ĺbkŃÉ˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙őđGî’ŕGđ@îŕ@>ŕBđEîoŕEńŮő>ŕB>RŕG>˙ęÁńŮ˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙ĂUÎíffĚ sƒ ˆ‰ÜĚnćÝÝٙťťgcněĚÝܙŸťš3>CLAS POE €003Âľ˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙Copyright (C)2000-2001 Pat Crowe. This Book Reader was distributed solely for the reading of classic books which are out of copyright. Program extends to address 3fffh. No responsibilty can be accepted for any breach of copyright nor for any other matter involved with material above this address. This material will have been added by a user of this program and not the author of this program. Please address any enquiries concerning breach of copyright or any other concerns, to that third party. óÍĆ>˙ęŔúPę ŔúQęŔ1ţ˙Íb͛ >ęa>ŕ&>ę Ŕ>˙ę ŔÍđ͜Í:Í\ÍćÍóÍ ÍBÍS ú‚˙§(Ţú ŔOÍŕ>ęŔͧ ÍÓ ÍŽ Íż ÍÓ ÍŽ ÍG ÍÓ ÍŽ úQęŔÍ|ÍĹÍr>ęÁ>xŕE>@ŕAŻŕ>ŕ˙>Óŕ@űÍ ÍvúÁˇ(ńŻęÁ́Ë VËw cËoÂÄËgÂŐË_ 9ËW -ËO ËG Ăú Ŕ<ţ >OÍŕĂú Ŕ<ţ >OÍłĂÍ ĂÍS ĚĹĂú Ŕţ(ţ(ţ(#ú Ŕţ("ţ(*ţ( *Í/ĂÍĹĂÍËĂ͘ĂÍ^ĂÍ÷ĂÍĂÍ#Ăú Ŕ=ţ˙ >OÍ|Ăú Ŕ<ţ >OÍ|Ă!>w# űÉ!6# ú6˙#6# öÉ! 6˙#6# ö6# úÉÍB͜ÍĹÉú ŔţČÍw Í ÍÓ úÁO> ‘O͜úÁOÍŽ úÁ<ţ 8>ęÁÉú Ŕţ ú ŔGÍ3 8 ř Í3 8 řÍ#@Íw  Í  úÍÓ úÁţ(=> ęÁúÁO> ‘ţ >O͜úÁOÍŽ ú Ŕţ 0<ę ŔÉú ŔţČŐĹúÁO ú Ŕţ ͟ Íw Í ÍÓ ÍŽ yţ  Ü{ę ŔÁŃÉĹú Ŕţ ú ŔĆ GÍ3  úÍ3  úúÁO Íw Í ÍÓ ÍŽ yţ  é> ę ŔÁÉ>ę Ŕ>ęÁ>ęŔę!>ęA!@}ęŔ|ęŔÍŃ!ĐŔ*§ úaŔ*§ úúŔOúŔG>š >¸ >>ęŔÉ>ęŔę!>ęA!@}ęŔ|ęŔÍ- űÍŃúŔ=ęŔ Í3  úÍĹÉÍ-(ÍŃ>ęŔúŔć€(ěÍĹÉÍŃ>ęŔúŔć€Ę˜ÍĹÉ Í3  úÍuĘ,ÍŃúŔţÂúŔţĘ#>ę Ŕ>ęŔúŔć€(ÖÍĹÉĺŐĹúŔoúŔg #F+NxĄ<(,xą úŔęŔ͡ ÍÓ ÍŽ úQęŔ>ęŔ$úŔţ(>ęŔÍŻ ÍÓ ÍŽ úQęŔ>ęŔÁŃáÉĺŐĹú Ŕţ˙(!В@§(=ůÍ3 yę Ŕ!В@y§( řÍ3 ÁŃáÉĺŐĹyę Ŕ>ęŔÍG ÍÓ ÍŽ úQęŔú ŔO>˙ę ŔÍ|ÁŃáÉĺŐĹyę Ŕţ(ţ(ţ(ţ( ţ($ţ((!pÍ(!€Í !Í! Í!°Í!ŔÍÁŃáÉÍćĺĹ~î˙" ů ôÁáÉĺŐĹú Ŕ!ů ţ(q! ţ(j!H ţ(c!p ţ(\!˜ ţ(U!Á ţ(N!Ň ţ(G!ę ţ(@! ţ (9!: ţ (2!b ţ (+!Ň &ĺŐĹ!ˆ ĺŐĹ!ŔĺŐĹ!Ú ĺŐĹ!ą ĺŐĹ!aŔ˛Ŕ*§ úÁŃáÉ Przewiń Wers Str. Roz. Wsz Liiku: Rivi Sivu Kapp LopBlättern: Zeil Seit Kapt AlleDéfiler: Ligne Page Chap ToutScrolla: Rad Sida Kap Hela Lista: Linea Pagina Cap. Tutto Blader: Lijn Blad Hfdst Alles Bla: Linje Side Kap Alle Despl.: Línea Página Cap. Todo Mudar: Linha Pagina Cap. Tudo Despl.: Línia Plana Cap. Tot ĺŐĹúŔGúŔ<¸8Í-(ÍŃ>>ę Ŕ7 ęŔ>ę Ŕ§ÁŃá§ÉĺŐĹúŔţÂO úŔţÂO úŔţ(úŔţ ÍuÍŃúŔ>ę Ŕ7 =ęŔ>ę Ŕ§ÁŃáÉĺŐĹúŔG!Đx§(~#§ ÷ô˛Ŕ*§ úÁŃá§ÉĺĹ!€6# xą řÁáÉĺŐĹy!ţ(#!@‘ţ(!€’ţ(!Ŕ“ţ(!€@y§(=ů]T! ÁÍćP* úÍćP* úÍćP* úÍćP* úÁŃáÉ> ę>ęA!  y§( ĺ>""Ŕ " úáúN"úO">ęúŔćęAÉ> ę>ęA!  y§( *GúN¸ 6*GúO¸ .Ŕ * ú>ęúŔę!úŔćęAÍŃ Í3  úÉ> ę>ęA!    ž # ÷őúŔćęAńÉĺŐĹ! Á@6# xą ř!˛Ŕ~#§(Í÷ öÁŃáÉĺĹÖ o&MD)))  0úŔţ( 8 V#F#Í' yţ őzƒ_ÁáÉĺŐĹk&)}ćđo Á ÁĹË!Ë ÁĹ{ć§(Ë8Ë=öxśw#wyśw#wÁŃáÉđ˙ˇŕ˙Íćđ@ćŕ@É>‘ŕ@É>äŕGŕHŕIÉĺŐÍć!`˜Ŕ>đ" üÍćŔ" üŃáÉĺŐ!`˜ y§(=ů> ‘W>ÍćÍ'(Í'(Í'(éőy§ ńń!`˜QÍćÍ'(Í'(Í'(éŃáÉĺĹú‚˙§(,>˙ŕO!˜`>" xą ř€>" xą ř`>" xą ř>ţŕOÁáÉĹw#< ú 6# úÁÉ!˜>"< ű! ˜"< ű!@˜6ń# úÉ!ŕ™ 6ň# ú!š>("< ű! š "< űÉ́Ĺ> ŕđđđđ/ćË7G>ŕđđđđđđđđđđ/ć°Gú€˙¨ ę˙xę€˙>0ŕú˙ÁÉţ(Ż>˙ę‚˙ÉĹ>˙ŕ$ˆ xą ű>ŕ$ÁÉőđ@ć€(đDţ‘ ôńɇ‡‡Ć€ęh˙ióúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęh˙ióúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęh˙@ióúA˙ć ů*âű ňɇ‡‡Ć€ęj˙kóúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęj˙k@óúA˙ć ů*âű ňÉ˙ď=ď=|˙ď=˙˙ď=ď=˙ď=˙˙ď=ď=˙ď=˙˙ď=ď=ŕ˙ď=˙ď=ď=˙ď=ď=ď=ď=<ď=ď˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙MBFONTMonospaced @@@@@@   ŕ ŕ @ŔŔŕ``@€ @€ @ @@  `@@ @@@@@ @ @@ŕ@ @ŕ@ @`@ @@@€€ŕ     ŕ@Ŕ@@@@ŕŕ  @€€ŕŕ  `  ŕ€€  ŕ ŕ€€ŕ Ŕŕ€€ŕ  ŕŕ @@€€ŕ  ŕ  ŕŕ  ŕ ŕ@@ @ @€@ ŕŕ€@ @€ŕ  @@@ŕ ŕŕŕ€ŕŕ  ŕ   Ŕ  Ŕ  Ŕŕ€€€€€ŕŔ     Ŕŕ€€ŕ€€ŕŕ€€ŕ€€€ŕ€€€  ŕ   ŕ   ŕ@@@@@ŕ  ŕ   Ŕ   €€€€€€ŕ ŕ     ŕ      @     @ŕ  ŕ€€€ŕ    Ŕ ŕ  ŕŔ  ŕ€€ŕ ŕŕ@@@@@@      ŕ     @@     ŕ    @      ŕ@@@ŕ @@@€ŕ`@@@@@`€€@@@ ` `@ ŕ@ ŕ ŕ ŕ€€ŕ   ŕŕ€€€ŕ ŕ   ŕŕ ŕ€ŕ`@ŕ@@@@ŕ  ŕ ŕ€€Ŕ    @@@@@@ @€€  Ŕ  @@@@@@  ŕ   Ŕ    ŕ   ŕŕ  ŕ€€ŕ  ŕ Ŕ €€€ŕ€ŕ ŕ@`@@@     ŕ    @   ŕ   @     ŕ ŕŕ @€ŕ @@€@@ @@@@@@@€@@ @@€`€ŕŕŕŕŕŕŕ@ €`€ @ŕ     ŕ@€`@ŕ@@@@Ŕ   @ŕ@@@@@@ŕ@@@ŕ@@ € @€  @ŕ€ŕ ŕ @€@ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕŕ     ŕ @€@    ŔŔŕŕ`@ŕ@@ @ŕ€ŕ ŕ€@ @€ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕ@@@@@@@ŕ€€ŕ@€€€ Ŕ€ŕ @ ŕ  ŕ   0@@@@@@ŕ€ŕ ŕ ŕ ŕ€ŕŕ ŕ ŕ @€@ ŕ Ŕŕ€€@ŕ @@€ŕŕ ŕ@ŕ@ŕŔ @€ŕ@@`@Ŕ@@@€ŔŔŔŕ€€       @€Ŕ@Ŕŕ ŕ ŕ ŕ ŕ€@ @€@@@€ ŕ @@@ŕ @ŕŕ`ŕ€ ŕ @ŕ @€ŕ€@ŕ ŕ  @ŕ ŕ @ ŕ ŕ `€ŕ ŕ  ŕ ŕ @ŕ ŕ @ŕ€€€€ŕŕ€€€€ŕ@ €@ŕ€ŕ€ŕ @ŕ€ŕ€ŕŕ€€ŕ€€ŕ  ŕ€ŕ€ŕ€@ŕ@@ŕ @ŕ@@ŕ@ ŕ@@ŕ ŕ@@ŕŔ  ŕ  Ŕ @ ŕŕ  €@ŕ  ŕ@ŕ    ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕ ŕ  ŕ @ ŕ  ŕ  ŕ€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  @@Ŕ€ŕ ŕ€ŔŔ Ŕ  Ŕ€€@ŕ ŕ ŕ @ŕ ŕ ŕ@ ŕ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ@ŕ ŕ ŕ @ŕ€€€ŕŕ€€ŕ@ €@ŕ ŕ€ŕ @ŕ ŕ€ŕŕ ŕ€ŕ  ŕ ŕ€ŕ€@@@@@@€@@@@@ €€€€ @@@@@ @  ŕ ŕ @ŕ   €@ŕ ŕ @ŕ  ŕ@ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ   ŕ@ŕ@ŕ ŕ ŕ€@  ŕ @  ŕ@   ŕ   ŕ @  ŕ ŕ€€ŕ ŕ€€   ŕ ŕMBFONTVariable pitch €€€€€€  PPřPřPP x ř(đ ŔČ @˜ŕ  @° Đ€€@€€€€€@€@@@@@€@ŕ@ @ŕ@@€Ŕ€ @@@€€@     @@Ŕ@@@@ŕŕ  @€€ŕŕ  `  ŕ€€  ŕ ŕ€€ŕ Ŕŕ€€ŕ  ŕŕ @@€€ŕ  ŕ  ŕŕ  ŕ ŕ€€@@€ @€@ ŔŔ€@ @€ŕ  @@@ŕ ŕŕŕ€ŕŕ  ŕ   Ŕ  Ŕ  Ŕŕ€€€€€ŕŔ     Ŕŕ€€ŕ€€ŕŕ€€ŕ€€€ŕ€€€  ŕ   ŕ   ŕ@@@@@ŕ  ŕ   Ŕ   €€€€€€ŕˆŘ¨ˆˆˆˆˆˆČ¨˜ˆˆŕ     ŕŕ  ŕ€€€ŕ    Ŕ ŕ  ŕŔ  ŕ€€ŕ ŕŕ@@@@@@      ŕ      @ˆˆˆ¨¨¨P   @      ŕ@@@ŕ @@@€ŕŔ€€€€€Ŕ€€@@@ Ŕ@@@@@Ŕ@ ŕ€@ŕ ŕ ŕ€€ŕ   ŕŕ€€€ŕ ŕ   ŕŕ ŕ€ŕ`@ŕ@@@@ŕ  ŕ ŕ€€Ŕ    €€€€€€@@@@@@€€€  Ŕ  €€€€€€€ř¨¨¨¨ŕ    @   @ŕ   Ŕ€ŕ   ` ࠀ€€ŕ€ŕ ŕ€Ŕ€€€Ŕ    ŕ    @ˆ¨¨¨P  @     ŕ ŕŕ @€ŕ @@€@@ €€€€€€€€@@ @@€P ŕŕŕŕŕŕŕ`€€`€€`ŕ     ŕ@€`@ŕ@@@@Ŕ  ¨@ŕ@@@@@@ŕ@@@ŕ@@ € @€P @ŕ€ŕ ŕ @€@ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕŕ     ŕ@€€@HHŔŔđřP ü\T @ŕ€ŕ ŕ€@ @€ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕ€€€€€€@ŕ€€ŕ@€€€ Ŕ€ŕˆpPpˆŕ  ŕ  °€€€€€€ŕ€ŕ ŕ ŕ x„´¤´„xŕ ŕ ŕ$HH$ŕ Ŕx„´¤„x@ŕ @@€ŕŕ ŕ@ŕ@ŕŔ @€ŕ@@`Ŕ@@@@€   ŕ€€ĐĐPPPPP€€Ŕ@Ŕŕ ŕ ŕ ŕ ŕH$H€€€  (8€€€°ˆ 8ŕ ŕ(č @ŕ @€ŕ€@ŕ ŕ   @ŕ ŕ  @ ŕ ŕ P ŕ ŕ  ŕ ŕ  @ŕ ŕ  @ŕ€€€€ŕŕ€€€€ŕ@ €@ŕ€ŕ€ŕŕ€€ŕ€€ŕ ŕ€€ŕ€€ŕ  ŕ€ŕ€ŕ€@ŕ@@ŕ @ŕ@@ŕ@ ŕ@@ŕ ŕ@@@ŕpHHčHHp¨ˆČ¨˜ˆ€@ŕ  ŕ@ŕ    ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕPpˆˆˆp @ řˆ˜¨Čˆř€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  @@Ŕ€ŕ ŕ€Ŕ@ Ŕ  Ŕ€€@ŕ ŕ ŕ @ŕ ŕ ŕ@ ŕ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ@ŕ ŕ ŕ @ŕ€€€ŕŕ€€ŕ@ €@ŕ ŕ€ŕ @ŕ ŕ€ŕŕ ŕ€ŕ  ŕ ŕ€ŕ€@@@@@@€€€€€@ @@@@ @@@@@ @ p` @ŕ    €@ŕ  ŕ @ŕ   ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕ ŕ   ŕ@ŕ@ř¨¨ř@€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  ŕ ŕ€€ŕ  ŕ€€   ŕ ŕPHc€˜k Bzc€}&0c­5Ł AP?+ OPOWIADANIA EDGAR ALAN POE "Cień -- Przypowieœć" ...Zaprawdę jakkolwiek kroczę poprzez dolinę cienia... (Psalmy Dawida) Wy, którzy mnie czytacie, przebywacie jeszcze pomiędzy żyjšcymi, lecz ja, który to pisze, będę już wówczas od dawna mieszkańcem krainy cieniów. Bo zaprawdę dziwne rzeczy nadejdš, wiele tajemnic odsłoniętych zostanie i wiele, wiele upłyniewieków, zanim wzrok ludzki spocznie na tych zapiskach. A z tych, którzy je odczytajš jedni nie uwierzš, inni wštpić będš, a niewielu tylko znajdzie przedmiot rozmyœlań w wyrazach skreœlonych dziœ przez mnie na tych tabliczkach żelaznym stylusem. Rok ten był rokiem przerażeń, rokiem uczuć silniej napiętych niż przerażenie samo i na które nie ma nazwy na ziemi. Albowiem wiele dziwów i znaków ukazało się ze wszech stron na ziemi i na morzu, a zaraza czarne skrzydła szeroko rozpostarła. Wiadomym tez było ludziom uczonym w gwiazdach, ze oblicze niebios przybrało złowróżbnš postać, a i dla mnie Greka Oinosa, nie było tajemnica, ze wkraczamy w powracajšcy co lat 794 okres, którym przy wejœciu w konstelację Byka, planeta Jowisz zetknšć się musi z czerwonym pierœcieniem Saturna. Szczególniejszy ten nastrój nieba wywierał, jak się zdaje, potężny wpływ nie tylko na materialny glob ziemski, ale i na stan dusz, umysłów i na kierunek myœli ludzkich. Pewnej nocy znajdowało się nas siedmiu w jednej z komnat wytwornego pałacu wznoszšcego się w posępnym mieœcie Ptolemais. Siedzieliœmy przy nalanych czarach, wypełnionych po brzegi purpurowym winem Chios. Do komnaty naszej prowadziło jedno tylko wejœcie przez wysokie spiżowe drzwi bardzo pięknie ukształtowane i wyrzeŸbione, przezartystycznego rękodzielnika Korinosa. Drzwite były prawdziwym arcydziełem, a zamykały się od wewnštrz. Œciany i okna melancholijnej tej komnaty przysłonięte były czarnymi draperiami, przez które dojrzeć nie było można gwiazd złowróżbnych ani bladego księżyca, ani tez posępnych œmierciš wyludnionych ulic. Mimoto nie mogliœmy wygnać z pomiędzy siebie wspomnienia i przeczucia wiszšcej nad namiklęski. Było cos dokoła i obok nas, z czego nie umiem zdać jasno sprawy, coœmy jednak dokładnie odczuwali. Rzeczy materialne i abstrakcyjne jak to: ciężkoœć atmosfery, dusznoœć i niepokój tłoczšcy, a przede wszystkim ów stan przykry i niemal groŸny, w jaki wpadajš ludzie nerwowi w chwilach gdy zmysły ich ostro podniecone działajš z cala siłš żywotnš, podczas kiedywładze ich umysłowe pozostajš w stanie odrętwienia i martwoty. Œmiertelny jakiœ ciężar przygniatał nas, tłoczšc brzemieniem swym członki nasze, sprzęty stojšce w komnacie, czary pełne wina któreœmy wcišż wychylali. I wszystko zdawało upadać obezwładnione pod gniotšcym tym ciężarem, z wyjštkiem chybasiedmiu płomyków strzelajšcych z siedmiu lamp żelaznych, które przyœwiecały naszej orgii. Płomyki owe wydłużajšc się w cienkie œwietlane niteczki płonęły nieruchome i blade, a pod wpływem ich blasku okršgły stół hebanowy, przy którym siedzieliœmy, zdawał się być gładkim zwierciadłem, a każdy z obecnych podziwiać w nim mógł odbicie własnej bladoœci i posępny niepokój wyzierajšcy z oczu swych współbiesiadników. Mimo to wybuchaliœmy często głoœnym œmiechem, weselšc się po swojemu i œpiewajšc goršczkowo pieœni Anakreonta, które sš samym szalem i spełniajšc obfite czary, jakkolwiek wino w nich zawarte przypominało nam purpurę krwi. Lecz oto w komnacie naszej znajdował się jeszcze jeden człowiek, a był nim młody Zoilus, który leżał martwy wycišgnięty w całej długoœci i szczelnie owinięty całunem. On tobył demonem i geniuszem tej sceny. Nie mógł już niestety brać udziału w naszej zabawie, chociaż twarz jego wykrzywiona bólem, chociaż oczy, w których œmierć nawet nie zdołała zgasić palšcego ognia zarazy, zdawały się wyrażać zainteresowanie uciechš naszš, o ile zmarły zajmować się może radoœciš tych, którzy umrzeć majš. Mimo, ze ja Oinos czułem na sobie oczy nieboszczyka postanowiłem nie rozumieć pełnego goryczy ich wejrzenia i wpatrzony uparcie w glebie hebanowego zwierciadła, œpiewałem doniosłym i dŸwięcznym głosempieœni wieszcza z Teos. Stopniowo jednak œpiew mój przycichał, a echa jego wpadłszy pomiędzy czarne draperie przysłaniajšce œciany, stawały się coraz słabsze i mnie wyraŸne i w końcu umilkły zupełnie. Aż oto spoœród draperii, w których brzmiało przed chwila echo pieœni, wynurzył się C i e n czarny nieokreœlony. Cień podobny do tego, jaki powstać z kształtów ciała ludzkiego w chwili gdy tarcza księżyca stoi nisko nad ziemiš. Nie był to jednak cień człowieka, ani boga, aniżadnej znanej istoty. Drżał chwile miedzy fałdami draperii, następnie wyprostował się i ustalił, zarysowujšc się wyraŸnie na powierzchni spizowych drzwi. Nie miał jednak kształtów okreœlonych, gdyż nie byłto kształt człowieka, ani żadnego boga, boga Grecji, Chaldei lub Egiptu. Cień spoczšł na drzwiach pod lukiem gzymsu, nie poruszał się i nie mówił słowa, ustalał się tylko coraz bardziej, aż stanšł nieruchomy. Spodu zaœ drzwi na których spoczšł, dotykały martwe stopy owiniętego w całun młodego Zoilusa. My siedzšcy przy hebanowym stole, ujrzawszy Cień wynurzajšcy się spomiędzy draperii, nie œmieliœmy spojrzeć na niego i trzymajšcoczy spuszczone patrzyliœmy wcišż w glebiehebanowego zwierciadła, aż wreszcie ja Oinos poważyłem się przemówić kilka cichych słow i spytałem Cienia o imię jego imieszkanie. A Cień odrzekł: "Jestem Cień, a mieszkanie moje znajduje się w okolicach katakumb Ptolemais, obok ciemnych równin piekielnych okalajšcych nieczysty kanał Charona". A wówczas my wszyscy siedmiu zerwaliœmysię przerażeni z miejsc naszych i stanęliœmy drżšcy i zdjęci zgroza, gdyż glos Cienia nie był wcale głosem jednego człowieka, ale jakby mnóstwa ludzi zmieniajšc brzmienie w każdej wypowiedzianej głosce dochodził do uszu naszych zmieszanym dŸwiękiem, odtwarzajšc kolejno glosy dobrze znane tysišca i tysišca zmarłych naszych przyjaciół. "Czarny kot" Nie spodziewam się i nie wymagam wiary dla wielce dziwnej i wielce skšdinšd poufnejopowieœci, którš chcę pismem utrwalić. Byłbym szaleńcem, gdybym się tego spodziewał w chwili, gdy własne moje zmysły odmawiajš mi swego œwiadectwa. Szaleńcem jednak nie jestem - i mam zupełnš pewnoœć, że nie majaczę. Przecież jutro - umieram, dziœ tedy pragnšłbym ulżyć swej duszy spowiedziš. Moim zamiarem bezpoœrednim jest - jasne, treœciwe i bezstronne podanie do wiadomoœci powszechnej szeregu nagich zdarzeń z zakresu życia domowego. Zdarzenia owe w skutkach- przeraziły mię-wzięły na męki - znicestwiły. Mimo to nie będę próbował wyœwietlania ich istoty. Dla mnie osobiœcie ukazały się od strony zgrozy, więcej baroku. Kiedyœ, być może, znajdzie się umysł, który zmorę mojš sprowadzi do poziomu zjawisk oklepanych - umysł pogodniejszy, logiczniejszy i o wiele mniej od mego płomienny, który w wypadkach ze zgrozš przeze mnie głoszonych wykryje jeno zwykłš następczoœć przyczyn i skutków, zniezmiernie zgodnych z ładem codziennym.Od dziecka zdradzałem miękkoœć i ludzkoœć uczuć. Tkliwoœć mego serca była tak znamienna, że dzięki niej stałem się kozłem ofiarnym mych kolegów. szczególnieprzepadałem za zwierzętami i za zgodš rodziców posiadałem wielce różnorodny zespół ulubieńców. Cały niemal czas spędzałem w ich towarzystwie i nigdy nie czułem się tak szczeœliwy, jak wówczas gdy je darzyłem pokarmem i pieszczotš. Ta osobliwoœć mego przyrodzenia wzrastała wraz z wiekiem i gdym zmężniał, stšd głównie czerpałem moje uciechy. Tym, którzy darzš uczuciem wiernego i zmyœlnego psa, nie mam potrzeby tłumaczenia istoty i stopnia zadowoleń płynšcych z owego Ÿródła. W bezinteresownej miłoœci zwierzęcia, w jego nie szczędzšcym własnego życia poœwięceniu tkwi coœ, co bezpoœrednio porusza serce ludzi, którzy częstokroć mieli sposobnoœć stwierdzenia wštłej przyjaŸni i słomianej wiernoœci człowieka w oryginale. Ożeniłem się wczeœnie i z radoœciš wykryłem w żonie mej zgodnoœć upodobań. Zauważywszy mój pocišg do tych domowychpieszczochów, nie przeoczyła nigdy sposobnoœci dostarczenia mi okazów najbardziej uroczych. Mieliœmy- ptaki, rybę złotš, pięknego psa, króliki, małš małpkę ikota. Tewn ostatni był okazem zastanawiajšco krzepkim i wspaniałym, całkowicie czarnego futra i przedziwnej zmyœlnoœci. Mówišc o jego inteligencji, żona moja, nie pozbawiona w głębi duszy zabobonów, częstokroć napomykała o rozpowszechnionym w stariżytnoœci wierzeniu, które we wszystkich czarnych kotach widziało przerzucone czarownice. Nie znaczy to wszkże, aby zawsze w takichrazach zachowywała powagę - i jeœli czynięowš wzmiankę, czynię jš po prostu dlatego,że w tej właœnie chwili przyszła mi do głowy. Pluton - tak się nazywał kot - był moim ulubieńcem, moim towarzyszem. Sam osobiœcie podawałem mu pokarm - włóczyłsię ze mnš wszędzie, gdziekolwiek poszedłem. Nie bez trudnoœci wymogłem nanim posłuszeństwo zakazowi włóczenia sieze mnš po ulicach. PrzyjaŸń nasza trwała w tym stanie lat kilka, w których czasie całokształt mego charakteru i usposobiena pod wpływem Demona NiewstrzemięŸliwego- rumienię się na owo wyznanie - uległ zasadniczym zmianom na gorsze. Z dnia na dzień stawałem się coraz pochmurniejszy, coraz skorszy do gniewów, coraz obojętniejszy na uczucia innych ludzi. Pozwalałem sobie na używanie słów grubiańskich w stsounku do mojej żony. W końcu - gwałciłem nietykalnoœć jej osoby. Zmiana mego usposobienia, ma się rozumieć, dałš we znaki moim nieszczęsnym ulubieńcom. Nie tylko ich zaniedbywałem, lecz i dręczyłem. Wszakże - co do Plutona - miałem dla niego sporo jeszcze względów, które mi wzbraniały złego z nim obejœcia, podxczas gdy nie doznawałem żadnych skrupułów w dręczeniu królików, małpy, a nawet psa, jesli przypadkowo lub przyjaŸnie stawały mi na drodze. Atoli zło moje coraz bardziejzuchwaliło się we mnie - któreż bowiem zło dorówna Alkoholowi! - i wreszcie sam Pluton, który obecnie starzał się i, co idzieza tym, nieco zeszkaradniał - sam PLuton zaczšł wyczuwać skutki znikczemnienia mojego charakteru. Pewnej nocy, gdy powróciłem do domu z jednej nałogowo przeze mnie odwiedzanej nory zamiejskiej, uroiłem sobie, iż kot unika mojej obecnoœci. Schwyciłem go za kark - on zaœ, spłoszony mojš przemocš, zlekka poranił mi zębami rękę. Owładnęła mnš nagle wœciekłoœć demona. Straciłem przytomnoœć. Zdawało się, iż duch mój przyrodzony znienacka wymknmšł mi się z ciała i przepojona ginem, nadszatańska złoœć przenikła każde włókno mej istoty. Zkieszeni kamizelki wyszarpnšłem scyzoryk iotworzyłem. Porwałem biedne zwierze za gardło i œmiało wyważyłem mu z orbity jedno œlepie! Rumienię się, płonę od wstydu,drżę opisujšc to piekła godne okrucieństwo! Gdy ze œwitem rozum odzyskałem - gdy wytchnšłem czad mej hulaszczej nocy - doznałem z powodu popełnionej zbrodni uczucia, które było na wpół zgrozš, a na wpół wyrzutem sumienia, lecz było to co najwyżej - słabe i inewyraŸne uczucie i duch mój nie ukorzył się przed owym ciosem. Oddałem się ponownie swym chuciom i wkrótce zatopiłem w winie wspomnienie mego czynu. Tymczasem kot powoli wracał do zdrowia. Orbita pozbawiona œlepia miała wprawdzie pozór straszliwy, lecz kot zdawał się już nie ciepieć. Swoim zwyczajem chodził tam iz powrotem pokoju, wszakże, jak winienembył tego oczekiwać, za moim zbliżeniem sięuchodził z najwyższš trwogš. Doœć mi jeszcze pozostało z mych dawnych uczuć, aby poczštkowo doznać goryczy na widok tak jawnej odrazy ze strpny stwprzenia, które mię iegdyœ miłowało. Owo jednak uczucie ustšpiło wkrótce gniewowi. I wówczas, jakby dla ostatecznego i nieodwołalnego pchnięcia mię do upadku, zjawił się duch Przekory. Filozofia nie zdaje sobie żadnej z tego ducha sprawy. A jednak wierzę w to œwięcie, jak w istnieniewłasnej duszy, że przekora jest jednym z pierwotnych popędów ludzkiego serca - jednš z niepodzielnych, pierwiastowych władz lub uczuć, które nadajš kierunek charakterowi danego czołwieka. Któż, popełniajšc czyn niedorzeczny lub nikczemny, nie dziwił się po stokroć tej prostej oczywistoœci, iż wiedział, że winiengo był nie popełniać? Czyż pomimo doskonałoœci naszego rozsšdku nie mamy nieustannych zakusów do narusznia tego, cojest Prawem, dla tej po prostu przyczyny, iż wiemy właœnie, że jest to - Prawo? Powtarzam - ów duch przekory przyczynił się do ostatecznego mego upadku. Ten to żarliwy, niezgłębiony popęd duszy kudręczeniu siebie samej - ku gwałceniu własnej natury, ku złoczynieniu dla samej miłoœci złego - skłonił mię do snucia w dalszym cišgu i ostatecznie do całkowitego wypełnienia męczarni, którš zgotowałem dla bezbronnego zwierzęcia. Pewnego poranka - z zimnš krwiš - zadzierzgnšłem wokół szyi kota pętlicę i powiesiłem go na gałęzi drzewa. Powiesiłem ze łzami w oczach - z najsroższymi wyrzutami sumienia. Powiesiłem, ponieważ wiedziałem, że mnie kochał i ponieważ czułem, że ie dał mi żadnego do gniewu powodu. Powiesiłem, ponieważ wiedziałem, że, czynišc tak, popełniam grzech - grzech œmiertelny, który hańbi nieœmiertelnš duszę mojš aż dostopnia wyœwiecenia jej - jeœli to jest możliwe - poza obręby nieskończonego miłosierdzia Wszechmiłosiernego i Wszechstraszliwego Boga. W nocy, która nastšpiła po dokonaniu owego okrutnego czynu, zbudził mnie ze snu okrzyk: Pożar! Kotary mego łóżka były w ogniu. Dom cały płonšł. Kosztem niemałych wysiłków uszliœmy płomieniom - moja żona - służšcy i ja. Ruina była doszczętna. Pożar pochłonšł wszystkš mojš fortunę i odtšd oddałem się rozpaczy. Nie pragnę nawišzać łańcucha przyczyn i skutków pomiędzy mym okrucieństwem a klęskš - jestem wyższy ponad tego rodzaju słabostki. Lecz zdaję sobie sprawę z łańcucha zdarzeń i nie chcę przeoczyć ani jednego ogniwa. Odwiedziłem zgliszcza w dniu, który nastał po pożarze. Mury z wyjštkiemjednego runęły, zaœ ów jedyny wyjštek byłwłaœnie przepierzeniem wewnętrznym, niezbyt grubym, położonym mniej więcej w miejscu, na którym wspierało się wezgłowie mojego łóżka. Większoœć muru w tym miejscu oparła się działaniu ognia - wypadek, który przypisywałem œwieżo wykonanej jego odnowie. Wokół tego muru zgromadził się tłum gęsty, a ci i owi szczegółowo i z ożywieniem zdawali się badać upatrzony jego zakštek. Wyrazy: Dziwne! Szczególne! - i tym pododbne okrzyki wzmogły mojš ciekawoœc.Zbliżyłem się i ujrzałem, niby płaskorzeŸbę uwypuklonš na białej powierzchni, postać gigantycznego kota. Kształt jego był odtworzony z czarodziejskš zaiste œcisłoœciš. Na szyi zwierzęcia zwisał powróz. W pierwszej chwili, gdym zjaw ów oglšdał - mogłem to bowiem tylko za zjaw uważać - zdumienie moje i przestrach nie miały granic. Lecz rozum przyszedł mi wreszcie z pomocš. Kot - pamiętałem to dobrze - został zawieszony w przyległym budynkowiogrodzie. Na okrzyk trwogi tłum niezwłocznie wtargnšł do ogrodu i zapewneznalazł się ktoœ, co kota od drzewa odczepił i przez otwarte okno wrzucił do mego pokoju. Uczyniono to niewštpliwie w celu zbudzenia mnie ze snu. Brzemię innych murów zasklepiło ofiarę mego okrucieństwa w miazdze œwieżych pokładów gipsu. Wapno tego muru, przesycone płomieniem padliny, utworzyło podobiznę takš, jakš właœnie oglšdałem. W ten sposób - wobec dziwnego a opisanegopowyżej trafu - jeœli nie ukoiłem całkowicie sumienia, zaspokoiłem zdawkowo mój rozum, mimo to wszakże traf ów głębokš bruzdš wyrył się w mojejwyobraŸni. Przez kilka miesięcy nie mogłemsię pozbyć zmory kociej, i w tym okresie ponownie zakradło siędo mej duszy półuczucie, które miało pozory, lecz nie było wyrzutem sumienia. Posunšłem się aż do opłakiwania straty zwierzęcia i do poszukiwania wszędy - w najnikczemniejszych zakamarkach, które obecnie odwiedzam nałogowo, innego ulubieńca tegoż gatunku i pozorów mniej więcej podobnych, aby mieć zastępce. Pewnej nocy, gdy na wpół obłędnie siedziałem w jednej bardziej niż zatraconejnorze, uwagę mojš przykuł nagle przedmiotczarny, tkwišcy na wierzchu jednej z olbrzymich beczek ginu czy też rumu, które48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj řˆiC ř }x}`X¸ŠjPceöc [Íc (-& ,2; W€stanowiły głównš ozdobę sali. Od kilku minut przyglšdałem się uporczywie górnemu dnu tej beczki, a obecnie zdziwiła mię przede wszystkim ta okolicznoœć, że dotšd nie spostrzegłem tkwišcego na nim przedmiotu. Zbliżyłem się i zmacałem go dłoniš. Był to kot czarny, bardzo duży kot - pojemnoœci co najmniej Plutona, podobny doń bezwzględnie, z wyjštkiem jednej różnicy. Pluton na całym ciele nie miał ani jednego białego włosa; ten zaœ był posiadaczem szerokiej i białej, aczkolwiek nieokreœlonego kształtu pręgi, która przesłaniała cały niemal zakres piersi. Zaledwo go dotknšłem - powstał nagle, zamruczał głoœno, otarł się o mojš dłoń i zdawał się wyrażać swój zachwyt z powodu okazanych mu przeze mnie względów. Był to właœnie ów wierny okaz, którego poszukiwałem Natychmiast zaofiarowałem się właœcicielowi z kupnem tego kota, lecz ten nie uznał w nim swojej własnoœci, nie znał go - nigdy go dotšd nie widział. W dalszym cišgu darzyłem go pieszczotami i gdy zamierzałem wrócić do dmu, zwierze wykazało chęć towarzyszeniemej osobie. Pozwoliłem mu iœc za sobš i, schylajšc się od czasu do czasu, głaskałemje mimochodem. Wszedłszy do domu, zachował się jak na własnych œmieciach i natychmiast zapłonšł wielkš przyjaŸniš dla mej małżonki. Co do mnie - poczułem wkrótce rodzšcš sięw mej duszy odrazę do niego. Był to skutekwprost przeciwny spodziewanemu przeze mnie. Nie wiem jak i dlaczego się to stało, lecz jego widoczna dla mnie czułoœć napawała mię niemal wstrętem i nużyła. Z wolna i stopniowo uczucia wstrętu i nudy wezbrały aż po gorzki kres nienawiœci. Unikałem zwierzaka. Niejasne poczucie wstydu i wspomnienie pierwszego czynu okrucieństwa wzbraniały mi dręczenia tegozwierzęcia. Przez kilka tygodni powœcišgałem się od bicia kota lub od popędliwych względem niego postępków, atoli stopniowo - nieznacznie - zaczšłem nań poglšdać z niewysłowionym przestrachem i milczšc uchodzić przed jegonienawistnš obecnoœciš jak przed podmuchme dżumy. Do mej nienawiœci dla zwierzęcia przyczyniło się niewštpliwie odkrycie, którego dokonałem rankiem, nazajutrz po sprowadzeniu go do domu,a mianowicie - tak samo, jak Plutonowi, brakowało mu jednego œlepia. Z tego wszakże powodu zwierzę nabrało jeno tym większej wartoœci w oczach mojej żony, która, jak już wspomniałem posiadała tkliwoœć serca, stanowišcš niegdyœ mojš cechę charakterystycznš oraz częstokroć Ÿródło najprostszych i najczystszych radoœci. Wszakże przywišzanie do mnie kota wzrastało na przekór mej do niego odrazy.Chodził krok w krok za mnš z uporem, który trudno by było przekazać zrozumieniu czytelnika. Ilekroć siadłem, zwijał się w kłębek pod moim krzesłem lub wskakiwał mi na kolana, obdarzajšc mię straszliwymi pieszczotami. Jeœli powstawałem z siedzenia, wœcuibiał mi się między nogi i przyprawiał mnie niemal o upadek lub, zanurzajšc w mym ubraniu długie i ostre pazury, wpełzał mi tym sposobem aż na piersi. W takich chwilach, pomimo żšdzy zabicia go na miejscu, hamowałem się po częœci na skutek wspomnienia mojej pierwszej zbrodni, lecz głównie - muszę towyznać co prędzej - z powodu rzetelnego przed zwierzęciem strachu. Strach ów nie był właœciwie obawš bólu fizycznego, a jednak znalazłbym wielkie przeszkody do okreœlenia go w sposób inny.Ze wstydem niemal wyznaję - tak, nawet w tej celi zbrodniarza wyznaję niemal ze wstydem, że strach i przerażenie, którymi napełniało mnie zwierze, wzrosły dzięki jednej z najwierutniejszych mrzonek, na jakie tylko zdobyć się można. Żona moja nieraz zwracała mi uwagę na zarys białej pręgi, o której mówiłem, a która stanowiłajedynš widomš różnicę pomiędzy tym dziwnym a owym zamordowanym przeze mnie okazem. Czytelnik bez wštpienia przypomina osbie, iż owa oznaka, mimo sporych rozmiarów, miała pierwotnie kształt nieokreœlony, lecz z wolna - w miarę stopniowań - niepochwytnych stopniowań, w których mój rozum przez czas długi chciał się koniecznie dopatrzyć urojeń - nabrała wreszcie nieodpartej jasnoœci zarysów. Stała się teraz odwzorem przedmiotu, którego nie mogę bez zgrozy nazwać po imieniu, a tu właœniei tu przde wszystkim taiło się to, co mnie zmuszało do pozwięcia strachu i wstrętu względem potwora i co skusiłoby mnie do pozbycia się go na zawsze, gdybym miał œmiałoœc po temu. Obecnie - powtarzam - była to podobizna ohydnego, zwłowieszczego narzędzia - podobizna szubienicy. O, grobowe i straszliwe narzędzie! Narzędzie zgrozy i zbrodni - agonii i œmierci. Byłem oto zaiste nieszczęœliwy ponad miaręnieszczęœcia dostepnego Człowiekowi. Bydlęprzyziemne, którego brata znicestwiłem wzgardliwie - bydlę przyziemne zgotowało dla mnie - dla mnie, istoty, stworzonej na wzór Boga Najwyższego, klęskę tak wielkš i tak ponad siły! Niestety, ni dniem, ni nocšnie zaznałem odtšd słodyczy spoczynku! Dniem zwierze nie opuszczało mię ani na mgnienie, a nocš - co chwila - po to się jeno budziłem z niewypowiedzianie trwożnych snów, aby wyczuwać na twarzy ciepły oddech owej namacalnoœci i jej wiekuiœcie utrwalane na mym sercu niepomierne brzemię - wcielenie Zmory, z której nie mogłem się otrzšsnšć! Pod uciskiem takich męczarni ŸdŸbło pozostałych we mnie dobrych uczuć- sczezło. Złe tylko myœli poufaliły się z mym duchem - najmroczniejsze i najnikczemniejsze ze wszystkich myœli. Właœciwa memu usposobieniu posępnoœć urosła aż do rozmiarów nienawiœci do wszelkiej rzeczy i wszelkiej istoty ludzkiej.Tymczasem żona moja, która się nigdy nie skarżyła, stała się - niestety - moim codziennym kozłem ofiarnym, najcierpliwszym łupem nagłych, częstych i nieposkromionych wybuchów wœciekłoœci, której się odtšd oddawałem na oœlep. Pewnego dnia - gwoli jakiejœ domowej potrzeby - towarzyszyła mi w zejœciu do piwnic starego domostwa, gdzie zamieszkaliœmy pod musem nędzy. Kot szedłza mnš po stromych stopniach schodów i, na wstępie, omal nie wywróciwszy mnie na głowę - rozjštrzył mój gniew šż do obłędu. Uniósłszy topora i zapomniawszy wmej wœciekłoœci dziecinnego strachu, którydotšd dłoń mojš hamował, wymierzyłem wzwierze cios, który byłby œmiertelny, gdyby padł jakom chciał. Wszakże cios ów powœcišgnęła dłoń mojej żony. To poœrednictwo podjudziło mię aż do szatańskich rozœcierwień. Wyszapnšłem dłoń z jej uœcisku i zanurzyłem topór w jej czaszce. Padła trupem na miejscu nie wydawszy jęku. Spełniwszy tę zbrodnię straszliwš, natychmiast i z wielkš przytomnoœciš umysłu zakrzštnšłem się dokoła ukrycia zwłok. Zmiarkowałem, że ani w dzień, ani w nocy nie zdołam ich wynieœć ich z domu, nie narażajšc się na niebezpieczeństwo zwrócenia bacznoœci sšsiadów. Kilka pomysłów przemknęło mi orzez głowę. Była chwila, że zamierzałem pokrajać ciało na kawałki i zniszczyć je ogniem. Potem postanowiłem wyżłobić jamę w gruncie piwnicznym. Potem chciałem wrzucić ciało do studni podwórzowej - potem zapakować je do skrzyni, niby towarna sprzedaż, z przestrzeżeniem wszelkich stosownych pozorów i polecić posłańcowym, aby je wyniósł gdzieœ - na miasto. Ostatecznie zatrzymałem się na pomyœle, który, moim zdaniem, był najlepszy ze wszystkich. Zdecydowałem sięzamurować je w piwnicy na wzór mnichów œrednowiecznych, którzy podobno zamurowali swe ofiary. Piwnica bardzo odpowiadała wykonaniu podobnego zamiaru. Mury były zbudowane niedbale i œwieżo powleczone grubym pokostem tynku, któremu wilgoć atmosfery nie dała stwardnieć. Ponadto - w jednym z murów tkwił występ, utworzony œlepym kominkiem czy też rodzajem jaskini, pokostowanej i murowanej tak samo, jak reszta piwnicy. Nie wštpiłem, iż uda mi sięz łatwoœciš wyważyć w tym miejscu cegły,wtłoczyć tam ciało i zamurować wszystko w taki sposób, ażeby niczuje oko nie zdołało wykryć nic podejrzanego. I nie pomyliłem się w mych rachubach. Z pomocš obcęgów, bez żadnego trudu, wyszarpnšłem cegły i, starannie przystosowawszy zwłoki do wewnętrznego muru, utrzymałem je w tym położeniu aż do chwili, gdy całemu obmurowaniu przywróciłem pozór pierwotny. Zaopatrzywszy się ze wszelkimi możliwymi œrodkami ostrożnoœci w zaprawę wapiennš,piasek i szczerk, urobiłem tynk, którego nie można było odróżnić od dawnego, i bardzo pilnie powlokłem nim nowo powstałymur. Dokonawszy pracy, zauważyłem z zadowoleniem, iż wszystko udało się jak najlepiej. Mur nie zdradzał najmniejszych œladów uszkodzenia. Z największš starannoœciš usunšłem wszelki gruz, odarłem - że tak powiem - ziemię ze skóry.Z tryumfem rozglšdałem się na okól i mówiłem sam do siebie: "Tu przynajmniej trud mój nie pójdzie na marne!" Pierwszym moim odruchem było - wypatrzenie zwierzęcia - przyczyny tak wielkich nieszczęœć, gdyż w końcu postanowiłem nieodwołalnie pokarać je œmierciš. Gdybym je w tej chwili przyłapał,los jego byłby rozstrzygnięty. Lecz zmyœlnezwierze zlękło się snadŸ wybuchów mego przed chwilš gniewu i postarało się o to, aby nie napatoczyć mi się na oczy w obecnym stanie mego usposobienia. Ani opisowi, ani wyobrażeniu nie podda się głębokie i błoge uczucie ulgi, którš nieobecnoœć nienawistnego zwierzaka wytworzyła w mym sercu. Nie zjawił się przez noc całš, a przeto - od czasu sprowadzenia go do domu - była to pierwsza dobra noc, gdy zasnšłem krzepkim i spokojnym snem. Tak, wyspałemsię wespół z ciężkš zmorš zbrodni w duszy! Przeminšł drugi i trzeci dzień, a kot mój nie powracał. Raz jeszcze westchnšłem jakwyzwoleniec. Potwór, gnany przestrachem, opuœcił te miejsca raz na zawsze! Nigdy gojuż nie zobaczę! Wesele moje nie miało granic! Zbrodniczoœćpotajemnego czynu niepokoiła mię aż nazbytwiele. Dokonano dokłšdmnie jakiegoœ tam badania, lecz zaspokojono się byle czym. Zarzšdzono nawet œledztwo, które - ma się rozumieć - nic wykryć nie mogło. Uważałem mojš przyszłš szczęœliwoœć za pewnik. Na czwarty dzień po zabójstwie gromada agentów policyjnych nadspodziewanie wkroczyła do domu i ponownie dokonała dokładnego przeglšdu miejsca zbrodni. Ufny wszakże w niedostępnoœć skrytki, nie doznałem żadnego niepokoju. Urzędnicy zniewolili mniedo towarzyszenia im w ich poszukiwaniach. Nie pominęli badaiem ani jednego zakretu, ani jednego kšta. Wreszcie po raz trzeci czy czwarty zeszli do piwnicy. Żaden muskuł nie drgnšł mi na twarzy. Serce moje uderzało spokojnie jak serce nowo narodzonego. Szerokim krokiem zmierzyłempiwnicę od końca do końca., skrzyżowałemdłonie na piersi i z ochotš przechadzałem się tu i tam. Policja była najzupełniej zadowolona i sposobiła się do wyjœcia. Radoœć mojego serca była zbyt wielka, abym podołał jej stłumieniu. Pałałem żšdzš uronienia choćby jednego słówka, jednego tylko słówka, aby w ten sposób zatryumfować i podwoić ich przekonanie o mojej niewinnoœci. - Panowie - rzekłem wreszcie, gdy społem wchodzili na schody - jestem oczarowany tym, że uciszyłem wasze podejrzenia. Życzę wam wszystkim pomyœlnego zdrowia inieco większych zasobów ugrzecznienia. Mimochodem, panowie, dorzucę, iż oto - otoprzed wami dom krzepko zbudowany (pod wpływem rozjuszonej żšdzy wygłoszenia czegokolwiek z minš zuchwałš zaledwo wiedziałem co mówię). - Mogę twierdzić, iżjest to dom przedziwnie krzepko zbudowany. Te mury - czy odchodzicie, panowie? - te mury sš szczelnie spojone! I tu przez rozszalałš do obłędu przekornoœć - uderzyłem z mocš laskš, którš miałem w ręku, akurat po tej częsci muru, kędy tkwił trup wybranki mojego serca. O! niechże przynajmniej Bóg ma mię w swejopiece i niech mię broni przed pazurami Arcydemona! Zaledwo echo mych uderzeń rozległo się w ciszy, a jakiœ głos odpowiedział mi z wnętrza grobu - poczštkowo była to skarga stłumiona i przerywana jak szloch dziecięcy, który wkrótce potem wezbrał w krzyk przecišgły, donoœny i nieprzerwalny, zgołaprzeciwny wszelkiemu przyrodzeniu i nieludzki, w wycie i skomlenie, na wpół pełne zgrozy, a na wpół tryumfu, jakie może się wyłonić jeno z czeluœci Piekieł - potworne pianie, wydzierajšce się jednoczeœnie z krtani męczonych skazańców i z gardzieli demonów zdjętych weselem potępienia! Byłaby szaleństwem próba wysłowienia tego, co się działo we mnie. Uczułem, że tracę zmysły i chwiejnym krokiem dobrnšłem do przeciwległego muru. Przez mgnienie urzędnicy, stojšc na schodach, trwali nieruchomi, drętwi od przerażenia. W chwilę potem tuzin ršk mocnych wœciekłym rzutem dopadł muru. Mur runšł jako jeden strzęp. Ciało, już sporo napoczęte rozkładem i poplamione skrzepłš krwiš, stało sztywno przed oczyma widzów. Na jego głowie z krwawš,na oœcież rozwartš paszczš i z jednym skrzšcym się œlepiem - gnieŸdziło się wstrętne zwierzę, którego podstęp zniewolił mnie do zbrodni, a którego głos zdradziecki wydał mię w ręce kata. Zamurowałem potwora w mogilnej wnęce! Tłumaczenie: Bolesław Leœmian "Maska Czerwonego Moru" Czerwony Mór już od dawna srożył się w kraju. Nigdy wszakże zaraza nie była tak okropna i zgubna. Zaczynała się i kończyła krwiš-krwi grozš i czerwieniš. Występowały ostre bóle i nagłe zawroty, po czym krew tryskała wszystkimi porami iprzychodziła œmierć. Szkarłatne plamy na ciele, przede wszystkim zaœ na licu ofiary, były oznakami moru pozbawiajšcymi jš pomocy i przychylnoœci ludzkiej; cały zaœ poczštek, przebieg i koniec choroby odbywał się w przecišgu pół godziny. Ale ksišżę Prospero był szczęœliwy, przezorny i nieustraszony. Gdy dzierżawy jego wyludniły się na poły, spoœród dam i rycerzy swojego dworu wezwał do siebie tysišc najkrzepszych i najpogodniejszych i wraz z nimi schronił się w niedostępnym odludziu przedzierzgnionego w warownię klasztoru. Był to przybytek przestronny i okazały, twór odrębnego, lecz dostojnego smaku księcia. Mocny, wysoki mur opasywał go dookoła. W murze widniały żelazne bramy. Dworzanie, wszedłszy do zamku, przynieœli panwie i ogromne młoty ipozabijali na głucho wrzecišdze. Postanowilinie wypuszczać ani nie wpuszczać nikogo, chcšc w ten sposób zapobiec porównie nagłym podrywom rozpaczy od wewnštrz, jak i zapędom wœciekłoœci od zewnštrz. Klasztor był sowicie zaopatrzony we wszystko. Poczyniwszy œrodki ostrożnoœci, mogli dworzanie uršgać zarazie. Œwiat zewnętrzny niech sam ma staranie o sobie. Byłoby głupstwem trapić się i zastanawiać przed czasem. Toć ksišżę pomyœlał także o wszelakich rozrywkach. Byli więc tam trefnisie, improwizatorowie, tancerze i grajkowie-i piękne były tam kobiety i wino. Było w zamku wszystko, a na domiar zupełne bezpieczeństwo. Zewnštrz zaœ był Czerwony Mór. W pištym czy szóstym miesišcu tego odosobnienia, gdy poza obrębem zamkowychmurów najwœcieklej srożyła się zaraza, zaprosił ksišżę Prospero swych tysišc przyjaciół na niezwykle œwietny bal maskowy. Rozkosznym widowiskiem była ta maskarada. Lecz wprzód opowiem o komnatach, w których się odbywała. Było ich siedem-iœcie królewska amfilada! W innych pałacach, gdy podwoje na oœcież sš otwarte, tworzš amfilady długi i prosty szereg, toteż jest łatwo przejrzeć je na przestrzał. Tutaj urzšdzenie było najzupełniej odmienne, co zresztš-znajšc upodobania księcia do niezwykłoœci-łacno dawało się przewidzieć. Rozmieszczenie komnat było tak bezładne, iż nie więcej niżjednš można było od razu ogarnšć spojrzeniem. Co dwadzieœcia lub trzydzieœciłokci następował nagły zakręt, a za każdym zakrętem nowa czekała niespodzianka. W prawo i w lewo, poœrodku każdej œciany, wšskie i wysokie okno gotyckie wychodziło na zamknięty krużganek, który podšżał równolegle do zakrętów. Okna te były z kolorowego szkła, którego barwa dostrajała się do odcienia, górujšcego w urzšdzeniu komnaty.Jakoż wysunięta najdalej ku wschodowi miała obicia błękitne, okna zaœ œwietlisto modre. W sprzętach i makatach następnej przeważała purpura, toteż szyby były purpurowe. Trzecia była cała zielona i miała zielone okna. W czwartej urzšdzenie ioœwietlenie mieniło się amarantem, w pištejbielš, w szóstej fioletem. Siódma komnata była wybita czarnym aksamitem, co przysłaniał cały jej strop i zwieszał się ze œcian, spadajšc w ciężkich fałdach na kobierzec z takiejże tkaniny i tej samej barwy. Atoli kolor okien nie zgadzał się z obiciem. Miała bowiem szyby szkarłatne-o czy też rumu, które48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj ř@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż Pjc ş+cĺî#Ó#2c€2W V\> €głębokim, krwawym nalocie. Wszelako w żadnej z siedmiu komnat, œród mnóstwa złotych ozdób, rozsianych dokoła lub zwieszajšcych się ze sklepień, nie było lampy ni œwiecznika. Œwiatło lamp i œwiec nie znajdowało do nich przystępu; natomiast w krużgankach, co wiły się wzdłuż amfilady, ustawiono potężne trójnogi z gorejšcymi panwiami, których promienie wnikały przez barwiste szyby i skrawymi blaski zatapiały komnaty. Udało się w ten sposób osišgnšć mnóstwo kraœnych i czarownych harmonii. Ale w zachodniej , czyli czarnej komnacie łuna ognia, padajšca przez krwawo zabarwione szyby na ponure obicia, wywoływała wrażenie wprost upiorne i takš grozš oblekała twarze, iż z całego towarzystwa odważali się tam wchodzić tylko nieliczni œmiałkowie. W komnacie tej, pod zachodniš jej œcianš, stał olbrzymi hebanowy zegar. Głucho, posępnie, jednostajnie tykotało wahadło jego w jednš i drugš stronę; kiedywszakże wskazówka kończyła swój obieg na tarczy i miała wybić godzina, wówczas z bršzowych płuc zegara rozlegał się dŸwięk głęboki, czysty, donoœny i nadzwyczaj melodyjny, lecz tak dziwnie gędziebny i uroczysty, iż ze schyłkiem każdej godziny grajkowie orkiestry mimowolnie przestawali na chwilkę rzępolić i zasłuchiwali się w dŸwięki, bezwiednie zatrzymywali się w swych plšsach tancerzei przelotny niepokój rozradowane ogarniał towarzystwo. Jak długo rozbrzmiewało granie zegara, najlekkomyœlniejsi bledli, starsi zaœ i stateczniejsi podnosili rękę do czoła, jak gdyby w błędnej jakiejœ zadumieczy rozmarzeniu; lecz skoro tylko ostatnie zamierały pogłosy, płochy œmiech naraz przelatywał w tłumie: grajkowie spoglšdali na siebie, uœmiechajšc się za swego niedorzecznego zmieszania, i szeptem przyrzekali sobie, iż następny odzew nie wywoła już w nich takiego wrażenia; atoli po upływie szeœćdziesięciu minut (które mieszczš w sobie trzy tysišce szeœćdziesištsekund pierzchliwego czasu) granie zegara odzywało się ponownie i ponownie następowało takie samo zadrganie i zaniepokojenie i taka sama nastawała zaduma. Pomimo to bawiono się wytwornie i ochoczo.Bo też ksišżę niezwykłe posiadał upodobania. Miał subtelne poczucie barw i zestrojów. Lekceważył decora bezdusznej poprawnoœci. Zamiary jego były zuchwałe iogniste, a pomysły barbarzyńskim skrzyły się przepychem. Utrzymywano podobno, iż podlegał obłędowi. Towarzysze jego wiedzieli, iż tak nie było. Chcšc atoli o tym się upewnić, trzeba było wejœć z nim w stycznoœć, słuchać go i nań patrzeć. Od niego to przede wszystkim, dla uœwietnienia zabawy, wyszła myœl, by owe siedem komnat w ruchome przystroić opony, on też rozstrzygał przodowniczym swym smakiem o wyglšdzie masek. Jakoż istotnie odznaczały się nieskiełznanš pomysłowoœciš. Zachwycały strojnoœciš i powabem, lekkim dowcipem i widziadlanym marzeniem. Były tam arabeskowe postacie, u których wszystko popadło w nieład. Byłysenne zjawy, jak gdyby poczęte z wyobraŸni szaleńca. Było tam wiele piękna,wiele rozpasania, wiele cudactwa, nieco okropnoœci, nie brakło nawet tego, co mogło wzbudzać niesmak. Toteż skroœ owych siedmiu komnat falował bezlik snów.Sny te przewijały sie z sali do sali, przyjmujšc od nich zabarwienie, zaœ hucznamuzyka orkiestry zdała się niby wtórem ichkroków. I oto rozległy się uderzenia hebanowego zegara, ustawionego w aksamitnej sali; i wszystko milkło w okamgnieniu okrom zegara. Sny zastygły nieruchomo w miejscu. Lecz już zamierajš dŸwięcznej gędŸby echa-toć trwały tylko chwilę-i polatuje za nimi płochy, na wpół stłumiony œmiech. I znów grzmi muzyka, sny ożywajš i jeszcze rozkoszniejszym kołyszš się plšsem, pławišc się w kolorachmnóstwa barwistych okien, przez które wpadajš promienie trójnogów. Jeno do najdalej na zachód położonej komnaty wejœć już nie waży się nikt; gdyż noc jest póŸna i płomieniœciej sšczy się œwiatło przez krwawo zabarwione szyby; i czerń posępnych opon przeraża; kto zaœ swš stopę na czarnym postawi kobiercu, tego głuchy szmer zegara uroczystszš z pobliżaprzejmuje powagš, niż tych, którzy w odleglejszych zabawiajš się salach. Za tym gęstsza w innych salach tłoczyła się ciżba i goršczkowo biło tętno życia. Zapamiętale szalała orgia, aż na zegarze jęła bić północ. I, jak rzekłem, ucichła muzyka i ustały taneczne plšsy; znów zastygło w niepewnoœci wszystko. Dwunastu wszelako uderzeniami zabrzmieć miał tym razem dzwon zegara; i zdarzyło się oto, iż, wiecej snadŸ majšc czasu, rozważniejsi z biesiadników w głębszych pogršżyli się zadumach. I snadŸ z tej samejprzyczyny zdarzyło się również, że nim zapadło w cichoœć ostatnie echo ostatniego dŸwięku, wielu z obecnych miało sposobnoœć dostrzec jakšœ zamaskowanš postać, której poprzednio nikt nie zauważył. Kiedy zaœ wieœć o niej wszędy już obiegła szeptem, wówczas œród całegotowarzystwa podniósł się pomruk i wszczęło się sarkanie, w którym przejawiało się zrazu zdumienie i niezadowolenie-póŸniej lęk, groza i odraza. Rzecz prosta, iż niepowszednie musiało byćto zjawisko, skoro œród opisanego przeze mnie tłumu widziadeł takie wstrzšsajšce wywarło wrażenie. Wprawdzie swoboda, z jakš tego wieczora obmyœlano sobie maski, była prawie nieograniczona, atoli owa postać pozwoliła sobie za wiele i wyłamałasię nawet z niezmiernie zresztš luŸnych karbów godziwoœci, uznawanych jeszcze przez księcia. Nawet najlekkomyœlniejsi majš w sercu struny, co drgajš za dotknięciem. Nawet straceńcy, co szydzš zarówno z życia, jak ze œmierci, majš rzeczy, z których szydzić nie wolno. Jakoż w całym towarzystwie głębokie nurtowało poczucie, iż nieznajomy w stroju i w zachowaniu przebrał miarę przyzwoitoœci i dowcipu. Czechło grobowe upowijało od głowy do stóp postać jego wysokš i chudš. Miał na twarzy maskę, która z takš dokładnoœciš odtwarzała zastygłe rysy trupa, iż najœciœlejsze badanie niezdolne było rozproszyć złudzenia. A jednak i to wszystko, bez oklasków wprawdzie, ale i bez oburzenia byłaby przyjęła hulaszcza zgraja. Lecz nieznajomy posunšł się w swym zuchwalstwie tak daleko, iż przybrałna się wyglšd Czerwonego Moru. Szatę miałubroczonš w krwi-zaœ szerokie czoło i cała twarz jego usiana była szkarłatnymi znamiony. Gdy wzrok księcia Prospera padł na tę piekielnš zjawę (co jakby w poczuciu swej roli snuła się œród tancerzy wolno i uroczyœcie), spostrzeżono, iż drgnšł zrazucały z obrzydzenia czy grozy, lecz wnet potem skroń jego spłomieniła się gniewem.-Kto œmie?-pytał chrypliwie stojšcych obok dworzan-kto œmie naigrywać się z nas tym bluŸnierczym błazeństwem? Wzišć go i zedrzeć mu maskę, byœmy wiedzieli, co za człek z rozkazania naszego zawiœnie o œwicie na blankach! We wschodniej, czyli błękitnej sali stał ksišżę Prospero wymawiajšc te słowa. DŸwięcznie, donoœnie rozległy się one skroœsiedmiu komnat-gdyż silny i nieustraszony był ksišżę, a muzyka na skinienie jego ucichła. W błękitnej komnacie stał ksišżę œród gromadki pobladłych dworaków. Zrazu, na wezwanie, drgnęli oni z lekka w kierunku natręta, co znajdował się w tej chwili opodal i wolnym, posuwistym krokiem zbliżał się właœnie do mówcy. Atoli jakaœ nienazwana groza, którš szalone zuchwalstwo nieznajomego w całym wznieciło towarzystwie, sprawiła, iż nikt na niego nie podniósł ręki; toteż niewstrzymany przeszedł tuż obok księcia; a ponieważ ciżba, jakby na skinienie, ze œrodka komnat rozpierzchła się pod œciany,przeto tym samym, od poczštku sobie właœciwym, uroczystym, miarowym krokiem szedł nieprzerwanie dalej, z komnaty błękitnej do purpurowej, z purpurowej do zielonej, z zielonej do amarantowej, z tej zaœ do białej-zmierzał właœnie do fioletowej, kiedy wreszcie drgnęło postanowienie, by mu zastšpić drogę. Ksišżę Prospero, szalony z wœciekłoœci i sromu, iż własne na chwilę zawiodło go męstwo, rzucił się pędem i biegł przez komnaty, nie majšc przy sobie nikogo, gdyż wszystkich innych œmiertelna ubezwładniła trwoga. Wysoko dzierżšc dobyty z pochwy sztylet, zbliżał się szybkoibył już o trzy lub cztery kroki od uchodzšcej mary, gdy ta, kresu aksamitnej dosięgnšwszy komnaty, odwróciła się nagleistanęła oko w oko ze swym przeœladowcš. Rozległ się przenikliwy krzyk-zalœnił sztylet, na czarny padajšc kobierzec, a wraz potem, rażony œmiertelnie, powalił się ksišżę Prospero. Z dzikš odwagš rozpaczy biesiadnicy tłumnie do czarnej wtargnęli komnaty i pochwyciwszy zamaskowanego zuchwalca, którego wysokapostać prosto i nieruchomo widniała w cieniu hebanowego zegara, struchleli z niewysłowionej grozy, bowiem trupia maska i gzła grobowe, które z takš srogš targali zaciekłoœciš, kształtów dotykalnychnie zawierały wcale. Poznali tedy obecnoœć Czerwonego Moru. Przyszedł jak złodziej w nocy. Jeden po drugim walili się z nóg biesiadnicy w krwiš ubroczonych biesiady swej salach i marli nie zdšżywszy zmienić w chwili zgonu rozpacznej postawy przybranej podczas upadku. Życie hebanowego zegara uleciało wraz z tchnieniem ostatniego z wesołków. Płomienie trójnogów pogasły. Niepodzielnie zawładły wszystkim Mór Czerwony, zgnilizna i ciemnoœć. "Milczenie" Œpišce szczyty gór, doliny, turnie i jaskinie milczš. (ALCMAN) Posłuchaj mnie - rzekł szatan, kładšc mi rękę na głowie. - Mówić ci będę o posępnejkrainie położonej w Libii nad brzegiem rzeki Zairy kędy nie ma ciszy ani spokoju. Wody rzeki owej o niezdrowej barwie szafranu nie płynš ku morzu, lecz kołyszš się nieustannie pod czerwonš Ÿrenicš słońca, konwulsyjnym wieczystym drganiem. Po obu brzegach rzeki na przestrzeni mil kilku rozcišga się blade pustkowie pokryte olbrzymimi kwiatami nenufarów. Tęskniš one wiecznie ku sobie i wycišgajš poprzez zamulone rzeki łożysko,długie upiorne szyje i wzdychajšc chwiejš nieœmiertelnymi głowami. I wychodzi z nich jakby szmer mętnie podobny do szumu podziemnego strumienia iwzdychajš nieustannie. Granice posępnej krainy stanowi las wysoki, ponury, ohydny, otoczony gęstwinš drzew drobnych, które jak fale morskie o brzegi Hybrydów, tłukš o ciemne lasu œciany nieustannym wstrzšsane dreszczem, mimo ze żaden wicher nie wieje. I olbrzymie niebotyczne drzewa kołyszš sięwcišż na obie strony z potężnym grzmišcymłoskotem, a z wyniosłych ich szczytów sšczy się kropla po kropli rosa wilgotna. U stop ich wijš się w snach goršczkowych dziwne jadowite kwiaty. Wierzchołkami płynš szare chmury bez końca wcišż na zachód, spływajšc na kształt katarakty po ognistej horyzontu œcianie. Noc była i deszcz padał, a krople jego póki spływały wyglšdały jak krople wody, dopiero gdy na ziemie upadły widać było ze to krew. Stałem poœród bagnistego pustkowia gdzie rosły nenufary, deszcz padał mi na głowę, a nenufary wzdychały ku sobie w uroczystym osmuceniu. Aż nagle ukazał się księżyc przysłonięty lekkš tkaninš żałobnej chmury i przeœwiecał barwš ognistej purpury. Wówczas wejrzenie moje padło na wysokš szarawš skałę wznoszšcš się nad brzegiemrzeki, oœwieconš szkarłatnym blaskiem księżyca, a skała to była szara, posępna, bardzo wysoka. Na kamiennym jej szczycie dostrzegłem wyryte litery. Po przez nenufary zbliżać się zaczšłem do brzegu, aby owym znakom w kamieniu wyżłobionym przypatrzeć, lecz odczytać ich nie mogłem.Miałem już powracać miedzy nenufary, gdynagle księżyc żywszš zabłysnšł czerwieniš, spojrzałem znów na skałę i dojrzałem wyraŸnie wypisane słowo: O s mu c e n i e. Spojrzałem raz jeszcze w gore i na szczycie skały dojrzałem postać ludzkš... Ukryłem się wiec miedzy nenufary i œledzićpoczšłem ruchy siedzšcego na szczycie kamiennym człowieka. Postawę miał wyniosłš, a do ramion po stopy owinięty był w starożytnš rzymskš togę. Kontury postaci jego rysowały się niewyraŸnie, a jednak widać było, że rysy jego twarzy sš boskie, gdyż pomimo płaszcza nocy, mgły, rosy, księżyca, rysy te promieniały jak rysy bóstwa. Czoło miałwysokie i myœlšce, wejrzenie troskš zmšcone, a w zmarszczkach twarzy jego czytałem legendę: smutku, nudy, znużenia życiem i wielkie pragnienie samotnoœci. I człowiek usiadł na skale, a oparłszy głowę na ręku objšł wzrokiem krainę O s m u c e n i a. Spojrzał na wiecznie niespokojne podleœne drzewiny i na niebotyczne drzew wielkich wierzchołki, i na niebo szelestów pełne, i na księżyc szkarłatny, ja zaœ ukryty wœródnenufarów œledziłem jego ruchy i widziałem, ze drży w samotnoœci; noc zapadała coraz głębsza, a człowiek siedział na skale. Odwrócił oczy od nieba i wzrok swój skierował na ponurš rzekę Zairę, na żółte posępne jej wody i na blade nenufarów legiony. Ukryty wœród nenufarów œledziłem jego ruchy i widziałem, ze drży w samotnoœci. I noc zapadała coraz głębsza, a człowiek siedział na skale. Wówczas zapuœciłem się głębiej w bagniste pustkowie, a stšpajšc po oœlizgłych łodygach lilii wodnych przywoływałem hipopotamy mieszkajšce w bagnie; usłyszały wołanie moje i przyszły wraz z Behemotami aż do stóp skały i ryczeć poczęły głoœno i przeraŸliwie pod czerwonym œwiatłem miesišca. Siedziałem ukryty w gęstwinie nenufarów œledzšc ruchy człowieka na skale i widziałem, ze drży w samotnoœci, tymczasem noc zapadała coraz głębsza, a on siedział wcišż na skale. Wówczas zaklšłem żywioły w jedna olbrzymia wrzawę. I wszczęła się burza naniebie przed chwilš tak spokojnym. I niebo zabłysło straszliwie pod przemocš burzy, a deszcz smagał głowę człowieka, a fale wód wystšpiły z łożyska rzeki, a rzeka udręczona burzyła się i pianš tryskała, a nenufary krzyczały z głębi swych gniazd, a las szalał pod wpływem wichru, a grzmoty ryczały i błyskawice spadały jedna po drugiej. I skala poruszyła się w swych posadach. Ukryty œledziłem ruchy człowieka siedzšcego na skale i widziałem, ze drży wsamotnoœci, tymczasem noc zapadła coraz głębsza, a człowiek siedział na skale. Wówczas zawrzałem gniewem i rzuciłem klštwę milczenia na rzekę i nenufary, na wicher, las, niebo, grzmoty i na wieczne nenufarów westchnienia. I klštwa spadla nanie i stały się nieme. Księżyc zaniechał swej ucišżliwej po niebie wędrówki, grzmoty skonały i nie było już błyskawic. Chmury zawisły bez ruchu. A fale wód powróciły w łożysko rzeki i stanęły nieruchome, drzewa kołysać się przestały,a z kielichów lilii wodnych nie wybiegały jużwestchnienia. I szmeru najlżejszego, i cienia nawet głosu żadnego dosłyszeć nie było można. Zaniemiała bowiem niezmierna bezgranicznapustynia. Spojrzałem wówczas na litery na skale wyżłobione i zobaczyłem, ze sš już zmienione. Na skale wypisany był wyraz: Mil c z e n i e. Zwróciłem oczy na twarz człowieka i ujrzałem jš przerażeniem bladš. Oderwał on szybko głowę od ręki na której jš wspierał, wyprostował się na całej wysokoœci i pilnie nasłuchiwać poczšł... Na próżno! Oniemiała! Olbrzymia, bezgraniczna pustynia i nie było w niej żadnego głosu, a litery wyryte na skale wyżłobione tworzyły wyraz M i l c z e n i e. Człowiek zadrżał, odwrócił się nagłym ruchem i... uciekać poczšł... daleko.., a tak szybko, żem go dojrzeć nie mógł. Księgi Magów, melancholijne księgi Magów żelaznymi spięte klamrami, zawierajš wiele pięknych opowieœci. Sš tam wspaniale opisy:Nieba, Ziemi i potężnego Morza. Sš powieœcio Geniuszach co władały Ziemiš, morzem i Boskš niebios krainš. Wiele głębokiej mšdroœci mieœciło się w słowach wypowiedzianych niegdyœ przez Sybille i wiele wiele œwiętych rzeczy wysłuchały liœcie szemrzšce naokół Dodony. Lecz jak prawda jest, ze Allach jest żywym, tak bajka ta, którš mi szatan opowiedział usiadłszy przy mnie w cieniu grobu, jest najdziwniejsza ze wszystkich. Agdy szatan ukończył swa opowieœć, przewrócił się i tarzać poczšł w głębokoœciach grobu zanoszšc się od œmiechu. Lecz ja nie mogłem œmiać się wraz z nim i przeklnšł mnie szatan za to, ze œmiać się nie mogłem. A Ostrowidz wieczny grobu mieszkaniec, wyszedł z grobu i położył się u stop szatana i patrzył mu prosto w oczy. "Nie zakładaj się nigdy z diabłem o swš głowę" Powiastka z morałem Con tal que las costumbres de un autor-powiada Don Thomas de las Torres w przedmowie do swych "Poezji miłosnych"-sean puras y castas, importo muy poco que no sean igualmente severas atne-o czy też rumu, które48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj ř@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żPKc›cŸ cż-ţc˝< sus obras-to znaczy, iż jeżeli obyczaje jakiegoœ autora sš skromne i czyste, to można mu wybaczyć morał jego dzieł. Przypuszczam, iż Don Thomas za to twierdzenie pokutuje teraz w czyœćcu. I godziłoby się ze względu na sprawiedliwoœćpoetyckš, by przebywał tam tak długo, aż jego "Poezje miłosne" przestanš pojawiać się w druku lub dla braku czytelników ostatecznie popadnš w zapomnienie. Wszelkitwór wyobraŸni winien zawierać jakiœ morał i, co jeszcze snadniej zmierza do celu, krytycy wykazali, iż istotnie go zawiera. Filip Melanchton napisał przed latykomentarz do "Batrachomyomachii" i dowiódł, iż zamierzeniem poety było wywołać odrazę do rokoszów. Pierre la Seine poszedł o krok dalej, wykazujšc, iż chciał on zalecić młodzieży wstrzemięŸliwoœć w jedzeniu i piciu. Podobnie Jacobus Hugo ku swemu zadowoleniu odkrył, iż Homer, mówišc o Evenusie, miał na myœli Kalwina; że przez Antinousa rozumiał Marcina Lutra, że w Lotofagach należy dopatrywać się protestantów w ogóle, a w Harpiach Holendrów. Nie mniej przenikliwi sš nasi nowoczeœni scholastycy. Wykryli oni głębsze znaczenie w "Przedpotopowcach", znaleŸli parabolę w "Powhatanie", dostrzegli nowe widnokręgi w "Cock Robinie" i transcendentalizm w "Skocz no przez mój palec". Słowem, wykazano, iż nikt nie może zasišœć do pisania bez nadzwyczaj głębokich zamierzeń. Na ogół oszczędzono pisarzom w ten sposób wielu kłopotów. Nowelista, na przykład, nie potrzebuje się wcale troszczyć o podkład moralny. On jest, gdzieœ, a morał i krytycyniech łamiš sobie głowę. Z czasem wszystko, co ten dżentelmen zamierzał i czego nie zamierzał, wyjdzie na jaœnie w jakimœ "Dial" lub "Down-Easter"* wraz z tym, co powinien by był zamierzać, i z dodatkiem tego, co zamierzał zamierzać-tak że w końcu wszystko będzie leżało jak na dłoni. Nie ma zatem dostatecznego powodu do zarzutu, jaki mi czyniš niektórzy ignoranci,że nie napisałem nigdy opowieœci moralnej lub raczej-wyrażajšc się œciœle-opowieœci zmorałem. Nie sš oni krytykami, którym dano mnie pouczać i wpływać na rozwój mej moralnoœci-w tym cała tajemnica. Nawiasem mówišc "North American Quarterly Humdrum" okryje wkrótce hańbš ich głupotę. Zanim to nastšpi, by zapobiec potępieniu i złagodzić podnoszone przeciw mnie oskarżenia, ofiaruję im przytoczonš poniżej smętnš opowiastkę, której oczywisty morał nie może podlegać żadnej wštpliwoœci, ile że najprzelotniejszy rzut oka wyczyta go w wielkich literach składajšcych tytuł tej opowieœci. Należy misię uznanie za ten pomysł, nierównie mšdrzejszy od pomysłów La Fontaine`a i innych, którzy ocišgajš się z sensem do ostatniej chwili i przemycajš go dopiero podkoniec swych bajek. Defuncti iniuria ne afficiantur, brzmiało prawo dwunastu tablic, zaœ De mortuis nil nisi bene* jest przewybornš zasadš-nawet w takim razie, gdy nieboszczyk był zwykłym sobie, ciepłym piwkiem. Nie mam tedy zamiaru uwłaczać mojemu zmarłemu przyjacielowi, Toby Dammitowi. Nieciekawa zeń była psia krew i psiš też zginšł œmierciš; ale nie można go winić za jego łajdactwa, które były następstwem pewnejułomnoœci jego matki. Czyniła, co tylko mogła, łojšc mu skórę, gdy był dzieckiem-bowiem dla jej systematycznego umysłu obowišzki zawsze bywały rozkoszš, a dzieci, podobnie jak twarde kotlety lub nowoczesne, greckie oliwki, sš bez porównania lepsze, gdy sš bite-cóż, kiedy biedna babina miała nieszczęœcie być mańkutkš, zaœ dzieci, którym łoi się skórę lewš rękš, byłoby lepiej w ogóle nie łoić. Œwiat obraca się od strony lewej ku prawej. O ile każde uderzenie we właœciwym kierunku wypędza jakiœ zły narów, o tyle cięgi, zadawane odwrotnie, zaszczepiajš zarodki zdrożnych popędów. Bywałem nieraz przy karceniu Toby`ego i nawet ze sposobu, w jaki fikał nogami, mogłem zauważyć, iż z dnia na dzień staje się coraz gorszy. W końcu przekonałem sięze łzami w oczach, że z tego nicponia nic nie będzie, i pewnego dnia, kiedy dostał takie lanie, że poczerniał na twarzy jak mały Afrykanin-a nie było w nim żadnej innej zmiany prócz tej, iż dostał konwulsji-nie mogłem znieœć go dłużej i rzuciwszy się na kolana, podniesionym głosem przepowiedziałem mu zgubę. Zatrważało mnie przede wszystkim to, iż tak wczeœnie dojrzewał do występku. W pištym miesišcu życia podlegał nieraz takimprzystępom gniewu, iż nie mógł wybełkotaćani słowa. Kiedy miał szeœć miesięcy, zastałem go raz ogryzajšcego talię kart. Wsiódmym miesišcu zwykł był obejmować i całować małe dziewczštka. W ósmym miesišcu kategorycznie nie chciał położyć swego podpisu na akcie przystšpienia do ligiwstrzemięŸliwoœci. Tak z miesišca na miesišc wzmagała się jego zbrodniczoœć i doszło do tego, iż już pod koniec pierwszego roku życia nie tylko zapragnšł zapuœcić sobie wšsy, lecz, co gorsza, jšł nałogowo wymyœlać, klšć i zakładać się o byle co. Skutkiem tej ostatniej, nader nieprzyzwoitej nawyczki dosięgła w końcu Toby Dammita zguba, którš mu przepowiedziałem. Przywara ta "rosła jegowzrostem i wzmacniała się jego mocš", toteż kiedy doszedł do lat męskich, po prostu nie mógł wypowiedzieć zdania, by doniego nie wtršcić propozycji jakiegoœ zakładu. Nie żeby naprawdę był gotów się zakładać-wcale nie. Muszę oddać sprawiedliwoœć mojemu przyjacielowi i wyznać, iż przyszłoby mu to z równš trudnoœciš, jak nieœć jaja. Była to dla niegotylko czcza formułka-nic więcej. Do powiedzeń tego rodzaju nie przywišzywał on najmniejszej wagi. Były to ot, takie sobie, acz niezupełnie niewinne wstawki-fantazyjne zwroty, którymi zaokršglał swe zdania. Kiedy oœwiadczał: "założę się z panem o to lub owo", nikomu nie przychodziło na myœl brać go za słowo.Mimo to uważałem za swój obowišzek nie szczędzić mu upomnień. Nawyczka ta była niemoralna-i tak też jš okreœlałem. Była gminna-i na to mu dawałem moje słowo. Była Ÿle widziana w towarzystwie-mówiłemzatem tylko prawdę. Była zabroniona rozporzšdzeniem Kongresu-bynajmniej nie zamierzałem kłamać. Napominałem-uœmiechał się. Błagałem-œmiał się. Przybierałem ton kaznodziejski-szydził. Groziłem-klšł. Poszturchiwałem go-wzywał policję. Cišgnšłem go za nos-parskał i oœwiadczał, iż gotów jest założyć się z diabłem o swš głowę, że po raz drugi nie ujdzie mi to płazem. Ubóstwo było drugim występkiem, którym osobliwsza ułomnoœć matki obarczyła Dammita. Był ohydnie biedny i stšd to zapewne pochodziło, iż jego napomknienia ozakładach nieczęsto miewały następstwa pieniężne. Poczuwam się do obowišzku wyznać, iż nigdy nie słyszałem, żeby się wyraził :"założę się z panem o dolara". Zazwyczaj brzmiało to: "założę się, o co pan chce" lub "założę się o wszystko na œwiecie", albo "założę się o drobnostkę" lub jeszcze znamienniej: "założę się z diabłem o własnš głowę". Ta ostatnia forma podobała się mu widocznie najwięcej, zapewne dlatego, iż była najmniej ryzykowna, albowiem Dammitstał się nadzwyczaj oszczędny. Miał głowęmałš: więc gdyby ktoœ wzišł go za słowo, to jego szkoda byłaby również mała. Sš to jednakże tylko me własne refleksje i bynajmniej nie jestem pewien, czy z całš słusznoœciš mogę mu je przypisać. BšdŸ co bšdŸ to powiedzenie z dnia na dzień stawało się mu coraz milsze, jakkolwiek było rzeczš wysoce nieprzyzwoitš zakładać się o swš głowę jak o paczkę banknotów, ale tego zdrożne skłonnoœci mojego przyjaciela nie pozwalały mu zrozumieć. W końcu zaprzestał zupełnie używać innych formułek zakładu i jšł "zakładać się z diabłem o własnš głowę" z takš uporczywoœciš i zapalczywoœciš, iż poczšłem nie mniej dziwić się jak oburzać. A trzeba wiedzieć, iż zawsze się oburzam, gdy czegoœ nie rozumiem. Tajemnice zmuszajš do myœlenia i dlatego szkodzš zdrowiu. To pewna, iż sposób, w jaki Mr Dammit zwykł był dawać wyraz swym gorszšcym zaklęciom, że akcent, z jakim jewygłaszał-zawierały coœ, co zrazu mnie zaciekawiło, a póŸniej wielce zaniepokoiło-coœ, co dla braku œciœlejszego okreœlenia niechaj będzie mi wolno nazwać narwanym, lecz co Mr Coleridge nazwałby zapewne-mistycznym, Mr Kant-panteitycznym, Mr Carlyle-twistycznym, a Mr Emerson-hyperquizzitystycznym*. Jęło mi to bardzo się nie podobać. Dusza Mr Dammita znajdowała się w poważnym niebezpieczeństwie. Postanowiłem wytężyć wszystek mój dar słowa, by jš ocalić. Œlubowałem służyć mu, podobnie jak œwiętyPatryk wedle kroniki irlandzkiej miał służyć ropusze, to znaczy "obudzić w nim œwiadomoœć jego stanu". Zabrałem się niezwłocznie do dzieła. Jeszcze raz uciekłem się do upomnień. Zebrałem wszystkie siły, by rozmówić się z nim ostatecznie w cztery oczy. Gdym skończył moje kazanie, Mr Dammit raczył zachować się nader dwuznacznie. Przez jakiœ czas milczał, spoglšdajšc mi badawczo w oczy. Lecz wnet przechylił głowę na bok i podniósł brwi w górę. Po czym rozczapierzył palce u obu dłoni i ruszył ramionami. Następnie mrugnšł prawym okiem. Uczynił to samo z kolei lewym. Po czym zamknšł oboje oczu bardzomocno, lecz wnet otworzył je tak szeroko,iż przelškłem się, myœlšc o następstwach. Po czym przyłożył wielki palec do nosa i uznał za właœciwe wykonać jakiœ dziwny ruch innymi palcami. W końcu wzišł się podboki i zniżył się do odpowiedzi. Przypominam sobie jednakże tylko pište przez dziesište jego mowę. Byłby mi wielceobowišzany, gdybym zechciał stulić gębę. Nie życzy sobie moich morałów. Gardzi mojš gadaninš. Doœć jest już dojrzały, iżbywiedział, co ma robić. Czy mi wcišż jeszcze się zdaje, że jest niemowlęciem? Czy mogę zarzucić cokolwiek jego charakterowi? Czy chcę mu ubliżać? Czym upadł na głowę? A przy tym, czy moja matka wie, że mnie nie ma w domu? Stawia mi to pytanie jako człowiekowi prawdomównemu i będzie polegał na mej odpowiedzi. Otóż raz jeszcze wyraŸnie mniezapytuje, czy moja matka wie, że wałęsamsię poza domem. Atoli moje zakłopotanie wydało mnie, a on gotów jest założyć się zdiabłem o własnš głowę, iż wyszedłem bez wiedzy mej matki. Mr Dammit nie pozwolił mi dojœć do słowa. Wykręciwszy się na pięcie, opuœcił mš osobę z niegodziwym poœpiechem. I dobrze się stałodla niego, że tak postšpił. Uraził me uczucia. Co więcej, wywołał mój gniew. Byłbym go wreszcie raz wycišgnšł na jego obelżywy zakład. Byłbym wygrał dla Belzebuba małš główkę Mr Dammita-gdyż moja mama istotnie wiedziała, że na krótkowyszedłem z domu. Ale Khoda shefa midehed-niebiosa przynoszšulgę-jak powiadajš muzułmanie, jeœli ktoœ im nastšpi na palec. Zelżono mnie, gdy spełniałem swój obowišzek, i po męsku zniosłem tę obelgę. Jednakowoż nabrałem przeœwiadczenia, iż uczyniłem wszystko, co tylko było można, dla tego marnego indywiduum, i postanowiłem nie naprzykrzać się mu więcej moimi radami, lecz pozostawić go jego własnemu sumieniu. Aczkolwiek powœcišgnšłem moje upomnienia, to jednak nie zdołałem wyrzecsię zupełnie jego towarzystwa. Co więcej, jšłem nawet pobłażać niektórym jego mniejnagannym przywarom i bywało, żem pochwalał niekiedy jego zdrożne wybryki, jak smakosze chwalš musztardę, ze łzami w oczach, tak bardzo bolało mnie serce, gdym słuchał jego niegodziwej gadaniny. Pewnego pięknego dnia, wzišwszy się wzajem pod ramiona, wałęsaliœmy się razem, a droga nasza wiodła ku rzece. Byłna niej most i postanowiliœmy przejœć po nim na drugš stronę. By uchronić go przed niepogodš, most ten przykryto dachem, wszelako arkady jego miały bardzo niewieleokien i było tam nieprzyjemnie i ciemno. Gdyœmy weszli w głšb, przeciwieństwo między jaœniš, co została za nami, a mrokiem, który zalegał wnętrze, dało się mocno we znaki mojemu usposobieniu. Nie doznał tego przygnębiajšcego uczucia nieszczęsny Dammit, który oœwiadczył, iż gotów jest założyć się z diabłem o własnšgłowę, że pokręciłem nogi. Okazywał niezwykle dobry humor. Był nadzwyczaj ożywiony-do tego stopnia, iż sam nie wiem dlaczego, doznałem jakiegoœ złowieszczegoprzeczucia. Nie jest rzeczš niemożliwš, iż zaraził się transcendentalizmem. Nie znam się jednak dostatecznie na objawach tej choroby, by mówić o niej z całš pewnoœciš,a na szczęœcie żaden z moich przyjaciół wchodzšcych w skład redakcji "Dial" nie był przy tym obecny. Wspominam jednakże o tym , gdyż jakieœ posępne sowizdrzalstwoopętało mojego biednego przyjaciela i było powodem, iż zachowywał się po prostu jak głupi Maciuœ. Największš jego przyjemnoœciš było skakanie i œmiganie koziołków ponad lub pod przedmiotami spotkanymi na drodze, przy czym z najpoważniejszš pod słońcem minš pokrzykiwał, to znów poszeptywał wszelakie głupstwa i głupstewka. Doprawdy, sam nie wiedziałem, czy mam goza to karcić, czy też żałować. W końcu minšwszy już niemal cały most zbliżyliœmy się do końca chodnika, gdzie zagradzał drogę doœć wysoki kołowrót. Przeszedłem przez niego spokojnie, obracajšc go jak zwykle. Ale od tego kręcenia zakręciło się w główce Mr Dammita. Uparł się, że przeskoczy przez kołowrót i jeszcze fikniew powietrzu koziołka. Otóż bioršc rzecz poważnie, nie chciałem wierzyć, żeby mu to się udało. Najznakomitszym mistrzem wszelkich koziołków był mój przyjaciel Mr Carlyle, a przecież nie mógłby był tego dokazać; jakże miałem wierzyć, że dokaże tego Toby Dammit? Nagadałem mu zatem, iżjest samochwałem i że to mu się nie uda. PóŸniej przyszło mi słów moich żałować-gdyż bez namysłu odparł, iż założy się z diabłem o własnš głowę, że tego dokaże. Zapomniawszy o swych postanowieniach, zamierzałem właœnie skarcić go za bezbożnoœć, gdy wtem tuż obok siebie usłyszałem lekkie chrzšknięcie, które brzmiało jak gdyby: ehem! Drgnšłem i obejrzałem się ze zdziwieniem. Wzrok mój padł w końcu na wnękę w wišzaniach mostu i na postać małego, kuternogiego staruszka o czcigodnym wyglšdzie. Niepodobna po prostu wyobrazić sobie szanowniejszej powierzchownoœci; nie doœć, że był ubrany całkiem czarno, lecz miał także zupełnie czystš koszulę z kołnierzem wywiniętym przyzwoicie na biały krawat. Włosy miał przedzielone na czole jak dziewczyna. Założywszy w zadumie ręce na brzuchu, stał zapatrzony w górę. Przyjrzawszy mu się dokładniej, zauważyłem, iż na odzieży miał czarny, jedwabny fartuch. Wydało mi się to wielce dziwaczne. Zanim jednak zdšżyłem wypowiedzieć się o tym osobliwszym szczególe, chrzšknšł powtórnie: ehem! Zagadnięty w ten sposób, nie zdšżyłem od razu znaleŸć odpowiedzi. Wiadomo, iż na takie lakoniczne uwagi bardzo trudno jest odpowiedzieć. Znałem pewien kwartalnik, który "tracił głowę", gdy ktoœ rzekł: bujda! Nie wstydzę się przeto wyznać, iż wezwałem na pomoc Mr Dammita. -Dammit-rzekłem-co z tobš się dzieje? Czy nie słyszysz, że ten pan powiedział: ehem?-mówišc to spojrzałem surowo na mojego przyjaciela, bo nie da się zaprzeczyć, iż byłem wielce zakłopotany, kiedy zaœ jest się wielce zakłopotanym, to należy zmarszczyć brwi i zasępić twarz, gdyż inaczej będzie się na pewno wyglšdałojak idiota. -Dammit*! - dodałem, a słowo to brzmiało jak przekleństwo, aczkolwiek bynajmniej nie zamierzałem klšć. -Dammit, ten pan powiedział: ehem! Nie zamierzam bynajmniej utrzymywać, że powiedzenie to było głębokie, gdyż sam go za głebokie nie poczytywałem. Wszelako zdarzyło się mi zauważyć, iż oddziaływanienaszych słów nie zawsze pozostaje w prostym stosunku do ważnoœci, jakš sami im przypisujemy. Toteż gdybym był rzucił na Mr Dammita bombš lub trzasnšł go po łbie dziełem pt."The Poets and Poetry of America", zapewne nie byłby wiecej strapiony, niż kiedy wyrzekłem te proste słowa: -Dammit, co z tobš się dzieje? Czy nie słyszysz, że ten pan powiedział: ehem? -Czy ty to mówisz naprawdę? -żachnšł się w końcu, a twarz mu się mieniła jak barwyna statku korsarskim œciganym przez okrętwojenny.-Czy jesteœ pewien, że tak powiedział? No, to jestem na wszystko gotów i będę umiał z nim sobie poradzić. Niechże mu będzie "ehem"! Słowa te zawały się wielce radować małego staruszka-Bóg sam wie, dlaczego. Wyszedł z wnęki, posztykutał wdzięcznie naprzód, wzišł za rękę Dammita i uœcisnšł jš serdecznie, patrzšc mu przy tym w oczyz wyrazem takiej niekłamanej poczciwoœci,jakš zaledwie wyobrazić sobie można. -Jestem przekonany, że pan wygra-rzekł z niewymownie ujmujšcym uœmiechem-ale atne-o czy też rumu, które48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj ř@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żPńcA˛4óc€$ń cö1h ^trzeba zachować formy i zrobić próbę. -Ehem!-odparł mój przyjaciel. Z głębokim westchnieniem zdjšł kurtkę i przepasał biodra chustkš. Wyraz jego twarzy zmienił się zagadkowo. Utkwił oczy gdzieœ w górze i opuœcił kšciki ust. -Ehem! -Po chwili znów powtórzył: ehem! i odtšd nie słyszałem już od niego innego słowa. Aha! -pomyœlałem sobie, nie wypowiadajšc się głoœno.-Zastanawiajšce to milczenie Toby Dammita. Zapewne jest ono następstwem jego poprzedniej gadatliwoœci.Jedna ostatecznoœć wywołuje drugš. Chciałbym też wiedzieć, czy zapomniał już mnóstwa pytań, na które niepodobna było dać odpowiedzi, a którymi mnie zasypywał owego dnia, kiedy po raz ostatni nawoływałem go do poprawy? BšdŸ co bšdŸwyleczył się już z transcendentalnych mrzonek. -Ehem !-odezwał się Toby, jak gdyby czytałw mych myœlach, i spojrzał na mnie wzrokiem sędziwej, rozmarzonej owcy. Podeszły jegomoœć wzišł go w tej chwili zaramię i poprowadził w głšb cieni zalegajšcych most-o kilka kroków od kołowrotu.-Mój zacny panie -rzekł- mam skrupuły sumienia, że zgadzam się na ten karkołomny skok. Proszę tu poczekać, aż stanę przy kołowrocie, żebym mógł widzieć, czy przeskoczy pan zgrabnie i transcendentalnie, nie zaniedbawszy przy tym fiknšć kozła. Zwykła-jak pan wie-forma. Zawołam: raz, dwa, trzy i naprzód. Skoczy pan na słowo: naprzód! Po tych słowach udał się na swe stanowisko, poczekał chwilę jakby w głębokim zamyœleniu, spojrzał w górę i-jakmi się zdawało-uœmiechnšł się z lekka, po czym zacisnšł taœmę u swego fartucha, popatrzył przecišgle na Dammita i w końcu wyrzekł umówione słowa: -Raz-dwa-trzy-naprzód! Na słowo "naprzód!" mój biedny przyjaciel ruszył pędem. Kołowrót nie był ani tak wysoki, jak styl Mr Lorda*, ani tak przyziemny, jak pisanina jego recenzentów,ale na ogół byłem pewien, że przeskoczy. Co by jednak stało się, gdyby nie przeskoczył-hm, oto jest pytanie-co by wówczas się stało? Jak może-mówiłem do siebie-ten stary dżentelmen namawiać innych do podobnych skoków? Kim jest on, ten zgrzybiały piernik? Gdyby zechciał, abym ja skakał, tobym go nie posłuchał i byłoby mi wszystko jedno, co to za diabeł! Most, jak już wspomniałem, miał cudaczniesklepione, przykryte dachem arkady, œród których rozlegały się nader niemiłe echa; nigdy wszakże nie dały się mi one we znakitak bardzo jak wówczas, kiedy wymawiałem przytoczone powyżej cztery ostatnie słowa. Wszystko jednak, co rzekłem czy też co pomyœlałem albo może usłyszałem, trwałozaledwie jedno okamgnienie. W niespełna pięć sekund mój biedny Toby poderwał się do skoku. Widziałem, jak biegł ršczo, jak odbił się mocno od podłogi mostu i jak fiknšł nogami przerażajšcego kozła. Widziałem go wysoko w powietrzu, koziołkujšcego tuż nad kołowrotem, i wydało mi się rzeczš nadzwyczaj dziwnš, że nie przelatuje na drugš stronę. Ale cały skok był dziełem jednej chwilki i nie zdšżyłem jeszcze uczynić żadnego głębokiego spostrzeżenia, gdy Mr Dammit runšł na grzbiet po tej samej stronie kołowrotu, z której skok swój rozpoczšł. Równoczeœnie dostrzegłem, iż stary jegomoœć posztykutał kędyœ poœpiesznie, uchwyciwszy i zawinšwszy w swój fartuch coœ, co spadło do niego z ciemnoœci arkadytuż nad kołowrotem. Wszystko to zdziwiło mnie niepomiernie; ale nie miałem czasu do namysłu, gdyż Mr Dammit leżał dziwnie spokojnie, więc przyszło mi do głowy, iż czuje się dotknięty w swych uczuciach i że potrzebuje mej pomocy. Podbiegłem do niego i przekonałem się, że doznał-jeœli takrzec można-ciężkiego uszkodzenia. Mianowicie postradał głowę, której mimo dokładnych poszukiwań, nie udało się mi znaleŸć. Postanowiłem tedy zabrać go do domu i posłać po homeopatów, gdy wtem zaœwitała mi pewna myœl. Otworzyłem pobliskie okno mostu i zrozumiałem od razusmutnš prawdę. O jakie pięć stóp nad kołowrotem przebiegała poprzecznie przezarkadę chodnika płaska, żelazna sztaba, umieszczona węższym końcem poziomo i służšca, podobnie jak wiele innych, do wzmocnienia przęseł mostu. Otóż z ostrym końcem tej sztaby wszedł widocznie w zbyt bliskie zetknięcie kark mojego nieszczęsnego przyjaciela. Nie było mu dane przeżyć zbyt długo tej okropnej straty. Homeopaci nie zmniejszyli dostatecznie dawek przepisanych mu leków,ale nawet tej dawki, którš mu przepisali, nie chciał jakoœ zażyć. Toteż pogorszyło się mu bardzo i w końcu umarł na dobre, dajšc nauczkę wszystkim niespokojnym duchom. Skropiłem grób jego rzewnymi łzami, położyłem posępnie krzyżyk na jegotarczy herbowej i obliczywszy sumiennie koszty jego pogrzebu, posłałem bardzo umiarkowany rachunek transcendentalistom.Ale te draby nie chciały go zapłacić. Odgrzebałem przeto Mr Dmmita i sprzedałem go na żer dla psów. ---------- *"Dial","Down-Easter"-czasopisma transcendentalistów; redaktorem "Dial" byłsłynny myœliciel amerykański, R.W. Emerson(przyp. tłum.) *Defuncti iniuria ne afficiantur (łac.)-Krzywda nie powinna dotykać zmarłych. *De mortuis nil nisi bene (łac.)-O umarłych mów tylko dobrze. (przyp. red.) *Parodia słownictwa filozoficznego Carlyle`a i Emersona, których Poe nie cierpiał jako transcendentalistów (przyp. Tłum) *Dammit-urobione od słowa "to damm" (ang.), oznacza po polsku tyle co przeklętnik (przyp. tłum.) *Styl Mr Lorda-"turnstile" lub w skróceniu "stile" w języku angielskim oznacza kołowrót; ale "style" oznacza także styl pisarski. Stšd porównanie do stylu W.W. Lorda, podrzędnego literata, któremu Poe zarzucał, iz dopuszcza się plagiatu na jego utworach (przyp. tłum.) "Beczka Amontillada" Tysišce krzywd, zadawanych mi przez Fortunata, zniosłem cierpliwiej, niŸli to było w mojej mocy, lecz gdy doszło do zniewagi, poprzysišgłem sobie zemstę. Wy wszakże, którzy dobrze znacie mój charakter, nie pomylicie chyba, że się zdradziłem choćby jednš pogróżkę prędzej,póŸniej pomsta nadejœć musiała - było to postanowienie, które zapadło ostatecznie. Sama jednak doskonałoœć powziętego pomysłu wykluczała wszelkš myœl o narażeniu go na niebezpieczeństwo. Winienem był nie tylko ukarać, lecz ukarać bezkarnie. Nie wytępi obelgi ta kara, która tępiciela dosięga. Nie wytępi i wówczas, gdy pomstujšcy zaniedba odsłonięcia swej osoby przed tym, kto go zelżył. Niechże będzie wiadomo, że ani słowem, ani czynemnie przysporzyłem Fortunatowi najmniejszego powodu do powštpiewania o mojej życzliwoœci. I nadal, jak dawniej, uœmiechałem się doń - twarz w twarz - on za to nie domyœlał się, że uœmiech mój obecny jest jeno wynikiem zadumy o jego unicestwieniu. Miał on jednš słabš stronę -ów Fortunato, który jednak pod każdym innym względem budził szacunek, a nawet postrach. Otaczał siebie sław znawcy win. Wœród Włochów rzadko który posiada pęd do znawstwa. Ich entuzjazm jest najczęœciej zapożyczony, przystosowany doczasu i do potrzeby; jest on - czynnoœciš szarlatańskš, gwoli łudzenia angielskich i austriackich milionerów. W dziedzinie malarstwa i wyczucia kamieni drogocennychbył Fortunato, jak przystało jego współziomkom - szarlatanem, lecz w sprawie oceny starych win posiadał rzetelnoœć i ja pod tym względem nie odbiegałem odeń zasadniczo. Sam osobiœcie wielce byłem œwiadom rodzimych win włoskich i korzystałem z każdej sposobnoœci, aby nabywać ich pod dostatkiem. Pewnego wieczoru o zmierzchu,w najgorętszej chwili karnawałowych opętań, spotkałem mego druha. Powitał mnie z niezmiernš serdecznoœciš, gdyż podpił sobie obficie. Był mój gagatek w przebraniu. Wdział na siebie szatę obcisłš, której jedna połowa różniła się od drugiej,a głowę nakrył stożkowatym kołpakiem z brzękadłami. Tak radoœciš przejšł mnie jego widok, że pomyœlałem, iż nie zaniecham ucisnšć mu dłoni. Rzekłem doń: - Bracie Fortunato, dobrze że cię spotykam.Jakże wspaniale dziœ wyglšdasz! - Ale właœnie otrzymałem beczkę Amontillada, a w każdym razie - wina, którego mi pod tš nazw dostarczono, i jestem pełen wštpliwoœci. - Jak to? - zawołał - Amontillada? Beczkę? Nie wierzę! I na domiar w œrodku karnawału! - Jestem pełen wštpliwoœci - odrzekłem - abyłem na tyle głupi, że opłaciłem całš zawartoœć Amontillada bez porozumienia sięz tobš. Nie mogłem cię znaleŸć, a bałem się, że stracę tymczasem sposobnoœć. - Amontillado! - Jestem pełen wštpliwoœci. - Amontillado! - I chcę je wyjaœnić - Amontillado! - Ponieważ jesteœ do kogoœ zaproszony, więc poszukam Luchesiego. Posiada on doskonały węch probierczy. Od niego się dowiem... - Niezdolen jest Luchesi odróżnić Amontillada od xeresu. - A mimo to sš głupcy, którzy twierdzš, żezmysłem smaku tobie dorównywa. - A więc w drogę! - Dokšd? - Do twoich piwnic. - Nie, mój drogi! Nie chcę nadużywać twej dobroci. Domyœlam się, że masz jakie zaproszenie. Luchesi... - Nie jestem nigdzie zaproszony. Dalej więc!- Nie idzie mi o zaproszenie, lecz o zišb okrutny, którego, jak zauważyłem, doznajesz. Piwnice sš wilgotne nie do zniesienia, sš tam całe pokosty saletry. - Drobnostka! ChodŸmy! Chłód nic nie znaczy. Amontillado! Oszukano ciebie! Co za się tyczy Luchesiego - ten nie potrafi odróżnić xeresu od Amontillada. To mówišc Fortunato chwycił mnie za rękę.Wdziałem maskę z czarnego jedwabiu i, starannie otulony płaszczem, nie sprzeciwiłem mu się, gdy wlókł mnie do mego pałacu. Służby w domu nie było. Zaprzepaœciła się kędy w celu uczczenia stosownš pohulankš czasu, który się nadarzał. Oznajmiłem służbie, że nie wrócę do domu przed ranem, i dałem rozkaz wyraŸny, aby nikt się z domu nie wydalał. Wiedziałem, iż ten rozkaz wystarczy, aby wszystka służba - do ostatniego człowieka, natychmiast wyległa gromadnie z domu w chwili, gdy stopę na progu postawię. Dobyłem dwu pochodni z kandelabrów, jednš z nich wręczyłem Fortunatowi i skierowałem go przejmie poprzez szeregi komnat aż do przedsionka, który prowadził do podziemi. Poprzedziłem go na długich a krętych schodach i, odwracajšc się ku niemu, doradzałem bacznoœci usilnej. Dobrnęliœmy nareszcie do ostatnich stopni i stanęliœmy jednoczenie nawilgotnej glebie katakumb Montresorsów. Chwiejne były kroki mojego druha, brzękadła na jego kołnierzu grzechotały przy każdym stšpnięciu - A baryła Amontillada? - zapytał. - Dalej! - odrzekłem. - Przyjrzyj się jednaktym białym wzorzystoœciom, które się skrzš na murach podziemi. Odwrócił się do mnie i zajrzał mi w oczy dwiema szklistymi gałami, z których sšczyła się wilgoć pijackich przełzawień. - Saletra? - spytał po chwili. - Odkšd to dostałeœ tego kaszlu? - Kche, kche! kche! - kche! kche! kche! - kche! kche! - kche! kche! - Biedaczysko przez kilka minut nie mógł zdobyć się na odpowiedŸ. - To nic! - odrzekł nareszcie. - Nuże! - zawołałem stanowczo. - UchodŸmy stšd precz! Zdrowie twoje jest cenne. Jesteœ bogaty, otoczony czciš, podziwem i miłoœciš. Jesteœ szczęœliwy, jako ja - niegdyœ byłem. Jesteœ człowiekiem, którego brak - da się we znaki. Co innego - ja i moja osoba. Precz stšd, UchodŸmy! Wpadniesz w chorobę. Mamzresztš Luchesiego... - Doć! - zawołał. - kaszel to - głupstwo! Nie pozbawi mię życia! Nie zemrę od kataru. - Bez wštpienia, bez wštpienia - odrzekłem - i właœciwie anim chciał niepokoić cię po próżnicy - lecz winieneœ mieć się na bacznoœci. Jeden łyk tej oto małmazji zapobiegnie przeziębieniu. Ujšłem właœnie jednej butli długiemu rzędowi poległych na ziemi współtowarzyszek i nadłamałem jej gardzieli. - Pij! - rzekłem, podajšc mu wino. PodŸwignšł butlę do ust, zerkajšc na mnie pobrzeżem œlepia. Zwlekał przez chwilę, skłonił mi się przyjaŸnie (brzękadła zadzwoniły) i rzekł: - Piję za umarłych, którzy wokół nas zażywajš spoczynku! - A ja - za twoje długie życie! Wzišł mnie znowu pod rękę i szliœmy nadal. - Te podziemia - zauważył - sš nazbyt obszerne. - Rodzina Montresorsów - odrzekłem - wielka była i liczna. - Zapomniałem twego herbu. - Olbrzymia stopa złota na lazurowym polu. Stopa miażdży pełzajšcš żmiję, której kły gršżš się w pięcie. - A godło? - Nemo me impune lacessit. - Przepysznie! - zawołał. Wino skrzyło się w jego œlepiach, a brzękadła podzwaniały. I moim myœlom małmazja dostarczyła zagrzewku. Poprzez wały zrzeszonych koci, przerywanych beczkami i butlami wina, dotarliœmy do ostatnich głębi katakumb. Zatrzymałem się znowu i pozwoliłem sobie tym razem pochwycić Fortunata za ramię powyżej łokcia. - Saletra! - rzekłem. Uważ, jak to narasta! Na kształt mchu zwisa wzdłuż sklepień. Znajdujemy się pod łożyskiem rzecznym. Skroplona wilgoć sšczy się poprzez koœciotrupy. Nuże, póki czas jeszcze - UchodŸmy! Twój kaszel... - To - głupstwo! - odrzekł w odpowiedzi. - IdŸmy dalej! Lecz - przede wszystkim - jeszcze jeden łyk małmazji. Ukręciłem łba butelczynie wina Grave i wycišgnšłem jš ku niemu. Opróżnił jš jednym tchem. œlepia jego zapłonęły ogniemtrawišcym. Zaczšł chichotać i podrzucił butelkę w powietrze ruchem, którego znaczenia pochwycić nie mogłem. Przyglšdałem mu się - zdziwiony. Powtórzył ów ruch - ruch pocieszny. - Nie rozumiesz? - zapytał. - Nie! - odrzekłem. - Nie jesteœ tedy bratem loży? - Co? - Nie jesteœ wolnomularzem. - Jestem, jestem!- zawołałem. - Jestem, jestem! - Ty? To niemożliwe! - Ty - wolnomularzem?- Tak, wolnomularzem - odpowiedziałem. - Znak! - zawołał. - Oto jest - odrzekłem, wycišgajšc kielnię zprzegubów mego płaszcza. - Żartujesz chyba! - zawołał, cofaj+/-c sięo kilka kroków. - ChodŸmy jednak do Amontillada. - Dobrze - rzekłem, ukrywajšc narzędzie pod płaszczem i podajšc mu znowu ramie. Wsparł się na nim ociężale. Szliœmy dalej wpogoni za Amontilladem. Przesunęliœmy się pod szeregiem bardzo niskich sklepień. Zeszliœmy w dół. Uczyniliœmy kilka kroków ischodzšc w dół jeszcze, dotarliœmy do głębokiego grobowca, w którego zaduchu pochodnie nasze purpurowiały raczej, niż płonęły. W samej głębi tego grobowca widniał inny, mniej obszerny. Mury jego przesłonięte były szczštkami ludzkimi, spiętrzonymi w podziemiach ponad nami, na kształt wielkich katakumb Paryża. Jeszcze trzy inne œciany owego wtórnego grobowca w ten sam sposób były przystrojone. Od czwartej œciany koœci były odrzucone i leżały bezładnie na ziemi, tworzšc w jednym miejscu szaniec doœć wysoki. W murze, obnażonym w ten sposób dzięki odsunięciu koœci, postrzegliœmy jeszcze jednš wnękę głębokoœci około stop czterech, szerokoœci - trzech, za wysokoœci - szeœciu lub siedmiu. Nie była - zda się, zbudowana dla jakiego wyłšcznego celu, jeno po prostu stanowiła przerwę pomiędzy dwoma olbrzymimi słupami, dŸwigajšcymi sklepienie katakumb, i wspierała się na jednym z tych szczelnie granitowych murów, które dopełniały całoœci. Na próżno Fortunato, podnoszšc wštłš pochodnię, silił się zgruntować głšb wnęki. Schorzały płomień nie pozwolił nam dojrzeć krańca. - Naprzód - rzekłem. - Tam właœnie tkwi Amontillado! Co za się tyczy Luchesiego... - To - nieuk! - przerwał mi mój przyjaciel, wyprzedzajšc mnie i idšc na przełaj, podczas gdy kroczyłem za nim w lady. W okamgnieniu dotarł do końca wnęki i stwierdziwszy, ze skalna œciana wzbrania mu dalszych kroków, znieruchomiał w osłupieniu. W chwile potem - przykułem go do granitów. W œcianie tkwiły dwie kluby żelazne, jedna od drugiej mniej więcej na dwie stopy w linii poziomej odległa. Na jednej wisiał łańcuch zwięzły, a na drugiej - kłódka. Okolenie łańcuchem kibici Fortunata i obezwładnienie jego osoby - było dziełem kilku sekund. Zbyt był zdziwiony, aby się sprzeciwić. Wyjšłem klucz i cofnšłem się z wnęki wstecz o kilkakroków. - Przesuń dłoni po murze - rzekłem - nie możesz nie wyczuć saletry. W istocie - jestbardzo wilgotno. Pozwól mi raz jeszcze cię błagać, aby opuœcił to miejsce. Nie? A wiecstanowczo musze cię porzucić. Lecz wprzódy okażę ci wszelkie względy, na jakie mię stać. - Amontillado! - zawołał mój druh, który dotšd jeszcze nie otrzšsnšł się ze zdziwienia. - Masz słusznoœć - odrzekłem. - Amontillado. Wymawiajšc właœnie te słowa zakrzštnšłem się dookoła stosu koœci, o którym już wspominałem. Odgarniajšc je naubocze, odsłoniłem sporš iloœć szczerku i zaprawy wapiennej. Z pomocš tych przedmiotów oraz mojej kielni poczšłem atne-o czy też rumu, które48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj ř@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żP• Zĺ ęc€Ď/cţ*Žc Œ9Ć&!R?+pilnie zamurowywać wejœcie do wnęki. Zaledwom stanšł u pierwszych podwalin mej pracy wolnomularskiej, postrzegłem, ze wino znacznie wywietrzało z głowy Fortunata. Pierwszš poznakš trafnoœci mego postrzeżenia był okrzyk głuchy, jęk, który się z głębi wnęki wydobył. Pijany taknie krzyczy. Po czym nastšpiło długie, uporczywe milczenie. Utwierdziłem drugi pokład kamieni, potem - trzeci, potem - czwarty. Wówczas posłyszałem dŸwięki opętańczych wstrzšsów łańcuchem. Zgiełk trwał przez minut kilka i w cišgu tych minut dla tym łacniejszego upojenia - poniechałem pracy i przykucnšłem na koœciach. Wreszcie, gdy łoskot ucichł, zabrałem się ponownie do kielni, bez przerwy dokonałem pitego, szóstego i siódmego pokładu. Mur właœnie dosięgał niemal mej piersi. Uczyniłem jednš jeszcze przerwę i, wznoszšc pochodnię ponad obmurowanie, rzuciłem kilka nadwštlanych promieni na żywš zawartoœć muru. Szereg tęgich krzyków, krzyków przenikliwych, wybuchnšł nagle z gardzieli uwięzionej postaci - i, że tak powiem wstecz mię przemoc odrzucił. Wahałem się przez chwilę - dreszcz mię przejšł. Obnażyłem szpadę i jšłem niš wnękę na wskroœ pustoszyć... Chwila wszakże zastanowienia wystarczyła, abym się uspokoił. Położyłemdłoń na litym murze podziemi i wróciła mi pewnoœć całkowita. Zbliżyłem się do muru. Wynalazłem odpowiedz zwrotnš na wycia mego ptaszka. Stowarzyszyłem się z nim echem i wtórem - przecišgnšłem je w rozmiarach i napięciach. Oto - na jaki wpadłem pomysł - i krzykacz - zamilkł. Była północ - trud mój dobiegał końca. Dopełniłem ósmego, dziewištego i dziesištego pokładu. Wykończyłem częœć jedenastego i ostatniego. Pozostało mi - przystosowanie i zasklepienie jednego tylko kamienia. PodŸwignšłem go z wysiłkiem - i umieœciłem mniej więcej na stanowisku upatrzonym. Lecz w tej właœnie chwili z wnęki wybuchnšł miech zdławiony, na którego dŸwięk włosy dęba stanęły mi na głowie. W œlad za owym miechem zabrzmiałgłos smutny, w którym zaledwo poznałem głos szlachetnego Fortunata. Głos brzmiał: - Cha, cha, cha! - He, he! Doprawdy, wcale dobry figiel! Wyœmienita krotochwila! Bedziemyż się z niej mieli do rozpuku w - pałacu - he, he! - z tego winka bożego - he,he, he! - Z Amontillada! - rzekłem. - He, he! - He, he! Tak, z Amontillada! Lecz -czyœmy się nie zapóŸnili? A nuż wyczekujš nas w pałacu Signora Fortunato i inni?... PójdŸmy więc. - A tak - rzekłem - pójdŸmy więc. - Na miłoœć Boga, Montresorsie! - A tak - rzekłem - na miłoœć Boga! Lecz po tych słowach, żadnej odpowiedzi. Nadaremnie nastawiałem uszu, niecierpliwiłem się, wołałem bardzo głoœno: - Fortunato! Żadnej odpowiedzi. Wołałem znowu: - Fortunato! Nic. Włożyłem pochodnię do pozostałego otworu i upuœciłem jš wewnštrz. I ten sposób nie dał mi żadnej odpowiedzi, próczchyba szczęku brzękadeł. Doznałem zawrotu głowy bez wštpienia z powodu panujšcej w katakumbach wilgoci. Przyspieszyłem pracę, by się już raz jej pozbyć. Zdobyłem się na wysiłek i przystosowałem kamień ostatni - powlokłem go wapnem. Nowo powstałemu murowi przywróciłem dawny szaniec koci. Od pół wieku żaden œmiertelnik nie zakłóciłich spokoju. In pace requiescat. Tłumaczenie: Bolesław Leœmian "Przedwczesny pogrzeb" Istniejš pewne tematy przejmujšce do głębi, wszelako nazbyt okropne, iżby mogłystać się przedmiotem rzetelnej literatury powieœciowej. Rzetelni pisarze muszš ich unikać, jeœli nie chcš wywołać zgorszenia lub niesmaku. Godzi się je podejmować tylkow takich razach, gdy uœwięca je i usprawiedliwia surowe dostojeństwo prawdy. Drżymy, na przykład, wstrzšsani przenikliwym dreszczem "zachwycajšcej męki", gdy czytamy o przejœciu przez Berezynę, o trzęsieniu ziemi w Lizbonie, o dżumie w Londynie, o nocy œw. Bartłomieja albo o uduszeniu stu dwudziestu trzech więŸniów w Czarnej Jaskini w Kalkucie. Wszelako w tych opowieœciach wstrzšsajš nami zdarzenia, rzeczywistoœć, historia. Gdyby były zmyœlone, przejmowałyby nas tylko odrazš. Przytoczyłem kilka najznamienitszych i najszczytniejszych klęsk, jakich zaznała pamięć ludzka; rozpłomieniajš one wyobraŸnię zarówno rozmiarami, jak i swoim charakterem. Nie uważam za potrzebne zaznaczać, że z długiego i złowrogiego korowodu nieszczęœć ludzkich mógłbym wybrać wiele przekładów poszczególnych, nierównie więcej obarczonych istotnš mękš niż wszystkie te ogromy niedoli zbiorowej. Nędza istotna, rozpacz ostateczna-bywajš, zaiste, udziałem jednostki, nie zbiorowoœci. Dziękujmy miłosierdziu boskiemu, iż upiornych mšk konania doznaje jednostka ludzka, a nie ludzka gromada! . Być pogrzebanym za życia jest niewštpliwienajostateczniejszš okropnoœciš, jaka może przydarzyć się człowiekowi œmiertelnemu. Że zdarza się często, bardzo często-temu zapewne nie zaprzeczš ludzie myœlšcy. Rubieże, które dzielš życie od œmierci, sš co najmniej mroczne i nieokreœlone. Któż może powiedzieć, gdzie pierwsze się kończy, a drugie zaczyna? Wiemy, iż istniejš choroby, w których przejawia się zupełny zastój wszystkich widomych czynnoœci życiowych, wszelako jest on tylko tym, co zwykliœmy nazywać zahamowaniem. Sš to tylko chwilowe przerwy w niedocieczonym mechanizmie. Popewnym czasie jakiœ nieuchwytny, tajemniczy czynnik znów wprawia w ruch magiczne sprężyny i zaklęte koła. Srebrny wštek nie rozsnuł się na wieki i nie roztrzaskała się bezpowrotnie złota czara.Lecz co podówczas działo się z duszš? . Pomijajšc atoli nieunikniony wniosek a priori, że podobne przyczyny muszš wywołać podobne skutki-że znane powszechnie przykłady takiego zahamowania czynnoœci życiowych muszš powodować od czasu do czasu przedwczesne pogrzeby-pomijajšc, powtarzam, te teoretyczne wnioskowania, posiadamy bezpoœrednie œwiadectwa lekarzyoraz innych osób, które stwierdzajš, że takie pogrzeby zdarzały się nader często. Mógłbym przytoczyć niezwłocznie, jeżeli zachodziłaby potrzeba, setki wypadków niezawodnie autentycznych. Jeden, nadzwyczaj osobliwy, którego szczegóły nie zatarły się zapewne jeszcze w pamięci mych czytelników, zdarzył się nie tak dawno temu w sšsiednim mieœcie Baltimore istał się przyczynš silnego, przykrego i powszechnego wzburzenia. Małżonka jednego z najszanowniejszych obywateli-znakomitego prawnika i członka Kongresu-uległa jakiejœ nagłej i niepojętej chorobie, wobec której okazała się najzupełniej bezsilna wszelka umiejętnoœć lekarska. Po wielu cierpieniach umarła lub przynajmniej wydawało się, że umarła. Nikt nie podejrzewał i nie miał powodu do podejrzeń, że zgon jej istotnie nie nastšpił.Okazywała wszystkie zwykłe oznaki œmierci. Rysy zaostrzyły się i twarz zapadła. Usta powlokły się bladoœciš marmuru. Oczy zgasły. Chłód ogarnšł członki. Tętno ustało. Zwłoki spoczywały przez trzy dni nie pogrzebione i przybrały stężałoœć kamienia. Przyœpieszono obchód żałobny, gdyż szybko dokonywało się to, co wydawało się rozkładem. . Złożono tę paniš w grobowcu rodzinnym, doktórego nie zajrzano następnie przez trzy lata. Otwarto go dopiero wówczas, gdy trzeba było wstawić sarkofag; lecz jakiœ straszliwy wstrzšs przeniknšł małżonka, który sam otworzył drzwi! Kiedy podwoje rozwarły się na zewnštrz, jakiœ obleczony w biel przedmiot obsunšł mu się w ramiona.Był to koœciotrup jego żony w nie zbutwiałym jeszcze całunie. . Staranne badania wykazały, iż powróciła do życia w jakieœ dwa dni po złożeniu do grobu; skutkiem jej szamotań trumna spadła ze skraju podwyższenia na posadzkęi rozbiła się, umożliwiajšc jej wyzwolenie. Lampa, którš przypadkiem pozostawiono w grobowcu napełnionš olejem, była pusta; co prawda, płyn mógł wyparować. Na najwyższym stopniu schodów, prowadzšcych do żałobnego przybytku, znaleziono duży odłamek trumny, którym zapewne kołatała w żelazne drzwi, by zwrócić na siebie uwagę. Prawdopodobnie postradała przy tym przytomnoœć lub możenawet wyzionęła ducha z samego tylko lęku.Kidy padała, całun jej zaplštał się w żelaznš kratę, której nierównoœci wystawały do wewnštrz. Pozostała tak, wyprostowana, i tak uległa rozkładowi. . W roku 1810 pogrzebano we Francji osobę żyjšcš œród okolicznoœci, które dowodzš, iżrzeczywistoœć bywa dziwniejsza od zmyœlenia. Bohaterkš tego zdarzenia była Mademoiselle Victorine Lafourcade, młoda dziewczyna ze znakomitej rodziny, bogata i bardzo piękna. Do licznych jej wielbicieli należał także Julien Bossuet, ubogi litterateur czy dziennikarz paryski. Zdolnoœciami swymi i pogodš swej natury zwrócił na siebie uwagę panny, która, jak się zdaje, szczerze go pokochała; wszelakoza podszeptem dumy rodowej wyrzekła go się w końcu i poœlubiła niejakiego MonsieurRenelle, bankiera i doœć cenionego dyplomatę. Ożeniwszy się, jšł jš zaniedbywać a nawet prawdopodobnie Ÿle z niš się obchodzić. Po kilkoletnim nieszczęœliwym pożyciu umarła-lub przynajmniej stan jej był tak podobny do œmierci, iż złudził całe jej otoczenie. Pochowano jš, atoli nie w sklepionym grobowcu, lecz w zwykłej mogile, na cmentarzu jej wsi rodzinnej. Zrozpaczony i z duszš rozgorzałš wspomnieniami głębokiego uczucia, kochanek wyjeżdża ze stolicy w dalekie strony, gdzie leży owa wioska, zamierzajšc odgrzebać jej zwłoki iwejœć w posiadanie szczodrych jej warkoczy. Odnajduje grób. O północy odkopuje trumnę, otwiera jš i ma przystšpić do ucięcia włosów, gdy otwierajš się ukochane oczy. Kobietę tę pochowano żywcem. Wszelako życie nie wygasło w niej zupełnie; z letargu, który wydawał się œmierciš, obudziły jš pieszczoty kochanka. Wprost nieprzytomny zaniósł jš do swego mieszkania we wsi. Dzięki swej niemałej wiedzy lekarskiej umiejętnie zastosował lekarstwa pokrzepiajšce. Ostatecznie powróciła do życia. Poznała swego zbawcę. Pozostała z nim i z wolna, stopniowo odzyskała w zupełnoœci zdrowie. Jej kobiece serce nie było z diamentu i rozrzewniło się tym dowodem miłoœci. Oddała je Bossuetowi. Nie powróciła już do męża, lecz zataiwszy swe zmartwychwstanie wyjechała z kochankiem do Ameryki. W dwadzieœcia lat póŸniej powrócili oboje do Francji w przeœwiadczeniu, że czas zmienił zupełnie wyglšd owej pani i że znajomi nie będš mogli jej poznać. Wszelako się pomylili, gdyż przy pierwszym spotkaniu Monsieur Renelle poznał swš żonę i upomniał się o niš. Oparła się jego żšdaniom, a sšd przyznał jej słusznoœć orzekłszy, iż wyjštkowe okolicznoœci oraz długi przecišgczasu unieważniły nie tylko ze względów godziwoœci, lecz także w znaczeniu prawnym wszelkie zobowišzania małżeńskie. . "Czasopismo Chirurgiczne" lipskie-które posiada takie zasługi i znaczenie, iż należałoby je przetłumaczyć i wydać-opowiada w swym ostatnim numerze o godnym ubolewania wypadku tego samego rodzaju. Pewien oficer artylerii, człowiek olbrzymiego wzrostu i żelaznego zdrowia, spadł z narowistego konia i doznał tak ciężkich uszkodzeń głowy, iż wystšpiły u niego od razu oznaki obłędu. Czaszka była lekko nadwerężona, wszelako nie zachodziła obawa niezwłocznego niebezpieczeństwa. Dokonano trepanacji, która się powiodła. Puszczono mu krew i zastosowano inne œrodki kojšce. Mimo to pogršżał się coraz bardziej w beznadziejnym stanie odrętwienia i w końcuzdawało się, że umarł. . Panowały goršca, pochowano go przeto z niewłaœciwym poœpiechem na jednym z cmentarzy publicznych. Pogrzeb odbył się wczwartek. W niedzielę cmentarz zapełnił się, jak zwykle, ciżbš ludzkš. Około południa wywołał ogromne zamieszanie jakiœ chłop, który jšł opowiadać, iż siedzšc na grobie owego oficera uczuł wyraŸnie, że ziemia pod nim się porusza, jak gdyby ktoœ tam się szamotał. Zrazu na słowa te niewielkš zwracano uwagę. Wszelako widoczne przerażenie i zawzięty upór, z jakim podtrzymywał prawdziwoœć swego opowiadania, wywarły w końcu wrażenie na tłumie. Przyniesiono poœpiesznie łopaty i w kilka minut rozkopano haniebnie płytki grób, z którego ukazała się głowa nieboszczyka. Miał wyglšd nieżywego, jednakże niemal prosto siedział w trumnie, której wieko, szamoczšc się wœciekle, zdołał częœciowo podnieœć w górę. . Odstawiono go natychmiast do najbliższego szpitala, gdzie okazało się, iż jeszcze żyje,aczkolwiek bliski uduszenia. Po kilku godzinach odzyskał przytomnoœć, jšł poznawać znajomych i urywanymi zdaniami opowiadać o swej męce w grobie. . Z opowiadania tego wynikało, iż był przytomny przez jakšœ godzinę, kiedy go grzebano, i dopiero póŸniej postradał œwiadomoœć istnienia. Grób wypełniono niedbale luŸnš i mocno rozpulchnionš ziemiš,skutkiem czego dopływało nieco powietrza.Słyszał stšpanie ciżby nad sobš i robił wysiłki, by go wzajem usłyszano. Zgiełk tłumu-jak mówił-obudził go z głębokiego uœpienia; obudziwszy się, zdał jasno sobie sprawę ze straszliwej grozy swego położenia. . Chory ten miał się dobrze i był-jak się zdaje-bliski zupełnego wyzdrowienia, lecz padł ofiarš niedorzecznych eksperymentówlekarskich. Zastosowano baterię galwanicznš i wyzionšł nagle ducha w przystępie ekstazy w ten sposób wywołanej. . Bateria galwaniczna wišże się ze wspomnieniem powszechnie znanego i nadzwyczaj dziwnego wypadku; mianowicie przy jej pomocy powołano do życia pewnego młodego adwokata londyńskiego, który przez dwa dni przebywał w grobie. Wypadek ten zdarzył się w 1831 r., a wieœćo nim wywołała wszędzie głębokie wrażenie. Chory, Mr Edward Stapleton, zmarł rzekomo na goršczkę tyfoidalnš, połšczonš z jakimiœ niezwykłymi objawami,które wielce zaciekawiły czuwajšcych nad nim lekarzy. Po jego pozornym zgonie domagano się od rodziny, by zezwoliła na sekcję zwłok, ale pozwolenia nie otrzymano. Jak często się zdarza w podobnych wypadkach, lekarze postanowili odkopać zwłoki i dokonać sekcji po kryjomu. Wszelkie przygotowania poczyniono z łatwoœciš przy pomocy nader licznych w Londynie złodziei, którzy kradnštrupy. Trzeciej nocy po obchodzie żałobnymwydobyto domniemane zwłoki z dołu, głębokiego na osiem stóp, i złożono je w sali operacyjnej pewnej lecznicy prywatnej.. Doœć duże cięcie, wykonane w okolicy jamy brzusznej, pozwoliło stwierdzić, iż trup jest jeszcze œwieży i nie dotknięty rozkładem; postanowiono zatem zastosować baterię. Odbywały się doœwiadczenia jedne po drugich, występowały zwykłe objawy, nie wskazujšce atoli niczego charakterystycznego oprócz dwu czy trzech wzmożonych skurczów, które były jakby oznakš życia. . Noc była póŸna. Miało się już ku œwitaniu, więc obecni postanowili dłużej nie zwlekać iprzystšpić od razu do sekcji całkowitej. Wszelako pewien student, pragnšc sprawdzić swš teorię, nalegał, by poddano działaniu baterii któryœ z mięœni piersiowych. Zrobiono głębokie cięcie i połšczono poœpiesznie mięsień z bateriš, gdy przedmiot badań ruchem nagłym, lecz bynajmniej nie kurczowym, zerwał się ze stołu, postšpił na œrodek sali, rozejrzał się błędnie dokoła i przemówił. Niepodobnabyło zrozumieć, co mówił, ale wymawiał jakieœ słowa i zgłoski brzmiały wyraŸnie. Przemówiwszy, powalił się ciężko na posadzkę. . Zrazu wszystkich ubezwładniła groza-lecz opamiętali się rychło, gdyż nie było ani chwili do stracenia. Przekonali się, że Mr Stapleton jest żywy, jakkolwiek nieprzytomny. OtrzeŸwiony eterem, wnet odzyskał zdrowie i powrócił do rodziny, którš o jego zmarwychwstaniu zawiadomiono dopiero wówczas, kiedy wszelkie niebezpieczeństwo minęło. Nietrudno wyobrazić sobie jej zdumienie-jejosłupiałš radoœć. . Wszelako najbardziej wstrzšsajšce szczegóły zawierały się w tym, co sam MrStapleton opowiadał. Utrzymywał on, że aniprzez jedno mgnienie oka nie był zupełnie nieprzytomny, że niejasno i bezładnie wiedział o wszystkim, co z nim się działo od chwili, kiedy lekarze orzekli, że jest martwy, aż do utraty przytomnoœci w szpitalu. "Jestem żywy"- brzmiały owe niezrozumiałe słowa, które cisnęły mu się na struchlałe usta, kiedy zobaczył, że znajduje się w sali prosektoryjnej. . Z łatwoœciš mógłbym przytoczyć jeszcze mnóstwo podobnych przykładów, lecz nie czynię tego, gdyż, zaprawdę, nie sš one potrzebne, by dowieœć, że przedwczesne pogrzeby się zdarzajš. Jeżeli zważymy, jakniezmiernie rzadkie z natury rzeczy sš okolicznoœci, które pozwalajš nam je odkryć, to musimy przypuœcić, iż zdarzajš 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj ř@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż"Phc#¸Čc$€Zc%Ú-ţc&Ř<się one często bez naszej wiedzy. Jakoż prawie zawsze przy uprzštaniu cmentarzy na znaczniejszych przestrzeniach spotyka się koœciotrupy, których postawy nasuwajš najstraszniejsze przypuszczenia. . Straszliwe, zaiste, przypuszczenie, lecz stokroć straszliwszy los! Można zapewnić bez wahania, iż nie ma nieszczęœcia, które by mogło w tak okropnej mierze pognębić do ostatecznoœci ciało i duszę, jak przedwczesne złożenie do grobu. Nieznoœnyucisk płuc, duszšce wyziewy wilgotnej ziemi, wpijanie się ršk w poœmiertne całuny, nieubłagana cieœń szczupłego pomieszczenia, mrok wiekuistej nocy, ciszajak ogłuszajšce morze, niewidzialna wprawdzie, lecz dajšca się wyczuć obecnoœć robaka-zwycięzcy - wszystko to w połšczeniu z myœlami o powietrzu i zieleni rozpostartej hen, w górze, ze wspomnieniami o ludziach nam bliskich, którzy by poœpieszyli z pomocš, gdyby wiedzieli, co z nami się dzieje, ze œwiadomoœciš, iż oni o tym nigdy dowiedziećsię nie mogš, że beznadziejnym udziałem naszym jest nieunikniona œmierć-myœli te napawajš serce, co jeszcze bije, takim ogromem przerażenia i nieuskromionej trwogi, iż cofa się z drżeniem przed nimi nawet najœmielsza wyobraŸnia. Nie znamy niczego równie rozpaczliwego na ziemi, nie możemy wyœnić niczego bodaj na poły równie potwornego w otchłani najostateczniejszych piekieł; i dlatego opowieœci z tej dziedziny sš tak ogromnie zajmujšce. Jest to następstwem œwiętej grozy, jakš wywołuje sam przedmiot, iż zajęcie to pozostaje w najzupełniejszej i najœciœlejszej zależnoœci od naszego przeœwiadczenia o prawdzie rzeczy opowiadanej. To, co zamierzam opowiedziećobecnie, jest mi doskonale znane-polega na mym osobistym i rzeczywistym doœwiadczeniu. . Od kilku lat doznawałem objawów jakiegoœ dziwnego niedomagania, które lekarze uznalizgodnie za katalepsję, nie mogšc się zdobyćna œciœlejsze okreœlenie. Aczkolwiek predyspozycja, przyczyny bezpoœrednie a nawet rozpoznanie bieżšce tej choroby przedstawiajš się jeszcze nader niejasno, to przecież widoczne i charakterystyczne jej przejawy sš już dostatecznie znane. Odmiany jej zależš głównie od nasilenia. Niekiedy chory tylko dzień jeden lub nawet krócej znajduje się w stanie jakby wzmożonego letargu. Jest bez czucia i zewnętrznie bez ruchu, lecz słabe tętno serca daje się wcišż jeszcze wyczuwać; ciepłota w zupełnoœci nie znika; nikły œlad rumieńca mży jeszcze poœrodku policzków; przyłożywszy mu lusterko do ust można zauważyć opieszałš, chwiejnš i nierównš czynnoœć płuc. Innym razem odrętwienie tomoże trwać całymi tygodniami lub nawet miesišcami, najdokładniejsze badania, najprzenikliwsze dociekania lekarskie nie mogš wówczas wykryć istotnej różnicy między stanem, w którym znajduje się chory, a między tym, co nazywamy œmierciš. Przedwczesnemu jego pogrzebowizapobiega zwykle tylko to, że najbliżsi wiedzieli już od dawna o jego niedomaganiu kataleptycznym, więc majš się na bacznoœci, zaœ przede wszystkim to, że niewystępujš oznaki rozkładu. Rozwój chorobyodbywa się, na szczęœcie, stopniowo. Pierwsze objawy, aczkolwiek zmienne, sš niedwuznaczne. Paroksyzmy zaznaczajš się coraz wyraŸniej; każdy następny przecišga się dłużej od poprzedzajšcego. Na tym polega przede wszystkim zabezpieczenie przed złożeniem do grobu. Nieszczęœliwy, uktórego pierwszy paroksyzm przejawiłby się od razu w formie najkrańcowszej, jak to niekiedy sie zdarza, zostałby na pewno pochowany żywcem. . Mój wypadek różnił się wcale nieznacznie od przytaczanych w podręcznikach lekarskich. Niekiedy bez widocznej przyczyny zapadałem z wolna jak gdyby w nieprzytomnoœć, w połowiczne omdlenie. Pozostawałem w tym stanie, nie doznajšc bólu, nie mogšc się ruszać ani też-by wyrazić się œciœle-myœleć, zachowujšc jednakże niejasne, letargiczne poczucie życia jako też osób otaczajšcych me łoże, aż do chwili, kiedy w chorobie następowałoprzesilenie i nagle powracała mi zupełna œwiadomoœć. Innym razem ulegałem jakby œpiesznemu i natarczywemu porażeniu. Przychodziły zawroty i mdłoœci, zastygałem, krzepłem i padałem bezwładnie na ziemię. Potem następowały długie tygodnie, kiedy wszystko ziało czczoœciš, czerniš i milczeniem, a nicoœć stawała się wszechœwiatem. Nie byłoby snadŸ niczym innym zupełne unicestwienie. Paroksyzmy tego rodzaju mijały tym wolniej, im poczynały się naglej. Podobnie jak œwita dzień opuszczonemu, bezdomnemużebrakowi, co przez całš długš, beznadziejnš noc zimowš błškał się po ulicach-tak samo opieszale, tak samo smętnie, tak samo radoœnie rozwidniała sięznów we mnie œwiatłoœć duszy. . Poza tš skłonnoœciš do paroksyzmów zdrowie moje na ogół zdawało się niezłe i nie byłbym zauważył wcale, że je podkopuje jakaœ ciężka choroba, gdyby nie pewne właœciwoœci mojego snu, które wystšpiły jako objaw dodatkowy. Po przebudzeniu nie odzyskiwałem nigdy od razu pełnego posiadania mych zmysłów tudzież pozostawałem zawsze przez czas jakiœ w stanie silnego rozstroju i odurzenia, przy czym władze umysłowe w ogólnoœci, zaœ pamięć w szczególnoœci pogršżały się w zupełnym bezwładzie i zastoju. . We wszystkich tych niedomaganiach nie było wcale cierpień fizycznych, przygnębiał mnie natomiast cały bezmiar udręczeń psychicznych. WyobraŸnia moja oblekała się całunem. Mówiłem o robakach,o mogiłach, o napisach na grobach. Zaprzepaszczałem się w marzeniach o œmierci, zaœ myœl o przedwczesnym pogrzebie nieustannie snuła mi się po głowie. Czyhało na mnie upiorne niebezpieczeństwo, przeœladowało mnie dniem i nocš. Za dnia tortura myœli była ogromna-w nocy stawała się bezmiernš. Gdy posępne mroki zalegały ziemię i ogarniała mnie ostateczna groza mych rozmyœlań, drżałem-drżałem jak chwiejne pióropusze na pojazdach żałobnych. Kiedy moje ciało nie mogło znieœć dłużej bezsennoœci, opierałem się mimo to uœpieniu, gdyż przerażała mnie myœl, iż po przebudzeniu mogę ujrzeć się w grobie. Kiedy zaœ w końcu pogršżyłem się we œnie,zapadałem natychmiast w œwiat widziadeł, nad którym na olbrzymich, złowieszczych, przyćmiewajšcych wszystko skrzydłach unosiła się przemożna i jedyna œwiadomoœćżałoby. . Z niezliczonych, smętnych zwidzeń, które udręczały mnie we œnie, przytoczę tylko jedno. Zdawało mi się, iż nurzam się w odrętwieniu kataleptycznym, nierównie przewleklejszym i głębszym niż zazwyczaj.Nagle czyjaœ lodowata ręka spoczęła na moim czole i jakiœ niecierpliwy, szwargoczšcy głos słowo: "Wstań!" szepnšł mi do ucha. Zerwałem się. Ciemnoœć była nieprzebita. Nie mogłem dostrzec, kto mnie obudził. Nie mogłem zdać sobie sprawy, ani kiedy zapadłem w odrętwienie, ani gdzie obecnie przebywam. Siedziałem nieruchomo i starałem się zebrać myœli, gdy owa mroŸna dłoń ujęła mnie za rękę i potrzšsnęła niš zuchwale, zaœ ów szwargoczšcy głos odezwał się znowu: . -Wstań! Czy ci już nie mówiłem, żebyœ wstał? -Ale kto - pytałem - kto ty jesteœ? . -W krainie, gdzie przebywam obecnie, nie mam imienia-odparł głos posępnie.-Byłem człowiekiem, lecz jestem demonem. Byłem bezlitosny, lecz jestem pełen miłosierdzia. Czy nie czujesz, że drżę cały? Szczękajš mi zęby, gdy mówię do ciebie, wszelako nie z zimna tej nocy-lecz nocy, co nie ma końca. Ta ohyda jest nie do zniesienia. Jak możesz spać spokojnie? Wołania tych mšk bezgranicznych nie pozwalajš mi usnšć. Te widoki sš nad moje siły. Wstawaj! PójdŸ ze mnš w tę noc zagrobowš, a odsłonię ci tajnie. Czyż to nie obraz żałoœci? Patrz! . Spojrzałem; za sprawš niewidzialnej postaci, co wcišż jeszcze trzymała mnie zarękę, otwarły się przede mnš groby całej ludzkoœci. Promieniowały wszystkie fosforycznš poœwietlš rozkładu, mogłem więc zajrzeć aż do najtajemniejszych podziemi i zobaczyłem tam spowite w całuny ciała, co swe uroczyste, smętne odpoczywanie dzieliły z robactwem. Ale, niestety! tych, którzy spali, było niewielu wporównaniu z milionami tych, którzy usnšć nie mogli. Pełno tam było słabych wysiłków; i wszędzie żałosny panował niepokój; i w głębi niezliczonych dołów szemrały posępnie czechła umarłych. I dostrzegłem, że wielu z tych, którzy leżeli spokojnie, zmieniło mniej lub więcej niwygodnš, sztywnš pozycję, w jakiej pierwotnie złożono ich do grobu. Kiedym takpatrzał, glos ów odezwał się znowu: . -Cóż...czy nie jest to żałosny widok?-Zanim jednak zdšżyłem odpowiedzieć, postać owa puœciła mš rękę, fosforyczne œwiatła pogasły i zatrzasnęły się nagle groby, z których zawtórował zgiełk zrozpaczonych okrzyków: -Nie jestże to, o Boże, przeżałosny widok? . Złowieszczy wpływ tych widzeń nawiedzajšcych mnie nocš przenikał także głęboko w moje życie na jawie. Nerwy moje uległy zupełnemu rozstrojowi i stałem się pastwš niewygasajšcej trwogi. Unikałem jazdy konnej, przechadzek, słowem wszystkiego, co mogłoby mnie oddalić od domu. po prostu nie odważałem się przebywać z dala od osób, które wiedziały o mojej skłonnoœci do katalepsji,obawiałem się bowiem, iż gdyby zdarzyło mi się ulec zwykłemu paroksyzmowi, mógłbym zostać pogrzebany, zanim zdołanoby sprawdzić mój stan istotny. . Powštpiewałem o troskliwoœci, o przywišzaniu najmilszych przyjaciół. Wzdrygałem się na myœl, iż w razie dłuższego niż zwykle paroksyzmu mogliby zachwiać się w swoim przeœwiadczeniu i uznać mnie za ostatecznie straconego. Posunšłem się nawet tak daleko, iż jšłem się lękać, by korzystajšc z jakiego przewlekłego paroksyzmu nie byli radzi, żemogš uwolnić się od wielu trosk, których byłem przyczynš, i nie uważali ich za dostateczne usprawiedliwienie, żeby pozbyćsię mnie na zawsze. Na próżno starali się mnie uspokoić uroczystymi przyrzeczeniami.Wymogłem na nich najœwiętszš przysięgę, iż nie złożš wczeœniej zwłok moich do grobu, aż zupełny rozkład uniemożliwi dalsze ich przechowywanie. Wszelako nawetwówczas mój lęk œmiertelny nie chciał słuchać głosu rozumu, nie dawał się ukoić żadnym pocieszeniem. Poczyniłem zatem mnóstwo nadzwyczaj starannie obmyœlonychzarzšdzeń. Między innymi kazałem w ten sposób przebudować grobowiec rodzinny, żeby go można było z łatwoœciš otworzyć od wewnštrz. Najlżejszy nacisk na długš dŸwignię, sięgajšcš daleko w głšb sklepu grobowego, wystarczał, by żelazne podwoje rozwarły się na oœcież. Były tam także urzšdzenia umożliwiajšce swobodny dopływ œwiatła i powietrza jako też odpowiednie schowki na pokarm i wodę, znajdujšce się w bezpoœrednim pobliżu trumny przeznaczonej na moje przejęcie. Trumna ta była miękko i ciepło wysłana. Posiadała wieko urzšdzone w taki sposób, jak podwoje grobowca, z dodatkiem sprężyn, które przy najlżejszym poruszeniuciała uwalniały je z zamknięcia. Ponadto nadachu grobowca kazałem zawiesić wielki dzwon, od którego przez otwór w trumnie miano przeprowadzić linę łšczšcš go z rękštrupa. Ale niestety, czyż może mierzyć się czujnoœć ludzka z przeznaczeniem? Mimo tych urzšdzeń, zapewniajšcych zupełne bezpieczeństwo, nic nie mogło ocalić od ostatecznych mšk mnie, nieszczęsnego, skazanego przedwiecznym wyrokiem na pochowanie żywcem w grobie! . Przyszła chwila-jak to niejednokrotnie bywało już przedtem-iż œród zupełnej nieprzytomnoœci jęło mi œwitać nikłe, nieokreœlone poczucie istnienia. Z wolna-żółwim krokiem-zbliżały się mdłe, szare brzaski psychicznego rozwidnienia. Odrętwiałoœć niedomagania. Bezwolne poddanie się głuchej męce. Stan próżen troski, wysiłku, nadziei. Po długiej przerwie-dzwonienie w uszach; po czym, pojeszcze dłuższej-pieczenie i kłucie w kończynach; następnie pozornie wiekuisty okres rozkosznego spokoju, podczas którego budzšce się odczuwania silš się, bystać się myœlami; potem krótkie, ponowne zaprzepaszczanie się w niebycie, a po nim nagłe ocknienie. W końcu lekkie drgnienie powiek i w okamgnieniu elektryczny wstrzšs grozy, œmiertelnej i nieokreœlonej,co sprawia, iż krew przelewa się strumieniami za skroni ku sercu. I oto pierwszy, rzeczywisty odruch myœli. I oto pierwsze drgnienie pamięci. I oto powodzenie częœciowe i pierzchliwe. I zaraz potem pamięć, odzyskujšca w tym stopniu swš władzę, że mogę w pewnej mierze zdać sobie sprawę z mego stanu. Czuję, iż nie budzę się ze zwykłego snu. Przypominam sobie, że jestem chory na katalepsję. I w końcu jakby ocean mnie przywalił, bo oto mój spiorunowany duch gnie się pod brzemieniem jedynego potwornego niebezpieczeństwa-jedynej, upiornej i wiekuiœcie władczej idei. . Opętany przez to urojenie, leżałem czas jakiœ nieruchomo. I dlaczego? Nie mogłem zdobyć się na odwagę, by się poruszyć. Nieœmiałem uczynić wysiłku, który by mi dał œwiadomoœć mojego losu; a jednak było coœw moim sercu, co szeptało, iż był nieuchronny. Rozpacz, jakiej niezdolna jest wzniecić żadna inna niedola-rozpacz tylko zniewoliła mnie po długim wahaniu, bym rozwarł ciężkie powieki. Rozwarłem je. Było ciemno-wszędzie ciemno. Wiedziałem, że paroksyzm minšł. Wiedziałem, że przesilenie mej niemocy dawno się skończyło. Wiedziałem, że odzyskałem w zupełnoœci zdolnoœć widzenia, a jednak było ciemno-wszędzie ciemno-głęboka, nieprzenikniona ciemnoœć nocy wygasłej na wieki! . Chciałem krzyknšć; wargi moje i spieczony język drgały kurczowym wysiłkiem, ale z czeluœci płuc nie dobył się głos. Jakby przywalone brzemieniem jakiejœ góry, dyszały i dygotały wraz z sercem przy każdym ucišżliwym i wysilonym oddechu. . Ruch szczęk, które rozwarłem, by krzyknšć głoœno, uœwiadomił mnie, że byłypodwišzane, jak zwykle u umarłych. Uczułem również, że leżę na czymœ twardym i że coœ podobnego zwiera się ciasno koło mnie z obu stron. Dotychczas nie œmiałem drgnšć żadnym członkiem, leczteraz mocno szarpnšłem rękami, które spoczywały wycišgnięte i skrzyżowane powyżej dłoni. Uderzyły o jakšœ silnš, drewnianš zaporę, która wysklepiała się nade mnš o jakieœ szeœć cali od twarzy. Niemogłem już wštpić dłużej, iż spoczywałemwreszcie w trumnie. . I oto œród bezmiaru męczarni zaszemrał mi słodko cherub nadziei-gdyż pomyœlałem o moich urzšdzeniach. Wiłem się i prężyłemz całej siły, by podnieœć wieko-ani drgnęło! Macałem rękami szukajšc sznura od dzwonu; nie było go! Jakoż pierzchnšł na zawsze mój pocieszyciel i zawładła tryumfujšco jeszcze okrutniejsza rozpacz; nie mogłem bowiem znaleŸć wyœciółki, którš tak starannie przygotowałem, a ponadto nagle uczułem w nozdrzach dziwniemocny zapach wilgotnej ziemi. Wniosek był nieodparty. Nie znajdowałem się w sklepie grobowym. Uległem paroksyzmowi gdzieœ poza domem-œród obcych ludzi. Jak i kiedy, nie mogłem sobie przypomnieć. Oni to pochowali mnie jak psa-zabili gwoŸdziami w byle jakiej trumnie i zagrzebali głęboko i nazawsze w pierwszym lepszym, bezimiennymdole. . Gdy to bolesne przeœwiadczenie wtargnęło do najgłębszych tajni mej duszy, wytężyłem znów wszystkie siły, by krzyknšć na całe gardło, i tym razem mi sie udało. Długi, przecišgły, dziki wrzask, a raczej potępieńcze wycie rozległo się w przestworzach podziemnej nocy. . -A co to takiego? - odpowiedział szorstko jakiœ głos. -Co mu, u diabła, się dzieje? -odezwał się drugi. -Cicho być! -odezwał się trzeci. -Co on sobie myœli, że drze się jak dzikie zwierzę? -rzekł czwarty, po czym szajka jakichœ nieokrzesanych postaci przystšpiła do mnie i jęła mnš tarmosić bez ceremonii przez kilka minut. Nie obudzili mnie-gdyż niespałem już wcale, kiedy krzyknšłem-lecz pomogli mi się opamiętać. . Zdarzyło mi się to w pobliżu Richmond w Wirginii. W towarzystwie jednego z przyjaciół wybrałem się na polowanie o kilka mil poniżej mielizn na rzece James. Noc zbliżała się, kiedy zaskoczyła nas burza. Kabina małej szalupy, stojšcej u brzegu na kotwicy i naładowanej ziemiš ogrodowš, była jedynym pobliskim schronieniem. Urzšdziliœmy się możliwie najwygodniej i spędziliœmy noc na pokładzie. Ułożyłem się do snu na jednym zdwu posłań, jakimi rozporzšdzała załoga statku, a nie potrzebuję chyba nadmieniać, czym sš posłania w szalupie o pojemnoœci szesnastu czy siedemnastu ton. Na tym, które zajšłem, nie było wcale poœcieli. Największa jego szerokoœć wynosiła zaledwie osiemnaœcie cali, zaœ odległoœć tego tapczanu od wysklepiajšcego się nad nim pomostu była dokładnie taka sama. to musimy przypuœcić, iż zdarzajš 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj ř@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż' 8˙˙Wcisnšłem się na to łoże z największš trudnoœciš. Mimo to spałem jak kamień. Zwidzenie moje-nie był to bowiem sen ani nocna zmora-było naturalnym następstwem nader niewygodnej pozycji. Ponadto wynikało z nawykowych skłonnoœci mojego umysłu jako też ze wspomnianej opieszałoœci, z jakš odzyskiwałem władzę nad mymi zmysłami, zwłaszcza zaœ, z jakšpowracała mi pamięć po przebudzeniu. Ludzie, którzy mnie tarmosili, należeli do załogi szalupy, lecz było œród nich także kilku robotników zajętych przy jej wyładowywaniu. Zapach ziemi pochodził od ładunku. Opaskš dokoła szczęk była jedwabna chustka, którš zawišzałem sobie głowę nie majšc pod rękš używanej zazwyczaj czapeczki nocnej. . Męczarnie, jakich podówczas doznałem, nieróżniły się na pewno od rzeczywistych. Były straszliwe-były bezgranicznie ohydne,wszelako zło było poczštkiem dobrego, gdyż pod ich uciskiem ocknęła się odpornoœć mych władz duchowych. Dusza moja nabrała krzepkoœci-nabrała hartu. Poczšłem dużo chodzić. Jšłem się usilnie ćwiczeń fizycznych. Oddychałem powietrzem przestworów niebieskich. Myœlałem o innych rzeczach-nie o œmierci. Buchana rzuciłem w ogień. Zarzekłem się podręczników lekarskich. Nie czytywałem "Myœli nocnych" ani bajań o cmentarzach, ani karawaniarskich opowiadań, takich jak niniejsze. Słowem, stałem się nowym człowiekiem i żyłem jak człowiek. Od owejpamiętnej nocy wyzbyłem się na zawsze żałobnych przewidzeń, a wraz z nimi znikły niedomagania kataleptyczne, które prawdopodobnie były raczej ich następstwem niżeli przyczynš. . Bywajš chwile, kiedy nawet dla trzeŸwych oczu rozumu œwiat naszego nieszczęsnego człowieczeństwa staje się podobny do piekła; atoli wyobraŸnia ludzka nie może, jak Carathis, badać bezkarnie wszystkich jego czeluœci. Niestety! straszliwy korowódlęków pogrzebowych nie jest tylko urojeniem. Niby owe demony, które towarzyszyły Afrasiabowi w jego podróży przez Oksus, muszš one spoczywać we œniealbo nas pochłonš-trzeba je uœpić, jeœli nie chcemy zginšć. ---------------Konwersja: RPG (rpg6@go2.pl) sš już dostatecznie znane. Odmiany jej zależš głównie od nasilenia. Niekiedy chory tylko dzień jeden lub nawet krócej znajduje się w stanie jakby wzmożonego letargu. Jest bez czucia i zewnętrznie bez ruchu, lecz słabe tętno serca daje się wcišż jeszcze wyczuwać; ciepłota w zupełnoœci nie znika; nikły œlad rumieńca mży jeszcze poœrodku policzków; przyłożywszy mu lusterko do ust można zauważyć opieszałš, chwiejnš i nierównš czynnoœć płuc. Innym razem odrętwienie tomoże trwać całymi tygodniami lub nawet miesišcami, najdokładniejsze badania, najprzenikliwsze dociekania lekarskie nie mogš wówczas wykryć istotnej różnicy między stanem, w którym znajduje się chory, a między tym, co nazywamy œmierciš. Przedwczesnemu jego pogrzebowizapobiega zwykle tylko to, że najbliżsi wiedzieli już od dawna o jego niedomaganiu kataleptycznym, więc majš się na bacznoœci, zaœ przede wszystkim to, że niewystępujš oznaki rozkładu. Rozwój chorobyodbywa się, na szczęœcie, stopniowo. Pierwsze objawy, aczkolwiek zmienne, sš niedwuznaczne. Paroksyzmy zaznaczajš się coraz wyraŸniej; każdy następny przecišga się dłużej od poprzedzajšcego. Na tym polega przede wszystkim zabezpieczenie przed złożeniem do grobu. Nieszczęœliwy, uktórego pierwszy paroksyzm przejawiłby się od razu w formie najkrańcowszej, jak to niekiedy sie zdarza, zostałby na pewno pochowany żywcem. . Mój wypadek różnił się wcale nieznacznie od przytaczanych w podręcznikach lekarskich. Niekiedy bez widocznej przyczyny zapadałem z wolna jak gdyby w nieprzytomnoœć, w połowiczne omdlenie. Pozostawałem w tym stanie, nie doznajšc bólu, nie mogšc się ruszać ani też-by wyrazić się œciœle-myœleć, zachowujšc jednakże niejasne, letargiczne poczucie życia jako też osób otaczajšcych me łoże, aż do chwili, kiedy w chorobie następowałoprzesilenie i nagle powracała mi zupełna œwiadomoœć. Innym razem ulegałem jakby œpiesznemu i natarczywemu porażeniu. Przychodziły zawroty i mdłoœci, zastygałem, krzepłem i padałem bezwładnie na ziemię. Potem następowały długie tygodnie, kiedy wszystko ziało czczoœciš, czerniš i milczeniem, a nicoœć stawała się wszechœwiatem. Nie byłoby snadŸ niczym innym zupełne unicestwienie. Paroksyzmy tego rodzaju mijały tym wolniej, im poczynały się naglej. Podobnie jak œwita dzień opuszczonemu, bezdomnemużebrakowi, co przez całš długš, beznadziejnš noc zimowš błškał się po ulicach-tak samo opieszale, tak samo smętnie, tak samo radoœnie rozwidniała sięznów we mnie œwiatłoœć duszy. . Poza tš skłonnoœciš do paroksyzmów zdrowie moje na ogół zdawało się niezłe i nie byłbym zauważył wcale, że je podkopuje jakaœ ciężka choroba, gdyby nie pewne właœciwoœci mojego snu, które wystšpiły jako objaw dodatkowy. Po przebudzeniu nie odzyskiwałem nigdy od razu pełnego posiadania mych zmysłów tudzież pozostawałem zawsze przez czas jakiœ w stanie silnego rozstroju i odurzenia, przy czym władze umysłowe w ogólnoœci, zaœ pamięć w szczególnoœci pogršżały się w zupełnym bezwładzie i zastoju. . We wszystkich tych niedomaganiach nie było wcale cierpień fizycznych, przygnębiał mnie natomiast cały bezmiar udręczeń psychicznych. WyobraŸnia moja oblekała się całunem. Mówiłem o robakach,o mogiłach, o napisach na grobach. Zaprzepaszczałem się w marzeniach o œmierci, zaœ myœl o przedwczesnym pogrzebie nieustannie snuła mi się po głowie. Czyhało na mnie upiorne niebezpieczeństwo, przeœladowało mnie dniem i nocš. Za dnia tortura myœli była ogromna-w nocy stawała się bezmiernš. Gdy posępne mroki zalegały ziemię i ogarniała mnie ostateczna groza mych rozmyœlań, drżałem-drżałem jak chwiejne pióropusze na pojazdach żałobnych. Kiedy moje ciało nie mogło znieœć dłużej bezsennoœci, opierałem się mimo to uœpieniu, gdyż przerażała mnie myœl, iż po przebudzeniu mogę ujrzeć się w grobie. Kiedy zaœ w końcu pogršżyłem się we œnie,zapadałem natychmiast w œwiat widziadeł, nad którym na olbrzymich, złowieszczych, przyćmiewajšcych wszystko skrzydłach unosiła się przemożna i jedyna œwiadomoœćżałoby. . Z niezliczonych, smętnych zwidzeń, które udręczały mnie we œnie, przytoczę tylko jedno. Zdawało mi się, iż nurzam się w odrętwieniu kataleptycznym, nierównie przewleklejszym i głębszym niż zazwyczaj.Nagle czyjaœ lodowata ręka spoczęła na moim czole i jakiœ niecierpliwy, szwargoczšcy głos słowo: "Wstań!" szepnšł mi do ucha. Zerwałem się. Ciemnoœć była nieprzebita. Nie mogłem dostrzec, kto mnie obudził. Nie mogłem zdać sobie sprawy, ani kiedy zapadłem w odrętwienie, ani gdzie obecnie przebywam. Siedziałem nieruchomo i starałem się zebrać myœli, gdy owa mroŸna dłoń ujęła mnie za rękę i potrzšsnęła niš zuchwale, zaœ ów szwargoczšcy głos odezwał się znowu: . -Wstań! Czy ci już nie mówiłem, żebyœ wstał? -Ale kto - pytałem - kto ty jesteœ? . -W krainie, gdzie przebywam obecnie, nie mam imienia-odparł głos posępnie.-Byłem człowiekiem, lecz jestem demonem. Byłem bezlitosny, lecz jestem pełen miłosierdzia. Czy nie czujesz, że drżę cały? Szczękajš mi zęby, gdy mówię do ciebie, wszelako nie z zimna tej nocy-lecz nocy, co nie ma końca. Ta ohyda jest nie do zniesienia. Jak możesz spać spokojnie? Wołania tych mšk bezgranicznych nie pozwalajš mi usnšć. Te widoki sš nad moje siły. Wstawaj! PójdŸ ze mnš w tę noc zagrobowš, a odsłonię ci tajnie. Czyż to nie obraz żałoœci? Patrz! . Spojrzałem; za sprawš niewidzialnej postaci, co wcišż jeszcze trzymała mnie zarękę, otwarły się przede mnš groby całej ludzkoœci. Promieniowały wszystkie fosforycznš poœwietlš rozkładu, mogłem więc zajrzeć aż do najtajemniejszych podziemi i zobaczyłem tam spowite w całuny ciała, co swe uroczyste, smętne odpoczywanie dzieliły z robactwem. Ale, niestety! tych, którzy spali, było niewielu wporównaniu z milionami tych, którzy usnšć nie mogli. Pełno tam było słabych wysiłków; i wszędzie żałosny panował niepokój; i w głębi niezliczonych dołów szemrały posępnie czechła umarłych. I dostrzegłem, że wielu z tych, którzy leżeli spokojnie, zmieniło mniej lub więcej niwygodnš, sztywnš pozycję, w jakiej pierwotnie złożono ich do grobu. Kiedym takpatrzał, glos ów odezwał się znowu: . -Cóż...czy nie jest to żałosny widok?-Zanim jednak zdšżyłem odpowiedzieć, postać owa puœciła mš rękę, fosforyczne œwiatła pogasły i zatrzasnęły się nagle groby, z których zawtórował zgiełk zrozpaczonych okrzyków: -Nie jestże to, o Boże, przeżałosny widok? . Złowieszczy wpływ tych widzeń nawiedzajšcych mnie nocš przenikał także głęboko w moje życie na jawie. Nerwy moje uległy zupełnemu rozstrojowi i stałem się pastwš niewygasajšcej trwogi. Unikałem jazdy konnej, przechadzek, słowem wszystkiego, co mogłoby mnie oddalić od domu. po prostu nie odważałem się przebywać z dala od osób, które wiedziały o mojej skłonnoœci do katalepsji,obawiałem się bowiem, iż gdyby zdarzyło mi się ulec zwykłemu paroksyzmowi, mógłbym zostać pogrzebany, zanim zdołanoby sprawdzić mój stan istotny. . Powštpiewałem o troskliwoœci, o przywišzaniu najmilszych przyjaciół. Wzdrygałem się na myœl, iż w razie dłuższego niż zwykle paroksyzmu mogliby zachwiać się w swoim przeœwiadczeniu i uznać mnie za ostatecznie straconego. Posunšłem się nawet tak daleko, iż jšłem się lękać, by korzystajšc z jakiego przewlekłego paroksyzmu nie byli radzi, żemogš uwolnić się od wielu trosk, których byłem przyczynš, i nie uważali ich za dostateczne usprawiedliwienie, żeby pozbyćsię mnie na zawsze. Na próżno starali się mnie uspokoić uroczystymi przyrzeczeniami.Wymogłem na nich najœwiętszš przysięgę, iż nie złożš wczeœniej zwłok moich do grobu, aż zupełny rozkład uniemożliwi dalsze ich przechowywanie. Wszelako nawetwówczas mój lęk œmiertelny nie chciał słuchać głosu rozumu, nie dawał się ukoić żadnym pocieszeniem. Poczyniłem zatem mnóstwo nadzwyczaj starannie obmyœlonychzarzšdzeń. Między innymi kazałem w ten sposób przebudować grobowiec rodzinny, żeby go można było z łatwoœciš otworzyć od wewnštrz. Najlżejszy nacisk na długš dŸwignię, sięgajšcš daleko w głšb sklepu grobowego, wystarczał, by żelazne podwoje rozwarły się na oœcież. Były tam także urzšdzenia umożliwiajšce swobodny dopływ œwiatła i powietrza jako też odpowiednie schowki na pokarm i wodę, znajdujšce się w bezpoœrednim pobliżu trumny przeznaczonej na moje przejęcie. Trumna ta była miękko i ciepło wysłana. Posiadała wieko urzšdzone w taki sposób, jak podwoje grobowca, z dodatkiem sprężyn, które przy najlżejszym poruszeniuciała uwalniały je z zamknięcia. Ponadto nadachu grobowca kazałem zawiesić wielki dzwon, od którego przez otwór w trumnie miano przeprowadzić linę łšczšcš go z rękštrupa. Ale niestety, czyż może mierzyć się czujnoœć ludzka z przeznaczeniem? Mimo tych urzšdzeń, zapewniajšcych zupełne bezpieczeństwo, nic nie mogło ocalić od ostatecznych mšk mnie, nieszczęsnego, skazanego przedwiecznym wyrokiem na pochowanie żywcem w grobie! . Przyszła chwila-jak to niejednokrotnie bywało już przedtem-iż œród zupełnej nieprzytomnoœci jęło mi œwitać nikłe, nieokreœlone poczucie istnienia. Z wolna-żółwim krokiem-zbliżały się mdłe, szare brzaski psychicznego rozwidnienia. Odrętwiałoœć niedomagania. Bezwolne poddanie się głuchej męce. Stan próżen troski, wysiłku, nadziei. Po długiej przerwie-dzwonienie w uszach; po czym, pojeszcze dłuższej-pieczenie i kłucie w kończynach; następnie pozornie wiekuisty okres rozkosznego spokoju, podczas którego budzšce się odczuwania silš się, bystać się myœlami; potem krótkie, ponowne zaprzepaszczanie się w niebycie, a po nim nagłe ocknienie. W końcu lekkie drgnienie powiek i w okamgnieniu elektryczny wstrzšs grozy, œmiertelnej i nieokreœlonej,co sprawia, iż krew przelewa się strumieniami za skroni ku sercu. I oto pierwszy, rzeczywisty odruch myœli. I oto pierwsze drgnienie pamięci. I oto powodzenie częœciowe i pierzchliwe. I zaraz potem pamięć, odzyskujšca w tym stopniu swš władzę, że mogę w pewnej mierze zdać sobie sprawę z mego stanu. Czuję, iż nie budzę się ze zwykłego snu. Przypominam sobie, że jestem chory na katalepsję. I w końcu jakby ocean mnie przywalił, bo oto mój spiorunowany duch gnie się pod brzemieniem jedynego potwornego niebezpieczeństwa-jedynej, upiornej i wiekuiœcie władczej idei. . Opętany przez to urojenie, leżałem czas jakiœ nieruchomo. I dlaczego? Nie mogłem zdobyć się na odwagę, by się poruszyć. Nieœmiałem uczynić wysiłku, który by mi dał œwiadomoœć mojego losu; a jednak było coœw moim sercu, co szeptało, iż był nieuchronny. Rozpacz, jakiej niezdolna jest wzniecić żadna inna niedola-rozpacz tylko zniewoliła mnie po długim wahaniu, bym rozwarł ciężkie powieki. Rozwarłem je. Było ciemno-wszędzie ciemno. Wiedziałem, że paroksyzm minšł. Wiedziałem, że przesilenie mej niemocy dawno się skończyło. Wiedziałem, że odzyskałem w zupełnoœci zdolnoœć widzenia, a jednak było ciemno-wszędzie ciemno-głęboka, nieprzenikniona ciemnoœć nocy wygasłej na wieki! . Chciałem krzyknšć; wargi moje i spieczony język drgały kurczowym wysiłkiem, ale z czeluœci płuc nie dobył się głos. Jakby przywalone brzemieniem jakiejœ góry, dyszały i dygotały wraz z sercem przy każdym ucišżliwym i wysilonym oddechu. . Ruch szczęk, które rozwarłem, by krzyknšć głoœno, uœwiadomił mnie, że byłypodwišzane, jak zwykle u umarłych. Uczułem również, że leżę na czymœ twardym i że coœ podobnego zwiera się ciasno koło mnie z obu stron. Dotychczas nie œmiałem drgnšć żadnym członkiem, leczteraz mocno szarpnšłem rękami, które spoczywały wycišgnięte i skrzyżowane powyżej dłoni. Uderzyły o jakšœ silnš, drewnianš zaporę, która wysklepiała się nade mnš o jakieœ szeœć cali od twarzy. Niemogłem już wštpić dłużej, iż spoczywałemwreszcie w trumnie. . I oto œród bezmiaru męczarni zaszemrał mi słodko cherub nadziei-gdyż pomyœlałem o moich urzšdzeniach. Wiłem się i prężyłemz całej siły, by podnieœć wieko-ani drgnęło! Macałem rękami szukajšc sznura od dzwonu; nie było go! Jakoż pierzchnšł na zawsze mój pocieszyciel i zawładła tryumfujšco jeszcze okrutniejsza rozpacz; nie mogłem bowiem znaleŸć wyœciółki, którš tak starannie przygotowałem, a ponadto nagle uczułem w nozdrzach dziwniemocny zapach wilgotnej ziemi. Wniosek był nieodparty. Nie znajdowałem się w sklepie grobowym. Uległem paroksyzmowi gdzieœ poza domem-œród obcych ludzi. Jak i kiedy, nie mogłem sobie przypomnieć. Oni to pochowali mnie jak psa-zabili gwoŸdziami w byle jakiej trumnie i zagrzebali głęboko i nazawsze w pierwszym lepszym, bezimiennymdole. . Gdy to bolesne przeœwiadczenie wtargnęło do najgłębszych tajni mej duszy, wytężyłem znów wszystkie siły, by krzyknšć na całe gardło, i tym razem mi sie udało. Długi, przecišgły, dziki wrzask, a raczej potępieńcze wycie rozległo się w przestworzach podziemnej nocy. . -A co to takiego? - odpowiedział szorstko jakiœ głos. -Co mu, u diabła, się dzieje? -odezwał się drugi. -Cicho być! -odezwał się trzeci. -Co on sobie myœli, że drze się jak dzikie zwierzę? -rzekł czwarty, po czym szajka jakichœ nieokrzesanych postaci przystšpiła do mnie i jęła mnš tarmosić bez ceremonii przez kilka minut. Nie obudzili mnie-gdyż niespałem już wcale, kiedy krzyknšłem-lecz pomogli mi się opamiętać. . Zdarzyło mi się to w pobliżu Richmond w Wirginii. W towarzystwie jednego z przyjaciół wybrałem się na polowanie o kilka mil poniżej mielizn na rzece James. Noc zbliżała się, kiedy zaskoczyła nas burza. Kabina małej szalupy, stojšcej u brzegu na kotwicy i naładowanej ziemiš ogrodowš, była jedynym pobliskim schronieniem. Urzšdziliœmy się możliwie najwygodniej i spędziliœmy noc na pokładzie. Ułożyłem się do snu na jednym zdwu posłań, jakimi rozporzšdzała załoga statku, a nie potrzebuję chyba nadmieniać, czym sš posłania w szalupie o pojemnoœci szesnastu czy siedemnastu ton. Na tym, które zajšłem, nie było wcale poœcieli. Największa jego szerokoœć wynosiła zaledwie osiemnaœcie cali, zaœ odległoœć tego tapczanu od wysklepiajšcego się nad nim pomostu była dokładnie taka sama. to musimy przypuœcić, iż zdarzajš 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj ř@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż”üżN¸÷ż@,ŞjI_÷ż@”Şjj<Źz