tułacze spotkali karawanę, dšżšcš do Embema, miasta znajdujšcego się u ujœcia Konga. Bylito portugalscy kupcy, handlujšcy koœciš słoniowš. Przyjaciele przyjęci zostali życzliwie i resztę podróży odbyli bez najmniejszych już przygód. Dnia 11 sierpnia karawana dotarła do celu swej podróży i pani Weldon wraz z całš grupkš została życzliwie przyjęta przez władze. Po krótkim odpoczynku wszyscy wsiedli na statek płynšcy do Panamy i szczęœliwie dotarli do brzegów Ameryki. Telegram posłany do San Francisco zawiadomił pana Weldona o szczęœliwym powrocie z Afryki jego małżonki i synka, a dnia 25 sierpnia wszyscy znaleŸli się w stolicy Kalifornii. Jakub Weldon, gdy się dowiedział o czynachbohatera naszej powieœci, pokochał go jak syna. Herkules również był przyjęty do domu państwa Weldon w charakterze przyjaciela.Co zaœ do kuzyna Benedykta, to ten natychmiast po przybyciu do domu państwa Weldon, znalazł zaledwie tyle czasu, że z wielkim poœpiechem uœcisnšł rękę pana domu, po czym zasiadł natychmiast do pracy w swym gabinecie. Dingo pozostał nieodstępnym towarzyszem Janka i było mu tak dobrze, że cukru nie chciał jeœć, lecz tylko kremowe czekoladki.Dick Sand jeszcze w Afryce doszedł do wniosku, że zdołałby uniknšć wszystkich nieszczęœć, gdyby jego wiedza była większa, a więc natychmiast po powrocie bardzo energicznie wzišł się do nauki i po trzech latach wytrwałych trudów zdał egzamin na szypra [45] z odznaczeniem, co spowodowało, że został natychmiast prawdziwym kapitanem na jednym ze statków Jakuba Weldona. I byłby zupełnie szczęœliwy, gdyby niejedna myœl, która go stale przeœladowała. Bezustannie myœlał o starym Tomie, o jego synu Batym, jak również o Austynie i Akteonie. A i dla pani Weldon niewiadoma, co się dzieje z byłymi towarzyszami wspólnie przebytej niedoli, była przyczynš niejednej nieprzespanej nocy. Pan Weldon dokładał wszelkich starań, abyodnaleŸć miejsce ich pobytu, co w końcu zostało uwieńczone sukcesem. Dzięki handlowym stosunkom, jakie dom Jakuba Weldona miał na całym œwiecie, otrzymał zawiadomienie, iż Tom wraz z towarzyszami zostali sprzedani w Zanzibarze pewnemu bogaczowi, majšcemu swe plantacje na Madagaskarze. Pan Weldon wydał natychmiast gdy się o tym dowiedział, polecenie wykupienia ich i 15 listopada 1877 roku Tom, Baty, Austyn i Akteon znaleŸli się w domu Jakuba Weldona. Na ich czeœć została wydana w domu zacnego właœciciela okrętów uczta, w czasie której pan Weldon wzniósł toast za zdrowie „piętnastoletniego kapitana ”. ------------- [45] Szyper (niem. )– dowódca, kapitan małego statku handlowego, rybackiego lub holownika. KONIEC --------Konwersja: Rpg (rpg6@go2.pl) olbrzym. – W ciemnoœciach ukryłem się pomiędzy ciałami skrępowanych niewolnic, a gdy wody potokuzaczęły zalewać grób, wyrwałem z ziemi bardzo płytko umieszczony słup i wraz z nim, bez najmniejszego trudu, wypłynšłem na powierzchnię. Nikt tego zobaczyć nie mógł, ponieważ wszyscy zajęci byli rzucaniem pochodni w wodę. Tak to Herkules w bardzo prosty sposób uratował Dicka z objęć œmierci. Lecz by tego dokonać, trzeba było być bohaterem. Na tym zakończone zostały wyjaœnienia. Wszyscy mieli łzy w oczach, gdy przypomnieli sobie o losie starego Toma i jego towarzyszy. Następnie pomyœlano o przyszłoœci. Marzenie Dicka, ażeby drogš wodnš dostać się do morza, spełniło się teraz. Rzeka, poktórej płynęli, toczyła swe fale ku północyi prawdopodobnie wpadała do Zairu. Podróż ich była teraz wygodniejsza, ponieważ odbywali Janie na tratwie, lecz w solidnej i bezpiecznej łódce. Dick znalazł jšw pobliżu jakiejœ opuszczonej przez mieszkańców wioski. Postanowili płynšć tylko nocš, zaœ w dzień ukrywać się w nabrzeżnych gšszczach, ażeby w ten sposób uniknšć zetknięcia z tubylcami. Pršd rzeki był bardzo bystry, tak iż łódŸ przebywała na godzinę więcej niż dwie mile; to znaczy, iż co noc przepływali około trzydziestu mil. O pożywienie nie byłotrudno, gdyż na brzegach rosły drzewa owocowe. Podróżowali więc nie tylko wygodnie, ale i bezpiecznie, toteż J anek był zachwycony. Rzeka, po której płynęli, miała miejscami do stu pięćdziesięciu stóp szerokoœci. Jej wybrzeża zdawały się być niezamieszkałe. Osiem nocy łódŸ płynęła bez przygód. Lasy, które rosły po obu stronach rzeki, na przestrzeni kilkudziesięciu mil za Kassande stopniowo przeobrażać się zaczęły w dżunglę, która cišgnęła się nierzadko aż po kres horyzontu. Kraj był najzupełniej pustynny, toteż Dick odważył się zapuszczać w dżunglę na polowanie. Miał dubeltówkę, tę którš chwycił Herkules podczas swej ucieczki. Rozpalali nawet ogień, przy którym piekli i wędzili upolowanš zwierzynę. Żywili się też rybami, których w rzece było wiele. Dick obliczał, że podczas oœmiu dni przepłynšć musieli około dwustu mil. Nic jednak nie wykazywało, że sš blisko morza.Młody kapitan z pewnym niepokojem zaczšłwięc zapytywać siebie, dokšd ich zaprowadzi ta zdajšca się nie mieć końca rzeka? Pocieszało go to jedynie, że płynęła ona teraz nie wprost na północ, lecz na północny zachód. Musiała więc w końcu doprowadzić ich do morza. Pewnego dnia Dick w czasie polowania dał dowód nie tylko odwagi, ale i zimnej krwi, tak rzadkiej w młodym wieku. Strzelił właœnie do antylopy, gdy wtem z zaroœli wyskoczył lew, który prawdopodobnie na tęsamš zwierzynę polował i ani myœlał teraz zrzec się swej zdobyczy. Był to zwierz naprawdę wspaniały, majšcy do pięciu stópwysokoœci. Jednym skokiem rzucił się na upolowanš przez Dicka antylopę. Chłopiec na nieszczęœcie nie zdšżył jeszczenabić fuzji po poprzednim strzale, lew zaœ wpijał w niego swe gorejšce œlepia. Dick przypomniał sobie w tej chwili, że w takichwypadkach spokojne jedynie zachowywanie się może uratować życie. Stał więc jak posšg, nie myœlšc nawet o nabijaniu dubeltówki, a tym bardziej o ucieczce. Lew spoglšdał na niego dalej czerwonymi oczami. Wahał się. Tak upłynęły ze dwie minuty. Lew wpatrywał się w Dicka, zaœ Dick w niego, ani na moment nie zmrużywszy oczu. Wreszcie lew jednym chwytem porwał zdobycz, jakby pies zajšca i wraz z niš skrył się w gęstwinie. Dick jeszcze parę minut stał nieruchomo i dopiero potem wrócił do łodzi. Nikomu ani jednym słowem nie wspomniał o niebezpieczeństwie, jakie mu groziło. Drugi tydzień podróży dobiegał końca, gdy rzeka płynšć zaczęła pomiędzy brzegami całkowicie już pustynnymi, pozbawionymi odrobiny roœlinnoœci. Jałowy grunt nie przypominał niczym urodzajnych ziem górnego biegu. Tymczasem końca podróży nie było widać. O żywnoœć w tych warunkach było bardzo trudno. Dawne zapasy wędzonego mięsiwa oraz owoców wyczerpywały się. Nawet połów ryb stawał się coraz trudniejszy. O polowaniu nie było co myœleć, gdyż na zupełnie nagim stepie nie można było dostrzec żadnego stworzenia. Widzšc troskę kapitana o żywnoœć, Herkuleswskazał Dickowi paprocie i papirusy, które gęsto rosły nad samš wodš, mówišc, iż mogš one zastšpić pożywienie. I istotnie takbyło. Słodkawy ich mlecz bardzo smakowałnie tylko Jankowi. Nie był to jednak pokarm nazbyt pożywny. Dzięki kuzynowi Benedyktowi znaleziono lepszy. Uczony entomolog często towarzyszył Dickowi w jego wyprawach. Otóż pewnego razu Dick zobaczył jakiegoœ ptaka, rzadkoœć na tych terenach i już chciał do niego strzelić, gdy kuzyn Benedykt zawołałnagle: – Nie strzelaj, Dicku. Jeden ptaszek dla pięciu osób jest zupełnie bez znaczenia. – Będzie chociaż dla Janka. –Nie, nie... nie strzelaj – raz jeszcze powtórzył uczony –zobaczysz, że jeżeli darujesz ptaszynie tej życie, to ona ci się za to odwdzięczy. Obecnoœć tego ptaka wskazuje, iż gdzieœ w pobliżu znajdować się muszš ule. Gdy pójdziemy za nim, na pewno nas do nich zaprowadzi. Uczony mówił prawdę. Idšc w œlad za ptakiem doszli szybko do grupy spróchniałych pni, nad którymi unosiły się całe roje pszczół. Dick bez trudu dymem wykurzył z ula owady, a następnie wydobył pokaŸnš iloœć plastrów miodu i ze słodkim łupem uradowany wrócił do łodzi. Lecz nawet i miód nie był pożywieniem odpowiednim. Nie mogło go starczyć na zbyt długi okres czasu. Na szczęœcie następnego dnia łódŸ ich wpłynęła do przystani, w pobliżu której brzegi pokryte były odpoczywajšcš po locie szarańczš. Benedykt nie zaniedbał pouczyć Dicka, że tubylcy żywiš się chętnie tymi owadami. Postanowiono więc spróbować afrykańskiego przysmaku. Było go tak wiele, że można było naładować nim setki łodzi. Upieczona na wolnym ogniu szarańcza, zwłaszcza z miodem, stanowi pożywienie smaczne; toteż wędrowcy raczyli się tym przysmakiem do syta. Nawet kuzyn Benedykt go spróbował, choć przedtem bardzo się użalał nad losem nieszczęsnych owadów. Rzeka nieprzerwanie toczyła swe wody w kierunku północno-zachodnim, aż wreszcie krajobraz się zmienił. Pewnego dnia mały Janek stojšc na przedzie łodzi, zawołał niespodziewanie: – Morze!! Dick Sand, gdy to usłyszał, drgnšł cały, spojrzał bystro na widniejšce w dali obszary wód i odpowiedział chłopczykowi: –Nie, Janku, to nie morze, to tylko jakaœ wielka rzeka. Lecz jaka? Bardzo możliwe, że jest to Zair, czyli Kongo. –Dałby Bóg –odezwała się pani Weldon –płynie on wprost na zachód, dopłyniemy więc nim prędzej do morza. Jeżeli istotnie była to rzeka Zair, to podróżnicy w niedługim już czasie znaleŸliby się w koloniach portugalskich, w cywilizowanym œwiecie. Przez następne trzy dni łódŸ płynęła już nieprzerwanie po srebrzystych falach wielkiej rzeki. Pustynna okolica zmieniła się w bardziej urodzajnš. Jeszcze tylko parę dni, a może biedni rozbitkowie „Pilgrima ”doczekajš się końcaswoich cierpień i trudów? Lecz rankiem czwartego dnia podróży po wielkiej rzece, zdarzyło się coœ zgoła nieoczekiwanego. Około godziny trzeciej nad ranem dał się słyszeć jakiœ głuchy, z oddali idšcy szum. Zatrwożony Dick natychmiast przywołał do siebie Herkulesa i rozkazał mu wsłuchać się w te dalekie echa jak najuważniej. – To szum morza – powiedział olbrzym po chwili, a oczy rozbłysły mu radoœciš. –Nie –odpowiedział Dick – to nie jest szumfal. Jest on mi zbyt dobrze znany, bym go miał nie poznać. – A więc cóż to jest?? – Doczekamy dnia, to wtedy się dowiemy. Herkules wrócił na tył łodzi, do swego wiosła sterowego, zaœ Dick pozostał na przedzie, pilnie nasłuchujšc dalej. Gdy zaczęło się rozjaœniać, chłopiec zauważył w odległoœci jakiejœ mili od nich obłok wiszšcy nad rzekš. –Do brzegu! – zakomenderował wtedy natychmiast. –To wodospad! Jak najprędzej do brzegu! Młody wódz się nie mylił. O jakieœ pół mili przed nimi wody rzeki spadały w dół z takš gwałtownoœciš, że gdyby łódŸ podpłynęła jeszcze paręset stóp –zginęłaby w otchłani. ROZDZIAŁ XVIII S. V. Herkules paroma mocnymi uderzeniami wioseł zwrócił łódŸ ku lewemu brzegowi, porosłemu gęstym, wysokopiennym lasem. Dick Sand z niepokojem spoglšdał w tę gęstwinę, starajšc się ocenić czy nie kryje ona w swym wnętrzu jakichœ niebezpieczeństw. Zwróciło jego uwagę niezwykłe zachowywanie się psa. W miarę zbliżania się ku brzegowi, Dingo przejawiać zaczynał bowiem coraz większyniepokój. W jego rozumnych oczach widniał wielki smutek, lecz i wœciekłoœć zarazem. –Popatrzcie – zawołał w pewnej chwili mały Janek, obejmujšc za szyję swego ulubieńca – Dingo płacze! Naprawdę płacze! Uwaga ta przyjęta została przez wszystkich w milczeniu. Gdy łódŸ była oddalona o jakieœ dwadzieœcia stóp od brzegu, pies jednym susem wyskoczył i popłynšł do niego, a gdy się tam dostał, popędził do lasu i wkrótce zniknšł za drzewami. W minutę potem łódŸ dobiła do lšdu. Herkules przymocował jš do drzewa mangowego, następnie wszyscy udali się do lasu na poszukiwanie Dinga. Bardzo szybko go znaleŸli. Rozumne zwierzęwarowało przy ziemi, tropišc jakiœ œlad. Gdy Dingo ujrzał Dicka z dubeltówkš i Herkulesa z toporem w ręku, zagłębiać się zaczšł w gęstwinę, cišgle zwracajšc swój łeb w stronę idšcych za nim, jakby proszšc, ażeby szli dalej. Po przejœciu kilkuset kroków oczom idšcychukazała się mała chatka z gałęzi drzew, na widok której Dingo zawył boleœnie, a następnie z łbem pochylonym wszedł do œrodka. Dick i Herkules w milczeniu weszli za nim, agdy się znaleŸli w chacie, ujrzeli na podłodze ludzki szkielet, którego koœci sczerniały już zupełnie. Na œrodku małej izdebki stał stół zrobionyz pnia drzewa, na powierzchni którego ostrym nożem wycięte były dwie litery: S. V. – S. V. – zawołał Dick – to te same litery, które Dingo ma na swej obroży. Na pniu, obok liter leżało małe pudełeczkomiedziane, pozieleniałe zupełnie. Gdy Dick je otworzył, wypadł z niego kawałek papieru, zapisanego drżšcym, nierównym charakterem pisma. Można było, choć z trudem, odczytać na nim słowa: Jestem œmiertelnie ranny... i okradziony przez mego przewodnika, Negora. 3 grudnia1871 roku, w odległoœci stu dwudziestu mil od morskiego brzegu. Dingo! ... do mnie! S. Vernon Tych kilka słów wyjaœniało wszystko. Samuel Vernon, podróżnik francuski, miał zamiar przejœć przez Afrykę œrodkowš jedynie w towarzystwie swego psa. Gdy się już znalazł w Angoli, wzišł za przewodnikaEuropejczyka, Negora. Przybywszy nad brzegi Konga, zamieszkał w małej chacie, w której zdrajca Negoro zabił go podstępnie, a następnie ograbił. Po dokonaniu zbrodni nikczemnik uciekł, lecz wpadł w ręce Portugalczyków, którzy go skazali na dożywotnie więzienie. Jak jest tojuż wiadome czytelnikom, zdołał on wydostać się z więzienia i uciec do Nowej , wykonywał dalej swe ch Šj ľA\48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đj¤ ¨ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż”üżN¸÷ż@,ŞjI_÷ż@