хbkбЩџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџѕ№Gю’рG№@юр@>рB№EюoрEёйѕ>рB>RрG>џъЫСёйџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџУUЮэffЬ sƒ ˆ‰мЬnцннй™ЛЛgcnьЬнм™ŸЛЙ3>CLAS NEDZNICY2 €003АЗО H‹Copyright (C)2000-2001 Pat Crowe. This Book Reader was distributed solely for the reading of classic books which are out of copyright. Program extends to address 3fffh. No responsibilty can be accepted for any breach of copyright nor for any other matter involved with material above this address. This material will have been added by a user of this program and not the author of this program. Please address any enquiries concerning breach of copyright or any other concerns, to that third party. 1ўџѓЭ‘ЭЭ>џъ$РњPъРЭpЭў>ъa>р&>ъР>џъ#РЭЭЊЭ1Э>ЭVЭuЭ”Э!ЭЭƒЭ> њ‚џЇ(њРOЭm Э' Ээ Эь Э/ Ээ Эь ЭЖ Эь Э Э Э€>ъЫС>xрE>@рAЏр>рџ>зр@ћУBхХ!€ 6# xБ јСсЩњGў8ў8ў8ў8ў8>> >>>ъƒџЩЭў ЭЯ Э#vњЫСЗ(љЏъЫСЭLЫ VЫw cЫoТЫgТ Ы_ 9ЫW -ЫO ЫG УMњР<ў >OЭm УBњР<ў >OЭN УBЭў УBЭ> Ь УBњ#Рў(ў(ў(%њ#Рў(&ў(0ў($0ЭУBЭ УB€Э7УB@Э7УBЭЊУB€ЭjУBЭ@УB@ЭjУBњ#Р=ўџ >OЭ УBњ#Р<ў >OЭ УB!>w# ћЩ!6# њ6џ#6# іЩ! e" њЩџџџџ!0„" њЩУџ!@Ѓ " њЩџџџџџ~B~B~B<$<$~BfZB~џџџџџЭЦ!ў>P"">є">wЩЭЦ!ў>""ЩЭƒЭ ЩхеХ!€х>ъLФT]њR‡O >Р‘G№@ц€( №Aц(є№Aц њ**** мсРхњLФ=ъLФ ПсСбсЩхеХ!П€х>ъLФT]њR‡O}‘o|˜g>Р‘G№@ц€( №Aц(є№Aц њ:::: мсРхњLФ=ъLФ КсСбсЩњРўШЭР ЭL Ээ ЭцЭњ=OЭь ЩњРў њРGЭ| 8 јЭњ`‘8њxСЩњРўШеХЭњGњРў Э ЭР ЭL Ээ Эь  у{ъРСбЩХњРў њРGЭњ=€GЭ|  њ Эњ‡GЭ|  њЭњGЭР ЭL Ээ Эь  №ЭњъРСЩЭУ!ъР>ъР>ъРЭт}ъР|ъРЭы!@}ъР|ъРЭe !а%Р*GxЇ(*іvР*GxЇ(*іњРOњРG>Й >И >>!РЭ'wЭдЩЭУЭт}ъР|ъРЭы!@}ъР|ъРЭЄ ћЭe њ Р=ъРЭњGЭ|  њЭ ЭдЩЭУЭЄ(Эe >ъРњРЁ(эЭ ЭдЩЭe >ъРњРЁЪњЭ ЭдЩЭУЭњGЭ|  њЭіЭe њРўТњРўЪп>ъР>ъРњРЁ(кЭ ЭдЩхеХњРoњРgЭыњРoњРg#F+NxЁ<(+xБ њРoњРg#}ц #}ъР|ъРЭы!@}ъР|ъРЏ<СбсЩхеХњРoњРgЭыњРoњРgў@ B}ў =ЭтT]њРoњРg}Л |К(6+}ц +}ъР|ъРЭы!@#F+NxЁ<(xБ(№ђџ}ъР|ъРЏ<СбсЩЩхеХњРoњРgЭыњРoњРg~ъР#~ъР############~ъР+~ъР+~ъР+~ъР+~ъР+~ъР++~ъ Р+F+N+~+ng@а* xБ јСбсЩхеХњ$Рўџ(Э (Э (њ$Рў(%ЭЦ!@˜6ё>ъ$Рњ$Рў(ЭЦ!@˜6ѓ>ъ$РСбсЩхеХњ#Рўџ(!“€Ї(=љЭ yъ#Р!“€yЇ( јЭ СбсЩхеХyъРЭЖ Эь њ#РO>џъ#РЭ СбсЩхеХyъРў(*ў(/ў(4ў(8ў(<ў(@ў(Dў(Hў(Lў Ъь ў Ъє !PЭяУќ !`ЭяУќ !pЭя@!€Эя8!Эя0! Эя(!АЭя !РЭя!аЭя!рЭя!№ЭяСбсЩхХ€№@ц€( №Aц(є№Aц њ~/" шСсЩхеХ!J хеХ!%РхеХ!vРЧР*GxЇ(*іСбсЩ хеХњ РGњР<И8ЭЄ(Эe >>ъР7 ъР>ъРЇСбсЇЩхеХњТҘ њРўҘ њРў(њРў ЭіЭe њ Р>ъР7 =ъР>ъРЇСбсЩхеХњРG!аxЇ(^#єЧР*OyЇ(* іСбсЇЩхеХy!ў(!ў( !€’ўЪМ њRў df!њRў \!W!€њR‡_yЇ(=љЬСХхењR‡G№@ц€( №Aц(є№Aц њ"""" мс T]сР С ФСбсЩЬСХхењR‡G№@ц€( №Aц(є№Aц њ"""" мс T]с С ФСбсЩЬСХхе №@ц€( №Aц(є№Aц њ"""" мс T]с С ЧСбсЩ> ъ>ъA!  yЇ( х>""Р" њсњN"њO">ъњРoњРgЭыЩ> ъ>ъA!  yЇ( *GњNИ 0*GњOИ (Р* њ>ъњРoњРgЭыЭe ЭњGЭ|  њЩ> ъ>ъA!    О # їѕњРoњРgЭыёЩхеХњWoњXgЭыњРo&T]))))))))@ЬС@* xБ іСбсЩхеХ!ЬС€6# xБ ј!ЧРV#zЇ(9~ў #~#_яў #ЭFл~ў€8#GN#~#OЭУСбсЩеХV#zў 8)еF#Э4беzжW{Ц_F#Э4 њQЙб сzƒ_Сб_сЩF##Э4 њQЙ ѓzƒ_Сб_сЩхеХЭмV#zў 8)еF#Э4беzжW{Ц_F#Э4 њQЙб сzƒ_Сб_сЩF##Э4 њQЙ ѓzƒ_Сб_сЩxў(7е`i`€њUOњVGў0 yц їє№T])))))@хi`ЭысбЩњUoњVgЭыyж Oi`))))) @ ЩхеХk&))}црoЬС СХЫ!Ы СХ{цЇ(Ы8Ы=іxЖw#wyЖw#wСбсЩ№џЫ‡рџЭЦ№@цр@Щ>‘р@Щ>фрGрHрIЩхеЭЦ!`˜Р>№" ќЭЦР" ќбсЩхе!@˜6ё# њ!р™ 6ђ# њ!˜>Э<Э>(!šЭ<Э Эю<(їбсЩХѕw#Ц  љ ёСЩХѕw#Ц љ ёСЩхХњ‚џЇ(,>џрO!˜`>" xБ ј€>" xБ ј`>" xБ ј>ўрOСсЩЭLХ> р№№№№/цЫ7G>р№№№№№№№№№№/цАGњ€џЈ ъџxъ€џ>0рњџСЩў(Џ>џъ‚џЩХ>џр$ˆ xБ ћ>р$СЩѕ№@ц€( №Aц(њ№Aц њёЩѕ№@ц€(№Dў‘ єёЩ‡‡‡Ц€ъhџiѓњAџц љ*тћ ђЩ>€ъhџiѓњAџц љ*тћ ђЩ>€ъhџ@iѓњAџц љ*тћ ђЩ‡‡‡Ц€ъjџkѓњAџц љ*тћ ђЩ>€ъjџk@ѓњAџц љ*тћ ђЩџя=я=|џя=џџя=я=џя=џџя=я=џя=џџя=я=рџя=џя=я=џя=я=я=я=<я=яя=я=џя=я=я=я=р<я=яя=я=џ<я=яя=я=р<я=я<я=я=я<я=џ|џџя=<џхХ!ў(>""## љСсЩЭŠѕЭK!р™ ЭБ6ђ# їёц_!р™ЭБ6іЩхеХѕ!`zЭБ" їёѕцG> ќЭБъhъjёСбсЩџџџџЭТ!РРЭЭЏЭЏЭтЭЏЭЏЭЏЭЏЭЏ\Эљ8јxў и>ŸЩ!РЭ'њРw!РРЭРЭтРЭљЩњSoњTgЩњƒџў(ў(}ъ!цъAЩ|ъ1}ъ!Щњ‚џЇШЭMњ[GњYoњZgХ}ъQФ|ъRФх!OФ6АсЭqњQФoњRФg#С оЭM>ъOџЩѓ!џџ~ѕЏwъџ>0ъџ>ъMџёwћЩњDџў љЩЭыЭƒњ@џѕХ>ъOџˆњ@oњ@gЭd>ъOџˆ€Эd>ъOџ!˜њ@Oњ@GЭoЏъOџ!˜њ@Oњ@GЭo>€ъhџ@Џъiџ њ>ƒъ@џњDџў8љСЭLO ЗТ_№€ў( !OФ~=Ъ_wѓMФ>ъOџ!@*foљ>€!hџw!DџЏО §б.AЫN ќ.isrбsrбsrбsrбsrбsrбsrбsrбsrбsrбsrбsrбsrбsrбsrбsrњDџўŽ С!MФ*foљћУрёъ@џЩѕ* xБ јёЩ>ѕ " њ ё= яЩњ@џ‡ањDџў’0љњDџў‘8љњ@џцъ@џЩѕХџЭLЗ ј їСёЩхЫ&#Ы#Ы#ЫсЩхеХхbkб–G#žАG#žАG#žѕАGёx<=СбсЩхе†w#Žw#Žw#ŽwбсЩхехbkб–#ž#ž#žбсЩехw#w#w#wсбЩх6#6#6#6сЩ~Цwа#~Юw#~Юw#~Юw++Щ~жw8РХG#~оwАG#~оwАG#~оwАС++Щх~#Ж#Ж#ЖсЩџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџйбвRRRЩ@@D@EEEEuмT\P\р ЎтŽŠŽюЊЎш.ршˆˆŽŠŠъю*ъЊюР  ЮЊЊЮ ъЌЊъСе]QнwwUw :(**2**ЈЈЈЈHt@EutTTTTœ ю*ъЊююЂЎЊю€€€ИЈИ ИЈ ЋЪЊЊЊ .Ђ.*.@2**2**2  э)щЉфЛ*:"К0Ј*(*р NJNˆю  ЎЊЎЈЎр€Žъ.(ю€ ЗЅЇЄ—wuUw@[RSRK      Р  ЪЊЊЮюŠŠъMˆнIЩ Щ@@]U]Q]€@бgUWTWр ЎтŽŠŽюЊЎш.ршˆˆŽŠŠъю*ъЊювgUGDGьŠˆˆш ъЊЊЊър ш ш8(+83*+ИЈЈЈИt@Euu@@мD\Tм((+0+*+ИЈЈЈИ 0((3**3 (ЈАЈЈз@nBNJ.€€еwQwEwwuWq@YTUUUР@Р@Р8 # #";КЊЊКЂ н•••]pPPPpР••••œ З%%%— €€ЛŠКЊЛ€€ЛЊКЂК€ " """":@XTTTT€wuWq@YTUUUР@Р@РHPSкRRS€‚ЛЂКŠЙъЊЊъЊЊЊюЈю‚юйбвRRRЩ@@D@EEEEuмT\P\р ЎтŽŠŽюЊЎш.ршˆˆŽŠŠъю*ъЊюР  ЮЊЊЮ ъЌЊъ2**2**2р ш ше .*.(.@t@Euu@@мT\Pм((+0+*+ИЈЈЈИ :**:***€€ИЈИ ИwTwAwtTTTu@@@в;ЈЛЂЛ€€€€€ wuWq@YTUUUР@Р@Р8 # #";ИЊЊКЂ@jJJJ.€€ИЈЈЈИр@NJJJN юЊЊЊю@РUUUU]@@нE]Uн€@е@@wQWUWwuWq@YTUUUР@Р@РнUе]б@jJJJ.€€ИЈЈЈИр@JJJJN юЊЊЊюwTwAwtTTTu@@@„ˆ‰‰‰щ—QWUWаPWбgQWUWю*ъЎш@’’’‹       иPPPШ/р р р—ШHHHJH bњS"@@?;?€€bњS"@@}%@ €€eїe!??~@|A@@>€€€€€€€ PpPP№?h  A№ћ€`™ƒ‘№тђB‚$є`Р@@FF@FF€ 4 (јќ`? 8ќ№Р0ˆќ ўјј€ў€€ џ  №@р@@@€€Р і€€ј€„ўўD((џ|DD|€№  Р  аА€€pPVuDDDw'DwUUUU) `PTPTˆ€‹ŠŠŠъ .ЊЎЈЌ@lJHH(ьЊЊЊър р€Р`wQRTwwQRTw@ц,фЄтюЈЎЂю @р€€€р3RSRћˆ%Ѕ-Е%РюJNHHъЊЌЊър р р€ЋЊГЊ*КŠЛ*:€€€€€€(+*+ГЈГЊГ€€€€€€:*;":ЛЁ!ЁЙ€  ˆDDDЊЊЊUЅЂЂR pPTPT EЊЊЊХ€UUUUwD pPPPPd„jŠjL•••H @@@ €€š"šЂ›хЊЊЊх€@ PPT…Ѕ&ЅЅB$ $TTRр   рtDEuEEEлRвЩptPtBDAEEEuœD\T\rD@tt @Їw•g  ЎТЎЊЎjHъJJJJPдXTд€Р Р€јр рџџРџA]џР@@@@@@@@@@€? ?јш((((((((0р8 (D€я))O€}FF@Vf 4 (јќ`$C€@ @Р ёH„`€ˆќ ўјј€ў€€ /Bј€€@ иџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџ@ˆV№WXYџџџяџћџчџyџщџГџ‡џQџDџџџџ§џџпРрџUџPџџ"џ‚џ џQџџџpP PˆpќџUџ)џџˆџџ*Šоџ€ŠTsџRЅzџŠUkџ@ЊUaџ…JIџАџ ЊU џ‚ŠU 0јtўјќџўџ€€U€€@€Р р€џ) AџџEЁJџџ*Uћџ„ЈRџџ UЭџ‚USџЊUrџ€ЊUbџџџџџџџ`_ПЊUџџџџџџџџ0Ршф №ј§§ўџ€€џџџџџџџџџоЙF Hˆ0/Po`џ?џџџ@€ р@р0р№ќ ќќџџћэH”Y AŽ E€Њ}!Б:UяVџ%€Њџ@šџџџ (70@?џџџџџџџџџџџќ§ўџ**€W€@€` `€0Рш€Ђ|џЈяџ‰џџEџџUџџUџџџџџџцш  €џПUџџџџџџџUџџџџџџџџџџј №њј§ўўўџ€€Р@@€џџџ>Шџџџџџџ8'џ€X п‰B'BПEџ%Bџ)џ… џ*Uџ€џЂTџ(Qџ"UџЂUџЂU@?џірРРРР@€€ќјј„|<$8Rџ@?~*џ3-@?џцР€џƒ‡Žrўџ‡ ЯPЧЧуЧ РрРьЧŽ Žўўўўў8<9x?џјєрр` №јјќ|М>џЁџ`џ@џ€Р@€@РРрРјїџџ?0xМјќј‡pџ€ ќќќј<"  <pџќуууууссУ сA€€žŽžŸŸњћ—ћёёусёHqH9qqqррqррр РџџџџрР№рџ|@? ?ќќќ ,ў|ќў№ш ЅJJ•ЂUЊU ЊU@ЊU`  ј@ЂPЬД*€Њ`" рŠ € `ЈUЊT€ ? ? %B…т‘wч€€€€ H0ЊРср№љ8@№ їџ<ƒC УуЃр€€*€€П@?П?œ 8ЊUрј№№ рррpra t€РР"У€c,џўџBСЊ@? ПH‡Њ ајќќžЊЊЊ  @і(ž(Ж‚œ  p``Hp?$<8xёјса<000џџџџˆ‡№јЄ’€Ÿ€ŸŸŠ€pј№ј<љјёљ!Рp``pp``pљџљџџуgчcуgуcљѓјё№€ƒСџ€~dX ЧЦ ЧH‡‡ ? ќžјd`РРЊЊЊŠЂŠЂ(Њ@ЊPЊЊЊ? ЊРрРЊ)@Ј Y?L;B3P!P1@1D;%:Ё?˜М˜љ˜љ˜А 8D8’lЦЦўЦўСФТšd|>nїv–ќ‚1хЂfџ<M6cу`aI>7&=)111))Ёc§U‰TŒTŒTˆSн|јюмРрќb\ЮюдY?p&p P0 8D8>|>1ЮŸ|Иџџџџџў     €‚ƒ„…†‡ˆ‰Š‹ŒŽ‘’“”•–—˜™š›œžŸ ЁЂЃЄЅІЇЈЉЊЋЌ­ЎЏАБВГДЕЖЗИЙКЛМНОПРСТУФХЦЧШЩЪЫЬЭЮЯабвгдежзийклмнопрстуфхцчшщъыьэюя№ёђѓєѕіїјљњћќ§ўџ  !"#$%&'()*+,-./0123456789:;<=>?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_`abcdefghijklmnopqrstuvwxyz{|}~€‚ƒ„…†‡ˆ‰Š‹ŒŽ‘’“”•–—˜™š›œžŸ ЁЂЃЄЅІЇЈЉЊЋЌ­ЎЏАБВГДЕЖЗИЙКЛМНОПРСТУФХЦЧШЩЪЫЬЭЮЯабвгдежзийклмнопрстуфхцчG,ЗbG,G,ЗbG,G,ЗbG,G,ЗbџЗbџЗbџЗbџЗbG,ЗbG,ЗbG,ЗbG,ЗbџЗbџЗbџЗbџЗbG,ЗbG,ЗbG,ЗbG,ЗbџЗbџЗbџЗbџЗbG,ЗbG,ЗbG,ЗbG,ЗbџЗbџЗbџЗbџЗbG,ЗbG,ЗbG,ЗbG,ЗbŸœŸœŸœŸœG,ЗbG,ЗbG,ЗbG,ЗbŸœŸœŸœŸœG,ЗbG,ЗbG,ЗbG,Зbў _›ў _›ў _›ў _›G,ЗbG,ЗbG,ЗbG,ЗbŸœŸœŸœŸœG,ЗbG,ЗbG,Зbћ::>Ÿџ Ÿџ           о ;ПМ>џŸК Ÿ  Ÿ  Ÿ ;П  ;П ;П ў п^>џ Ÿ ] ~ ] ~ ] ~ ў п^ ў п^ ў п^9 Ÿџ›џ] ~ ~;џ  ;џ  ;џ  џ›  џ›  џ› >џќ >џл >џл >џл >џл >џќ >џќ 8 џќйПџ ~џй  џй  џй  џй  Пџ  Пџ \ŸпџŸ нџz нџz нџz нџz пџŸ пџŸ Н п> џН п>  žџŸ ^˜7  ^˜7  ^˜7  Н п>  Н п>  пz˜џпz˜џ5 $5$ ~ ~  ~ пz˜ пz˜ >џкџ>џкџ ~ Мп>  Мп>  Мп>  >џк >џк ^ џиџ^ џиџМп>  п™З 5  З 5  З 5  и 5  и МџџМџџ5  З5 ;п  5 $5$ 5 $5$ 5 $5$ 5 $5$ нV џџнV џџмџW8~џž$u 4$5$$4$5 5$ 4$5$$4$5$5$$5$žxџџžxџџ4$5 5$ џ5 5$4$й=5$4$й=5$4$žxџ4$žxџ4$= џйџ= џйџй=5$џй=5$4$~пж3$4$пж4$= џй3$4$џй4$^ џЕџ^ џЕџ4$пжџ4$пж3$мпW3$мпW3$^ џЕ3$^ џЕ3$:џџ:џџ< џ—S$ џ~3$ џ~3$ џ~3$:џ3$›T  ž= џџž= џџ џ~Д ~ џљ2$3$џљ2$3$џљ2$3$= џ2$žW“ пџW“ џџW“ џ3$џљ ž]џ2$›S$џ2$›S$џ2$џW“ 2$ џЗџ џЗџ џЗџ›S$џџ›S$џ2$< џ—2$< џ—2$ џЗ2$9јџ1$џ2$џ1$џ2$џ1$2$0(1(1$2$0(1(1$2$0(1(1$2$0(1(1$2$2$џ1$2$2$џ1$2$2$џ1$2$2$џ1$2$0(1(1$2$0(1(1$2$0(1(1$2$0(1(1$2$2$џ1$2$2$џ1$2$2$џ1$2$2$џ0$1$0(1(0$1$0(1(0$1$0(1(0$1$0(1(0$1$0(1(0$1$0(1(0$1$0(1(0$1$0(1(0$0(0(1(0$0(0(1(0$0(0(1(0$0(0(1(0(лпUQ$ћ4п0$0(4п0(0(4п0(/(”п0(/(”п0(/(”п/(0(”п0(п•в 0(šџ/(0(џ/(0(џ/(кОT/(џT/(Кпt/(Кпt/(™їпP(Кџ/(ћ п•/(8џ< џпt/(џ!O(Кџ/(Кџ/(џђ •O(< tџ$yџї/(™џжo$™жџo$Xіп$ySп.(/(Sп.(џO(.(џO(.(КџO(пё ”.(N(кo(Кп.(кџЕ.(џN(.(џЕё$.(N(Её$.(}џ.(џo(N(W$ž.(кSџM(ћ !џN(џs$N(< ”џN(7ё њ-(6M(оM(7ДпM(ко!M(ЙпДn(ћ еџM(њRџM(кRџM(ћ еџn(™џsM(џ!Rs< џџM(к“џM(ЙџГM(˜R!пM(˜< џM(xОRM(6%џM(wЎ$пL(Г6№$L(д!M(L(д!M(L(д!M(L(wЎ$пL(wЎ$пL(wЎ$пL(wЎ$пL(L,!M(L(L,!M(L(L,!M(L(L,!M(L(L,Ў$пL(L,Ў$пL(L,Ў$пL(L,Ў$пK,L(L,M(K(L(K,L,K,L,K,L,K,L,K,L,K(L(K,L,K,L(K,L,K,L(K,L,K,L(K,L,K,L,K,L,K,L,K,L,K,L,K,L,K,L,K,L,K,L(K,L,K,L(K,L,K,њž\ K,5ž\ J,K,в%K,5оњJ,K,оњJ,K,оњK,50!џJ,K,0!џK,5џJ,5K,џJ,K,оњJ,5џJ,5џJ,5џJ,ИоВJ,/!э$ВJ,5P!џJ,5ю$џJ,5Вџk,VГоk,5ВџJ,5‘џJ,ИоВk,5ВоJ,5пѓ’5џI,џ%j,љџp!I,4оqI,ов%J,—о‘I,пБ‹(I,џѓ%j,5оиI,UВџI,З‘|I,4џЭ$I,4‘џI,Зо‘i,4БџI,4џџI,vо%I,UБџi,;БџI,4оэ$I,оN!БI,Зпi,З‘!џI,ЗоpI,4оБI,ЗO!оU[ џœI,4: џI,ОБџI,4Бпi,:p!џi,4вџI,4N!џH,4ь(H,!ь$H,4о!H,4БœH,4N!џH,4N!џH,4N!џH,4N!џH,H,Ы(џH,H,Ы(џH,4o!џH,4Ы(џH,4N!џH,4N!џH,4N!џH,4N!џH,4Ы(џH,4Ы(џH,4Ы(џH,4Ы(џH,4N!џH,4N!џH,4N!џH,4N!џG,H,Ы(џG,H,Ы(џG,H,Ы(џG,H,Ы(џG,H,N!џG,H,N!џG,H,N!џG,H,N!џG,H,Ы(џG,H,Ы(џG,H,Ы(џG,H,Ы(џG,H,N!џG,H,N!џG,H,N!џG,H,N!џG,ЗbАMџG,ЗbАMџG,ЗbАMџG,ЗbАMџG,H,N!џG,H,N!џG,H,N!џG,H,N!џG,ЗbАMџG,ЗbАMџG,ЗbАMџG,ЗbАMџG,H,N!џG,H,N!џG,H,N!џG,H,N!џG,ЗbАMџG,ЗbАMџG,ЗbАMџG,ЗbАMџG,H,N!џG,H,N!џG,H,N!џG,H,N!џG,ЗbАMџG,ЗbАMџG,ЗbАMџG,ЗbАMџG,H,N!џG,Љ4N!џG,Ы8h0џG,Ъ8Ы8џh0зfVџG,u^џЫ8h0u^oIпG,u^oIпG,Ъ8Ы8џG,3Vо{иfh,–^о{nEG,3VАMо{h0u^ољjG,u^о{NEЉ43VАMџG,3VАMџG,3VАMо{G,TZо{ы8‰4ЗbNEџ‰4о{бQ =h0зboIџG,3VџЗbh0Зbо{ђQG,Зbо{ђQG,о{бQ =h03Vо{зfˆ0ЗbNEоˆ0u^о{oEh0Зbо{бMh0TZоIG,–bбMџG,–bбMџG,u^о{oEG,3Vо{иfh,Жbо{-Ah0UZђQо{h,зfАMџG,3Vы8пh0oNEџG,oNEџG,UZђQо{G,u^Љ4џG,Ы8‰0h0G,Њ4Ы8h0G,oNEџG,oNEџG,oNEџG,oNEџG,Њ4Ы8h0G,3VџЗbG,3VџЗbG,3VџЗbG,oNEџG,oNEџG,oNEџG,oNEџG,3VџЗbG,3VџЗbG,3VџЗbG,3VџЗbG,oNEџG,oNEџG,oNEџG,oNEџG,3VџЗbG,3VџЗbG,3VџЗbG,3VџЗbG,oNEџG,oNEџG,oNEџG,oNEџG,3VџЗbG,3VџЗbG,3VџЗbG,3VџЗbG,oNEџG,oNEџG,oNEџG,oNEџG,3VџЗbG,3VџЗbG,3VџЗbG,3VџЗbG,oNEџG,oNEџG,oNEџG,oNEџG,3VџЗbG,3VџЗbG,3VџЗbG,3VџЗbG,oNEџG,oNEџG,oNEџG,oNEџ-џџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџ@ˆV№WXYџz~р№џ№№!=џ  чяфџ€€Рџџ*еџџњџѕР€Р€џёјјрђ АјџTўўџќџЊџ€€€*еЊ*џџрЈџЊUЊЊџXј  @@€€ @p€€@ˆ P  @ЈPU !€ њЊUџЊќT€(@јЈPџЈ€€Ё­@YUЊЊUUU§UЊ ŠTtDveUЊ  ЏPPUЊ€rAB€ƒЮ  №РСƒРƒƒ€Р€€€€РР@УCУ@Њ‡ііРРРрр рррћєТŽ~Рррў№јчРее…uъъ _№№ _џџеџUUUUЊЊ ЊUUўССUџPP  ЈЈPPЈЈPP€ЊџџUЊЊUџџџЊџTПРќ\ МDќќјјџРРРџџЯќ???ќќ№№№№џџџќ№џ№РР Рџџ§џџџџўџџџџџўџџџ?Р???@?U?hџџџџџџџўпŸ№№јјџџјљ §џU€€@BЋЉ_Z*TўР+д]ЂЏ _G80црќџ№№Xё§§?Р€€€ъЪш?пўж` РсŒ€˜иllАА6і€Р€€џџџЊџ@џџџ џ@јјјЄјќјјјЯРРџџЯЯР??ќќ?№џџ№№џЬРЬРЬРЬРЬРЬРЬРЬРџџџџџџџџџџџџџџ№№№№№№№@@gX_`kT@?@?@ќ|ррџџўўџџџџјљџџјјр PWџРР ўџрњ…ЌXР €@@Р?= @*џ џ€Aў;Фџjџ ?Щўщўёј єњ…рњкМœјќўўўzіџfџџџџ џ@Wџџј јј|ќќќќєќРџџЯЯРРџ?ќќ??ќџ№№џџЬРЬРЬРЬРЬРЬРЬРЬРџџџџџџџџџџџџџџџџ№№№№№№№№?d?@?@?@?@?@?E?JџџџџџџџџџџјџџTTџџррР`рр€Р€ефРР?џаїъъ/ај? /.ыŠŒяџ€С>тѓŒџрў§т№ј†ўс§тўс€~ѕњ€рђ€€_ш ќ/§UџџЊџT*џWџќќќ€ќРќ€јќјќјџЯЯРРџџЯќ??ќќ№№џџ№ЬРЬР РРРРРРџџџџџџџџџџџџ№џџџџџ@@?@?@?@?@?@?@џџџўўџџџ№0Р?ФФџџџџррP№РШ№ј<Р€ !$цу?<~€џ€Ш?і џх;ўџ0ќ§ђўс§ъўСљ†§‚јўСц€vюьмшј0ШЈџ@џ ѕјџџџџјјќ|„ќјјјЯРРџџЯЯРџ?џ?џќџќџџџ?џ№џџџџџџџ№џ№џџџЯРЯРЯРЬРЬРЯРЯРЯРџ????џџџџ№№№№џџУУУУџџџ?@?@?@?@?@?@?@?@ўќўџ€№ЏјWЋќƒџ€Рџрр№€РррРррўўўЊў ` ‚0ѓ?Р‚ў?§§р №№€ў€Дјј‡/ап"џў1ўёШ7ў@Д~О~ў@Ољќђ‚€€џ€џџџџUЊЊUџЊџUјјјФјDќќј„ќРџџ??Р?џџџџџќџќџџџџџџџџџџџџџЯРЯРЯРЯРЯРџќќџџџџџ00џџџџџ№№Р?Р?Р??Р?@?@?@?@?@?@@?Рь“ў§џРџpўџ€џрУž~ N`•€}@М ^ќќ€‚џџџџџ…€€€Р@рр? @ш—ј№ЊU№ќќЊ@ѓ џРџџ€џяо-џ@ИЪ?ъы?`Шѕ_рДїGРРРРррррџЊџUЈP  U*€UјЌџPЈ@ЈTЊџ PЊT€@џPЈPPџЈќUЊџџџўўџџџЊUџџџЊTџ @  $џџџџИџќџ€џјџиџ№џиџј№ш@На/ ^Р> _а.@ @€€€№€€ўР?џџўњџ€TЈ  Uwˆ№€*UЋні-џџџџџџџџџџџџиАэ€џўџњџўџжџўIЖPPZ€€џ%ј000€уœ$8ьР№ (зPP№0OpOpџћ!оџџџџ}UЊDDр€JЊѕѕџџццїƒ€џџџџ ъџџџЊЊџџџЊЊџџџџаџ№џиџјџаћќџџа-а. _а/`Ÿ…ƒћФ€€@РррРРш€џ€џЈ@€џџ@№р№џ№џџ€џџјўь AAј8џ#џџџџџџџџџџџўџџџжџўўџўўјўїш€N40А0№€шDФ€РЁpiщ6Я1Шѓт0 Yљ2GxpЛxџp€O‚Р!ріџџџ ђLР?”h?”h€? УТџџ“lџџПџћџџџџџv‰џџџџпЯ0џџїџНџџџ€рџ@џŒє  ^PЎП@€ћў~ŸlРР€џСAьlјИŸ™џџўўНќџ„ј8дŒt мC pp8xppxxАxК<<0Ш0q11щт№ђєЛіј‚|?Р8иxx8x0(TўЕЫЧЧ,>>:~Ћю fџ3;;;;)§`™00@a0 0н9€Р~<Пе?%`˜јxћVї,ѕ у€?‘‘№_џЏR­€џџ€џџЈр€xРьи №0№ќƒAƒƒ€/о/_ЌќўPЧР/AСџpр№РїРпР‚ЧлчлуФ№ш“уa!Pјёљѓѓk‚|џџЧџџџџƒЧxАŸ–ŽŽ†Ž`ўЯџџ{їsБsБs1s1щj%<џџc ”œ€€<8јј№№РZА№щџ??>0Шиэp№эрдРМˆƒ>|<<<8p8ИАMˆра№јxИ8р№`Q ?џ№срРAрСрёq№РрРРРРп?п пџЮмјм€_ЇЋ€РРРˆˆ???П€  \џ ќјќћ< 8јќ№ш„ ˆ €Їя?Ÿ8|{tАќиј€Рра№№x0ј8№аПџA1?AУУЧЧУ??S#Sџћџџ‡€{€_€€ƒ‡Ž;Х їјјў‰†ј€x€ррŸtƒ„ƒррќўџђ`€   1/???мg,тќ№ј†pьp~p?< ?,з9%8€ˆ№рР @ Ррр рy@?.q0qpqрурУЧ‡†…јјќЮЮчЧяЯЧЯЧџРpР РррШРрРаHо  ?????№x8p8˜žŽшШќДp8?|/ ЛФџјјјy№јР ЩЖв­€џхСсягџ=X"ЦЦЧУУѓёѓ№№K 7w„ƒpџџѓ{_‰ш/УчРс€lьџџџџСџ‡ўџ№|ђ2@ƒ3??вн№ј№ј№ЊU•ъo_!8O9Fшˆ €Иџ_єЏйаЏШДа ?РїћФ{шVjФФ `0G8  , џч™Џ‘ВЎ(8ŠKAџњчфсBХТџCд›ћ<џx~Бп€џ ^р@ЈрP№ јўџœNl >Y8v@&>ЈV<<€ž€€wˆ'и3LFv‰lгd}У=Я0Т=Т=ыVХ;ХћА€0€œ€€ˆ€œˆ & MLŠ‹ШСШ aia…`я€`€РРЄРДРДРДРєР@С`B`а@€С"€`и@ŽР`рˆ      €‚ƒ„…†‡ˆ‰Š‹ŒŽ‘’“”•–—˜™š›œžŸ ЁЂЃЄЅІЇЈЉЊЋЌ­ЎЏАБВГДЕЖЗИЙКЛМНОПРСТУФХЦЧШЩЪЫЬЭЮЯабвгдежзийклмнопрстуфхцчшщъыьэюя№ёђѓєѕіїјљњћќ§ўџ  !"#$%&'()*+,-./0123456789:;<=>?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_`abcdefghijklmnopqrstuvwxyz{|}~€‚ƒ„…†‡ˆ‰Š‹ŒŽ‘’“”•–—˜™š›œžŸ ЁЂЃЄЅІЇЈЉЊЋЌ­ЎЏАБВГДЕЖЗИЙКЛМНОПРСТУФХЦЧШЩЪЫЬЭЮЯабвгдежзийклмнопрстуфхцчщш(†! &І dы!ІШ$CЊЧ .‡ˆЇЧ‡Јˆˆ‡ЇˆЈ‡щЇˆш) щ * *ъ!Ы *ы!ь!‰ЫЊЉˆЈЉˆˆЉЇЈ‡ЇЈЈ‡ШЇ‡ш)щщ * *щ!Ы *ь! &ЊьЪЫЉЊЇ‡ЈЉЈ‡ЇЈЈ‡‡ЇЇ‡ѓЏ› &X nНь! * &ь%ЪьЫЪЉЩЊЪЈЉЈЪЇЧЈЇЈЇЈ  ŽН &z гоь!+. . *ЪьыЫЉЩЪdJЈџЇ2DBЇЇ2DB)6 бН &Y гМь!+2 . *ЪьыЫЩЪш!EB џЈ&.ц)€ЇD:Т)X бМ &нєь!+2 & .ЪьыЫ)Ъщ!џя=щ!ї^џщ!€ЇТщ!)Нв &7 єоь!+6L6 *ЪьыЫ)Ъ*Ъя=џ*Ъї^џЪ€ІтЇ)I*) &,.,&+"ь!-. &L6ЫЬыь)Ъ*'.я=џ*'.ї^яџ€ЇЈт*j+J*,*+"-*э!,.& &Ыэ!ьы)Щ'2Ъя=џ'2Ъї^яџ€ЇЧт*iKJ+"-*L",&&&-*/&Ыю!&ь)ЩE>F6я=џE>F6ї^яџ€ІЇсIKiJ,&-*L"M& &0&.&&Ыэьы)ЩE>Ъя=џE>Ъї^яџ€Ц сџJ‰KjL".*M&N*.&O&0&Q&ыэь ")ЪeFщя=џeFщї^яџ€Ц тЧ j‰KkL"N&M"P&/*0*P*O&ъ"/*ы)Ш'.щя=џ'.щї^яџ€Ц сџkЋŒŠm"P&N"Q&N&P.q6O*щ"ь/*)ЧшШя=џшШї^яџ€Ц сџlЋŒN"P"m"p&O&Q2r6P*щ P.ь)Чшчя=џшчї^яџ€Ц сЦ lЌŒЬn"O"o"p*r2ДF“>ъP. r:)чщшя=џщшї^яџ€Ц ц сŒЬ­Ќp&‘&n"q*ДB“6ДJыQ2"“B)шъщя=џъщї^џщ€ц сщ‹ЪŒЋŒo"Ž‘"p&ДJдN’. “>P*ДJ) '" я=џ'" ї^џ €ц с ЋЪŒЌŒn*ДBеNВ: q2."“B)'" я=џ ї^џ€ц сЋъЌЪŽ­"ДBеJ’2 P.-“>)&" я=џ ї^я=џ€ц с ЋъЌЫ­"Ў‘"&’2Г>ДB O*-q6)F*я=џF*ї^я=џ€ сџЌыЫЬ­Ў‘"’2‘*В6 o*-‘6)E*e.я=џE*e.ї^я=џ€сџЫ Ьы­ЬЎ"p**‘.*o"M‘.)F")я=џF")ї^я=џ€сџЫ ъыЌЫ­o""&)n"Lo&)F")я=џF")ї^я=џ€сџЫ ыo&ЌЫ­Ž­"Џ)m"n"K)F"(џF"(ї^я=џ€сџЫ ы+Ќ­ЫЬm­Ž)m"Kn")'('я=џ('ї^я=џ€сџЫ +ыЋЫЌыmЌŒ)l"Ko")'G(џя=(я=ї^(€„2сы, LЋЌЪЫlЌŒl)l"JI)'G(''( 'aaТЪL ыЋЫ ыlЋŒЌ(k"JI'((''( & '  ' ыL mЋЪЫmkЋ‹Ћ)kJI'(( '(' &  '  'ъm,ЊЪЋŠЊ‹Ћ(jJI'((''((' & '' ''ъm ŽЊЪЋЪŠЊ‹Ћ(jJI(H!/2'H(/2(''& ЪM m#iЊЪ‰IŠiЊf(I‡b $ „EХІч&AЅ ц ЄХхц Х Љ,ыM#i‰iM#IiiM#ƒЇц)ƒI-ХЬ-Ѕ†ч$ІЄЦ 2'Ѕц ХЦ ‰-#ыN#I‰iN#HIIN#Ѕ‡(„()ц Ћ-ХFч$‡ЄЦP6H!ЅХЦ Ѕ ‰-#ЫN#H‰iI(HIHХˆ(%(„Eц (%ХІ.2I-Ѕ ЧЦІ ЅХЅ Ц Љ-#ыN#H‰hi(HI)Хg'%(ƒ!ЦФХG&Ц fЦ ц hЅХЅ Ц Š-#ыN#HhIi(HI)Є(Цƒ Ч Ѕ„b !ЅI%„fХ e ЅХ†‰ .#ЪHhiЪ)hHIЄЉ!(ƒ'%ХŠ)ЄЫ)ч э-ХI%ч j)ЅgЅ‰ьЪ-#FH‰!iH% k"Љ%!Ъ%i%(%Ь-i)/.c‹)Ц2„j%'% *CЅыф Š-#ыM#хчGi&M.Њ)ђ:хЪ-h!N2)%ь)‹)P6c Ы)Х/6„Š)ц.ЄfЅыЩЫ-#jЪ!ˆi .Љ)А2Цы)H%N6ЦЋ))) 2cI-ХЊ%CЦ ч,…dЅ І Ш,‰!n2-ь-Њ%h!ы)& .‰)6ХЊ1H%N6ЅЧ ЦЦb Ц Ѕ)C Ч…d!E … Іh-.2Ы)Ъ%‰!M6H!'&„'I)ЦbІ„ ш AЄb Ц!Ѕˆ d Ѕ… ‰!6 .2;h!'Ы-У 'фh%Ѓ цЦ'!c 'ЦŠ!„Š%!6dэ)P6† e … цш$ :J-А6„)%ЅхЪ)& .ХЋ)'.2ЄЋ)!*b Ы-Х„„Ћ%!..d… Ћ)!Іk- )Ъ%Ч  Э-Нц’:i-YЅэ-(%P6цЕ ю!оЄj-%э5B I%ЅЬ1CЅЅ Ѕk- )Э1„Еj1Оч е.э5Нчэ1I)P6ЦЕŒ!НB t Ц о"  „о!…dЦ„‹-!я9Ц“*­1о!ДНЭ)ЦДюНЦsЮНc ” JоdН * !…cЧ…k-ч$Э5Ч Ќ-НЦsŒ Нч жНЅR kНBs­Н „œ!…Ш(CІ‹-)06ч$“"Э5Нчжю оч ЕяоЄRŒ о‹Н" Ь)ХO2"Ї …ш(†Œ-)%0>Цs%Н%ЕяН„s kНЦrŒоc“j!НCЬ-ЅO2!Ч ш(…dJ-Ч ю5ІГ*‹1ош s о2чЕоŒ“оc1'!НŠ-Ѕd…Ч І Ш(dЭ1%q:c Ч( ЅЮ%J%“Ѕ0j!еc()Ц Š-…Е Я о"…dC…Ш( -Ї$C)%І Œ-BІш$„B (%ЅŠ-ƒЫ-ц O6Ѕш(ЦХ…ж Ѕо…ІCcЇ …ш(C*-І­1c J)Ц­1c()ЦŠ-ЅЫ-()ЦAЦЄ%…ЦІЅdІ†…І …щ(…k-ш$я5B H%Ќ-ц„(%ЦJ-c!Х()Aƒb adЦІ…dІ„……Ш(І -C )І­5cЬ-p:…%J)Іƒц!ЅЄЬ)'2cЦ …Ѕ"…dCC Ш(† -C%k-ЅcЫ)Ц’>Ѕ))ч J)„H%ч э)Ы%/2э1BЅd!t…ZdШ(І 1dkш$1d .ч r:…Е ЧНЅЬ)H)P"ь%НДP2AHb „!”…Н!щ(†L1C Нш$K!d)-Ч$Ћ-Ѕ• я Н„НЬ1Ц (%ь%оcjцяd1 Ўоd&­™7dSŒоЧ Е ЎоЅо­2ЅsЋ)оч( яоC sЦ о†• lо„ Г&о‹dS ЎоЧs оЅ• я оcsЦ оІ[Œо…RЮ …” ЎНЇ“М­ІЖ *%оІtЎоЧ ЕKН…2Ч Н…ї kоBs ОЮ" ЧоШ$S+%оЧ$з­-НЧНŒ!№ш$sЎНІЕ %о…• lНdt­ НЅ• НKщ(”Ю!НШ$tН№Іsожш жЎо…RЯН…Zя о…Ж­ НШ” ЯНЧ$зяоЧ t2НЇ з lœЧ  оd1ІоBЅЦd!dC І„Ћ-%.>cш(Ї …І Ш$dІ!ч k-…ш$%І C Ч …!!ЅCЦ B O>ІгRІ ь-Š-5Sd)%ІЌ5ІШ$Ї †Ч$І )dІ Ш$†cЧ Ѕ)!!ЅcЦ cPJш$„Ѕ0>)Wek5Ї /B"Ї † 1!ІШ(e" Ч ш$…!Цdш$" Ц„()C )Ц Ќ5…qFj1єZЇ$DШ(!Ї f+1!Ш$ -†B ІЧ db Ћ%ч 2!Ч …)"ч$dI)…/J -‘N!ІЋ)-џџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџџ@ˆV№WXYџџРРNNЮ˜Jџ@МU§UUUџO…Ы,Ы,фџˆЋЂЂжџ˜@Hар0`Pџ џ(T)GEЉџ EŽп88.О‹џ€€р№‘“’•gхvˆЮ‘_й $8<|IMMЩЭЩЩ.ф6ф&€€€`` с с‚#c"cРР€@@РџUPŸџPР†BЋuџ{;яЯџ"$™œ<џ…€` `рys–8U  &Ыра8 рфМAР4СqcвPŸ†ЮKШK7gЯУЧ%Ф€€”6ѓ`№`@€џ) џDЊџˆџоV AЮ‡s^#ed x<`3‚ёz7ЎЄbФт‡O@€Рkˆ8 >ai’’ ’ЊірP`I–ZHPHSЉGА   $ЈlР8ра  <’J’JвqcџIRIRKШŽЦџx<џi ‰ЭЅФуЧџ6€6€”6ћ0@`Pр№рџЭlЦ(ь0 0pИpˆSrb€@ФjN"Юо `p(pH` H80 €А†ž8<Мf6iŸ”YТ“сfш•ћ§"—LС8((8 џА0Œ0 00$œˆџ€€€‹Ž‹ЮпРР€@‰FЯDDЭDЭя§0084И”АА…мšgѓ—`’xŠ•тŠпR3b+xВ]!y+?A?DХ|p№PР   p`АРрФO™` |0 А ȐYcBmšŒ@РšШЪJQ==U-@DР€€@ЯЯD‰ОІ єШ€Р‘^Ÿ`Р`])aУfл<4,0`<6Š ˜`рА@ЮЧРР xx  <Мœ†–хџJбЈGџ@lmTџD‰эџџР@@€ЄЖœў>4(џ(Р@€0h …§Н$У„И&Оx№`џџџџџРгм оЮ;V=DE*;U@рPрP€PP№Z.*~*****CeѕGb0ЂŠyџ„†•Ÿ_EIЧџ`mMq qџЦЮ Ь‹I…ч§џ€ˆˆОœџvoˆђ;лФŸ 9hh\hT}Ц"€че  цУ€€€€€qѓв–и’олљ€Р@`@`Р€€€žˆ‰‰п0M1L00§ЦЂцв‚ƒ‚ƒчЯ <666ЖПyћ’‡–‚ёŸе•Рп oА09i5\ЙаюWыфKІ$˜4™Зђ€EcjЛ‘™sуРРРРРРР,})AOA-8UЂmл4<(0(ЯUbUутv˜‘™CљcAР@уѓ€€ŠˆЯЦ`Сa›yЏell}€`Р € рР€€‰ Р€@ЯBЫ~Hъ\рPрp!@i™€›•!R+џ€рР а0џџџџ ƒ8\8@їц Ё`@€џ €RŽ ‰Юпџ*UџЊUЭ‰D€эџ(џ@ЈUџџ˜ˆаџ…*џџу€џ@ЊU€ŠŽˆФ ћЊU7I?T 0JtŠU0"qѓВ ъB‘*6ЂUЊ„џ* џ@H•€џP U џЂUџЅJ‚џЅJџџ UЊџџЉRџџRЅџHџЈUџР›SS@оž;;V;EEE(890‡7нВЭ[ДЇb€€€˜˜ik’žllў“™ˆЯ\l$ hоŸ`Рp 9PAqy}Ь яЫЫ,m‰Эщ"ЭЏ1€"”6bОP №иˆии€а№Р Р   TlX`dl@8   Њ€"Ђ6œм€рpР@€PpрЊEЊDЮuЛ Њ9VoY`}tЊЅf[ММЄМ Њ( Ж6„6ЄЊrтБ@qЊ€˜–™˜‰ Њ0pЊРР а0р Њ&&:ЊUgE(л˜[РЊРР` ЊQaiX)`iЊ€чЇJ­›Д›ДЊ€€€Њ@aѓђdВ„ЊЬиN@QЊH1i h)IЊ ХcтСbЊЊIЧЊ@ŽA8Њ „c€Р€@bтЂdˆО<ѓcŠxxопЁ|9T01 рЁ€у!"@6”у@ ` AЂ@Р †7Dѓ€@Р@‰F€€ЊЊYЊ‚т“AЊЊŒ@8Њ8XПЉ€JЊЮЛŽЧЊ9KCy3x=hЊbц"3"sїŠ<266їIЂhˆјр0рp   /0pI9јIје)ъo€ЋІ$УІ˜€€€М(c€#C"ѓљЊ@FТF‚ЦАЊPЊЫЭ‰Э‰§Њ€€€РЊp“РB‚RwтЊŠFBDBя_Њ8l8pt|@x)@Ј†–Yx)x!I‡9U8D)lBy€€€``РР€@ p uF"*"7Сђёл‘аIлћ€€ƒ‰˜ЮЧ`Р`x,l$Hl|   и˜Шˆˆ€Ђœ C!`!@A`A`ѓћ€€€€€РР Р`y,mnmўЭm… хg"Pт€М.*2.‚Ъ_ 7lI‡3y+5\=TNu@ р   @АŽ‹Lзб’$8<4MI…ЧХЦ)б)€€€€€@‚єжzŠQ@ `@Р08H8x   6Йebf•kи€@` )U)D`№р€p@Р10 0Lp0€Р€ё)кнJ€@€€@г2§IУ?б8)Ю€AС™CPЁ€€€€€€HXThЌЈœsЃ”у€РD(9T€@р№$нN"йР@€џWЬ“\l$H$оž€џ(0T9FE-8uўћй.62џр @€Н$Й$!==* аX PјЙQј€€     €‚ƒ„…†‡ˆ‰Š‹ŒŽ‘’“”•–—˜™š›œžŸ ЁЂЃЄЅІЇЈЉЊЋЌ­ЎЏАБВГДЕЖЗИЙКЛМНОПРСТУФХЦЧШЩЪЫЬЭЮЯабвгдежзийклмнопрстуфхцчшщъыьэюя№ёђѓєѕіїјљњћќ§ўџ  !"#$%&'()*+,-./0123456789:;<=>?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_`abcdefghijklmnopqrstuvwxyz{|}~€‚ƒ„…†‡ˆ‰Š‹ŒŽ‘’“”•–—˜™š›œžŸ ЁЂЃЄЅІЇЈЉЊЋЌ­ЎЏАБВГДЕЖЗИЙКЛМНОПРСТУФХЦЧШЩЪЫЬЭЮЯабвгдежзийклмнопрстуфхцчG,џG,G,џG,G,џG,G,џоbНIпоbНIпоbНIпоbНIпG,џG,џG,џG,џN§4пNŸw§4N]=ўfN]=ўf^V}AП{>R}Ak>R]=sN]=k|$^V}As\ >R?kп< ~Vs}AНEОbўf< ^V]=П{< ^VŸw9< ~VŸw5ОbŸw=9; ž^П{]=|$>RНEw]V9kоbНIп; ^Vп{A; ž^<9Пw; ?k]=п{;ž^п{ќ4ž^П{\=О^Ÿwџп{}Aœ(Nпœ(ž^п{ќ4\=п{ќ4NП{оbNП{оbNпœ(Nпœ(Nпœ(пœ(П{оbП{оb?o<9œEўf\=Пwпœ(пœ(пœ(пœ(œE[$: Nћ4џ}Z|Aп: ]VœEŸw: =V\=wZ$ž^|AŸw}Z<9s§M\=>k: }ZŸwœEZ$]V|AП{: ]VПw|A: =R\=ŸwОb5ŸwR>kћ4оbПwћ4^5s: }Z|EŸw оb;9П{: >o5п{: >k;=П{9 =V[=Ÿw9 }^[AŸw ПwмIК0 }ZŸwМI9 ]VœEŸs Нbsџ9$Н^П{œE9 }^^oџ }ZŸwМI }ZŸwМI }ZŸwМI RК,^s [=Rš( RRš( ќM;=>o ўf[=Пw  К,^s  К,^s  К,^s  К,^s  [=Пw  [=Пw  [=Пw  [=Пw мI§f9 §f8$~s §f8$~s ћMŸwњ4 RZ=s8$R{A>o {AЙ0R R>oњ4 \V›E^oX$|ZЛI~s8$R:=s8 ^џћM8$\ZћMП{8$^лIп{ |Z>o:= Rkљ4 ;R5k7$|Zп{љ4 |ZŸwšE >oљ4П{7$нb›EП{7$НbšEп{7$œ^ŸwZ=7$нbšEп{ \ZZ=п §fп{лI œ^~s99 ^oџ~s нbšEп{ нbšEп{ нbšEп{  šEп{  $5$  $5$  $5$  $5$  šEп{  šEп{  šEп{  šEп{  $5$  $5$  $5$  $5$ œ^ј4џ œ^ј4џ Мb~sп кM§f9 ™E—,кM [V™Ežw ™Eз4њQ ;VyAžw6 ;V™EП{5$[ZКIП{V$[Z~wyE6${^ЙI~s [Zп{yAU$;Vžw§f œ^]oyA5 {Zžw95$мb9џ5$=kї4п{U$мfX=П{5$М^9^s5${ZžwxAv(›^п{з4v({ZњMџ5$мb8=Оw5$мfЙIпU$›^њMП{T$kп{xAT${ZйMп{4$мb8=Оw4$мb8=Оw4$мb8=Оw4$мb8=Оw4${ZйMп{4$Ru(п{4$Ru(п{4$™ERж04$мb8=Оw4$мb8=Оw4$мb8=Оw3$4$8=Оw4$™ERж04$™ERж03$4$Rж03$94$˜E3$ќf”,~s3$ќf”,~s3$ќf”,~s3$ќf”,~s3$zZИIџ3$WAљM=S(џWAR3$=oИIџS(ќfИIџt(:VwA~sЕ0ZV˜Ežw3$ZVИIПwS$Л^О{љMS(ќfИIпS$Л^п{ИI3$Лbп{і83$›^k9t,zZиIžw3$Rk›^2$:V6=ќj3$]oV=џs(ЛbRџS(Л^П{јM2$мbvAп{2$z^џR2$žw—E92$мb]sџ2$ZZјMџ2$мbvAп{2$мbvAп{2$мbvAп{2$мbvAп{2$ZZјMџ2$ZZјMџ2$ZZјMџ2$ZZјMџ2$мbvAп{2$мbvAп{1$2$vAп{1$2$vAп{1$2$ЖIп{1$2$ЖIп{1$2$ЖIп{1$5=–Eп{1$ќf—Eп1$џR91$џR91$–EГ09Q$yZјMџ1$vAR–E1$vEїMє41$9V–E]sQ$лfЗIџ’,8VзM~w’,zZЗIwQ(8VžwЗI1$К^žwзMQ(8Vє8]s1(Кb}wUA1$YZuE}w1$R=ћf1$Rє8kГ0КbwзM1$k=В0P(š^ЖIпQ(=oUAпq,š^žwvEQ(КbїQп{0(џ–EVP,š^зMџQ,КbП{ЖI0(€?€@€A€B€C€D€E€F€G€H€I€J€K€L€M€N€O€P€Q€R€S€T€U€V€W€X€Y€Z€[€\€]€^€_€`€a€b€c€d€e€f€g€h€i€j€k€l€m€n€o€p€q€r€s€t€u€v€w€x€y€z€{€|€}€~€€€€€‚€ƒ€„€…€†€‡€ˆ€‰€Š€‹€Œ€€Ž€€€‘€’€“€”€•€–€—€˜€™€š€›€œ€€ž€Ÿ€ Rozdzia€Ё pierwszy PARY€Ђ OGL€ЃDANY W SWOIM ATOMIE Parvulus Pary€Є ma dziecko, a las ma ptaka; ptak si€Ѕ nazywa !wr€Іblem, dziecko €Ї ulicznikiem.Po€Ё€Јczcie te dwie rzeczy, z kt€Іrych jedna zawiera obraz pieca ognistego, druga jutrzenki; zetknijcie te dwie iskry, Pary€Є i dzieci€Љstwo, a powstanie z tego ma€Ёa istota. Homuncio, powiedzia€Ёby Plaut. Ten ma€Ёy stw€Іr jest weso€Ёy. Niecodziennie jada, ale codziennie, je€Њli ma ochot€Ѕ, chodzi do teatru. Nie ma koszuli na grzbiecie, trzewik€Іw na nogach, dachu nad g€Ёow€Ј €Ї obywa si€Ѕ bez tego jak muchy. Liczy sobie siedem do trzynastu lat; €Єyje gromadnie, obija bruki, mieszka pod go€Ёym niebem, nosi stare spodnie po swoim ojcu, kt€Іre spadaj€Ј mu ni€Єej pi€Ѕt, stary kapelusz jakiego€Њ innego ojca, kt€Іry spada mu ni€Єej uszu, jedn€Ј szelk€Ѕ z €Є€І€Ёtej krajki, biega, tropi, €Єebrze, marnuje czas, pyka z fajeczki, klnie jak pot€Ѕpieniec, w€Ё€Іczy si€Ѕ po szynkach, zna si€Ѕ ze z€Ёodziejami, jest na ty z dziewczynami ulicznymi, m€Іwi !z€Ёodziejskim j€Ѕzykiem, €Њpiewa spro€Њne piosenki i nic z€Ёego nie ma w sercu. Bo w duszy ma$per€Ё€Ѕ: niewinno€Њ€Ћ, a per€Ёy nie rozpuszczaj€Ј si€Ѕ w b€Ёocie. Dop€Іki cz€Ёowiek jest dzieckiem, B€Іg chce, €Єeby by€Ё niewinny. Gdyby zapyta€Ћ olbrzymiego miasta: Co to takiego? €Ї !odpowiedzia€Ёoby: To m€Іj ma€Ёy. Przysz€Ёo€Њ€Ћ ukryta w ludzie W€Њr€Іd ludu paryskiego nawet cz€Ёowiek doros€Ёy zawsze jest ch€Ёopcem z ulicy. Rasa paryska, podkre€Њli€Ћ to !nale€Єy, wyst€Ѕpuje g€Ё€Іwnie na przedmie€Њciach; tam krew jestczysta, tam oblicze jej jest prawdziwe; tam lud pracuje i !cierpi, a cierpienie i praca s€Ј to dwa kszta€Ёty cz€Ёowieka. Tam s€Ј niezg€Ё€Ѕbione z€Ёo€Єa istot nieznanych, pomi€Ѕdzy kt€Іrymi roj€Ј si€Ѕ najdziwniejsze typy, od tragarza z la R€Ќp€­e do rakarzaz Montfaucon. Fex urbis €Ї wo€Ёa Cyceron; mob €Їdodaje oburzony Burke; gawied€Ў, "ci€Єba, posp€Іlstwo. Jak€Єe €Ёatwowymawiaj€Ј si€Ѕ te s€Ёowa! "Lecz niech i tak b€Ѕdzie. C€І€Є z tego? C€І€Є z tego, €Єe chodz€Ј boso? Nie umiej€Ј czyta€Ћ? Tym gorzej. Czy dlatego opu€Њcicie ich? Czy niedol€Ѕ ich uczynicie przekle€Љstwem? Czy €Њwiat€Ёo nie mo€Єe przenikn€Ј€Ћ w te t€Ёumy? Wr€І€Ћmy do tego !okrzyku: €Џwiat€Ёa! €Їi przy nim trwajmy niewzruszenie. $€Џwiat€Ёa! €Џwiat€Ёa! €ЇKt€І€Є wie, !czy te ciemno€Њci nie stan€Ј si€Ѕprzejrzyste? Czy rewolucje nies€Ј przemianami? Id€Ўcie, filozofowie, nauczajcie, o€Њwiecajcie, zapalajcie, my€Њlcie g€Ёo€Њno, m€Іwcie !g€Ёo€Њno, biegnijcie rado€Њnie w bia€Ёy dzie€Љ, bratajcie si€Ѕ z ulic€Ј, zwiastujcie dobre nowiny, rozdawajcie elementarze, og€Ёaszajcie prawa, €Њpiewajcie Marsylianki, szerzcie zapa€Ё, zrywajcie z d€Ѕb€Іw zielone ga€Ё€Јzki. Uczy€Љcie z idei taneczne ko€Ёo. T€Ёum ten mo€Єna uszlachetni€Ћ. Umiejmy korzysta€Ћ z tego #po€Єaru zasad i cn€Іt, kt€Іry si€Ѕ iskrzy, wybucha i drga w pewnych godzinach. Te nogi bose, te r€Ѕce go€Ёe, te €Ёachmany, to nieuctwo, to upodlenie, ta ciemnota mog€Ј !by€Ћ u€Єyte dla zdobycia idea€Ёu.Wpatrzcie si€Ѕ w lud, a zobaczycie prawd€Ѕ. Niech ten n€Ѕdzny piasek, kt€Іry depczecie nogami, wrzucony zostanie do pieca, niech si€Ѕ stopi i niech zakipi, a przekszta€Ёci si€Ѕ w €Њwietny kryszta€Ё, a przy jego to pomocy Galileusz i Newton odkryj€Ј nowe gwiazdy. Ma€Ёy Gavroche W jakie€Њ osiem lub dziewi€Ѕ€Ћ lat po tym, co€Њmy opowiedzieli"w drugiej cz€Ѕ€Њci tej ksi€Ј€Єki, widywano na bulwarze Temple iw okolicach wie€Єy ci€Њnie€Љ ma€Ёego ch€Ёopca, lat jedenastu, najwy€Єej dwunastu, kt€Іry by dosy€Ћ dok€Ёadnie odpowiada€Ё skre€Њlonemu powy€Єej typowi ulicznika, gdyby z u€Њmiechem w€Ёa€Њciwym jego wiekowi nie €Ё€Јczy€Ёo si€Ѕ serce ponure i zupe€Ёnie puste. Dzieciak ten przyodziany by€Ё w m€Ѕskie spodnie, lecz nie dosta€Ё ich odojca, i w kaftan kobiecy, ale nie b€Ѕd€Јcy darem matki. Jacy€Њludzie ubrali ch€Ёopca w owe €Ёachmany przez mi€Ёosierdzie, ajednak mia€Ё i ojca, i matk€Ѕ. !Lecz ojciec nie my€Њla€Ё o nim, amatka nie kocha€Ёa go wcale. By€Ёo to jedno z tych dzieci !godnych lito€Њci, kt€Іre maj€Ј i !ojca, i matk€Ѕ, a s€Ј sierotami. Ch€Ёopiec ten nigdzie nie czu€Ё si€Ѕ tak dobrze jak na ulicy. Bruk by€Ё dla niego mniej twardy ani€Єeli serce matki. Rodzice kopni€Ѕciem pchn€Ѕli go w €Єycie. Ca€Ёkiem po prostu poszed€Ё wi€Ѕc przed siebie. By€Ё to ch€Ёopiec ha€Ёa€Њliwy, blady, zwinny, bystry, dowcipny, z wygl€Јdu pe€Ёen €Єycia i w€Јt€Ёy zarazem. $Chodzi€Ё, biega€Ё, €Њpiewa€Ё, gra€Ё na piszcza€Ёce, grzeba€Ё w rynsztokach, troch€Ѕ krad€Ё, alena spos€Іb kot€Іw i wr€Іbli, weso€Ёo €Њmia€Ё si€Ѕ, kiedy nazywano go wisusem, gniewa€Ёsi€Ѕ, kiedy nazywano go #w€Ё€Іcz€Ѕg€Ј. Nie mia€Ё schronieniaani chleba, ani ognia, ani mi€Ёo€Њci; by€Ё jednak weso€Ёy, poniewa€Є by€Ё wolny. Gdy podobne istotki staj€Ј si€Ѕ lud€Ўmi, prawie zawsze ko€Ёo porz€Јdku spo€Ёecznego naje€Єd€Єa na nie i mia€Єd€Єy, lecz dop€Іki s€Ј dzie€Ћmi, !wymykaj€Ј si€Ѕ mu. S€Ј tak ma€Ёe,€Єe schroni€Ћ si€Ѕ mog€Ј w najmniejszej szparce. Jednak cho€Ћ tak opuszczony przez rodzic€Іw, ch€Ёopiec co dwa lub trzy miesi€Јce m€Іwi€Ё sobie: "€ЇNo, p€Іjd€Ѕ zobaczy€Ћ mam€Ѕ. €Ї W€Іwczas porzuca€Ё bulwar, cyrk, bram€Ѕ Saint-Martin, szed€Ё na wybrze€Єa, przechodzi€Ё przez mosty, !kierowa€Ё si€Ѕ ku przedmie€Њciom,!dochodzi€Ё do ulicy Salpetriere idociera€Ё €Їdok€Јd? Ot€І€Є do podw€Іjnego numeru 50/52, znanego ju€Є czytelnikowi, do rudery Gorbeau. W tym czasie rudera 50/52, zwykle pusta i wiecznie przyozdobiona napisem: "€АPokoje do wynaj€Ѕcia€Б, by€Ёa €Їrzecz dla niej rzadka €Ї zamieszkana przez kilka os€Іb, kt€Іre zreszt€Ј €Їjak to bywa zawsze w Pary€Єu €Ї nie utrzymywa€Ёy stosunk€Іw ani nie mia€Ёy z sob€Ј nic wsp€Іlnego. Nale€Єa€Ёy one do tej ubogiej klasy, kt€Іra rozpoczyna si€Ѕ oddrobnego mieszczanina, b€Ѕd€Јcego w ci€Јg€Ёych k€Ёopotach pieni€Ѕ€Єnych, i "ci€Јgnie si€Ѕ z n€Ѕdzy w n€Ѕdz€Ѕ, a€Є do najni€Єszych do€Ё€Іw spo€Ёecznych, a€Є do dw€Іch istot, na kt€Іrych si€Ѕ ko€Љczy ca€Ёa materialna strona cywilizacji: do czy€Њciciela rynsztok€Іw, kt€Іry zmiata "b€Ёoto, i do ga€Ёganiarza, kt€Іry zbiera szmaty. €АG€Ё€Іwna lokatorka€Бz czas€Іw Jana Valjean umar€Ёa i jej !miejsce zaj€Ѕ€Ёa inna, zupe€Ёnie do niej podobna. Nie wiem, kt€Іry filozof powiedzia€Ё: €АNigdy nie brak starych kobiet€Б. Ta nowa staruszka nazywa€Ёa si€Ѕ pani Burgon i w jej €Єyciu nie by€Ёo nic szczeg€Іlnego opr€Іcz dynastii trzech papug, kt€Іre kolejno panowa€Ёy nad jej sercem. Do najn€Ѕdzniejszych mieszka€Љc€Іw domostwa nale€Єa€Ёa rodzina z€Ёo€Єona z czterech os€Іb: ojca, matki i #dw€Іch c€Іrek, ju€Є do€Њ€Ћ du€Єych; wszyscy czworo mie€Њcili si€Ѕ w tej samej izbie, jednej z owych klitek, o kt€Іrych ju€Є m€Іwili€Њmy. Rodzina ta na pierwszy rzut oka nie odznacza€Ёa si€Ѕ niczym, opr€Іcz niezwyk€Ёego niedostatku. Ojciec, wynajmuj€Јc pok€Іj, o€Њwiadczy€Ё, €Єe si€Ѕ nazywa Jondrette. Wkr€Іtce po dokonaniu przeprowadzki, kt€Іra dziwnie by€Ёa podobna €Ї€Єeby u€Єy€Ћ wiekopomnego wyra€Єenia g€Ё€Іwnej lokatorki !€Їdo €Аprzenosin, w kt€Іrych nic #si€Ѕ nie niesie€Б, powiedzia€Ё tej kobiecie, kt€Іra tak jak jej poprzedniczka pe€Ёni€Ёa zarazemobowi€Јzki od€Ўwiernej i zamiata€Ёa schody: €АMatko taka a taka, je€Єeliby ktokolwiek przypadkiem !przyszed€Ё i pyta€Ё o Polaka lub W€Ёocha, a mo€Єe o Hiszpana, to jestem ja€Б. By€Ёa to w€Ёa€Њnie rodzina weso€Ёego obszarpa€Љca. Przychodzi€Ё i znajdowa€Ё n€Ѕdz€Ѕ, ale €Їco o wiele smutniejsze €Ї€Єadnego u€Њmiechu: ch€Ё€Іd w izbie i ch€Ё€Іd w sercach. Kiedy si€Ѕ zjawia€Ё, pytano go: €ЇGdzie by€Ёe€Њ? €Ї Odpowiada€Ё: €ЇNa ulicy. €Ї Kiedy wychodzi€Ё, pytano go: €ЇDok€Јd idziesz? €Ї Odpowiada€Ё: €Ї Na ulic€Ѕ. €Ї Matka m€Іwi€Ёa mu: €Ї Czego tutaj szukasz?? !To dziecko €Єy€Ёo bez mi€Ёo€Њci, jak owe blade ro€Њliny w piwnicach. Nie cierpia€Ё z tego powodu i do nikogo nie czu€Ё "€Єalu. Nie wiedzia€Ё w€Ёa€Њciwie, jacy powinni by€Ћ ojciec i matka. Zreszt€Ј matka kocha€Ёa jego siostry. Zapomnieli€Њmy powiedzie€Ћ, €Єe na bulwarze Temple nazywano to dziecko ma€Ёym Gavroche. Dlaczego nazywa€Ё si€Ѕ Gavroche? Prawdopodobnie dlatego, €Єe ojciec jego nazywa€Ё si€Ѕ Jondrette. Zacieranie €Њlad€Іw, zrywanie zwi€Јzk€Іw €Ї to jakby instynkt w niekt€Іrych rodzinach n€Ѕdzarzy. Pok€Іj, w kt€Іrym mieszkali Jondrette€Вowie w ruderze Gorbeau, le€Єa€Ё na samym ko€Љcu korytarza. S€Јsiedni€Ј izdebk€Ѕ zajmowa€Ё pewien m€Ёody cz€Ёowiek, bardzo ubogi,kt€Іrego nazywano panem Mariuszem. Powiedzmy, kim by€Ё ten pan Mariusz. Rozdzia€Ё drugi WIELKI MIESZCZANIN Dziewi€Ѕ€Ћdziesi€Јt lat i trzydzie€Њci dwa z€Ѕby Przy ulicy Boucherat, przy ulicy Normandzkiej i przy ulicy Saintonge €Єyj€Ј do dzi€Њ dawni mieszka€Љcy, kt€Іrzy znali jeszcze cz€Ёowieka zwanego panem Gillenormand i ch€Ѕtnie go wspominaj€Ј. Cz€Ёowiek ten by€Ё starcem ju€Є za czas€Іw ichm€Ёodo€Њci. Dla tych, kt€Іrzy melancholijnie spogl€Јdaj€Ј w niewyra€Ўne rojowisko cieni nazywane przesz€Ёo€Њci€Ј, posta€Ћ jego nie ca€Ёkiem !jeszcze znik€Ёa z labiryntu ulic s€Јsiaduj€Јcych z Temple, kt€Іrym za Ludwika XIV nadanonazwy wszystkich prowincji Francji, zupe€Ёnie tak samo jakza naszych czas€Іw ulice nowej dzielnicy Tivoli otrzyma€Ёy nazwy wszystkich stolic europejskich. W tym post€Ѕpowaniu, powiedzmy nawiasem, wida€Ћ skutki post€Ѕpu. Pan Gillenormand, kt€Іry w roku1831 by€Ё jak najbardziej €Єywy, nale€Єa€Ё do rz€Ѕdu tych !ludzi, kt€Іrzy wzbudzaj€Ј ch€Ѕ€Ћ ogl€Јdania ich jedynie dlatego, €Єe d€Ёugo €Єyli, i kt€Іrzy niezwykli s€Ј dlatego, €Єe niegdy€Њ podobni do wszystkich, stali si€Ѕ niepodobnymi do nikogo. By€Ё toniezwyk€Ёy starzec i prawdziwyprzedstawiciel innego wieku, doskona€Ёy i nieco wynios€Ёy mieszczanin z osiemnastego stulecia, dumny ze starego mieszcza€Љskiego rodu jak markiz ze swego markizatu. Uko€Љczywszy dziewi€Ѕ€Ћdziesi€Јtlat chodzi€Ё prosto, m€Іwi€Ё #g€Ёo€Њno, widzia€Ё wyra€Ўnie, pi€Ё !do dna, jad€Ё, spa€Ё i chrapa€Ё. Mia€Ё wszystkie trzydzie€Њci dwa z€Ѕby. Okulary wk€Ёada€Ё tylko do czytania. By€Ё usposobienia kochliwego, lecz #twierdzi€Ё, €Єe od dziesi€Ѕciu lat stanowczo i ostatecznie !wyrzek€Ё si€Ѕ kobiet. Powiada€Ё, €Єe nie mo€Єe si€Ѕ ju€Є im podoba€Ћ, ale nie dodawa€Ё: €ЇJestem zbyt stary €Їlecz: €Ї Jestem zbyt ubogi. €Ї M€Іwi€Ё: €ЇGdybym nie by€Ё zrujnowany... !ho, ho! €Ї Istotnie, pozosta€Ё mu tylko doch€Іd oko€Ёo pi€Ѕtnastu tysi€Ѕcy liwr€Іw. Marzeniem jego by€Ё dosta€Ћ spadek i mie€Ћ sto tysi€Ѕcy frank€Іw renty, a€Єeby m€Іc utrzymywa€Ћ kochanki. Nie!nale€Єa€Ё wi€Ѕc, jak widzimy, do rodzaju tych schorowanych !osiemdziesi€Ѕciolatk€Іw, kt€Іrzy, jak Wolter, konaj€Ј przez ca€Ёe €Єycie; nie by€Ёa to d€Ёugowieczno€Њ€Ћ p€Ѕkni€Ѕtego garnka; ten chwacki starzec by€Ё zawsze zdr€Іw. Powierzchowny, gwa€Ёtowny, €Ёatwo wpada€Ё w gniew. Burzy€Ё si€Ѕ z ka€Єdego powodu, najcz€Ѕ€Њciej bez €Єadnej rozumnej przyczyny. Kiedy mu "kto przeczy€Ё, podnosi€Ё lask€Ѕ i bi€Ё jak za czas€Іw wielkiego "stulecia. Mia€Ё c€Іrk€Ѕ przesz€Ёo pi€Ѕ€Ћdziesi€Ѕcioletni€Ј, !niezam€Ѕ€Єn€Ј, kt€Іr€Ј w gniewie !t€Ёuk€Ё mocno, a ch€Ѕtnie by j€Ј nawet €Ћwiczy€Ё batem, jak gdyby mia€Ёa osiem lat. "Energicznie policzkowa€Ё s€Ёu€Єb€Ѕ m€Іwi€Јc: O, ty €Њcierwo! €ЇPan Gillenormand uwielbia€Ё Burbon€Іw, a rok 1789 budzi€Ё w!nim wstr€Ѕt i zgroz€Ѕ; opowiada€Ёnieustannie, w jaki spos€Іb !uratowa€Ё si€Ѕ w czasie terroru iile potrzebowa€Ё weso€Ёo€Њci i !dowcipu, a€Єeby ocali€Ћ g€Ёow€Ѕ. Kiedy kto z m€Ёodzie€Єy !odwa€Єy€Ё si€Ѕ pochwali€Ћ w jego !obecno€Њci Republik€Ѕ, sinia€Ё i wpada€Ё w gniew a€Є do utraty "zmys€Ё€Іw. Czasami robi€Ё aluzj€Ѕ do swoich dziewi€Ѕ€Ћdziesi€Ѕciu lat i powiada€Ё: Mam nadziej€Ѕ, "€Єe nie b€Ѕd€Ѕ ogl€Јda€Ё dwa razy !dziewi€Ѕ€Ћdziesi€Јtego trzeciego. Na chwil€Ѕ zjawia si€Ѕ Magnon i jej dwaj malcy Pan Gillenormand uzewn€Ѕtrznia€Ё b€Іl w postaci %z€Ёo€Њci; w€Њcieka€Ё si€Ѕ na w€Ёasn€Јrozpacz. Mia€Ё on wszystkie mo€Єliwe przes€Јdy i pozwala€Ё sobie na wszelkie wybryki . Do cech, kt€Іre sk€Ёada€Ёy si€Ѕ na jego zewn€Ѕtrzny obraz i dostarcza€Ёy mu wewn€Ѕtrznej satysfakcji, nale€Єa€Ёo przekonanie, €Єe jest wci€Ј€Є kobieciarzem, tudzie€Є sk€Ёonno€Њ€Ћ do uchodzenia za takiego w najwy€Єszym stopniu.Mawia€Ё, €Єe to znaczy mie€Ћ €Аrenom€Ѕ kr€Іlewsk€Ј€Б. Ta kr€Іlewska renoma robi€Ёa mu czasem osobliwe niespodzianki.Pewnego dnia przyniesiono mu w kobia€Ёce, niczym dwa tuzinyostryg, okazowego noworodka,dr€Јcego si€Ѕ wniebog€Ёosy i nale€Єycie opatulonego w powijaki, a kt€Іrego ojcostwo przypisywa€Ёa mu odprawiona #przed p€І€Ё rokiem s€Ёu€Є€Јca. Pan Gillenormand mia€Ё wtedy ni mniej, ni wi€Ѕcej tylko osiemdziesi€Јt cztery lata. W ca€Ёym domu oburzenie i rwetes. Co ta bezwstydna €Ёajdaczka sobie my€Њli? Co za bezczelno€Њ€Ћ! Co za ohydne oszczerstwo! Pan Gillenormand natomiast wcale si€Ѕ nie zdenerwowa€Ё. Popatrzy€Ё na powijaki z dobrotliwym u€Њmiechem cz€Ёowieka, kt€Іry woszczerstwie odczuwa pochlebstwo, i powiedzia€Ё do obecnych: €Ї No i co? Co si€Ѕ sta€Ёo? Co w tym jest nadzwyczajnego? !Rozdziawili€Њcie usta jak ludzie,kt€Іrzy o niczym nie maj€Ј "poj€Ѕcia. Ksi€Ј€Є€Ѕ d€ВAngouleme, !b€Ѕkart jego kr€Іlewskiej mo€Њci Karola IX, o€Єeni€Ё si€Ѕ w osiemdziesi€Јtym pi€Јtym roku €Єycia z pi€Ѕtnastoletni€Ј podfruwajk€Ј; markiz d€ВAlluye, brat kardyna€Ёa de Sourdis, arcybiskupa Bordeaux, liczy€Ё sobie osiemdziesi€Јt trzy lata, kiedy mia€Ё z pokoj€Іwk€Ј pani Jacquin, €Єony prezesa trybuna€Ёu, prawdziwe dziecko mi€Ёo€Њci, syna, kt€Іry zosta€Ё p€І€Ўniej kawalerem malta€Љskim i radc€Ј stanu. W takich wypadkach nie ma nic niezwyk€Ёego. A co si€Ѕ dzieje wBiblii? To rzek€Ёszy o€Њwiadczam, €Єe ten ma€Ёy jegomo€Њ€Ћ nie jest moim dzieckiem, ale prosz€Ѕ zaj€Ј€Ћ si€Ѕ nim, bo to nie jego wina. €ЇGest by€Ё pe€Ёen dobroduszno€Њci. Ta sama kreatura €Ї imieniem Magnon €Їobdarzy€Ёa go po roku now€Ј przesy€Ёk€Ј. By€Ё to znowu ch€Ёopiec. Tym razem pan Gillenormand skapitulowa€Ё. Powierzy€Ё matce obu malc€Іw, #zobowi€Јzuj€Јc si€Ѕ €Ёo€Єy€Ћ na ichutrzymanie osiemdziesi€Јt frank€Іw miesi€Ѕcznie, pod warunkiem, €Єe wzmiankowana matka nie b€Ѕdzie ju€Є tego powtarza€Ёa. Doda€Ё przy tym: €Ї€Ђycz€Ѕ sobie, €Єeby matka dobrze traktowa€Ёa ch€Ёopc€Іw. Od czasu do czasu b€Ѕd€Ѕ ich !odwiedza€Ё. €Ї Tak te€Є czyni€Ё. €Ђonaty by€Ё dwukrotnie: z pierwszej €Єony mia€Ё c€Іrk€Ѕ, kt€Іra pozosta€Ёa pann€Ј; z $drugiej €Ї r€Іwnie€Є c€Іrk€Ѕ, kt€Іraumar€Ёa oko€Ёo trzydziestego roku €Єycia. Ta, z mi€Ёo€Њci, przypadku czy te€Є z innej przyczyny, po€Њlubi€Ёa €Єo€Ёnierza, kt€Іry s€Ёu€Єy€Ё w wojsku Republiki i Cesarstwa, pod Austerlitz dosta€Ё order, a pod Waterloo zosta€Ё pu€Ёkownikiem. €ЇTo zaka€Ёa rodziny €Їpowiada€Ё stary mieszczanin. Za€Єywa€Ё du€Єo tabaki i ze szczeg€Іlnym wdzi€Ѕkiem strzepywa€Ё r€Ѕk€Ј sw€Іj koronkowy €Єabot. Bardzo ma€Ёo wierzy€Ё w Boga. Zasada: przyjmowa€Ћ tylko wieczorem Takim by€Ё pan Luc-Esprit Gillenormand. Zachowa€Ё wszystkie w€Ёosy, raczej szare ni€Є bia€Ёe. W sumie, z tym wszystkim €Ї czcigodny. Frywolny, a zarazem wielki, mia€Ё co€Њ z osiemnastego stulecia. W pierwszych latach Restauracji pan Gillenormand, jeszcze w€Іwczas m€Ёody €Ї mia€Ё!zaledwie sze€Њ€Ћdziesi€Јt cztery lata w 1814 roku €Їmieszka€Ё naprzedmie€Њciu Saint-Germain, przy ulicy Servandoni, niedaleko €Њw. Sulpicjusza. "Schroni€Ё si€Ѕ w dzielnicy Marais dopiero wtedy, gdy wycofa€Ё si€Ѕ z €Єycia towarzyskiego, b€Ѕd€Јc ju€Є dobrze po osiemdziesi€Јtce. Wycofuj€Јc si€Ѕ za€Њ z €Єycia towarzyskiego, obwarowa€Ё si€Ѕ swoimi nawykami. Pierwszym z nich, od kt€Іrego nie !odst€Ѕpowa€Ё, by€Ёo: mie€Ћ drzwi bezwzgl€Ѕdnie zamkni€Ѕte w ci€Јgu dnia i przyjmowa€Ћ tylko wieczorem, oboj€Ѕtne, kto by przychodzi€Ё i z jak€Ј spraw€Ј. Obiad jad€Ё o pi€Јtej, po czym drzwi otwierano. By€Ёa to moda є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€ €з cF W QЉ Јp c€Ш п c+ї#D cŽ;/i cёЄ9р6Tjego stulecia, przy kt€Іrej #obstawa€Ё. €Ї Dzie€Љ to kanalia €Ї mawia€Ё. €ЇWart tylko zamkni€Ѕtej okiennicy. Ludzie dobrych obyczaj€Іw zapalaj€Ј umys€Ёy, kiedy zenit zapala gwiazdy. €ЇI barykadowa€Ё si€Ѕ przed wszystkimi, cho€Ћby i przed kr€Іlem. Stara elegancja jego epoki. Dwie osoby to niekoniecznie para Pan Gillenormand, jak powiedzieli€Њmy przed chwil€Ј, mia€Ё dwie c€Іrki. Dziel€Јca je r€І€Єnica wieku wynosi€Ёa dziesi€Ѕ€Ћ lat. W m€Ёodo€Њci niewiele by€Ёy do siebie podobne, i tak z charakteru, jak i z twarzy zgo€Ёa nie !wygl€Јda€Ёy na siostry. M€Ёodsza by€Ёa to urocza dusza, rw€Јca si€Ѕ do wszystkiego, co by€Ёo €Њwiat€Ёem, zaj€Ѕta kwiatami, wierszami i muzyk€Ј, ulatuj€Јcaw €Њwietlne przestworza, eteryczna entuzjastka, od lat dziecinnych zar€Ѕczona idealniez jak€Ј€Њ mglist€Ј postaci€Ј bohatera. Starsza mia€Ёa tak€Єe swoje marzenia; widzia€Ёa w !b€Ё€Ѕkitach jakiego€Њ dostawc€Ѕ, jakiego€Њ grubego i bogatego liweranta, m€Ѕ€Єa odpowiednio g€Ёupiego, milion w postaci m€Ѕ€Єczyzny, albo te€Є prefekta;przyj€Ѕcia w prefekturze, wo€Ўny w przedpokoju z €Ёa€Љcuchem na szyi, oficjalne bale, przemowy w merostwie; zosta€Ћ €Аpani€Ј prefektow€Ј€Б, oto, co wype€Ёnia€Ёo zgie€Ёkiem jej wyobra€Ўni€Ѕ. Obie siostry, "b€Ѕd€Јc dziewcz€Ѕtami, b€Ё€Јka€Ёy si€Ѕ w ten spos€Іb, ka€Єda w swoim marzeniu. Obie mia€Ёy skrzyd€Ёa: jedna anio€Ёa, druga g€Ѕsi. €Ђadna ambicja nie ziszcza si€Ѕ ca€Ёkowicie, na tym padole przynajmniej. €Ђaden raj nie staje si€Ѕ ziemski w czasach, wkt€Іrych €Єyjemy. M€Ёodsza za€Њlubi€Ёa cz€Ёowieka ze swych sn€Іw, ale umar€Ёa. Starsza wcale nie wysz€Ёa za m€Ј€Є. W naszym opowiadaniu zjawia si€Ѕ ju€Є jako stara panna, ogniotrwa€Ёe cnotliwa, obdarzona jednym z najostrzejszych nos€Іw i jednym z najt€Ѕpszych umys€Ё€Іw, jakie kiedykolwiek #mo€Єna by€Ёo ogl€Јda€Ћ. Szczeg€І€Ё charakterystyczny: poza najbli€Єsz€Ј rodzin€Ј nikt nie zna€Ё jej chrzestnego imienia. Nazywano j€Ј: panna Gillenormand starsza. Co do pruderii, panna Gillenormand starsza mog€Ёa wytrzyma€Ћ por€Іwnanie z "ka€Єd€Ј angielsk€Ј miss. By€Ёa to wstydliwo€Њ€Ћ posuni€Ѕta a€Є do obrzydliwo€Њci. Mia€Ёa jedno straszne wspomnienie w swoim€Єyciu: pewien m€Ѕ€Єczyzna !ujrza€Ё raz jej podwi€Јzk€Ѕ. Wiekpowi€Ѕkszy€Ё jeszcze t€Ѕ nielito€Њciw€Ј wstydliwo€Њ€Ћ. !Stanik jej nigdy nie by€Ё do€Њ€Ћ nieprzejrzysty i nigdy nie dochodzi€Ё dosy€Ћ wysoko pod !szyj€Ѕ. Zapina€Ёa si€Ѕ na liczne haftki i agrafki tam, gdzie nikomu nawet nie €Њni€Ёo si€Ѕ #spojrze€Ћ. Jest to w€Ёa€Њciwo€Њci€Ј!pruderii, €Єe tym wi€Ѕcej mno€Єy €Њrodk€Іw obrony, im mniejsze niebezpiecze€Љstwo grozi fortecy. Jednak (niech wyt€Ёumaczy, kto potrafi, te stare tajemnice dusz niewinnych) bez przykro€Њci pozwala€Ёa "ca€Ёowa€Ћ si€Ѕ oficerowi u€Ёan€Іw,kt€Іry by€Ё wnukiem jej "stryjenki i nazywa€Ё si€Ѕ Teodul. Zarz€Јdza€Ёa domem ojca. Pan Gillenormand mia€Ё przy sobie c€Іrk€Ѕ, tak jak ksi€Јdz Benvenuto mia€Ё przy sobie siostr€Ѕ. Takie gospodarstwa, z€Ёo€Єone ze starca i starej panny, nie s€Ј rzadkie i zawszeprzedstawiaj€Ј rozczulaj€Јcy widok dw€Іch s€Ёabo€Њci wspieraj€Јcych si€Ѕ nawzajem. Opr€Іcz tego za€Њ pomi€Ѕdzy star€Ј pann€Ј i starcem by€Ёo jeszcze w tym domu dziecko, ch€Ёopczyk, zawsze dr€Є€Јcy i milcz€Јcy w obecno€Њci pana Gillenormand. Pan Gillenormand nie m€Іwi€Ё nigdy inaczej do tego dziecka jak g€Ёosem surowym, a cz€Ѕsto z podniesion€Ј lask€Ј: €ЇTu, paniczu! Chod€Ў tu, hultaju, uliczniku, zbli€Є si€Ѕ! Odpowiadaj, nicponiu! Poka€Є si€Ѕ, ty ladaco! €Їitp. itp. Jednocze€Њnie ub€Іstwia€Ё go. By€Ё to jego wnuk. Spotkamy si€Ѕ jeszcze z tym dzieckiem. Rozdzia€Ё trzeci DZIADEK I WNUK Dawny salon Kiedy pan Gillenormand mieszka€Ё na ulicy Seryandoni, bywa€Ё w kilku bardzo wytwornych i bardzo arystokratycznych salonach. Przyjmowano tam pana Gillenormand, cho€Ћ by€Ё mieszczaninem. Poniewa€Є mia€Ё rozum podw€Іjny: ten, kt€Іry w !istocie posiada€Ё, i ten, kt€Іry mu przypisywano, wi€Ѕc poszukiwano go i fetowano. Bywa€Ё tylko tam, gdzie !wiedzia€Ё, €Єe jest po€Є€Јdany i powa€Єany. S€Ј ludzie, kt€Іrzy pragn€Ј za wszelk€Ј cen€Ѕ mie€Ћ wp€Ёywy i zwraca€Ћ na siebie uwag€Ѕ; tam wi€Ѕc, gdzie nie "mog€Ј by€Ћ wyroczni€Ј, staj€Ј si€Ѕ b€Ёaznami. Pan Gillenormand nie by€Ё cz€Ёowiekiem tego rodzaju; swych przewag w salonach rojalistycznych, do kt€Іrych ucz€Ѕszcza€Ё, nie zdobywa€Ё kosztem szacunku dla samego siebie. By€Ё wyroczni€Ј wsz€Ѕdzie. Zdarza€Ёo mu si€Ѕ stawi€Ћ czo€Ёo panu de Bonald, a nawet panu Bengy-Puy-Vall€­e. Oko€Ёo 1817 roku dwa popo€Ёudnia w tygodniu sp€Ѕdza€Ёniezmiennie w jednym z s€Јsiednich dom€Іw, przy ulicy Ferou, u pani baronowej de T. , godnej i szanownej osoby, !kt€Іrej m€Ј€Є za Ludwika XVI by€Ёambasadorem Francji w "Berlinie. Baron de T. , kt€Іry za €Єycia swego zajmowa€Ё si€Ѕ nami€Ѕtnie uniesieniami i wizjami magnetycznymi, zmar€Ёzrujnowany na emigracji, pozostawiaj€Јc za ca€Ёy maj€Јtek dziesi€Ѕ€Ћ tom€Іw r€Ѕkopisu €Ї oprawnych w czerwony safian ze z€Ёoconymi brzegami €Їbardzo ciekawych wspomnie€Љ o Mesmerze i jego misce. Pani de T. przez !poczucie godno€Њci nie og€Ёosi€Ёatych pami€Ѕtnik€Іw i utrzymywa€Ёa si€Ѕ z ma€Ёej renty, kt€Іra nie wiedzie€Ћ jak ocala€Ёa. Pani de T. €Єy€Ёa z daleka od dworu, tego, jak powiada€Ёa, €Аbardzo mieszanego towarzystwa€Б, w odosobnieniu szlachetnym, dumnym i ubogim. Kilku przyjaci€І€Ё zbiera€Ёo si€Ѕ dwa razy na tydzie€Љ przy jej wdowim kominku i w ten spos€Іb tworzy€Ё si€Ѕ salon !czysto rojalistyczny. Pi€Ёo si€Ѕ tam herbat€Ѕ i €Ї stosownie do elegijnego lub dytyrambicznego usposobienia €Їalbo ubolewano, albo oburzano si€Ѕ na wiek, na kart€Ѕkonstytucyjn€Ј, na bonapartyst€Іw, na prostytucj€ЅOrderu €Њw. Ducha, rozdawanego mieszczanom, najakobinizm Ludwika XVIII i m€Іwiono po cichu o nadziejach, kt€Іre budzi€Ё Monsieur, p€І€Ўniejszy Karol X. Pan Gillenormand przychodzi€Ё zwykle w towarzystwie swojejc€Іrki, wysokiej, chudej panny,!kt€Іra sko€Љczy€Ёa ju€Є w€Іwczas "czterdzie€Њci lat, a zdawa€Ёa si€Ѕmie€Ћ ich pi€Ѕ€Ћdziesi€Јt, i €Њlicznego siedmioletniego ch€Ёopczyka, bia€Ёego, r€І€Єowego, €Њwie€Єego, z oczami!pe€Ёnymi szcz€Ѕ€Њcia i ufno€Њci, kt€Іry przy ka€Єdym pojawieniu si€Ѕ w tym salonie s€Ёysza€Ё dooko€Ёa szept: Co za pi€Ѕkny ch€Ёopiec! Jaka szkoda! Biedne dziecko! €Ї O tym to w€Ёa€Њnie ch€Ёopcu m€Іwili€Њmy przed chwil€Ј. Nazywano go biednym dzieckiem, poniewa€Є mia€Ё ojca€Аzb€Іja znad Loary€Б. Zb€Іjem znad Loary by€Ё zi€Ѕ€Ћ pana Gillenormand, o kt€Іrym ju€Є wspominali€Њmy, a kt€Іrego pan Gillenormand nazywa€Ё €Аzaka€Ё€Ј rodziny€Б. Jedno z czerwonych widm tego czasu Kto by przechodzi€Ё w tej epoce przez miasteczko Vernon i zatrzyma€Ё si€Ѕ na pi€Ѕknym, monumentalnym mo€Њcie, na kt€Іrego miejscu, "jak nale€Єy si€Ѕ spodziewa€Ћ, ju€Єwkr€Іtce stanie jaki€Њ okropny most €Єelazny, ten spogl€Јdaj€Јcw d€І€Ё m€Іg€Ё zobaczy€Ћ m€Ѕ€Єczyzn€Ѕ lat oko€Ёo pi€Ѕ€Ћdziesi€Ѕciu, w sk€Іrzanym kaszkiecie, w spodniach i kurtce z grubego szarego "sukna, przy kt€Іrej wisia€Ёo co€Њ €Є€І€Ёtego, co by€Ёo niegdy€Њ czerwon€Ј wst€Ј€Єeczk€Ј; cz€Ёowiek ten nosi€Ё drewniane !trepy, by€Ё opalony od s€Ёo€Љca, mia€Ё twarz prawie czarn€Ј, w€Ёosy prawie bia€Ёe i szerok€Ј #blizn€Ѕ si€Ѕgaj€Јc€Ј od czo€Ёa a€Є do policzka. Pochylony, zgarbiony, postarza€Ёy przedwcze€Њnie, przechadza€Ё si€Ѕ prawie codziennie z rydlemi no€Єem ogrodniczym w r€Ѕku po jednym z tych otoczonych murami skrawk€Іw gruntu, !kt€Іre le€Є€Ј w pobli€Єu mostu i rozci€Јgaj€Ј si€Ѕ €Ёa€Љcuchem wzd€Ёu€Є lewego brzegu Sekwany; te urocze placyki, pe€Ёne kwiat€Іw, wygl€Јda€Ёyby na ogrody, gdyby by€Ёy o wiele wi€Ѕksze, a na bukiety, gdyby by€Ёy jeszcze troch€Ѕ mniejsze. Na jednym kra€Љcu placyku sta€Ёdomek, drugi kraniec przytyka€Ё do rzeki. Cz€Ёowiek wkaftanie i w trepach, o kt€Іrymm€Іwimy, mieszka€Ё oko€Ёo 1817 roku w najmniejszym z tych ogr€Іdk€Іw i w najskromniejszym z tych domk€Іw. Mieszka€Ё samotnie, cicho i ubogo, z kobiet€Ј ani "m€Ёod€Ј, ani star€Ј, ani €Ёadn€Ј, !ani brzydk€Ј, ani ch€Ёopk€Ј, ani mieszczk€Ј, kt€Іra mu us€Ёugiwa€Ёa. Kawa€Ёek ziemi, kt€Іry on nazywa€Ё swoim ogrodem, s€Ёyn€Ј€Ё w mie€Њcie z pi€Ѕknych kwiat€Іw, kt€Іre tam hodowa€Ё. Zajmowa€Ё si€Ѕ tylko tymi kwiatami. Ktokolwiek czytywa€Ё w tym czasie pami€Ѕtniki wojenne, biografie, €АMonitora€Бi biuletyny wielkiej armii, ten niechybnie zauwa€Єy€Ё tam nazwisko powtarzaj€Јce si€Ѕ dosy€Ћ cz€Ѕsto, nazwisko Jerzego Pontmercy. Pod Waterloo dowodzi€Ё on szwadronem kirasjer€Іw w brygadzie Dubois. Zdoby€Ё te€Є sztandar pu€Ёku luneburskiego. Z€Ёo€Єy€Ё t€Ѕ zdobycz u st€Іp cesarza. By€Ё ca€Ёy zakrwawiony, gdy€Є podczas walki o sztandar #dosta€Ё ci€Ѕcie szabl€Ј w g€Ёow€Ѕ. Cesarz, zadowolony, zawo€Ёa€Ё do niego: €Ї Jeste€Њ od dzi€Њ pu€Ёkownikiem, baronem i oficerem Legii Honorowej! €Ї Pontmercy odpowiedzia€Ё: "€ЇNajja€Њniejszy panie, dzi€Ѕkuj€Ѕw imieniu tej, kt€Іra b€Ѕdzie wdow€Ј po mnie. €ЇPo godzinie pad€Ё w w€Јwozie Ohain. A kim by€Ё teraz ten Jerzy Pontmercy? W€Ёa€Њnie €Аzb€Іjem znad Loary€Б. Znamy ju€Є pewien fakt z jego dziej€Іw. Po bitwie pod Waterloo Pontmercy, wyci€Јgni€Ѕty €Ї jak sobie przypominamy €Їz w€Јwozu Ohain, dogoni€Ё armi€Ѕ i przerzucany z ambulansu do ambulansu dotar€Ё a€Є do obozu nad Loar€Ј. Restauracja wyznaczy€Ёa mu po€Ёow€Ѕ €Єo€Ёdu, a nast€Ѕpnie zes€Ёa€Ёa go na pobyt, tj. pod doz€Іr, do miasteczka Vernon. "Kr€Іl Ludwik XVIII, uwa€Єaj€Јc za nieby€Ёe to, co zasz€Ёo podczas Stu Dni, nie uzna€Ё ani jego godno€Њci oficera Legii Honorowej, ani jego stopnia pu€Ёkownika, ani jego tytu€Ёu barona. On za€Њ przy ka€Єdej sposobno€Њci podpisywa€Ё si€Ѕ: €АPu€Ёkownik baron Pontmercy€Б. Nie mia€Ё nic pr€Іcz bardzo lichego p€І€Ё€Єo€Ёdu dow€Іdcy szwadronu. Wynaj€Ј€Ё w Vernon najmniejszy domek, jaki m€Іg€Ё znale€Ў€Ћ. €Ђy€Ё tam samotny; !widzieli€Њmy, w jaki spos€Іb. Za Cesarstwa, pomi€Ѕdzy dwiema wojnami, znalaz€Ё czas, €Єeby po€Њlubi€Ћ pann€Ѕ Gillenormand. Stary mieszczanin, oburzony do g€Ё€Ѕbi, zgodzi€Ё si€Ѕ wzdychaj€Јc i m€Іwi€Јc: €ЇNajwi€Ѕksze rodziny bywaj€Ј do tego zmuszone. €ЇW roku 1815 pani Pontmercy, kobieta zreszt€Ј pod ka€Єdym wzgl€Ѕdemzas€Ёuguj€Јca na uwielbienie, wykszta€Ёcona i niepospolita, godna swego m€Ѕ€Єa, umar€Ёa pozostawiaj€Јc dziecko. Dziecko to by€Ёoby rado€Њci€Ј pu€Ёkownika w jego osamotnieniu, ale dziadek gwa€Ёtownie domaga€Ё si€Ѕ wnukao€Њwiadczaj€Јc, €Єe wydziedziczy ch€Ёopca, je€Єeli mu go nie oddadz€Ј. Ojciec ust€Јpi€Ё w interesie ma€Ёego i nie mog€Јc ogl€Јda€Ћ dziecka pokocha€Ё kwiaty. Wyrzek€Ё si€Ѕ zreszt€Ј wszystkiego, nie rusza€Ё si€Ѕ z wyznaczonego mu miejsca zamieszkania, nie spiskowa€Ё. Dzieli€Ё swoje my€Њli pomi€Ѕdzy niewinne czynno€Њci, kt€Іre "wype€Ёnia€Ёy mu tera€Ўniejszo€Њ€Ћ,i wielkie czyny, kt€Іrych #dokona€Ё w przesz€Ёo€Њci. Sp€Ѕdza€Ёczas, czekaj€Јc na rozkwitni€Ѕcie go€Ўdzika lub wspominaj€Јc Austerlitz. Pan Gillenormand nie utrzymywa€Ё €Єadnych stosunk€Іw ze swoim zi€Ѕciem. Pu€Ёkownik by€Ё dla niego €Аbandyt€Ј€Б, a on by€Ё dla pu€Ёkownika €Аzakutym €Ёbem€Б. Pan Gillenormand nigdy nie m€Іwi€Ё o pu€Ёkowniku, czasem tylko robi€Ё szydercze aluzje dojego €Аbaronostwa€Б. Dziadek zastrzeg€Ё sobie wyra€Ўnie, €Єe Pontmercy nie b€Ѕdzie si€Ѕ stara€Ё widywa€Ћ syna ani z nim m€Іwi€Ћ, pod gro€Ўb€Ј wydziedziczenia i odes€Ёania mu ch€Ёopca. Dla Gillenormand€ІwPontmercy by€Ё tr€Ѕdowaty. Chcieli wychowa€Ћ dziecko po swojemu. Pu€Ёkownik mo€Єe post€Јpi€Ё nies€Ёusznie, przyjmuj€Јc takie warunki, ale uleg€Ё im s€Јdz€Јc, €Єe dobrze #robi i €Єe po€Њwi€Ѕca tylko siebie.Spadek po panu Gillenormand by€Ё niewielki, lecz spadek po pannie Gillenormand by€Ё znaczny. Ciotka ta, kt€Іra pozosta€Ёa niezam€Ѕ€Єna, by€Ёa bardzo bogata po matce i syn siostry by€Ё jej naturalnym spadkobierc€Ј. Dziecko, kt€Іre mia€Ёo na imi€Ѕ Mariusz, !wiedzia€Ёo, €Єe ma ojca, i tylko tyle. Nikt ani s€Ё€Іwkiem nie odzywa€Ё si€Ѕ o nim w jego obecno€Њci. Jednak€Єe szepty, p€І€Ёs€Ё€Іwka, mruganie os€Іb z towarzystwa, do kt€Іrego wprowadza€Ё go dziadek, przenikn€Ѕ€Ёy wreszcie do €Њwiadomo€Њci malca, a €Єe w spos€Іb naturalny coraz !bardziej nasi€Јka€Ё pogl€Јdami i przekonaniami, kt€Іre go otacza€Ёy jak powietrze, !zacz€Ј€Ё my€Њle€Ћ o swoim ojcu zewstydem i ze €Њci€Њni€Ѕtym sercem. Kiedy ch€Ёopiec r€Іs€Ё tak, pu€Ёkownik co drugi lub trzeci miesi€Јc znika€Ё, aby po kryjomu, jak przest€Ѕpca wydalaj€Јcy si€Ѕ spod dozoru policyjnego, pojecha€Ћ do &Pary€Єa i p€Іj€Њ€Ћ do ko€Њcio€Ёa €Њw. Sulpicjusza w godzinach, kiedyciotka Gillenormand przyprowadza€Ёa tam Mariusza "na msz€Ѕ. I dr€Є€Јc, €Єeby ciotka si€Ѕ nie odwr€Іci€Ёa, ukryty za filarem, bez ruchu, wstrzymuj€Јc oddech, patrzy€Ё na swoje dziecko. Ten !cz€Ёowiek z blizn€Ј na czole bal si€Ѕ starej panny. To da€Ёo pocz€Јtek jego znajomo€Њci z ksi€Ѕdzem Mabeuf, proboszczem w Vernon. Brat proboszcza by€Ё !skarbnikiem u €Њw. Sulpicjusza i cz€Ѕsto widzia€Ё m€Ѕ€Єczyzn€Ѕ, kt€Іry si€Ѕ wpatrywa€Ё w dziecko, widzia€Ё szram€Ѕ na jego twarzy i wielkie €Ёzy w oczach. Pewnego dnia, przybywszy do Vernon, aby odwiedzi€Ћ brata, min€Ј€Ё na mo€Њcie pu€Ёkownika Pontmercy i rozpozna€Ё cz€Ёowieka z ko€Њcio€Ёa €Њw. Sulpicjusza. Powiedzia€Ё o tym proboszczowi i obaj pod jakim€Њ pretekstem z€Ёo€Єyli pu€Ёkownikowi wizyt€Ѕ. Po pierwszej wizycie przysz€Ёy nast€Ѕpne. Pu€Ёkownik, z pocz€Јtku bardzozamkni€Ѕty, zacz€Ј€Ё si€Ѕ wreszcie zwierza€Ћ, dzi€Ѕki czemu proboszcz i skarbnik poznali ca€Ё€Ј histori€Ѕ i dowiedzieli si€Ѕ, €Єe Pontmercy !po€Њwi€Ѕca swoje szcz€Ѕ€Њcie dla przysz€Ёo€Њci dziecka. Proboszczpoczu€Ё g€Ё€Ѕboki i tkliwy szacunek dla niego, a pu€Ёkownik ze swej strony polubi€Ё proboszcza. Dwa razy na rok, pierwszego stycznia i na €Њw. Jerzego, Mariusz pisa€Ё do swego ojca obowi€Јzkowe listy, kt€Іre mu !dyktowa€Ёa ciotka i kt€Іre by€Ёy jakby skopiowane z podr€Ѕcznika korespondencji; pan Gillenormand tolerowa€Ё tylko tyle; ojciec odpowiada€Ё listami pe€Ёnymi czu€Ёo€Њci, a dziadek bez czytania chowa€Ё je do kieszeni. Koniec zb€Іja Mariusz Pontmercy, jak wszystkie ma€Ёe dzieci, uczy€Ё si€Ѕ tego i owego. Kiedy wyszed€Ё z r€Јk ciotki Gillenormand, dziadek powierzy€Ё go powa€Єnemu pedagogowi, kt€Іry by€Ё okazemnieskomplikowanej inteligencji klasyk€Іw. Ta m€Ёoda, otwieraj€Јca si€Ѕ dusza przesz€Ёa z r€Јk pruderii w r€Ѕce pedanta. Mariusz chodzi€Ё przez kilka lat do !kolegium, p€І€Ўniej wst€Јpi€Ё na wydzia€Ё prawa. By€Ё rojalist€Ј fanatycznym i surowym. Dziadka, kt€Іry go razi€Ё swoim humorem i cynizmem, kocha€Ё ma€Ёo; na temat ojca milcza€Ё pos€Ѕpnie. By€Ё to zreszt€Ј ch€Ёopiec zapalczywy i opanowany, szlachetny, wspania€Ёomy€Њlny, dumny, religijny, ezgaltowany; prawy a€Є do surowo€Њci, czysty a€Є do dziko€Њci. !Kiedy ko€Љczy€Ё nauk€Ѕ szkoln€Ј, !pan Gillenormand po€Єegna€Ё si€Ѕ z €Єyciem towarzyskim. Starzecprzesta€Ё bywa€Ћ na przedmie€Њciu Saint-Germain, w"salonie pani de T. , i osiad€Ё we w€Ёasnym domu przy ulicy Panien Kalwaryjskich. S€Ёu€Єba "jego sk€Ёada€Ёa si€Ѕ z pokoj€Іwki Nikolety i dychawicznego Baskijczyka. W roku 1827 Mariusz sko€Љczy€Ёlat siedemna€Њcie. Pewnego wieczora, wracaj€Јc do domu ujrza€Ё, €Єe dziadek jego trzymaw r€Ѕku list. €Ї Mariuszu €Ї rzek€Ё pan Gillenormand €Ї jutro pojedziesz do Vernon. €Ї Po co?? €Ї zapyta€Ё Mariusz. €Ї Zobaczy€Ћ si€Ѕ z ojcem. Mariusz zadr€Єa€Ё. Wszystko przypuszcza€Ё, z wyj€Јtkiem tego, €Єe m€Іg€Ёby kiedy€Њ zobaczy€Ћ si€Ѕ z ojcem. Nic nie mog€Ёo by€Ћ dla niego bardziej niespodziewane, bardziej zadziwiaj€Јce i €Ї powiedzmy od razu €Ї bardziej nieprzyjemne. Ju€Є nawet nie zmartwienie, lecz po prostu pa€Љszczyzna. Mariusz mia€Ё nie tylko polityczne powody niech€Ѕci, ale by€Ё tak€Єe przekonany, €Єe "ojciec jego, ten r€Ѕbaj€Ёo €Ї jak go nazywa€Ё pan Gillenormand wchwilach dobrego usposobienia€Ї nie kocha€Ё go; by€Ёo to oczywiste, poniewa€Є porzuci€Ё syna i zostawi€Ё na €Ёasce innych. Nie czuj€Јc si€Ѕ kochanym, sam te€Є nie kocha€Ё."€Ї To przecie€Є ca€Ёkiem proste €Їpowiedzia€Ё sobie. By€Ё tak zdumiony, €Єe nawet o nic nie zapyta€Ё pana Gillenormand. Dziadek odezwa€Ё si€Ѕ znowu: otwierano. By€Ёa to moda є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПpХ cŠ5 ћ cэ0^ cPŽ!n cГќ+ cџ6rOy€ЇZdaje si€Ѕ, €Єe jest chory. Wzywa ci€Ѕ. €ЇA po chwili "milczenia doda€Ё: €ЇJed€Ў jutro z !rana. Zdaje mi si€Ѕ, €Єe z placu des Fontaines odchodzi pow€Іzo sz€Іstej, a przybywa na miejsce wieczorem. Pojed€Ў nim."Tw€Іj ojciec pisze, €Єe to pilne. "Po czym zmi€Ј€Ё list i wsun€Ј€Ё go do kieszeni. Mariusz m€Іg€Ёby pojecha€Ћ jeszcze tego samego wieczorai by€Ћ na drugi dzie€Љ rano u ojca. W tym czasie dyli€Єans z ulicy Bouloi wyrusza€Ё wieczorem do Rouen i przeje€Єd€Єa€Ё przez Vernon. Ani pan Gillenormand, ani Mariusz pomy€Њleli, €Єeby zasi€Ѕgn€Ј€Ћ wiadomo€Њci w tym wzgl€Ѕdzie. Nad wieczorem nast€Ѕpnego dnia Mariusz przyby€Ё do Vernon. Zaczynano ju€Є zapala€Ћ €Њwiece. Pierwszego napotkanego przechodnia zapyta€Ё o dom €Аpana Pontmercy€Б. By€Ё bowiemtego samego zdania co Restauracja i r€Іwnie€Є nie przyznawa€Ё ojcu ani baronostwa, ani stopnia pu€Ёkownika. Wskazano mu, gdzie mieszka. Zadzwoni€Ё; otworzy€Ёa drzwi kobieta trzymaj€Јca w r€Ѕku ma€Ё€Ј lampk€Ѕ. €Ї Czy zasta€Ёem pana Pontmercy?? €Ї powiedzia€Ё Mariusz. Kobieta nie poruszy€Ёa si€Ѕ. €Ї Czy to tutaj?? €Ї zapyta€Ё Mariusz. Kobieta twierdz€Јco skin€Ѕ€Ёa g€Ёow€Ј. €Ї Czy mog€Ѕ z nim m€Іwi€Ћ?? Kobieta da€Ёa znak przecz€Јcy. €Ї Ale€Є jestem jego synem!! €Ї zawo€Ёa€Ё Mariusz. €Ї On na mnieczeka!! €ЇJu€Є nie czeka €Ї odpowiedzia€Ёa kobieta. W€Іwczas spostrzeg€Ё, €Єe p€Ёaka€Ёa. Wskaza€Ёa palcem na drzwi do pokoju. Wszed€Ё. W pokoju tym, o€Њwietlonym !€Ёojow€Ј €Њwiec€Ј postawion€Ј na kominku, by€Ёo trzech ludzi: jeden sta€Ё, jeden kl€Ѕcza€Ё, a jeden, w koszuli, le€Єa€Ё na "pod€Ёodze. Ten, kt€Іry le€Єa€Ё na pod€Ёodze, by€Ё w€Ёa€Њnie pu€Ёkownikiem. Dwaj inni byli to lekarz i ksi€Јdz, kt€Іry si€Ѕ modli€Ё. Pu€Ёkownik przed trzema dniamidosta€Ё zapalenia m€Іzgu. W pocz€Јtkach choroby, maj€Јc z€Ёe przeczucie, napisa€Ё do pana Gillenormand, prosz€Јc o przyjazd syna. Stan pogorszy€Ё si€Ѕ. Tego wieczora, kiedy Mariusz przyby€Ё do Vernon, pu€Ёkownik, w ataku maligny, pomimo oporu s€Ёu€Є€Јcej wsta€Ё "z €Ё€І€Єka krzycz€Јc: €Ї M€Іj syn nie przybywa! Id€Ѕ na spotkaniemego syna! €Ї Wyszed€Ё ze swego pokoju i przekroczywszy pr€Іg, upad€Ё na pod€Ёog€Ѕ. Przed chwil€Ј w€Ёa€Њnie skona€Ё. Zawezwano lekarza i ksi€Ѕdza. Lekarz zjawi€Ё si€Ѕ za p€І€Ўno, !ksi€Јdz zjawi€Ё si€Ѕ za p€І€Ўno. Syn tak€Єe przyby€Ё za p€І€Ўno. !Przy w€Јt€Ёym €Њwietle €Њwiecy na policzku pu€Ёkownika, le€Є€Јcego i bladego, wida€Ћ by€Ёo wielk€Ј €Ёz€Ѕ, kt€Іra sp€Ёyn€Ѕ€Ёa z nie€Єywego oka. Oko zagas€Ёo, €Ёza nie wysch€Ёa jeszcze. Ta !€Ёza to by€Ёo sp€І€Ўnienie syna. Mariusz patrzy€Ё na tego !cz€Ёowieka, kt€Іrego widzia€Ё po raz pierwszy i po raz ostatni, !na t€Ѕ twarz godn€Ј i m€Ѕsk€Ј, nate oczy otwarte, kt€Іre widzia€Ёy, na te bia€Ёe w€Ёosy, na muskularne cia€Ёo, na "kt€Іrym dawa€Ёy si€Ѕ widzie€Ћ tu i"€Іwdzie brutalne linie, €Њlady po ci€Ѕciach szabli, i niby gwiazdyczerwone €Ї dziury od kul. Patrzy€Ё na olbrzymi€Ј blizn€Ѕ, kt€Іra opromienia€Ёa bohaterstwem t€Ѕ twarz, przezBoga naznaczon€Ј dobroci€Ј. #Pomy€Њla€Ё, €Єe ten cz€Ёowiek by€Ё jego ojcem i €Єe ten cz€Ёowiek umar€Ё €Ї i nic si€Ѕ w nim nie poruszy€Ёo. Smutek, kt€Іrego doznawa€Ё, by€Ё to smutek, kt€Іry by odczu€Ё w obecno€Њci ka€Єdego umar€Ёego. €Ђa€Ёoba, bolesna €Єa€Ёoba $nape€Ёnia€Ёa ten pok€Іj. S€Ёu€Є€Јca lamentowa€Ёa w k€Јcie, ksi€Јdz $modli€Ё si€Ѕ i s€Ёycha€Ћ by€Ёo, €Єe €Ёka€Ё, lekarz ociera€Ё oczy, nawet trup p€Ёaka€Ё. Ten lekarz, ten ksi€Јdz i ta kobieta patrzyli na Mariusza przez sw€Іj smutek, nic nie !m€Іwi€Јc; by€Ё tu obcy. Mariusz, bardzo ma€Ёo wzruszony, czu€Ё wstyd i za€Єenowanie, €Єe tak si€Ѕ zachowywa€Ё. W r€Ѕku mia€Ё kapelusz, upu€Њci€Ё go wi€Ѕc na ziemi€Ѕ, €Єeby pomy€Њlano, €Єe obezw€Ёadniony przez boi nie m€Іg€Ё go utrzyma€Ћ. W tej samej chwili dozna€Ё jakby wyrzutu sumienia i z pogard€Ј pomy€Њla€Ё o swoim post€Ѕpku. Lecz czy€Є to by€Ёa jego wina? Nie kocha€Ё przecie€Є ojca! Pu€Ёkownik nic po sobie nie zostawi€Ё. Ze sprzeda€Єy ruchomo€Њci zaledwie op€Ёacono pogrzeb. S€Ёu€Є€Јca znalaz€Ёa kawa€Ёek papieru, kt€Іry odda€Ёa Mariuszowi. Na nim by€Ёo napisane r€Ѕk€Ј pu€Ёkownika: Dla mego syna. Cesarz mianowa€Ё mnie baronem na polu bitwy pod Waterloo. Poniewa€Є Restauracja odmawiami prawa do tego tytu€Ёu, #kt€Іry op€Ёaci€Ёem w€Ёasn€Ј krwi€Ј,syn m€Іj przyjmie ten tytu€Ё i !b€Ѕdzie go u€Єywa€Ё. Jest rzecz€Јoczywist€Ј, €Єe b€Ѕdzie tego godny. Po drugiej stronie kartki pu€Ёkownik dopisa€Ё jeszcze: W tej samej bitwie pod Waterloo pewien sier€Єant !ocali€Ё mi €Єycie. Cz€Ёowiek ten nazywa si€Ѕ Th€­nardier. W ostatnich czasach €Їjak mi si€Ѕ #zdaje €Ї mia€Ё on ma€Ё€Ј ober€Є€Ѕ wjednej z wiosek w okolicach Pary€Єa, w Chelles albo w Montfermeil. Je€Єeliby go syn m€Іj kiedy spotka€Ё, niech zrobidla niego wszystko, co tylko b€Ѕdzie w jego mocy. Nie przez pietyzm dla pami€Ѕci ojca, lecz wskutek tego nieokre€Њlonego poszanowania, jakie zawsze €Њmier€Ћ nakazuje sercu cz€Ёowieka, Mariusz wzi€Ј€Ё kartk€Ѕ i schowa€Ё j€Ј. Nic nie zosta€Ёo po pu€Ёkowniku.Pan Gillenormand kaza€Ё sprzeda€Ћ tandeciarzowi jego szpad€Ѕ i uniform. S€Јsiedzi zniszczyli ogr€Іd i zrabowali rzadkie kwiaty. Inne ro€Њliny zdzicza€Ёy i zgin€Ѕ€Ёy. Mariusz tylko dwie doby przebywa€Ё w Vernon. Po pogrzebie wr€Іci€Ё doPary€Єa i zaj€Ј€Ё si€Ѕ swoim prawem, nie my€Њl€Јc wi€Ѕcej o ojcu, jak gdyby nie €Єy€Ё on nigdy. W dwa dni pu€Ёkownik by€Ё pochowany, a w trzy zapomniano o nim. Mariusz nosi€Ё krep€Ѕ na kapeluszu. Oto i wszystko. Chodzenie do ko€Њcio€Ёa mo€Єe si€Ѕ przyda€Ћ, €Єeby zosta€Ћ rewolucjonist€Ј Mariusz zachowa€Ё z dzieci€Љstwa swoje praktyki religijne. Pewnej niedzieli poszed€Ё na msz€Ѕ do €Њw. Sulpicjusza, do tej samej kaplicy Matki Boskiej, gdzie jako ma€Ёy ch€Ёopiec bywa€Ё z ciotk€Ј; wyj€Јtkowo tego dnia roztargniony i zatopiony w my€Њlach, stan€Ј€Ё za jednym z filar€Іw i nie zwracaj€Јc uwagi na to, co robi, zaj€Ј€Ё miejsce na obitym utrechckim aksamitem kl€Ѕczniku, kt€Іrego oparcie zdobi€Ё napis: €АPan Mabeuf, skarbnik parafii€Б. Msza si€Ѕ zacz€Ѕ€Ёa, kiedy nadszed€Ё jaki€Њ starzec i powiedzia€Ё do Mariusza: €Ї To jest moje miejsce, prosz€Ѕpana. Mariusz wsta€Ё po€Њpiesznie i !starzec zaj€Ј€Ё sw€Іj kl€Ѕcznik. Po sko€Љczonej mszy Mariusz sta€Ё jeszcze w zamy€Њleniu o kilka krok€Іw dalej; starzec znowu podszed€Ё do niego i powiedzia€Ё; €ЇBardzo przepraszam, €Єe panuwtedy przeszkodzi€Ёem i €Єe chc€Ѕ to zrobi€Ћ jeszcze raz; uzna€Ё pan pewno moje post€Ѕpowanie za niegrzeczne, !musz€Ѕ si€Ѕ wi€Ѕc wyt€Ёumaczy€Ћ. €Ї Ale€Є to jest zupe€Ёnie niepotrzebne €Ї odpowiedzia€Ё Mariusz. €ЇA jednak €Їodpar€Ё staruszek. €ЇNie chcia€Ёbym, €Єeby pan o mnie €Ўle my€Њla€Ё. Widzi pan, jestem do tego miejsca bardzo!przywi€Јzany. Zdaje mi si€Ѕ, €Єe msza st€Јd wys€Ёuchana jest wi€Ѕcej warta. Zaraz panu powiem, dlaczego. Przez ca€Ёe lata, regularnie co dwa albo trzy miesi€Јce, spotyka€Ёem tu !jakiego€Њ nieszcz€Ѕ€Њliwego ojca, kt€Іry nie mia€Ё innego sposobu,€Єeby widywa€Ћ swojego synka, poniewa€Є uniemo€Єliwia€Ёy mu to stosunki rodzinne. Przychodzi€Ё do tego ko€Њcio€Ёa wtedy, kiedyprzyprowadzano jego dziecko na msz€Ѕ. Malec wcale si€Ѕ tego nie domy€Њla€Ё, mo€Єe nawet nie wiedzia€Ё, biedaczek, €Єe ma ojca. Ojciec ukrywa€Ё si€Ѕ za tym filarem, €Єeby go nie dostrze€Єono. Patrzy€Ё na swoje dziecko i p€Ёaka€Ё. Dlatego to miejsce sta€Ёo si€Ѕ dla mnie €Њwi€Ѕte i przyzwyczai€Ёem si€Ѕ st€Јd s€Ёucha€Ћ mszy. Wol€Ѕ je nawet od €Ёawki kolatorskiej, do kt€Іrej mam prawo jako skarbnik parafii. Troch€Ѕ zreszt€Ј zna€Ёem tego nieszcz€Ѕ€Њliwego cz€Ёowieka. "Mia€Ё on te€Њcia, bogat€Ј ciotk€Ѕ czy krewnych, sam ju€Є nie wiem, kt€Іrzy grozili, €Єe wydziedzicz€Ј ch€Ёopca, je€Єeli on, ojciec, b€Ѕdzie go widywa€Ё.$Po€Њwi€Ѕci€Ё si€Ѕ wi€Ѕc, €Єeby jego syn zosta€Ё pewnego dnia bogaty i by€Ё szcz€Ѕ€Њliwy. Powodem tej sytuacji by€Ё pogl€Јdy polityczne. Osobi€Њcie nie mam nic przeciwko pogl€Јdom politycznym, ale s€Ј ludzie, kt€Іrzy w tym id€Ј za !daleko. M€Іj Bo€Єe, dlatego, €Єe !kto€Њ si€Ѕ bi€Ё pod Waterloo, to jeszcze nie sta€Ё si€Ѕ wskutek tego potworem i to nie jest pow€Іd, €Єeby zabiera€Ћ ojcu dziecko. On by€Ё pu€Ёkownikiem u Bonapartego. Zdaje mi si€Ѕ, €Єe ju€Є nie €Єyje. Mieszka€Ё w Vernon, gdzie m€Іj brat jest proboszczem, i nazywa€Ё si€Ѕ Pontmarie, Montpercy czy jako€Њ podobnie... Mia€Ё na twarzy szram€Ѕ po niezgorszymciosie szabl€Ј. €Ї Pontmercy?? €Ї zapyta€Ё Mariusz bledn€Јc. €Ї W€Ёa€Њnie. Pontmercy. Czy pango mo€Єe zna€Ё? "€Ї Prosz€Ѕ pana €Ї rzek€Ё Mariusz €Ї to by€Ё m€Іj ojciec. !Stary skarbnik z€Ёo€Єy€Ё r€Ѕce i zawo€Ёa€Ё: €ЇAch, to pan by€Ё tym dzieckiem! No tak, to si€Ѕ "zgadza, zd€Ј€Єy€Ё pan dorosn€Ј€Ћ. O, m€Іj biedny ch€Ёopcze, mo€Єesz sobie powiedzie€Ћ, €Єe "mia€Ёe€Њ ojca, kt€Іry ci€Ѕ bardzo kocha€Ё! Mariusz poda€Ё rami€Ѕ starcowi iodprowadzi€Ё go a€Є do mieszkania. Nazajutrz powiedzia€Ё do pana Gillenormand: €Ї Urz€Јdzamy z kolegami polowanie. Czy mog€Ѕ wyjecha€Ћ na trzy dni? "€Ї Na cztery!! €Ї odpar€Ё dziadek.€Ї Jed€Ў, baw si€Ѕ. #I mru€Є€Јc oko szepn€Ј€Ё do c€Іrki:€Ї Jaka€Њ mi€Ёostka!! Do czego mo€Єe doprowadzi€Ћ spotkanie ze skarbnikiem parafii Dok€Јd Mariusz pojecha€Ё, tego dowiemy si€Ѕ p€І€Ўniej. Przez trzy dni by€Ё nieobecny w domu, po czym wr€Іci€Ё do Pary€Єa i poszed€Ё prosto do biblioteki wydzia€Ёu prawa, gdzie za€Є€Јda€Ё kompletu €АMonitora€Б. Zacz€Ј€Ё czyta€Ћ €АMonitora€Б wszystkie historie Republiki i Cesarstwa, Wspomnienia z Wyspy €Џwi€Ѕtej Heleny , wszystkie pami€Ѕtniki, gazety, biuletyny, proklamacje; wszystko to po€Ёyka€Ё. Kiedy po raz pierwszy spotka€Ё nazwisko ojca w biuletynach "wielkiej armii, dosta€Ё gor€Јczki na ca€Ёy tydzie€Љ. Odwiedza€Ё #genera€Ё€Іw, pod kt€Іrymi s€Ёu€Єy€ЁJerzy Pontmercy, mi€Ѕdzy innymi hrabiego H. Skarbnik, Mabeuf, do kt€Іrego zachodzi€Ё,opowiedzia€Ё mu o €Єyciu w Vernon, egzystencji pu€Ёkownika, jego kwiatach, jego samotno€Њci. Mariusz dok€Ёadnie zrozumia€Ё, kim by€Ё ten niezwyk€Ёy cz€Ёowiek, wznios€Ёy i €Ёagodny, ten lew-baranek, kt€Іry by€Ё jego ojcem. Zaj€Ѕty tymi studiami, absorbuj€Јcymi ca€Ёy jego czas i wszystkie jego my€Њli, prawie nie widywa€Ё pana Gillenormand.Zjawia€Ё si€Ѕ w godzinach posi€Ёk€Іw; kiedy go potem szukano, Mariusza ju€Є nie by€Ёo w domu. Ciotka zrz€Ѕdzi€Ёa. Pan Gillenormand u€Њmiecha€Ё si€Ѕ: €ЇHm, to jest okres dziewczynek! €ЇCzasami dorzuca€Ё: €ЇDo diab€Ёa, my€Њla€Ёem, €Єe to jaki€Њ !romansik, ale zdaje si€Ѕ, €Єe to jest nami€Ѕtno€Њ€Ћ. By€Ёa to rzeczywi€Њcie nami€Ѕtno€Њ€Ћ. !Mariusz zacz€Ј€Ё uwielbia€Ћ ojca.Jednocze€Њnie niezwyk€Ёa przemiana dokonywa€Ёa si€Ѕ w jego pogl€Јdach. Ta historia na !kt€Іr€Ј dopiero teraz spojrza€Ё, przera€Єa€Ёa go. Najpierw przysz€Ёo ol€Њnienie. Republika, Cesarstwo €Ї dot€Јd by€Ёy to dla niego s€Ёowa potworne. Republika €Їgilotyna w p€І€Ёmroku. Cesarstwo €Їszablaw mrokach nocy. Popatrzy€Ё teraz na to wszystko i tam, gdzie spodziewa€Ё si€Ѕ zobaczy€Ћchaos ciemno€Њci, z jakim€Њ ogromnym zdumieniem, w %kt€Іrym by€Ё l€Ѕk i rado€Њ€Ћ, odkry€Ё€Њwiec€Јce gwiazdy: Mirabeau, Vergniauda, Saint-Justa, Robespierre€Вa, Kamila Desmoulins, Dantona i s€Ёo€Љce €ЇNapoleona. Nie wiedzia€Ё, #gdzie Jest. Cofa€Ё si€Ѕ o€Њlepiony !t€Ј €Њwiat€Ёo€Њci€Ј. Powoli, gdy wstrz€Јs min€Ј€Ё, zacz€Ј€Ё si€Ѕ przyzwyczaja€Ћ do tych blask€Іw, rozwa€Єa€Ё czyny bez zawrotu g€Ёowy i patrza€Ё na ichsprawc€Іw bez uczucia zgrozy; rewolucja i Cesarstwo stan€Ѕ€Ёy w promiennej perspektywie przed jego pe€Ёn€Ј wizji €Ўrenic€Ј; te dwie grupy #wydarze€Љ i ludzi stre€Њci€Ёy si€Ѕ dla niego w dw€Іch pot€Ѕ€Єnych faktach €Ї Republika w suwerenno€Њci prawa obywatelskiego przywr€Іconegomasom. Cesarstwo w suwerenno€Њci my€Њli, francuskiej narzuconej Europie; ujrza€Ё wy€Ёaniaj€Јc€Ј !si€Ѕ z rewolucji wielk€Ј posta€Ћ ludu, z Cesarstwa €Їwielk€Ј posta€Ћ Francji. Orzek€Ё w swoim sumieniu, €Єe wszystko to by€Ёo s€Ёuszne. Nie uwa€Єamy za konieczne wskazywa€Ћ tu, co jego ol€Њnienie pomija€Ёo w tym pierwszym, o wiele za bardzo syntetycznym s€Јdzie; stwierdzamy stan umys€Ёu, !kt€Іry si€Ѕ rozwija. Post€Ѕp nie odbywa si€Ѕ w jednym etapie. O€Њwiadczywszy to, zar€Іwno wstosunku do tego, co€Њmy ju€Є powiedzieli, jak i tego, co jeszcze b€Ѕdzie powiedziane, idziemy dalej. Mariusz spostrzeg€Ё wtedy, €Єe tak samo jak nie rozumia€Ё swojego ojca, nie rozumia€Ё swojego kraju. Nie zna€Ё ani jednego, ani drugiego i dobrowolnie znosi€Ё jak gdyby noc na oczach. Teraz ju€Є widzia€Ё i z jednej strony podziwia€Ё, z drugiej €Ї uwielbia€Ё. Pe€Ёen by€Ё €Єalu i wyrzut€Іw sumienia. Z rozpacz€Ј my€Њla€Ё, !€Єe to wszystko, co czu€Ё, m€Іg€Ёwypowiedzie€Ћ tylko wobec grobu. Ach, gdyby jego ojciec nie umar€Ё, gdyby go Mariusz jeszcze mia€Ё, gdyby B€Іg w swojej lito€Њci i dobroci zezwoli€Ё, €Єeby ten ojciec pozosta€Ё mi€Ѕdzy €Єyj€Јcymi, #jak€Єeby on pobieg€Ё, rzuci€Ё si€Ѕ ku niemu i zawo€Ёa€Ё: Ojcze, otojestem! To ja! Mam takie samo serce jak i ty! Jestem twoim synem! W jego sercu #przelewa€Ёo si€Ѕ ci€Јg€Ёe €Ёkanie, kt€Іre co chwila powtarza€Ёo: niestety! Od rehabilitacji ojca przeszed€Ёnaturalnie do rehabilitacji Napoleona. Nie dostrzega€Ё, €Єe razem z geniuszem, w chaotycznym pomieszaniu, podziwia€Ё przemoc, to znaczy,€Єe umieszcza€Ё w dw€Іch przedzia€Ёach swojego kultu z jednej strony to, co jest boskie, z drugiej to, co brutalne. W niejednym wzgl€Ѕdzie zacz€Ј€Ё znowu !b€Ё€Јdzi€Ћ. Aprobowa€Ё wszystko. O€Єywia€Ё go rodzaj gwa€Ёtownejdobrej wiary, kt€Іra przyjmowa€Ёa wszystko w ca€Ёo€Њci. Kiedy w tej tajemniczej pracy zrzuci€Ё zupe€Ёnie dawn€Ј, burbo€Љsk€Ј i ultramonta€Љsk€Ј sk€Іr€Ѕ, kiedy zdar€Ё z siebie !arystokrat€Ѕ i rojalist€Ѕ, kiedy zosta€Ё wyznawc€Ј rewolucji, g€Ё€Ѕbokim demokrat€Ј i prawie republikaninem, w€Іwczas poszed€Ё do rytownika na ulicy Z€Ёotnik€Іw i zam€Іwi€Ё setk€Ѕ bilet€Іw wizytowych z napisem €АBaron Mariusz Pontmercy€Б. By€Ё to tylko logiczne nast€Ѕpstwo zmiany, jaka w nim zasz€Ёa, zmiany, w kt€Іrej wszystko kr€Ј€Єy€Ёo dooko€Ёa osoby ojca. Ale €Єe nie zna€Ё nikogo i u €Єadnego od€Ўwiernego nie m€Іg€Ёzostawi€Ћ swoich bilet€Іw, schowa€Ё je do kieszeni. Drugim naturalnym zjawiskiem !by€Ёo oddalanie si€Ѕ od dziadka, w miar€Ѕ jak si€Ѕ zbli€Єa€Ё do ojca, do jego pami€Ѕci i do sprawy, za kt€Іr€Ј pu€Ёkownik walczy€Ё przez dwadzie€Њcia pi€Ѕ€Ћ lat. Powiedzieli€Њmy ju€Є, €Єe usposobienie pana Gillenormandnie odpowiada€Ёo mu nigdy. By€Ёy mi€Ѕdzy nimi wszystkie "rozd€Ўwi€Ѕki, jakie mog€Ј istnie€Ћmi€Ѕdzy powa€Єnym m€Ёodzie€Љcem i p€Ёochym starcem. Dop€Іki mieli wsp€Іlne idee i przekonania polityczne, Mariusz spotyka€Ё si€Ѕ z panem Gillenormand na ich terenie jak gdyby na jakim€Њ mo€Њcie. Kiedy ten most run€Ј€Ё, otwar€Ёa si€Ѕ przepa€Њ€Ћ. Nade wszystko za€Њ Mariusz czu€Ё niewys€Ёowiony bunt, kiedy my€Њla€Ё, €Єe pan Gillenormand, powodowany g€Ёupstwami, tak bezlito€Њnie oderwa€Ё go od pu€Ёkownika i zabra€Ё ojcu dziecko, a dzieckuojca. Mariusz co pewien czas gdzie€Њ znika€Ё. €Ї Dok€Јd on tak je€Ўdzi?? €Ї pyta€Ёa ciotka. Podczas jednej z tych przeja€Єd€Єek, zawsze bardzo kr€Іtkich, pojecha€Ё do Montfermeil. Wype€Ёniaj€Јc zlecenie ojca, pr€Іbowa€Ё odszuka€Ћ tam by€Ёegosier€Єanta spod Waterloo, ober€Єyst€Ѕ Th€­nardiera. Th€­nardier zbankrutowa€Ё, !ober€Є€Ѕ zamkni€Ѕto, a co si€Ѕ z nim sta€Ёo, nikt nie wiedzia€Ё. Z powodu tych poszukiwa€Љ Mariusz przez cztery dni nie by€Ё w domu. €Ї Stanowczo €Ї powiedzia€Ё dziadek €Ї ba€Ёamuci si€Ѕ!! ... Zdawa€Ёo si€Ѕ im, €Єe Mariusz nosi na piersiach pod koszul€Ј jaki€Њ przedmiot zawieszony naczarnej wst€Ј€Єce. Jaka€Њ sp€Іdniczka M€Іwili€Њmy ju€Є o u€Ёanie. Byt to stryjeczny wnuk pana Gillenormand. Prowadzi€Ё on, z dala od rodziny i wszelkich ognisk domowych, €Єycie garnizonowe. Porucznik Teodul Gillenormand spe€Ёnia€Ё wszystkie warunki, jakich si€Ѕ wymaga od tak zwanego "€Ёadnego oficerka. Mia€Ё €Аtali€Ѕ jak panna€Б, wojowniczy spos€Іb ci€Јgni€Ѕcia za sob€Ј szabli i wysoko podkr€Ѕcone w€Јsy. W Pary€Єu bywa€Ё bardzo rzadko, tak rzadko, €Єe Mariusz nigdy go nie widzia€Ё. Obaj kuzyni znali si€Ѕ tylko ze "s€Ёyszenia. Teodul €Ї zdaje si€Ѕ, u: otwierano. By€Ёa to moda є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПтїПgХїПBp“ cШ I c+LЈ cŽєи cёЬ* cTг5Ѕ WЗ €Єe€Њmy o tym wspominali €Їby€Ё ulubie€Љcem ciotki Gillenormand, kt€Іra go wola€Ёa, poniewa€Є go widywa€Ёa tak ma€Ёo. Rzadkie widywanie ludzi pozwala przypisywa€Ћ im wszystkie mo€Єliwe doskona€Ёo€Њci. Pewnego poranka panna Gillenormand wr€Іci€Ёa do swojego pokoju tak poruszona, jak tylko na to pozwala€Ё jej zr€Іwnowa€Єony charakter. Mariusz w€Ёa€Њnie prosi€Ё znowu dziadka o pozwolenie na ma€Ё€Ј wycieczk€Ѕ, dodaj€Јc, €Єe chce wyjecha€Ћ jeszcze tego samego wieczora. €Ї Ruszaj ! €Ї powiedzia€Ё pan Gillenormand i podnosz€Јc brwi do g€Іry pomy€Њla€Ё: Znowu nocna eskapada. €Ї Panna Gillenormand sz€Ёa do siebie mocno zaintrygowana, a id€Јc po schodach, rzuci€Ёa wykrzyknik: €Ї A to dobre sobie!€Ї oraz znak zapytania: €ЇAle dok€Јd€Єe on jedzie? !€ЇPrzeczuwa€Ёa jak€Ј€Њ awantur€Ѕ sercow€Ј, mniej lub wi€Ѕcej zakazan€Ј, jak€Ј€Њ kobiet€Ѕ w p€І€Ёmroku, schadzk€Ѕ, tajemnic€Ѕ i ch€Ѕtnie by w€Њciubi€Ёa w to swoje okulary. !Aby zag€Ёuszy€Ћ t€Ѕ ciekawo€Њ€Ћ, kt€Іra j€Ј nurtowa€Ёa ponad miar€Ѕ jej przyzwyczaje€Љ, poszuka€Ёa ucieczki w swoich talentach i zacz€Ѕ€Ёa wyszywa€Ћ bawe€Ёn€Ј na bawe€Ёnie jeden z tych haft€Іw w stylu Cesarstwa i Restauracji, obfituj€Јcych w motyw ko€Ёa odkabrioletu. Rob€Іtka to nudna, wi€Ѕc i robotnica by€Ёa bez entuzjazmu. Siedzia€Ёa nad tymju€Є par€Ѕ godzin, kiedy drzwi si€Ѕ otworzy€Ёy. Panna Gillenormand podnios€Ёa nos: przed ni€Ј sta€Ё porucznik Teodul, salutuj€Јc po wojskowemu. Stara panna wyda€Ёa okrzyk rado€Њci. Mo€Єna by€Ћ star€Ј i pe€Ёn€Ј pruderii, mo€Єna by€Ћ pobo€Єnisi€Ј i ciotk€Ј, ale zawsze przyjemnie jest zobaczy€Ћ wchodz€Јcego do pokoju u€Ёana. "€Ї To ty, Teodulu! €Ї zawo€Ёa€Ёa. €Ї Przejazdem, ciociu €Ї odpowiedzia€Ё. €Ї Poca€Ёuj€Єe mnie. €Ї Ju€Є!! €Ї rzek€Ё Teodul. I poca€Ёowa€Ё j€Ј. Ciotka Gillenormand podesz€Ёa do sekretarzyka i otworzy€Ёa go. €Ї Zostaniesz przynajmniej z tydzie€Љ?? "€Ї Dzi€Њ wieczorem jad€Ѕ, prosz€Ѕ cioci. €Ї Niemo€Єliwe!! €Ї Jak dwa a dwa cztery. !€Ї Zosta€Љ, Teodulku, bardzo ci€Ѕ prosz€Ѕ. €ЇSerce m€Іwi: tak, ale rozkaz: nie. Rzecz jest prosta. Zmieniamy garnizon; byli€Њmy w Melun, przenosz€Ј nas do Gaillon. Z dawnego garnizonu do nowego przeje€Єd€Єa si€Ѕ !przez Pary€Є, wi€Ѕc pomy€Њla€Ёem #sobie: p€Іjd€Ѕ odwiedzi€Ћ cioci€Ѕ. €Ї Masz tu za fatyg€Ѕ. "W€Ёo€Єy€Ёa mu do r€Ѕki dziesi€Ѕ€Ћ luidor€Іw. €Ї Droga ciocia chcia€Ёa powiedzie€Ћ: za przyjemno€Њ€Ћ. !Poca€Ёowa€Ё ciotk€Ѕ drugi raz, kujej wielkiemu zadowoleniu, drapi€Јc j€Ј naszywkami po karku. €Ї Jedziesz konno razem z pu€Ёkiem?? €Ї zapyta€Ёa. €ЇNie, ciociu. Chcia€Ёem tu wst€Јpi€Ћ i dosta€Ёem specjalne pozwolenie. Mojego konia prowadzi ordynans, a ja jad€Ѕ dyli€Єansem. A propos, chcia€Ёemo co€Њ zapyta€Ћ. €Ї O co?? €Ї Czy kuzyn Mariusz Pontmercy wyje€Єd€Єa?? €Ї Sk€Јd o tym wiesz?? €Ї zapyta€Ёa ciotka, kt€Іrej ciekawo€Њ€Ћ zosta€Ёa nagle po€Ёaskotana do €Єywego. €Ї Zaraz po przybyciu poszed€Ёem zam€Іwi€Ћ miejsce w dyli€Єansie. €Ї No i?? €ЇJaki€Њ podr€І€Єny mia€Ё ju€Є zam€Іwione miejsce na !imperiale. Widzia€Ёem na li€Њcie jego nazwisko. €Ї Jakie?? €Ї Mariusz Pontmercy. €ЇCo za nicpo€Љ! €Ї zawo€Ёa€Ёa ciotka. €ЇAch, tw€Іj kuzyn nie jest takim statecznym "ch€Ёopcem jak ty. Pomy€Њle€Ћ, €Єe sp€Ѕdzi noc w dyli€Єansie! €Ї Tak samo jak ja. €Ї Ale ty z obowi€Јzku, a on z rozpusty. #€Ї O, do diaska! €Ї rzek€Ё Teodul. W tym momencie wydarzy€Ёo si€Ѕ pannie Gillenormand co€Њ niezwyk€Ёego. Przysz€Ёa jej do g€Ёowy my€Њl. Gdyby by€Ёa !m€Ѕ€Єczyzn€Ј, uderzy€Ёaby si€Ѕ w czo€Ёo. Zapyta€Ёa Teodula: €Ї Czy wiesz, €Єe tw€Іj kuzyn nie zna ciebie? !€Ї Tak. Ja go widzia€Ёem, ale on nigdy nie raczy€Ё zwr€Іci€Ћ na mnie uwagi. €Ї Pos€Ёuchaj, Teodulu. €Ї S€Ёucham, ciociu. €Ї Ot€І€Є Mariusz znika z domu. €Ї H€Ѕ, h€Ѕ! €Ї Podr€І€Єuje. €Ї Aaa!! ... €Ї Sypia nie wiadomo gdzie. €Ї Ooo!! ... !€Ї Chcieliby€Њmy wiedzie€Ћ, co w tym jest. Teodul odpowiedzia€Ё z monumentalnym spokojem: €Ї Jaka€Њ sp€Іdniczka. €ЇZr€Іb nam przyjemno€Њ€Ћ. Miej na oku Mariusza. On ci€Ѕ nie zna, wi€Ѕc to b€Ѕdzie €Ёatwe. Skoro tu chodzi o dziewczyn€Ѕ,postaraj si€Ѕ j€Ј zobaczy€Ћ. Napiszesz nam o tej awanturce. To zabawi dziadka.Teodul nie mia€Ё nadmiernych sk€Ёonno€Њci do s€Ёu€Єby tego rodzaju, ale by€Ё bardzo wzruszony dziesi€Ѕcioma "luidorami i spodziewa€Ё si€Ѕ, €Єe "mo€Єe b€Ѕd€Ј mia€Ёy ci€Јg dalszy. "Przyj€Ј€Ё zlecenie i powiedzia€Ё: €Ї Do us€Ёug cioci. Mariusz wieczorem tego dnia, !w kt€Іrym odby€Ё si€Ѕ ten dialog,wsiad€Ё do dyli€Єansu, nie przypuszczaj€Јc nawet, €Єe jest pod obserwacj€Ј. Co do obserwatora, to zacz€Ј€Ё on "podr€І€Є od za€Њni€Ѕcia. Jego sen by€Ё mocny i sumienny. !O €Њwicie wo€Ўnica zawo€Ёa€Ё: €Ї Vernon!! Przystanek w Vernon! Podr€І€Єni do Vernon wysiadaj€Ј!"€Ї Porucznik Teodul obudzi€Ё si€Ѕ.€Ї Aha €Ї wymamrota€Ё jeszcze w!p€І€Ё€Њnie €Ї to ja tu wysiadam. Jednocze€Њnie czarne spodnie, schodz€Јce z imperialu, "ukaza€Ёy si€Ѕ w oknie dyli€Єansu. Czy to Mariusz? €Ї pomy€Њla€Ё porucznik. By€Ё to istotnie Mariusz. Obok pojazdu dziewczyna wiejska, wmieszana w ci€Єb€Ѕ koni i pocztylion€Іw, sprzedawa€Ёa kwiaty. €Ї Kupujcie kwiaty dla waszych pa€Љ!! €Ї wo€Ёa€Ёa. Mariusz podszed€Ё do niej i kupi€Ё najpi€Ѕkniejsze kwiaty, jakie mia€Ёa. To ju€Є mnie zaczyna !intrygowa€Ћ €Їpomy€Њla€Ё Teodul, zeskakuj€Јc z dyli€Єansu na ziemi€Ѕ. €Ї Komu€Є, u licha, on zaniesie te kwiaty? Taki pi€Ѕkny bukiet to chyba dla jakiej€Њ €Њlicznej kobiety. Musz€Ѕ j€Ј zobaczy€Ћ. !I teraz ju€Є nie z polecenia, aledla w€Ёasnej ciekawo€Њci, jak psy poluj€Јce na sw€Іj rachunek, ruszy€Ё krok w krok za Mariuszem. !Mariusz skierowa€Ё si€Ѕ w stron€Ѕ!ko€Њcio€Ёa. Nie wszed€Ё jednak do"€Њrodka, ale okr€Ј€Єy€Ё absyd€Ѕ i znikn€Ј€Ё za jedn€Ј z przyp€Іr, kt€Іre j€Ј podtrzymywa€Ёy. Spotkanie jest na zewn€Јtrz €Ї pomy€Њla€Ё Teodul. €ЇZobaczymy t€Ѕ dziewczyn€Ѕ. I poszed€Ё na czubkach but€Іw ku naro€Єnikowi, za kt€Іry Mariusz skr€Ѕci€Ё. Przybywszy na miejsce, zatrzyma€Ё si€Ѕ zdumiony. Mariusz z czo€Ёem ukrytym w d€Ёoniach kl€Ѕcza€Ё w trawie przed grobem, na kt€Іry rozsypa€Ё sw€Іj bukiet. Na kra€Љcu grobu, gdzie lekkie podwy€Єszenie wskazywa€Ёo !g€Ёow€Ѕ, sta€Ё krzy€Є z czarnego drzewa, a na nim bia€Ёe litery: €АPu€Ёkownik baron Pontmercy€Б. !S€Ёycha€Ћ by€Ёo p€Ёacz Mariusza. Dziewczynka okaza€Ёa si€Ѕ grobem. Marmur przeciwko granitowi Tu w€Ёa€Њnie przyby€Ё Mariusz, gdy po raz pierwszy wyjecha€Ё z Pary€Єa. Tu wraca€Ё za ka€Єdymrazem, gdy pan Gillenormand m€Іwi€Ё: Nocna eskapada. Porucznik Teodul poczu€Ё si€Ѕ ca€Ёkowicie zbity z tropu tym niespodziewanym napotkaniemgrobu. Dozna€Ё uczucia nieprzyjemnego i szczeg€Іlnego, kt€Іrego nie umia€Ёby okre€Њli€Ћ, a kt€Іre €Ё€Јczy€Ёo szacunek dla grobu z szacunkiem dla pu€Ёkownika. Wycofa€Ё si€Ѕ, pozostawiaj€Јc Mariusza samego na cmentarzu, i by€Ёo co€Њ z wojskowej dyscypliny w tym wycofaniu. €Џmier€Ћ ukaza€Ёa mu !si€Ѕ w wielkich epoletach, wi€Ѕc odda€Ё jej salut wojskowy. Nie wiedz€Јc, co napisa€Ћ ciotce, "postanowi€Ё nie pisa€Ћ w og€Іle i prawdopodobnie nic by nie wynik€Ёo z odkrycia Teodula co do mi€Ёostek Mariusza, gdyby €Їskutkiem jednego z tych tajemniczych zrz€Јdze€Љ, przypadkowych a tak cz€Ѕstych €Ї scena z Vernon niemia€Ёa prawie natychmiastowego odd€Ўwi€Ѕku w Pary€Єu. Mariusz wr€Іci€Ё z Vernon na trzeci dzie€Љ, wczesnym rankiem. Zm€Ѕczony dwiema nocami sp€Ѕdzonymi w dyli€Єansie, czu€Ё si€Ѕ niewyspany i chcia€Ё si€Ѕ !od€Њwie€Єy€Ћ godzin€Ј p€Ёywania; wbieg€Ё wi€Ѕc szybko do siebie, zrzuci€Ё surdut podr€І€Єny i !czarn€Ј tasiemk€Ѕ, kt€Іr€Ј mia€Ё na szyi, po czym poszed€Ё si€Ѕ k€Јpa€Ћ. Pan Gillenormand, kt€Іry wstawa€Ё rano, jak wszyscy zdrowi starcy, us€Ёyszawszy, €Єe Mariusz jest u siebie i #chc€Јc go u€Њcisn€Ј€Ћ, a i troch€Ѕ wybada€Ћ, sk€Јd przybywa, zacz€Ј€Ё wspinaczk€Ѕ po schodach, tok po€Њpieszn€Ј, jakmu tylko pozwala€Ёy jego stare nogi. Ale m€Ёodzie€Љcowi mniej zaj€Ѕ€Ёo czasu zej€Њcie ze schod€Іw, ni€Є osiemdziesi€Ѕcioletniemu starcowi wej€Њcie po nich na !g€Іr€Ѕ, i kiedy pan Gillenormand dosta€Ё si€Ѕ na pi€Ѕterko, Mariusza ju€Є nie by€Ёo. "€Г€І€Єko sta€Ёo nietkni€Ѕte, a na %€Ё€І€Єku le€Єa€Ё podr€І€Єny surdut i czarna tasiemka. !€Ї Tym lepiej €Ї powiedzia€Ё pan Gillenormand. !I w chwil€Ѕ p€І€Ўniej wszed€Ё do salonu, gdzie panna Gillenormand siedzia€Ёa ju€Є, haftuj€Јc swoje kabrioletowe ko€Ёa. Wej€Њcie by€Ёo triumfalne. Pan Gillenormand w jednej r€Ѕcetrzyma€Ё surdut podr€І€Єny, w drugiej tasiemk€Ѕ i wo€Ёa€Ё: €ЇZwyci€Ѕstwo! Zbadamy tajemnic€Ѕ! Dowiemy si€Ѕ najwa€Єniejszej rzeczy, poznamy mi€Ёostk€Ѕ naszego mruka! Jeste€Њmy w samym €Њrodku romansu! Mam portret! Rzeczywi€Њcie, na tasiemce wisia€Ёo pude€Ёeczko z czarnegojaszczuru, dosy€Ћ podobne do medalionu. Starzec wzi€Ј€Ё pude€Ёko i nie otwieraj€Јc patrzy€Ё na nie z wyrazem rozkoszy, zachwytu igniewu g€Ёodomora, kt€Іry widzi, jak przed jego nosem nios€Ј smaczny obiad dla innego. €ЇBo na pewno jest to portret. Znam si€Ѕ na tym. To si€Ѕ w€Ёa€Њnie nosi czule, na sercu. Jacy oni g€Ёupi! Zapewne jaka€Њ pokraka, na kt€Іr€Ј nie mo€Єna patrzy€Ћ bez dreszczu obrzydzenia! M€Ёodzie€Є ma dzisiaj taki z€Ёy gust. €Ї Zobaczymy, ojcze €Ї powiedzia€Ёa stara panna. Pude€Ёeczko otworzy€Ёo si€Ѕ za $naci€Њni€Ѕciem spr€Ѕ€Єyny. Znale€Ўlinim tylko kawa€Ёek troskliwie z€Ёo€Єonego papieru. €ЇOd tej samej do tego€Є! €Ї zawo€Ёa€Ё pan Gillenormand, wybuchaj€Јc €Њmiechem. €ЇWiem, co to znaczy. Bilecik mi€Ёosny! €Ї Ach!! Przeczytajmy! €Ї powiedzia€Ёa ciotka. "I w€Ёo€Єy€Ёa okulary. Roz€Ёo€Єyli papier i przeczytali, co nast€Ѕpuje: Dla mego syna. Cesarz mianowa€Ё mnie baronem na polu bitwy pod Waterloo. Poniewa€Є Restauracja odmawiami prawa do tego tytu€Ёu. kt "€Іry op€Ёaci€Ёem w€Ёasn€Ј krwi€Ј, syn m€Іj przyjmie ten tytu€Ё i !b€Ѕdzie go u€Єywa€Ё. Jest rzecz€Јoczywist€Ј, €Єe b€Ѕdzie tego godny. Jakiego uczucia doznali ojcieci c€Іrka, nie da si€Ѕ wypowiedzie€Ћ. Przeszy€Ё ich zimny dreszcz, jakby od tchnienia trupiej g€Ёowy. Nie zamienili ani s€Ёowa. Tylko pan Gillenormand szepn€Ј€Ё cicho, jakby sam do siebie: €Ї To pismo tego r€Ѕbaj€Ёy. Ciotka obejrza€Ёa kartk€Ѕ, obr€Іci€Ёa j€Ј na wszystkie "strony i w€Ёo€Єy€Ёa na powr€Іt do pude€Ёeczka, w tej samej chwiliz kieszeni surduta wypad€Ё ma€Ёy prostok€Јtny pakiecik, zawini€Ѕty w b€Ё€Ѕkitny papier. Panna Gillenormand podnios€Ёa !go i rozwin€Ѕ€Ёa. By€Ёa to setka wizytowanych bilet€Іw Mariusza. Poda€Ёa jeden z nich panu Gillenormand, a ten przeczyta€Ё: €АBaron Mariusz Pontmercy€Б. Starzec zadzwoni€Ё. Przysz€Ёa Nikoleta. Pan Gillenormand wzi€Ј€Ё tasiemk€Ѕ, !pude€Ёeczko i surdut; rzuci€Ё to wszystko na posadzk€Ѕ, na €Њrodek salonu, i powiedzia€Ё: €Ї Odnie€Њ te rupiecie. "Godzina ca€Ёa up€Ёyn€Ѕ€Ёa w€Њr€Іd najg€Ё€Ѕbszego milczenia. Starzec i stara panna siedzieli, odwr€Іceni do siebie plecami, i !my€Њleli, ka€Єde ze swej strony, o tym samym zapewne. Pod koniec tej godziny ciotka Gillenormand powiedzia€Ёa: €Ї To €Ёadnie!! W kilka minut p€І€Ўniej zjawi€Ё !si€Ѕ Mariusz. Zanim przest€Јpi€Ё pr€Іg salonu, zobaczy€Ё dziadka trzymaj€Јcego w r€Ѕku jego bilet wizytowy. Ujrzawszy go starzec zawo€Ёa€Ё z wyrazem mieszcza€Љskiej pewno€Њci siebie, pe€Ёnej szyderstwa i druzgoc€Јcej: €Ї Patrzcie!! Patrzcie! Jeste€Њ teraz baronem. Winszuj€Ѕ ci. Coto ma znaczy€Ћ? Mariusz poczerwienia€Ё z lekka i odpowiedzia€Ё: €Ї To znaczy, €Єe jestem synem mego ojca. Pan Gillenormand przesta€Ё si€Ѕ €Њmia€Ћ i rzek€Ё ostro: €Ї Tw€Іj ojciec to ja!! !€ЇM€Іj ojciec €Їodrzek€Ё Mariusz ze spuszczonymi oczami i z surowym wyrazem twarzy €Ї by€Ё cz€Ёowiekiem skromnym i bohaterskim, kt€Іry chlubnie s€Ёu€Єy€Ё Republice i Francji, kt€Іry by€Ё wielki w najwi€Ѕkszym epizodzie historii, na jaki zdoby€Ёa si€Ѕ "ludzko€Њ€Ћ, kt€Іry przez €Ћwier€Ћ wieku €Єy€Ё w obozie, w dzie€Љ pod gradem kul i kartaczy, w nocy w €Њniegu, w b€Ёocie, pod deszczem, kt€Іry zdoby€Ё dwa sztandary pu€Ёkowe, kt€Іry otrzyma€Ё dwadzie€Њcia ran, kt€Іry umar€Ё w zapomnieniu i opuszczeniu i kt€Іry tym jedynie zawini€Ё, €Єe za bardzo kocha€Ё dw€Іch niewdzi€Ѕcznik€Іw: sw€Іj kraj i mnie. By€Ёo to wi€Ѕcej, ani€Єeli pan #Gillenormand m€Іg€Ё znie€Њ€Ћ. Przy $s€Ёowie €АRepublika€Бpodni€Іs€Ё si€Ѕz krzes€Ёa albo, dok€Ёadniej "m€Іwi€Јc, stan€Ј€Ё prosto. Ka€Єdy wyraz, wypowiedziany przez Mariusza, wywo€Ёywa€Ё na twarzy starego rojalisty taki skutek jak dmuchni€Ѕcie miecha kowalskiego na !rozpalonej g€Ёowni. Z ponurej €Ї sta€Ёa si€Ѕ czerwona, z czerwonej purpurowa, z purpurowej €Ї p€Ёomienista! €ЇMariuszu! €Їzawo€Ёa€Ё. €Ї Szkaradne dziecko! Nie wiem, !kim by€Ё tw€Іj ojciec! Nie chc€Ѕ !wiedzie€Ћ! Nic nie wiem zgo€Ёa i nie znam go! Ale to wiem, €Єe ci wszyscy ludzie byli n€Ѕdznikami!€Ђe to byli wszystko oberwa€Љcy, zb€Іje, czerwone czapki, z€Ёodzieje! Powiadam: wszyscy! Powiadam: wszyscy! Nie znam nikogo! Powiadam: wszyscy! S€Ёyszysz, Mariuszu? Wiedz, €Єe jeste€Њ takim baronem jak m€Іj pantofel! Byli to wszystko bandyci, co s€Ёu€Єyli Robespierre€Вowi! Rabusie, co s€Ёu€Єyli Bu-o-na-par-temu! Zdrajcy, kt€Іrzy zdradzili, zdradzili, zdradzili swego prawowitego "kr€Іla! Tch€Іrze, co uciekli przedPrusakami i Anglikami pod Waterloo! Oto, co wiem. Czy ojciec pa€Љski by€Ё jednym z nich, nie wiem, bardzo mi przykro, tym gorzej, s€Ёuga pa€Љski! Z kolei Mariusz teraz by€Ё g€Ёowni€Ј, a pan Gillenormand kowalskim miechem. Mariusz !dr€Єa€Ё ca€Ёy, nie wiedzia€Ё, co #pocz€Ј€Ћ, g€Ёowa mu pa€Ёa€Ёa. By€Ё jak ksi€Јdz, kt€Іry widzi, jak wyrzucaj€Ј na wiatr jego wszystkie hostie; jak fakir, kt€Іremu przechodzie€Љ plwa na jego b€Іstwo. Nie m€Іg€Ё dopu€Њci€Ћ, a€Єeby takie rzeczy bezkarnie m€Іwiono przy nim. Lecz co mia€Ё uczyni€Ћ? Jego ojciec zosta€Ё oto skopany i podeptany w jego obecno€Њci, ale przez kogo? Przez jego dziadka. Jak pom€Њci€Ћ jednego, nie obra€Єaj€Јc drugiego? By€Ёo niepodobie€Љstwem obrazi€Ћ dziadka i by€Ёo r€Іwnie€Є niepodobie€Љstwem nie pom€Њci€Ћojca. Z jednej strony €Њwi€Ѕty gr€Іb, z drugiej siwe w€Ёosy. Przez kilka chwil by€Ё jak "pijany i chwia€Ё si€Ѕ, a w g€Ёowiewirowa€Ёy mu te wszystkie !my€Њli r€Іwnocze€Њnie; p€І€Ўniej podni€Іs€Ё oczy, utkwi€Ё je w dziadku i grzmi€Јcym g€Ёosem zawo€Ёa€Ё: €Ї Precz z Burbonami!! Precz z grubym wieprzem, Ludwikiem XVIII! Ludwik XVIII nie €Єy€Ё ju€Є od czterech lat, ale by€Ёo mu to wszystko jedno. Starzec, kt€Іry by€Ё przedtem szkar€Ёatny, sta€Ё si€Ѕ nagle bielszy od swoich w€Ёos€Іw. Zwr€Іci€Ё si€Ѕ do popiersia !ksi€Ѕcia de Berry, kt€Іre sta€Ёo na kominku, i uk€Ёoni€Ё mu si€Ѕ nisko, jako€Њ szczeg€Іlnie "uroczy€Њcie. P€І€Ўniej przeszed€Ё !si€Ѕ dwa razy, powoli i milcz€Јc,od kominka do okna i od okna do kominka, przez ca€Ё€Ј sal€Ѕ, a€Є posadzka trzeszcza€Ёa, jakby st€Јpa€Ё po niej kamiennypos€Јg. Za drugim razem !nachyli€Ё si€Ѕ do swojej c€Іrki, kt€Іra patrza€Ёa na to starcie ze zdumieniem starej owcy, i u€Њmiechaj€Јc si€Ѕ prawie spokojnym u€Њmiechem, rzek€Ё do niej: €ЇTaki baron, jak ten pan, i taki mieszczanin, jak ja, nie mog€Ј pozostawa€Ћ pod jednym dachem. €ЇI nagle, wyprostowawszy si€Ѕ, blady, dr€Є€Јcy, straszny, z czo€Ёem, na kt€Іrym sro€Єy€Ёa si€Ѕ burza gniewu, wyci€Јgn€Ј€Ё rami€Ѕ w kierunku Mariusza i krzykn€Ј€Ё mu: €Ї Precz!! Mariusz opu€Њci€Ё dom. Na drugi dzie€Љ pan Gillenormand powiedzia€Ё do c€Іrki: #€ЇCo sze€Њ€Ћ miesi€Ѕcy po€Њle pani sze€Њ€Ћdziesi€Јt pistol€Іw temu ludo€Єercy i prosz€Ѕ mi nigdy o nim nie wspomina€Ћ! Maj€Јc do zu€Єycia ogromn€Ј %ilo€Њ€Ћ pozosta€Ёej w€Њciek€Ёo€Њci i !nie wiedz€Јc, co z ni€Ј zrobi€Ћ, !wi€Ѕcej ni€Є przez trzy miesi€Јcem€Іwi€Ё do c€Іrki €Аpani€Б. Mariusz r€Іwnie€Є wyszed€Ё oburzony. Pewna okoliczno€Њ€Ћ, o kt€Іrej wspomnie€Ћ trzeba, powi€Ѕkszy€Ёa jego rozdra€Єnienie. Zawsze zbieg ma€Ёych, fatalnych wypadk€Іw komplikuje podobne domowe dramaty. Odnosz€Јc pr€Ѕdko, narozkaz dziadka, €Аrupiecie€БMariusza do jego pokoju, Nikoleta zgubi€Ёa prawdopodobnie na schodach, kt€Іre by€Ёy ciemne, medalion z czarnego jaszczuru, w kt€Іrym by€Ёa kartka pisana przez !pu€Ёkownika. Ani tej kartki, ani tego medalionu nie uda€Ёo si€Ѕ odszuka€Ћ. Mariusz by€Ё przekonany, €Єe €Аpan !Gillenormand€Б €Ї inaczej go nie erano. By€Ёa to moda є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПтїПgХїПB€l ь{ c€$ g U c‡ М* cъ !ц#m cM "S/б cА #$:_0 nazywa€Ё od tego dnia €Їrzuci€Ё do ognia €Аtestament jego "ojca€Б. Mariusz umia€Ё na pami€Ѕ€Ћtych kilka wierszy napisanych przez pu€Ёkownika, nic wi€Ѕc niezgin€Ѕ€Ёo bezpowrotnie. Lecz ten papier, to pismo, ta €Њwi€Ѕta relikwia, wszystko to by€Ёo jego w€Ёasnym sercem. Co si€Ѕ z tym sta€Ёo? Mariusz wyszed€Ё, nie m€Іwi€Јc i!nie wiedz€Јc, dok€Јd si€Ѕ udaje, z trzydziestoma frankami, z "zegarkiem i z niewielk€Ј ilo€Њci€Ј manatk€Іw w podr€І€Єnej torbie. Na ulicy wsiad€Ё do doro€Єki, wzi€Ј€Ё j€Ј na godzin€Ѕ i na $chybi€Ё trafi€Ё kaza€Ё wie€Ў€Ћ si€Ѕ do dzielnicy €Ёaci€Љskiej. Co si€Ѕ stanie z Mariuszem? Rozdzia€Ё czwarty PRZYJACIELE ABECAD€ГA Grupa, kt€Іra omal nie przesz€Ёa do historii Przez t€Ѕ epok€Ѕ, pozornie oboj€Ѕtn€Ј, przebiega€Ё jaki€Њ rewolucyjny dreszcz. W powietrzu czu€Ћ by€Ёo powiewy,"kt€Іre wraca€Ёy z g€Ё€Ѕbin 1789 i !1792 roku. M€Ёodzie€Є opierza€Ёa !si€Ѕ, je€Њli wolno nam u€Єy€Ћ tu tego wyrazu. M€Ёodzi ludzie zmieniali si€Ѕ, prawie nie dostrzegaj€Јc tego, przez samo posuwanie si€Ѕ naprz€Іd czasu. Wskaz€Іwka, kt€Іra si€Ѕ obraca na tarczy zegarowej, obraca si€Ѕ r€Іwnie€Є i w ludzkich duszach. Ka€Єdy robi€Ё ten krok naprz€Іd, kt€Іry nale€Єa€Ёo uczyni€Ћ. Rojali€Њci stawali si€Ѕ libera€Ёami, libera€Ёowie stawali si€Ѕ demokratami. Przekonania post€Ѕpowe mia€Ёy podw€Іjne dno. Co€Њ, co rozpoczyna€Ёo si€Ѕ potajemnie, grozi€Ёo €Аustalonemu porz€Јdkowi€Б, kt€Іry by€Ё podejrzliwy i skryty. Znak to wnajwy€Єszym stopniu rewolucyjny. Ukryta my€Њl w€Ёadzy spotka si€Ѕ w podziemnym podkopie z ukryt€Јmy€Њl€Ј narodu. Dojrzewaj€Јce powstanie jest odpowiedzi€Ј na zamierzony zamach stanu. Nie by€Ёo jeszcze w€Іwczas we Francji tak wielkich organizacji podziemnych jak Tugendbund niemiecki i karbonaryzm w€Ёoski, ale tu i "€Іwdzie rozga€Ё€Ѕzia€Ёy si€Ѕ ju€Є tajemne dr€Ј€Єenia. Cougourda powstawa€Ёa w Akwizgranie; w Pary€Єu, pr€Іcz innych tego rodzaju zwi€Јzk€Іw, istnia€Ёo Towarzystwo Przyjaci€І€Ё Abecad€Ёa. Kim byli Przyjaciele Abecad€Ёa? Stowarzyszeniem pozornie maj€Јcym na celu wychowanie dzieci, w rzeczywisto€Њci za€Њ €Їpodnoszenie z upodlenia ludzi.Wyst€Ѕpowa€Ёo ono jako propagator elementarza, prawdziwa jednak jego nazwa brzmia€Ёa: Towarzystwo "Przyjaci€І€Ё Abecad€Ёa Wolno€Њci. Przyjaciele Abecad€Ёa by€Ёa to grupa nieliczna, stanowi€Ёa onastowarzyszenie tajne w staniezacz€Јtkowym; prawie koteri€Ѕ, powiedzieliby€Њmy, gdyby koterie wydawa€Ёy bohater€Іw. !Zbierali si€Ѕ w dw€Іch miejscach:ko€Ёo targowiska, w szynku zwanym €АKorynt€Б, o kt€Іrym p€І€Ўniej b€Ѕdzie mowa, i w pobli€Єu Panteonu, na placu €Њw.Micha€Ёa, w ma€Ёej kawiarni zwanej €АCaf€­ Musain€Б, dzi€Њ zburzonej; pierwsze z tych miejsc zebra€Љ by€Ёo wygodniejsze dla robotnik€Іw, drugie dla studiuj€Јcej m€Ёodzie€Єy. Zwyk€Ёe schadzki Przyjaci€І€Ё Abecad€Ёa odbywa€Ёy si€Ѕ w !tylnej sali kawiarni Musain. Sala ta, do€Њ€Ћ oddalona od frontu, zkt€Іrym €Ё€Јczy€Ёa si€Ѕ bardzo d€Ёugim korytarzem, mia€Ёa dwa okna i wyj€Њcie z ukrytymi schodami na uliczk€Ѕ des Gr€­s. !Pali€Ёo si€Ѕ tam i pi€Ёo w€Њr€Іd zabaw i €Њmiechu. Rozmawiano bardzo g€Ёo€Њno o wszystkim i po cichu o innych rzeczach. Na €Њcianie by€Ёa przybita dawna mapa Francji zczas€Іw Republiki, dostatecznawskaz€Іwka dla obudzenia czujno€Њci agenta policji. #Wi€Ѕkszo€Њ€Ћ Przyjaci€І€Ё Abecad€Ёastanowili studenci, pozostaj€Јcy w serdecznych stosunkach z kilkoma robotnikami. Oto nazwiska g€Ё€Іwnych os€Іb. W pewnej mierze nale€Є€Ј ju€Є one do historii: Enjolras, Combeferre, Jan Prouvaire, Feuilly, Courfeyrac, Bahorel, Lesgle, czyli Laigle, Joly, Grantaire. Ci m€Ёodzi ludzie tworzyli razemjakby rodzin€Ѕ, opart€Ј na przyja€Ўni. Wszyscy, z !wyj€Јtkiem Laigle€Вa, pochodzili z po€Ёudnia. Grupa ta godna by€Ёa uwagi. Znikn€Ѕ€Ёa ona w niewidzialnych "g€Ё€Ѕbiach, kt€Іre s€Ј poza nami. W tym punkcie dramatu, do kt€Іrego doszli€Њmy, nie jest mo€Єe rzecz€Ј zbyteczn€Ј rzucenie €Њwiat€Ёa na te m€Ёode g€Ёowy, zanim czytelnik ujrzy, jak zapadaj€Ј si€Ѕ w ciemno€Њ€Ћ tragicznej przygody. !Enjolras, kt€Іrego wymienili€Њmy na pierwszym miejscu €Ї a dlaczego, to zobaczymy p€І€Ўniej €Ї by€Ё bogatym jedynakiem. By€Ё to czaruj€Јcy m€Ёodzieniec, kt€Іry potrafi€Ё stawa€Ћ si€Ѕ strasznym. By€Ё anielsko pi€Ѕkny. Rzek€Ёby€Њ €Ї srogi i dziki Antinous. Widz€Јc zadumany blask jego spojrzenia, mo€Єna by powiedzie€Ћ, €Єe w jakim€Њ poprzednim istnieniu przeszed€Ё!apokalips€Ѕ rewolucji. Mia€Ё jej tradycje w sobie, Jakby by€Ё jej €Њwiadkiem. Zna€Ё najdrobniejsze szczeg€І€Ёy tej wielkiej sprawy. "Natura kap€Ёa€Љska i €Єo€Ёnierska, niezwyk€Ёa u m€Ёodzie€Љca. By€Ё on wierz€Јcy i wojuj€Јcy; z bezpo€Њredniego punktu widzenia €Ї €Єo€Ёnierz demokracji, patrz€Јc z punktu wyniesionego ponad ruch "wsp€І€Ёczesny €Ї kap€Ёan idea€Ёu. #Mia€Ё jedn€Ј nami€Ѕtno€Њ€Ћ €Їprawo;jedn€Ј my€Њl €Їobalenie przeszkody. By€Ё surowy w uciechach. Przed wszystkim, co nie by€Ёo Republik€Ј, skromnie spuszcza€Ё oczy. Kocha€Ё si€Ѕ w marmurze Wolno€Њci. S€Ёowo jego by€Ёo cierpko natchnione i dr€Єa€Ёo hymnem. Niespodziewanie rozpo€Њciera€Ё skrzyd€Ёa. Biada "zalotom, kt€Іre by zwr€Іci€Ёy si€Ѕku niemu! Gdyby kt€Іra€Њ gryzetka z placu Cambrai lub zulicy Saint-Jean-de-Beauvais, widz€Јc t€Ѕ posta€Ћ €Њwie€Єo upieczonego maturzysty, t€Ѕ min€Ѕ pazia, d€Ёugie, jasne rz€Ѕsy, szafirowe oczy, g€Ѕste irozrzucone w€Ёosy, r€І€Єowe policzki, €Њwie€Єe usta, €Ёadne !z€Ѕby, skusi€Ёa si€Ѕ na te uroki jutrzenki i popr€Іbowa€Ёa wp€Ёywu swej pi€Ѕkno€Њci na !Enjolrasie €Ї zdumiony i gro€Ўny wzrok wskaza€Ёby jej nagle przepa€Њ€Ћ i nauczy€Ёby j€Ј nie myli€Ћ strasznego cherubina ezechielowego z zalotnym Cherubinem Beaumarchais€Вgo. Obok Enjolrasa, kt€Іry reprezentowa€Ё logik€Ѕ rewolucji, Combeferre reprezentowa€Ё jej filozofi€Ѕ. !Pomi€Ѕdzy logik€Ј rewolucji i jej"filozofi€Ј jest ta r€І€Єnica, €Єe jej logika mo€Єe doprowadzi€Ћ do wojny, filozofia za€Њ mo€Єe prowadzi€Ћ tylko do pokoju. Combeferre uzupe€Ёnia€Ё i "prostowa€Ё Enjolrasa. By€Ё ni€Єszyi t€Ѕ€Єszy. Chcia€Ё, a€Єeby w umys€Ёy wpajano rozleg€Ёe zasady og€Іlnych idei; m€Іwi€Ё: !Rewolucja, ale i cywilizacja €Їi "doko€Ёa stromej g€Іry ods€Ёania€Ё szeroki widnokr€Јg b€Ё€Ѕkitu. St€Јd we wszystkich pogl€ЈdachCombeferre€Вa by€Ёo co€Њ przyst€Ѕpnego i daj€Јcego si€Ѕ urzeczywistni€Ћ. €Гatwiej by€Ёo oddycha€Ћ rewolucj€Ј z Combeferre€Вem ani€Єeli z Enjolrasem. Enjolras wyra€Єa€Ё jej prawo boskie, Combeferre €Ї jej prawo przyrodzone. Pierwszy pochodzi€Ё od Robespierre€Вa, drugi zbli€Єa€Ё si€Ѕ do Condorceta. Combeferre !bardziej ani€Єeli Enjolras €Єy€Ё tak jak inni ludzie. Gdyby tym dw€Іm m€Ёodzie€Љcom dane by€Ёo przej€Њ€Ћ do historii, pierwszy zwa€Ёby si€Ѕ sprawiedliwym, drugi m€Јdrym. Enjolras by€Ё bardziej m€Ѕski, Combeferre bardziej ludzki. Homo i vir, otor€І€Єnica odcieni w ich osobowo€Њci; Combeferre by€Ё €Ёagodny, jak Enjolras by€Ё surowy, przez wrodzon€Ј czysto€Њ€Ћ. Lubi€Ё wyraz: obywatel, lecz wola€Ё wyraz: cz€Ёowiek. Twierdzi€Ё, i€Є #przysz€Ёo€Њ€Ћ znajduje si€Ѕ w r€Ѕkunauczyciela ludowego, zajmowa€Ё si€Ѕ wiele zagadnieniami wychowania i nauczania. Wierzy€Ё we wszystkie marzenia: w koleje !€Єelazne, w usuni€Ѕcie b€Іlu przyoperacjach chirurgicznych, w utrwalenie obrazu camery obscury , w telegraf elektryczny, w kierowanie $balonami. I nie l€Ѕka€Ё si€Ѕ zbytniocytadel, kt€Іre wsz€Ѕdzie pobudowa€Ёy przeciwko rodzajowi ludzkiemu zabobony,despotyzmy i przes€Јdy. Nale€Єa€Ё do tych, kt€Іrzy s€Ј przekonani, €Єe dzi€Ѕki nauce "uk€Ёad si€Ё w ko€Љcu si€Ѕ zmieni. Enjolras by€Ё wodzem. Combeferre by€Ё przewodnikiem.Z pierwszym pragn€Ј€Ёby€Њ walczy€Ћ, z drugim €Їposuwa€Ћ si€Ѕ naprz€Іd krok za krokiem. Nie znaczy€Ёo to, €Єeby Combeferre nie by€Ё zdolny do walki, €Єeby odmawia€Ё zmierzenia si€Ѕ z przeszkod€Ј, natarcia na ni€Ј si€Ё€Ј i gwa€Ёtem, ale €Єe czu€Ё wi€Ѕcej upodobania do tego, by przez nauczanie rzeczy pewnych i og€Ёaszanie praw pozytywnych godzi€Ћ rodzaj ludzki z jego losami; wybieraj€Јc z dw€Іch "jasno€Њci, sk€Ёania€Ё si€Ѕ raczej #ku €Њwiat€Ёu ni€Є po€Єarowi. Po€Єarniew€Јtpliwie mo€Єe zast€Јpi€Ћ jutrzenk€Ѕ, ale dlaczego nie zaczeka€Ћ na €Њwit? Wul kan roz€Њwietla, lecz €Њwit roz€Њwietla jeszcze lepiej. Combeferre wola€Ёby mo€Єe bia€Ёo€Њ€Ћ pi€Ѕkna od p€Ёomieni wznios€Ёo€Њci. Jasno€Њ€Ћ zam€Јcona dymem, post€Ѕp op€Ёacony gwa€Ёtem zadowalnia€Ёy tylko po€Ёowicznieten umys€Ё czu€Ёy i powa€Єny. Rzucenie si€Ѕ ludu w prawd€Ѕ z kraw€Ѕdzi urwiska, jak w roku 1793, przera€Єa€Ёo go; lecz !bierno€Њ€Ћ jeszcze bardziej by€Ёamu wstr€Ѕtna, czu€Ё w niej zgnilizn€Ѕ i €Њmier€Ћ; a wi€Ѕc ostatecznie wola€Ё pian€Ѕ ni€Є miazmaty, potok ni€Є kloak€Ѕ, wodospad Niagary ni€Є jezioro Montfaucon. Nie chcia€Ё ani postoju, ani po€Њpiechu. Combeferre by€Ёby sk€Ёonny kl€Ѕkn€Ј€Ћ i z€Ёo€Єy€Ћ r€Ѕce b€Ёagaj€Јc, €Єeby przysz€Ёo€Њ€Ћ nadesz€Ёa w ca€Ёej swojej czysto€Њci, €Єeby nic nie zam€Јci€Ёo wielkiej moralnej ewolucji lud€Іw. Jan Prouvaire to odcie€Љ jeszcze €Ёagodniejszy ni€Є Combeferre. Jan Prouvaire kocha€Ё si€Ѕ, hodowa€Ё kwiatek w"doniczce, gra€Ё na flecie, pisa€Ё !wiersze, mi€Ёowa€Ё lud, litowa€Ё si€Ѕ nad kobiet€Ј, p€Ёaka€Ё nad losem dziecka, w tym samym uczuciu ufno€Њci €Ё€Јczy€Ё #przysz€Ёo€Њ€Ћ z Bogiem i pot€Ѕpia€Ё rewolucj€Ѕ za to, €Єe €Њci€Ѕ€Ёa kr€Іlewsk€Ј g€Ёow€Ѕ Andrzeja Chenier. G€Ёos jego, zwykle cichy i €Ёagodny, nagle chwilami!stawa€Ё si€Ѕ m€Ѕski. By€Ё uczony a€Є do erudycji, by€Ё prawie sko€Љczonym orientalist€Ј. Nade wszystko by€Ё dobry €Їi €Їrzecz ca€Ёkiem prosta dla tych, co wiedz€Ј, jak dobro€Ћ blisko graniczy z wielko€Њci€Ј €Їw poezji nad wszystko przek€Ёada€Ё Niesko€Љczono€Њ€Ћ. Umia€Ё po w€Ёosku, po €Ёacinie, po grecku i po hebrajsku i korzysta€Ё z tego tylko dla czytania czterech poet€Іw: Dantego, Juvenala, Aischylosa i#Izajasza. W€Ё€Іczy€Ё si€Ѕ ch€Ѕtnie po polach, w€Њr€Іd traw i kwiat€Іw, i zajmowa€Ё si€Ѕ ob€Ёokami tyle€Є samo co polityk€Ј. Umys€Ё jego by€Ё dwustronny: z jednej strony zwraca€Ё si€Ѕ do cz€Ёowieka, z !drugiej do Boga; uczy€Ё si€Ѕ lub rozmy€Њla€Ё. Przez ca€Ёy dzie€Љ zg€Ё€Ѕbia€Ё zagadnienia spo€Ёeczne: p€Ёac€Ѕ, kapita€Ё, !kredyt, ma€Ё€Єe€Љstwo, religi€Ѕ, wolno€Њ€Ћ my€Њli, swobodn€Ј mi€Ёo€Њ€Ћ, wychowanie, kary, n€Ѕdz€Ѕ, stowarzyszenia, w€Ёasno€Њ€Ћ, wytw€Іrczo€Њ€Ћ i podzia€Ё d€Іbr, zagadki ziemskie, kt€Іre ciemn€Ј mg€Ё€Ј przykry€Ёy ludzkie mrowie; a wieczorem patrzy€Ё na gwiazdy, te istoty ogromne. Jak i Enjolras by€Ё bogatym jedynakiem. M€Іwi€Ё €Ёagodnie, pochyla€Ё g€Ёow€Ѕ, spuszcza€Ё oczy, u€Њmiecha€Ё si€Ѕ z #zak€Ёopotaniem, ubiera€Ё si€Ѕ €Ўle,#by€Ё nie€Њmia€Ёy, rumieni€Ё si€Ѕ z byle powodu, by€Ё bardzo l€Ѕkliwy. Jednocze€Њnie nieustraszony. Feuilly by€Ё robotnikiem wyrabiaj€Јcym wachlarze, !sierot€Ј bez ojca i matki, kt€Іryz trudno€Њci€Ј zarabia€Ё trzy franki dziennie i mia€Ё tylko "jedn€Ј my€Њl €Їoswobodzi€Ћ €Њwiat.Mia€Ё jeszcze inne zaj€Ѕcie: kszta€Ёcenie si€Ѕ, co tak€Єe nazywa€Ё zdobywaniem wolno€Њci. Sam si€Ѕ nauczy€Ё czyta€Ћ i pisa€Ћ; wszystkiego, co umia€Ё, nauczy€Ё si€Ѕ sam. Feuilly mia€Ё szlachetne serce. Mia€Ё gest wszechobejmuj€Јcy. !B€Ѕd€Јc sierot€Ј, uzna€Ё za swojedzieci wszystkie ludy. Poniewa€Є nie mia€Ё matki, rozmy€Њla€Ё o ojczy€Ўnie. Nie "chcia€Ё, €Єeby na ziemi by€Ё cho€Ћjeden cz€Ёowiek bez ojczyzny. Hodowa€Ё w sobie, z g€Ё€Ѕbok€Ј !intuicj€Ј ludzi prostych, to, co dzisiaj nazywamy €Аide€Ј narodowo€Њci€Б. !Nauczy€Ё si€Ѕ historii umy€Њlnie po to, €Єeby si€Ѕ skuteczniej i trafniej oburza€Ћ. W tej ma€Ёej gromadce utopist€Іw, zaj€Ѕtychprzewa€Єnie Francj€Ј, reprezentowa€Ё sprawy zagraniczne. Specjalno€Њci€Ј jego by€Ёy: Grecja, Polska, W€Ѕgry, Rumunia, W€Ёochy. Wymawia€Ё te nazwy bez ustanku, z powodem i bez powodu, ze s€Ёusznym uporem. Turcy na Krecie i w Tesalii, Rosja w Warszawie, Austria w Wenecji €Їte gwa€Ёty budzi€Ёy w nim gniew. Przede wszystkim oburza€Ё go wielki akt przemocy w roku 1772. S€Ёuszno€Њ€Ћ w oburzeniu €Їbardziej przekonywaj€Јca wymowa nie istnieje. T€Ј wymow€Ј by€Ё wymowny. Nigdy nie przestawa€Ё przypomina€Ћ tej haniebnej daty, roku 1772,tego dzielnego i szlachetnego ludu zniszczonego przez !zdrad€Ѕ, tej potr€Іjnej zbrodni, tej potwornej zasadzki, prototypu i patrona wszystkich p€І€Ўniejszych rozbior€Іw, kt€Іre od tego czasu uderzy€Ёy w wiele szlachetnych narod€Іw, wymazuj€Јc, by tak rzec, metryki ich urodzin. Wszystkiespo€Ёeczne zamachy stanu !wsp€І€Ёczesno€Њci wywodz€Ј si€Ѕ zrozbior€Іw Polski. Rozbiory Polski to teoremat, z kt€Іrego wszystkie wsp€І€Ёczesne zbrodnie polityczne wynikaj€Ј jako wnioski. Ju€Є od prawie wieku nie ma despoty, nie ma zdrajcy, kt€Іry by nie potwierdzi€Ё, nie broni€Ё, kontrasygnowa€Ё i parafowa€Ё ne varietur rozbior€Іw Polski. Gdy si€Ѕ bierze do r€Ѕki akta wsp€І€Ёczesnych zdrad, ta zjawia si€Ѕ na pocz€Јtku. !Kongres Wiede€Љski poradzi€Ё si€Ѕtej zbrodni, nim zatwierdzi€Ё swoj€Ј. 1772 to sygna€Ё rozpocz€Ѕcia €Ёow€Іw, 1815 to spuszczenie ps€Іw ze smyczy. Feuilly rozprawia€Ё o tym nieustannie. Ten ubogi robotnik zrobi€Ё si€Ѕ opiekunem sprawiedliwo€Њci, a ona mu si€Ѕ odwzajemni€Ёa, czyni€Јc go wielkim. W prawie bowiem zawarta jest wieczno€Њ€Ћ. Courfeyrac mia€Ё ojca, kt€Іry nazywa€Ё si€Ѕ panem de Courfeyrac. Jednym z !b€Ё€Ѕdnych pogl€Јd€Іw bur€Єuazji czas€Іw Restauracji na arystokracj€Ѕ i szlacht€Ѕ by€Ёo !to, €Єe wierzy€Ёa ona w s€Ё€Іwko de postawione przed nazwiskiem. S€Ё€Іwko to, jest wiadomo, nie ma €Єadnego znaczenia. Lecz mieszczanie zczas€Іw €АMinerwy€Бtak wielce szacowali to biedne de, €Єe uwa€Єano za obowi€Јzek wyrzekanie si€Ѕ go. Pan de Chauvelin kaza€Ё nazywa€Ћ si€Ѕ panem Chauvelin, pan de Caumartin €Ї panem Caumartin,pan de Constant de Rebecque €Ї panem Beniaminem Constant,pan de Lafayette €Їpanem Lafayette. Courfeyrac nie chcia€Ё pozosta€Ћ w tyle i nazywa€Ё si€Ѕ po prostu Courfeyrac. Enjolras by€Ё przyw€Іdc€Ј, Combeferre przewodnikiem, Courfeyrac €Њrodkiem. Inni dawali wi€Ѕcej €Њwiat€Ёa, on !dawa€Ё wi€Ѕcej ciep€Ёa; i faktem by€Ёo, €Єe mia€Ё wszystkie #przymioty €Њrodka: okr€Јg€Ёo€Њ€Ћ i promieniowanie. Bahorel lubi€Ё dobr€Ј zabaw€Ѕ i z€Ёe towarzystwo, by€Ё odwa€Єny, lekkomy€Њlny, rozrzutny a€Є do !wspania€Ёomy€Њlno€Њci, gadatliwy a€Є do granic krasom€Іwstwa, €Њmia€Ёy a€Є do bezczelno€Њci; najwi€Ѕkszy zabijaka, jakiego mo€Єna sobie wyobrazi€Ћ; ubiera€Ё si€Ѕ w jaskrawe kamizelki i szkar€Ёatne przekonania; ha€Ёaburda na wielk€Ј skal€Ѕ, to znaczy, €Єe nic nie by€Ёo mu milsze od k€Ё€Іtni, z wyj€Јtkiem rozruch€Іw, i nic ponad rozruchy, z wyj€Јtkiem rewolucji; zawsze got€Іw st€Ёuc szyb€Ѕ, zerwa€Ћ bruk i obali€Ћ rz€Јd, €Єeby zobaczy€Ћ, co tego wyniknie. Od jedenastu lat by€Ёstudentem. Obw€Јchiwa€Ё prawo, ale go nie studiowa€Ё. Bahorel, cz€Ёowiek kapry€Њny, chodzi€Ё do rozmaitych kawiarni. Inni mieli w tym wzgl€Ѕdzie przyzwyczajenia, on&€Єadnych. W€Ё€Іczy€Ё si€Ѕ. B€Ё€Јdzi€Ћ !jest rzecz€Ј ludzk€Ј. W€Ё€Іczy€Ћ si€Ѕ €Їto rzecz paryska. W istocie by€Ё to umys€Ё !przenikliwy i bardziej my€Њl€Јcy,ani€Єeliby si€Ѕ zdawa€Ёo. By€Ё €Ё€Јcznikiem mi€Ѕdzy Przyjaci€І€Ёmi Abecad€Ёa i innymi, jeszcze niezupe€Ёnie okre€Њlonymi grupami, kt€Іre dopiero p€І€Ўniej mia€Ёy si€Ѕ ukszta€Ёtowa€Ћ. To zgromadzenie m€Ёodych mia€Ёo jednego €Ёysego w swym gronie. €Дw jedyny €Ёysy podpisywa€Ё si€Ѕ Laigle (z Meaux). Koledzy dla skr€Іcenia nazywali go Bossuetem. By€Ё to weso€Ёy ch€Ёopiec prze€Њladowany przez pech. Specjalno€Њci€Ј jego by€Ёo niepowodzenie we wszystkim. !Pr zez przekor€Ѕ €Њmia€Ё si€Ѕ ze wszystkiego. Maj€Јc %dwadzie€Њcia pi€Ѕ€Ћ lat, by€Ё €Ёysy. Ojciec jego dorobi€Ё si€Ѕ z trudem domu i pola; lecz on nicnie mia€Ё pilniejszego, jak straci€Ћ w chybionej spekulacji ten dom i to pole. By€Ё ubogi, lecz jego sakiewka z dobrym humorem nie wyczerpywa€Ёa si€Ѕ. Szybko dochodzi€Ё do ostatniego su, nigdy do ostatniego parskni€Ѕcia €Њmiechem. Bossuet kierowa€Ё si€Ѕ z wolna ku zawodowi adwokata; uczy€Ё si€Ѕ prawa na spos€Іb Bahorela. Prawie €Єe nie mia€Ё mieszkania,czasami nie mia€Ё go wcale. Mieszka€Ё to u jednego, to u drugiego, najcz€Ѕ€Њciej u Joly€Вego. Joly studiowa€Ё medycyn€Ѕ. By€Ё o dwa lata nie erano. By€Ёa to moda є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїП$€Ђ cC %" І cІ &Шђ c 'К ї cl (Б*’ cЯ )C5  c2 *у> • m€Ёodszy od Bossueta. Joly by€Ё to m€Ёody chory z urojenia. Z medycyny !skorzysta€Ё tyle, €Єe sta€Ё si€Ѕ bardziej jeszcze pacjentem ni€Є lekarzem. W dwudziestym "trzecim roku €Єycia uwa€Єa€Ё si€Ѕ za schorowanego i sp€Ѕdza€Ё czas na ogl€Јdaniu w lusterku swego j€Ѕzyka. Utrzymywa€Ё, €Єecz€Ёowiek magnetyzuje si€Ѕ jak ig€Ёa, i w swoim pokoju ustawia€Ё €Ё€І€Єko tak, €Єeby g€Ёowa skierowana by€Ёa na po€Ёudnie, a nogi na p€І€Ёnoc i €Єeby wielki pr€Јd magnetyczny kuli ziemskiej nie przeszkadza€Ёkr€Ј€Єeniu krwi. Podczas burzy !bada€Ё sobie puls. Zreszt€Ј by€Ё ze wszystkich najweselszy. Stowarzyszeni i wtajemniczeni, w podziemnej pracy usi€Ёowali kszta€Ёtowa€Ћ idea€Ё. W€Њr€Іd wszystkich tych serc gor€Јcych i przekonanych umys€Ё€Іw znajdowa€Ё si€Ѕ jeden sceptyk. Jak si€Ѕ tam znalaz€Ё? Przyci€Јgni€Ѕty kontrastem. Sceptyk ten nazywa€Ё si€Ѕ Grantaire. Grantaire by€Ё cz€Ёowiekiem, kt€Іry nade wszystko wystrzega€Ё si€Ѕ wiaryw cokolwiek. Wszystkie te wyrazy: prawa ludu, prawa cz€Ёowieka, umowa spo€Ёeczna, rewolucja francuska, republika, demokracja, "ludzko€Њ€Ћ, cywilizacja, religia, post€Ѕp, dla Grantaire€Вa nie mia€Ёy prawie €Єadnego znaczenia. U€Њmiecha€Ё si€Ѕ s€Ёysz€Јc je. Niedowiarstwo, ta €Њnied€Ў inteligencji, nie pozostawi€Ёo mu w g€Ёowie ani jednej nienadpsutej my€Њli. €Ђy€Ё ironicznie. Mia€Ё za ulubiony aksjomat: jedna jest tylko pewno€Њ€Ћ na €Њwiecie €Ї pe€Ёna szklanka. Sceptyk €Іw mia€Ё jednak przedmiot uwielbienia. Przedmiotem tym nie by€Ёa ani idea, ani dogmat, ani sztuka, ani nauka; by€Ё to cz€Ёowiek: Enjolras. Grantaire podziwia€Ё, kocha€Ё i czci€Ё Enjolrasa. Z kim€Єe spo€Њr€Іd tego zast€Ѕpu wierz€Јcych umys€Ё€Іw zwi€Јza€Ё si€Ѕ €Іw anarchistyczny niedowiarek? Z wierz€Јcym najbezwzgl€Ѕdniej. W jaki spos€Іb Enjolras potrafi€Ё go ujarzmi€Ћ? Swoimi przekonaniami? Nie. Swoim charakterem. Jest to zjawisko cz€Ѕsto spotykane. Niedowiarek lgn€Јcy do wierz€Јcego, jest to tak prostejak prawo dope€Ёniania si€Ѕ barw. Poci€Јga nas zwykle to, czego brak nam samym. Nie zdaj€Јc sobie jasno z tego sprawy i nie pr€Іbuj€Јc sobie tego wyt€Ёumaczy€Ћ, by€Ё pod urokiem tej natury czystej, zdrowej, t€Ѕgiej, prawej, twardej, niepokalanej. Podziwia€Ё instynktownie swojeprzeciwie€Љstwo. Mowa pogrzebowa Bossueta nacze€Њ€Ћ profesora Blondeau Pewnego popo€Ёudnia, kt€Іre jaksi€Ѕ p€І€Ўniej oka€Єe, mia€Ёo zwi€Јzek z opowiedzianymi wy€Єej wypadkami, Laigle z Meaux sta€Ё sobie, wygodnie oparty o drzwi kawiarni Musain. Wygl€Јda€Ё jak "pr€І€Єnuj€Јca kariatyda; d€Ўwiga€Ё tylko w€Ёasne marzenia. Patrzy€Ёna plac €Њw. Micha€Ёa. Sta€Ћ "opieraj€Јc si€Ѕ o co€Њ plecami, tojakby le€Єe€Ћ stoj€Јc, pozycja mi€Ёa marzycielom. Laigle z Meaux rozpami€Ѕtywa€Ё bez przykro€Њci drobn€Ј przygod€Ѕ, kt€Іra spotka€Ёa go poprzedniego dnia na uniwersytecie i zmieni€Ёa jego plany na przysz€Ёo€Њ€Ћ, plany zreszt€Ј do€Њ€Ћ nieokre€Њlone. Zamy€Њlenie nie przeszkadza "doro€Єce przeje€Єd€Єa€Ћ ulic€Ј, a zamy€Њlonemu spostrzec t€Ѕ doro€Єk€Ѕ. Laigle z Meaux, kt€Іrego oczy b€Ё€Јka€Ёy si€Ѕ, jakby w w€Ѕdr€Іwce nie maj€Јcej celu, zauwa€Єy€Ё poprzez sw€Іj lunatyzm dwuko€Ёowy ekwipa€Є jad€Јcy placem powoli, jakby nie wiedz€Јc dok€Јd. Przypatrzywszy si€Ѕ baczniej, spostrzeg€Ё siedz€Јcego obok wo€Ўnicy m€Ёodzie€Љca, a przed #m€Ёodzie€Љcem do€Њ€Ћ du€Є€Ј torb€Ѕ "podr€І€Єn€Ј. Na torbie, na bilecieprzytwierdzonym do materia€Ёu,wypisane by€Ёo wielkimi czarnymi literami nazwisko !w€Ёa€Њciciela: Mariusz Pontmercy.Nazwisko to poruszy€Ёo z "miejsca Laigle€Вa; stan€Ј€Ё prostoi zawo€Ёa€Ё na m€Ёodzie€Љca z kabrioletu: €Ї Panie Pontmercy!! Na to wezwanie kabriolet zatrzyma€Ё si€Ѕ. M€Ёodzieniec, kt€Іry r€Іwnie€Є wydawa€Ё si€Ѕ g€Ё€Ѕboko zamy€Њlony, podni€Іs€Ё oczy. €Ї Co takiego?? €Ї zapyta€Ё. €Ї To pan jest Mariuszem Pontmercy?? !€Ї Ponad wszelk€Ј w€Јtpliwo€Њ€Ћ. €Ї W€Ёa€Њnie pana szuka€Ёem €Ї rzek€Ё Laigle z Meaux. €ЇW jaki spos€Іb? €Їzapyta€Ё Mariusz, gdy€Є rzeczywi€Њcie #by€Ё to on; przed chwil€Ј opu€Њci€Ёdom swego dziadka i oto zagadni€Ѕty zosta€Ё niespodzianie przez !cz€Ёowieka, kt€Іrego widzia€Ё po raz pierwszy w €Єyciu. €Ї Nie znam pana. "€ЇI ja r€Іwnie€Є pana nie znam €Ї odpowiedzia€Ё Laigle. Mariusz zacz€Ј€Ё podejrzewa€Ћ, €Єe to studencki figiel, pocz€Јtek Jakiej€Њ ulicznej mistyfikacji. Nie by€Ё wcale usposobiony po temu w tej !chwili. Zmarszczy€Ё brwi. Laigle z Meaux z najzimniejsz€Ј krwi€Јm€Іwi€Ё dalej: €Ї Nie by€Ё pan onegdaj na wyk€Ёadzie. €Ї To mo€Єliwe. €Ї To pewne. €Ї Jest pan studentem?? €Ї spyta€Ё Mariusz. €ЇTak, prosz€Ѕ pana. Jak i pan. Onegdaj przypadkiem zaszed€Ёem na wyk€Ёad. Wie pan, czasem strzeli cz€Ёowiekowi taki pomys€Ё do g€Ёowy. Profesor w€Ёa€Њnie sprawdza€Ё list€Ѕ. Wie pan zapewne, €Єe oni tam s€Ј teraz bardzo €Њmieszni. Po stwierdzeniu trzech nieobecno€Њci skre€Њlaj€Ј studenta i wpisowe przepada. Sze€Њ€Ћdziesi€Јt frank€Іw wyrzuconych w b€Ёoto. Obudzi€Ёo to ciekawo€Њ€Ћ Mariusza. Laigle m€Іwi€Ё dalej: "€ЇBlondeau czyta€Ё list€Ѕ. Zna panprzecie€Є Blondeau, ma on nos #wielce ostry i z€Ёo€Њliwy i lubuje si€Ѕ w wyw€Јchiwaniu nieobecnych. Tym razem "zacz€Ј€Ё podst€Ѕpnie od litery P. S€Ёucha€Ёem pi€Јte przez dziesi€Јte, nie maj€Јc nic !wsp€Іlnego z t€Ј sp€І€Ёg€Ёosk€Ј. "Sz€Ёo jako€Њ nie€Ўle. Ani jednego !wykre€Њlenia €Їca€Ёy wszech€Њwiat by€Ё obecny. C€І€Є za smutek dlaBlondeau. M€Іwi€Ёem sobie w duchu: Blondeau, kochanie moje, dzi€Њ nie uda ci si€Ѕ upolowa€Ћ ani jednego. €ЇNagle Blondeau wywo€Ёuje: Mariusz Pontmercy. Nikt nie odpowiada.Blondeau, pe€Ёen nadziei, powtarza g€Ёo€Њniej: Mariusz Pontmercy. I chwyta za pi€Іro. Panie, mam przecie€Є serce w piersi! Szybko powiedzia€Ёem sobie w duchu: Got€Іw wykre€Њli€Ћ ch€Ёopaka! Uwaga! To cz€Ёowiek prawdziwie €Єywy, bo niesumienny. To nie kujon, to nie student studiuj€Јcy, naiwny €Є€І€Ёtodzi€Іb, ale szlachetny le€Љ, kt€Іry ucz€Ѕszcza na €Ёono natury, zajmuje si€Ѕ gryzetkami, zalecasi€Ѕ do dziewczynek, jest mo€Єew tej chwili u swojej kochanki.Ratujmy go, €Њmier€Ћ staremu Blondeau! €ЇW€Ёa€Њnie w tej chwili Blondeau umacza€Ё w atramencie pi€Іro, poczernia€Ёe od skre€Њle€Љ, powlek€Ё swoim wyblak€Ёym spojrzeniem po sali i powt€Іrzy€Ё po raz trzeci: Mariusz Pontmercy. "Odpowiedzia€Ёem €Њmia€Ёo: Jest! €ЇTo sprawi€Ёo, €Єe pana nie wykre€Њli€Ё. €Ї Ach, prosz€Ѕ pana... €Ї przerwa€Ё Mariusz. €Ї A za to ja zosta€Ёem skre€Њlony €Ї doda€Ё Laigle z Meaux. #€Ї Nie pojmuj€Ѕ €Ї rzek€Ё Mariusz. Laigle ci€Јgn€Ј€Ё dalej: €ЇNic prostszego. Umie€Њci€Ёem si€Ѕ naumy€Њlnie w blisko€Њci katedry, €Єeby m€Іc odpowiedzie€Ћ, €Єe jestem, i zarazem w s€Јsiedztwie drzwi, a€Єeby m€Іc potem zwia€Ћ. Ale profesor wpatrywa€Ё si€Ѕ we mnie jako€Њ zbyt uwa€Єnie. I nagle, wyposa€Єony w ten diablo przebieg€Ёy nos, o kt€Іrym wspomina Boileau, "przeskakuje do litery L. €ЇL €Їto moja litera. Jestem rodem z Meaux i nazywam si€Ѕ Laigle. !€ЇL€Вaigle €Їorze€Ё €Ї przerwa€Ё Mariusz €Ї c€І€Є za pi€Ѕkne nazwisko!! €ЇProsz€Ѕ pana, Blondeau, doszed€Ёszy do tego pi€Ѕknego nazwiska, wo€Ёa: Laigle! Odpowiadam: Jest! Wtedy spojrza€Ё na mnie z tygrysi€Ј !s€Ёodycz€Ј, u€Њmiechn€Ј€Ё si€Ѕ i rzek€Ё: €АJe€Єeli pan jeste€Њ Pontmercy, to nie mo€Єesz by€Ћ !or€Ёem€Б. €Ї Zdanie ubli€Єaj€Јce nieco pa€Љskiej osobie, lecz tylko dla mnie z€Ёowieszcze. Albowiem po tych s€Ёowach wykre€Њli€Ё mnie. Mariusz zawo€Ёa€Ё: €Ї Ach, prosz€Ѕ pana, jestem w rozpaczy... €ЇPrzede wszystkim €Їprzerwa€Ё Laigle €Їpragn€Ј€Ёbym zabalsamowa€Ћ Blondeau w kilkuzdaniach serdecznej pochwa€Ёy."Przypu€Њ€Ћmy, €Єe ju€Є nie €Єyje. Prawd€Ѕ m€Іwi€Јc, niewielkiej ulec by musia€Ёa zmianie jego $chudo€Њ€Ћ, blado€Њ€Ћ, lodowato€Њ€Ћ, sztywno€Њ€Ћ i tak samo zapach. Powiadam wi€Ѕc: Erudimini, quijudicatis terram. Tu spoczywa Blondeau-nos, kt€Іryby€Ё prawy, dok€Ёadny, surowy, skrupulatny i antypatyczny. "B€Іg go wykre€Њli€Ё z €Єycia, jak on mnie wykre€Њli€Ё z listy. Mariusz odezwa€Ё si€Ѕ znowu: €Ї Jest mi nies€Ёychanie przykro... #€ЇM€Ёodzie€Љcze €Ї rzek€Ё Laigle z Meaux €Їniech ci to pos€Ёu€Єy za nauk€Ѕ na przysz€Ёo€Њ€Ћ. Odt€Јd staraj si€Ѕ by€Ћ akuratny. €Ї Przepraszam pana tysi€Јckrotnie. !€Ї Nie wystawiaj si€Ѕ wi€Ѕcej na to, aby z twej przyczyny tw€Іj bli€Ўni mia€Ё by€Ћ wykre€Њlony. €Ї Jestem ogromnie zmartwiony... Laigle parskn€Ј€Ё €Њmiechem. €ЇA ja jestem zachwycony. !Spada€Ёem ju€Є po pochy€Ёo€Њci kuadwokaturze. To wykre€Њlenie ocali€Ёo mnie. Wyrzekam si€Ѕ !laur€Іw sprzed kratek. Nie b€Ѕd€Ѕbroni€Ё wd€Іw, nie b€Ѕd€Ѕ oskar€Єa€Ћ sierot. Bywaj zdrowa,!togo, €Єegnaj, trybunale! Ot€І€Є sobie zdoby€Ёem wykre€Њlenie! Panu je zawdzi€Ѕczam, panie !Pontmercy. Chc€Ѕ wi€Ѕc z€Ёo€Єy€Ћ panu uroczyst€Ј wizyt€Ѕ dzi€Ѕkczynn€Ј. Gdzie pan mieszka? €Ї W tym kabriolecie €Їrzek€Ё Mariusz. "€ЇTo znak zamo€Єno€Њci €Ї odpar€Ё Laigle z flegm€Ј. €ЇWinszuj€Ѕ panu. Komorne pa€Љskie wynosi rocznie dziewi€Ѕ€Ћ tysi€Ѕcy frank€Іw. W tej chwili wyszed€Ё z kawiarni Courfeyrac. Mariusz u€Њmiechn€Ј€Ё si€Ѕ smutno. €ЇMieszkam w tym apartamencie dopiero od !dw€Іch godzin i pragn€Ј€Ёbym si€Ѕprzeprowadzi€Ћ, ale rzecz w tym, €Єe nie wiem dok€Јd. "€Ї Prosz€Ѕ pana do mnie €Ї rzek€Ё Courfeyrac. €ЇPowinien bym mie€Ћ pierwsze€Љstwo €Їzrobi€Ё uwag€Ѕ Laigle €Ї tylko €Єe brak mi w€Ёasnego mieszkania. €Ї Cicho b€Јd€Ў, Bossuet €Ї przerwa€Ё Courfeyrac. €Ї Bossuet €Ї rzek€Ё Mariusz €Ї "ale€Є zdaje mi si€Ѕ, €Єe si€Ѕ pan nazwa€Ё Laigle! €Ї Z Meaux €Ї odpowiedzia€Ё "Laigle. €Ї W przeno€Њni: Bossuet. Courfeyrac wsiad€Ё do kabrioletu. €Ї Do hotelu Porte--Saint-Jacques €Ї rzek€Ё do doro€Єkarza. I tego samego wieczora Mariusz zamieszka€Ё w jednym z pokoj€Іw hotelu Porte-Saint-Jacques, tu€Є obok Courfeyraca. Zdziwienie Mariusza Po kilku dniach Mariusz zaprzyja€Ўni€Ё si€Ѕ z Courfeyrakiem. M€Ёodo€Њ€Ћ to okres €Ёatwego zrastania si€Ѕ ludzi i szybkiego zabli€Ўniania si€Ѕ ran. W towarzystwie Courfeyraca oddycha€Ё swobodnie, uczucie do€Њ€Ћ dla niego nowe. Courfeyrac nie zapyta€Ё go o nic, nawet o tymnie pomy€Њla€Ё. W tym wieku twarze m€Іwi€Ј od razu wszystko. S€Ёowa nie s€Ј potrzebne. O niejednym m€Ёodzie€Љcu mo€Єna powiedzie€Ћ,€Єe jego twarz jest gadatliwa. Jedno spojrzenie i znajomo€Њ€Ћ gotowa. Jednak€Єe pewnego poranku Courfeyrac zapyta€Ё z nag€Ёa Mariusza: €Ї Ale, czy ty masz jaki€Њ przekonania polityczne? "€Ї Te€Є co€Њ!! €Ї rzek€Ё Mariusz, prawie obra€Єony tym pytaniem.€Ї Kim jeste€Њ?? €Ї Demokrat€Ј--bonapartyst€Ј. €Ї Ochronna barwa szarej myszy €Ї rzek€Ё Courfeyrac. Nazajutrz Courfeyrac zabra€Ё Mariusza do kawiarni Musain. Po czym szepn€Ј€Ё mu do ucha zu€Њmiechem: €ЇMusz€Ѕ ci€Ѕ wprowadzi€Ћ w rewolucj€Ѕ. €ЇI zaprowadzi€Ё go do sali Przyjaci€І€Ё Abecad€Ёa. Tam przedstawi€Ё go innym kolegom, wymawiaj€Јc p€І€Ёg€Ёosem zwyk€Ёes€Ёowo, kt€Іrego Mariusz nie zrozumia€Ё: €Ї Ucze€Љ. Mariusz wpad€Ё w gniazdo dowcipnych os. Zreszt€Ј, cho€Ћ milcz€Јcy i powa€Єny, nie by€Ё !w€Њr€Іd nich ani najmniej lotny, ani najgorzej uzbrojony. A€Є dot€Јd samotny i tak z przyzwyczajenia, jak i z zami€Ёowania usposobiony raczej do rozmowy ze sob€Ј, by€Ё zrazu odurzony tym rojem !m€Ёodzie€Єy, brz€Ѕcz€Јcym doko€Ёaniego. Te wypowiedzi, te zdania tak rozmaite podnieci€Ёy!go i gwa€Ёtownie nim szarpn€Ѕ€Ёy.Zgie€Ёkliwa ruchliwo€Њ€Ћ tych swobodnych i rozbudowanych umys€Ё€Іw sprawi€Ёa, €Єe my€Њli jego zosta€Ёy wprawione w ruch wirowy. Niekiedy w tym zam€Ѕcie odlatywa€Ёy tak dalekood niego, €Єe z trudem je odnajdywa€Ё. S€Ёysza€Ё, jak dooko€Ёa rozmawiaj€Ј o "filozofii, literaturze, historii, sztuce, religii w spos€Іb ca€Ёkiem dla niego nieoczekiwany. Ujrza€Ё nagle towszystko w jakich€Њ niezwyk€Ёych skr€Іtach, a €Єe !nie potrafi€Ё ustawi€Ћ sobie tegow perspektywie, nie by€Ё pewny, czy nie widzi przypadkiem chaosu. Rzucaj€Јcprzekonania dziadka dla #przekona€Љ ojca, s€Јdzi€Ё, €Єe si€Ѕustabilizowa€Ё duchowo na ca€Ёe €Єycie; teraz z niepokojem i nie€Њmia€Ћ tego wyzna€Ћ sobie, zacz€Ј€Ё podejrzewa€Ћ, €Єe tak nie jest. K€Јt, pod kt€Іrym dot€Јd spogl€Јda€Ё na wszystko, zacz€Ј€Ё si€Ѕ przesuwa€Ћ. Drganie jakie€Њ zako€Ёysa€Ёo wszystkimi widnokr€Ѕgami jego umys€Ёu. Czu€Ё dziwne poruszenie wewn€Ѕtrzne. Prawie €Єe bolesne. Jedna z dyskusji, przy kt€ІrychMariusz by€Ё obecny i w kt€Іrych czasami bra€Ё udzia€Ё, sta€Ёa si€Ѕ dla niego prawdziwym wstrz€Јsem. Po€Њr€Іd og€Іlnego rozgwaru Bossuet zako€Љczy€Ё nagle jakie€Њ swoje przem€Іwienie do Combeferre€Вa t€Ј dat€Ј: €Ї 18 czerwca 1815, Waterloo. €ЇDo diab€Ёa! €Ї zawo€Ёa€Ё Courfeyrac. (€АDo diaska€Бzacz€Ѕ€Ёo w tym czasie wychodzi€Ћ z u€Єycia). €Ї Ta liczba 18 jest dziwna i zastanawia mnie. To jest fatalna liczba Bonapartego. Postawcie obok niej raz Ludwika, a drugi raz Brumaire€Вa, a macie ca€Ёe przeznaczenie tego cz€Ёowieka, z t€Ј jeszcze wymown€Ј osobliwo€Њci€Ј, €Єe koniec zachodzi na pocz€Јtek. Enjolras, dot€Јd milcz€Јcy, zwr€Іci€Ё si€Ѕ do Courfeyraca z tymi s€Ёowy: €Ї Chcesz powiedzie€Ћ, €Єe ekspiacja zachodzi na zbrodni€Ѕ. !S€Ёowo €Аzbrodnia€Бprzekracza€Ёo miar€Ѕ tego, co m€Іg€Ё wytrzyma€Ћ Mariusz, ju€Є bardzo poruszony gwa€Ёtownymprzypomnieniem bitwy pod Waterloo. Wsta€Ё, podszed€Ё wolnym krokiem do mapy Francji, wisz€Јcej na €Њcianie, wskaza€Ё palcem wysp€Ѕ uwidocznion€Ј w osobnej sekcji mapy i powiedzia€Ё: €Ї Korsyka. Ma€Ёa wyspa, kt€Іra uczyni€Ёa Francj€Ѕ bardzo wielk€Ј. Enjolras, kt€Іrego niebieskie oczy nie, spoczywa€Ёy na nikimi zdawa€Ёy si€Ѕ utkwione w pr€І€Єni€Ѕ, powiedzia€Ё, nie patrz€Јc na Mariusza: €Ї Francja nie potrzebuje €Єadnej Korsyki, €Єeby by€Ћ wielk€Ј. Francja jest wielka, bojest Francj€Ј. Mariusz nie mia€Ё najmniejszej ochoty do wycofania si€Ѕ. #Zwr€Іci€Ё si€Ѕ do Enjolrasa i jego g€Ёos wybuchn€Ј€Ё wzruszeniem, kt€Іre zawrza€Ёo w najg€Ё€Ѕbszych pok€Ёadach jego istoty: €ЇS€Ёysz€Ѕ, €Єe m€Іwicie Buonaparte akcentuj€Јc €Аu€Бjak#rojali€Њci. B€Јd€Ўmy sprawiedliwi, drodzy przyjaciele! By€Ћ cesarstwem takiego cesarza, co to za wspania€Ёy los dla narodu, kiedy tym narodem jest Francja i dodaje sw€Іj geniusz do jego geniuszu! !Zjawi€Ћ si€Ѕ i zapanowa€Ћ, i€Њ€Ћ naprz€Іd i triumfowa€Ћ, mie€Ћ zamiejsca postoju wszystkie stolice, bra€Ћ swoich grenadier€Іw i robi€Ћ z nich kr€Іl€Іw, dekretami usuwa€Ћ dynastie, przekszta€Ёca€Ћ Europ€Ѕ w tempie marsza id€Јcej do ataku kolumny, niech wiedz€Ј, kiedy si€Ѕ $grodzi, €Єe si€Ѕ k€Ёadzie d€Ёo€Љ na g€Ёowni miecza, kt€Іry jest mieczem Boga, kroczy€Ћ za wodzem, kt€Іry jest w jednej osobie Hannibalem, Cezarem i Karolem Wielkim, podw€Іjnie zdobywa€Ћ €Њwiat, podbojem i !ol€Њnieniem, to jest wspania€Ёe. Czy mo€Єe by€Ћ co€Њ wi€Ѕkszego? €Ї By€Ћ wolnym €Ї odpowiedzia€Ё Combeferre. !Teraz Mariusz spu€Њci€Ё g€Ёow€Ѕ. To proste i zimne s€Ёowo jak stalowe ostrze przeci€Ѕ€Ёo jego epickie natchnienie. Poczu€Ё, €Єe ono w nim zamiera. Res angusta Pewnego ranka w€Ёa€Њciciel hotelu wszed€Ё do pokoju Mariusza i rzek€Ё: €Ї Pan Courfeyrac por€Ѕczy€Ё za pana. €Ї Tak. €Ї Ale ja potrzebowa€Ёbym pieni€Ѕdzy. €Ї Prosz€Ѕ poprosi€Ћ pana Courfeyraca, €Єeby przyszed€Ё pom€Іwi€Ћ i mn€Ј €Ї rzek€Ё Mariusz. Kiedy Courfeyrac przyszed€Ё, gospodarz zostawi€Ё ich samychMariusz opowiedzia€Ё w€Іwczas przyjacielowi €Ї bo dotychczas !nie przysz€Ёo mu na my€Њl, €Єeby to uczyni€Ћ €Ї€Єe jest sam na €Њwiecie i €Єe nie ma €Єadnych krewnych. !€Ї Wi€Ѕc co z tob€Ј b€Ѕdzie?? €Ї zapyta€Ё Courfeyrac. €Ї Nie wiem €Ї odpowiedzia€Ё Mariusz. €Ї Co zrobisz?? €Ї Nie wiem. €Ї Masz pieni€Јdze. €Ї Pi€Ѕtna€Њcie frank€Іw. !€Ї Chcesz, €Єebym ci po€Єyczy€Ё? €Ї Nigdy w €Њwiecie. €Ї Masz ubranie?? €Ї To, kt€Іre tu wisi. €Ї Masz jakie€Њ klejnoty?? €Ї Zegarek. €Ї Srebrny?? €Ї Z€Ёoty. Oto on. €Ї Znam kupca, kt€Іry kupi surdut i spodnie. €Ї Dobrze. €Ї B€Ѕdziesz mia€Ё tylko jedne spodnie, jedn€Ј kamizelk€Ѕ, jeden kapelusz i jeden tu€Єurek. €ЇI buty. €Ї Nie chcesz chodzi€Ћ boso?? Co za zbytki! €Ї To mi wystarczy. €Ї Znam zegarmistrza, kt€Іry kupi zegarek. €Ї Dobrze. €Ї Nie, niedobrze. Co b€Ѕdziesz robi€Ё p€І€Ўniej? €Ї Wszystko, co b€Ѕdzie potrzeba. Wszystko w granicach uczciwo€Њci. €Ї Umiesz po angielsku?? €Ї Nie. €Ї Umiesz po niemiecku?? €Ї Nie. nie erano. By€Ёa to moda є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїП+€ C ,‰Х c€р -NК cC.C cІ/K( c 0Q31 cl1‚> Я€Ї To niedobrze. €Ї Dlaczego?? €ЇDlatego, €Єe jeden z moich !przyjaci€І€Ё, ksi€Ѕgarz, uk€Ёada co€Њ w rodzaju encyklopedii, dokt€Іrej m€Іg€Ёby€Њ t€Ёumaczy€Ћ artyku€Ёy z niemieckiego lub angielskiego. Licho to p€Ёatne, ale mo€Єna €Єy€Ћ. "€Ї Naucz€Ѕ si€Ѕ po angielsku i po niemiecku. €Ї A tymczasem?? €Ї A tymczasem b€Ѕd€Ѕ zjada€Ћ ubranie i zegarek. Zawo€Ёano tandeciarza. Kupi€Ё u€Єywane ubranie za dwadzie€Њcia frank€Іw. Poszli dozegarmistrza. Kupi€Ё zegarek zaczterdzie€Њci pi€Ѕ€Ћ frank€Іw. "€ЇTo nie€Ўle €Їpowiedzia€Ё Mariuszdo Courfeyraca, wchodz€Јc do hotelu €Ї razem z moimi pi€Ѕtnastoma frankami czyni toosiemdziesi€Јt frank€Іw. €Ї A rachunek hotelowy?? €Ї zauwa€Єy€Ё Courfeyrac. €Ї Masz tobie, zapomnia€Ёem! €Ї powiedzia€Ё Mariusz. €ЇDo diab€Ёa! €Ї wtr€Јci€Ё Courfeyrac. €Ї Przejesz pi€Ѕ€Ћ frank€Іw, ucz€Јc si€Ѕ po angielsku i pi€Ѕ€Ћ frank€Іw, ucz€Јc si€Ѕ po niemiecku. B€Ѕdziesz wi€Ѕc musia€Ё albo bardzo szybko po€Ёyka€Ћ j€Ѕzyk, albo bardzo powoli pi€Ѕciofrank€Іwk€Ѕ. Tymczasem ciotka Gillenormand, osoba w smutnych chwilach w gruncie rzeczy niez€Ёa, odszuka€Ёa wreszcie mieszkanie Mariusza. Pewnego ranka, kiedy Mariusz "wr€Іci€Ё z wyk€Ёad€Іw, znalaz€Ё u siebie list ciotki i w zapiecz€Ѕtowanym pude€Ёku %€Аsze€Њ€Ћdziesi€Јt pistol€Іw€Б, czylisze€Њ€Ћset frank€Іw w z€Ёocie. Mariusz odes€Ёa€Ё ciotce te pieni€Јdze wraz z pe€Ёnym szacunku listem, w kt€Іrym o€Њwiadczy€Ё, €Єe ma z czego #€Єy€Ћ o w€Ёasnych si€Ёach i €Єe mu wystarcza na wszystko. Mia€Ё w€Іwczas jeszcze trzy franki. Ciotka nie wspomnia€Ёa dziadkowi o tej odmowie, boj€Јc si€Ѕ rozgniewa€Ћ go do reszty. A zreszt€Ј, czy€Є nie powiedzia€Ё sam: €Ї Niech mi nikt nie wspomina o tym ludo€Єercy. Mariusz opu€Њci€Ё hotel Porte-Saint-Jacques, nie chc€Јc si€Ѕ w nim zad€Ёu€Єy€Ћ. Rozdzia€Ё pi€Јty DOBRA STRONA NIESZCZ€€ЏCIA Mariusz w k€Ёopotach €Ђycie sta€Ёo si€Ѕ dla Mariusza surowe. Przeje€Њ€Ћ ubranie i zegarek €Ї to nie by€Ёo jeszcze nic. Skosztowa€Ё on p€І€Ўniej smaku tej niewypowiedzianej rzeczy,kt€Іr€Ј nazywaj€Ј €Аmi€Ѕsem $w€Њcieklej krowy€Б. Sk€Ёadaj€Ј si€Ѕ na t€Ѕ straszn€Ј rzecz dni bez chleba, noce bezsenne, wieczory bez €Њwiecy, kominek bez ognia, ca€Ёe tygodnie bez !pracy, przysz€Ёo€Њ€Ћ bez nadziei,r€Ѕkawy przetarte na €Ёokciach,stary kapelusz wywo€Ёuj€Јcy €Њmiech dziewcz€Јt, drzwi, kt€Іre si€Ѕ wieczorem zastaje zamkni€Ѕte, bo si€Ѕ nie p€Ёaci komornego, impertynencje dozorcy i restauratora, szyderstwa s€Јsiad€Іw, upokorzenia, ukrywane poczucie godno€Њci, przyjmowanie byle jakich zaj€Ѕ€Ћ dla zarobku, niesmak, gorycz, przygn€Ѕbienie. Mariusznauczy€Ё si€Ѕ prze€Єywa€Ћ to !wszystko i dowiedzia€Ё si€Ѕ, €Єe cz€Ѕsto tylko tym trzeba €Єy€Ћ. Wtedy w€Ёa€Њnie, kiedy cz€Ёowiek chce kocha€Ћ i dlatego musi by€Ћ dumny, on czu€Ё, €Єe kpi€Ј z niego, poniewa€Є jest €Ўle ubrany, i widzia€Ё, €Єe jest €Њmieszny z powodu swojego ub€Іstwa. W wieku, w kt€Іrym m€Ёodo€Њ€Ћ rozpiera serce kr€Іlewsk€Ј dum€Ј, nieraz opuszcza€Ё oczy na swoje dziurawe trzewiki, pozna€Ё krzywdz€Јce pi€Ѕtno n€Ѕdzy i jej bolesne rumie€Љce. Wspania€Ёa i gro€Ўna to pr€Іba, !kt€Іra s€Ёabych czyni pod€Ёymi, a silnych uszlachetnia. Tygiel, w kt€Іry los wrzuca cz€Ёowieka, !ilekro€Ћ chce stworzy€Ћ €Ёajdaka lub p€І€Ёboga. Zdarza€Ёo si€Ѕ, €Єe Mariusz sam zamiata€Ё schody przed swoimi drzwiami, €Єe kupowa€Ё w sklepiku sera z Brie za jednegosu, €Єe czeka€Ё na zmierzch, !aby zej€Њ€Ћ do piekarza i kupi€Ћ kawa€Ёek chleba, kt€Іry ni€Іs€Ё chy€Ёkiem na swoje poddasze, jak gdyby go ukrad€Ё. Czasem mo€Єna by€Ёo widzie€Ћ, jak pewien m€Ёody cz€Ёowiek z ksi€Ј€Єkami pod pach€Ј, nie€Њmia€Ёy i zarazem wrz€Јcy gniewem, w€Њlizgiwa€Ё si€Ѕ niezdarnie do pobliskiego !sklepu rze€Ўnika, w€Њr€Іd t€Ёumu potr€Јcaj€Јcych go i obrzucaj€Јcych szyderczymi spojrzeniami kucharek. Ju€Є na progu zdejmowa€Ё kapelusz ze spoconego czo€Ёa, nisko si€Ѕ !k€Ёania€Ё zdziwionej rze€Ўniczce,$k€Ёania€Ё si€Ѕ czeladnikowi, prosi€Ё"o kotlet barani, p€Ёaci€Ё sze€Њ€Ћ albo siedem su, zawija€Ё mi€Ѕso #w papier, k€Ёad€Ё mi€Ѕdzy ksi€Ј€Єkii wychodzi€Ё. By€Ё to Mariusz. Tym kotletem, kt€Іry sam !sma€Єy€Ё, €Єy€Ё potem przez trzy dni. Pierwszego dnia jad€Ё mi€Ѕso, drugiego t€Ёuszcz, trzeciego obgryza€Ё ko€Њ€Ћ. Ciotka Gillenormand kilka razy pr€Іbowa€Ёa mu dor€Ѕcza€Ћ sze€Њ€Ћdziesi€Јt pistoli od dziadka, ale Mariusz zawsze je"odsy€Ёa€Ё o€Њwiadczaj€Јc, €Єe nic mu nie potrzeba. W tym czasie uzyska€Ё dyplom adwokacki. Jako sw€Іj adres podawa€Ё mieszkanie Courfeyraca, gdy€Є by€Ёo ono przyzwoite i znajdowa€Ёa si€Ѕ wnim pewna ilo€Њ€Ћ ksi€Ј€Єek prawniczych pomno€Єona o tomy zdekompletowanych powie€Њci, co razem mog€Ёo udawa€Ћ bibliotek€Ѕ wymagan€Ј przez przepisy. Do Courfeyracakaza€Ё przesy€Ёa€Ћ swoj€Ј korespondencj€Ѕ. Kiedy zosta€Ё adwokatem, zawiadomi€Ё o tym dziadka w li€Њcie zimnym, ale pe€Ёnym przywi€Јzania i szacunku. Pan Gillenormand otworzy€Ё ten list dr€Є€Јc€Ј r€Ѕk€Ј, przeczyta€Ё, !podar€Ё na €Ћwierci i rzuci€Ё do kosza. W kilka dni p€І€Ўniej panna Gillenormand us€Ёysza€Ёa ojca m€Іwi€Јcego g€Ёo€Њno do siebie w pustym pokoju. Zdarza€Ёo mu si€Ѕ to zawsze, kiedy by€Ё bardzo czym€Њ poruszony. Stara panna nadstawi€Ёa ucha. Starzec m€Іwi€Ё: €ЇGdyby€Њ nie by€Ё ostatnim g€Ёupcem, "wiedzia€Ёby€Њ, €Єe nie mo€Єna by€Ћjednocze€Њnie baronem i adwokatem. Mariusz w biedzie Z n€Ѕdz€Ј jest tak jak ze wszystkim. Staje si€Ѕ w ko€Љcu zno€Њna. Przybiera pewien #kszta€Ёt i uk€Ёada si€Ѕ. Cz€Ёowiek wegetuje, czyli rozwija si€Ѕ w spos€Іb w€Јt€Ёy, s€Ёaby, wystarczaj€Јcy jednak, €Єeby €Єy€Ћ. #Oto w jaki spos€Іb u€Ёo€Єy€Ёa si€Ѕ egzystencja Mariusza Pontmercy. Wyszed€Ё ju€Є z najwi€Ѕkszych !trudno€Њci; zacz€Ѕ€Ёo si€Ѕ przed nim troch€Ѕ rozja€Њnia€Ћ. Pracowito€Њci€Ј, odwag€Ј, !wytrwa€Ёo€Њci€Ј i wol€Ј doszed€Ё do tego, €Єe praca dawa€Ёa mu oko€Ёo siedmiuset frank€Іw rocznie. Nauczy€Ё si€Ѕ po niemiecku i po angielsku. Dzi€Ѕki Courfeyrakowi, kt€Іry zaznajomi€Ё go ze swoim przyjacielem ksi€Ѕgarzem, pe€Ёni€Ё Mariusz w literaturze ksi€Ѕgarskiej funkcje skromne, ale po€Єyteczne. Uk€Ёada€Ё prospekty, t€Ёumaczy€Ё dzienniki, robi€Ё przypisy do wydawnictw, kompilowa€Ё biografie itd. Czysty doch€Іd roczny przeci€Ѕtnie siedemset frank€Іw. Z tego €Єy€Ё. Jak? Nie€Ўle. Zaraz opowiemy. Wynajmowa€Ё w ruderze Gorbeau za trzydzie€Њci frank€Іw rocznie izdebk€Ѕ bez kominka, zwan€Ј gabinetem, w kt€Іrej z mebli sta€Ёo tylko to co najniezb€Ѕdniejsze. Meble tenale€Єa€Ёy do niego. "P€Ёaci€Ё trzy franki miesi€Ѕcznie €Аg€Ё€Іwnej lokatorce€Б, kt€Іra !zamiata€Ёa jego izb€Ѕ przynosi€Ёamu co rano troch€Ѕ gor€Јcej wody, €Њwie€Єe jajko i chleba zajednego su. Ten chleb i jajko stanowi€Ёy jego €Њniadanie. Kosztowa€Ёo go ono od dw€Іch do czterech su, stosownie do tego, czy jaja by€Ёy dro€Єsze czy ta€Љsze. O sz€Іstej wieczorem szed€Ё na ulic€Ѕ €Њw. Jakuba na obiad do Rousseau, naprzeciw Basseta, sprzedaj€Јcego sztychy na rogu ulicy des Mathurins. Zupy #nie jada€Ё. Bra€Ё porcj€Ѕ mi€Ѕsa za"sze€Њc su, p€І€Ё porcji jarzyn za trzy i deser za trzy. Za trzy sumia€Ё chleb bez ograniczenia. Zamiast wina pija€Ё wod€Ѕ. P€Ёac€Јc przy kasie, za kt€Іr€Ј majestatycznie zasiada€Ёa pani Rousseau, ju€Є w€Іwczas t€Ёusta i jeszcze €Њwie€Єa, dawa€Ё su ch€Ёopcu, a pani Rousseau nagradza€Ёa go u€Њmiechem. P€І€Ўniej wychodzi€Ё. Za szesna€Њcie su dostawa€Ё u€Њmiech i obiad. A wi€Ѕc: €Њniadanie za trzy su, obiad za szesna€Њcie su €Їjedzenie kosztowa€Ёo go dziennie dwadzie€Њcia su, co czyni€Ёo rocznie trzysta "sze€Њ€Ћdziesi€Јt pi€Ѕ€Ћ frank€Іw. Dodajmy do tego trzydzie€Њci frank€Іw czynszu i trzydzie€Њci "sze€Њ€Ћ frank€Іw, kt€Іre p€Ёaci€Ё starej, a nadto niekt€Іre drobne wydatki. Za czterysta !pi€Ѕ€Ћdziesi€Јt frank€Іw Mariusz mia€Ё jedzenie, mieszkanie i us€Ёug€Ѕ. Ubranie kosztowa€Ёo go sto #frank€Іw, bielizna pi€Ѕ€Ћdziesi€Јt !frank€Іw, praczka pi€Ѕ€Ћdziesi€Јtfrank€Іw. Pozostawa€Ёo mu pi€Ѕ€Ћdziesi€Јt frank€Іw. By€Ё bogaty. W potrzebie m€Іg€Ё po€Єyczy€Ћ dziesi€Ѕ€Ћ frank€Іw przyjacielowi; Courfeyrac po€Єyczy€Ё raz od niego a€Є sze€Њ€Ћdziesi€Јt frank€Іw. Kwesti€Ѕ opa€Ёu Mariusz, nie maj€Јc kominka, €Аupro€Њci€Ё€Б. Mia€Ё zawsze dwa kompletne garnitury: jeden, stary, na co "dzie€Љ, drugi, nowy, od €Њwi€Ѕta. Oba by€Ёy czarne. Mia€Ё tylko trzy koszule: Jedn€Ј na sobie, drug€Ј w komodzie, trzeci€Ј u praczki. Dokupywa€Ё, w miar€Ѕ jak si€Ѕ zu€Єywa€Ёy. Zwykle by€Ёy podarte, co go zmusza€Ёo do zapinania surduta pod sam€Ј szyj€Ѕ. W sercu Mariusza, obok imienia ojca, wyryte by€Ёo jeszcze inne imi€Ѕ, imi€Ѕ Th€­nardiera. Mariusz, z natury powa€Єny i entuzjasta, otoczy€Ё aureol€Ј tego cz€Ёowieka, kt€Іremu €Ї jak$my€Њla€Ё €Ї winien by€Ё €Єycie ojca; by€Ё to dla niego nieustraszony sier€Єant, kt€Іry w€Њr€Іd kul i partaczy bitwy Waterloo ocali€Ёpu€Ёkownika. Wspomnienia o tym cz€Ёowieku nie oddziela€Ё od wspomnienia o ojcu i po€Ё€Јczy€Ёich w swojej czci. By€Ё to pewien rodzaj kultu o dw€Іch stopniach: wielki o€Ёtarz dla pu€Ёkownika, ma€Ёy dla Th€­nardiera. A tkliwo€Њ€Ћ jego uczucia wdzi€Ѕczno€Њci podwaja€Ёa my€Њl o n€Ѕdzy, w jak€Ј €Їwed€Ёug zebranych przezniego informacji €Їwpad€Ё Th€­nardier. Mariusz dowiedzia€Ёsi€Ѕ w Montfermeil o ruinie i bankructwie nieszcz€Ѕ€Њliwego !ober€Єysty i czyni€Ё nies€Ёychaneusi€Ёowania, €Єeby odszuka€Ћ jego €Њlady i dotrze€Ћ do niego w tej ciemnej przepa€Њci n€Ѕdzy, w kt€Іrej Th€­nardier znikn€Ј€Ё. Mariusz przemierzy€Ё #ca€Ё€Ј okolic€Ѕ, by€Ё w Chelles, w Bondy, w Goumay, w Nogent, w Lagny. Nie ustawa€Ё w swej zawzi€Ѕto€Њci przez trzy lata, wydaj€Јc na te poszukiwania ca€Ёe zaoszcz€Ѕdzone z trudem pieni€Јdze. Nikt nie m€Іg€Ё mu udzieli€Ћ €Єadnej wiadomo€Њci o Th€­nardierze; mniemano, €Єe wyjecha€Ё na obczyzn€Ѕ. Wierzyciele szukali go tak€Єe, z mniejsz€Ј mi€Ёo€Њci€Ј ni€Є Mariusz, ale z tak€Ј sam€Ј #zawzi€Ѕto€Њci€Ј, i nie uda€Ёo si€Ѕ im schwyta€Ћ go. #Mariusz obwinia€Ё si€Ѕ, oskar€Єa€Ё prawie, €Єe mu si€Ѕ poszukiwania nie powiod€Ёy. Zobaczy€Ћ Th€­nardiera, odda€Ћ jak€Јkolwiek us€Ёug€Ѕ Th€­nardierowi, powiedzie€Ћ mu: €Ї Nie zna mnie pan, aleja znam pana. Oto jestem. Prosz€Ѕmn€Ј rozporz€Јdza€Ћ! €Ї Takie by€Ёo najs€Ёodsze i najpi€Ѕkniejsze marzenie Mariusza. Mariusz €Єy€Ё samotnie; Nie wszed€Ё zdecydowanie do grupy, kt€Іrej przewodniczy€Ё "Enjolras; raz dlatego, €Єe lubi€Ё trzyma€Ћ si€Ѕ na uboczu, z dala od wydarze€Љ, i dlatego #r€Іwnie€Є, €Єe sp€Ёoszyli go nieco.Zachowano nadal dobre, przyjacielskie stosunki; w ka€Єdej potrzebie m€Ёodzie€Љcy gotowi byli wspiera€Ћ si€Ѕ nawzajem wszelkimi mo€Єliwymisposobami, ale nic wi€Ѕcej. "Mariusz mia€Ё dw€Іch przyjaci€І€Ё:m€Ёodego, Courfeyraca, i starego, pana Mabeufa. Starszy by€Ё mu dro€Єszy. Jemu to przede wszystkim !zawdzi€Ѕcza€Ё rewolucj€Ѕ, kt€Іra si€Ѕ w nim dokona€Ёa; jemu r€Іwnie€Є zawdzi€Ѕcza€Ё to, €Єe pozna€Ё i pokocha€Ё swego ojca. #€Ї Zdj€Ј€Ё mi katarakt€Ѕ z oczu €Ї powiada€Ё. Poniewa€Є p€І€Ўniej spotkamy pana Mabeufa, kilka s€Ё€Іw o nim nie b€Ѕdzie bez po€Єytku. Pan Mabeuf Tego dnia, kiedy pan Mabeuf powiedzia€Ё Mariuszowi: €АNie mam nic przeciwko pogl€Јdom politycznym€Б, dok€Ёadnie scharakteryzowa€Ё ca€Ё€Ј swoj€Ј umys€Ёowo€Њ€Ћ. Wszystkie opinie polityczne by€Ёy dla niego oboj€Ѕtne i wszystkie uznawa€Ё bez r€І€Єnicy, byle tylko zostawia€Ёy go w spokoju. Opinie polityczne zast€Ѕpowa€Ёa"panu Mabeuf mi€Ёo€Њ€Ћ do ro€Њlin, a nade wszystko do ksi€Ј€Єek. Mia€Ё, jak i wszyscy, swoj€Ј !ko€Љc€Іwk€Ѕ: ista, bez kt€Іrej w owym czasie nikt nie m€Іg€Ё $€Єy€Ћ, ale nie by€Ё ani rojalist€Ј, ani bonapartyst€Ј, ani konstytucjonalist€Ј, ani orleanist€Ј, ani anarchist€Ј, lecz tylko bukinist€Ј. Nie pojmowa€Ё, jak ludzie mogli zajmowa€Ћ si€Ѕ nienawidzeniem si€Ѕ wzajemnym dla takich g€Ёupstw jak karta konstytucyjna, demokracja, legitymizm, monarchia, republika itd. , kiedy mogli na tym €Њwiecie przypatrywa€Ћ si€Ѕ wszelkiego rodzaju mchom, trawom i krzakom i przegl€Јda€Ћstosy ksi€Јg in folio, a nawet in 32. Wystrzega€Ё si€Ѕ bardzo, €Єeby nie by€Ћ bezu€Єytecznym; posiadanie ksi€Ј€Єek nie przeszkadza€Ёo mu ich czyta€Ћ, zaj€Ѕcia botaniczne nie przeszkadza€Ёy mu by€Ћ ogrodnikiem. Kiedy pozna€Ё Pontmercy€Вego, pomi€Ѕdzy pu€Ёkownikiem a nim istnia€Ёa tego rodzaju sympatia, €Єe to, co robi€Ё pu€Ёkownik dla !kwiat€Іw, on robi€Ё dla owoc€Іw. Pan Mabeuf doszed€Ё do tego, €Єe przez szczepienie wyhodowa€Ё gruszki tak smaczne jak gruszki z Saint-Germain; skutkiem jednej z tych kombinacji €Їjak !si€Ѕ zdaje €Ї powsta€Ёa mirabela pa€Ўdziernikowa, s€Ёynna dzisiaj, a nie mniej wonna od mirabeli letniej. Chodzi€Ё na msz€Ѕ raczej z powodu swego €Ёagodnego usposobienia ani€Єeliprzez nabo€Єe€Љstwo i dlatego tak€Єe, €Єe lubi€Јc twarze ludzkie, a nienawidz€Јc ha€Ёasu,znajdowa€Ё w ko€Њciele ludzi zgromadzonych i milcz€Јcych. Czuj€Јc, €Єe trzeba by€Ћ czym€Њ w pa€Љstwie, wybra€Ё obowi€Јzekskarbnika parani. Wreszcie nigdy nie udawa€Ёo mu si€Ѕ pokocha€Ћ €Єadnej kobiety tak, jak kocha€Ё cebulk€Ѕ tulipanu, ani te€Є pokocha€Ћ jakiego€Њ m€Ѕ€Єczyzny tak, jak kocha€Ё elzewiry. U€Ёo€Єy€Ё i og€Ёosi€Ё drukiem Flor€Ѕ okolic Cauteretzz tablicami kolorowanymi, dzie€Ёo dosy€Ћ powa€Єne, kt€Іrego p€Ёyty miedziorytowe znajdowa€Ёy si€Ѕ u niego, a kt€Іre sam sprzedawa€Ё. Przychodz€Јc po nie, dzwoniono dwa lub trzy razy na dzie€Љ do jego mieszkania na ulicy Mezieres. Mia€Ё z tego przesz€Ёo dwa tysi€Јce frank€Іw rocznie; by€Ёa to prawie ca€Ёa jego fortuna. Chocia€Є ubogi, mia€Ё ten talent, €Єe przy cierpliwo€Њci i oszcz€Ѕdno€Њci posiad€Ё z czasem kosztowny zbi€Іr rzadkich egzemplarzy wszelkiego rodzaju. Wychodzi€Ё zawsze z ksi€Ј€Єk€Ј pod pach€Ј, a wraca€Ё cz€Ѕsto z dwiema. Jedynym upi€Ѕkszeniem jego czterech pokoj€Іw parterowych, kt€Іre wraz z ogr€Іdkiem stanowi€Ёy jego mieszkanie, by€Ёy zielniki, oprawione w ramy, i sztychy starych mistrz€Іw. Widok szpady lub strzelby przejmowa€Ё go zimnym dreszczem. W €Єyciu swoim nigdy nie #zbli€Єy€Ё si€Ѕ do dzia€Ёa, nawet u $Inwalid€Іw. Mia€Ё €Єo€Ё€Јdek dosy€Ћ zdrowy, brata ksi€Ѕdza, w€Ёosy zupe€Ёnie bia€Ёe, brak z€Ѕb€Іw, zar€Іwno w ustach, jak w &umy€Њle, trz€Јs€Ё si€Ѕ ca€Ёy, m€Іwi€Ё akcentem pikardyjskim, €Њmia€Ё si€Ѕ jak dziecko, €Ёatwo si€Ѕ trwo€Єy€Ё i wyrazem twarzy przypomina€Ё starego barana. Z tym wszystkim €Єadnej innej przyja€Ўni ani te€Є innej za€Єy€Ёo€Њci z €Єywymi osobami opr€Іcz starego ksi€Ѕgarza u bramy €Њw. Jakuba, nazywaj€Јcego si€Ѕ Royol. Marzeniem jego by€Ёo zaaklimatyzowa€Ћ indygo we Francji. S€Ёu€Є€Јca jego by€Ёa tak€Єe odmian€Ј niewinno€Њci. Pan Mabeuf przyjmowa€Ё Mariusza dobrze, dlatego €Єe Mariusz, b€Ѕd€Јc m€Ёody i €Ёagodny, ogrzewa€Ё jego !staro€Њ€Ћ, nie wystraszaj€Јc jegonie€Њmia€Ёo€Њci. M€Ёodo€Њ€Ћ po€Ё€Јczona z €Ёagodno€Њci€Ј wywiera na starcu €Їwra€Єenie s€Ёo€Љca bez wiatru. Kiedy Mariusz, nasyciwszy si€Ѕ s€Ёaw€Јwojenn€Ј, prochem, marszami i kontrmarszami oraz wszystkimitymi nadzwyczajnymi bitwami,w kt€Іrych jego ojciec zadawa€Ё!i otrzymywa€Ё tak silne ci€Ѕcia, szed€Ё do pana Mabeufa, ten opowiada€Ё mu o bohaterze z punktu widzenia jego stosunku do kwiat€Іw. Oko€Ёo roku 1830 brat jego, !ksi€Јdz, umar€Ё, i prawie nagle, jakby noc zapad€Ёa, ca€Ёy widnokr€Јg spos€Ѕpnia€Ё dla panaMabeufa. Bankructwo notariusza pozbawi€Ёo go sumy dziesi€Ѕciu tysi€Ѕcy frank€Іw, wszystkiego, co posiada€Ё po ojcu. Rewolucja lipcowa sprowadzi€Ёa przesilenie w handlu ksi€Ѕgarskim. Taka rzeczjak Flora pierwsza odczuwa kryzys. Sprzeda€Є Flory okolic Cauteretz wstrzyma€Ёa si€Ѕ. Up€Ёywa€Ёy tygodnie, a kupuj€Јcych nie by€Ёo. Czasami pan Mabeuf wstrz€Јsa€Ё si€Ѕ na odg€Ёos dzwonka. €Ї Panie €Ї powiada€Ёa mu smutnie s€Ёu€Є€Јca, przezwana przez niego matk€Ј Plutarch €Їprzyniesiono wod€Ѕ. €ЇKr€Іtko m€Іwi€Јc pewnego dnia pan Mabeuf porzuci€Ё ulic€Ѕ Mezieres, z€Ёo€Єy€Ё urz€Јd !skarbnika parafii, wyrzek€Ё si€Ѕ $€Њw. Sulpicjusza, sprzeda€Ё cz€Ѕ€Њ€Ћ"€Ї nie ksi€Ј€Єek, lecz sztych€Іw, kt€Іre go mniej obchodzi€Ёy €Їi zamieszka€Ё w domku na bulwarze Montparnasse, gdzie zreszt€Ј pozosta€Ё tylko jeden kwarta€Ё, a to z dw€Іch powod€Іw: naprz€Іd, parter i ogr€Іd kosztowa€Ёy trzysta frank€Іw, a on nie m€Іg€Ё ano. By€Ёa to moda є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїП2€ц cи3f Ќ6;4Ј c€q5К cд6Э&Ш c77•1у cš8x<'§wydawa€Ћ na czynsz wi€Ѕcej !nad dwie€Њcie; po wt€Іre, b€Ѕd€Јcw s€Јsiedztwie strzelnicy, s€Ёysza€Ё strza€Ёy pistoletowe; by€Ёa to dla niego rzecz nie do zniesienia. Zabra€Ё ze sob€Ј Flor€Ѕ, p€Ёyty miedziorytowe, zielniki, teki i ksi€Ј€Єki i zamieszka€Ё ko€Ёo Salpetriere, w wiosce !Austerlitz, gdzie znalaz€Ё co€Њ wrodzaju chaty; tam mia€Ё za #dwie€Њcie pi€Ѕ€Ћdziesi€Јt frank€Іw rocznie trzy pokoje i ogr€Іd, oparkaniony, ze studni€Ј. Skorzysta€Ё z przeprowadzki i sprzeda€Ё prawie wszystkie meble. Tego dnia, kiedy wprowadzi€Ё si€Ѕ do nowego mieszkania, by€Ё bardzo weso€Ёyi sam wbija€Ё gwo€Ўdzie do zawieszenia sztych€Іw i zielnik€Іw; przez reszt€Ѕ dnia kopa€Ё w ogrodzie, a wieczorem, widz€Јc, €Єe matka Plutarch mia€Ёa min€Ѕ smutn€Ј i "by€Ёa zamy€Њlona, uderzy€Ё j€Ј po ramieniu i€Є u€Њmiechem powiedzia€Ё do niej: €ЇMamy jeszcze indygo! Ub€Іstwo, dobry s€Јsiad n€Ѕdzy Mariusz lubi€Ё tego prostego starca, kt€Іry widzia€Ё, jak niedostatek powoli go ogarnia,"i zaczyna€Ё ju€Є troch€Ѕ si€Ѕ temu!dziwi€Ћ, jeszcze si€Ѕ jednak nie smuc€Јc. Mariusz spotyka€Ё Coufeyraca, a Mabeufa szuka€Ё.Bardzo rzadko jednak, raz lub dwa razy na miesi€Јc co najwy€Єej. Rozrywk€Ј Mariusza by€Ёy d€Ёugie, samotne przechadzki po zewn€Ѕtrznych bulwarach, po Polu Marsowym lub po ma€Ёo ucz€Ѕszczanych alejach OgroduLuksemburskiego. Czasem przez p€І€Ё dnia przypatrywa€Ё si€Ѕ jakiemu€Њ warzywnemu ogr€Іdkowi, grz€Јdkom sa€Ёaty, kurom na €Њmietniku i koniowi obracaj€Јcemu ko€Ёo kieratu. Przechodnie spogl€Јdali na niego ze zdziwieniem, niekt€Іrym ubranie jego wydawa€Ёo si€Ѕ podejrzane, a mina z€Ёowroga. By€Ё to tylko ubogi m€Ёodzieniec, zatopiony w my€Њlach. W€Ёa€Њnie podczas jednej z takich przechadzek odkry€Ё ruder€Ѕ Gorbeau; odludne po€Ёo€Єenie i niskie komorne !skusi€Ёy go; zamieszka€Ё w niej. Znano go tam tylko pod imieniem pana Mariusza. Kilku dawnych genera€Ё€Іw i dawnych towarzyszy jego ojcazaprasza€Ёo go do siebie poznawszy bli€Єej. Mariusz nie odmawia€Ё. Muzykowano tam i ta€Љczono. Na przyj€Ѕcia Mariusz wk€Ёada€Ё swoje nowe ubranie. Ale na te wieczory i na bale chodzi€Ё tylko w€Іwczas, kiedy by€Ё mr€Іz trzaskaj€Јcy, poniewa€Є nie mia€Ё pieni€Ѕdzy na wynaj€Ѕcie powozu, a uwa€Єa€Ё, €Єe zjawi€Ћ si€Ѕ tam mo€Єe tylko w butach b€Ёyszcz€Јcych jak lustro. M€Іwi€Ё czasem bez goryczy: €ЇLudzie s€Ј ju€Є tacy, €Єe w salonie mo€Єesz by€Ћ ca€Ёy zab€Ёocony, ale z wyj€Јtkiem but€Іw. Przyjmuj€Јc ci€Ѕ tam, wymagaj€Ј tylko jednej rzeczy,kt€Іra musi by€Ћ bez zarzutu. Sumienie? Nie €Ї obuwie. Wszystkie nami€Ѕtno€Њci, opr€Іcznami€Ѕtno€Њci serca, rozpraszaj€Ј si€Ѕ w marzeniu. Gor€Јczki polityczne Mariusza wystyg€Ёy te€Є w€Ёa€Њnie tam. Rewolucja roku 1830, zadowalaj€Јc go i uspokajaj€Јc,dopomog€Ёa. Pozosta€Ё tym samym, wyj€Јwszy gniew. Mia€Ё zawsze te same przekonania. Tyle tylko, €Єe z€Ёagodzone. W€Ёa€Њciwie m€Іwi€Јc, nie mia€Ё ju€Є przekona€Љ, mia€Ё tylko sympatie. Do jakiego stronnictwa nale€Єa€Ё? Do stronnictwa ludzko€Њci. W !ludzko€Њci wybiera€Ё Francj€Ѕ; w narodzie wybiera€Ё lud; w ludziewybiera€Ё kobiet€Ѕ. Ku niej #szczeg€Іlnie sk€Ёania€Ёa si€Ѕ jego #lito€Њ€Ћ. Przek€Ёada€Ё teraz my€Њl nad czyn, poet€Ѕ nad bohatera i bardziej podziwia€Ё tak€Ј !ksi€Ѕg€Ѕ jak ksi€Ѕga Hioba, ni€Є takie wydarzenie jak Marengo.I kiedy po dniu sp€Ѕdzonym na rozmy€Њlaniu wraca€Ё wieczorem bulwarami i przez ga€Ё€Ѕzie drzew spostrzega€Ё przestwory bez dna, €Њwiat€Ёa bez nazwy, !przepa€Њ€Ћ, cie€Љ, tajemnic€Ѕ €Ї wszystko, co by€Ёo tylko ludzkie, wydawa€Ёo mu si€Ѕ ma€Ёe. Oko€Ёo po€Ёowy tego roku 1830 staruszka, kt€Іra us€Ёugiwa€Ёa Mariuszowi, opowiedzia€Ёa mu, €Єe wyrzucaj€Ј z mieszkania jego s€Јsiad€Іw, ubog€Ј rodzin€Ѕ Jondrette€В€Іw. Mariusz, kt€Іry sp€Ѕdza€Ё ca€Ёe dnie poza domem, zaledwie wiedzia€Ё, €Єe ma s€Јsiad€Іw. €Ї Dlaczego ich wyrzucaj€Ј?? €Ї zapyta€Ё. €Ї Dlatego, €Єe nie p€Ёac€Ј czynszu. Winni ju€Є s€Ј za dwa miesi€Јce. €ЇIle to jest? €Ї Dwadzie€Њcia frank€Іw €Ї powiedzia€Ёa staruszka. Mariusz mia€Ё trzydzie€Њci frank€Іw schowanych w szufladzie. "€Ї Masz!! €Ї powiedzia€Ё do starej€Ї oto dwadzie€Њcia pi€Ѕ€Ћ frank€Іw. Zap€Ёa€Ћ za tych biednych ludzi, daj im pi€Ѕ€Ћ frank€Іw i nie m€Іw, €Єe to ja da€Ёem. Rozdzia€Ё sz€Іsty PO€Г€ЃCZENIE DW€ДCH GWIAZD Z przezwiska powstaje nazwisko W owej epoce Mariusz by€Ё pi€Ѕknym m€Ёodzie€Љcem €Њredniego wzrostu, mia€Ё bujne,bardzo czarne w€Ёosy, czo€Ёo wysokie i rozumne nozdrza otwarte i nami€Ѕtne, w wyrazie!twarzy szczero€Њ€Ћ, spok€Іj i co nie daj€Јcego si€Ѕ wypowiedzie€Ћ, co€Њ, co by€Ёo dum€Ј, zamy€Њleniem niewinno€Њci€Ј. Ju€Є przed przesz€Ёo rokiem Mariusz zauwa€Єy€Ё w jednej z odosobnionych alei Ogrodu Luksemburskiego jakiego€Њ m€Ѕ€Єczyzn€Ѕ bardzo m€Ёod€Ј dziewczyn€Ј, prawie zawsze siedz€Јcych obok siebie na tej samej €Ёawce, w najbardziej #odludnej cz€Ѕ€Њci alei, w pobli€Єu ulicy Zachodniej. Za ka€Єdym razem, kiedy traf, lubi€Јcy miesza€Ћ si€Ѕ do przechadzek ludzi, kt€Іrych wzrok zwr€Іcony jest ku w€Ёasnemu wn€Ѕtrzu, sprowadza€Ё Mariusza do tej !alei, a zdarza€Ёo si€Ѕ to prawie co dzie€Љ, m€Ёodzieniec spotyka€Ё tam t€Ѕ par€Ѕ. M€Ѕ€Єczyzna m€Іg€Ё mie€Ћ lat sze€Њ€Ћdziesi€Јt; wydawa€Ё si€Ѕ smutny i powa€Єny; ca€Ёa jego powierzchowno€Њ€Ћ nosi€Ёa te cechy si€Ёy i znu€Єenia, kt€Іre znamionuj€Ј wojskowych w stanie spoczynku. Gdyby nosi€Ё !order, Mariusz rzek€Ёby sobie: €ЇTo jaki€Њ dymisjonowany oficer.€ЇWygl€Јda€Ё na cz€Ёowieka dobrego, ale nieprzyst€Ѕpnego ijego spojrzenie nigdy nie spotyka€Ёo si€Ѕ z niczyim wzrokiem. Nosi€Ё granatowe spodnie, taki€Є surdut kapeluszz szerokim rondem, wszystko to zawsze jakby €Њwie€Єo sprawione; czarn€Ј chustk€Ѕ na szyi i koszul€Ѕ kwakra, czyli €Њnie€Єne. bia€Ёo€Њci, lecz z grubego p€Ё€Іtna. Jaka€Њ gryzetka, przechodz€Јc raz "ko€Ёo niego, powiedzia€Ёa: €Ї Jakiczy€Њciutki wdowiec. €Ї Mia€Ё w€Ёosy bardzo siwe. Kiedy towarzysz€Јca mu dziewczynka przysz€Ёa z nim po raz pierwszy i siad€Ёa na tej€Ёawce, kt€Іr€Ј odt€Јd jakby obj€Ѕli w posiadanie, by€Ёa ona podlotkiem maj€Јcym od trzynastu do czternastu lat, chudym, prawie brzydkim, niepoka€Ўnym i niezgrabnym; tylko jej oczy nie€Ўle si€Ѕ zapowiada€Ёy na przysz€Ёo€Њ€Ћ, spogl€Јda€Ёy jednak z jak€Ј€Њ nieprzyjemn€Ј pewno€Њci€Ј siebie. Ubrana by€Ёa zarazem jak doros€Ёa i jak dziecko, w spos€Іb w€Ёa€Њciwy pensjonarkomwychowanym w klasztorze. Nosi€Ёa sukienk€Ѕ z grubego czarnego merynosu, skrojon€Ј niezgrabnie. Wygl€Јdali na ojca i c€Іrk€Ѕ. Mariusz nadchodzi€Ё zwykle od przeciwleg€Ёego ko€Љca alei, $przemierza€Ё ca€Ё€Ј jej d€Ёugo€Њ€Ћ, !mija€Ё ich €Ёawk€Ѕ, potem wraca€Ёa€Є do miejsca, przez kt€Іre przyszed€Ё, i znowu zawraca€Ё. Przechadza€Ё si€Ѕ w ten spos€Іb tam i z powrotem kilka razy, i to prawie codziennie, lecz nigdy jeszcze nie zdarzy€Ёo !si€Ѕ, €Єeby cho€Ћ uk€Ёonili si€Ѕ sobie nawzajem. €Дw jegomo€Њ€Ћ z dziewczynk€Ј, jakkolwiek zdawali si€Ѕ unika€Ћ wszelkich spojrze€Љ, w€Ёa€Њnie mo€Єe "dlatego, €Єe ich unikali, obudziliuwag€Ѕ kilku student€Іw u€Єywaj€Јcych niekiedy przechadzki wzd€Ёu€Є alei Pepiniery. Zdarza€Ёo si€Ѕ to pracowitym €Їpo wyk€Ёadach, innym za€Њ po uko€Љczeniu kilku partii bilardu. Courfeyrac, kt€Іry nale€Єa€Ё do tych ostatnich, przygl€Јda€Ё im si€Ѕ jaki€Њ czas, ale doszed€Ёszy do wniosku, €Єe dziewczyna jest brzydka, szybko i starannie usun€Ј€Ё si€Ѕ na bok. Ucieka€Ё jednak jak Part, rzucaj€Јc im przezwisko. Uderzony g€Ё€Іwnie barw€Ј sukienki dziewczyny i !w€Ёos€Іw starego, nazwa€Ё c€Іrk€Ѕpann€Ј Czarn€Ј, a ojca panem Bia€Ёym, i poniewa€Є nikt nie wiedzia€Ё, jak si€Ѕ nazywaj€Ј, odt€Јd przylgn€Ѕ€Ёy do nich te przezwiska. Studenci m€Іwili: €ЇO, pan Bia€Ёy siedzi na swojej€Ёawce! €Ї Mariusz tak€Єe przywyk€Ё nazywa€Ћ tego nieznanego jegomo€Њcia €Ї panem Bia€Ёym. Uczynimy tak samo i b€Ѕdziemygo nazywa€Ћ panem Bia€Ёym, dlau€Ёatwienia opowiadania. Mariusz widywa€Ё ich wi€Ѕc prawie codziennie, o tej samejgodzinie, przez ca€Ёy pierwszy rok. Jegomo€Њ€Ћ do€Њ€Ћ mu si€Ѕ podoba€Ё, lecz dziewczyna nie budzi€Ёa w nim sympatii. Lux facta est Nast€Ѕpnego roku, w€Ёa€Њnie w momencie opowiadania, do kt€Іrego czytelnik teraz dotar€Ё, Mariusz przesta€Ё chodzi€Ћ do Ogrodu Luksemburskiego i sam nie wiedz€Јc dlaczego, przez $ca€Ёe p€І€Ё roku nie zjawi€Ё si€Ѕ w swojej alei. Wreszcie wr€Іci€Ё tam kt€Іrego€Њ dnia. By€Ёo to w jasny letni poranek; Mariusz #czu€Ё si€Ѕ weso€Ёy i lekki, jak to bywa przy pi€Ѕknej pogodzie. Zdawa€Ёo mu si€Ѕ, €Єe ma w sercu wszystkie €Њpiewy !ptak€Іw, kt€Іre go dolatywa€Ёy, iwszystkie skrawki b€Ё€Ѕkitu, kt€Іre widzia€Ё poprzez li€Њcie drzew. Poszed€Ё prosto do €Аswojej€Б #alei i kiedy stan€Ј€Ё u jej ko€Љca,spostrzeg€Ё, zawsze na tej samej €Ёawce, t€Ѕ par€Ѕ, z dawna sobie znan€Ј. I oto, kiedy si€Ѕ !zbli€Єy€Ё, ujrza€Ё wprawdzie tegosamego m€Ѕ€Єczyzn€Ѕ, lecz wyda€Ёo mu si€Ѕ, €Єe dziewczynajest nie ta sama. M€Ёoda osoba,!kt€Іr€Ј w tej chwili mia€Ё przed #oczami, by€Ёa doros€Ё€Ј i pi€Ѕkn€Ј istot€Ј, maj€Јc€Ј wszystkie kszta€Ёty najbardziej uroczej kobiety, znajduj€Јcej si€Ѕ w€Ёa€Њnie w owej chwili €Єycia, kiedy si€Ѕ one splataj€Ј jeszczeze wszystkimi najniewinniejszymi wdzi€Ѕkami dziecka; chwila to przelotna i nieuchwytna, kt€Іr€Ј mog€Ј odda€Ћ tylko te dwa wyrazy: !pi€Ѕtna€Њcie lat. A wi€Ѕc cudowneciemne w€Ёosy ze smugami o z€Ёotawych b€Ёyskach, czo€Ёo jak z marmuru, policzki niby p€Ёatkir€І€Єy, pastelowa karnacja, blado€Њ€Ћ o€Єywiona wzruszeniem, usta €Їjeden !wdzi€Ѕk, podkre€Њlony €Њwiat€Ёem u€Њmiechu i muzyk€Ј g€Ёosu, g€Ёowa, jak€Ј Rafael da€Ёby Madonnie, spoczywaj€Јca na szyi, jak€Ј by Jan Goujon da€Ё Wenerze. I €Єeby nic nie brakowa€Ёo w tej uroczej twarzy, nos nie pi€Ѕkny, ale "€Њliczny, ani prosty, ani zgi€Ѕty, ani w€Ёoski, ani grecki €Їnosek paryski, dowcipny, figlarny; o nieregularnych, a jednak czystych zarysach, kt€Іre do rozpaczy doprowadzaj€Ј malarzy, a zachwycaj€Ј poet€Іw. Przechodz€Јc ko€Ёo niej, Mariusz nie m€Іg€Ё zobaczy€Ћ jejoczu stale spuszczonych. Ujrza€Ё tylko d€Ёugie ciemne rz€Ѕsy, pe€Ёne cienia i wstydliwo€Њci. Kiedy po raz drugi przeszed€Ё ko€Ёo m€Ёodej dziewczyny, podnios€Ёa powieki. Mia€Ёa w "oczach g€Ё€Ѕboki b€Ё€Ѕkit, lecz w tym zamglonym lazurze by€Ёo jeszcze tylko spojrzenie dziecka. Popatrzy€Ёa na Mariusza oboj€Ѕtnie, jakby to by€Ё dzieciak biegaj€Јcy pod kasztanami albo marmurowa waza, kt€Іrej cie€Љ pada€Ё na €Ёawk€Ѕ. Mariusz spacerowa€Ё dalej, my€Њl€Јc o czym innym. Przeszed€Ё jeszcze kilka razy obok €Ёawki, na kt€Іrej siedzia€Ёa dziewczyna, nie zwracaj€Јc nawet oczu ku niej.W nast€Ѕpne dni przychodzi€Ё jak dawniej do Ogrodu Luksemburskiego i jak dawniej "spotyka€Ё tam €Аojca i c€Іrk€Ѕ€Б, ale ju€Є nie zwraca€Ё na nich "uwagi. Nie wi€Ѕcej my€Њla€Ё o tej dziewczynie teraz, kiedy si€Ѕ !sta€Ёa pi€Ѕkna, ni€Є wtedy, kiedyby€Ёa brzydka. Przechodzi€Ё jednak zawsze bardzo blisko "€Ёawki, na kt€Іrej siedzia€Ёa, bo mia€Ё ju€Є taki zwyczaj. Obrazek wiosenny Pewnego dnia powietrze by€Ёo ciep€Ёe, Ogr€Іd Luksemburski sk€Јpany w s€Ёo€Љcu i cieniu drzew, niebo tak czyste, jakby je anio€Ёowie op€Ёukali w rannej rosie, a wr€Іble €Њwiergota€Ёy w g€Ѕstwinie kasztan€Іw. Mariusz zdawa€Ё si€Ѕoddycha€Ћ ca€Ё€Ј dusz€Ј tym €Њwie€Єym powietrzem natury, nie my€Њla€Ё o niczym, €Єy€Ё i oddycha€Ё; przeszed€Ё ko€Ёo znajomej sobie €Ёawki, dziewczyna podnios€Ёa na niegooczy, spojrzenia ich spotka€Ёy si€Ѕ. Co by€Ёo tym razem we wzroku dziewczyny? Mariusz nie umia€Ёby odpowiedzie€Ћ. Nie by€Ёo nic i by€Ёo wszystko. Osobliwa jaka€Њ b€Ёyskawica. Ona spu€Њci€Ёa oczy, a on poszed€Ё dalej. To, co ujrza€Ё, nie by€Ёo ju€Є niewinnym i prostym spojrzeniem dziecka, by€Ёa to "otch€Ёa€Љ tajemnicza, kt€Іra si€Ѕ na chwil€Ѕ otwar€Ёa, a potem nagle zamkn€Ѕ€Ёa. Nadchodzi dzie€Љ takiego spojrzenia dla ka€Єdej dziewczyny. Biada temu, kto si€Ѕ wtedy znajdzie blisko. To pierwsze spojrzenie duszy, kt€Іra jeszcze sama siebie nie zna, jest niby €Њwit na niebie. Jest to przebudzenie czego€Њ promienistego i nieznanego. Nic nie zdo€Ёa odda€Ћ niebezpiecznego wdzi€Ѕku tegonieoczekiwanego b€Ёysku, kt€Іryz nag€Ёa, niejasno rozja€Њnia urocze ciemno€Њci i na kt€Іry sk€Ёada si€Ѕ ca€Ёa niewinno€Њ€Ћ chwili obecnej i ca€Ёa "nami€Ѕtno€Њ€Ћ przysz€Ёo€Њci. Jest "to jakby nieokre€Њlona czu€Ёo€Њ€Ћ,kt€Іra si€Ѕ zdradza przypadkiemi czeka. Jest to zasadzka, kt€Іr€Ј niewinno€Њ€Ћ zastawia bezwiednie i w kt€Іr€Ј chwyta serca bezwiednie i mimowolnie.!Dziewiczo€Њ€Ћ, kt€Іra patrzy jak kobieco€Њ€Ћ. Rzadko si€Ѕ zdarza, €Єeby tam, gdzie padnie ten wzrok, nie #urodzi€Ёo si€Ѕ g€Ё€Ѕbokie marzenie.Wszystkie czysto€Њci i wszystkie niepokalane bia€Ёo€Њcizbiegaj€Ј si€Ѕ w tym promieniu zarazem niebia€Љskim i fatalnym, kt€Іry daleko pewniejod najbardziej wymy€Њlnych spojrze€Љ zalotnie znajduje czarodziejsk€Ј w€Ёadz€Ѕ, aby wywo€Ёa€Ћ w g€Ё€Ѕbi duszy ten kwiat ciemny, pe€Ёen trucizny iwoni, kt€Іry nazywa si€Ѕ mi€Ёo€Њci€Ј. Wieczorem, wr€Іciwszy do swejmizernej izdebki, Mariusz przypadkiem rzuci€Ё okiem na swoje ubranie i po raz pierwszy spostrzeg€Ё, €Єe jak ostatni niechluj i g€Ёupiec bez wychowania spacerowa€Ё po Ogrodzie Luksemburskim w swoim codziennym stroju, to jest w kapeluszu z€Ёamanym przy samej ta€Њmie, w grubych fornalskich buciskach, w czarnych spodniach przetartych na kolanach i w czarnym tu€Єurku wy€Њwieconymna €Ёokciach. Pocz€Јtki ci€Ѕ€Єkiej choroby Nazajutrz o zwyk€Ёej godzinie Mariusz wyj€Ј€Ё z szafy nowy tu€Єurek, nowe spodnie, nowy !kapelusz i nowe buty; ubra€Ё si€Ѕw ten nowy komplet, w€Ёo€Єy€Ё tak€Єe r€Ѕkawiczki, co by€Ёo niebywa€Ёym zbytkiem, i poszed€Ё do Ogrodu Luksemburskiego. Po drodze spotka€Ё Courfeyracai uda€Ё, €Єe go nie widzi. Courfeyrac, wr€Іciwszy do !siebie, oznajmi€Ё przyjacio€Ёom: €ЇSpotka€Ёem przed chwil€Ј nowykapelusz i nowy tu€Єurek Mariusza oraz Mariusza w €Њrodku tego wszystkiego. Najpewniej szed€Ё zdawa€Ћ egzamin, bo mia€Ё bardzo g€Ёupi€Ј min€Ѕ. Przybywszy do ogrodu Mariuszobszed€Ё naoko€Ёo sadzawk€Ѕ i przypatrywa€Ё si€Ѕ €Ёab€Ѕdziom. Potem sta€Ё w d€Ёugiej kontemplacji przed pos€Јgiem, kt€Іry mia€Ё g€Ёow€Ѕ ca€Ёkiem poczernia€Ё€Ј od ple€Њni i kt€Іremu brakowa€Ёo biodra. Ko€Ёo sadzawki sta€Ё jaki€Њ mieszczuch, czterdziestoletni i brzuchaty, kt€Іry trzymaj€Јc "za r€Ѕk€Ѕ ma€Ёego, pi€Ѕcioletniegoch€Ёopca, m€Іwi€Ё do niego: €Ї Unikaj zawsze ostateczno€Њci. Pami€Ѕtaj, synu, €Єeby€Њ si€Ѕ zawsze trzyma€Ё w r€Іwnej odleg€Ёo€Њci od absolutyzmu i od!anarchii. €Ї Mariusz wys€Ёucha€Ё tego bur€Єuja. Potem jeszcze raz obszed€Ё sadzawk€Ѕ dooko€Ёa.Wreszcie skierowa€Ё si€Ѕ ku swojej alei, wolno, jakby "niech€Ѕtnie. Rzek€Ёby€Њ, €Єe co€Њ go ci€Јgnie i zarazem trzyma na miejscu. Nie zdawa€Ё sobie ztego sprawy i s€Јdzi€Ё, €Єe zachowuje si€Ѕ tak ja co dzie€Љ. Wchodz€Јc w alej€Ѕ, spostrzeg€Ё na drugim ko€Љcu, na €Аich €Ёawce€Б, pana Bia€Ёego i dziewczyn€Ѕ. Zapi€Ј€Ё si€Ѕ a€Є pod szyj€Ѕ, obci€Јgn€Ј€Ё na sobie tu€Єurek, €Єeby wyg€Ёadzi€Ћ wszystkie jego zmarszczki, spojrza€Ё z pewnym zadowoleniem na spodnie i buty, po czym ruszy€Ё!na €Ёawk€Ѕ. Szed€Ё jak do ataku, jego krok niew€Јtpliwie zdradza€Ё jakie€Њ pragnienie podboju. Dlatego te€Є m€Іwi€Ѕ: ruszy€Ё na €Ёawk€Ѕ, jakbym !powiedzia€Ё: Hannibal ruszy€Ё na Rzym. !Im bardziej, si€Ѕ zbli€Єa€Ё, tym bardziej zwalnia€Ё kroku. Dalekoby€Ёo jeszcze do ko€Љca alei, kiedy w pewnej odleg€Ёo€Њci od !€Ёawki zatrzyma€Ё si€Ѕ i sam nie wiedz€Јc jak, zawr€Іci€Ё. Bo nawet nie powiedzia€Ё sobie w duszy, €Єe nie p€Іjdzie do ko€Љca. Wskutek tego dziewczyna ledwo mog€Ёa dostrzec go z daleka i zobaczy€Ћ, jak pi€Ѕknie wygl€Јda€Ё w nowym ubraniu. Jednak trzyma€Ё si€Ѕ bardzo prosto, €Єeby si€Ѕ dobrze prezentowa€Ћ, gdyby mu si€Ѕ kto€Њ przygl€Јda€Ё z ty€Ёu. Doszed€Ё do przeciwleg€Ёego ko€Љca alei, zawr€Іci€Ё znowu i tym razem podszed€Ё ju€Є nieco "bli€Єej, nawet a€Є tak blisko, €Єe"od €Ёawki dzieli€Ёy go tylko trzy drzewa. Ale tam uczu€Ё, €Єe niepodobie€Љstwem jest p€Іj€Њ€Ћ !dalej, i zawaha€Ё si€Ѕ. Zdawa€Ёo mu si€Ѕ, €Єe twarz dziewczyny pochyli€Ёa si€Ѕ w jego stron€Ѕ. Zdoby€Ё si€Ѕ wreszcie na gwa€Ёtowny i m€Ѕski wysi€Ёek, poskromi€Ё wahanie i poszed€Ё. є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїП9€Л c:; ` c{;›^ cо<љ ”JA=(Ю c€‹>[3б cю?,>a Q!W kilka sekund p€І€Ўniej min€Ј€Ё €Ёawk€Ѕ, prosto i odwa€Єnie, zaczerwieniwszy si€Ѕ a€Є po uszy, nie €Њmi€Јc spojrze€Ћ ani na prawo, ani na lewo, trzymaj€Јc r€Ѕk€Ѕ w zanadrzu jak m€Ј€Є stanu. Kiedy przechodzi€Ё ko€Ёo tej fortyfikacji, dozna€Ё przera€Ўliwego bicia serca. Nieznajoma ubrana by€Ёa jak poprzednio, w adamaszkow€Ј sukni€Ѕ i krepowy kapelusz. Us€Ёysza€Ё g€Ёos pe€Ёen niewypowiedzianego wdzi€Ѕku, kt€Іry m€Іg€Ё by€Ћ tylko jej g€Ёosem. Rozmawia€Ёa spokojnie. By€Ёa bardzo €Ёadna. Czu€Ё to, jakkolwiek nie pr€Іbowa€Ё spojrze€Ћ na ni€Ј. Spodziewam $si€Ѕ jednak €Ї my€Њla€Ё sobie €Ї€Єe nie odm€Іwi€Ёaby mi szacunku i powa€Єania, gdyby wiedzia€Ёa, €Єe to ja jestem prawdziwym autorem rozprawy o Marcosie Obregonie de la Ronda, kt€Іr€Ј pan Franciszek de Neufch€Ќteau umie€Њci€Ё jako w€Ёasn€Ј na wst€Ѕpie swojego wydania Idziego Blasa. Min€Ј€Ё €Ёawk€Ѕ, doszed€Ё do !bliskiego ju€Є ko€Љca alei, potem"wr€Іci€Ё i znowu przeszed€Ё ko€Ёo pi€Ѕknej dziewczyny. Tym razem by€Ё bardzo blady. Zreszt€Ј uczucie, jakiego do€Њwiadcza€Ё, nie by€Ёo wcale "przyjemne. Oddali€Ё si€Ѕ od €Ёawkii od dziewczyny; odwr€Іcony ty€Ёem wyobra€Єa€Ё sobie, €Єe patrza€Ёa na niego, i nogi mu si€Ѕ pl€Јta€Ёy. !Nie pr€Іbowa€Ё wi€Ѕcej zbli€Єy€Ћ "si€Ѕ do €Ёawki, zatrzyma€Ё si€Ѕ w po€Ёowie alei i tam, co mu si€Ѕ nigdy przedtem nie zdarzy€Ёo, !usiad€Ё spogl€Јdaj€Јc z ukosa, a w najciemniejszych g€Ё€Ѕbiach jego umys€Ёu zacz€Ѕ€Ёo €Њwita€Ћ przypuszczenie, €Єe jednak niepodobna, a€Єeby osoba, "kt€Іrej bia€Ёy kapelusz i czarn€Ј sukni€Ѕ podziwia€Ё, mia€Ёa by€Ћ zupe€Ёnie oboj€Ѕtna na jego b€Ёyszcz€Јce buty i nowe ubranie. Po pewnym czasie wsta€Ё, jakby mia€Ё znowu rozpocz€Ј€Ћ marsz ku €Ёawce, kt€Іr€Ј opromienia€Ёa aureola. Ale "przystan€Ј€Ё i znieruchomia€Ё. Po raz pierwszy od pi€Ѕtnastu #miesi€Ѕcy pomy€Њla€Ё sobie, €Єe €Іw!jegomo€Њ€Ћ, kt€Іry tam co dzie€Љ siadywa€Ё ze swoj€Ј c€Іrk€Ј, na pewno te€Є go zauwa€Єy€Ё i prawdopodobnie by€Ё zdziwionyjego upartym pojawianiem si€Ѕ w alei. Po raz pierwszy tak€Єe uczu€Ё jaki€Њ brak uszanowania w nadawaniu temu nieznajomemu, nawet w skryto€Њci my€Њli, przezwiska €Аpana Bia€Ёego€Б. Sta€Ё kilka chwil z g€Ёow€Ј spuszczon€Ј, rysuj€Јc po piaskulaseczk€Ј, kt€Іr€Ј trzyma€Ё w r€Ѕku. Potem odwr€Іci€Ё si€Ѕ nagle od "€Ёawki pana Bia€Ёego i jego c€Іrkii poszed€Ё do domu. Tego dnia zapomnia€Ё o obiedzie. Spostrzeg€Ё to o €Іsmej wieczorem, a poniewa€Є %ju€Є by€Ёo za p€І€Ўno, €Єeby p€Іj€Њ€Ћ"na ulic€Ѕ €Њw. Jakuba powiedzia€Ё:€Ї Hm!! €Ї i zjad€Ё kawa€Ёek chleba. !Nim si€Ѕ po€Ёo€Єy€Ё, wyczy€Њci€Ё !szczotk€Ј ubranie i z€Ёo€Єy€Ё je starannie. Przygody litery U, wystawionej na domys€Ёy Osamotnienie, oderwanie od wszystkiego, duma, niezawis€Ёo€Њ€Ћ, ukochanie przyrody, brak codziennego i konkretnego zaj€Ѕcia, €Єycie zamkni€Ѕte w sobie, tajemne walki wstydliwo€Њci, zachwyt wobec ca€Ёego stworzenia, wszystko to razem przygotowa€Ёo Mariusza do tego op€Ѕtania, kt€Іre "nazywaj€Ј nami€Ѕtno€Њci€Ј. Cze€Њ€Ћ!dla ojca sta€Ёa si€Ѕ dla niego z wolna religi€Ј i jak ka€Єda !religia, cofn€Ѕ€Ёa si€Ѕ w g€Ё€Јb duszy, potrzeba mu by€Ёo czego€Њ na pierwszym planie. Nadesz€Ёa mi€Ёo€Њ€Ћ. Przez ca€Ёy d€Ёugi miesi€Јc Mariusz co dzie€Љ chodzi€Ё do Ogrodu Luksemburskiego. Z nadej€Њciem zwyk€Ёej godziny nic nie by€Ёo w stanie go "zatrzyma€Ћ. €Ї Ma teraz s€Ёu€Єb€Ѕ €Ї powiada€Ё Courfeyrac. !Mariusz €Єy€Ё w ekstazie. M€Ёoda dziewczyna ponad wszelk€Ј w€Јtpliwo€Њ€Ћ spogl€Јda€Ёa na niego. !Nale€Єy jednak s€Јdzi€Ћ, €Єe pan Bia€Ёy zacz€Ј€Ё si€Ѕ wreszcie "czego€Њ domy€Њla€Ћ, gdy€Є cz€Ѕsto,widz€Јc nadchodz€Јcego Mariusza, wstawa€Ё i zaczyna€Ё si€Ѕ przechadza€Ћ. Porzuci€Ё swoje dotychczasowe miejsce #i przeni€Іs€Ё si€Ѕ gdzie indziej, wprzeciwleg€Ёy koniec alei, na !€Ёawk€Ѕ przy pos€Јgu gladiatora, jakby dla wypr€Іbowania, czy Mariusz p€Іjdzie za nim i tam. Mariusz nie zrozumia€Ё, o co chodzi, i pope€Ёni€Ё ten b€Ё€Јd €АOjciec€Бzacz€Ј€Ё przychodzi€Ћ do ogrodu mniej punktualnie i nie co dzie€Љ przyprowadza€Ё "€Аc€Іrk€Ѕ€Б. Czasem zjawia€Ё si€Ѕ sam. Wtedy Mariusz "natychmiast znika€Ё. Drugi b€Ё€Јd.Mariusz nie zwr€Іci€Ё na to wszystko uwagi. Ze stanu trwo€Єliwo€Њci przeszed€Ё ju€Є naturalnym i nieuniknionym biegiem rzeczy do za€Њlepienia. %Mi€Ёo€Њ€Ћ jego ros€Ёa. €Џni€Ё o niej ka€Єdej nocy. #Zdarzy€Ёo mu si€Ѕ te€Є szcz€Ѕ€Њcie niespodziewane €Ї oliwa dolana do ognia, podwojenie bielma na oczach. Pewnego wieczora, o zmroku, na €Ёawce, kt€Іr€Ј panBia€Ёy i jego c€Іrka tylko co opu€Њcili, znalaz€Ё chustk€Ѕ, zupe€Ёnie zwyczajn€Ј, bez haft€Іw, ale bia€Ё€Ј, cienk€Ј i przesycon€Ј €Ї zdawa€Ёo mu si€Ѕ niebia€Љskimi zapachami. Rzuci€Ёsi€Ѕ na ni€Ј z uniesieniem. Chustka ta by€Ёa znaczona literami U. F. Mariusz niczego nie wiedzia€Ё o pi€Ѕknej dziewczynie, nie zna€Ё jej nazwiska, jej imienia, nie wiedzia€Ё, gdzie mieszka, te dwie litery by€Ёy pierwsz€Ј rzecz€Ј od niej pochodz€Јc€Ј, kt€Іr€Ј dosta€Ё w r€Ѕce €Їukochane litery, na kt€Іrych pocz€Ј€Ё natychmiast budowa€Ћ gmach domys€Ё€Іw. U by€Ёo oczywi€Њcie pocz€Јtkow€Ј g€Ёosk€Ј imienia. Urszula €Ї pomy€Њla€Ё sobie. €Ї Co za rozkoszne imi€Ѕ! Uca€Ёowa€Ё chustk€Ѕ, wdycha€Ё "jej wo€Љ, w dzie€Љ nosi€Ё j€Ј pod koszul€Ј, na sercu, a wieczorem, k€Ёad€Јc si€Ѕ do snu,trzyma€Ё j€Ј przy ustach. #€Ї Czuj€Ѕ w niej ca€Ё€Ј jej dusz€Ѕ €Ї m€Іwi€Ё sobie. Chustka by€Ёa w€Ёasno€Њci€Ј starszego pana i po prostu wypad€Ёa mu z kieszeni. W ci€Јgu nast€Ѕpnych dni, chodz€Јc po ogrodzie, Mariusz ca€Ёowa€Ё bez ustanku chustk€Ѕ i"przyciska€Ё j€Ј do serca. Pi€Ѕkna dziewczyna nie rozumia€Ёa nic idawa€Ёa mu zna€Ћ o tym ledwie dostrzegalnymi znakami. Co za niewinno€Њ€Ћ €Ї my€Њla€Ё Mariusz. Za€Ћmienie Widzieli€Њmy poprzednio, w jakispos€Іb Mariusz odkry€Ё, czyli raczej zdawa€Ёo mu si€Ѕ, €Єe odkry€Ё, i€Є Ona ma na imi€Ѕ Urszula. W mi€Ёo€Њci apetyt ro€Њnie razem!z uczuciem. Dowiedzie€Ћ si€Ѕ, €Єejej na imi€Ѕ Urszula, to ju€Є "du€Єo, ale i ma€Ёo. W ci€Јgu kilkutygodni Mariusz ca€Ёkowicie skonsumowa€Ё to szcz€Ѕ€Њcie. Zachcia€Ёo mu si€Ѕ drugiego. Zachcia€Ёo mu si€Ѕ dowiedzie€Ћ, gdzie mieszka. "Pierwszy b€Ё€Јd pope€Ёni€Ё, kiedy "da€Ё si€Ѕ wci€Јgn€Ј€Ћ w zasadzk€Ѕ €Ёawki ko€Ёo gladiatora. Drugi #b€Ё€Јd pope€Ёni€Ё, kiedy wychodzi€Ёz ogrodu, ilekro€Ћ pan Bia€Ёy #zjawia€Ё si€Ѕ sam. Teraz pope€Ёni€Ёtrzeci. Ogromny. Zacz€Ј€Ё €Њledzi€Ћ €АUrszul€Ѕ€Б. Mieszka€Ёa w najmniej ucz€Ѕszczanej cz€Ѕ€Њci ulicy Zachodniej, w trzypi€Ѕtrowym nowym domu o skromnym wygl€Јdzie. Od tej chwili do szcz€Ѕ€Њcia widywania jej w ogrodzie do€Ё€Јczy€Ё Mariusz drugie #szcz€Ѕ€Њcie i szed€Ё za ni€Ј a€Є dojej mieszkania. $G€Ё€Іd jego r€Іs€Ё. Wiedzia€Ё ju€Є, jak si€Ѕ nazywa€Ёa, przynajmniej, jakie by€Ёo jej imi€Ѕ, prze€Њliczne imi€Ѕ, prawdziwie kobiece; wiedzia€Ё ju€Є, gdzie mieszka€Ёa; "zapragn€Ј€Ё dowiedzie€Ћ si€Ѕ, kim by€Ёa. Pewnego wieczora, odprowadziwszy ich a€Є do domu i zobaczywszy, jak !znikn€Ѕli w bramie, poszed€Ё ich €Њladem i odwa€Єnie zapyta€Ё od€Ўwiernego: €Ї Czy ten pan, co tu w€Ёa€Њnie wszed€Ё, mieszka na pierwszym pi€Ѕtrze? €Ї Nie €Ї odpowiedzia€Ё od€Ўwierny. €Ї To pan z trzeciego pi€Ѕtra. By€Ё to nowy krok naprz€Іd. Powodzenie o€Њmieli€Ёo Mariusza.€Ї Od frontu?? €Ї spyta€Ё. $€Ї Pewnie!! €Ї rzek€Ё od€Ўwierny. €ЇDom ma mieszkania tylko od ulicy!! €Ї A czym si€Ѕ trudni ten pan?? €Ї rzek€Ё znowu Mariusz. €Ї To rentier. Cz€Ёowiek bardzo dobry, kt€Іry €Њwiadczy wiele biednym, cho€Ћ sam nie jest bogaty. !€Ї Jak si€Ѕ nazywa?? €Ї zapyta€Ё Mariusz. Od€Ўwierny spojrza€Ё mu w oczy i rzek€Ё: €Ї Czy pan jest szpiclem?? Mariusz odszed€Ё zawstydzony,ale bardzo zachwycony. Posuwa€Ё si€Ѕ coraz dalej. !Dobre i to €Ї my€Њla€Ё sobie. €Ї Wiem, €Єe ma na imi€Ѕ Urszula, €Єe jest c€Іrk€Ј rentiera i €Єe mieszka przy ulicy Zachodniej,na trzecim pi€Ѕtrze. Nazajutrz pan Bia€Ёy i jego !c€Іrka zjawili si€Ѕ w ogrodzie na bardzo kr€Іtko: wyszli stamt€Јd jeszcze za dnia. Mariusz poszed€Ё za nimi na ulic€Ѕ Zachodni€Ј, jak to mu ju€Є wesz€Ёo w zwyczaj. Przybywszy do bramy, pan $Bia€Ёy pu€Њci€Ё c€Іrk€Ѕ naprz€Іd, a sam zatrzyma€Ё si€Ѕ i nim przest€Јpi€Ё pr€Іg, uwa€Єnie spojrza€Ё na Mariusza. Nast€Ѕpnego dnia wcale nie przyszli do ogrodu. Mariusz na pr€І€Єno czeka€Ё ca€Ёy dzie€Љ. Z nadej€Њciem zmroku poszed€Ё !na ulic€Ѕ Zachodni€Ј i zobaczy€Ё €Њwiat€Ёa w oknach trzeciego pi€Ѕtra. Przechadza€Ё si€Ѕ pod tymi oknami, p€Іki €Њwiat€Ёa w nich nie pogas€Ёy. Nazajutrz znowu nikogo w ogrodzie. Mariusz czeka€Ё przez ca€Ёy dzie€Љ, potem poszed€Ё na wart€Ѕ nocn€Ј pod oknami. Trwa€Ёo to a€Є do dziesi€Јtej !wiecz€Іr. Na obiad jad€Ё byle co.Gor€Јczka €Єywi chorego, mi€Ёo€Њ€Ћ zakochanego. W ten spos€Іb przeszed€Ё "tydzie€Љ. Pan Bia€Ёy i jego c€Іrkanie pokazywali si€Ѕ ju€Є w ogrodzie. Mariusz robi€Ё smutne przypuszczenia; nie €Њmia€Ё w dzie€Љ pilnowa€Ћ bramy, poprzesta€Ё wi€Ѕc tylko na przychodzeniu wieczorem dla przygl€Јdania si€Ѕ czerwonawemu €Њwiat€Ёu okien. Chwilami widywa€Ё w nich przesuwaj€Јce si€Ѕ cienie i wtedy serce silniej mu bi€Ёo. €Дsmego dnia, kiedy przyszed€Ё pod okna, nie by€Ёo w nich jeszcze €Њwiat€Ёa. O! €Їrzek€Ё sobie €Ї nie zapalili jeszcze lampy. A jednak ju€Є jest ciemno. Czy€Єby gdzie€Њ wyszli? €Ї Czeka€Ё a€Є do godziny dziesi€Јtej. Czeka€Ё a€Є do !p€І€Ёnocy. A€Є do pierwszej. Ani €Њwiate€Ё nie zapalono w oknach trzeciego pi€Ѕtra, ani nikt nie wr€Іci€Ё do domu. Odszed€Ё bardzo zachmurzony. Nazajutrz (gdy€Є od pewnego !czasu €Єy€Ё tylko jutrem i mo€Єna powiedzie€Ћ, nie by€Ёo ju€Є dla niego dnia dzisiejszego), nazajutrz tedy znowu nie zasta€Ё nikogo w ogrodzie; przewidywa€Ё to. O zmroku poszed€Ё znowu do domu przy ulicy Zachodniej. €Ђadnego €Њwiat€Ёa w oknach, €Єaluzje zapuszczone; ca€Ёe trzecie pi€Ѕtro by€Ёo ciemne. Mariusz zastuka€Ё do bramy, !wszed€Ё i zapyta€Ё od€Ўwiernego: €Ї Czy pan z trzeciego pi€Ѕtra jest w domu?? €Ї Wyprowadzi€Ё si€Ѕ €Ї odpowiedzia€Ё od€Ўwierny. Mariusz zachwia€Ё si€Ѕ na nogach i spyta€Ё s€Ёabym g€Ёosem: €Ї Kiedy si€Ѕ wyprowadzi€Ё?? €Ї Wczoraj. €Ї A gdzie mieszka teraz?? €Ї Nie wiem. €Ї Wi€Ѕc nie zostawi€Ё nowego adresu?? €Ї Nie. Powiedziawszy to od€Ўwierny wpatrzy€Ё si€Ѕ w Mariusza i pozna€Ё go. !€Ї A, to znowu pan €Ї rzek€Ё. €Ї Wi€Ѕc pan rzeczywi€Њcie chce tu co€Њ przew€Јcha€Ћ?? Rozdzia€Ё si€Іdmy €АKOCIA €ГAPA€Б Pod spo€Ёecze€Љstwem istnieje i "istnie€Ћ b€Ѕdzie €Ї podkre€Њlmy to€Ї a€Є po dzie€Љ rozproszenia ciemnoty, ogromna jaskinia z€Ёa. Ciemnica ta nie zna m€Ѕdrc€Іw, jej sztylet nigdy nie"zastruga€Ё pi€Іra. Czarno€Њ€Ћ jej nie ma najmniejszego zwi€Јzkuze szczytn€Ј czarno€Њci€Ј atramentu. Nigdy palce tej nocy, kt€Іre si€Ѕ kurcz€Ј pod tym zat€Ѕch€Ёym sklepieniem, #nie dotkn€Ѕ€Ёy kart ksi€Ј€Єki, nie roz€Ёo€Єy€Ёy dziennika. To potworne mrowisko podkopuje nie tylko obecny porz€Јdek spo€Ёeczny, podkopuje tak€Єe filozofi€Ѕ, podkopuje nauk€Ѕ, prawo, my€Њl ludzk€Ј, podkopuje cywilizacj€Ѕ,podkopuje rewolucj€Ѕ, podkopuje post€Ѕp. Nazywa si€Ѕ po prostu z€Ёodziejstwem, nierz€Јdem, morderstwem i rozbojem. !Sk€Ёada si€Ѕ z mrok€Іw i pragnie chaosu. Sklepienie tej jaskini z€Ёa zbudowane jest z ciemnoty. Zniszczcie j€Ј, a pozb€Ѕdziecie si€Ѕ kreta zbrodni. Kwartet bandyt€Іw €ЇClaquesous, Gueulemer, Babet, Montparnasse €Ї rz€Јdzi€Ёpodziemiami Pary€Єa w latach 1830 €Ї 1835. Gueulemer by€Ё zdeklasowanym Herkulesem. Za swoj€Ј jaskini€Ѕ obra€Ё sobie kana€Ё €Њciekowy "pod €Ёukiem Marion. Mia€Ё sze€Њ€Ћ st€Іp wysoko€Њci, pier€Њ z marmuru, musku€Ёy ze spi€Єu, oddech kowalskiego miecha, tors olbrzyma, czaszk€Ѕ ptaka. Rzek€Ёby€Њ, Herkules Farnezyjskiubrany w bawe€Ёniane spodnie iwelwetow€Ј kurtk€Ѕ. Gueulemer, zbudowany w spos€Іb podobnie pos€Јgowy, m€Іg€Ёby poskramia€Ћ potwory, lecz uzna€Ё, €Єe wygodniej jest sta€Ћ si€Ѕ samemu jednym z nich. Czo€Ёo niskie, szerokie skronie, a na nich zmarszczki, cho€Ћ nie mia€Ёjeszcze lat czterdziestu; w€Ёosy szorstkie i kr€Іtkie, twarz i broda zawsze zaros€Ёe !jakby szczecin€Ј €Ї ju€Є wida€Ћ, co to za cz€Ёowiek. Jego musku€Ёy domaga€Ёy si€Ѕ pracy, jego t€Ѕpota nie chcia€Ёajej. By€Ёa to olbrzymia rozleniwiona si€Ёa. Z lenistwa sta€Ё si€Ѕ morderc€Ј. Przejrzysto€Њ€Ћ Babeta !kontrastowa€Ёa z mi€Ѕsisto€Њci€Ј Gueulemera. Babet by€Ё chudy i uczony. By€Ё przezroczysty, alenieprzenikniony. €Џwiat€Ёo !prze€Њwieca€Ёo przez jego ko€Њci, ale nic nie przegl€Јda€Ёo przez jego €Ўrenice. Podawa€Ё si€Ѕ za chemika. By€Ё klownem w teatrzyku Bobeche€Вa i pajacemw budzie Bobina. By€Ё to cz€Ёowiek wyrachowany, doskona€Ёy m€Іwca, kt€Іry podkre€Њla€Ё swoje u€Њmiechy i gesty. Zaw€Іd jego polega€Ё na sprzedawaniu na ulicach gipsowych popiersi i portret€Іw€Аg€Ёowy pa€Љstwa€Б. Wyrywa€Ё r€Іwnie€Є z€Ѕby. Niegdy€Њ pokazywa€Ё na jarmarkach fenomeny natury i mia€Ё bud€Ѕ z!tr€Јb€Ј i nast€Ѕpuj€Јcym afiszem:€АBabet, artysta €Ї dentysta, cz€Ёonek wielu akademii, robi fizyczne do€Њwiadczenia na metalach i metaloidach, usuwaz€Ѕby, podejmuje si€Ѕ nawet wyrywania pie€Љk€Іw, kt€Іrym nie dali rady jego koledzy. Cena: jeden z€Јb €Ї p€І€Ёtora franka, dwa z€Ѕby €Ї dwa #franki, trzy z€Ѕby €Ї p€І€Ёtrzecia franka. Korzystajcie ze sposobno€Њci!€Б Kim z kolei by€Ё Claquesous? Noc€Ј. €Ђeby si€Ѕ pokaza€Ћ, !czeka€Ё, a€Є si€Ѕ niebo spowije wczer€Љ. Wieczorem dopiero wy€Ёazi€Ё ze swojej nory, do kt€Іrej wraca€Ё przed €Њwitem. Gdzie by€Ёa ta nora? Nikt tego nie wiedzia€Ё. Nawet w zupe€Ёnych ciemno€Њciach i dow€Ёasnych wsp€Іlnik€Іw nie odzywa€Ё si€Ѕ inaczej jak odwr€Іcony ty€Ёem. Je€Єeli wnoszono €Њwiec€Ѕ, wk€Ёada€Ё na twarz mask€Ѕ. By€Ё brzuchom€Іwc€Ј. Babet mawia€Ё o nim: €ЇClaquesous jest nokturnem na dwa g€Ёosy. €Ї Claquesous by€Ё nieokre€Њlony, b€Ё€Ѕdny, straszny. Nie by€Ёo pewne, czy si€Ѕ jako€Њ nazywa, bo znany by€Ё tylko pod swoim przezwiskiem; nie by€Ёo pewne,czy posiada jaki€Њ g€Ёos, poniewa€Є €Їcz€Ѕ€Њciej m€Іwi€Ё brzuchem ni€Є ustami; nie by€Ёo pewne, czy ma jak€Ј€Њ twarz, poniewa€Є ogl€Јdano tylko jego mask€Ѕ. Znika€Ё, jak gdyby si€Ѕ rozwiewa€Ё; zjawia€Ё si€Ѕ wychodz€Јc spod ziemi. Ponur€Ј postaci€Ј by€Ё Montparnasse. Jeszcze dziecko€Їlat niespe€Ёna dwadzie€Њcia, usta jak wi€Њnie, pi€Ѕkne czarnew€Ёosy, blask wiosny w oczach €Ї mia€Ё wszystkie z€Ёe !sk€Ёonno€Њci i ci€Јgn€Ѕ€Ёo go do wszystkich zbrodni. Powodem wszystkich zbrodni tego m€Ёodzie€Љca by€Ёa €Є€Јdza ubierania si€Ѕ wytwornie. Pierwsza gryzetka, kt€Іra mu !powiedzia€Ёa: €ЇJeste€Њ pi€Ѕkny! !€Їrzuci€Ёa mu plam€Ѕ ciemno€Њci wserce i z tego Abla zrobi€Ёa Kaina. Uwa€Єaj€Јc si€Ѕ za pi€Ѕknego, zapragn€Ј€Ё by€Ћ wytwornym; ot€І€Є najpierwsz€Ј wytworno€Њci€Ј jest bezczynno€Њ€Ћ. Bezczynno€Њ€Ћ biedaka to zbrodnia. Niewielu w€Ё€Іcz€Ѕg€Іw wzbudza€Ёo tyle postrachu co Montparnasse. W osiemnastym roku €Єycia mia€Ё ju€Є za sob€Ј niejednego trupa. Niejeden przechodzie€Љ le€Єa€Ё w cieniu tego n€Ѕdznika, z wyci€Јgni€Ѕtymi r€Ѕkami, nurzaj€Јc twarz w ka€Ёu€Єy krwi.Utrefiony, wypomadowany, !€Њci€Њni€Ѕty w pasie, z biodrami kobiety, z biustem pruskiego oficera, otoczony szmerem podziwu dziewcz€Јt z bulwaru, w misternie zawi€Јzanym krawacie, z pa€Ёk€Ј w kieszeni, z kwiatkiem w butonierce €Їtaki by€Ё ten upiorny elegancik. We czterech ci bandyci tworzyli jakby rodzaj Proteusza, przesuwaj€Јcego si€Ѕprzez szeregi policji i usi€Ёuj€Јcego nieustannie wymyka€Ћ si€Ѕ niedyskretnym spojrzeniom Vidocqa €Аpod rozmaitymi postaciami: drzewa, p€Ёomyka i €Ўr€Іd€Ёa€Б, po€Єyczaj€Јc sobie nawzajem swoich imion i swoich sztuczek, ukrywaj€Јc si€Ѕ we w€Ёasnym swoim cieniu, jedni drugim s€Ёu€Є€Јc za kryj€Іwki i schronienia, zdejmuj€Јc z siebie swoje cechy osobiste, tak jak si€Ѕ odejmuje fa€Ёszywynos na maskaradzie, czasem upraszczaj€Јc si€Ѕ do tego stopnia, €Єe byli jednym cz€Ёowiekiem, niekiedy znowu tak si€Ѕ pomna€Єaj€Јc, €Єe najwprawniejsze oko policyjne mog€Ёo ich wzi€Ј€Ћ za gromad€Ѕ. Ci czterej ludzie nie byli bynajmniej czterema lud€Ўmi; by€Ё to raczej rodzaj tajemniczego z€Ёodzieja o czterech g€Ёowach, pracuj€Јcego na wielk€Ј skal€Ѕ w Pary€Єu; by€Ё to potworny polip z€Ёa, zamieszkuj€Јcy krypt€Ѕ spo€Ёecze€Љstwa. Dzi€Ѕki swoim rozga€Ё€Ѕzieniom i sieci swoich znajomo€Њci Babet, Gueulemer, hanie i poszed€Ё. є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїП@€к>]AZq c€›BЫт cўC­‘ caD>'Y cФE—1ю c'F…;ў#ŠClaquesous i Montparnasse prowadzili przedsi€Ѕbiorstwo zasadzek na departament Sekwany. Dokonywali na przechodniach zamachu stanu !od do€Ёu. Ci, kt€Іrzy mieli tego rodzaju pomys€Ёy, ludzie o nocnej wyobra€Ўni, zwracali si€Ѕdo nich w sprawie realizacji. Dostarczali kanwy tym €Ёajdakom, a inscenizacj€Ѕ oni !ju€Є brali na siebie. Dysponowalitrup€Ј ciemnych aktor€Іw do tych jaskiniowych tragedii. €АKocia €Гapa€Б€Їtak€Ј nazw€Ѕ dawano w podziemnych ko€Ёachstowarzyszeniu tych czterech ludzi. W starym i dziwacznym j€Ѕzyku ludu paryskiego, kt€Іry zanika z ka€Єdym dniem, €Аkocia €Ёapa€Бoznacza poranek,podobnie jak €Аpora mi€Ѕdzy psem i wilkiem€Бznaczy Wiecz€Іr. Nazwa €АKocia €Гapa€Бpochodzi€Ёa zapewne od "godziny, o kt€Іrej si€Ѕ ko€Љczy€Ёaich robota, gdy€Є brzask jest zar€Іwno chwil€Ј pierzchania widziade€Ё, jak i rozchodzenia si€Ѕ bandyt€Іw. Oto nazwiska, na jakie odpowiadali g€Ё€Іwni cz€Ёonkowie €АKociej €Гapy€Б: Panchaud, zwany Wiosennym, !Brujon (istnia€Ёa ca€Ёa dynastia Brujon€Іw), Boulatruelle (znany ju€Є dr€І€Єnik), Wdowa Wtorek-Wiecz€Іr, Depesza, Koronkarz, P€І€Ёszel€Јg, zwany Dwa Miliardy, itd. itd. Ludzie ci, je€Њli zdarzy si€Ѕ spotka€Ћ ich lub spostrzec ko€Ёop€І€Ёnocy na pustym bulwarze, s€Ј przera€Єaj€Јcy. Nie wygl€Јdaj€Ј na ludzi, lecz na postacie z €Єywej mg€Ёy; !chcia€Ёoby si€Ѕ powiedzie€Ћ, €Єe zwykle zro€Њni€Ѕci z ciemno€Њciami, niczym si€Ѕ od #nich nie r€І€Єni€Ј, nie maj€Ј innejduszy ni€Є mrok i tylko na chwil€Ѕ, €Єeby prze€Єy€Ћ kilka minut egzystencji potwor€Іw, od€Ё€Јczyli si€Ѕ od nocy. Czego trzeba, €Єeby si€Ѕ te upiory rozwia€Ёy? €Џwiat€Ёa. Strumieni €Њwiat€Ёa. Nie ma "nietoperza, kt€Іry by si€Ѕ osta€Ё wobec brzasku dnia. O€Њwiecajcie spo€Ёecze€Љstwo odspodu. Rozdzia€Ё €Іsmy NIEGODZIWY BIEDAK Szukaj€Јc dziewczyny w kapeluszu, Mariusz spotyka cz€Ёowieka w czapce Przesz€Ёo lato, potem jesie€Љ; nadesz€Ёa zima. Ani pan Bia€Ёy, ani dziewczyna nie zjawili si€Ѕ w Ogrodzie Luksemburskim. $Mariusz €Єy€Ё tylko jedn€Ј my€Њl€Ј: €Єeby zobaczy€Ћ znowu t€Ѕ "twarz s€Ёodk€Ј i urocz€Ј. Szuka€Ё jej wci€Ј€Є i wsz€Ѕdzie i nie znajdowa€Ё. Nie by€Ё to ju€Є Mariusz €Ї marzyciel pe€Ёen zapa€Ёu, cz€Ёowiek zdeterminowany, ognisty i wytrwa€Ёy, €Њmia€Ёy i wyzywaj€Јcy przeznaczenie, wyobra€Ўnia, kt€Іra pi€Ѕtrzy€Ёa gmachy przysz€Ёo€Њci, m€Ёody !umys€Ё pe€Ёen plan€Іw, zamiar€Іw,!dumy, pomys€Ё€Іw i woli; by€Ё to zb€Ё€Јkany pies. Popad€Ё w czarny smutek, wszystko si€Ѕ sko€Љczy€Ёo. Praca by€Ёa mu wstr€Ѕtna, przechadzki m€Ѕczy€Ёy go, samotno€Њ€Ћ nudzi€Ёa. Szeroka przyroda, takdla niego niegdy€Њ pe€Ёna $kszta€Ёt€Іw, €Њwiat€Ёo€Њci, g€Ёosu, rad, perspektyw, widnokr€Ѕg€Іw, nauk, !roztacza€Ёa si€Ѕ dzi€Њ przed nim jakby wielka pustka. Zdawa€Ёo mu si€Ѕ, €Єe wszystko znik€Ёo. !My€Њla€Ё nadal, gdy€Є nie m€Іg€Ё $nie my€Њle€Ћ, ale nie lubowa€Ё si€Ѕ ju€Є swoimi my€Њlami. Na wszystko, co mu one po cichu a bezustannie podszeptywa€Ёy,odpowiada€Ё w otaczaj€Јcym gomroku: €ЇI co z tego? Razu pewnego, ufaj€Јc pi€Ѕknemu s€Ёo€Љcu wrze€Њniowemu, Mariusz da€Ё si€ЅCourfeyrakowi zaprowadzi€Ћ nadoroczny bal do Sceaux, spodziewaj€Јc si€Ѕ €Їco za urojenie! €Ї €Єe mo€Єe j€Ј tam odnajdzie. Poszed€Ё tak€Єe Bossuet i Grantaire. Naturalnie nie znalaz€Ё tam tej, kt€Іrej szuka€Ё. €Ї A jednak to tutaj znale€Ў€Ћ mo€Єna wszystkie €Аzgubione€Бkobiecy €Їmrukn€Ј€Ё Grantaire na stronie. Mariusz zostawi€Ё swoich przyjaci€І€Ё na balu i wr€Іci€Ё piechot€Ј, sam, zm€Ѕczony, rozgor€Јczkowany, ze wzrokiem m€Ѕtnym i smutnym w€Њr€Іd ciemno€Њci, odurzony turkotem i kurzaw€Ј rozbawionych omnibus€Іw przepe€Ёnionych €Њpiewaj€Јcymi istotami, kt€Іre wracaj€Јc z zabawy przeje€Єd€Єa€Ёy ko€Ёo niego; zniech€Ѕcony, wdycha€Ё dla och€Ёodzenia pa€Ёaj€Јcej g€Ёowy ostry zapach drzew orzechowych przy drodze. Zacz€Ј€Ё znowu €Єy€Ћ jak przedtem, coraz bardziej samotny, zagubiony, przygn€Ѕbiony, ca€Ёy oddany wewn€Ѕtrznym cierpieniom, szarpi€Јc si€Ѕ w pu€Ёapce swego b€Іlu jak wilk w samotrzasku, wypatruj€Јc wsz€Ѕdzie nieobecnej, og€Ёupia€Ёy z mi€Ёo€Њci. Innym razem zdarzy€Ёo mu si€Ѕ spotkanie, kt€Іre wywar€Ёo na nim osobliwe wra€Єenie. Ujrza€Ё na jednej z ciasnych uliczek, s€Јsiaduj€Јcych z bulwarem !Inwalid€Іw, jakiego€Њ cz€Ёowieka ubranego jak rzemie€Њlnik, w czapce z du€Єym daszkiem, spod kt€Іrej wysuwa€Ёy si€Ѕ kosmyki bardzo siwych w€Ёos€Іw. Mariusza uderzy€Ёa #pi€Ѕkno€Њ€Ћ tych bia€Ёych w€Ёos€Іw i przyjrza€Ё si€Ѕ temu cz€Ёowiekowi, id€Јcemu wolnym krokiem i jakby pogr€Ј€Єonemu w bolesnym zamy€Њleniu. Rzecz dziwna, wyda€Ёo mu si€Ѕ, €Єe poznaje pana Bia€Ёego. By€Ёy to te same w€Ёosy, ten sam profil,o ile czapka pozwala€Ёa go rozpozna€Ћ, ten sam ch€Іd, tylko bardziej smutny. Ale dlaczego to odzienie rzemie€Њlnika? Co to mia€Ёo znaczy€Ћ? Czemu przypisa€Ћ to przebranie? Mariusz by€Ё bardzozdziwiony. Kiedy opami€Ѕta€Ё si€Ѕ, natychmiast postanowi€Ё #p€Іj€Њ€Ћ €Њladami tego cz€Ёowieka; a nu€Є natrafi wreszcie na trop, kt€Іrego szuka? W ka€Єdym razie nale€Єa€Ёo przypatrze€Ћ si€Ѕ nieznajomemu !z bliska i. wyja€Њni€Ћ zagadk€Ѕ. Ale wpad€Ё na ten pomys€Ё za #p€І€Ўno, cz€Ёowieka ju€Є nie by€Ёo.!Skr€Ѕci€Ё w kt€Іr€Ј€Њ z bocznych uliczek i Mariusz nie m€Іg€Ё go "znale€Ў€Ћ. Spotkanie to dr€Ѕczy€Ёogo przez kil ka dni, w ko€Љcu #zatar€Ёa si€Ѕ w pami€Ѕci. Zreszt€Ј !€Ї powiedzia€Ё sobie €Ї by€Ёo to chyba tylko podobie€Љstwo. Zguba znaleziona Mariusz mieszka€Ё nadal w ruderze Gorbeau, nie zwracaj€Јc uwagi na nikogo. W tej epoce co prawda nie by€Ёo tam innych mieszka€Љc€Іw !pr€Іcz niego i Jondrette€В€Іw, zakt€Іrych kiedy€Њ zap€Ёaci€Ё komorne, nigdy zreszt€Ј nie zamieniwszy s€Ёowa ani z ojcem, ani z matk€Ј, ani z !€Єadn€Ј z c€Іrek. Inni lokatorzy albo si€Ѕ wyprowadzili, albo poumierali, albo zostali eksmitowani, bo nie p€Ёacili komornego. Pewnego dnia owej zimy !pokaza€Ёo si€Ѕ nieco s€Ёo€Љca po po€Ёudniu ale by€Ё to drugi lutego, €Іw stary dzie€Љ Matki Boskiej Gromnicznej kt€Іrego zdradzieckie s€Ёo€Љce, zapowiadaj€Јce sze€Њ€Ћ tygodni zimna natchn€Ѕ€Ёo Mateuszowi Laensberg te dwa wiersze, s€Ёusznie uznane za klasyczne: Czy to €Њwieci, czy po€Ёyska, Nied€Ўwied€Ў €Њpi w€Њr€Іd legowiska. Mariusz tylko co wyszed€Ё ze swojego. Zmierzch zapada€Ё. By€Ёa to pora obiadu, gdy€Є musia€Ё zn€Іw powr€Іci€Ћ do jadania obiad€Іw. Niestety! Jak wielka jest niedoskona€Ёo€Њ€Ћ idealnych nami€Ѕtno€Њci! Mariusz szed€Ё z wolna bulwarem w stron€Ѕ rogatki, kieruj€Јc si€Ѕ ku ulicy €Њw. Jakuba. Szed€Ё zamy€Њlony, ze zwieszon€Ј g€Ёow€Ј. Nagle uczu€Ё, €Єe go kto€Њ potr€Јci€Ё w€Њr€Іd mg€Ёy; odwr€Іciwszy si€Ѕ ujrza€Ё dwie dziewczyny w €Ёachmanach, jedn€Ј wysok€Ј i szczup€Ё€Ј, #drug€Ј ni€Єsz€Ј nieco, kt€Іre sz€Ёyszybko, zadyszane, wystraszone, jakby ucieka€Ёy; id€Јc naprzeciwko niego nie spostrzeg€Ёy go i mijaj€Јc potr€Јci€Ёy. Mariusz m€Іg€Ё rozr€І€Єni€Ћ w ciemno€Њci ich wyblad€Ёe twarze, w€Ёosy w nie€Ёadzie, brudne czepki, sp€Іdnice w strz€Ѕpach i bose nogi. Biegn€Јcrozmawia€Ёy ze sob€Ј. Wy€Єsza m€Іwi€Ёa bardzo cicho: !€Ї Glina przysz€Ёa, o ma€Ёo mnie nie capn€Ѕli. Druga odpowiedzia€Ёa: €Ї Ja ich zaraz zw€Јcha€Ёam. Zwiewa€Ёam, ile si€Ёy. Mariusz domy€Њli€Ё si€Ѕ poprzez niejasno€Њ€Ћ tego z€Ёowrogiego szwargotu, €Єe zapewne €Єandarmi albo policja miejska polowali na te dwie dziewczyny i €Єe si€Ѕ im wymkn€Ѕ€Ёy. Dziewcz€Ѕta wesz€Ёy pomi€Ѕdzy drzewa bulwaru, przez kilka chwil majaczy€Ёy niewyra€Ўn€Ј biel€Ј w€Њr€Іd ciemno€Њci, wreszcie znik€Ёy. Mariusz zatrzyma€Ё si€Ѕ na %chwil€Ѕ. I ju€Є mia€Ё ruszy€Ћ dalej, kiedy spostrzeg€Ё na ziemi u n€Іg swoich ma€Ё€Ј, szar€Ј $paczk€Ѕ. Schyli€Ё si€Ѕ i podni€Іs€Ё j€Ј. By€Ёa to jakby koperta, kt€Іra zdawa€Ёa si€Ѕ zawiera€Ћ papiery. €Ї Tak, to zapewne te nieszcz€Ѕsne stworzenia upu€Њci€Ёy €Ї rzek€Ё do siebie. "Zawr€Іci€Ё, wo€Ёa€Ё, ale ju€Є ich !nie by€Ёo; pomy€Њla€Ё sobie, €Єe odesz€Ёy ju€Є za daleko, schowa€Ё paczk€Ѕ do kieszeni i poszed€Ё na obiad. Cz€Ёowiek o czterech twarzachWieczorem, rozbieraj€Јc si€Ѕ, poczu€Ё w kieszeni surduta paczk€Ѕ, kt€Іr€Ј znalaz€Ё na bulwarze. #Zapomnia€Ё o niej. Pomy€Њla€Ё, €Єe mo€Єe nie do rzeczy b€Ѕdzie j€Ј otworzy€Ћ, gdy€Є zawiera€Ёa zapewne adres dziewcz€Јt, je€Єeli rzeczywi€Њcie do nich nale€Єa€Ёa, a w ka€Єdym razie !jakie obja€Њnienia tycz€Јce si€Ѕ osoby, kt€Іra j€Ј zgubi€Ёa. Otworzy€Ё kopert€Ѕ. Nie by€Ёa zapiecz€Ѕtowana i "zawiera€Ёa cztery listy, r€Іwnie€Єnie zapiecz€Ѕtowane. Wszystkie cztery cuchn€Ѕ€Ёy pod€Ёym tytoniem. Pierwszy list mia€Ё adres nast€Ѕpuj€Јcy: Do Ja€Њnie Wielmo€Єnej margrabiny de Grucheray, na placu wprost Izby Deputowanych, Nr... !Mariusz pomy€Њla€Ё sobie, €Єe tamznajdzie pewno wskaz€Іwki, #kt€Іrych szuka€Ё, i €Єe skoro list nie jest zamkni€Ѕty, mo€Єna go przeczyta€Ћ nie pope€Ёniaj€Јc niedelikatno€Њci. "List by€Ё nast€Ѕpuj€Јcej tre€Њci: Ja€Њnie Wielmo€Єna Pani Margrabino! Cnota mi€Ёosierdzia i nabo€Єno€Њci jest t€Ј, kt€Іra wi€Ј€Єe razem spo€Ёecze€Љstwo. Porusz Pani swoje ucz€Іcie chrze€Њcija€Љskie i spujsz pe€Ёnym lito€Њci okiem na mnie, nieszcz€Ѕ€Њliwego Hiszpana, !ofiar€Ѕ prawo€Њci i przywi€Јzaniado €Њwietnej sprawy prawowitego krula, kt€Іre op€Ёaci€Ё swoj€Ј krwi€Ј, po€Њwiencif ca€Ё€Ј fortun€Ѕ, wszystko, €Єeby broni€Ћ tej !sprawy, a dzi€Њ si€Ѕ znajd€Іje w najwi€Ѕkszej mizerii. Nie !w€Јtpi€Ѕ, €Єe Ja€Њnie Wielmo€Єna Pani, szlachetna osoba, udzielit€Ѕ pomoc dla zachowania ci€Ѕ€Єkiego €Єycia wojskowemu pe€Ёnemu ran z wielk€Ј edukacj€Ј izchonorem, i licz€Ѕ zgury na ludzko€Њ€Ћ Ja€Њnie Wielmo€Єnej Margrabiny, jako te€Є wsp€І€Ёczucie, kt€Іre j€Ј o€Єywia ku narodowi tak "nieszcz€Ѕ€Њliwemu. Ich pro€Њba nieb€Ѕdzie nadaremn€Ј i ich wdzi€Ѕczno€Њ€Ћ zachowa Jej urocze wspomnienie. €Г€Јcz€Ѕ ucz€Іcia pe€Ёne uszanowania, z kt€Іrymi mam zaszczyt by€Ћ Ja€Њnie Wielmo€Єnej Pani Margrabiny uni€Єonym s€Ё€Іg€Ј Don Alvarez kapitan hiszpa€Љski, rojalista zbieg€Ёy do Francji, !kt€Іren znajd€Іje si€Ѕ w podro€Єydo swojej ojczyzny i brakuje mu pieni€Ѕdzy na dalsz€Ј drog€Ѕ. Przy podpisie nie by€Ёo €Єadnego adresu. Mariusz spodziewa€Ё si€Ѕgo znale€Ў€Ћ w drugim li€Њcie, kt€Іry mia€Ё w nag€Ё€Іwku !nast€Ѕpuj€Јce s€Ёowa: Do Ja€Њnie Wielmo€Єnej Pani Hrabiny de Montvemet, przy ulicy Cassette Nr 9. Oto, co przeczyta€Ё w tym li€Њcie! Ja€Њnie Wielmo€Єna Pani Hrabim! Jestem nieszcz€Ѕ€Њliw€Ј matk€Ј sze€Њciorgu dzieciom, najmniejsze osiem miesi€Ѕcy. Jajestem chora po ostatnim #po€Ёogu, m€Ј€Є mnie €Єuci€Ё pi€Ѕ€Ћ miesi€Ѕcy temu nazat bez €Єadnego funduszu na €Њwiecie w najokropniejszej n€Ѕdzy. W nadziei Ja€Њnie Wielmo€Єnej Hrabiny kre€Њl€Ѕ si€Ѕ Balizardowa Mariusz przeszed€Ё do trzeciego listu, kt€Іry jak i "poprzednie by€Ё pro€Њb€Ј; brzmia€Ёon tak: Do Wielmo€Єnego Pana Pabourgeot, wyborcy, w€Ёa€Њciciela sk€Ёadu czapek na rogu ulicy €Њw. Dionizego i €Ђelaznej. Pozwalam sobie przes€Ёa€Ћ Wielmo€Єnemu Panu ten list z pro€Њb€Ј o udzielenie mi szacownej €Ёaski swojej sympatii i zainteresowania si€Ѕ literatem, kt€Іry tylko co wys€Ёa€Ё sw€Іj dramat do komediifrancuskiej. Rzecz jest historyczna i odbywa si€Ѕ w Owernii za Cesarstwa. Styl, zdaje mi si€Ѕ, jest naturalny, lakoniczny i w ogule chyba dobry. W czterech miejscach s€Ј piosenki. Chumor, powaga, niespodzianki mieszaj€Ј si€Ѕ z urozmaiceniem charakteruw i romantycznem nastrojem, rozproszonem letko po ca€Ёej intrydze, w kt€Іrej s€Ј tajemnice i du€Єo uderzaj€Јcych katastrof i to si€Ѕ rozwionzuje w kilku efektownych scenach. G€Ёuwnym moim celem jest zadowolni€Ћ post€Ѕpow€Ј potrzeb€Ѕ cz€Ёowieka naszego wieku, znaczy si€Ѕ mod€Ѕ, t€Ѕ kapry€Њn€Ј i dziwaczn€Ј chor€Јgiewk€Ѕ, kt€Іra zmienia kier€Іnek mo€Єna powiedzie€Ћ zaka€Єdym powiewem wiatru. Wielmo€Єny Panie Pabowgeot, zas€Ё€І€Єona Pa€Љska reputacja o€Њwieconego protektora literatury o€Њmiela mnie "przys€Ёa€Ћ do Pana moj€Ј c€Іrk€Ѕ, kt€Іra panu wy€Ё€Іszczy nasze po€Ёo€Єenie niedostateczne, kt€Іremu braknie chleba i ogniaw tej srogiej poz€Ѕ zimowej. Je€Єeli powiem, €Єe prosz€Ѕ Wielmo€Єnego Pana, a€Єeby€Њ !raczy€Ё przyj€Ј€Ћ cho€Ёd, kt€Іry !pa€Ёam €Є€Јdz€Ј z€Ёo€Єy€Ћ Panu w moim dramacie i we wszystkich, kt€Іre sk€Јponuj€Ѕ na przysz€Ёo€Њ€Ћ, jest to tylko dow€Іd, jak dalece pragn€Ѕ zaszczytu schronienia si€Ѕ pod Pa€Љski puklesz i przyozdobienia moich pism Pa€Љskim nazwiskiem. Je€Єeli raczysz Pan zaszczyci€Ћ mnie cho€Ћby najskromniejsz€Ј ofiar€Ј, natychmiast wezm€Ѕ si€Ѕdo pisania obszernego poematu, a€Єeby sp€Ёaci€Ћ Wielmo€Єnemu Panu m€Іj characz wdzi€Ѕczno€Њci. Poemat ten, kt€Іry stara€Ћ si€Ѕ b€Ѕd€Ѕ poprawi€Ћ jak tylko by€Ћ mo€Єe najbardziej, zostanie dostarczony W. Panu przed wydrukowaniem na czele dramatu i wydeklamowaniem na scenie. Wielmo€Єnemu panu Pabourgeoti Ma€Ё€Єonce cho€Ёdy najuni€Єe€Љsze sk€Ёada Genflot, literata P. S. Wystarczy i czterdzie€Њci su. Prosz€Ѕ przebaczy€Ћ, €Єe posy€Ёam c€Іrk€Ѕ i si€Ѕ nie stawiam w swojej osobie, ale smutne przyczyny, zwi€Јzane zgarderob€Ј, nie pozwalaj€Ј mi niestety wychodzi€Ћ z domu. Mariusz otworzy€Ё wreszcie czwarty list. By€Ё na nim nast€Ѕpuj€Јcy adres: Wielmo€Єnemu Dobroczynnemu Panu z ko€Њcio€Ёa €Њw. Jakuba. Zawiera€Ё te oto s€Ё€Іw kilka: Dobroczy€Љco! Je€Єeli raczysz Pan przyj€Њ€Ћ w towarzystwie mojej c€Іrki, b€Ѕdziesz €Њwiadkiem n€Ѕdznej kl€Ѕski i poka€Є€Ѕ ci moje €Њwiadectwa. Na widok tego pisania Pa€Љska szlachetna dusza przeniknionazostanie ucz€Іciem tkliwego wsp€Іfcz€Іcia, gdysz prawdziwi filozofowi zawsze g€Ё€Ѕboko odcz€Іwaj€Ј. Przyznaj wsp€Іlcz€Іj€Јcy !cz€Ёowieku, €Єe trzeba cierpie€Ћ najokrutniejszy, niedostatek i €Єe jest to bardzo bolesne dla otrzymania jakiejkolwiek ulgi, po€Њwiadcza€Ћ go przez w€Ёadze,jakby niewolno by€Ёo cz€Ёowiekowi cierpie€Ћ w !skrytosci i kona€Ћ z g€Ёodu, nim kto go wspomorze. Przeznaczenie jest dziwnie okr€Іtne dla jednych, a roz€Ў€Іtne wzgl€Ѕdem innych. Czekam pa€Љskiej wizyty albo ofiary, je€Єeli raczysz j€Ј uroni€Ћ, i prosz€Ѕ przyjm Pan pe€Ёne uszanowania ucz€Іcia, z kt€Іrym szczyc€Ѕ si€Ѕ by€Ћ. Cz€Ёowieku prawdziwie wspania€Ёomy€Њlny, pa€Љskim bardzo pokornym s€Ёug€Ј, P. Fabantou, artysta dramatyczny Po przeczytaniu tych czterech!list€Іw Mariusz niewiele wi€Ѕcej wiedzia€Ё ni€Є przedtem. Po pierwsze, €Єaden z podpisuj€Јcych nie poda€Ё swego adresu. Po wt€Іre, listy zdawa€Ёy si€Ѕ pochodzi€Ћ od czterech rozmaitych indywidu€Іw: don Alvareza, jejmo€Њci Balizard, poety Genflot i artysty dramatycznego Fabantou, lecz%mia€Ёy t€Ѕ osobliw€Ј w€Ёa€Њciwo€Њ€Ћ, €Єe by€Ёy wszystkie napisane jednym pismem. St€Јd wi€Ѕc wniosek, €Єe pochodzi€Ёy od jednej i tej samej osoby. W dodatku €Їco jeszcze bardziej potwierdza€Ёo to przypuszczenie €Їwszystkie cztery listy by€Ёy pisane na jednakowym papierze, ordynarnym i po€Є€І€Ёk€Ёym, wszystkie jednakowo czu€Ћ by€Ёo tytoniem i jakkolwiek usi€Ёowano o ile mo€Єno€Њci urozmaici€Ћ styl, te€Є same b€Ё€Ѕdy ortograficzne wsz€Ѕdzie si€Ѕ w nich powtarza€Ёy ze spokojn€Ј swobod€Ј, dowodz€Јc€Ј najwyra€Ўniej, €Єe literat Genflot nie mniej im podlega€Ё od hiszpa€Љskiego kapitana. !Nie by€Ёo warto wysila€Ћ si€Ѕ na odgadywanie tej ma€Ёej tajemnicy. Gdyby listy nie zosta€Ёy znalezione przypadkiem, ca€Ёa sprawa mog€Ёaby wygl€Јda€Ћ na mistyfikacj€Ѕ. Mariusz zanadto by€Ё smutny, aby dobrze przyj€Ј€Ћ jakikolwiek €Єart, !cho€Ћby od trafu, i aby si€Ѕ da€Ћwci€Јgn€Ј€Ћ w figiel, kt€Іrym chcia€Ё go zabawi€Ћ bruk uliczny. Zdawa€Ёo mu si€Ѕ, €Єe gra w €Њlep€Ј babk€Ѕ z czterema listami, kt€Іre si€Ѕ z niego wy€Њmiewaj€Ј. Nic zreszt€Ј nie wskazywa€Ёo, €Єe te listy nale€Єa€Ёy do dziewcz€Јt, kt€Іre Mariusz spotka€Ё na bulwarze. Koniec ko€Љcem, by€Ёy to nikomu niepotrzebne szparga€Ёy. Mariusz w€Ёo€Єy€Ё to wszystko z powrotem do koperty, rzuci€Ё wk€Јt i po€Ёo€Єy€Ё si€Ѕ spa€Ћ. Oko€Ёo si€Іdmej z rana, kiedy wsta€Ё, zjad€Ё €Њniadanie i #zabiera€Ё si€Ѕ w€Ёa€Њnie do roboty,zapukano lekko do drzwi. !Poniewa€Є nic nie posiada€Ё, nie wyjmowa€Ё klucza z zamku, najwy€Єej tylko w€Іwczas, gdy mia€Ё piln€Ј robot€Ѕ, co si€Ѕ bardzo rzadko zdarza€Ёo. Nawetwychodz€Јc na miasto, zostawia€Ё klucz w drzwiach. €ЇOkradn€Ј pana €Ї mawia€Ёa pani#Burgon. €ЇC€І€Є mi mog€Ј ukra€Њ€Ћ? ueulemer, hanie i poszed€Ё. є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПGp’ c­H й cIл csJм п cжKЛ+ж c9L‘6эRœ€Ї odpowiada€Ё Mariusz. Zdarzy€Ёo si€Ѕ jednak, €Єe pewnego dnia skradziono mu par€Ѕ starych but€Іw, ku wielkiemu triumfowi €Аg€Ё€Іwnej lokatorki€Б. Zapukano po raz wt€Іry, r€Іwniecicho jak za pierwszym razem.€Ї Prosz€Ѕ wej€Њ€Ћ €Ї rzek€Ё Mariusz. Drzwi si€Ѕ otworzy€Ёy. €ЇCzego pani sobie €Єyczy, paniBurgon? €Ї odezwa€Ё si€Ѕ Mariusz, nie odwracaj€Јc oczu od ksi€Ј€Єek i r€Ѕkopis€Іw roz€Ёo€Єonych na stole. G€Ёos, kt€Іry nie by€Ё g€Ёosem pani Burgon, odpowiedzia€Ё: €Ї Przepraszam pana... By€Ё to g€Ёos g€Ёuchy, zu€Єyty, przyt€Ёumiony, gard€Ёowy, g€Ёos starego pijaka, ochryp€Ёy od w€Іdki i araku. !Mariusz odwr€Іci€Ё si€Ѕ szybko i zobaczy€Ё m€Ёod€Ј dziewczyn€Ѕ. R€І€Єa w n€Ѕdzy W na p€І€Ё uchylonych drzwiachsta€Ёa bardzo m€Ёoda dziewczyna. Okienko izdebki, !przez kt€Іre wpada€Ёo €Њwiat€Ёo, znajdowa€Ёo si€Ѕ w€Ёa€Њnie na wprost drzwi i o€Њwietla€Ёo t€Ѕ posta€Ћ. By€Ёa to istota chuda, w€Јt€Ёa, sk€Іra i ko€Њci; tylko koszula i sp€Іdnica os€Ёania€Ёy nieco jej nago€Њ€Ћ, dr€Є€Јc€Ј i zzi€Ѕbni€Ѕt€Ј. Zamiast paska kawa€Ёek sznurka, w€Ёosy tak€Єesznurkiem zwi€Јzane. Ko€Њciste ramiona stercza€Ёy spod koszuli, cer€Ѕ mia€Ёa blad€Ј i limfatyczn€Ј, szare obojczyki, czerwone r€Ѕce, usta wp€І€Ёotwarte i cofni€Ѕte, bez kilku z€Ѕb€Іw, oczy przygas€Ёe, bezczelne i znikczemnia€Ёe, kszta€Ёty przedwcze€Њnie zgrzybia€Ёej dziewczyny, spojrzenie starej rozpustnicy, niby pi€Ѕ€Ћdziesi€Јt lat i niby !pi€Ѕtna€Њcie; jedna z tych istot,#kt€Іre s€Ј jednocze€Њnie w€Јt€Ёe i straszliwe i kt€Іre wywo€Ёuj€Ј dreszcz l€Ѕku u tego, kto by naich widok nie zap€Ёaka€Ё. Mariusz wsta€Ё i przypatrywa€Ё si€Ѕ z pewnym rodzajem os€Ёupienia temu stworzeniu podobnemu do cieni, kt€Іre si€Ѕ przesuwaj€Ј w przykrych snach. Najbardziej by€Ёo rozdzieraj€Јce, €Єe ta dziewczyna nie zdawa€Ёa si€Ѕ by€Ћ stworzona na to, €Єeby by€Ћ brzydk€Ј. Jako dziecko musia€Ёa by€Ћ nawet €Ёadna. Wdzi€Ѕk jej wieku wyra€Ўnie walczy€Ё w niej jeszcze z ohyd€Ј przedwczesnego zestarzenia w rozpu€Њcie i n€Ѕdzy. Resztki pi€Ѕkno€Њci dogorywa€Ёy na tej szesnastoletniej twarzy, jak blade s€Ёo€Љce, kt€Іre ga€Њnie za sinymi ob€Ёokami o €Њwicie zimowego dnia. Twarz ta nie by€Ёa obca Mariuszowi. Zdawa€Ёo mu si€Ѕ, "€Єe j€Ј sobie sk€Јd€Њ przypomina. €Ї Czego sobie panienka €Єyczy?? €Ї zapyta€Ё. A m€Ёoda dziewczyna odpowiedzia€Ёa swym g€Ёosem pijanego galernika: €Ї Mam tu list do pana, panie Mariuszu. Nazywa€Ёa Mariusza po imieniu,#nie by€Ёo wi€Ѕc w€Јtpliwo€Њci, €Єe to do niego mia€Ёa interes. Ale kim by€Ёa ta dziewczyna? Sk€Јd zna€Ёa jego imi€Ѕ? Nie czekaj€Јc pozwolenia, $wesz€Ёa, rozejrza€Ёa si€Ѕ €Њmia€Ёo, z jak€Ј€Њ €Њciskaj€Јc€Ј serce "bezczelno€Њci€Ј, po ca€Ёej izbie i nie pos€Ёanym jeszcze €Ё€І€Єku. By€Ёa bosa. Wielkie dziury w jejsp€Іdnicy ukazywa€Ёy d€Ёugie nogi i chude kolana. Dr€Єa€Ёa z zimna. Rzeczywi€Њcie trzyma€Ёa w r€Ѕku !list, kt€Іry odda€Ёa Mariuszowi. Mariusz, otwieraj€Јc list, zauwa€Єy€Ё, €Єe ogromny op€Ёatek, kt€Іrym go zapiecz€Ѕtowano, by€Ё jeszcze ca€Ёkiem wilgotny. Pismo tedy nie musia€Ёo pochodzi€Ћ z bardzo daleka. Przeczyta€Ё: "Mi€Ёy m€Ёodzie€Љcze i s€Јsiedzie. Dowiedzia€Ёem si€Ѕ o Pa€Љskiej #uprzejmo€Њci, €Єe€Њ pan zap€Ёaci€Ё za mnie komorne pu€Ё roku temu. B€Іg ci za to zap€Ёa€Ћ, m€Ёodzie€Љcze. Moja starsza c€Іrka opowie panu, €Єe jeste€Њmy bez kawa€Ёka chleba ju€Є od dw€Іch dni, we czworo ijeszcze moja €Єona chora. !Je€Єeli my€Њli moje nie zawodz€Ј mnie, zdaj€Ѕ mi si€Ѕ, €Єe powinien bym mie€Ћ nadziej€Ѕ, €Єe pa€Љskie szlachetne serce zmi€Ѕkczy si€Ѕ tymi powodami i naka€Єe panu pragnienie stania si€Ѕ moj€Ј Opacznosci€Ј, racz€Јcmi udzieli€Ћ cho€Ћby lekkiego dobrodziejstwa. Pozostaj€Ѕ ze znakomitym powa€Єaniem, kt€Іre si€Ѕ s€Ёusznie nale€Єy dobroczy€Љcom luckosci. Jondrette P. S. Moja c€Іrka zaczeka na Pa€Љskie rozkazy, kochany panie Mariuszu. Po€Њr€Іd ciemnej przygody, kt€Іra Mariusza zajmowa€Ёa ju€Є od wczorajszego wieczoru, listten by€Ё jakby €Њwiec€Ј w piwnicy. Wszystko si€Ѕ nagle rozja€Њni€Ёo. !Pochodzi€Ё on z tego€Є €Ўr€Іd€Ёa co i tamte cztery. To samo pismo, ten sam styl, ta sama ortografia, ten sam papier, ten sam zapach tytoniu. #By€Ёo wi€Ѕc pi€Ѕ€Ћ list€Іw, pi€Ѕ€Ћ zmy€Њlonych historii, pi€Ѕ€Ћ adres€Іw, ale jeden tylko podpisuj€Јcy. Hiszpa€Љski kapitan don Alvarez, nieszcz€Ѕ€Њliwa matka Balizard, poeta dramatyczny Genflot, stary aktor Fabantou,nazywali si€Ѕ wszyscy czterej Jondrette, je€Єeli Jondrette rzeczywi€Њcie nazywa€Ё si€Ѕ Jondrette. Cho€Ћ Mariusz od dawna ju€Є mieszka€Ё w tym domu, nie mia€Ёprawie sposobno€Њci, jake€Њmy to ju€Є powiedzieli, nie tylko widywa€Ћ, ale nawet spostrzega€Ћ swoich najbli€Єszych s€Јsiad€Іw. Duch jego kr€Ј€Єy€Ё daleko, a gdzie bie€Єy duch, tam i spojrzenie. Zapewne nieraz spotyka€Ё si€Ѕ zcz€Ёonkami rodziny Jondrette b€Јd€Ў w korytarzu, b€Јd€Ў na schodach, ale byli oni dla niegotylko zarysami postaci; tak mato na nich zwa€Єa€Ё, €Єe poprzedniego wieczora potr€Јci€Ё na bulwarze, nie Poznaj€Јc ich, c€Іrki !Jondrette€Вa, gdy€Є niew€Јtpliwieby€Ёy to one, a widok tej, kt€Іra wesz€Ёa do jego pokoju, "z trudno€Њci€Ј zdo€Ёa€Ё obudzi€Ћ w!nim, poprzez wstr€Ѕt i lito€Њ€Ћ, niewyra€Ўne przypomnienie, €Єe j€Ј ju€Є kiedy€Њ widzia€Ё. Teraz wszystko mu si€Ѕ wyja€Њni€Ёo. Zrozumia€Ё, €Єe s€Јsiad Jondrette zawodowo wyzyskiwa€Ё w swojej niedoli "lito€Њ€Ћ dobroczynnych os€Іb; €Єe wyszukiwa€Ё adresy i pisywa€Ё pod zmy€Њlonymi nazwiskami do$ludzi, o kt€Іrych s€Јdzi€Ё, €Єe s€Ј #bogaci i mi€Ёosierni, listy, kt€Іre!zanosi€Ёy jego c€Іrki na w€Ёasne ryzyko. Albowiem przyk€Ёadny ten ojciec doszed€Ё ju€Є do tego, €Єe ryzykowa€Ё c€Іrki. Rozgrywa€Ё gr€Ѕ z losem i !stawia€Ё na kart€Ѕ swoje dzieci. Wnosz€Јc z ich wczorajszej ucieczki, zadyszania, strachu i tych kilku s€Ё€Іw w z€Ёodziejskiej gwarze, kt€Іre %us€Ёysza€Ё, Mariusz domy€Њli€Ё si€Ѕ, €Єe nieszcz€Ѕ€Њliwe dziewczyny uprawia€Ёy jeszcze i inne podejrzane procedery i €Єe z tego wszystkiego spo€Ёecze€Љstwo ludzkie w jego dzisiejszej postaci ukszta€Ёtowa€Ёo dwie upad€Ёe istoty, kt€Іre nie by€Ёy ani dzie€Ћmi, ani dziewcz€Ѕtami, anikobietami, lecz jakim€Њ rodzajem potwor€Іw nieczystych a niewinnych zarazem, sp€Ёodzonych przez n€Ѕdz€Ѕ. Kiedy Mariusz przypatrywa€Ё si€Ѕjej zdziwionym i bolesnym wzrokiem, dziewczyna kr€Ѕci€Ёa si€Ѕ po izbie z zuchwa€Ёo€Њci€Ј widma. Szasta€Ёa si€Ѕ na wszystkie strony, nic sobie nierobi€Јc ze swej nago€Њci; chwilami koszula jej, rozche€Ёstana i podarta, opada€Ёa prawie do pasa. Przesuwa€Ёa krzes€Ёa, bra€Ёa do r€Ѕki drobiazgi toaletowe stoj€Јce na komodzie, dotyka€Ёa ubrania Mariusza, pl€Јdrowa€Ёa po wszystkich k€Јtach. €Ї A, jak Bozi€Ѕ kocham €Ї m€Іwi€Ёa €Ї pan ma lustro!! I nuci€Ёa sobie, jakby by€Ёa sama, urywki z wodewil€Іw, weso€Ёe zwrotki, kt€Іrym jej g€Ёos gard€Ёowy i ochryp€Ёy przydawa€Ё pos€Ѕpnego wyrazu. Spod tej pozornej bezczelno€Њciprzebija€Ёo co€Њ wymuszonego, niespokojnego i upokorzonego.Bezczelno€Њ€Ћ wyp€Ёywa z uczucia wstydu. #Mariusz namy€Њla€Ё si€Ѕ i pozwala€Ёjej robi€Ћ, co chcia€Ёa. Zbli€Єy€Ёa si€Ѕ do sto€Ёu. #€Ї Aha!! €Ї rzek€Ёa €Ї ksi€Ј€Єki!! "Jakie€Њ €Њwiat€Ёo mign€Ѕ€Ёo w jej szklistych oczach. Ci€Јgn€Ѕ€Ёa dalej, a g€Ёos jej wyra€Єa€Ё rado€Њ€Ћ, €Єe mo€Єe si€Ѕ czym€Њ !pochwali€Ћ €Ї uczucie, kt€Іre niejest oboj€Ѕtne €Єadnemu ludzkiemu stworzeniu. €Ї Ja te€Є umiem czyta€Ћ!! "Porwa€Ёa szybko ksi€Ј€Єk€Ѕ, kt€Іraotwarta le€Єa€Ёa na stole, i przeczyta€Ёa do€Њ€Ћ p€Ёynnie: €А... Genera€Ё Baudouin dosta€Ё rozkaz zdobycia, z pomoc€Ј pi€Ѕciu batalion€Іw swojej brygady, zamku Hougomont, kt€Іry si€Ѕ znajduje na €Њrodku r€Іwniny Waterloo...€Б Przerwa€Ёa sobie: €ЇA, Waterloo! Wiem. To by€Ёa kiedy€Њ bitwa. M€Іj ojciec tam #by€Ё. Ojciec s€Ёu€Єy€Ё przy wojsku.My€Њmy wszyscy bonaparty€Њci, "ho, ho! Bili si€Ѕ tam z Anglikami.'Po€Ёo€Єy€Ёa ksi€Ј€Єk€Ѕ, wzi€Ѕ€Ёa pi€Іroi zawo€Ёa€Ёa: €Ї Umiem te€Є i pisa€Ћ!! Umoczy€Ёa pi€Іro w ka€Ёamarzu i zwracaj€Јc si€Ѕ ku Mariuszowi: €Ї Chce pan zobaczy€Ћ?? €Ї rzek€Ёa. €Ї Niech pan patrzy. Napisz€Ѕ panu co€Њ. I zanim mia€Ё czas odpowiedzie€Ћ, napisa€Ёa na arkuszu czystego papieru, kt€Іry le€Єa€Ё na stole: Salcesony id€Ј. Potem spojrza€Ёa na Mariusza i !twarz jej zmieni€Ёa si€Ѕ dziwnie.€Ї Czy pan wie, panie Mariuszu, €Єe €Ёadny ch€Ёopak z pana? €Ї zapyta€Ёa. Jednocze€Њnie przysz€Ёo im obojgu to samo na my€Њl, tylko "€Єe ona u€Њmiechn€Ѕ€Ёa si€Ѕ, a on si€Ѕ zarumieni€Ё. Przybli€Єy€Ёa si€Ѕ do niego i #po€Ёo€Єy€Ёa mu r€Ѕk€Ѕ na ramieniu. €ЇPan na mnie nie zwraca uwagi, ale ja pana znam, panieMariuszu. Spotykam pana na schodach i nieraz widz€Ѕ, jak pan wchodzi do jednego pana,co si€Ѕ nazywa Mabeuf i mieszka ko€Ёo mostu Austerlickiego. Tak, widuj€Ѕ pana, bo nieraz spaceruj€Ѕ w tamtych stronach. Bardzo panudo twarzy z tymi poczochranymi w€Ёosami. #G€Ёos jej stara€Ё si€Ѕ by€Ћ mi€Ёy, %lecz sta€Ё si€Ѕ tylko cichy. Cz€Ѕ€Њ€Ћs€Ё€Іw przepada€Ёa gdzie€Њ po drodze od gard€Ёa ku ustom, jakby na klawiaturze, gdzie nie wszystkie tony odpowiadaj€Ј. Mariusz cofn€Ј€Ё si€Ѕ nieznacznie. #€ЇProsz€Ѕ pani €Їrzek€Ё ze zwyk€Ё€Јsobie ch€Ёodn€Ј powag€Ј €Їmam "tu jak€Ј€Њ paczk€Ѕ, kt€Іra, zdaje #mi si€Ѕ, nale€Єy do pani. Prosz€Ѕ, oto ona. I odda€Ё jej kopert€Ѕ zawieraj€Јc€Ј cztery listy. !Klasn€Ѕ€Ёa w r€Ѕce i zawo€Ёa€Ёa: €Ї Ach, co€Њmy si€Ѕ tego naszuka€Ёy! Potem chwyci€Ёa paczk€Ѕ, rozdar€Ёa kopert€Ѕ i m€Іwi€Ёa: !€ЇJak Bozi€Ѕ kocham, ale€Њmy si€Ѕ z siostr€Ј naszuka€Ёy! I pan to znalaz€Ё! Na bulwarze, prawda? To musia€Ёo by€Ћ na bulwarze! Musia€Ёa upa€Њ€Ћ wtedy, kiedy€Њmy bieg€Ёy. To ta smarkata upu€Њci€Ёa. Jake€Њmy !przysz€Ёy do domu, rozst€Јp si€Ѕ,ziemio, nie ma nigdzie. A €Єe nie chcia€Ёy€Њmy dosta€Ћ w !sk€Іr€Ѕ, bo nam to do szcz€Ѕ€Њciawcale a wcale niepotrzebne, "zmy€Њli€Ёy€Њmy, €Єe€Њmy odnios€Ёy listy i €Єe nam wsz€Ѕdzie pokazali fig€Ѕ. A tu raptem masz z powrotem te nieszcz€Ѕsne listy. Ale po czym pan pozna€Ё, €Єe to moje? A, prawda, po pi€Њmie. To pana potr€Јci€Ёy€Њmy wczoraj wieczorem? Ju€Є by€Ёo ciemno! Powiadam do siostry: €АCzy to jaki€Њ pan?€Б €Ї a ona powiada: #€АTak, to zdaje si€Ѕ jaki€Њ pan€Б. !M€Іwi€Јc to rozwin€Ѕ€Ёa pro€Њb€Ѕ adresowan€Ј do dobroczynnegojegomo€Њcia z ko€Њcio€Ёa €Њw. Jakuba. €ЇA! €Ї rzek€Ёa €Їto pro€Њba do tego starego, co chodzi na !msz€Ѕ. W€Ёa€Њnie w sam raz pora. Zanios€Ѕ. Da nam mo€Єe co na €Њniadanie? Potem zacz€Ѕ€Ёa si€Ѕ €Њmia€Ћ i doda€Ёa: "€ЇWie pan, co to b€Ѕdzie, je€Єeli dzi€Њ zjemy €Њniadanie? To b€Ѕdzie razem €Њniadanie onegdajsze, obiad onegdajszy,€Њniadanie wczorajsze i obiad wczorajszy, wszystko razem wkupie dzi€Њ rano. Tak, do stu diab€Ё€Іw, a jak to komu nie odpowiada, mo€Єe sobie zdechn€Ј€Ћ! S€Ёowa te przypomnia€Ёy Mariuszowi, po co nieszcz€Ѕsnadziewczyna przysz€Ёa do niego."Si€Ѕgn€Ј€Ё do kieszeni kamizelki, ale nic nie znalaz€Ё. Przetrz€Јsn€Јwszy wszystkie #kieszenie, zdo€Ёa€Ё zebra€Ћ pi€Ѕ€Ћ "frank€Іw i szesna€Њcie su. By€Ё toca€Ёy jego maj€Јtek w tej chwili. Na dzisiejszy obiad wystarczy €Ї pomy€Њla€Ё sobie. O jutrze pomy€Њlimy jutro. "Od€Ёo€Єy€Ё dla siebie szesna€Њcie su, a pi€Ѕ€Ћ frank€Іw da€Ё dziewczynie. Porwa€Ёa pieni€Јdze. &€Ї Dobra!! €Ї zawo€Ёa€Ёa. €Ї S€Ёo€Љce €Њwieci!! I jakby to s€Ёo€Љce mia€Ёo w€Ёasno€Њ€Ћ roztapiania w jej m€Іzgu lawiny ulicznej gwary, wo€Ёa€Ёa dalej: !€ЇPi€Ѕ€Ћ frank€Іw! Kr€Іlik! A to "klawo! Tylko €Ћpa€Ћ i chla€Ћ, a€Є mu b€Ѕdzie uszami wy€Ёazi€Ёo! Wy€Єerka b€Ѕdzie pierwszej "klasy! Mo€Єe sobie €Єa€Ёowa€Ћ, co?Naci€Јgn€Ѕ€Ёa koszul€Ѕ na ramiona, nisko si€Ѕ sk€Ёoni€Ёa Mariuszowi, przyjacielsko %skin€Ѕ€Ёa d€Ёoni€Ј i skierowa€Ёa si€Ѕku drzwiom, m€Іwi€Јc: €Ї Do widzenia panu!! Ale i tak p€Іjd€Ѕ jeszcze do starego. Przechodz€Јc ko€Ёo komody, spostrzeg€Ёa na niej zesch€Ё€Ј "sk€Іrk€Ѕ chleba, ple€Њniej€Јc€Ј w kurzu. "Rzuci€Ёa si€Ѕ na ni€Ј i zacz€Ѕ€Ёa gry€Ў€Ћ, mrucz€Јc do siebie: €Ї Smaczne, chocia€Є twarde! Mo€Єna sobie z€Ѕby po€Ёama€Ћ! I wysz€Ёa. Okienko Opatrzno€Њci $Pi€Ѕ€Ћ lat ju€Є prze€Єy€Ё Mariusz w biedzie, w niedostatku, w ub€Іstwie nawet, lecz dopiero teraz spostrzeg€Ё, €Єe nie zazna€Ё jeszcze prawdziwej n€Ѕdzy. Prawdziw€Ј n€Ѕdz€Ј by€Ёo to, co zobaczy€Ё przed chwil€Ј. To widmo, kt€Іre mu si€Ѕ przesun€Ѕ€Ёo przed oczami. Bo kto widzia€Ё tylko n€Ѕdz€Ѕ m€Ѕ€Єczyzny, ten nic nie widzia€Ё €Ї trzeba zobaczy€Ћ n€Ѕdz€Ѕ kobiety; a kto widzia€Ё tylko n€Ѕdz€Ѕ kobiety, ten nic !nie widzia€Ё €Ї trzeba zobaczy€Ћ n€Ѕdz€Ѕ dziecka. Mariusz prawie wyrzuca€Ё sobie, €Єe pogr€Ј€Єony w mi€Ёosnym rozmarzeniu, nigdy okiem nawet nie rzuci€Ё na !swoich s€Јsiad€Іw. Zap€Ёaci€Ё za nich komorne, ale by€Ё to odruch tylko, ka€Єdy post€Јpi€Ёby tak samo, on, Mariusz, powinien by€Ё zrobi€Ћ co€Њ wi€Ѕcej. Jak to? €Џciana tylko przedziela€Ёa go od tych opuszczonych istot, kt€Іre "b€Ё€Јka€Ёy si€Ѕ po omacku w€Њr€Іd nocy, wyrzucone poza obr€Ѕb #€Єyj€Јcych; potr€Јca€Ё o nich, by€Ёjak gdyby ostatnim ogniwem rodu ludzkiego, kt€Іrego oni !dotykali, s€Ёysza€Ё ich oddech, araczej rz€Ѕ€Єenie tu€Є obok siebie i nie zwraca€Ё na nich uwagi! Co dzie€Љ, w ka€Єdej #chwili s€Ёysza€Ё poprzez €Њcian€Ѕ, jak ruszaj€Ј si€Ѕ, chodz€Ј, m€Іwi€Ј, lecz nie s€Ёucha€Ё! A kiedy czyni€Ё sobie te wym€Іwki (gdy€Є Mariusz, jak wszystkie serca prawdziwie zacne, bywa€Ё swoim w€Ёasnym nauczycielem i €Ёaja€Ё si€Ѕ, niekiedy wi€Ѕcej nawet, ni€Є na #to zas€Ёu€Єy€Ё), wpatrywa€Ё si€Ѕ w "€Њcian€Ѕ, kt€Іra go przedziela€Ёa od Jondrette€В€Іw, jak gdyby jego wzrok, pe€Ёen #wsp€І€Ёczucia, m€Іg€Ё przenikn€Ј€Ћ poprzez t€Ѕ zapor€Ѕ i ogrza€Ћ tych nieszcz€Ѕ€Њliwych. €Џcian€Ѕ stanowi€Ёa cienka warstwa tynku podtrzymywanego przez €Ёaty ilistwy, co jake€Њmy ju€Є powiedzieli, pozwala€Ёo #dok€Ёadnie rozr€І€Єnia€Ћ g€Ёosy, a nawet i wyrazy. Trzeba by€Ёo by€Ћ takim jak Mariusz marzycielem, €Єeby tego nie spostrzec a€Є do tej pory. €Џciana nie by€Ёa wyklejona papierem ani po stronie Jondrette€В€Іw, ani po stronie Mariusza; jej niespoista, niechlujna konstrukcja widoczna by€Ёa jak na d€Ёoni. "Mariusz patrzy€Ё na €Њcian€Ѕ, nie bardzo zdaj€Јc sobie z tego spraw€Ѕ; czasem i zaduma rozwa€Єa, obserwuje i bada, !tak jak my€Њl . Nagle podni€Іs€Ё "si€Ѕ, spostrzeg€Ё u g€Іry, prawie tu€Є pod sufitem, tr€Іjk€Јtn€Ј dziur€Ѕ powsta€Ё€Ј mi€Ѕdzy trzema €Ёatami. Wypad€Ёo wapno, kt€Іre zatyka€Ёo t€Ѕ pr€І€Єni€Ѕ. Stan€Јwszy na komodzie mo€Єna by€Ёo zajrze€Ћ przez ten otw€Іr do izby Jondrette€В€Іw. Wsp€І€Ёczucie posiada i powinno posiada€Ћ swoj€Ј ciekawo€Њ€Ћ. Dziura ta stanowi€Ёa jakby rodzaj okienka. Wolno jest z ukrycia podpatrywa€Ћ nieszcz€Ѕ€Њcie po to, €Єeby mu pom€Іc. Zobaczmy, co to za ludzie €Ї pomy€Њla€Ё Mariusz €Ї i co si€Ѕ tam dzieje. Wdrapa€Ё si€Ѕ na komod€Ѕ, przy€Ёo€Єy€Ё oko do szpary i spojrza€Ё. Dzikus w swoim legowisku Miasta, na podobie€Љstwo las€Іw, maj€Ј swoje ost€Ѕpy, w kt€Іrych si€Ѕ kryje to, co najz€Ёo€Њliwsze i najniebezpieczniejsze. Tylko €Єe w miastach to, co si€Ѕ tak ukrywa, jest okrutne, plugawe!i ma€Ёe, czyli szpetne; to za€Њ, co si€Ѕ ukrywa w lasach, jest !okrutne, dzikie i wielkie, czyli pi€Ѕkne. Wybieraj€Јc pomi€Ѕdzy norami, wol€Ѕ zwierz€Ѕce ni€Є ludzkie. Jaskinie wi€Ѕcej s€Ј warte ni€Є meliny. To, co Mariusz ujrza€Ё, by€Ёo tak€Ј ludzk€Ј nor€Ј. Mariusz by€Ё biedny i izdebka jego by€Ёa uboga, ale jak jego ub€Іstwo by€Ёo szlachetne, tak jego poddasze by€Ёo schludne. !Izba, w kt€Іr€Ј zapu€Њci€Ё wzrok w tej chwili, by€Ёa obrzydliwa, brudna, smrodliwa, duszna, ciemna, plugawa. Jedyne meble:koszykowe krzes€Ёo, kulawy !st€І€Ё, par€Ѕ starych skorup i w dw€Іch k€Јtach dwa niemo€Єliwe do opisania bar€Ёogi; jedyne €Њwiat€Ёo €Ї mansardowe okno o czterech szybkach, zasnute paj€Ѕczynami. Wpada€Ёo przez ten otw€Іr tyle tylko dnia, ile by€Ёo trzeba, €Єeby z twarzy ludzkiej zrobi€Ћ twarz widziad€Ёa. €Џciany by€Ёy odrapane, po€Ёatane, pop€Ѕkane, podobne do twarzy zniekszta€Ёconej jak€Ј€Њ "straszliw€Ј chorob€Ј. Sp€Ёywa€Ёa z!nich lepka wilgo€Ћ. Wida€Ћ by€Ёo te€Є bezwstydne rysunki niezgrabnie nagryzmolone w€Ѕglem. !Izba, kt€Іr€Ј Mariusz zajmowa€Ё, mia€Ёa przynajmniej wydeptan€Ј kamienn€Ј posadzk€Ѕ; ta za€Њ nie"mia€Ёa €Єadnej, chodzi€Ёo si€Ѕ tampo prostu po ceg€Ёach czarnychod naniesionego b€Ёota. anie i poszed€Ё. є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПтїПgХїПBMpї cюNg н cQODЏ cДPѓ­ cQ * czRЂ5э _нNa tym nier€Іwnym gruncie, pokrytym stwardnia€Ё€Ј warstw€Јkurzu i nie tkni€Ѕtym przez miot€Ё€Ѕ, le€Єa€Ёy w nieregularnych stosach stare chodaki, zu€Єyte po€Љczochy i najobrzydliwsze szmaty; zreszt€Ј €Їizba ta mia€Ёa kominek, tote€Є wynajmowano j€Ј za czterdzie€Њci frank€Іw rocznie. W kominku tym by€Ёo wszystko: fajerka, garnek, po€Ёamane deski, €Ёachmany zawieszone na gwo€Ўdziach, pusta klatka, kupa popio€Ёu, a nawet i ogie€Љ. Kopci€Ёy si€Ѕ w nim sm€Ѕtnie dwa polana. Jedno z legowisk znajdowa€Ёo si€Ѕ przy drzwiach, drugie przy oknie. Obydwa jednym ko€Љcemdotyka€Ёy komina i znajdowa€Ёy si€Ѕ naprzeciwko Mariusza. W jednym z k€Јt€Іw s€Јsiaduj€Јcych z otworem, !przez kt€Іry Mariusz zagl€Јda€Ё, w ramach z czarnego drzewa, wisia€Ёa na €Њcianie kolorowana rycina z napisem wielkimi literami pod spodem: SEN. Przedstawiona tam by€Ёa €Њpi€Јca kobieta, dziecko spoczywaj€Јce we €Њnie na jej kolanach i orze€Ё w€Њr€Іd ob€Ёok€Іw, z koron€Ј w dziobie; kobieta odsuwa€Ёa koron€Ѕ znad g€Ёowy dziecka, nie budz€Јc si€Ѕ!zreszt€Ј wcale; w g€Ё€Ѕbi wida€Ћ by€Ёo w€Њr€Іd promieni Napoleona, wspartego na ciemnoniebieskiej kolumnie z €Є€І€Ёtym kapitelem. Pod tym obrazem sta€Ё oparty uko€Њnie o €Њcian€Ѕ jaki€Њ prostok€Јtny blat zbity z desek. Wygl€Јda€Ёo to na obraz ty€Ёem odwr€Іcony, p€Ё€Іtno oprawione w ramy i pewno zasmarowane po drugiej stronie albo mo€Єe na "zwierciad€Ёo zdj€Ѕte ze €Њciany i czekaj€Јce tam w zapomnieniu,€Єeby je znowu powieszono. Przed sto€Ёem, na kt€Іrym dostrzeg€Ё Mariusz pi€Іro, ka€Ёamarz i papier, siedzia€Ё cz€Ёowiek lat oko€Ёo "sze€Њ€Ћdziesi€Ѕciu, ma€Ёy, chudy, "wy€Є€І€Ёk€Ёy, dzikiego wejrzenia, z wyrazem twarzy przebieg€Ёym, okrutnym i niespokojnym €Ї jaki€Њ ohydny €Ёotr. Cz€Ёowiek ten mia€Ё d€Ёug€Ј, szpakowat€Ј brod€Ѕ. Odziany !by€Ё w kobiec€Ј koszul€Ѕ, kt€Іra ods€Ёania€Ёa jego kosmate piersii nagie ramiona naje€Єone siwawym w€Ёosem. Spod tej koszuli wygl€Јda€Ёy uszargane spodnie i buty, z kt€Іrych wy€Ёazi€Ёy palce. $Pali€Ё fajk€Ѕ. Nie by€Ёo ju€Є chlebaw tej n€Ѕdznej norze, ale na tyto€Љ jeszcze starcza€Ёo. Pisa€Ё, zapewne jaki€Њ list w rodzaju tych, kt€Іre Mariusz czyta€Ё niedawno. Gruba kobieta, mog€Јca mie€Ћ !r€Іwnie dobrze lat czterdzie€Њci jak i sto, przysiad€Ёa w kucki przy kominie, na go€Ёych pi€Ѕtach. I ona r€Іwnie€Є odziana by€Ёa tylko w koszul€Ѕ i trykotow€Ј halk€Ѕ, po€Ёatan€Ј kawa€Ёkami starego sukna. Fartuch z grubego p€Ё€Іtna zakrywa€Ё t€Ѕ halk€Ѕ do po€Ёowy. Cho€Ћ przykucn€Ѕ€Ёa i skuli€Ёa si€Ѕ, wida€Ћ by€Ёo, €Єe jest bardzo wysokiego wzrostu. Przy swoim m€Ѕ€Єu wygl€Јda€Ёa naolbrzymk€Ѕ. Mia€Ёa okropne, jasnorude, ju€Є siwiej€Јce w€Ёosy, kt€Іre czochra€Ёa sobie od czasu do czasu ogromnymi,zat€Ёuszczonymi r€Ѕkami o p€Ёaskich paznokciach. Na jednym z bar€Ёog€Іw dostrzeg€Ё Mariusz dziewczynk€Ѕ, chud€Ј, blad€Ј, prawie nag€Ј, kt€Іra siedzia€Ёa ze zwieszonymi nogami; !wydawa€Ёo si€Ѕ, €Єe nie s€Ёyszy, nie widzi, nie €Єyje. By€Ёa to zapewne m€Ёodsza siostra tej, kt€Іra go niedawno odwiedzi€Ёa. Zdawa€Ёa si€Ѕ mie€Ћ lat jedena€Њcie lub dwana€Њcie. Przypatrzywszy si€Ѕ jej baczniej, mo€Єna by€Ёo pozna€Ћ, €Єe mia€Ёa ju€Є co najmniej czterna€Њcie. Nic w tym mieszkaniu nie wskazywa€Ёo, €Єe wykonywano !tu jak€Јkolwiek prac€Ѕ, nie by€Ёotam ani krosien, ani ko€Ёowrotka, ani €Єadnego innego narz€Ѕdzia. W jednym k€Јcie €Їjakie€Њ €Єelastwo o podejrzanym przeznaczeniu. Widzia€Ёe€Њ tutaj odr€Ѕtwia€Ёe "nier€Іbstwo, kt€Іre idzie w €Њlad za rozpacz€Ј, a poprzedza konanie. !Mariusz ogl€Јda€Ё czas jaki€Њ to grobowe wn€Ѕtrze, straszliwszeod wn€Ѕtrza grobu, bo czu€Ћ tu by€Ёo szamotanie si€Ѕ ludzkiej duszy i drganie €Єycia. !S€Ёycha€Ћ by€Ёo skrzyp pi€Іra po papierze. M€Ѕ€Єczyzna, nie !przestaj€Јc pisa€Ћ, pomrukiwa€Ё: €Ї €Гajdactwo!! €Гajdactwo! Wszystko jest €Ёajdactwo! Ta odmiana przypowie€Њci Salomona wyrwa€Ёa westchnienie z piersi kobiety. €ЇRobaczku, uspok€Іj si€Ѕ €Ї rzek€Ёa. €Ї Jeszcze sobie zaszkodzisz, kochanie. I tak twojej €Ёaski za wiele, €Єe piszesz do tych ga€Ёgan€Іw, moje serce. Strategia i taktyka !Mariusz, ze €Њci€Њni€Ѕtym sercem,chcia€Ё ju€Є zej€Њ€Ћ z owego !obserwatorium, kt€Іre urz€Јdzi€Ё sobie, kiedy jaki€Њ nowy ha€Ёas zwr€Іci€Ё jego uwag€Ѕ i zatrzyma€Ё go jeszcze. Drzwi izby otworzy€Ёy si€Ѕ gwa€Ёtownie. W progu ukaza€Ёa si€Ѕ starsza c€Іrka. Mia€Ёa na nogach grube m€Ѕskie trzewiki,powalane b€Ёotem, kt€Іre obryzga€Ёo jej czerwone nogi a€Є do kostek; okryta by€Ёa "jak€Ј€Њ star€Ј, podart€Ј mantyl€Ј,kt€Іrej Mariusz przedtem na niej nie widzia€Ё, gdy€Є wchodz€Јc do niego zapewne rzuci€Ёa j€Ј pod drzwiami, aby !wzbudzi€Ћ wi€Ѕcej lito€Њci, a po wyj€Њciu zn€Іw narzuci€Ёa. Wesz€Ёa, zatrzasn€Ѕ€Ёa drzwi za sob€Ј, zatrzyma€Ёa si€Ѕ dl a nabrania tchu, gdy€Є by€Ёa bardzo zadyszana, po czym zawo€Ёa€Ёa z wyrazem triumfu i rado€Њci: €ЇIdzie! Ojciec spojrza€Ё na ni€Ј, matka "odwr€Іci€Ёa ku niej g€Ёow€Ѕ, tylkom€Ёodsza siostra nie ruszy€Ёa si€Ѕ. €Ї Kto?? €Ї zapyta€Ё ojciec. €Ї Pan!! €Ї Filantrop?? €Ї Tak. €Ї Z ko€Њcio€Ёa €Џwi€Ѕtego Jakuba?? €Ї Tak. €Ї Ten stary?? €Ї Tak. €Ї I przyjdzie? €Ї Idzie za mn€Ј. €Ї Jeste€Њ pewna?? €Ї Jestem pewna. €Ї Naprawd€Ѕ idzie?? €Ї Jedzie doro€Єk€Ј. €Ї Doro€Єk€Ј!! To Rotszyld! Ojciec wsta€Ё. €Ї Dlaczego jeste€Њ pewna? !Je€Єeli jedzie doro€Єk€Ј, to jak mog€Ёa€Њ przed nim zd€Ј€Єy€Ћ? Czy€Њ mu przynajmniej da€Ёa adres jak si€Ѕ nale€Єy? Czy powiedzia€Ёa€Њ, €Єe to ostatnie drzwi w g€Ё€Ѕbi korytarza, na prawo? Byle si€Ѕ tylko nie omyli€Ё. Wi€Ѕc go znalaz€Ёa€Њ w "ko€Њciele? Przeczyta€Ё m€Іj list? Co ci powiedzia€Ё? €ЇTa, ta, ta! €Їrzek€Ёa dziewczyna. €Ї Ale si€Ѕ €Њpieszysz, panie starszy! Wi€Ѕcto by€Ёo tak: Wesz€Ёam do ko€Њcio€Ёa, on siedzia€Ё tam, gdzie zwykle. Uk€Ёoni€Ёam si€Ѕ i odda€Ёam mu list. Przeczyta€Ё go i spyta€Ё mnie: €АGdzie mieszkasz, moje dziecko?€Б €ЇJa powiadam: €АZaprowadz€Ѕ pana€Б. A on na to: €АNie, daj mi wasz adres; moj€Ј c€Іrka ma sprawunki do za€Ёatwienia, wi€Ѕc wezm€Ѕ doro€Єk€Ѕ i przyb€Ѕd€Ѕ do was w tym samym czasie co ty€Б. €Ї Da€Ёam mu adres. Kiedy mu powiedzia€Ёam, w jakim to domu, jakby si€Ѕ zdziwi€Ё i zawaha€Ё na chwil€Ѕ, a potem powiedzia€Ё: €АWszystko jedno, przyjad€Ѕ do was€Б. €ЇPo sko€Љczonej mszy widzia€Ёam, jak wychodzi€Ё z ko€Њcio€Ёa ze !swoj€Ј c€Іrk€Ј i jak wsiadali do doro€Єki. I powiedzia€Ёam mu wyra€Ўnie: ostatnie drzwi w g€Ё€Ѕbi korytarza, na prawo. €Ї A sk€Јd wiesz, €Єe on przyjdzie? €ЇBo widzia€Ёam doro€Єk€Ѕ, jak wje€Єd€Єa€Ёa na ulic€Ѕ Ma€Ёego Bankiera €Ї I dlatego co tchu pobieg€Ёam naprz€Іd. €Ї A sk€Јd wiesz, €Єe to ta sama doro€Єka? €Ї Ojej, bo zapami€Ѕta€Ёam numer. €Ї Jaki numer?? €Ї 440. €Ї No, to dobrze, masz rozum. Dziewczyna zuchwale spojrza€Ёa ojcu w oczy i pokaza€Ёa na swoje trzewiki. €ЇMam rozum? €Ї rzek€Ёa. €Ї Mo€Єliwe, ale zapowiadam, €Єe #nie b€Ѕd€Ѕ ju€Є nosi€Ћ wi€Ѕcej tychtrzewik€Іw; najprz€Іd dla zdrowia, potem dla czysto€Њci. !Nic mnie tak nie z€Ёo€Њci jak te przeciekaj€Јce podeszwy. Co krok to chlupot. Wol€Ѕ chodzi€Ћ boso. €ЇMasz s€Ёuszno€Њ€Ћ €Їodpowiedzia€Ё ojciec €Ёagodnym g€Ёosem, kt€Іry stanowi€Ё przeciwie€Љstwo szorstko€Њci dziewczyny. €Ї Ale inaczej nie wpu€Њciliby ci€Ѕ do ko€Њcio€Ёa, biedni tam musz€Ј mie€Ћ trzewiki na nogach. Nie wolno wchodzi€Ћ boso do Pana Boga €Ї doda€Ё z gorycz€Ј. Potem, wracaj€Јc do przedmiotu, kt€Іry go zaprz€Јta€Ё: €ЇI jeste€Њ pewna, €Єe on przyjdzie? €Ї Jest o dwa kroki za mn€Ј €Ї odpowiedzia€Ёa. M€Ѕ€Єczyzna wsta€Ё. Twarz jego jak gdyby rozja€Њni€Ёa si€Ѕ. $€Ї €Ђono €Ї zawo€Ёa€Ё €Ї s€Ёyszysz?? Idzie filantrop! Zaga€Њ ogie€Љ! "Kobieta os€Ёupia€Ёa. Nie rusza€Ёa si€Ѕ z miejsca. M€Ј€Є ze zwinno€Њci€Ј kuglarza porwa€Ё wyszczerbiony garnek, kt€Іry !sta€Ё na kominie, i wyla€Ё wod€Ѕ na g€Ёownie. Potem, zwracaj€Јc si€Ѕ do starszej c€Іrki: €Ї A ty pr€Ѕdko zr€Іb dziur€Ѕ w krze€Њle. C€Іrka nie zrozumia€Ёa. Porwa€Ё krzes€Ёo i jednym kopni€Ѕciem przedziurawi€Ё !s€Ёomian€Ј plecionk€Ѕ. Noga jego przesz€Ёa na wylot. Wyci€Јgaj€Јcj€Ј z dziury, spyta€Ё c€Іrk€Ѕ: €Ї Zimno na dworze?? €Ї Bardzo zimno. Pada €Њnieg. "Ojciec zwr€Іci€Ё si€Ѕ ku m€Ёodszejc€Іrce, kt€Іra siedzia€Ёa na bar€Ёogu tu€Є przy oknie, i krzykn€Ј€Ё grzmi€Јcym g€Ёosem: €Ї €Ђywo, precz z €Ё€І€Єka, wa€Ёkoniu! Czy z ciebie nigdy !nic nie b€Ѕdzie? St€Ёucz szyb€Ѕ. Dziewczyna zeskoczy€Ёa z bar€Ёogu, szcz€Ѕkaj€Јc z€Ѕbami. "€Ї St€Ёucz szyb€Ѕ €Ї powt€Іrzy€Ё. Dziecko stan€Ѕ€Ёo bez ruchu. "€Ї Czy s€Ёyszysz?? €Ї powt€Іrzy€Ё ojciec. €Ї Powiadam ci, €Єeby€Њ st€Ёuk€Ёa szyb€Ѕ! Dziewczyna z t€Ѕpym "pos€Ёusze€Љstwem wspi€Ѕ€Ёa si€Ѕ na!palcach i uderzy€Ёa pi€Ѕ€Њci€Ј w #szyb€Ѕ. Szk€Ёo prys€Ёo i rozpad€Ёo si€Ѕ z brz€Ѕkiem. €Ї Dobrze €Ї rzek€Ё ojciec. Rozkazywa€Ё powa€Єnie i szorstko. Wzrok jego przebiega€Ё szybko wszystkie k€Јty izby. Wygl€Јda€Ё jak w€Іdz, robi€Јcy ostatnie przygotowania, w chwili kiedy bitwa ma si€Ѕ rozpocz€Ј€Ћ. Kobieta, kt€Іra a€Є dot€Јd nie wym€Іwi€Ёa ani jednego s€Ёowa, #podnios€Ёa si€Ѕ i spyta€Ёa g€Ёosem powolnym, g€Ёuchym, kt€Іrego d€Ўwi€Ѕki zdawa€Ёy si€Ѕ jakby mrozem €Њci€Ѕte: €Ї Co ty zamy€Њlasz, kochanie? €Ї K€Ёad€Ў si€Ѕ do €Ё€І€Єka €Ї odpowiedzia€Ё m€Ј€Є. Ton, jakim wyrzek€Ё to, nie dopuszcza€Ё wahania. Kobieta %us€Ёucha€Ёa i rzuci€Ёa si€Ѕ ci€Ѕ€Єko na jedno z legowisk. Tymczasem w k€Јcie s€Ёycha€Ћ by€Ёo €Ёkanie. !€Ї Co tam?? €Ї zawo€Ёa€Ё ojciec. M€Ёodsza c€Іrka, nie wychodz€Јc z ciemnego k€Јta, w kt€Іry si€Ѕ wcisn€Ѕ€Ёa, pokaza€Ёa "zakrwawion€Ј pi€Ѕ€Њ€Ћ. Skaleczy€Ёa!si€Ѕ wybijaj€Јc szyb€Ѕ. Usiad€Ёa !przy pos€Ёaniu matki i p€Ёaka€Ёa w cicho€Њci. Teraz matka zerwa€Ёa si€Ѕ i krzykn€Ѕ€Ёa: €Ї Widzisz!! To te twoje przekl€Ѕte g€Ёupstwa! Wybi€Ёa #szyb€Ѕ i przeci€Ѕ€Ёa sobie r€Ѕk€Ѕ. #€Ї Tym lepiej €Ї rzek€Ё ojciec. €Ї To by€Ёo przewidziane. €Ї Jak to, tym lepiej? €Ї Milcze€Ћ €Ї odpar€Ё ojciec. €ЇZnosz€Ѕ wolno€Њ€Ћ prasy. Nast€Ѕpnie rozdar€Ё kobiec€Ј "koszul€Ѕ, kt€Іr€Ј mia€Ё na sobie, !wyrwa€Ё z niej kawa€Ё p€Ё€Іtna i obwin€Ј€Ё nim co €Єywo zakrwawion€Ј pi€Ѕ€Њ€Ћ dziewczyny. Zrobiwszy to, z zadowoleniem !popatrzy€Ё na rozdart€Ј koszul€Ѕ.!€ЇI koszula tak€Єe €Ї rzek€Ё. €Ї Wszystko bardzo dobrze wygl€Јda. Mro€Ўny wiatr gwizda€Ё i wpada€Ёdo izby przez st€Ёuczon€Ј !szyb€Ѕ. Przenika€Ёa te€Є z dworu mg€Ёa i rozp€Ёywa€Ёa si€Ѕ niby lekkie k€Ё€Ѕby waty rozskubywane niewidzialnymi palcami. Przez st€Ёuczone okno !wida€Ћ by€Ёo, jak pada€Ё €Њnieg. Mr€Іz, zwiastowany poprzedniego dnia przez gromniczne s€Ёo€Љce, nadszed€Ё rzeczywi€Њcie. Ojciec powi€Іd€Ё wzrokiem dooko€Ёa, jakby dla przekonania si€Ѕ, czy przypadkiem o czym€Њ nie zapomnia€Ё. Wzi€Ј€Ё star€Ј "€Ёopatk€Ѕ i narzuci€Ё popio€Ёu na zmoczone g€Ёownie, tak €Єeby ich nie by€Ёo wida€Ћ. Potem wyprostowa€Ё si€Ѕ i opar€Ё o komin. €Ї Teraz €Ї rzek€Ё €Ї mo€Єemy przyj€Ј€Ћ filantropa. Promie€Љ w norze Starsza c€Іrka podesz€Ёa do "ojca i po€Ёo€Єy€Ёa r€Ѕk€Ѕ na jego r€Ѕce. €Ї Dotknij, jak mi zimno €Ї rzek€Ёa. $€Ї Ba!! €Ї odpowiedzia€Ё ojciec. €Ї Mnie jeszcze zimniej. Kobieta zawo€Ёa€Ёa gwa€Ёtownie: €Ї Ty zawsze masz wszystko lepsze od innych, nawet i dolegliwo€Њci. €ЇId€Ў do diab€Ёa! €Ї odrzek€Ё m€Ѕ€Єczyzna. M€Іwi€Јc to spojrza€Ё na ni€Ј w taki spos€Іb, €Єe umilk€Ёa. W "izbie zrobi€Ёo si€Ѕ cicho. Starszac€Іrka niedbale wykrusza€Ёa b€Ёoto ze swego p€Ёaszcza, m€Ёodsza nie przestawa€Ёa "szlocha€Ћ. Matka poci€Јgn€Ѕ€Ёa j€Ј!do siebie i zacz€Ѕ€Ёa ca€Ёowa€Ћ, m€Іwi€Јc cicho: !€Ї M€Іj skarbie, to nic, to si€Ѕ zgoi; tylko nie p€Ёacz, bo si€Ѕ ojciec b€Ѕdzie gniewa€Ё. €Ї Nie!! €Ї zawo€Ёa€Ё ojciec €Ї !przeciwnie!! P€Ёacz, szlochaj, todobrze! "Potem zwr€Іci€Ё si€Ѕ ku starszej: €Ї No i co?? Jeszcze nie przyszed€Ё! Mo€Єe wcale nie przyjdzie? Zagasi€Ёem ogie€Љ, zrobi€Ёem dziur€Ѕ w krze€Њle, podar€Ёem koszul€Ѕ, st€Ёuk€Ёem szyb€Ѕ i wszystko na nic? €ЇI dziecko skaleczy€Ё €Ї mrukn€Ѕ€Ёa matka. !€ЇWiecie co €Ї ci€Јgn€Ј€Ё ojciec €Їzimno jest jak w psiarni w tej czartowskiej dziurze. Je€Єeli ten cz€Ёowiek nie przyjdzie? To tak jest! Ka€Єe na siebie czeka€Ћ, powiada: !€АNo to i c€І€Є, niech tam sobie czekaj€Ј, oni s€Ј od tego€Б. Mo€Єe cymba€Ё zapomnia€Ё adresu? Za€Ёo€Є€Ѕ si€Ѕ, €Єe ten stary dure€Љ... W tej chwili zapukano z lekka "do drzwi. M€Ѕ€Єczyzna rzuci€Ё si€Ѕ do nich co pr€Ѕdzej i otworzy€Ё,wykrzykuj€Јc z g€Ё€Ѕbokimi uk€Ёonami i u€Њmiechami uwielbienia: !€Ї Racz wej€Њ€Ћ, €Ёaskawy panie, czcigodny nasz dobroczy€Љco i ty zacna i czaruj€Јca damo. Jaki€Њ cz€Ёowiek w dojrza€Ёym !ju€Є wieku i jaka€Њ m€Ёoda osoba ukazali si€Ѕ na progu izby. Mariusz ci€Јgle trwa€Ё na swoim stanowisku. To, czego do€Њwiadczy€Ё w tej chwili, nie da si€Ѕ wypowiedzie€Ћ €Єadnym j€Ѕzykiem na €Њwiecie. By€Ёa to Ona. Ktokolwiek kocha€Ё, ten zna ca€Ёe promienne znaczenie, kt€Іre zawieraj€Ј w sobie trzy litery tego s€Ёowa: Ona. By€Ёa to istotnie ona. Zaledwie j€Ј Mariusz dostrzeg€Ё poprzez $ob€Ёok €Њwietlnej mg€Ёy, kt€Іra si€Ѕnagle roztoczy€Ёa przed jego oczami. By€Ёa to ta sama wdzi€Ѕczna istota, tak d€Ёugo nieobecna, ta sama gwiazda, #kt€Іra mu €Њwieci€Ёa przez sze€Њ€Ћ miesi€Ѕcy, to samo spojrzenie, to samo czo€Ёo, te usta, ta twarz, co znik€Ёa tak nagle i odchodz€Јc tak ci€Ѕ€Єkie ciemno€Њci zostawi€Ёa za sob€Ј. Pojawi€Ёa si€Ѕ w€Њr€Іd tych mrok€Іw, w tej izbie n€Ѕdznej, w tej norze obrzydliwej, w€Њr€Іdtego plugastwa! Mariusz dr€Єa€Ё nieprzytomny. Czy to ona? Bicie serca m€Јci€Ёo mu wzrok. Czu€Ё, €Єe got€Іw jestrozszlocha€Ћ si€Ѕ. Tak! Wi€Ѕc widzi j€Ј znowu po tak d€Ёugim szukaniu. Wyda€Ёo mu si€Ѕ, €Єe "zgubi€Ё w€Ёasn€Ј dusz€Ѕ i €Єe j€Ј odnajduje w tej chwili. By€Ёa taka sama, tylko nieco bledsza; delikatn€Ј jej twarzyczk€Ѕ okala€Ё kapelusz z fio€Ёkowego aksamitu, kibi€Ћ jejukryta by€Ёa pod czarnym at€Ёasowym p€Ёaszczykiem. Wida€Ћ by€Ёo spod jej d€Ёugiej sukni ma€Ё€Ј n€І€Єk€Ѕ uj€Ѕt€Ј w jedwabny pantofelek. Towarzyszy€Ё jej, jak zwykle, pan Bia€Ёy. Wszed€Ёszy do izby, post€Јpi€Ёa kilka krok€Іw i po€Ёo€Єy€Ёa na stole jakie€Њ dosy€Ћ grube zawini€Јtko. Starsza c€Іrka Jondrette€В€Іw stan€Ѕ€Ёa za drzwiami i przygl€Јda€Ёa si€Ѕ ponuro aksamitnemu kapeluszowi, p€Ёaszczykowi z jedwabiu i tej pi€Ѕknej, szcz€Ѕ€Њliwej twarzyczce. Jondrette prawie p€Ёacze Izba by€Ёa tak dalece ciemna, €Єe ka€Єdy, kto przychodzi€Ё ze !dworu, mia€Ё wra€Єenie, €Єe si€Ѕ znalaz€Ё w piwnicy. Nowo przybyli weszli niepewnym krokiem, z trudem !rozr€І€Єniaj€Јc przedmioty, sami tymczasem dok€Ёadnie lustrowani przez mieszka€Љc€Іw izby, kt€Іrych oczy€Бprzyzwyczajone by€Ёy do tego p€І€Ёmroku. #Pan Bia€Ёy zbli€Єy€Ё si€Ѕ ze swoim dobrym i smutnym spojrzeniemi rzek€Ё do ojca Jondrette€Вa: €Ї Znajdzie pan w tym zawini€Јtku nowe odzienie, po€Љczochy i we€Ёniane ko€Ёdry. €ЇNasz anielski dobroczy€Љca obdarza nas a€Є nadmiernie €Ї #rzek€Ё Jondrette, k€Ёaniaj€Јc si€Ѕ do ziemi. Nast€Ѕpnie, kiedy nowo przybyli"rozgl€Јdali si€Ѕ po tym €Єa€Ёosnymwn€Ѕtrzu, doda€Ё szybko i po cichu, pochylaj€Јc si€Ѕ do ucha starszej c€Іrki: !€ЇA co, nie m€Іwi€Ёem? €Гachy, a got€Іwki ani grosza. Wszyscy tacy sami. Ale, ale, jak by€Ё podpisany list do tego starego cymba€Ёa? €Ї Fabantou €Ї odpowiedzia€Ёa c€Іrka. €Ї Artysta dramatyczny, ju€Є wiem. Jondrette w por€Ѕ zapyta€Ё, gdy€Є w tej samej chwili pan !Bia€Ёy obr€Іci€Ё si€Ѕ ku niemu i !odezwa€Ё si€Ѕ z min€Ј cz€Ёowieka,kt€Іry chcia€Ёby sobie przypomnie€Ћ nazwisko: !€Ї Widz€Ѕ, €Єe znajduje si€Ѕ pan w bardzo przykrym po€Ёo€Єeniu, panie... €Ї Fabantou €Ї odpowiedzia€Ё €Єywo Jondrette. €Ї Panie Fabantou, tak, tak, przypominam sobie. €Ї Tak, €Ёaskawy panie, artysta dramatyczny, i to artysta, kt€Іry mia€Ё niegdy€Њ powodzenie. W tym miejscu Jondrette uwa€Єa€Ё wida€Ћ, €Єe nadesz€Ёa chwila stosowna, aby "oszo€Ёomi€Ћ filantropa. Zawo€Ёa€Ё g€Ёosem przypominaj€Јcym jednocze€Њnie triumfalne przechwa€Ёki jarmarcznego kuglarza i pokor€Ѕ €Єebraka siedz€Јcego przy go€Њci€Љcu: €ЇUcze€Љ Talmy, €Ёaskawy panie, tak, tak. Jestem uczniem Talmy. Fortuna u€Њmiecha€Ёa mi si€Ѕ kiedy€Њ. Niestety, teraz znowu kolej niedoli. Patrz, szlachetny dobroczy€Љco, ani chleba, ani ognia. Moje biedne dzieci nie maj€Ј ognia! Moje jedyne krzes€Ёo dziurawe. Szyba wybita, w tak€Ј pogod€Ѕ! "Moja ma€Ё€Єonka w €Ё€І€Єku, chora.є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПтїПgХїПBSpй c<TI : cŸUƒ cV c ceW№*x cШXh5 _+"€Ї Biedna kobieta!! €Ї rzek€Ё pan Bia€Ёy. €Ї Moje dzieci€Ѕ skaleczone €Ї doda€Ё Jondrette. Dziewczyna, poch€Ёoni€Ѕta przybyciem obcych, wlepi€Ёa oczy w €Аpi€Ѕkn€Ј pann€Ѕ€Бi przesta€Ёa szlocha€Ћ. %€Ї P€Ёacz€Єe!! Rycz! €Ї szepn€Ј€Ё jej Jondrette. I uszczypn€Ј€Ё j€Ј w zranion€Ј r€Ѕk€Ѕ. Uczyni€Ё to wszystko z prawdziwym talentem kuglarza.Ma€Ёa zacz€Ѕ€Ёa przenikliwie j€Ѕcze€Ћ. Urocza dziewczyna, kt€Іr€Ј Mariusz w sercu swoim nazywa#€Аswoj€Ј Urszul€Ј€Б, przybli€Єy€Ёa si€Ѕ spiesznie. €Ї Biedactwo!! €Ї rzek€Ёa. €ЇPatrz pani, moja anielska panienko! €Ї ci€Јgn€Ј€Ё dalej Jondrette ma we krwi ca€Ё€Ј d€Ёo€Љ. To wypadek, pracowa€Ёa przy maszynie €Єeby zarobi€Ћ sze€Њ€Ћ su na dzie€Љ. Mo€Єe #trzeba jej b€Ѕdzie uci€Ј€Ћ r€Ѕk€Ѕ. €Ї Czy by€Ћ mo€Єe?? €Ї rzek€Ё stary pan, bardzo przej€Ѕty. Dziewczyna, bior€Јc s€Ёowa ojcana serio, rozszlocha€Ёa si€Ѕ jeszcze bardziej. €Ї Niestety!! Wszystko by€Ћ mo€Єe, wspania€Ёy nasz dobroczy€Љco €Ї odpar€Ё ojciec. Od niejakiego czasu Jondretteprzypatrywa€Ё si€Ѕ "€Аfilantropowi€Бw jaki€Њ osobliwy spos€Іb. M€Іwi€Јc do niego, zdawa€Ё si€Ѕ obserwowa€Ћ go uwa€Єnie, jakbyusi€Ёowa€Ё pozbiera€Ћ wspomnienia. Nagle, korzystaj€Јc z tego, €Єe nowo przybyli ze wsp€І€Ёczuciem wypytywali dziewczyn€Ѕ o skaleczon€Ј #r€Ѕk€Ѕ, przemkn€Ј€Ё si€Ѕ do €Єony, $kt€Іra le€Єa€Ёa na €Ё€І€Єku z min€Ј !przygn€Ѕbion€Ј i og€Ёupia€Ё€Ј, i szepn€Ј€Ё jej szybko i bardzo cicho: €Ї Przypatrz si€Ѕ temu cz€Ёowiekowi. Po czym, zwracaj€Јc si€Ѕ znowu"do pana Bia€Ёego, dalej ci€Јgn€Ј€Ё swe lamenty: €ЇNiech pan spojrzy, za ca€Ёe ubranie mam na sobie tylko koszul€Ѕ mojej €Єony, i to ca€Ёkiem podart€Ј! A jest zima! Nie mog€Ѕ wyj€Њ€Ћ z domu, bo niemam w czym. Gdybym mia€Ё cho€Ћ jakie takie ubranie, poszed€Ёbym do panny Mars, kt€Іra mnie zna i bardzo mnie nawet lubi. Chyba wci€Ј€Є jeszcze mieszka przy ulicy Tour-des-Dames. Czy pan uwierzy? Grywali€Њmy razem na scenach prowincjonalnych! Dzieli€Ёem jej wawrzyny. Ale nicz tego! I ani grosza w domu! €Ђona chora, a tu ani grosza! €Ђona cierpi na duszno€Њci; wiek, €Ёaskawy panie. A i system nerwowy przy€Ё€Јczy€Ё si€Ѕ do tego. Trzeba j€Ј ratowa€Ћ, tak samo jak c€Іrk€Ѕ. Ale doktor! Ale apteka! Czym tup€Ёaci€Ћ, kiedy nie ma ani grosza! €Гaskawy panie, szanowny panie, czy wie pan, co nas czeka jutro? Jutro to 4lutego, dzie€Љ fatalny, ostateczny termin, kt€Іry mi zapowiedzia€Ё gospodarz domu; je€Єeli mu tego wieczora nie zap€Ёac€Ѕ komornego, jutro moja starsza c€Іrka, ja, moja !ma€Ё€Єonka ze swoj€Ј gor€Јczk€Ј, moje dziecko ze swoj€Ј ran€Ј, wszyscy czworo zostaniemy st€Јd wyp€Ѕdzeni i wyrzuceni precz na ulic€Ѕ, na bulwar, bez dachu nad g€Ёow€Ј, na deszcz, na €Њnieg. Tak, zacny panie. Jestem d€Ёu€Єny za cztery !kwarta€Ёy, za ca€Ёy rok! To jest !razem sze€Њ€Ћdziesi€Јt frank€Іw. Jondrette k€Ёama€Ё. Wszystkie cztery raty wynios€Ёyby czterdzie€Њci frank€Іw, a nie #m€Іg€Ё by€Ћ d€Ёu€Єny za ca€Ёy rok, !skoro zaledwie sze€Њ€Ћ miesi€Ѕcy temu Mariusz zap€Ёaci€Ё za p€І€Ёrocze. Pan Bia€Ёy doby€Ё z kieszeni pi€Ѕ€Ћ frank€Іw i rzuci€Ё je na st€І€Ё. !Jondrette zd€Ј€Єy€Ё mrukn€Ј€Ћ na ucho starszej c€Іrce: !€ЇBa€Ёwan! Co mi po jego pi€Ѕciu frankach! Nie zwr€Іci si€Ѕ nawet#za krzes€Ёo i za szyb€Ѕ. I r€Іb tu wydatki! Tymczasem pan Bia€Ёy zdj€Ј€Ё obszerny, ciemny p€Ёaszcz, kt€Іry nosi€Ё na swoim !granatowym tu€Єurku, i po€Ёo€Єy€Ёgo na por€Ѕczy krzes€Ёa. €ЇPanie Fabantou €Їrzek€Ё €Їmam przy sobie tylko te pi€Ѕ€Ћ frank€Іw ale odprowadz€Ѕ c€Іrk€Ѕdo domu i wr€Іc€Ѕ wieczorem; wieczorem musi pan zap€Ёaci€Ћ komorne, prawda? Dziwny wyraz rozja€Њni€Ё twarz Jondrette€Вa. Odpowiedzia€Ё szybko: €Ї Tak, przezacny panie. Punkt o €Іsmej powinienem si€Ѕ zjawi€Ћu mojego gospodarza. €Ї Wi€Ѕc przyjd€Ѕ o sz€Іstej i !przynios€Ѕ panu sze€Њ€Ћdziesi€Јt frank€Іw. €Ї Dobroczy€Љco!! €Ї zawo€Ёa€Ё Jondrette, nie posiadaj€Јc si€Ѕ z rado€Њci. I doda€Ё po cichu: €Ї Przypatrz mu si€Ѕ dobrze, €Єono. %Pan Bia€Ёy uj€Ј€Ё pod r€Ѕk€Ѕ pi€Ѕkn€Ј dziewczyn€Ѕ i zwr€Іci€Ё si€Ѕ ku drzwiom. €Ї Zatem do widzenia, dobrzy ludzie €Ї rzek€Ё. #€Ї O sz€Іstej €Ї rzek€Ё Jondrette. €Ї Tak, punkt o sz€Іstej. W tej chwili p€Ёaszcz porzucony na krze€Њle zwr€Іci€Ё uwag€Ѕ starszej c€Іrki Jondrette€Вa. €Ї Panie €Ї rzek€Ёa €Ї pan zapomnia€Ё p€Ёaszcza. Jondrette cisn€Ј€Ё na c€Іrk€Ѕ piorunuj€Јce spojrzenie po€Ё€Јczone z gro€Ўnym ruchem ramion. Pan Bia€Ёy odwr€Іci€Ё si€Ѕ i odpowiedzia€Ё z u€Њmiechem: €Ї Nie zapomnia€Ёem, ale go zostawiam. €ЇO, szlachetny opiekunie €Їrzek€Ё Jondrette €Ї o, wspania€Ёy dobroczy€Љco! Doprawdy, €Ёzy mam w oczach. Chciej mi pan pozwoli€Ћ, €Єebym!go odprowadzi€Ё a€Є do doro€Єki. Taksa doro€Єek: dwa franki za godzin€Ѕ Mariusz nic nie straci€Ё z tej ca€Ёej sceny, a jednak w gruncie rzeczy nic z niej nie widzia€Ё. Oczy jego by€Ёy wlepione w dziewczyn€Ѕ, serce jego pochwyci€Ёo j€Ј, €Єeby tak rzec, i obj€Ѕ€Ёo ca€Ё€Ј, odk€Јd ukaza€Ёa si€Ѕ na progu izby. Przez ca€Ёy czas, kiedy tam by€Ёa, €Єy€Ё owym €Єyciem zachwytu, kt€Іre wstrzymuje wszelkie postrzeganie zmys€Ё€Іwi kieruje wszystkie w€Ёadze duszy w jedno tylko miejsce. Wpatrywa€Ё si€Ѕ nie w dziewczyn€Ѕ, ale w t€Ѕ €Њwiat€Ёo€Њ€Ћ, kt€Іra mia€Ёa na sobie jedwabny p€Ёaszczyk i aksamitny kapelusz. Gdyby wesz€Ёa do izby gwiazda Syriusza, nie zosta€Ёby bardziej ol€Њniony. Kiedy dziewczyna rozwi€Јzywa€Ёa zawini€Јtko, !rozk€Ёada€Ёa odzienie i ko€Ёdry, wypytywa€Ёa €Єyczliwie chor€Ј matk€Ѕ i litowa€Ёa si€Ѕ nad "skaleczon€Ј, €Њledzi€Ё ka€Єdy jej ruch, stara€Ё si€Ѕ us€Ёysze€Ћ "ka€Єde jej s€Ёowo. Zna€Ё ju€Є jej #oczy, czo€Ёo, pi€Ѕkno€Њ€Ћ, kibi€Ћ, postaw€Ѕ, ale nie zna€Ё jej "g€Ёosu. Zdawa€Ёo mu si€Ѕ, kiedy€Њ,w Ogrodzie Luksemburskim, €Єe!us€Ёysza€Ё, jak wym€Іwi€Ёa kilka !s€Ё€Іw, ale nie by€Ё tego pewny. Odda€Ёby dziesi€Ѕ€Ћ lat €Єycia, !€Єeby j€Ј us€Ёysze€Ћ, €Єeby m€Іc unie€Њ€Ћ w duszy odrobin€Ѕ tej muzyki. Ale wszystko si€Ѕ gubi€Ёo w p€Ёaczliwej deklamacjii grzmi€Јcych wybuchach Jondrette€Вa. Do zachwytu Mariusza $przy€Ё€Јczy€Ё si€Ѕ gniew. Po€Єera€Ё j€Ј oczami. Niepodobna mu by€Ёopogodzi€Ћ si€Ѕ z my€Њl€Ј, €Єe istotnie mia€Ё przed sob€Ј t€Ѕ bosk€Ј istot€Ѕ po€Њr€Іd tych wszystkich plugawych stworze€Љ, w tej obrzydliwej norze. Zdawa€Ёo mu si€Ѕ, €Єe widzi kolibra w€Њr€Іd ropuch. !Kiedy wysz€Ёa, mia€Ё jedn€Ј tylko my€Њl: pobiec za ni€Ј, uczepi€Ћ &si€Ѕ jej €Њlad€Іw i nie pu€Њci€Ћ jej, p€Іki si€Ѕ nie dowie, gdzie mieszka, €Єeby ju€Є jej nie straci€Ћ, skoro mu si€Ѕ uda€Ёo tak cudownie j€Ј odzyska€Ћ. Zbieg€Ё co tchu i wydostawszy !si€Ѕ na bulwar, spostrzeg€Ё, €Єe #doro€Єka mija w€Ёa€Њnie r€Іg ulicy Ma€Ёego Bankiera i wje€Єd€Єa do miasta. Mariusz pu€Њci€Ё si€Ѕ biegiem w tym kierunku. Z rogu bulwaru znowu zobaczy€Ё doro€Єk€Ѕ, wje€Єd€Єaj€Јc€Ј szybko w ulic€Ѕ Mouffetard; by€Ёa ju€Є daleko; jak j€Ј dop€Ѕdzi€Ћ? Biec? Niepodobna. Zreszt€Ј, z powozu €Ёatwo by€Ёo spostrzec cz€Ёowieka, biegn€Јcego co tchu w €Њlad za nim, i ojciec pozna€Ёby go. W tej chwili w€Ёa€Њnie, przypadkiem niezwyk€Ёym i cudownym, ujrza€Ё Mariusz pusty kabriolet przeje€Єd€Єaj€Јcy bulwarem. Nale€Єa€Ёo wsi€Ј€Њ€Ћ do tego "kabrioletu i jecha€Ћ za doro€Єk€Ј.By€Ё to spos€Іb pewny, skuteczny i €Єadnego niebezpiecze€Љstwa nie przedstawiaj€Јcy. Mariusz skin€Ј€Ё na wo€Ўnic€Ѕ, !€Єeby stan€Ј€Ё, i krzykn€Ј€Ё mu: €Ї Bior€Ѕ ci€Ѕ na godzin€Ѕ!! Mariusz by€Ё bez krawata, mia€Ё na sobie stary, codzienny surdut, u kt€Іrego brakowa€Ёo guzik€Іw, koszula by€Ёa przedarta w jednym miejscu na zak€Ёadzie gorsu. Wo€Ўnica zatrzyma€Ё si€Ѕ, "przymru€Єy€Ё oko i wyci€Јgn€Ј€Ё kuMariuszowi lew€Ј r€Ѕk€Ѕ, w znacz€Јcy spos€Іb przebieraj€Јc palcami. "€Ї O co idzie?? €Ї rzek€Ё Mariusz.€Ї P€Ёaci€Ћ z g€Іry €Ї rzek€Ё wo€Ўnica. Mariusz przypomnia€Ё sobie nagle, €Єe mia€Ё wszystkiego szesna€Њcie su. €ЇIle? €Ї zapyta€Ё. €Ї Dwa franki. €Ї Zap€Ёac€Ѕ w domu. Wo€Ўnica za ca€Ё€Ј odpowied€Ў zagwizda€Ё melodi€Ѕ z €АC€Іrki regimentu€Б i zaci€Ј€Ё konia. Mariusz patrzy€Ё na oddalaj€Јcy si€Ѕ kabriolet ob€Ё€Јkanym wzrokiem. Dla dwudziestu czterech su, kt€Іrych mu brakowa€Ёo, traci€Ё swoj€Ј rado€Њ€Ћ, swoje szcz€Ѕ€Њcie, !swoj€Ј mi€Ёo€Њ€Ћ. Zapada€Ё znowu w ciemno€Њ€Ћ; przejrza€Ё i oto znowu stawa€Ё si€Ѕ niewidomym. Wr€Іci€Ё do domu pogr€Ј€Єony w rozpaczy. "M€Іg€Ёby si€Ѕ pocieszy€Ћ tym, €Єe pan Bia€Ёy obieca€Ё wr€Іci€Ћ !wieczorem i €Єe nale€Єa€Ёo tylko !lepiej wzi€Ј€Ћ si€Ѕ do rzeczy tymrazem, a€Єeby go zn€Іw nie straci€Ћ z oczu; ale w swoim zachwyceniu zaledwie s€Ёysza€Ё,€Єe o tym by€Ёa mowa. Kiedy ju€Є mia€Ё wej€Њ€Ћ na schody, spostrzeg€Ё po drugiej stronie bulwaru, tu€Є przy murze ci€Јgn€Јcym si€Ѕ wzd€Ёu€Є ulicy Gobelin€Іw, Jondrette€Вa odzianego w p€Ёaszcz €Аfilantropa€Б. Rozmawia€Ё z jednym z tych ludzi o podejrzanym #wygl€Јdzie, kt€Іrych okre€Њla si€Ѕ zwykle nazw€Ј €Аpodmiejskich w€Ё€Іcz€Ѕg€Іw€Б, ludzi o zagadkowym obliczu, o niepokoj€Јcej mowie, kt€Іrzy tak wygl€Јdaj€Ј, jakby zawsze co€Њ knuli, i kt€Іrzy zwykle sypiaj€Ј przez ca€Ёy dzie€Љ, co ka€Єe wnosi€Ћ, €Єe pracuj€Ј w nocy. Ci dwaj ludzie, stoj€Јcy nieruchomo i rozmawiaj€Јcy mimo g€Ѕsto padaj€Јcego €Њniegu, mogli bez w€Јtpienia zwr€Іci€Ћ uwag€Ѕ ka€Єdego policjanta. Ale Mariusz zaledwie ich zauwa€Єy€Ё. Chocia€Є bardzo by€Ё zmartwiony, musia€Ё jednak pomy€Њle€Ћ, €Єe ten podmiejski !w€Ё€Іcz€Ѕga, z kt€Іrym Jondrette rozmawia€Ё, podobny jest do niejakiego Panchauda, zwanego Wiosennym i tak€Єe Urwipo€Ёciem, kt€Іrego mu kiedy€Њ pokaza€Ё Courfeyrac, a kt€Іry uchodzi€Ё w tej cz€Ѕ€Њci miasta za dosy€Ћ niebezpiecznego nocnego rzezimieszka. N€Ѕdza pomaga cierpieniu Mariusz wchodzi€Ё powoli po schodach rudery. Kiedy mia€Ё wej€Њ€Ћ do swej izdebki, spostrzeg€Ё w korytarzu starsz€Ј c€Іrk€Ѕ Jondrette€Вa, kt€Іra za nim sz€Ёa. Mariusz wszed€Ё do pokoju i chcia€Ё zamkn€Ј€Ћ drzwi. Lecz drzwi nie zamkn€Ѕ€Ёy si€Ѕ $Odwr€Іci€Ё si€Ѕ i zobaczy€Ё r€Ѕk€Ѕ, kt€Іra je przytrzymywa€Ёa. !€Ї Co tam znowu?? €Ї spyta€Ё. €Ї Kto to?? By€Ёa to starsza Jondrette€В€Іwna. "€Ї To zn€Іw pani?? €Ї rzek€Ё ostroprawie. €Ї Czego pani chce?? Wydawa€Ёa si€Ѕ zamy€Њlona i nie !odpowiada€Ёa. Nie mia€Ёa ju€Є tej€Њmia€Ёo€Њci co z rana. Nie wesz€Ёa, tylko sta€Ёa w mroku na korytarzu, gdzie Mariusz widzia€Ё j€Ј przez uchylone drzwi. €Ї No co?? Prosz€Ѕ odpowiedzie€Ћ!€Ї rzek€Ё Mariusz. €Ї Czego pani chce ode mnie?? Podnios€Ёa na niego sw€Іj przygas€Ёy wzrok, gdzie zdawa€Ё!si€Ѕ pe€Ёga€Ћ jaki€Њ niewyra€Ўny blask, i powiedzia€Ёa: €Ї Panie Mariuszu, wygl€Јda panna smutnego. Co panu jest? €Ї Mnie?? €Ї rzek€Ё Mariusz. €Ї Tak, panu. €Ї Nic mi nie jest. €Ї A jednak tak. €Ї Nie. €Ї A ja powiadam, €Єe tak. €Ї Prosz€Ѕ mi da€Ћ spok€Іj. Mariusz znowu pchn€Ј€Ё drzwi, ale ona je przytrzymywa€Ёa w dalszym ci€Јgu. €ЇPrzepraszam pana €Ї rzek€Ёa €Їniech si€Ѕ pan nie gniewa. Cho€Ћ pan niebogaty, by€Ё pan dobry dzi€Њ rano. Niech pan b€Ѕdzie dobry i teraz. Z pana #€Ёaski mia€Ёam co zje€Њ€Ћ, prosz€Ѕ mi powiedzie€Ћ teraz, co panu dolega? Pan ma jakie€Њ zmartwienie, to przecie€Є wida€Ћ. Ja nie chc€Ѕ, €Єeby pan mia€Ё zmartwienie. Jak na to poradzi€Ћ? Je€Єelibym si€Ѕ panu mog€Ёa na co przyda€Ћ, to !prosz€Ѕ mnie u€Єywa€Ћ. Nie chc€Ѕ zna€Ћ pana sekret€Іw, nie potrzebuje mi si€Ѕ pan z !niczym zwierza€Ћ. Ale przecie€Є i ja si€Ѕ mog€Ѕ przyda€Ћ. Mog€Ѕ i panu dopom€Іc, kiedy pomagam!ojcu. Je€Єeli potrzeba zanie€Њ€Ћ gdzie list, i€Њ€Ћ do jakiego€Њ domu, rozpytywa€Ћ si€Ѕ od drzwi"do drzwi, znale€Ў€Ћ jaki€Њ adres, !chodzi€Ћ za kim, to ju€Є ja si€Ѕ do tego nadaj€Ѕ. Tote€Є mo€Єe mipan otwarcie powiedzie€Ћ, co !panu jest, a ja p€Іjd€Ѕ pogada€Ћ,z kim trzeba; czasem jak si€Ѕ pogada, to si€Ѕ zaraz i rzecz #u€Ёo€Єy, i wszystko si€Ѕ za€Ёatwi. Niech€Єe pan si€Ѕ namy€Њli, czybym ja si€Ѕ panu na co nie przyda€Ёa. W g€Ёowie Mariusza powsta€Ё nag€Ёy pomys€Ё. Ton€Јcy chwyta si€Ѕ cho€Ћby i brzytwy. Zbli€Єy€Ё si€Ѕ do dziewczyny. €Ї S€Ёuchaj... €Ї rzek€Ё jej. Przerwa€Ёa mu z b€Ёyskiem rado€Њci w oczach: €Ї O, tak, niech mi pan m€Іwi: ty! %€Ї Niech b€Ѕdzie €Ї ci€Јgn€Ј€Ё. €Ї Toty przyprowadzi€Ёa€Њ tu tego starego pana z c€Іrk€Ј?? €Ї Ja. €Ї Czy znasz ich adres?? €Ї Nie. €Ї Znajd€Ў mi go. Oczy dziewczyny, kt€Іre zab€Ёys€Ёy rado€Њci€Ј, znowu sta€Ёy si€Ѕ ponure. €Ї A, to tego panu potrzeba? €Ї spyta€Ёa. €Ї Tak. €Ї Czy pan ich zna?? €Ї Nie. !€Ї To znaczy €Ї rzek€Ёa €Єywo €Ї !€Єe jej pan nie zna, ale chce j€Ј pan pozna€Ћ. !To €Аich€Б zamienione na €Аj€Ј€Б mia€Ёo w sobie co€Њ znacz€Јcego i gorzkiego. €Ї No c€І€Є?? Czy mo€Єesz to zrobi€Ћ? €Ї spyta€Ё Mariusz. €Ї B€Ѕdzie pan mia€Ё adres pi€Ѕknej panny. Pochyli€Ёa g€Ёow€Ѕ, a potem szybkim ruchem popchn€Ѕ€Ёa drzwi, kt€Іre zamkn€Ѕ€Ёy si€Ѕ. Mariusz by€Ё znowu sam. Opad€Ё na krzes€Ёo, g€Ёow€Ѕ i €Ёokcie wspar€Ё o €Ё€І€Єko i $pogr€Ј€Єy€Ё si€Ѕ w my€Њlach, kt€Іre na pr€І€Єno usi€Ёowa€Ё uporz€Јdkowa€Ћ, wydany na pastw€Ѕ zam€Ѕtu. Wszystko, co !si€Ѕ dzia€Ёo od rana: pojawienie si€Ѕ anio€Ёa, jego znikni€Ѕcie, niedawna rozmowa z tym n€Ѕdznym stworzeniem, s€Ёaby b€Ёysk nadziei, migoc€Јcy po€Њr€Іd ogromnej rozpaczy, wszystko to bez€Ёadnie wype€Ёni€Ёo jego m€Іzg. Nagle zosta€Ё gwa€Ёtownie wyrwany ze swego rozmarzenia. "Us€Ёysza€Ё dono€Њny i ostry g€Ёos Jondrette€Вa, wymawiaj€Јcy s€Ёowa, kt€Іre zaciekawi€Ёy go wnajbardziej nieoczekiwany spos€Іb: €Ї A ja ci powiadam, €Єe na pewno pozna€Ёem go. O kim€Єe m€Іwi€Ё Jondrette? Kog€І€Є to pozna€Ё? Czy pana !Bia€Ёego, ojca €Аjego Urszuli€Б? Co znowu! Czy€Єby go !Jondrette m€Іg€Ё zna€Ћ? Mia€Ё€Єe Mariusz otrzyma€Ћ w ten spos€Іb, nagle i nieprzewidzianie, wszystkie obja€Њnienia, bez kt€Іrych w€Ёasne €Єycie by€Ёo dla niego !ciemne? Mia€Ё€Єe si€Ѕ dowiedzie€Ћnareszcie, kogo kocha€Ё? Kim by€Ёa ta dziewczyna? Kim by€Ё jej ojciec? Czy€Єby g€Ѕsty mrok, kt€Іry ich okrywa€Ё a€Є dot€Јd, mia€Ё si€Ѕ rozja€Њni€Ћ? Czy€Єby si€Ѕ mia€Ёa rozerwa€Ћ zas€Ёona? O, nieba! Nie wszed€Ё, lecz wskoczy€Ё na komod€Ѕ i zn€Іw zaj€Ј€Ё miejsce przy ma€Ёej szczelinie w €Њcianie. Zn€Іw ogl€Јda€Ё n€Ѕdzn€Ј izb€Ѕ Jondrette€В€Іw. Na co u€Єyto pi€Ѕciu frank€Іw pana Bia€Ёego !Nic si€Ѕ tam nie zmieni€Ёo, tyle tylko, €Єe matka i c€Іrki ju€Є skorzysta€Ёy z otrzymanej !paczki i w€Ёo€Єy€Ёy po€Љczochy i we€Ёniane kaftany. Dwie nowe ko€Ёdry roz€Ёo€Єono na tapczanach. Jondrette widocznie przed chwil€Ј wr€Іci€Ё, bo jeszcze "dysza€Ё. C€Іrki jego siedzia€Ёy naziemi obok komina, a starsza opatrywa€Ёa r€Ѕk€Ѕ m€Ёodszej. €Ђona rozwali€Ёa si€Ѕ na tapczanie przytykaj€Јcym do komina, z wyrazem zdziwienia na twarzy. Jondrette ogromnymi krokami "przechadza€Ё si€Ѕ po izbie. Mia€Ё dziwne oczy. Kobieta, kt€Іra zdawa€Ёa si€Ѕ zatrwo€Єona i onie€Њmielona wobec m€Ѕ€Єa, odwa€Єy€Ёa si€Ѕ przem€Іwi€Ћ: €Ї Jak€Єe to?? Czy jeste€Њ pewny? !€ЇPewny! Osiem lat min€Ѕ€Ёo! Ale poznaj€Ѕ go! O tak, poznaj€Ѕ! Od razu go pozna€Ёem! Co? A tobie si€Ѕ to nie rzuci€Ёo w oczy? €Ї Nie. €Ї A przecie powiedzia€Ёem ci: €Аuwa€Єaj€Б. Ten sam wzrost, tensam g€Ёos, ta sama twarz, niewiele nawet starsza, bo s€Ј "ludzie, co si€Ѕ nie starzej€Ј; nie wiem, jak oni to robi€Ј! Lepiej ubrany i to wszystko. Ach, tajemniczy stary diable, mam ci€Ѕ! Poczekaj! #Zatrzyma€Ё si€Ѕ i rzek€Ё do c€Іrek:"€Ї Wyno€Њcie mi si€Ѕ!! Marsz! A todziwne, €Єe tobie si€Ѕ to od razu nie rzuci€Ёo w oczy! Dziewczyny wsta€Ёy, €Єeby wype€Ёni€Ћ rozkaz. Matka wyszepta€Ёa: €Ї Z t€Ј chor€Ј r€Ѕk€Ј?? €Ї Dobrze jej zrobi €Њwie€Єe powietrze €Ї odpowiedzia€Ё Jondrette. €Ї Id€Ўcie! Zostawszy sam z €Єon€Ј, Jondrette zacz€Ј€Ё zn€Іw "chodzi€Ћ po izbie. Przeszed€Ё si€Ѕdwa czy trzy razy w milczeniu.Nast€Ѕpnie przez kilka minut wpycha€Ё w spodnie i obci€Јga€Ё "damsk€Ј koszul€Ѕ, kt€Іr€Ј mia€Ё nasobie. Nagle obr€Іci€Ё si€Ѕ ku €Єonie, za€Ёo€Єy€Ё r€Ѕce i zawo€Ёa€Ё: €Ї A wiesz ty, co ja ci jeszcze powiem? Ta panna... €Ї Co ta panna?? €Ї podchwyci€Ёa kobieta. "Mariusz nie m€Іg€Ё ju€Є w€Јtpi€Ћ, m€Іwili o niej. S€Ёucha€Ё ze straszliwym !niepokojem. Zamieni€Ё si€Ѕ ca€Ёy w s€Ёuch. Lecz Jondrette schyli€Ё si€Ѕ i szepta€Ё co€Њ €Єonie do ucha. Potem wyprostowa€Ё si€Ѕ i doko€Љczy€Ё g€Ёo€Њno: €Ї Powiadam ci, €Єe to ona. €Ї Tak?? €Ї zapyta€Ёa €Єona. !€Ї Tak!! €Ї odpowiedzia€Ё m€Ј€Є. €Ђadne wyra€Єenie nie potrafi odda€Ћ wszystkiego, co ka w €Ё€І€Єku, chora.є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПтїПgХїПBY€А cŠZ0 $ cэ[T” cP\ш0 cГ]*ј c^4J cy_Z>* м!wyra€Єa€Ёo €Аtak?€Б tej kobiety. By€Ёo to zdziwienie, 'w€Њciek€Ёo€Њ€Ћ, nienawi€Њ€Ћ, z€Ёo€Њ€Ћ, zmieszane i po€Ё€Јczone razem w jedn€Ј potworn€Ј intonacj€Ѕ. Widocznie dosy€Ћ by€Ёo kilku s€Ё€Іw, zapewne jakiego€Њ #imienia, kt€Іre jej m€Ј€Є szepn€Ј€Ёw ucho, aby ta ogromna, zaspana kobieta rozbudzi€Ёa si€Ѕi z odra€Єaj€Јcej sta€Ёa si€Ѕ straszliw€Ј. €ЇNiepodobna! €Їwrzasn€Ѕ€Ёa. €Ї Kiedy sobie pomy€Њl€Ѕ, €Єe moje c€Іrki chodz€Ј boso i nie maj€Ј sukni na grzbiecie! A ta w futrze pokrytym atlasem, w aksamitnym kapeluszu, w bucikach; wszystko ma! Rzeczy na niej za przesz€Ёo #dwie€Њcie frank€Іw! Pomy€Њla€Ёby€Њ,€Єe to dama! Chyba ci si€Ѕ przywidzia€Ёo? Zreszt€Ј, tamta by€Ёa szkaradna, a ta jest niebrzydka; doprawdy, niebrzydka! To nie mo€Єe by€Ћ ona! €Ї A ja ci powiadam, €Єe to ona.Przekonasz si€Ѕ! Na to tak stanowcze twierdzenie baba podnios€Ёa swoj€Ј szerok€Ј, czerwon€Ј twarz i spojrza€Ёa w sufit z jakim€Њ potwornym wyrazem. Wtej chwili wyda€Ёa si€Ѕ Mariuszowi gro€Ўniejsza jeszcze od m€Ѕ€Єa. By€Ёa to maciora ze spojrzeniem tygrysicy. %€ЇCo u diab€Ёa! €Ї zawo€Ёa€Ёa. €Ї Ta !przekl€Ѕta €Њlicznotka, pannica, "co z lito€Њci€Ј patrzy€Ёa na moje c€Іrki, mia€Ёaby by€Ћ t€Ј €Ёajdaczk€Ј? O, ja bym jej obcasami flaki z brzucha wypru€Ёa! Zeskoczy€Ёa z €Ё€І€Єka i sta€Ёa przez chwil€Ѕ, rozczochrana, z rozd€Ѕtymi nozdrzami, z rozwart€Ј g€Ѕb€Ј, z pi€Ѕ€Њciami zaci€Њni€Ѕtymi i odrzuconymi w ty€Ё, do ciosu. Potem znowu upad€Ёa na sw€Іj bar€Ё€Іg. M€Ѕ€Єczyzna tymczasem chodzi€Ёtam i z powrotem, nie zwracaj€Јc uwagi na swoj€Ј samic€Ѕ. Po kilku chwilach milczenia %przybli€Єy€Ё si€Ѕ do €Єony, stan€Ј€Ё przed ni€Ј ze skrzy€Єowanymi na piersiach r€Ѕkami, tak samo jak pierwej, i rzek€Ё: €Ї A wiesz ty, co ja ci jeszcze powiem? €Ї Co takiego?? €Ї spyta€Ёa. Odpowiedzia€Ё jej kr€Іtko i z cicha: !€ЇTo, €Єe nareszcie b€Ѕd€Ѕ mia€Ё pieni€Јdze. Pos€Ёuchaj. Mamy go,tego krezusa, albo jak by€Њmy go ju€Є mieli. Wszystko u€Ёo€Єone. Gada€Ёem z lud€Ўmi. Przyjdzie tu, kanalia, o sz€Іstej wiecz€Іr ze swoimi sze€Њ€Ћdziesi€Ѕcioma frankami. Widzia€Ёa€Њ, jakem ja mu to wyrecytowa€Ё, i te "sze€Њ€Ћdziesi€Јt frank€Іw, i tego gospodarza, i termin! Przyjdziewi€Ѕc o sz€Іstej, wtedy nasz s€Јsiad idzie na obiad, a stara Burgon zmywa naczynia w mie€Њcie. W ca€Ёym domu nie ma nikogo. S€Јsiad nigdy nie wracaprzed jedenast€Ј. Zreszt€Ј !dziewcz€Ѕta b€Ѕd€Ј pilnowa€Ёy. Tynam pomo€Єesz. Zobaczysz, jakmu €Њlicznie wyprz€Јtniemy kieszenie. €Ї A jak sobie nie da wyprz€Јtn€Ј€Ћ?? €Ї zapyta€Ёa kobieta. Jondrette z€Ёowieszczo machn€Ј€Ё r€Ѕk€Ј i rzek€Ё: €Ї To go sprz€Јtniemy. I zacz€Ј€Ё si€Ѕ €Њmia€Ћ. Mariusz po raz pierwszy widzia€Ё go, jak si€Ѕ €Њmieje. €Џmiech jego, zimny i cichy, przeszywa€Ё dreszczem. Jondrette otworzy€Ё szaf€Ѕ, ukryt€Ј w €Њcianie tu€Є przy kominie, wyci€Јgn€Ј€Ё star€Ј $czapk€Ѕ i w€Ёo€Єy€Ё j€Ј na g€Ёow€Ѕ, wyczy€Њciwszy r€Ѕkawem. €ЇA teraz €Їrzek€Ё €Їwychodz€Ѕ. Mam jeszcze do pogadania z tym i z owym. Zobaczysz, wszystko p€Іjdzie jak po ma€Њle.Wr€Іc€Ѕ, jak b€Ѕd€Ѕ m€Іg€Ё najpr€Ѕdzej, to nie lada gratka.Ty zosta€Љ w domu. Ledwie zd€Ј€Єy€Ё zrobi€Ћ kilka krok€Іw za progiem, kiedy drzwi zn€Іw si€Ѕ otworzy€Ёy i ukaza€Ё si€Ѕ w nich jeszcze raz !jego dziki i przebieg€Ёy profil. €Ї Zapomnia€Ёem €Ї rzek€Ё. €Ї Rozpalisz piecyk. M€Іwi€Јc to rzuci€Ё w fartuch €Єonie t€Ѕ sam€Ј pi€Ѕciofrank€Іwk€Ѕ, kt€Іr€Ј mu zostawi€Ё €Аfilantrop€Б. !€Ї Piecyk?? €Ї zapyta€Ёa kobieta.€Ї Tak. €ЇIle trzeba w€Ѕgla? €Ї Ze dwie miary. "€Ї To b€Ѕdzie p€І€Ёtora franka, zareszt€Ѕ kupi€Ѕ co na obiad. €Ї Nie, do licha! €Ї Dlaczego?? €Ї Nie wydawaj wszystkich pieni€Ѕdzy. €Ї Dlaczego?? "€Ї Bo ja te€Є musz€Ѕ co€Њ kupi€Ћ. €Ї Co?? €Ї Co€Њ. €Ї A ile ci b€Ѕdzie trzeba?? €Ї Jest tu gdzie€Њ blisko sklep €Єelazny?? €Ї Na ulicy Mouffetard. €Ї Prawda, na rogu, wiem ju€Є. "€Ї Ale powiedz mi, ile ci b€Ѕdzie trzeba na to, co masz kupi€Ћ? €Ї Od dw€Іch i p€І€Ё do trzech frank€Іw. €Ї Niedu€Єo zostanie na obiad. €Ї Dzi€Њ nie o jedzenie idzie. Jest lepsza rzecz do roboty! €Ї Dobrze, id€Ў ju€Є, m€Іj klejnocie! Na to s€Ёowo €Єony Jondrette przymkn€Ј€Ё drzwi i tym. razem Mariusz us€Ёysza€Ё, jak oddala !si€Ѕ wzd€Ёu€Є korytarza i szybko schodzi po schodach. Na wie€Єy €Њw. Medarda wybi€Ёa pierwsza. Solus cum solo in loco remoto non cogitabuntur orare Pater noster Mariusz, cho€Ћ marzyciel, by€Ё jednak, jak to ju€Є powiedzieli€Њmy natur€Ј zdecydowan€Ј i energiczn€Ј. €Ї Trzeba zdepta€Ћ tych n€Ѕdznik€Іw €Ї rzek€Ё. !Nie wyja€Њni€Ёa mu si€Ѕ €Єadna z zagadek, kt€Іrych rozwi€Јzania pragn€Ј€Ё tak gor€Јco; przeciwnie, wszystko si€Ѕ chyba jeszcze bardziej pogmatwa€Ёo. Nie dowiedzia€Ё si€Ѕ niczego wi€Ѕcej o pi€Ѕknej dziewczynie z Ogrodu Luksemburskiego i o cz€Ёowieku, kt€Іrego nazywa€Ё panem Bia€Ёym €Їtyle tylko, €Єe Jondrette ich zna€Ё. Poprzez niezrozumia€Ёe s€Ёowa, kt€Іre zosta€Ёy powiedziane, jasno widzia€Ё jedno, €Єe przygotowywano zasadzk€Ѕ, zasadzk€Ѕ niewiadom€Ј, ale straszn€Ј; €Єe nad obojgiem wisia€Ёo wielkie niebezpiecze€Љstwo, nad ni€Ј €Їmo€Єe nad jej ojcem €Ї na pewno; i €Єe trzeba by€Ёo ich !ocali€Ћ; €Єe nale€Єa€Ёo zapobiec nikczemnym zamys€Ёom !Jondrette€В€Іw i rozerwa€Ћ sieci tych paj€Јk€Іw. Przez chwil€Ѕ przygl€Јda€Ё si€Ѕ !€Єonie Jondrette€Вa. Wyci€Јga€Ёa z k€Јta stary blaszany piecyk i szpera€Ёa pomi€Ѕdzy €Єelastwem. Zszed€Ё z komody, jak tylko #m€Іg€Ё najostro€Єniej i najciszej. Co mia€Ё robi€Ћ? Czy ostrzec zagro€Єone osoby? Gdzie ich szuka€Ћ Nie zna€Ё ich adresu. Przez chwil€Ѕ ukaza€Ёy si€Ѕ one jego oczom i zn€Іw uton€Ѕ€Ёy w !niezmiernych g€Ё€Ѕbiach Pary€Єa. Czeka€Ћ na pana Bia€Ёego u drzwi, wieczorem, o godzinie sz€Іstej, kiedy ma przyj€Њ€Ћ, i ostrzec go o zasadzce? Ale Jondrette i jego wsp€Іlnicy mog€Ј go dostrzec na czatach,miejsce jest odludne, b€Ѕd€Ј silniejsi od niego, znajd€Ј spos€Іb, €Єeby go schwyta€Ћ lub !oddali€Ћ, i ten, kt€Іrego Mariuszpragn€Ј€Ё uratowa€Ћ, b€Ѕdzie zgubiony. Przed chwil€Ј wybi€Ёa pierwsza, zasadzka naznaczona by€Ёa na godzin€Ѕ sz€Іst€Ј. !Mariusz mia€Ё przed sob€Ј pi€Ѕ€Ћ godzin. Jedno tylko m€Іg€Ё zrobi€Ћ. W€Ёo€Єy€Ё swoje przyzwoite ubranie, zawi€Јza€Ё chustk€Ѕ na szyi, wzi€Ј€Ё kapelusz i wyszed€Ё, nie wi€Ѕcej robi€Јc "ha€Ёasu, ni€Є gdyby st€Јpa€Ё boso po mchu. Zreszt€Ј Jondrette€Вowa przebiera€Ёa w €Єelastwie. Wyszed€Ёszy z domu, uda€Ё si€Ѕ na ulic€Ѕ Ma€Ёego Bankiera. Znajdowa€Ё si€Ѕ ju€Є w po€Ёowie tej ulicy, w pobli€Єu bardzo niskiego muru, kt€Іry nawet mo€Єna przeskoczy€Ћ w pewnych miejscach, a kt€Іry !otacza jaki€Њ pusty plac. Szed€Ё powoli, zastanawiaj€Јc si€Ѕ, €Њnieg g€Ёuszy€Ё odg€Ёos jego !krok€Іw; nagle us€Ёysza€Ё g€Ёosy rozmawiaj€Јce gdzie€Њ bardzo blisko. Obejrza€Ё si€Ѕ €Ї ulica pusta, "nikogo nie wida€Ћ, dzie€Љ bia€Ёy, a jednak wyra€Ўnie s€Ёysza€Ё g€Ёosy. Przysz€Ёo mu na my€Њl, €Єeby spojrze€Ћ za mur, obok kt€Іregoszed€Ё. Rzeczywi€Њcie zobaczy€Ё tam dw€Іch ludzi. Siedzieli na €Њniegu, oparci o mur, i rozmawiali po cichu. Nie zna€Ё ich. Jeden, brodaty, !mia€Ё na sobie blizn€Ѕ, a drugi, !d€Ёugow€Ёosy, jakie€Њ €Ёachmany. Brodaty mia€Ё na g€Ёowie greck€Јczapeczk€Ѕ, drugi by€Ё z gol€Ј #g€Ёow€Ј, w€Ёosy mia€Ё o€Њnie€Єone. Wysun€Јwszy nieco wy€Єej g€Ёow€Ѕ, Mariusz m€Іg€Ё ich s€Ёysze€Ћ. D€Ёugow€Ёosy tr€Јca€Ё drugiego €Ёokciem i m€Іwi€Ё: !€Ї Z pomoc€Ј €АKociej €Гapy€Б to si€Ѕ musi uda€Ћ. !€Ї Tak ci si€Ѕ widzi?? €Ї rzek€Ё brodaty. A d€Ёugow€Ёosy odpowiedzia€Ё: €ЇNa ka€Єdego wypadnie z pi€Ѕ€Ћset okr€Јglak€Іw. A jakby !si€Ѕ co przydarzy€Ёo €Їto pi€Ѕ€Ћ $lat, sze€Њ€Ћ, najwy€Єej dziesi€Ѕ€Ћ. €Ї Tamten odpowiedzia€Ё mu z pewnym wahaniem i szcz€Ѕkaj€Јc z€Ѕbami. €Ї Ano, to jedno jest pewne. Poco szuka€Ћ guza? €ЇPowiadam ci, €Єe interes si€Ѕ uda €Ї m€Іwi€Ё znowu d€Ёugow€Ёosy. €ЇBryczuszka dziadka Ktosia b€Ѕdzie w pogotowiu. Potem zacz€Ѕli rozmawia€Ћ o jakim€Њ melodramacie, kt€Іry widzieli poprzedniego dnia w teatrze Gait€­. Mariusz poszed€Ё dalej. Zdawa€Ёo mu si€Ѕ, €Єe niezrozumia€Ёe s€Ёowa tych ludzi, w dziwny spos€Іb ukrytych za murem i przykucni€Ѕtych na €Њniegu, nie by€Ёy mo€Єe bez pewnego zwi€Јzku ze straszliwymi zamiarami Jondrette€Вa. To o tym €Аinteresie€Б musia€Ёa by€Ћ mowa. Zwr€Іci€Ё si€Ѕ ku przedmie€Њciu Saint-Marceau i zapyta€Ё w pierwszym napotkanym sklepie, gdzie jest komisariat policji. Wskazano mu numer 14 przy ulicy Pontoise. Tam si€Ѕ uda€Ё. Funkcjonariusz policji daje adwokatowi dwa kuksa€Љce Odnalaz€Ёszy numer 14 przy ulicy Pontoise, wszed€Ё na pierwsze pi€Ѕtro i zapyta€Ё o komisarza policji. €Ї Pana komisarza nie ma €Ї powiedzia€Ё mu wo€Ўny €Ї ale jest inspektor, kt€Іry go zast€Ѕpuje. Chce si€Ѕ pan z nim widzie€Ћ? Czy to pilna sprawa? €Ї Tak €Ї rzek€Ё Mariusz. Wo€Ўny wprowadzi€Ё go do gabinetu komisarza. Sta€Ё tam za krat€Ј m€Ѕ€Єczyzna wysokiego wzrostu, oparty o €Єelazny piecyk, i podnosi€Ё do g€Іry po€Ёy obszernego surduta o trzech pelerynkach. Twarz mia€Ё prawie kwadratow€Ј, usta w€Јskie i zaci€Њni€Ѕte, bujne szpakowate faworyty, pot€Ѕguj€Јce groz€Ѕ oblicza, i wzrok, kt€Іry wywraca€Ё kieszenie. Mo€Єna by€Ёo powiedzie€Ћ o tym wzroku, €Єe nie tyle przeszywa€Ё, co raczej przeszukiwa€Ё. Cz€Ёowiek ten wygl€Јda€Ё nie o "wiele mniej srogo i gro€Ўnie ni€Є Jondrette. Spotkanie z buldogiem bywa r€Іwnie niepokoj€Јce co i spotkanie z wilkiem. €Ї Czego chcecie?? €Ї rzek€Ё do Mariusza, nie m€Іwi€Јc mu nawet €Аpanie€Б. €ЇIdzie tu o rzecz bardzo sekretn€Ј. €Ї Wi€Ѕc prosz€Ѕ m€Іwi€Ћ. €ЇI bardzo piln€Ј. €Ї Wi€Ѕc prosz€Ѕ pr€Ѕdko. Cz€Ёowiek ten €Ї spokojny i porywczy €Їi zatrwa€Єa€Ё, i "uspokaja€Ё r€Іwnocze€Њnie. Budzi€Ёi strach, i zaufanie. Mariusz opowiedzia€Ё mu ca€Ёe zdarzenie: €Єe pewna osoba, kt€Іr€Ј zna€Ё tylko z widzenia, !mia€Ёa zosta€Ћ wci€Јgni€Ѕta tego wieczora w zasadzk€Ѕ; €Єe on, Mariusz Pontmercy, adwokat, ze swego mieszkania, kt€Іre s€Јsiaduje z gniazdem opryszk€Іw, na w€Ёasne uszy wys€Ёucha€Ё przez €Њcian€Ѕ ich zmowy; €Єe zbrodniarz, kt€Іry obmy€Њli€Ё zasadzk€Ѕ, by€Ё to niejaki Jondrette; €Єe b€Ѕdzie mia€Ё wsp€Іlnik€Іw, prawdopodobnie w€Ё€Іcz€Ѕg€Іw podmiejskich, pomi€Ѕdzy innyminiejakiego Panchauda, zwanego Wiosennym i tak€Єe Urwipo€Ёciem; €Єe c€Іrki Jondrette€Вa maj€Ј sta€Ћ na czatach; €Єe nie ma najmniejszego sposobu, aby uprzedzi€Ћ zagro€Єonego cz€Ёowieka zwa€Єywszy, €Єe nie znane mu jest nawet jego nazwisko; i wreszcie, €Єe wszystko to ma si€Ѕ odby€Ћ o godzinie sz€Іstej wieczorem, wnajbardziej odosobnionym miejscu bulwaru H€Еpital, w domu pod numerem 50/52. Us€Ёyszawszy ten numer, inspektor podni€Іs€Ё g€Ёow€Ѕ i rzek€Ё ch€Ёodno: !€Ї Wi€Ѕc to w izbie po€Ёo€Єonej wg€Ё€Ѕbi korytarza?? €Ї Tak, tam €Ї odpowiedzia€Ё !Mariusz. I doda€Ё: €Ї Czy pan zna ten dom?? Inspektor sta€Ё chwil€Ѕ w milczeniu, potem rzek€Ё, grzej€Јc sobie nog€Ѕ u drzwiczek piecyka: €Ї By€Ћ mo€Єe. I ci€Јgn€Ј€Ё dalej przez z€Ѕby, m€Іwi€Јc bardziej w sw€Іj krawat ni€Є do Mariusza: €Ї Macza w tym pewnie palce €АKocia €Гapa€Б. Wyra€Єenie to uderzy€Ёo Mariusza. $€Ї €АKocia €Гapa€Б? €Ї powt€Іrzy€Ё. #€ЇIstotnie, s€Ёysza€Ёem tak€Єe i tes€Ёowa. Tu opowiedzia€Ё inspektorowi rozmow€Ѕ d€Ёugow€Ёosego z brodatym, w €Њniegu za murem na uliczce Ma€Ёego Bankiera. Inspektor mrukn€Ј€Ё: €Ї A, d€Ёugow€Ёosy to pewnie Brujon, a brodaty to pewnie !P€І€Ёszel€Јg, zwany Dwa Miliardy.Powiedziawszy to, znowu %spu€Њci€Ё oczy i rozmy€Њla€Ё chwil€Ѕ.€Ї Co do dziadka Ktosia, zaczynam si€Ѕ domy€Њla€Ћ. Masz tobie, spali€Ёem sobie surdut. Zawsze za mocno pal€Ј w tych przekl€Ѕtych piecach! Numer 50/52, dawna posiad€Ёo€Њ€Ћ Gorbeau. I spojrza€Ё na Mariusza. €Ї Pan widzia€Ё tylko d€Ёugow€Ёosego i brodatego?? €ЇI Panchauda. €Ї A czy nie kr€Ј€Єy€Ё tam taki m€Ёody, szata€Љski elegancik? €Ї Nie. €Ї Ani ogromny, t€Ѕgi drab, podobny do s€Ёonia z Ogrodu Zoologicznego? €Ї Nie. "€Ї Ani stary lis, kt€Іry wygl€Јda troch€Ѕ na kuglarza? €Ї Nie. €ЇCo do czwartego, tego nikt nigdy nie widzia€Ё, nawet jego adiutanci, wsp€Іlnicy i pomagierzy. Nic dziwnego, €Єe ipan go nie zauwa€Єy€Ё. !€Ї Nie. A kim€Єe s€Ј te wszystkietypy? €Ї spyta€Ё Mariusz. Inspektor odpowiedzia€Ё: !€Ї Zreszt€Ј, to nie ich godzina. Umilk€Ё, po czym zn€Іw si€Ѕ odezwa€Ё: !€Ї50/52, znam t€Ѕ cha€Ёup€Ѕ. Nie mo€Єna schowa€Ћ si€Ѕ wewn€Јtrz,bo si€Ѕ aktorzy spostrzeg€Ј, i wtedy mogliby od€Ёo€Єy€Ћ wodewil na kiedy indziej. Oni s€Ј tacy skromni! Wstydz€Ј si€Ѕ publiczno€Њci. Nie, to trzeba b€Ѕdzie zrobi€Ћ inaczej. Musz€Ѕ us€Ёysze€Ћ, jak €Њpiewaj€Ј, a potem ich pu€Њci€Ћ w taniec. Sko€Љczywszy ten monolog, zwr€Іci€Ё si€Ѕ do Mariusza i zapyta€Ё, patrz€Јc mu bystro w oczy: €Ї Czy pan si€Ѕ nie przestraszy?? €Ї Czego?? €Ї spyta€Ё Mariusz. €Ї Tych ludzi?? €Ї Nie wi€Ѕcej ni€Є pana!! €Ї odpowiedzia€Ё sucho Mariusz. Inspektor spojrza€Ё na Mariuszajeszcze baczniej i rzek€Ё pewnym rodzajem uroczystej powagi: €ЇM€Іwi pan jak cz€Ёowiek odwa€Єny i jak cz€Ёowiek uczciwy. Odwaga nie l€Ѕka si€Ѕ wyst€Ѕpku, a uczciwo€Њ€Ћ nie l€Ѕka si€Ѕ w€Ёadzy. Mariusz przerwa€Ё mu: €Ї Dobrze, ale co pan chce zrobi€Ћ? Inspektor odrzek€Ё mu tyle tylko: €ЇWiem, €Єe ka€Єdy lokator tego domu ma klucz od wej€Њciowychdrzwi, €Єeby m€Іc wraca€Ћ w nocy. Ma pan pewnie taki klucz? €Ї Tak €Ї rzek€Ё Mariusz. €Ї Czy ma go pan przy sobie?? €Ї Mam. €Ї Prosz€Ѕ mi go da€Ћ €Ї rzek€Ё inspektor. Mariusz wyj€Ј€Ё sw€Іj klucz z kieszeni, poda€Ё inspektorowi i powiedzia€Ё: €Ї Ja radzi€Ёbym zabra€Ћ tam silny oddzia€Ё. Inspektor rzuci€Ё Mariuszowi spojrzenie, jakim Wolter obdarzy€Ёby studenta z prowincji, kt€Іry by mu si€Ѕ chcia€Ё przys€Ёu€Єy€Ћ rymem; jednym ruchem wsun€Ј€Ё swoje ogromne r€Ѕce w dwie ogromne !kieszenie surduta i wyci€Јgn€Ј€Ё z nich dwa niedu€Єe stalowe pistolety z tych, kt€Іre w€Іwczas nazywano €Аkuksa€Љcami€Б. Poda€Ё je Mariuszowi i rzek€Ё kr€Іtko: "€ЇProsz€Ѕ to wzi€Ј€Ћ, wr€Іci€Ћ do domu i ukry€Ћ si€Ѕ w swoim pokoju. Niech my€Њl€Ј, €Єe pan wyszed€Ё. Pistolety s€Ј nabite. Ka€Єdy dwiema kulami. Obserwowa€Ћ wszystko przez "t€Ѕ dziur€Ѕ w €Њcianie, o kt€Іrej !mi pan powiedzia€Ё. Zejd€Ј si€Ѕ. Niech zaczn€Ј robi€Ћ swoje. Kiedy zajd€Ј tak daleko, €Єe os€Јdzi pan, €Єe ich trzeba "powstrzyma€Ћ €Ї prosz€Ѕ strzeli€Ћ.Byle nie za wcze€Њnie. Reszta nale€Єy do mnie. Strza€Ё w powietrze, w sufit, gdzie b€Јd€Ў. Przede wszystkim nie zawcze€Њnie. Doczeka pan pocz€Јtku przest€Ѕpstwa. Jest pan adwokatem, wi€Ѕc musi panwiedzie€Ћ, co to znaczy. Mariusz wzi€Ј€Ё pistolety i w€Ёo€Єy€Ё je w boczne kieszenie surduta. !€Ї Zanadto zna€Ћ. W€Ё€І€Є je pan w kieszenie spodni. Mariusz schowa€Ё pistolety w kieszenie spodni. €ЇA teraz €Їm€Іwi€Ё dalej inspektor €Їnie ma ani chwili do!stracenia. Kt€Іra godzina? P€І€Ё do trzeciej. Um€Іwili si€Ѕ na si€Іdm€Ј? "€Ї Na sz€Іst€Ј €Ї rzek€Ё Mariusz. "€ЇCzasu do€Њ€Ћ €Їrzek€Ё inspektor €Їale nie wi€Ѕcej ni€Є trzeba. Niech pan nie zapomni nic z tego, co powiedzia€Ёem. Paf! Jeden strza€Ё z pistoletu. €Ї Mo€Єe pan by€Ћ spokojny €Ї odpowiedzia€Ё Mariusz. Kiedy trzyma€Ё ju€Є r€Ѕk€Ѕ na klamce, zabieraj€Јc si€Ѕ do wyj€Њcia, inspektor zawo€Ёa€Ё jeszcze: €ЇAle! Gdyby mnie pan potrzebowa€Ё wcze€Њniej, to przyjd€Ў pan tu albo przy€Њlij kogo. Prosz€Ѕ si€Ѕ pyta€Ћ o inspektora Javerta. Jondrette za€Ёatwia sw€Іj sprawunek W kilka chwil potem, ko€Ёo godziny trzeciej, Courfeyrac w towarzystwie Bossueta przechodzi€Ё przypadkiem przezulic€Ѕ Mouffetard. €Џnieg si€Ѕ "wzmaga€Ё i sypa€Ё coraz g€Ѕ€Њciej.Bossuet m€Іwi€Ё w€Ёa€Њnie do Courfeyraca: €Ї Widz€Јc te p€Ёatki €Њniegu, powiedzia€Ёby€Њ, €Єe w niebie jest pom€Іr na bia€Ёe motyle. Nagle Bossuet spostrzeg€Ё Mariusza id€Јcego ulic€Ј ku rogatce z Jakim€Њ osobliwym wyrazem twarzy. !€Ї Patrzaj €Ї rzek€Ё Bossuet. €Ї Mariusz. €Ї Widz€Ѕ €Ї odpar€Ё Courfeyrac €Їale go nie zaczepimy. €Ї Dlaczego?? €Ї Bo jest zaj€Ѕty. €Ї Czym?? €Ї Czy nie widzisz, jak€Ј ma min€Ѕ? €Ї Jak€Ј €Ї Wygl€Јda na cz€Ёowieka, kt€Іry za kim€Њ idzie. €Ї A, prawda €Ї rzek€Ё Bossuet. €Ї Zobacz tylko, jak patrzy €Ї rzek€Ё znowu Courfeyrac. !€Ї Za kim tak p€Ѕdzi, u diab€Ёa? €Ї Jaka€Њ sp€Іdniczka w kapelusiku z kwiatami. On jest zakochany. "€ЇAle €Їzrobi€Ё uwag€Ѕ Bossuet €Ї o, co ka w €Ё€І€Єku, chora.є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїП`p­ cшa М cK bй… cЎ c^ n c!dЬ*„ ct!eP5- cз!nie widz€Ѕ nigdzie ani sp€Іdniczki ani kapelusika, ani kwiat€Іw. Nie ma ani jednej kobiety na ulicy. "Courfeyrac spojrza€Ё i zawo€Ёa€Ё: €ЇIdzie za m€Ѕ€Єczyzn€Ј! Rzeczywi€Њcie, jaki€Њ m€Ѕ€Єczyzna w czapce, z siw€Ј brod€Ј, kt€Іr€Ј wida€Ћ by€Ёo nawet od ty€Ёu, szed€Ё na jakie dwadzie€Њcia krok€Іw przed Mariuszem. Cz€Ёowiek ten ubrany by€Ё w nowiute€Љki p€Ёaszcz, za du€Єy na niego, i w straszliwie wystrz€Ѕpione spodnie, ca€Ёkiempoczernia€Ёe od b€Ёota. Bossuet roze€Њmia€Ё si€Ѕ. €Ї C€І€Є to zn€Іw za figura?? €ЇTo €Ї odpowiedzia€Ё Courfeyrac!€Ї to poeta. Poeci nosz€Ј do€Њ€Ћ ch€Ѕtnie spodnie handlarzy kr€Іlik€Іw i p€Ёaszcze par€Іw Francji. €Ї Zobaczymy, dok€Јd to idzie Mariusz €Ї rzek€Ё Bossuet €Ї i ten drugi. P€Іjdziemy za nimi, co? €ЇBossuecie! €Ї zawo€Ёa€Ё Courfeyrac. €ЇOrle z Meaux! !Jeste€Њ przera€Ўliwym bydl€Ѕciem.Kt€І€Є chodzi za cz€Ёowiekiem, kt€Іry goni m€Ѕ€Єczyzn€Ѕ? Zawr€Іcili wi€Ѕc. Mariusz rzeczywi€Њcie spostrzeg€Ё na ulicy MouffetardJondrette€Вa i zacz€Ј€Ё go €Њledzi€Ћ. Jondrette szed€Ё przed nim, niedomy€Њlaj€Јc si€Ѕ, €Єe jest na uwi€Ѕzi czyjego€Њ spojrzenia. Skr€Ѕci€Ё z ulicy Mouffetard i Mariusz ujrza€Ё, jak wchodzi dojednej z najokropniejszych bud przy ulicy Gracieuse. Znikn€Ј€Ё tam na dobry kwadrans, potem wr€Іci€Ё na ulic€Ѕ Mouffetard. Wst€Јpi€Ё do sklepu €Єelaznego, kt€Іry si€Ѕ znajdowa€Ё w€Іwczas na rogu ulicy Pierre-Lombard, i w kilka minut p€І€Ўniej wyszed€Ё ze sklepu trzymaj€Јc w r€Ѕku du€Єe "d€Ёuto z r€Ѕkoje€Њci€Ј z bia€Ёego drzewa. Schowa€Ё je pod p€Ёaszcz. Doszed€Ёszy do ulicy "Petit-Gentilly, skr€Ѕci€Ё w lewo i wszed€Ё szybko na ulic€Ѕ Ma€Ёego Bankiera. Mariusz pomy€Њla€Ё sobie, €Єe !roztropnie b€Ѕdzie wr€Іci€Ћ terazdo domu, korzystaj€Јc z nieobecno€Њci Jondrette€Вa. %Zreszt€Ј, robi€Ёo si€Ѕ ju€Є p€І€Ўno. Co wiecz€Іr pani Burgon, wychodz€Јc na miasto, by zmywa€Ћ naczynia po domach, mia€Ёa zwyczaj zamyka€Ћ drzwi od ulicy, kt€Іre w ten spos€Іb zamkni€Ѕte bywa€Ёy od zmroku; Mariusz da€Ё sw€Іj klucz #inspektorowi; nale€Єa€Ёo wi€Ѕc si€Ѕpo€Њpieszy€Ћ. Poszed€Ё szybko w kierunku domu pod numerem 50/52. Drzwi wej€Њciowe by€Ёy jeszcze otwarte. Wszed€Ё po schodach na palcach i prze€Њlizn€Ј€Ё si€Ѕ wzd€Ёu€Є muru korytarza a€Є do swego pokoju. Korytarz ten, jak to sobie przypominamy, mia€Ё po obu stronach izdebki w tej chwili puste i do wynaj€Ѕcia. Pani Burgon zostawia€Ёa zwykle drzwi od nich pootwierane. Przechodz€Јc pod jednymi z takich drzwi, Mariusz dostrzeg€Ё wyra€Ўnie w nie zamieszkanej i zdebce cztery nieruchome m€Ѕskie g€Ёowy, widoczne w resztkach dziennego €Њwiat€Ёa wpadaj€Јcego przez ma€Ёe okienko. Mariusz nie stara€Ё si€Ѕ przypatrzy€Ћ im, nie chc€Јc by€Ћsamemu widzianym. Uda€Ёo mu si€Ѕ wej€Њ€Ћ do pokoju niepostrze€Єenie i bez szmeru. W sam czas; w chwil€Ѕ p€І€Ўniej us€Ёysza€Ё, jak pani Burgon wychodzi, zamykaj€Јc na kluczdrzwi od ulicy. Gdzie spotkamy si€Ѕ z piosenk€Ј na angielsk€Ј melodi€Ѕ modn€Ј w roku 1832 #Mariusz usiad€Ё na €Ё€І€Єku. Mog€Ёo#by€Ћ p€І€Ё do sz€Іstej. Ju€Є tylko p€Іl godziny dzieli€Ёo go od tego, co si€Ѕ mia€Ёo sta€Ћ. !S€Ёysza€Ё bicie swego pulsu, jak !si€Ѕ s€Ёyszy w ciemno€Њci tykaniezegarka. My€Њla€Ё o tym podw€Іjnym pochodzie, kt€Іry "si€Ѕ w tej chwili odbywa€Ё w€Њr€Іdzmroku, o zbrodni nadchodz€Јcej z jednej strony,o sprawiedliwo€Њci nadchodz€Јcej z drugiej. Nie #ba€Ё si€Ѕ, ale nie m€Іg€Ё my€Њle€Ћ bez pewnego dr€Єenia o tym, !co si€Ѕ niebawem b€Ѕdzie dzia€Ёo.Jak ka€Єdemu, na kogo spadnieznienacka niezwyk€Ёe wydarzenie, ca€Ёy ten dzie€Љ wydawa€Ё mu si€Ѕ snem, i €Єeby sprawdzi€Ћ, czy aby nie znalaz€Ёsi€Ѕ w mocy przykrego snu, czu€Ё potrzeb€Ѕ dotykania ch€Ёodnej stali pistolet€Іw, kt€Іre mia€Ё w kieszeniach. "W izbie Jondrette€В€Іw €Њwieci€Ёo #si€Ѕ; dziura w €Њcianie ja€Њnia€Ёa !czerwonym €Њwiat€Ёem, kt€Іre si€ЅMariuszowi wydawa€Ёo koloru krwi. €Џwiat€Ёo to nie mog€Ёo pochodzi€Ћ od €Њwiecy. W izbie #by€Ёo cicho, nikt si€Ѕ nie rusza€Ё,nikt si€Ѕ nie odzywa€Ё, nie oddycha€Ё, zalega€Ёo j€Ј milczenie tak lodowate i g€Ё€Ѕbokie, €Єe gdyby nie to #€Њwiat€Ёo, mo€Єna by s€Јdzi€Ћ, €Єe si€Ѕ jest w pobli€Єu grobu. "Mariusz ostro€Єnie zdj€Ј€Ё buty i wsun€Ј€Ё je pod €Ё€І€Єko. Up€Ёyn€Ѕ€Ёo kilka minut. Nagle us€Ёysza€Ё skrzypni€Ѕcie wej€Њciowych drzwi, kto€Њ ci€Ѕ€Єkim i szybkim krokiem wszed€Ё na schody, przebieg€Ё korytarz, u drzwi do izby podnios€Ёa si€Ѕ z ha€Ёasem klamka; Jondrette wr€Іci€Ё do domu. !Natychmiast da€Ёy si€Ѕ s€Ёysze€Ћ g€Ёosy. W izbie zebrana by€Ёa ca€Ёa rodzina, ale w nieobecno€Њci pana siedzia€Ёa cicho, jak wilcz€Ѕta w nieobecno€Њci wilka. €Ї To ja €Ї rzek€Ё. €Ї Dobry wiecz€Іr, ojczulku €Ї odszczekn€Ѕ€Ёy c€Іrki. €Ї No i co?? €Ї rzek€Ёa matka. €ЇWszystko idzie jak po ma€Њle €Їodpowiedzia€Ё Jondrette €Ї tylko mi piesko zmarz€Ёy nogi. Widz€Ѕ, €Єe€Њ si€Ѕ ubra€Ёa, to !dobrze. Trzeba, €Єeby€Њ budzi€Ёa zaufanie. €Ї Jestem gotowa do wyj€Њcia. €Ї Ale nie zapomnisz nic z tego, co ci powiedzia€Ёem? Zrobisz wszystko, jak si€Ѕ nale€Єy? €Ї B€Јd€Ў spokojny. !€Ї Bo to... €Ї rzek€Ё Jondrette. I nie doko€Љczy€Ё. !Mariusz us€Ёysza€Ё, jak k€Ёadzie !co€Њ ci€Ѕ€Єkiego na stole; pewnied€Ёuto, kt€Іre kupi€Ё. #€Ї No €Ї m€Іwi€Ё dalej Jondrette €Їa czy€Њcie co jedli?? €ЇTak €Їodpowiedzia€Ёa stara. €ЇMia€Ёam trzy spore kartofle i skorzysta€Ёam z ognia, €Єeby je upiec. €ЇDobrze €Ї odpar€Ё Jondrette. €ЇJutro ja zaprowadz€Ѕ was na obiad. B€Ѕdzie kaczka i rozmaite dodatki. B€Ѕdziemy jedli jak Karol X. Wszystko idzie jak z p€Ёatka. Potem doda€Ё, zni€Єaj€Јc g€Ёos: €Ї Pu€Ёapka otwarta. Koty ju€Є s€Ј. "Jeszcze bardziej zni€Єy€Ё g€Ёos i rzek€Ё: €Ї W€Ё€І€Є to w ogie€Љ. "Mariusz us€Ёysza€Ё szelest w€Ѕgli poruszanych obc€Ѕgami czy te innym €Єelaznym narz€Ѕdziem, a Jondrette m€Іwi€Ё dalej: €Ї Czy posmarowa€Ёa€Њ zawiasy udrzwi, €Єeby nie skrzypia€Ёy? €Ї Posmarowa€Ёam €Ї odpowiedzia€Ёa kobieta. €Ї Kt€Іra godzina?? €Ї Nied€Ёugo b€Ѕdzie sz€Іsta. Tylko co bi€Ёo p€І€Ё u €Њw. Medarda. #€ЇDo diab€Ёa! €Ї rzek€Ё Jondrette. €ЇTrzeba ju€Є wyprawi€Ћ dziewcz€Ѕta na czaty. Chod€Ўcie no tu €Ї doda€Ё, zwracaj€Јc si€Ѕ do c€Іrek. Przez chwil€Ѕ s€Ёycha€Ћ by€Ёo szepty. Jondrette znowu odezwa€Ё si€Ѕ g€Ёo€Њno: €Ї Stara Burgon na mie€Њcie?? €Ї Tak €Ї odpowiedzia€Ёa matka. €Ї Czy na pewno s€Јsiada nie ma w domu?? €Ї Nie by€Ёo go przez ca€Ёy dzie€Љ, a wiesz dobrze, €Єe to godzina jego obiadu. €Ї Czy tylko na pewno?? €Ї Jak najpewniej. €ЇAle nie szkodzi €Їm€Іwi€Ё "Jondrette €Ї p€Іj€Њ€Ћ sprawdzi€Ћ, czy go przypadkiem nie ma. We€Ў no, c€Іrko, €Њwiec€Ѕ i zajrzyj tam. #Mariusz zsun€Ј€Ё si€Ѕ na pod€Ёog€Ѕ i na czworakach, cichutko, !wpe€Ёzn€Ј€Ё pod €Ё€І€Єko. Ledwie si€Ѕ tam ulokowa€Ё, spostrzeg€Ё €Њwiat€Ёo przez szpary drzwi. $€Ї Tato!! €Ї zawo€Ёa€Ё g€Ёos €Ї nie ma go, wyszed€Ё. Mariusz pozna€Ё g€Ёos starszej dziewczyny. !€Ї Czy€Њ wesz€Ёa do €Њrodka?? €Ї zapyta€Ё ojciec. #€Ї Nie €Ї odpowiedzia€Ёa c€Іrka €Ї ale klucz tkwi w zamku, wi€Ѕc wyszed€Ё. Ojciec zawo€Ёa€Ё znowu: €Ї Wejd€Ў jednak, zobacz. Drzwi si€Ѕ otworzy€Ёy i Mariusz "ujrza€Ё na progu starsz€Ј c€Іrk€Ѕ "Jondrette€Вa ze €Њwiec€Ј w r€Ѕku. By€Ёa taka sama jak rano, tylkojeszcze bardziej przera€Єaj€Јcaw tym €Њwietle. "Sz€Ёa wprost do €Ё€І€Єka; Mariusz mia€Ё chwil€Ѕ niewys€Ёowionej obawy, ale ko€Ёo €Ё€І€Єka !znajdowa€Ёo si€Ѕ lustro przybite do €Њciany i tam w€Ёa€Њnie kierowa€Ёa si€Ѕ. !Stan€Ѕ€Ёa na palcach i zacz€Ѕ€Ёa !si€Ѕ przygl€Јda€Ћ. W s€Јsiedniej izbie s€Ёycha€Ћ by€Ёo brz€Ѕk poruszanego €Єelastwa. #Przyg€Ёadzi€Ёa sobie r€Ѕk€Ј w€Ёosy i zacz€Ѕ€Ёa u€Њmiecha€Ћ si€Ѕ do lustra, nuc€Јc swoim ochryp€Ёym, ponurym g€Ёosem: !Mi€Ёostki nasze trwa€Ёy tydzie€Љ ca€Ёy, Lecz przecie€Є losy mog€Ёy by€Ћ €Ёaskawsze Dla dwojga serc, co po to si€Ѕ spotka€Ёy, €Ђeby pokocha€Ћ si€Ѕ na zawsze! €Ђeby pokocha€Ћ si€Ѕ na zawsze! "Mariusz dr€Єa€Ё. Zdawa€Ёo mu si€Ѕ,€Єe dziewczyna nie mog€Ёa nie us€Ёysze€Ћ jego oddechu. Podesz€Ёa do okna i spogl€Јdaj€Јc przez szyb€Ѕ, powiedzia€Ёa g€Ёo€Њno, w€Ёa€Њciwym sobie, g€Ёupkowatym tonem: €ЇJaki ten Pary€Є jest brzydki w!bia€Ёej koszuli! Znowu wr€Іci€Ёa do lustra i przygl€Јda€Ёa si€Ѕ sobie to na wprost, to z boku. $€Ї No i co?? €Ї zawo€Ёa€Ё ojciec. €ЇCo tam robisz tak d€Ёugo?? €ЇSzukam pod €Ё€І€Єkiem i pod meblami €Їodpowiedzia€Ёa, wci€Ј€Є poprawiaj€Јc w€Ёosy. €Ї Nie ma nikogo. €Ї Ma€Ёpo jedna!! €Ї zawo€Ёa€Ё ojciec. €Ї Wracaj mi zaraz, nie ma czasu! $€Ї Ju€Є id€Ѕ, ju€Є id€Ѕ €Ї m€Іwi€Ёa dziewczyna. €Ї Cz€Ёowiek na nicnie ma czasu w tej ich przekl€Ѕtej dziurze. I zanuci€Ёa: Rzucasz mnie id€Јc na wojn€Ѕ, $Smutek m€Іj €Њciga€Ћ ci€Ѕ b€Ѕdzie...Raz jeszcze rzuci€Ёa okiem w lustro i wysz€Ёa, zamykaj€Јc za sob€Ј drzwi. Po chwili Mariusz us€Ёysza€Ё bose kroki dziewcz€Јt na korytarzu i g€Ёos Jondrette€Вa, kt€Іry wo€Ёa€Ё za nimi: €ЇUwa€Єajcie dobrze! Jedna od strony rogatki, druga na rogu ulicy Ma€Ёego Bankiera. Ani na chwil€Ѕ nie spuszczajcie z oka drzwi domu. Jakby si€Ѕ tylko pokaza€Ёo cokolwiek, natychmiast przychodzi€Ћ tutaj. Co tchu. Macie klucz od wej€Њcia. Starsza mrukn€Ѕ€Ёa: €Ї Sta€Ћ na stra€Єy z bosymi nogami na €Њniegu!! €Ї Jutro b€Ѕdziecie mia€Ёy jedwabne buciki koloru skarabeusza €Ї rzek€Ё ojciec. Zesz€Ёy ze schod€Іw i w kilka chwil potem trza€Њniecie drzwiami wej€Њciowymi oznajmi€Ёo, €Єe ju€Є wysz€Ёy na ulic€Ѕ. W ca€Ёym domu zostali tylko Jondrette€Вowie i Mariusz; a zapewne r€Іwnie€Є i owe tajemnicze istoty, kt€Іre Mariusz zauwa€Єy€Ё w zmroku zadrzwiami nie zamieszkanej izdebki. Na co u€Єyto pi€Ѕciu frank€Іw Mariusza !Mariusz uzna€Ё, €Єe powinien ju€Єwr€Іci€Ћ na stanowisko obserwacyjne. W mgnieniu oka, z w€Ёa€Њciw€Ј swojemu wiekowi zwinno€Њci€Ј, znalaz€Ё si€Ѕ przy otworze w €Њcianie. Zajrza€Ё. Wn€Ѕtrze izby Jondrette€В€Іw przedstawia€Ёo widok osobliwy; Mariusz teraz dopiero m€Іg€Ё sobie wyt€Ёumaczy€Ћ dziwne €Њwiat€Ёo, kt€Іre przedtem spostrzeg€Ё. Pali€Ёa si€Ѕ tam €Њwieca w mosi€Ѕ€Єnym, za€Њniedzia€Ёym lichtarzu, lecz w€Ёa€Њciwie nie jej €Њwiat€Ёo "o€Њwietla€Ёo izb€Ѕ. Ca€Ёe poddaszejakby iluminowane by€Ёo czerwonym blaskiem id€Јcym odsporego €Єelaznego piecyka, postawionego w kominie i pe€Ёnego roz€Єarzonych w€Ѕgli. !By€Ё to ten piecyk, kt€Іry €Єona Jondrette€Вa przygotowa€Ёa z !rana. W€Ѕgiel p€Ёon€Ј€Ё i piecyk rozgrza€Ё si€Ѕ do czerwono€Њci. Miga€Ёy w nim b€Ё€Ѕkitne "p€Ёomyki, pozwalaj€Јc rozr€І€Єni€Ћkszta€Ёt d€Ёuta kupionego przezJondrette€Вa na ulicy Pierre-Lombard. D€Ёuto, wetkni€Ѕte w €Єar, by€Ёo tak€Єe czerwone. Wida€Ћ te€Є by€Ёo w k€Јcie przy drzwiach, przygotowane chyba na jaki€Њ z g€Іry przewidziany u€Єytek, dwa stosy, jeden jakby !€Єelastwa, drugi €Ї postronk€Іw. Wszystko to w oczach cz€Ёowieka, kt€Іry by nie wiedzia€Ё, co si€Ѕ tam szykowa€Ёo, mog€Ёo si€Ѕ zar€Іwnowyda€Ћ z€Ёowieszcze, jak i ca€Ёkiem zwyk€Ёe. Izba o€Њwietlona w ten spos€Іb wygl€Јda€Ёa raczej na ku€Ўni€Ѕ "ni€Є na piekielne czelu€Њcie, ale Jondrette przy tym €Њwietle podobny by€Ё bardziej do szatana ni€Є do kowala. Ksi€Ѕ€Єyc, wpadaj€Јcy poprzez cztery szyby okna, rzuca€Ё swoje blade €Њwiat€Ёo na poczerwienia€Ё€Ј i rozgorza€Ё€Ј izb€Ѕ i dla poetycznego umys€Ёu Mariusza, kt€Іry umia€Ё marzy€Ћ nawet w chwilach czynu, wygl€Јda€Ёo to niby my€Њl niebia€Љska wplatana w dr€Ѕcz€Јce ziemskie sny. "Jondrette zapali€Ё fajk€Ѕ, usiad€Ёna przedziurawionym krze€Њle i pyka€Ё. €Ђona co€Њ do niego m€Іwi€Ёa po cichu. Nagle Jondrette odezwa€Ё si€Ѕ g€Ёo€Њno: "€ЇAha, co€Њ mi si€Ѕ przypomnia€Ёo!Na tak€Ј por€Ѕ przyjedzie "pewnie doro€Єk€Ј. Zapal latarni€Ѕ,we€Ў j€Ј i zejd€Ў. Postoisz za drzwiami od ulicy. Kiedy us€Ёyszysz, €Єe doro€Єka zajecha€Ёa, zaraz otworzysz, on wysi€Јdzie, po€Њwiecisz mu na schodach i na korytarzu i kiedy on b€Ѕdzie wchodzi€Ё tutaj, ty zbiegniesz pr€Ѕdko, zap€Ёacisz wo€Ўnicy i odprawisz doro€Єk€Ѕ. €Ї A pieni€Јdze?? €Ї spyta€Ёa €Єona. "Jondrette si€Ѕgn€Ј€Ё do kieszeni ida€Ё jej pi€Ѕ€Ћ frank€Іw. !€Ї A to co znowu?? €Ї zawo€Ёa€Ёa.Jondrette odpowiedzia€Ё z godno€Њci€Ј: "€Ї To forsa, kt€Іr€Ј s€Јsiad da€Ё nam dzisiaj rano. I doda€Ё: €Ї Wiesz co?? Trzeba by tu dw€Іch krzese€Ё. €Ї Po co?? "€Ї €Ђeby by€Ёo na czym usi€Ј€Њ€Ћ. Mariusz uczu€Ё dreszcz w ca€Ёym ciele, s€Ёysz€Јc, jak Jondrette€Вowa odpowiada spokojnie: !€Ї No to przynios€Ѕ od s€Јsiada. Szybkim ruchem otworzy€Ёa drzwi i wysz€Ёa na korytarz. Sta€Ёo si€Ѕ to tak pr€Ѕdko, €Єe Mariusz nie m€Іg€Ё zej€Њ€Ћ z komody schowa€Ћ si€Ѕ pod €Ё€І€Єkiem. €Ї We€Ў €Њwiec€Ѕ €Ї zawo€Ёa€Ё Jondrette. "€Ї Nie trzeba €Ї rzek€Ёa €Ї tylko by mi zawadza€Ёa, musz€Ѕ zabra€Ћ dwa krzes€Ёa. Ksi€Ѕ€Єyc €Њwieci. !Mariusz us€Ёysza€Ё, jak ci€Ѕ€Єka r€Ѕka matki Jondrette szuka poomacku klucza w jego zamku. Drzwi si€Ѕ otworzy€Ёy. Sta€Ё nieruchomo, jak przygwo€Єd€Єony do €Њciany, zdr€Ѕtwia€Ёy z przera€Єenia. Jondrette€Вowa wesz€Ёa. Przez mansardowe okienko wpada€Ёo €Њwiat€Ёo ksi€Ѕ€Єyca, jasn€Ј smug€Ј dziel€Јc na dwie cz€Ѕ€Њci mrok izdebki. Jedna z tych dwu cz€Ѕ€Њci ciemno€Њci #ca€Ёkowicie zas€Ёania€Ёa €Њcian€Ѕ, do kt€Іrej si€Ѕ przycisn€Ј€Ё Mariusz, dzi€Ѕki temu niewidzialny. !Jondrette€Вowa rozejrza€Ёa si€Ѕ, nie spostrzeg€Ёa Mariusza, wzi€Ѕ€Ёa dwa krzes€Ёa €Їwszystkie, jakie mia€Ё €Ї i wysz€Ёa, g€Ёo€Њno zatrzaskuj€Јc za sob€Ј drzwi. Wr€Іci€Ёa do swojej izby. €Ї S€Ј dwa krzes€Ёa. &€Ї Bierz latarni€Ѕ €Їrzek€Ё m€Ј€Є. €Ї Schod€Ў pr€Ѕdko. Us€Ёucha€Ёa spiesznie i Jondrette zosta€Ё sam. Ustawi€Ё krzes€Ёa po dw€Іch !stronach sto€Ёu, poruszy€Ё d€Ёutotkwi€Јce w €Єarze, ustawi€Ё przed kominem stary parawan,€Єeby zas€Ёoni€Ћ piecyk, potem !poszed€Ё do k€Јta, gdzie le€Єa€Ё $stos sznur€Іw, i schyli€Ё si€Ѕ co€Њ ogl€Јdaj€Јc. Mariusz pozna€Ё w€Іwczas, €Єe to, co wzi€Ј€Ё za bezkszta€Ёtn€Ј mas€Ѕ postronk€Іw, by€Ёo bardzo starannie zrobion€Ј sznurow€Ј drabin€Ј z drewnianymi szczeblami i dwoma hakami do zaczepiania. "I ta drabina, i kilka pot€Ѕ€Єnych narz€Ѕdzi, wygl€Јdaj€Јcych na prawdziwe maczugi z €Єelaza, "kt€Іre wida€Ћ by€Ёo w€Њr€Іd stosu €Єelastwa nagromadzonego za drzwiami, rano nie znajdowa€Ёysi€Ѕ jeszcze w izbie Jondrette€В€Іw i widocznie zosta€Ёy przyniesione dopiero po po€Ёudniu, podczas nieobecno€Њci Mariusza. To narz€Ѕdzie €Њlusarskie €Ї pomy€Њla€Ё Mariusz. Gdyby Mariusz by€Ё nieco bardziej wykszta€Ёcony w tym zakresie, m€Іg€Ёby rozpozna€Ћ w€Њr€Іd tego, co wzi€Ј€Ё za rynsztunek €Њlusarza, przyrz€Јdy do wy€Ёamywania zamk€Іw i otwierania drzwi oraz do pi€Ёowania i przecinania. Komin i st€І€Ё z dwoma krzes€Ёami znajdowa€Ёy si€Ѕ na wprost Mariusza. Po zas€Ёoni€Ѕciu piecyka izb€Ѕ !o€Њwietla€Ёa ju€Є tylko €Њwieca; najmniejsza skorupa na stole czy na kominie rzuca€Ёa du€Єy cie€Љ. Wyszczerbiony dzban na wod€Ѕ#zaciemnia€Ё p€І€Ё €Њciany. Panowa€Ёw tej izbie niesamowity, #przera€Єaj€Јcy spok€Іj. Czu€Ёo si€Ѕtu oczekiwanie na co€Њ strasznego. Jondrette usiad€Ё znowu na swoim miejscu i by€Ё tak zaj€Ѕtymy€Њlami, €Єe nawet nie zauwa€Єy€Ё, jak mu zgas€Ёa fajka. €Џwiat€Ёo €Њwiecy uwydatnia€Ёo dzikie i przebieg€Ёe rysy jego twarzy. Niekiedy marszczy€Ё brwi i gwa€Ёtownie porusza€Ё praw€Ј r€Ѕk€Ј, jak gdyby odpowiada€Ё naostatnie rady, kt€Іre mu podsuwa€Ё jaki€Њ ponury monologwewn€Ѕtrzny. W jednej z tych tajemniczych odpowiedzi, kt€Іre dawa€Ё sam sobie, wyci€Јgn€Ј€Ё nagle szuflad€Ѕ $sto€Ёu, wyj€Ј€Ё z niej d€Ёugi n€І€Є kuchenny i spr€Іbowa€Ё jego ostrza na paznokciu. Nast€Ѕpnie w€Ёo€Єy€Ё go z powrotem do szuflady i zasun€Ј€Ё j€Ј. Mariusz jednocze€Њnie wyj€Ј€Ё z prawej kieszeni pistolet i odwi€Іd€Ё kurek. Pistolet wyda€Ё przy tym lekki zgrzyt. Jondrette zadr€Єa€Ё i na wp€І€Ё podni€Іs€Ё si€Ѕ z krzes€Ёa. €Ї Kto tam?? €Ї krzykn€Ј€Ё. Mariusz wstrzyma€Ё oddech, Jondrette nas€Ёuchiwa€Ё przez #chwil€Ѕ, po czym roze€Њmia€Ё si€Ѕ irzek€Ё: !€Ї Osio€Ё ze mnie!! To trzeszczy przepierzenie. !Mariusz wci€Ј€Є trzyma€Ё pistolet w r€Ѕku. Dwa krzes€Ёa Mariusza stoj€Ј naprzeciw siebie Nagle daleki i smutny d€Ўwi€Ѕk dzwonu wstrz€Јsn€Ј€Ё szybami. Zegar na wie€Єy u €Њw. Medarda bi€Ё sz€Іst€Ј. Jondrette odlicza€Ё uderzenia skinieniami g€Ёowy. Po wybiciu ostatniego palcami obja€Њni€Ё €Њwiec€Ѕ. Potem zacz€Ј€Ё chodzi€Ћ po izbie, nas€Ёuchiwa€Ё w korytarzu, chodzi€Ё i znowu nas€Ёuchiwa€Ё. w €Ё€І€Єku, chora.є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПтїПgХїПBfpЊ c:"g ў c"h c#i!Ж cc#jЯ+€ cЦ#kO66 R)$€Ї Byle tylko przyszed€Ё €Ї mrucza€Ё pod nosem. Ledwie usiad€Ё z powrotem, drzwi otworzy€Ёy si€Ѕ. Otworzy€Ёa je Jondrette€Вowa, po czym cofn€Ѕ€Ёa si€Ѕ na korytarz z potwornym grymasem ugrzecznienia, o€Њwietlonym z do€Ёu przez latarni€Ѕ. !€Ї Prosz€Ѕ, niech pan wejdzie €Ї m€Іwi€Ёa. €Ї Prosz€Ѕ, szlachetny dobroczy€Љco €Ї powt€Іrzy€Ё Jondrette, zrywaj€Јc si€Ѕ gwa€Ёtownie. Ukaza€Ё si€Ѕ pan Bia€Ёy. Mia€Ё na twarzy wyraz pogody, kt€Іry go czyni€Ё szczeg€Іlnie czcigodnym. #Po€Ёo€Єy€Ё na stole cztery luidory. €ЇPanie Fabantou €Їrzek€Ё €Їoto na twoje komorne i wasze pierwsze potrzeby. P€І€Ўniej jeszcze zobaczymy. "€Ї O, niech ci B€Іg zap€Ёaci, m€Іjszlachetny dobroczy€Љco! €Ї rzek€Ё Jondrette. #I zbli€Єaj€Јc si€Ѕ szybko do €Єony,doda€Ё: €Ї Odpraw doro€Єk€Ѕ!! !Wymkn€Ѕ€Ёa si€Ѕ za drzwi, a m€Ј€Єjej k€Ёania€Ё si€Ѕ i podsuwa€Ё !krzes€Ёo panu Bia€Ёemu. Po chwili"wr€Іci€Ёa i szepn€Ѕ€Ёa mu do ucha: €Ї Ju€Є. €Џnieg, kt€Іry bez ustanku !pada€Ё od rana, le€Єa€Ё na ulicy "tak grubo, €Єe nie by€Ёo s€Ёycha€Ћani przyjazdu doro€Єki przed chwil€Ј, ani jej odjazdu. Tymczasem pan Bia€Ёy usiad€Ё. Jondrette zaj€Ј€Ё drugie krzes€Ёo, naprzeciw pana Bia€Ёego. A teraz, €Єeby lepiej zrozumie€Ћ scen€Ѕ, kt€Іra nast€Јpi, niech sobie czytelnik wyobrazi mro€Ўn€Ј noc, pust€Ј dzielnic€Ѕ Salpetri€­re, "przykryt€Ј €Њniegiem i bielej€Јc€Јw promieniach ksi€Ѕ€Єyca jak gdyby jaki€Њ ogromny ca€Ёun; "md€Ёe €Њwiat€Ёo ulicznych latarni gdzieniegdzie rozja€Њniaj€Јce czerwieni€Ј te tragiczne bulwary i d€Ёugie rz€Ѕdy czarnych wi€Јz€Іw; ani jednego przechodnia na jakie €Ћwier€Ћ mili doko€Ёa, ruder€Ѕ Gorbeau w najwy€Єszym punkcie ciszy, grozy i nocy, a w tej ruderze, !w€Њr€Іd tej pustki, w€Њr€Іd tych mrok€Іw, obszern€Ј izb€Ѕ !Jondrette€Вa o€Њwietlon€Ј jedn€Ј tylko €Њwiec€Ј; w tej izbie dw€Іch ludzi przy stole: pana Bia€Ёego, kt€Іry siedzi spokojnie, i Jondrette€Вa ze straszliwym u€Њmiechem, jego €Єon€Ѕ, matk€Ѕ €Ї wilczyc€Ѕ, w k€Јcie, i za przepierzeniem Mariusza, kt€Іry niewidzialny, w pogotowiu, nie trac€Јc ani jednego s€Ёowa, ani jednego ruchu, wyt€Ѕ€Єaj€Јc wzrok, czeka z pistoletem w zaci€Њni€Ѕtej d€Ёoni. Uwa€Єa€Ћ na ciemne k€Јty "Usiad€Ёszy na krze€Њle, pan Bia€Ёyspojrza€Ё ku tapczanom, kt€Іre by€Ёy puste. €Ї Jak€Єe si€Ѕ ma skaleczona dziewczynka?? €Ї zapyta€Ё. !€Ї€Жle €Їodpowiedzia€Ё Jondrette ze zmartwionym i pe€Ёnym wdzi€Ѕczno€Њci u€Њmiechem. €ЇBardzo €Ўle, przezacny panie. Starsza siostra zaprowadzi€Ёa !j€Ј do szpitala Bourbe, €Єeby j€Јtam opatrzono. Zobaczy je panobie, zaraz wr€Іc€Ј. €Ї Ale pani Fabantou wydaje mi"si€Ѕ troch€Ѕ zdrowsza?? €Ї rzek€Ё pan Bia€Ёy. !€Ї Jest umieraj€Јca!! €Ї odpar€Ё Jondrette. €Ї Ale to, uwa€Єa pan, krzepka kobieta! W€І€Ё, nie kobieta! Jondrette€Вowa, wzruszona !pochwa€Ё€Ј, zawo€Ёa€Ёa, mizdrz€Јc"si€Ѕ, jak potw€Іr, kt€Іry zosta€Ё pog€Ёaskany: €Ї Zawsze€Њ taki dobry dla mnie,mo€Њci Jondrette. €Ї Jondrette?? €Ї zapyta€Ё pan %Bia€Ёy. €ЇZdawa€Ёo mi si€Ѕ, €Єe si€Ѕ pan nazywa Fabantou? €Ї Fabantou, zwany Jondrette €Ї podchwyci€Ё €Єywo m€Ј€Є. €Ї Przezwisko aktorskie!! !I przesy€Ёaj€Јc €Єonie wzruszenieramion, czego pan Bia€Ёy nie "zauwa€Єy€Ё, m€Іwi€Ё dalej g€Ёosem przesadnym i pieszczotliwym: €ЇAch, to biedactwo i ja byli€Њmy zawsze dobrym ma€Ё€Єe€Љstwem. C€І€Є by nam zosta€Ёo, gdyby€Њmy nie mieli cho€Ћ tego! Jeste€Њmy tak !nieszcz€Ѕ€Њliwi, czcigodny panie!Cz€Ёowiek ma r€Ѕce, ale nie ma pracy! Cz€Ёowiek ma ch€Ѕci, ale nie ma roboty! Nie wiem prawdziwie, jak rz€Јd uk€Ёada to wszystko €Їs€Ёowo honoru, €Ёaskawy panie, nie jestem wcale jakobinem ani €Єadnym zagorzalcem, nie €Єycz€Ѕ mu nicz€Ёego, ale gdybym by€Ё ministrem, mo€Єe mi pan wierzy€Ћ, wszystko sz€Ёoby inaczej. Prosz€Ѕ, przyk€Ёad €Ї chcia€Ёbym moje c€Іrki wyuczy€Ћrobienia pude€Ёek. Powiesz mi pan na to: Jak to! Rzemios€Ёo? Tak! Rzemios€Ёo, liche rzemios€Ёo, byle €Єy€Ћ! Co za upadek, szlachetny dobroczy€Љco. Co za poni€Єenie,kiedy si€Ѕ by€Ёo tym, czym my€Њmy byli! Niestety! Nie pozosta€Ёo nam ju€Є nic z czas€Іw naszego dobrobytu! Nic, tylko Jeden przedmiot, obraz, do kt€Іrego jestem przywi€Јzany, ale kt€Іrego !by€Ёbym sk€Ёonny pozby€Ћ si€Ѕ, bo!trzeba €Єy€Ћ! Item trzeba €Єy€Ћ! Podczas gdy Jondrette m€Іwi€Ё, na poz€Іr chaotycznie, co jednak bynajmniej nie odbiera€Ёo jego twarzy wyrazu skupienia i przebieg€Ёo€Њci, Mariusz podni€Іs€Ё wzrok i "ujrza€Ё w g€Ё€Ѕbi izby €Ї kogo€Њ, kogo dot€Јd nie widzia€Ё. Przed !chwil€Ј wszed€Ё jaki€Њ cz€Ёowiek tak cicho, €Єe nawet nie s€Ёycha€Ћ by€Ёo skrzypni€Ѕcia zawias€Іw u drzwi. Mia€Ё on na sobie kamizelk€Ѕ z fioletowego trykotu, star€Ј, zu€Єyt€Ј, "poplamion€Ј, podart€Ј i ziej€Јc€Ј szparami na wszystkich szwach, szerokie spodnie z bawe€Ёnianego welwetu, grube skarpetki na nogach, by€Ё bez #koszuli, z go€Ё€Ј szyj€Ј, z go€Ёymii tatuowanymi ramionami, z twarz€Ј pomazan€Ј na czarno. Usiad€Ё w milczeniu na najbli€Єszym, tapczanie, skrzy€Єowawszy r€Ѕce, a poniewa€Є znajdowa€Ё si€Ѕ za €Єon€Ј Jondrette€Вa, ledwie go by€Ёo wida€Ћ. €Дw rodzaj magnetycznego przeczucia, kt€Іry ostrzega nasz wzrok, sprawi€Ё, €Єe pan Bia€Ёy odwr€Іci€Ё si€Ѕ prawie jednocze€Њnie z Mariuszem. Nie m€Іg€Ё pow€Њci€Јgn€Ј€Ћ wyrazu zdziwienia, kt€Іry nie uszed€Ё oka Jondrette€Вa. €ЇA, widz€Ѕ, €Єe si€Ѕ pan przypatruje swojemu p€Ёaszczowi €Їzawo€Ёa€Ё, zapinaj€Јc si€Ѕ z zadowolon€Ј min€Ј. €Ї Jakby na mnie uszyty; doprawdy, jakby na mnie uszyty! €Ї Co to za cz€Ёowiek?? €Ї zapyta€Ё pan Bia€Ёy. !€Ї Ten?? €Ї rzek€Ё Jondrette. €Ї To s€Јsiad. Niech pan na niego nie zwa€Єa. €Дw s€Јsiad mia€Ё powierzchowno€Њ€Ћ osobliw€Ј. Alew okolicy przedmie€Њcia Saint-Marceau znajduje si€Ѕ wiele fabryk wyrob€Іw chemicznych. Robotnicy z tychfabryk miewaj€Ј uczernione twarze. Ca€Ёa osoba pana Bia€Ёego tchn€Ѕ€Ёa prost€Ј a #nieustraszon€Ј ufno€Њci€Ј. M€Іwi€Ё dalej: €Ї Przepraszam, o czym mi pan m€Іwi€Ё, panie Fabantou? €ЇM€Іwi€Ёem, zacny i ukochany "opiekunie €Їci€Јgn€Ј€Ё Jondrette, "wspar€Ёszy si€Ѕ €Ёokciami na stolei wlepiaj€Јc w pana Bia€Ёego wzrok uporczywy i tkliwy, do€Њ€Ћ podobny do spojrzenia "w€Ѕ€Єa boa €Ї m€Іwi€Ёem panu, €Єe mam obraz do sprzedania. "U drzwi da€Ё si€Ѕ s€Ёysze€Ћ lekki szmer. Wszed€Ё drugi cz€Ёowiek ite€Є usiad€Ё na tapczanie za Jondrette€Вow€Ј. Mia€Ё jak i pierwszy obna€Єone r€Ѕce i na twarzy mask€Ѕ z atramentu czy z sadzy. Jakkolwiek ten cz€Ёowiek $dos€Ёownie w€Њlizn€Ј€Ё si€Ѕ do izby,pan Bia€Ёy spostrzeg€Ё go. €ЇNiech pan na to nie zwraca uwagi €Їrzek€Ё Jondrette. €ЇTo domowi. M€Іwi€Ёem wi€Ѕc, €Єe mam jeszcze cenny obraz... O, niech pan zobaczy. !Wsta€Ё, podszed€Ё ku €Њcianie, o kt€Іr€Ј by€Ёa oparta wspomniana ju€Є przez nas rama, odwr€Іci€Ё j€Ј i postawi€Ё w tym samym miejscu pod €Њcian€Ј. By€Ёo to rzeczywi€Њcie co€Њ na kszta€Ёt obrazu, co blask €Њwiecy pozwala€Ё od biedy obejrze€Ћ. Mariusz nie m€Іg€Ё zobaczy€Ћ szczeg€І€Ё€Іw, gdy€Є Jondrette !sta€Ё mi€Ѕdzy nim a malowid€Ёem; dostrzeg€Ё tylko p€Ё€Іtno zasmarowane p€Ѕdzlem ordynarnego pacykarza i jak€Ј€Њniby g€Ё€Іwn€Ј osob€Ѕ, namalowan€Ј z wrzaskliw€Ј jaskrawo€Њci€Ј bohomaz€Іw jarmarcznych i scen zdobi€Јcych parawany. €Ї Co to jest?? €Ї zapyta€Ё pan Bia€Ёy. Jondrette wpad€Ё w ferwor: €ЇMistrzowskie malowid€Ёo, !dzie€Ёo ogromnej warto€Њci, m€Іj dobroczy€Љco! Kocham ten obraz jak moje obie c€Іrki. Przywodzi mi na pami€Ѕ€Ћ tyle wspomnie€Љ! Ale powiedzia€Ёem !ju€Є i nie cofam s€Ёowa €Ї jestem!tak nieszcz€Ѕ€Њliwy, €Єe by€Ёbym sk€Ёonny go sprzeda€Ћ! Czy przypadkiem, czy te€Є dlatego, €Єe zaczyna€Ё go nurtowa€Ћ niepok€Іj, wzrok pana Bia€Ёego, niby to "ogl€Јdaj€Јc obraz, skierowa€Ё si€Ѕw g€Ё€Јb izby. By€Ёo tam ju€Є czterech ludzi, trzej siedzieli na tapczanie, jeden sta€Ё oparty o €Њcian€Ѕ przy drzwiach,wszyscy z obna€Єonymi ramionami, nieruchomi, z twarzami umazanymi na czarno. Jeden z siedz€Јcych #opar€Ё si€Ѕ o €Њcian€Ѕ i zamkn€Ј€Ё oczy; wydawa€Ёo si€Ѕ, €Єe €Њpi. Ten by€Ё stary; jego siwe w€Ёosyprzy czarnej twarzy robi€Ёy okropne wra€Єenie. Dwaj inni "zdawali si€Ѕ m€Ёodzi; jeden mia€Ё brod€Ѕ, drugi d€Ёugie w€Ёosy. Wszyscy bez obuwia; ci, co nie mieli na nogach skarpetek, byli boso. Jondrette zauwa€Єy€Ё, €Єe wzrok pana Bia€Ёego zwr€Іci€Ё si€Ѕ ku tym ludziom. €ЇTo przyjaciele, s€Јsiedzi !€Їrzek€Ё. €Ї Umorusani, maj€Ј do czynienia z w€Ѕglem. Oni s€Ј zdunami. Nie zajmuj si€Ѕ nimi, m€Іj dobroczy€Љco, ale kup m€Іj obraz. Miej lito€Њ€Ћ nad moj€Ј 'n€Ѕdz€Ј. Nie b€Ѕd€Ѕ si€Ѕ dro€Єy€Ё. Ile go pan ceni? €ЇAle€Є €Ї rzek€Ё pan Bia€Ёy, patrz€Јc Jondrette€Вowi prosto w oczy, jak cz€Ёowiek, kt€Іry si€Ѕ zaczyna mie€Ћ na baczno€Њci€Ї to jest jaki€Њ szyld znad ober€Єy, wart ze trzy franki. Jondrette odpar€Ё mu ze s€Ёodycz€Ј: €Ї Czy ma pan przy sobie pugilares?? Przestan€Ѕ na trzech tysi€Јcach frank€Іw. !Pan Bia€Ёy wsta€Ё, opar€Ё si€Ѕ o "€Њcian€Ѕ i szybko rozejrza€Ё si€Ѕ po izbie. "Mia€Ё Jondrette€Вa po lewej r€Ѕce;od okna, a jego €Єon€Ѕ i czterech m€Ѕ€Єczyzn po prawej, od drzwi. !M€Ѕ€Єczy€Ўni ci nie ruszali si€Ѕ wcale i zdawali si€Ѕ go nie "widzie€Ћ. Jondrette za€Њ zacz€Ј€Ё m€Іwi€Ћ dalej, p€Ёaczliwym g€Ёosem, ze spojrzeniem tak zamglonym i z tak €Єa€Ёosn€Ј "intonacj€Ј, €Єe pan Bia€Ёy m€Іg€Ё #pomy€Њle€Ћ, i€Є cz€Ёowiek, kt€Іregomia€Ё przed oczyma, po prostu oszala€Ё z n€Ѕdzy. €ЇJe€Єeli pan nie kupi ode mnie tego obrazu, drogi dobroczy€Љco m€Іwi€Ё Jondrette !€Ї nie ma ju€Є dla mnie ratunku ijedno pozostaje mi tylko, #rzuci€Ћ si€Ѕ do rzeki. Pomy€Њle€Ћ, €Єe chcia€Ёem wyuczy€Ћ moje c€Іrki roboty ozdobnych pude€Ёek, do €Њwi€Јtecznych podarunk€Іw! A do tego !potrzeba sto€Ёu z desk€Ј z ty€Ёu,"€Єeby si€Ѕ szk€Ёa nie zsuwa€Ёy na ziemi€Ѕ trzeba specjalnego piecyka, garnka z trzema przegrodami, €Єeby w nim robi€Ћ klej o rozmaitej g€Ѕsto€Њci, do drzewa, do papieru i do materii; trzeba no€Єyka do krajania tektury, formy do pasowania pude€Ёek, m€Ёotka doprzybijania stalowych ozd€Іb, p€Ѕdzli, p€Ѕdzelk€Іw, diabli wiedz€Ј, czego jeszcze! A wszystko po to, €Єeby zarobi€Ћ cztery su dziennie, pracuj€Јc po czterna€Њcie godzin! Ka€Єde pude€Ёko przechodzi trzyna€Њcierazy przez r€Ѕce robotnicy! Zwil€Єa€Ћ papier, nic nie poplami€Ћ, uwa€Єa€Ћ, €Єeby klej nie ostyg€Ё €Ї niech to piorun strzeli Za cztery su dziennie powiadam! Jak pan chce, €Єeby z tego wy€Єy€Ћ? M€Іwi€Јc to wszystko, Jondrette nie patrzy€Ё na pana Bia€Ёego, kt€Іry mu si€Ѕ przygl€Јda€Ё. Wzrok pana Bia€Ёego utkwiony by€Ё w Jondrette€Вa, a wzrok Jondrette€Вa w drzwi. Gor€Јczkowa baczno€Њ€Ћ Mariusza przebiega€Ёa od jednego do drugiego. Pan Bia€Ёy wygl€Јda€Ё, jakby zadawa€Ё sobiepytanie: Czy to idiota? Jondrette powt€Іrzy€Ё jeszcze par€Ѕ razy w rozmaitych odcieniach tonacji €Єebrz€Јco €Ї b€Ёagalnej: €ЇNie pozostaje mi nic, tylko "rzuci€Ћ si€Ѕ do rzeki! Kt€Іrego€Њ dnia zszed€Ёem ju€Є nawet z trzech schod€Іw przy mo€Њcie Austerlickim! Nagle jego zagas€Ёe €Ўrenice rozgorza€Ёy ohydnym p€Ёomieniem, ten ma€Ёy cz€Ёowiekwyprostowa€Ё si€Ѕ i sta€Ё si€Ѕ straszny; post€Јpi€Ё o krok ku panu Bia€Ёemu i zawo€Ёa€Ё grzmi€Јcym g€Ёosem: !€Ї To wcale nie o to idzie!! Czy mnie pan nie poznaje? Zasadzka Drzwi izby otworzy€Ёy si€Ѕ gwa€Ёtownie i ukaza€Ёo si€Ѕ w nich trzech ludzi w p€Ё€Іciennych niebieskich bluzach i maskach z czarnego papieru. Pierwszy z nich by€Ё chudy i mia€Ё w r€Ѕku d€Ёug€Ј #pa€Ёk€Ѕ okut€Ј €Єelazem; drugi by€Ёrodzajem olbrzyma i trzyma€Ё przez €Њrodek r€Ѕkoje€Њci, ostrzem na d€І€Ё, wielki top€Іr rze€Ўniczy. Trzeci cz€Ёowiek, barczysty, nie tak chudy jak pierwszy, nie tak atletyczny jak drugi, €Њciska€Ё w gar€Њci ogromny klucz, skradziony z drzwi jakiego€Њ wi€Ѕzienia. "Zdaje si€Ѕ, i€Є Jondrette czeka€Ё na ich przybycie. Zawi€Јza€Ёa si€Ѕ szybka rozmowa mi€Ѕdzy nim i cz€Ёowiekiem uzbrojonym w pa€Ёk€Ѕ, tym chudym. €Ї Wszystko gotowe?? €Ї zapyta€Ё Jondrette. €Ї Wszystko €Ї odpowiedzia€Ё chudy. €Ї A gdzie Montparnasse?? €Ї Pierwszy amant rozmawia z twoj€Ј c€Іrk€Ј. €Ї Z kt€Іr€Ј?? €Ї Ze starsz€Ј. €Ї Czy doro€Єka jest na dole?? €Ї Jest. €Ї A bryczuszka zaprz€Ѕ€Єona?? €Ї Zaprz€Ѕ€Єona. €Ї W dwa dobre konie?? €Ї Doskona€Ёe. €Ї Czeka tam, gdzie kaza€Ёem? €Ї Tam. €Ї Dobrze €Ї rzek€Ё Jondrette. Pan Bia€Ёy by€Ё bardzo blady. Rozgl€Јda€Ё si€Ѕ po izbie jak cz€Ёowiek, kt€Іry rozumie, co mu grozi; g€Ёowa jego, kolejno zwracaj€Јc si€Ѕ ku wszystkim g€Ёowom, kt€Іre go otacza€Ёy, obraca€Ёa si€Ѕ z powolno€Њci€Ј zdziwion€Ј i baczn€Ј, lecz nie by€Ёo w jego postawie nic podobnego do strachu. Zrobi€Ё sobie ze sto€Ёu zaimprowizowany szaniec; ten cz€Ёowiek, kt€Іry przed chwil€Ј wygl€Јda€Ё tylko na poczciwego !starszego pana, sta€Ё si€Ѕ nagle atlet€Ј i po€Ёo€Єy€Ё swoj€Ј pot€Ѕ€Єn€Ј pi€Ѕ€Њ€Ћ na por€Ѕczy krzes€Ёa ruchem gro€Ўnym i zastanawiaj€Јcym. Starzec ten, tak pewny siebie i tak odwa€Єny wobec podobnego niebezpiecze€Љstwa,wydawa€Ё si€Ѕ jedn€Ј z tych natur, kt€Іre w spos€Іb najprostszy w €Њwiecie €Ё€Јczy odwag€Ѕ i dobro€Ћ. Ojciec kobiety, kt€Іr€Ј kochamy, nigdynie jest dla nas obcy; Mariusz by€Ё dumny z nieznajomego. Trzej ludzie, o kt€Іrych !Jondrette powiedzia€Ё: €Аoni s€Ј zdunami€Б, wybrali tymczasem ze stosu €Єelastwa, jeden "€Їspore no€Єyce, drugi €Ї obc€Ѕgi,#trzeci €Ї m€Ёot, i uszykowali si€Ѕ w poprzek drzwi, nie m€Іwi€Јc ani s€Ёowa. Stary zosta€Ё na tapczanie i tylko na chwil€Ѕ otworzy€Ё oczy. €Ђona Jondrette€Вa usiad€Ёa obok niego. Mariusz pomy€Њla€Ё, €Єe ju€Є za !chwil€Ѕ wypadnie wda€Ћ si€Ѕ w t€Ѕ$spraw€Ѕ, i podni€Іs€Ё praw€Ј r€Ѕk€Ѕ ku sufitowi, w kierunku korytarza, got€Іw do wypalenia z pistoletu. Jondrette, uko€Љczywszy swoj€Јrozmow€Ѕ z cz€Ёowiekiem trzymaj€Јcym maczug€Ѕ, zwr€Іci€Ё si€Ѕ znowu ku panu Bia€Ёemu i przy. akompaniamencie cichego, st€Ёumionego, strasznego €Њmiechu powt€Іrzy€Ё swoje pytanie: €Ї Wi€Ѕc mnie pan nie poznaje?? Pan Bia€Ёy spojrza€Ё mu w oczy irzek€Ё: €Ї Nie. !Wtedy Jondrette zbli€Єy€Ё si€Ѕ dosto€Ёu. Pochyli€Ё si€Ѕ nad €Њwiec€Ј, !skrzy€Єowa€Ё ramiona, przysun€Ј€Ёswoj€Ј kanciast€Ј i okrutn€Ј "szcz€Ѕk€Ѕ, tak blisko jak m€Іg€Ё, do spokojnej twarzy Bia€Ёego, kt€Іry nawet nie drgn€Ј€Ё, i w tej postawie dzikiego zwierza szczerz€Јcego k€Ёy wrzasn€Ј€Ё: €ЇNie nazywam si€Ѕ Fabantou, nie nazywam si€Ѕ Jondrette, nazywam si€Ѕ Th€­nardier! Jestem karczmarzem w Montfermeil! Czy pan dobrze s€Ёyszy? Th€­nardier! Teraz poznaje mnie pan? Ledwie dostrzegalny rumieniec przesun€Ј€Ё si€Ѕ po czole pana Bia€Ёego. Swoim zwyk€Ёym, spokojnym g€Ёosem, kt€Іry ani nie zadr€Єa€Ё, ani si€Ѕ nie podni€Іs€Ё, odpowiedzia€Ё: €Ї Nie wi€Ѕcej ni€Є przedtem. Mariusz nie us€Ёysza€Ё ju€Є tej odpowiedzi. Kto by go widzia€Ё w tej chwili, w€Њr€Іd tych ciemno€Њci, ten zobaczy€Ёby, €Єeos€Ёupia€Ё jak ra€Єony gromem. Kiedy Jondrette wyrzek€Ё: €АNazywam si€Ѕ Th€­nardier€Б, "zadr€Єa€Ё ca€Ёym cia€Ёem i opar€Ё si€Ѕ o €Њcian€Ѕ, jakby uczu€Ё ch€Ё€Іd ostrza przeszywaj€Јcy mu serce szpady. A potem jegoprawa r€Ѕka, gotowa lada chwila da€Ћ um€Іwiony wystrza€Ё,opad€Ёa powoli i kiedy Jondrette powt€Іrzy€Ё: €АCzy pan dobrze s€Ёyszy? Th€­nardier!€Б, s€Ёabn€Јce palce Mariusza omal nie upu€Њci€Ёy pistoletu. Jondrette, odkrywaj€Јc nagle kim by€Ё, nie wywo€Ёa€Ё najmniejszego wzruszenia w panu Bia€Ёym, a za to wstrz€Јsn€Ј€Ё Mariuszem. To nazwisko Th€­nardier, !kt€Іrego pan Bia€Ёy zdawa€Ё si€Ѕ nie zna wcale, Mariusz zna€Ё dobrze. Trzeba sobie przypomnie€Ћ, czym to nazwisko by€Ёo dla niego! Nazwisko to nosi€Ё na sercu, zapisane w testamencie$ojca! Nosi€Ё je w g€Ё€Ѕbi my€Њli, w "g€Ё€Ѕbi pami€Ѕci, w tym €Њwi€Ѕtym zleceniu: €АPewien Th€­nardier ocali€Ё mi €Єycie. Je€Єeliby go syn m€Іj kiedy spotka€Ё, niech zrobi dla niego wszystko, co tylko b€Ѕdzie w jego mocy€Б. Nazwisko to, jak sobie przypominamy, by€Ёo jedn€Ј z pobo€Єnych pami€Јtek jego duszy; w kulcie swoim wi€Јza€Ё je zawsze z nazwiskiem ojca. Jak to? Wi€Ѕc to by€Ё €Іw Th€­nardier, wi€Ѕc to by€Ё ten karczmarz z Montfermeil, kt€Іrego na pr€І€Єno i tak d€Ёugo szuka€Ё! Odnaleziony nareszcie, ale jak!€Дw zbawca jego ojca by€Ё bandyt€Ј; €Іw cz€Ёowiek, kt€Іremu Mariusz pragn€Ј€Ё si€Ѕ "po€Њwi€Ѕci€Ћ, by€Ё potworem! Ten, kt€Іry ocali€Ё €Єycie pu€Ёkownikowi Pontmercy, "w€Ёa€Њnie w tej chwili zamierza€Ё dokona€Ћ zamachu, kt€Іrego ku, chora.є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПтїПgХїПBlpђ c{$mb G cо$nЉ cA%oЛ!6 cЄ%pё,ё c&qт7Cj&charakteru Mariusz dobrze jeszcze nie zna€Ё, ale kt€Іry podobny by€Ё do morderstwa! I to na kim? Wielki Bo€Єe! Co za fatalno€Њ€Ћ, co za gorzkie szyderstwo losu! Ojciec jego nakazywa€Ё mu z g€Ё€Ѕbi mogi€Ёy zrobi€Ћ wszystko, co b€Ѕdzie w jego mocy, dla Th€­nardiera; odczterech lat Mariusz my€Њla€Ё "tylko o jednym €Ї €Єeby sp€Ёaci€Ћ !ten d€Ёug swego ojca, i w€Ёa€Њniewtedy, kiedy mia€Ё wyda€Ћ w r€Ѕce sprawiedliwo€Њci "z€Ёoczy€Љc€Ѕ, zabieraj€Јcego si€Ѕ do wykonania zbrodni, przeznaczenie zawo€Ёa€Ёo: To Th€­nardier! C€І€Є pocz€Ј€Ћ? Co wybra€Ћ? Sprzeniewierzy€Ћ si€Ѕ pami€Ѕci, sprzeniewierzy€Ћ si€Ѕ najg€Ё€Ѕbszym zobowi€Јzaniom powzi€Ѕtym wobec samego siebie, sprzeniewierzy€Ћ si€Ѕ naj€Њwi€Ѕtszemu obowi€Јzkowi zleconemu wyra€Ўnie w ostatniej woli ojca, czy zezwoli€Ћ na pope€Ёnienie zbrodni? By€Ё bliski omdlenia. Tymczasem Th€­nardier (nie b€Ѕdziemy go ju€Є odt€Јd nazywali inaczej) przechadza€Ё si€Ѕ tam i z powrotem przed sto€Ёem, w stanie triumfalnego podniecenia. Schwyci€Ё w gar€Њ€Ћ €Њwiec€Ѕ i postawi€Ё j€Ј na kominie tak gwa€Ёtownie, €Єe o ma€Ёo nie $zgas€Ёa i €Ё€Іj obryzga€Ё €Њcian€Ѕ. Potem zwr€Іci€Ё si€Ѕ ku panu Bia€Ёemu, blady, straszliwy, i wycharkn€Ј€Ё: €ЇA co, z€Ёapany jeste€Њ, wpad€Ёe€Њ, nie wyjdziesz na "sucho! I zn€Іw zacz€Ј€Ё chodzi€Ћ, wybuchaj€Јc ju€Є do reszty: "€ЇA! €Ї wo€Ёa€Ё €Ї znajduj€Ѕ ci€Ѕ nareszcie, mo€Њci filantropie, obdarty milionerze! Panie rozdawaczu lalek! Stary jo€Ёopie! Nie poznajesz mnie? Nie? To mo€Єe nie ty by€Ёe€Њ u mnie w Montfermeil w mojej karczmie, osiem lat temu, w Wigili€Ѕ Bo€Єego Narodzenia 1823 roku? To nie ty uprowadzi€Ёe€Њ ode mnie dzieckoFantyny, Skowronka? To nie ty!mia€Ёe€Њ wtedy na sobie €Є€І€Ёty surdut, co? I zawini€Јtko pe€Ёne!odzie€Єy w r€Ѕku, jak tutaj dzi€Њrano? Widzisz go, €Єono, on chyba choruje na roznoszenie po domach paczek z we€Ёnianymi po€Љczochami. Mi€Ёosierny dziadek! C€І€Є to, czy masz fabryk€Ѕ po€Љczoch, mo€Њci milionerze? Pewnie oddajesz biednym twoje sklepowe zapasy, €Њwi€Ѕty cz€Ёowiecze? Co za b€Ёaze€Љstwo! Ach, wi€Ѕc nie poznajesz mnie. A ja ci€Ѕ poznaj€Ѕ! Pozna€Ёem ci€Ѕ od razu, jak tylko wetkn€Ј€Ёe€Њ tu pysk. Umilk€Ё i zdawa€Ё si€Ѕ przez chwil€Ѕ rozmawia€Ћ z samym sob€Ј. Rzec by mo€Єna, €Єe w€Њciek€Ёo€Њ€Ћ jego, jak Rodan, przepada€Ёa w jakiej€Њ podziemnej czelu€Њci; potem, jakby ko€Љcz€Јc g€Ёo€Њno to, co sobie powiedzia€Ё po cichu, uderzy€Ё pi€Ѕ€Њci€Ј w st€І€Ё i zawo€Ёa€Ё: €Ї Ach, ta jego poczciwa mina! I zwracaj€Јc si€Ѕ do pana Bia€Ёego: €ЇDo diab€Ёa, zakpi€Ёe€Њ sobie kiedy€Њ ze mnie. Jeste€Њ przyczyn€Ј wszystkich moich $nieszcz€Ѕ€Њ€Ћ! Dosta€Ёe€Њ za tysi€Јc pi€Ѕ€Ћset frank€Іw dziewczyn€Ѕ, kt€Іra by€Ёa u mnie i kt€Іrej rodzice byli na pewno bogaci. Przynios€Ёa mi ju€Є sporo !pieni€Ѕdzy i mog€Ёem mie€Ћ z niejutrzymanie do ko€Љca €Єycia. Odda€Ёaby mi z procentem wszystko, com straci€Ё w tej przekl€Ѕtej garkuchni, gdzie !sz€Ёa zabawa jak sto diab€Ё€Іw i gdzie przejad€Ёem jak ostatni dure€Љ ca€Ёy m€Іj dobytek! Bodajwszystko wino, kt€Іre kto kiedy wypi€Ё u mnie, obr€Іci€Ёo "mu si€Ѕ w trucizn€Ѕ! Zreszt€Ј, pal sze€Њ€Ћ! Powiedz no, musia€Ёe€Њ si€Ѕ zdrowo nabija€Ћ ze mnie, kiedy€Њ sobie poszed€Ё ze Skowronkiem? Mia€Ёe€Њ wtedy w #lesie pa€Ёk€Ѕ. By€Ёe€Њ silniejszy. Wet za wet. Teraz moje na wierzchu. Jeste€Њ z kretesem przegrany, robaczku! Ho, ho, boki zrywa€Ћ ze €Њmiechu! Th€­nardier przesta€Ё wreszcie m€Іwi€Ћ. Zadysza€Ё si€Ѕ. Jego szczup€Ёe, w€Јskie piersi pracowa€Ёy jak kowalskie miechy. Oczy jego pe€Ёne by€Ёy nikczemnego szcz€Ѕ€Њcia istoty s€Ёabej, okrutnej i pod€Ёej, kt€Іra mo€Єe nareszcie zdepta€Ћ tego, kogo si€Ѕ l€Ѕka€Ёa, i zniewa€Єy€Ћ tego, komu !schlebia€Ёa; szcz€Ѕ€Њcie kar€Ёa, kt€Іry by postawi€Ё stop€Ѕ na "g€Ёowie Goliata; rado€Њ€Ћ szakala,kt€Іry zaczyna rozszarpywa€Ћ chorego byka, na tyle martwego, €Єeby ju€Є si€Ѕ nie !m€Іg€Ё broni€Ћ, na tyle €Єywego, €Єeby jeszcze m€Іg€Ё cierpie€Ћ. Pan Bia€Ёy nie przerywa€Ё mu, ale kiedy on sam przerwa€Ё, powiedzia€Ё: €ЇNie rozumiem, co to ma znaczy€Ћ. Pan si€Ѕ myli. Jestem cz€Ёowiekiem biednym, a nie €Єadnym milionerem. Nie znam pana. Bierze mnie pan za kogo innego. €ЇA! €Ї rykn€Ј€Ё Th€­nardier €Ї dobry wykr€Ѕt! Upierasz si€Ѕ przy tej facecji! Bredzisz, m€Іjstary. A, pan nie przypomina sobie! Pan nie widzi, kim jestem! €ЇO, bardzo pana przepraszam €Ї odpowiedzia€Ё pan Bia€Ёy grzecznie i w takiej chwili takiton zabrzmia€Ё dziwnie i majestatycznie €Ї widz€Ѕ, €Єe jest pan bandyt€Ј. "Kt€І€Є nie zauwa€Єy€Ё, €Єe istoty #pod€Ёe €Ёatwo si€Ѕ obra€Єaj€Ј, €Єe potwory s€Ј dra€Єliwe. Na wyraz€Аbandyta€БTh€­nardierowa podskoczy€Ёa na tapczanie, "m€Ј€Є jej porwa€Ё krzes€Ёo, jakby !je chcia€Ё zdruzgota€Ћ w r€Ѕkach.%€Ї Nie ruszaj si€Ѕ!! €Ї krzykn€Ј€Ё na€Єon€Ѕ. I zwracaj€Јc si€Ѕ ku panu Bia€Ёemu, zawo€Ёa€Ё: €ЇBandyta?! Tak, wiem, €Єe nas tak nazywacie, panowie bogaci! Rzeczywi€Њcie, zbankrutowa€Ёem, ukrywam si€Ѕ,nie mam chleba, nie mam grosza przy duszy €Ї jestem bandyt€Ј! Ju€Є trzy dni nie mia€Ёem nic w ustach €Ї jestem bandyt€Ј! Mo€Њci milionerze, dowiedz si€Ѕ w takim razie: urz€Јdzi€Ёem si€Ѕ, mia€Ёem koncesj€Ѕ, by€Ёem wyborc€Ј, jestem obywatelem; a pan mo€Єe wcale nim nie jest! !Tu Th€­nardier post€Јpi€Ё o krok ku ludziom stoj€Јcym przy drzwiach i doda€Ё, rozdygotany:€ЇI taki €Њmie m€Іwi€Ћ do cz€Ёowieka jak do szewca! Potem, zwracaj€Јc si€Ѕ znowu do pana Bia€Ёego, krzykn€Ј€Ё w przyp€Ёywie w€Њciek€Ёo€Њci: €ЇDowiedz si€Ѕ jeszcze jednego,!mo€Њci filantropie! Ja nie jestemcz€Ёowiekiem podejrzanym, ja nie jestem cz€Ёowiekiem, kt€Іrego nazwiska nikt nie zna "i kt€Іry w€Ё€Іczy si€Ѕ po domach, €Єeby kra€Њ€Ћ dzieci! Jestem dawnym €Єo€Ёnierzem francuskim, mia€Ёem dosta€Ћ order, by€Ёem pod Waterloo i w bitwie ocali€Ёem €Єycie jednemu "genera€Ёowi, kt€Іry si€Ѕ nazywa€Ё hrabia jako€Њ tam! Powiedzia€Ё mi swoje nazwisko, ale, cholera, mia€Ё ju€Є taki s€Ёaby g€Ёos, €Єe us€Ёysza€Ёem tylko: merci. Wola€Ёbym us€Ёysze€Ћ jegonazwisko ni€Є podzi€Ѕkowanie. "M€Іg€Ёbym go p€І€Ўniej odszuka€Ћ. Ten obraz, kt€Іry masz przed oczami, kt€Іry jest malowany przez Davida w Brukseli, czy wiesz, kogo on przedstawia? Mnie przedstawia! David chcia€Ёuwieczni€Ћ ten bohaterski czyn.To ja d€Ўwigam na plecach tegogenera€Ёa i wynosz€Ѕ go spod kartaczy. Tak to by€Ёo! A ten genera€Ё nawet nigdy mi nic !dobrego nie zrobi€Ё, nie wi€Ѕcej by€Ё wart od innych! Jednak ocali€Ёem mu €Єycie, sam si€Ѕ nara€Єaj€Јc, i mam na to kup€Ѕ €Њwiadectw! Jestem €Єo€Ёnierz spod Waterloo, do stu tysi€Ѕcy piorun€Іw! A teraz, kiedym to wszystko €Ёaskawie opowiedzia€Ё €Їdo rzeczy. Potrzeba mi pieni€Ѕdzy, potrzeba mi du€Єo pieni€Ѕdzy, potrzeba mi mn€Іstwo !pieni€Ѕdzy albo ci€Ѕ zamorduj€Ѕ, !do kro€Ћset milion€Іw diab€Ё€Іw! Tymczasem Mariusz odzyska€Ё nieco w€Ёadz€Ѕ nad swoim wzburzeniem i s€Ёucha€Ё. Ostatnia mo€Єliwo€Њ€Ћ #w€Јtpliwo€Њci rozwia€Ёa si€Ѕ. By€Ё to istotnie Th€­nardier z testamentu. Mariusz zadr€Єa€Ё na wyrzut niewdzi€Ѕczno€Њci zrobiony jego ojcu, kt€Іry on !sam mia€Ё w€Ёa€Њnie potwierdzi€Ћ tak fatalnie. Udr€Ѕka jego wzros€Ёa. Mistrzowski obraz, malowid€Ёo Davida, kt€Іrego nabycie proponowa€Ё Th€­nardier panu Bia€Ёemu, by€Ё po prostu (co czytelnik ju€Є zapewne odgad€Ё)szyldem jego dawnej ober€Єy, malowanym, jak sobie przypominamy, przez niego samego, ostatnim szcz€Јtkiem ocala€Ёym z jego bankructwa w Montfermeil. Poniewa€Є Th€­nardier przesta€Ё wreszcie zas€Ёania€Ћ Mariuszowi, m€Іg€Ё on teraz przyjrze€Ћ si€Ѕ obrazowi i w malowidle rozpozna€Ё rzeczywi€Њcie bitw€Ѕ, t€Ёo z "dymu, i cz€Ёowieka, kt€Іry ni€Іs€Ёdrugiego na plecach. By€Ё to Th€­nardier i Pontmercy, sier€Єant €Їzbawca i ocalony pu€Ёkownik. Mariusz odchodzi€Ё od zmys€Ё€Іw;obraz ten zdawa€Ё si€Ѕ wskrzesza€Ћ jego ojca; nie by€Ё to ju€Є szyld karczmy w Montfermeil, by€Ёo to zmartwychwstanie, grobowiec rozwar€Ё si€Ѕ, wsta€Ёo z niego widmo. Mariusz s€Ёysza€Ё t€Ѕtno serca w skroniach, w uszach grzmia€Ёy mu dzia€Ёa spod Waterloo, ojciec krwi€Ј zbroczony, niewyra€Ўnie namalowany na tych z€Ёowieszczych deskach, "przera€Єa€Ё go i zdawa€Ёo mu si€Ѕ,€Єe ta bezkszta€Ёtna posta€Ћ patrzy na niego. Th€­nardier z€Ёapa€Ё wreszcie oddech, wlepi€Ё w pana Bia€Ёego swoje krwawe €Ўrenice i rzek€Ё, cicho i kr€Іtko: €Ї Co masz do powiedzenia, zanim z tob€Ј zata€Љczymy? "Pan Bia€Ёy milcza€Ё. W€Њr€Іd tego milczenia ochryp€Ёy g€Ёos odezwa si€Ѕ z korytarza, szydz€Јc z€Ёowrogo: €Ї Wzgl€Ѕdem r€Јbania drzewa, to ju€Є ja jestem got€Іw. To cieszy€Ё si€Ѕ cz€Ёowiek z toporem. Jednocze€Њnie ogromna twarz, szczeciniasta i ziemistoszara, zajr€Єa€Ёa do izby, ukazuj€Јc w okropnym €Њmiechu nie z€Ѕby, lecz k€Ёy. By€Ёa to twarz cz€Ёowieka z toporem. #€Ї Dlaczego zdj€Ј€Ёe€Њ mask€Ѕ?? €Ї "krzykn€Ј€Ё na niego ze z€Ёo€Њci€Ј Th€­nardier. €Ї €Ђeby si€Ѕ €Њmia€Ћ €Ї pad€Ёa odpowied€Ў. Od pewnego czasu pan Bia€Ёy "zdawa€Ё si€Ѕ uwa€Єa€Ћ i €Њledzi€Ћ wszystkie ruchy Th€­nardiera, kt€Іry za€Њlepiony i ol€Њniony $w€Ёasn€Ј w€Њciek€Ёo€Њci€Ј, chodzi€Ё tam i z powrotem po swojej jaskini ze swobod€Ј, kt€Іra, dawa€Ёa mu pewno€Њ€Ћ, €Єe drzwi s€Ј strze€Єone, €Єe trzyma w zbrojne d€Ёoni bezbronnego, €Єejest ich dziewi€Ѕciu przeciw jednemu, licz€Јc Th€­nardierow€Јza jednego tylko m€Ѕ€Єczyzn€Ѕ. Besztaj€Јc cz€Ёowieka! toporem,odwr€Іci€Ё si€Ѕ ty€Ёem do pana Bia€Ёego. Pan Bia€Ёy skorzysta€Ё z tej chwili, nog€Ј odepchn€Ј€Ё %krzes€Ёo, pi€Ѕ€Њci€Ј st€І€Ё i jednym skokiem, z nieprawdopodobn€Ј zwinno€Њci€Ј, zanim Th€­nardier mia€Ё czas si€Ѕ odwr€Іci€Ћ, znalaz€Ё si€Ѕ ko€Ёo okna. Otworzy€Ё je, wskoczy€Ћ na nie,przerzuci€Ћ nog€Ѕ przez parapet €Їby€Ёo dzie€Ёem jednej chwili. By€Ё ju€Є polow€Ј cia€Ёa na zewn€Јtrz, kiedy sze€Њ€Ћ !pot€Ѕ€Єnych d€Ёoni schwyta€Ёo go i gwa€Ёtem wci€Јgn€Ѕ€Ёo na powr€Іt do izby. To trzej "€Аzdunowie€Бrzucili si€Ѕ na niego.Jednocze€Њnie Th€­nardierowa z€Ёapa€Ёa go za w€Ёosy. Na harmider, jaki przy tym powsta€Ё, inni bandyci zbiegli si€Ѕ z korytarza. Stary, kt€Іry siedzia€Ё na tapczanie i kt€Іry si€Ѕ wydawa€Ё pijany, zlaz€Ё z legowiska i zataczaj€Јc si€Ѕ podszed€Ё tak€Єe, z m€Ёotem do rozbijania kamieni w r€Ѕku. Jeden ze €Аzdun€Іw€Б, kt€Іrego umazan€Ј twarz o€Њwietla€Ёa €Њwieca i w kt€Іrym Mariusz pomimo uczernienia rozpozna€Ё Panchauda, zwanego Wiosennym lub Urwipo€Ёciem, podni€Іs€Ё ponad g€Ёow€Ј pana Bia€Ёego rodzaj kr€Іtkiej !€Єelaznej pa€Ёki, maj€Јcej na obuko€Љcach kule z o€Ёowiu. Mariusz nie m€Іg€Ё ju€Є !powstrzyma€Ћ si€Ѕ d€Ёu€Єej. Ojcze$m€Іj! €Їpomy€Њla€Ё €Їprzebacz mi! €ЇI palec jego poszuka€Ё kurka !pistoletu. Mia€Ё wypali€Ћ, kiedy nagle doszed€Ё go g€Ёos Th€­nardiera: €Ї Nie robi€Ћ mu nic z€Ёego!! Ten rozpaczliwy wysi€Ёek ofiary, zamiast bardziej rozw€Њcieczy€Ћ Th€­nardiera, uspokoi€Ё go. By€Ёo w nim dw€Іch ludzi: cz€Ёowiek dziki i cz€Ёowiek zr€Ѕczny. A€Є do tej chwili, w upojeniu triumfu, wobec zdobyczy powalonej na ziemi€Ѕ i nie daj€Јcej znaku €Єycia, !przewa€Єa€Ё cz€Ёowiek dziki; ale kiedy ofiara zacz€Ѕ€Ёa si€Ѕ szamota€Ћ i pr€Іbowa€Ёa walki, "cz€Ёowiek zr€Ѕczny obudzi€Ё si€Ѕ iwzi€Ј€Ё g€Іr€Ѕ. €Ї Nie robi€Ћ mu nic z€Ёego!! %€Їpowt€Іrzy€Ё i ani si€Ѕ domy€Њli€Ё, €Єe przede wszystkim zatrzyma€Ё w ten spos€Іb pistolet gotowy do strza€Ёu i obezw€Ёadni€Ё Mariusza; znik€Ёa konieczno€Њ€Ћ natychmiastowego dzia€Ёania i wobec tej nowej sytuacji uzna€Ё on, €Єe mo€Єna si€Ѕ jeszcze wstrzyma€Ћ. !Zacz€Ѕ€Ёa si€Ѕ herkulesowa walka.Jednym ciosem pi€Ѕ€Њci pan Bia€Ёy zwali€Ё z n€Іg starego !z€Ёoczy€Љc€Ѕ na pod€Ёog€Ѕ, potem dwoma uderzeniami na odlew po€Ёo€Єy€Ё dw€Іch innych !przeciwnik€Іw i przycisn€Ј€Ё ich udami; n€Ѕdznicy rz€Ѕzili pod tym ci€Ѕ€Єarem, jakby pod brzemieniem m€Ёy€Љskiego kamienia; ale czterej inni schwycili straszliwego starca za obie r€Ѕce i za kark i trzymali go siedz€Јcego okrakiem na dw€Іch powalonych €Аzdunach€Б. Zdo€Ёali go wreszcie rzuci€Ћ na tapczan najbli€Єszy okna i tam opanowa€Ћ. Th€­nardierowa nie pu€Њci€Ёa z r€Јk jego w€Ёos€Іw. €Ї Nie wtr€Јcaj si€Ѕ do tego €Ї powiedzia€Ё Th€­nardier. €Ї Podrzesz sobie szal. !Us€Ёucha€Ёa jak wilczyca, kt€Іra s€Ёucha wilka, z niech€Ѕtnym pomrukiem. €Ї A wy €Їrzek€Ё Th€­nardier €Ї przetrz€Ј€Њnijcie mu kieszenie. Zdawa€Ёo si€Ѕ, €Єe pan Bia€Ёy zaniecha€Ё oporu. Przeszukali mu wszystkie kieszenie; mia€Ё przy sobie tylko sk€Іrzany woreczek, w kt€Іrym by€Ёo sze€Њ€Ћ frank€Іw i chustka do nosa. Th€­nardier w€Ёo€Єy€Ё chustk€Ѕ do swojej kieszeni. €Ї Jak to?? Nie ma pugilaresu? €Ї spyta€Ё. €Ї Ani zegarka €Ї odpowiedzia€Ё jeden ze €Аzdun€Іw€Б. €ЇNo tak €Ї mrukn€Ј€Ё brzuchom€Іwczym g€Ёosem cz€Ёowiek w masce, trzymaj€Јcyogromny klucz. €Ї To t€Ѕgi gracz. Th€­nardier poszed€Ё do k€Јta za"drzwiami, wzi€Ј€Ё p€Ѕk sznur€Іw i rzuci€Ё go im. €Ї Przywi€Ј€Єcie go do nogi €Ё€І€Єka €Ї rzek€Ё. A spostrzeg€Ёszy starego, kt€Іrypo uderzeniu pi€Ѕ€Њci€Ј pana #Bia€Ёego le€Єa€Ё na pod€Ёodze i nierusza€Ё si€Ѕ: €Ї Czy Boulatruelle zabity?? €Ї zapyta€Ё. €Ї Nie €Ї odpowiedzia€Ё Urwipo€Ёe€Ћ. €Ї Pijany. €Ї Odsu€Љcie go w k€Јt. Dw€Іch €Аzdun€Іw€Б nogami popchn€Ѕ€Ёo pijaka w kierunku kupy €Єelastwa. "Pan Bia€Ёy nie broni€Ё si€Ѕ ju€Є. Z€Ёoczy€Љcy skr€Ѕpowali go na !stoj€Јco, przywi€Јzuj€Јc solidniedo nogi tapczana, w miejscu najbardziej oddalonym od oknai najbli€Єszym komina. Kiedy ostatni supe€Ё zosta€Ё "zaci€Њni€Ѕty, Th€­nardier wzi€Ј€Ё !krzes€Ёo i siad€Ё na nim prawi€Ћ naprzeciw pana Bia€Ёego. Po czym, oddalaj€Јc ruchem r€Ѕki zb€Іj€Іw, kt€Іrzy jeszcze przytrzymywali go. #€Ї Odejd€Ўcie no troch€Ѕ €Їrzek€Ё. €Ї Dajcie mi pom€Іwi€Ћ z panem. Wszyscy cofn€Ѕli si€Ѕ ku drzwiom; on ci€Јgn€Ј€Ё: €Ї€Жle pan zrobi€Ё, €Єe pan pr€Іbowa€Ё wyskoczy€Ћ przez okno. M€Іg€Ё pan sobie z€Ёama€Ћ nog€Ѕ. Teraz, Je€Єeli pan pozwoli, pogadamy spokojnie. "Najprz€Іd musz€Ѕ si€Ѕ podzieli€Ћ zpanem spostrze€Єeniem, jakie zrobi€Ёem, mianowicie, €Єe pan !jeszcze ani razu nie krzykn€Ј€Ё. #Th€­nardier mia€Ё s€Ёuszno€Њ€Ћ, tak by€Ёo w istocie, jakkolwiek ten szczeg€І€Ё uszed€Ё uwagi Mariusza w jego wzburzeniu. Pan Bia€Ёy zaledwie wym€Іwi€Ё kilka s€Ё€Іw. nie podnosz€Јc g€Ёosu, i nawet podczas szamotania si€Ѕ z sze€Њcioma bandytami pod oknem zachowa€Ё najg€Ё€Ѕbsze i najosobliwsze milczenie. Th€­nardier m€Іwi€Ё dalej: €ЇA przecie€Є gdyby pan troch€Ѕ zawo€Ёa€Ё o ratunek, nie uzna€Ёbym tego za niestosowne. €Ї Ratunku! Bandyci! €Їto si€Ѕ zwykle m€Іwi w takich razach, i co do mnie,!wcale bym si€Ѕ o to nie obrazi€Ё.To rzecz naturalna, €Єe cz€Ёowiek sobie ha€Ёasuje, kiedy#si€Ѕ znajdzie w€Њr€Іd os€Іb, kt€Іrew nim nie wzbudzaj€Ј dostatecznego zaufania! Powiem panu, jaki z tego wywodz€Ѕ wniosek. €Гaskawy panie, kto przybywa, kiedy si€Ѕkrzyczy? Policja. A tu€Є za #policj€Ј? Sprawiedliwo€Њ€Ћ. Ot€І€Є pan nie krzycza€Ё; wi€Ѕc widocznie tak samo jak my nie€Єyczy pan sobie przybycia sprawiedliwo€Њci i policji. Od dawna ju€Є si€Ѕ domy€Њlam, €Єe pan ma jaki€Њ interes w tym, €Єeby co€Њ ukry€Ћ. Nam te€Є na tym zale€Єy, wi€Ѕc mo€Єemy doj€Њ€Ћ do porozumienia. M€Іwi€Јc to wszystko, Th€­nardier nie spuszcza€Ё wzroku z pana Bia€Ёego i zdawa€Ё si€Ѕ zatapia€Ћ ostrza €Ўrenic w najtajniejszych !my€Њlach swego wi€Ѕ€Ўnia. Ale on,zwi€Јzany sznurami, otoczony przez oprawc€Іw, do polowy ju€Є pogr€Ј€Єony jak gdyby w dole, co chwila g€Ё€Ѕbiej go wch€Ёaniaj€Јcym, pozostawa€Ё niewzruszony. By€Ё to widocznie cz€Ёowiek o duszy niedost€Ѕpnej trwodze i nie wiedz€Јcy, co to znaczy straci€Ћ g€Ёow€Ѕ. Th€­nardier podni€Іs€Ё si€Ѕ spokojnie, podszed€Ё ku kominowi, odstawi€Ё parawan, opar€Ё go o s€Јsiedni tapczan i ods€Ёoni€Ё w len spos€Іb pe€Ёen !€Єaru piecyk, w kt€Іrym wi€Ѕzie€Љ!m€Іg€Ё wyra€Ўnie zobaczy€Ћ d€Ёutorozpalone do bia€Ёo€Њci, nakrapiane tu i €Іwdzie szkar€Ёatnymi gwiazdkami. Nast€Ѕpnie Th€­nardier znowu usiad€Ё naprzeciw pana Bia€Ёego.€ЇWracam do tej sprawy €Ї rzek€Ё. €ЇMo€Єemy si€Ѕ porozumie€Ћ. Za€Ёatwmy to polubownie. €Жle zrobi€Ёem, €Єe !si€Ѕ przed chwil€Ј unios€Ёem; samnie wiem, co mi strzeli€Ёo do g€Ёowy, zagalopowa€Ёem si€Ѕ, gada€Ёem niedorzeczno€Њci. Na przyk€Ёad powiedzia€Ёem, €Єe skoro pan. Jest milionerem, €Є€Јdam pieni€Ѕdzy, du€Єo !pieni€Ѕdzy, mn€Іstwo pieni€Ѕdzy. To by nie by€Ёo rozs€Јdne. M€Іj Іrego ku, chora.є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПтїПgХїПBrpю c­&s^ ё c'tOC cs'u’!ш cж'vz,H c9(wТ7ЗIœ(Bo€Єe, co z tego, €Єe pan jest bogaty? Pan te€Є ma wydatki, bo kto ich nie ma? Nie chc€Ѕ pana zrujnowa€Ћ, nie jestem ostatecznie €Єadnym zdzierc€Ј. Nie nale€Є€Ѕ do ludzi, kt€Іrzy maj€Јc przewag€Ѕ po€Ёo€Єenia, przesadnie z niej korzystaj€Ј. Wi€Ѕc niech strac€Ѕ i te€Є ponios€Ѕ ofiar€Ѕ. Wezm€Ѕ tylko dwie€Њcie tysi€Ѕcy frank€Іw. Pan Bia€Ёy nie wyrzek€Ё ani #s€Ёowa. Th€­nardier m€Іwi€Ё dalej: €ЇSam pan widzi, €Єe ja do zgody jak ryba do wody. Nie znam pa€Љskiego stanu maj€Јtkowego, ale wiem, €Єe niewiele zwa€Єa pan na wydatkii €Єe cz€Ёowiek dobroczynny, jak pan, mo€Єe da€Ћ dwie€Њcie tysi€Ѕcy frank€Іw ojcu rodziny, kt€Іry jest w potrzebie. !Powiesz mi pan na to: €АAle€Є ja nie mam przy sobie dwustu tysi€Ѕcy frank€Іw!€БAch, ja nie jestem a€Є tak znowu wymagaj€Јcy i wcale tego nie €Є€Јdam. Poprosz€Ѕ pana tylko o jedno. Zechciej zrobi€Ћ mi t€Ѕ grzeczno€Њ€Ћ i napisz, co ci podyktuj€Ѕ. #Th€­nardier przysun€Ј€Ё st€І€Ё a€Є do pana Bia€Ёego, wyj€Ј€Ё ka€Ёamarz, pi€Іro i arkusz papieru z szuflady, kt€Іr€Ј zostawi€Ё nieco wysuni€Ѕt€Ј. Po€Ёyskiwa€Ёo w niej d€Ёugie ostrze no€Єa. Po€Ёo€Єy€Ё arkusz papieru przed panem Bia€Ёym. €Ї Prosz€Ѕ pisa€Ћ €Ї rzek€Ё. "Wi€Ѕzie€Љ odezwa€Ё si€Ѕ nareszcie:€Ї Jak€Єe pan chce, €Єebym pisa€Ё. Jestem zwi€Јzany. €Ї To prawda, przepraszam €Ї rzek€Ё Th€­nardier €Ї ma pan s€Ёuszno€Њ€Ћ. "I zwracaj€Јc si€Ѕ do Urwipo€Ёcia: !€Ї Prosz€Ѕ odwi€Јza€Ћ panu praw€Јr€Ѕk€Ѕ €Ї rzek€Ё. Panchaud, zwany Wiosennym, zwany tak€Єe Urwipoiciem, wykona€Ё rozkaz Th€­nardiera. !Kiedy prawa r€Ѕka wi€Ѕ€Ўnia by€Ёa ju€Є wolna, Th€­nardier umoczy€Ё pi€Іro w atramencie i poda€Ё mu.Pan Bia€Ёy wzi€Ј€Ё pi€Іro. Th€­nardier zacz€Ј€Ё dyktowa€Ћ: €Ї €АMoja c€Іrko...€Б $Wi€Ѕzie€Љ drgn€Ј€Ё i podni€Іs€Ё oczyna Th€­nardiera. €Ї Niech pan napisze: €АKochana c€Іrko€Б €Ї rzek€Ё Th€­nardier. #Pan Bia€Ёy us€Ёucha€Ё. Th€­nardier dyktowa€Ё dalej: !€Ї €АPrzyb€Јd€Ў natychmiast€Б... Przerwa€Ё. !€Ї M€Іwi jej pan €Аty€Б, prawda? !€Ї Komu?? €Ї spyta€Ё pan Bia€Ёy. €Ї No, do licha! €Ї rzek€Ё Th€­nardier. €ЇTej ma€Ёej. Skowronkowi. Pan Bia€Ёy odpowiedzia€Ё bez najmniejszego na poz€Іr wzruszenia: €Ї Nie wiem, o czym pan m€Іwi. "€Ї Niech pan pisze dalej €Ї rzek€ЁTh€­nardier i zacz€Ј€Ё znowu dyktowa€Ћ: €Ї€АPrzyb€Јd€Ў natychmiast. Potrzebuj€Ѕ ci€Ѕ bezzw€Ёocznie. Osoba, kt€Іra ci ten list wr€Ѕczy, przyprowadzi ci€Ѕ do mnie. Czekam ci€Ѕ. Przyjd€Ў bez obawy€Б. Pan Bia€Ёy pisa€Ё wszystko. Th€­nardier rzek€Ё nagle: €ЇLepiej skre€Њl pan s€Ёowa €Аprzyjd€Ў bez obawy€Б. To mo€Єewywo€Ёa€Ћ przypuszczenie, €Єe co€Њ jest nie w porz€Јdku i €Єe mo€Єna by si€Ѕ tu czego€Њ obawia€Ћ. !Pan Bia€Ёy przekre€Њli€Ё te trzy wyrazy. €Ї Teraz €Ї m€Іwi€Ё dalej "Th€­nardier €Ї prosz€Ѕ podpisa€Ћ. Jak si€Ѕ pan nazywa? &Wi€Ѕzie€Љ po€Ёo€Єy€Ё pi€Іro i spyta€Ё:€Ї Do kogo to list?? €Ї Wie pan dobrze €Ї odpowiedzia€Ё Th€­nardier €Їdo !ma€Ёej. Przecie€Є powiedzia€Ёem. Widoczne by€Ёo, €Єe Th€­nardier !stara si€Ѕ nie wymienia€Ћ imieniadziewczyny, o kt€Іr€Ј sz€Ёo. Nazywa€Ё j€Ј €Аma€Ё€Ј€Бlub €АSkowronkiem€Б, ale imienia jej!nie wym€Іwi€Ё ani razu. By€Ёa to przezorno€Њ€Ћ sprytnego cz€Ёowieka, zachowuj€Јcego tajemnic€Ѕ wobec swych wsp€Іlnik€Іw. Powiedzie€Ћ imi€Ѕ, by€Ёoby to odda€Ћ im w r€Ѕce ca€Ёy €Аinteres€Бi da€Ћ im wi€Ѕcej wiadomo€Њci ni€Є by€Ёo trzeba. Ci€Јgn€Ј€Ё dalej: €Ї Niech pan podpisze. Jak si€Ѕ pan nazywa? #€Ї Urban Fabre €Ї rzek€Ё wi€Ѕzie€Љ.Th€­nardier kocim ruchem wsun€Ј€Ё r€Ѕk€Ѕ do kieszeni i wyci€Јgn€Ј€Ё z niej chustk€Ѕ zabran€Ј panu Bia€Ёemu. Poszuka€Ё na niej znaku i przybli€Єy€Ё do €Њwiecy. €Ї U. F. , dobrze: Urban Fabre. No to podpisz pan: U. F. Wi€Ѕzie€Љ podpisa€Ё. €Ї Poniewa€Є potrzeba dw€Іch "r€Јk do z€Ёo€Єenia listu, prosz€Ѕ mi go da€Ћ, ja go z€Ёo€Є€Ѕ. Zrobiwszy to, Th€­nardier m€Іwi€Ё dalej: €ЇTeraz adres: €АPanna Fabre, ulica...€БWiem, €Єe pan mieszka gdzie€Њ niedaleko st€Јd, w okolicy ko€Њcio€Ёa €Њw. Jakuba, poniewa€Є tam chodzicie co dzie€Љ na msz€Ѕ, ale nie wiem, "na kt€Іrej ulicy. Widz€Ѕ, €Єe pan !zrozumia€Ё swoje po€Ёo€Єenie. Jakpan nie sk€Ёama€Ё, m€Іwi€Јc swoje nazwisko, to nie zechcepan poda€Ћ fa€Ёszywego adresu. "Prosz€Ѕ napisa€Ћ w€Ёasn€Ј r€Ѕk€Ј. #Wi€Ѕzie€Љ namy€Њla€Ё si€Ѕ chwil€Ѕ, $wreszcie wzi€Ј€Ё pi€Іro i napisa€Ё: Do panny Fabre, w mieszkaniu pana Urbana Fabre, przy ulicy €Њw. Dominika Nr 17. Th€­nardier pochwyci€Ё list z gor€Јczkowym po€Њpiechem. €Ї €Ђono!! €Ї zawo€Ёa€Ё. Th€­nardierowa przybieg€Ёa. €Ї Masz list. Wiesz ju€Є, co masz zrobi€Ћ. Doro€Єka czeka na dole. Jed€Ў zaraz i wracaj idem.I wskazuj€Јc na cz€Ёowieka z toporem: $€ЇTy ju€Є zdj€Ј€Ёe€Њ swoj€Ј mask€Ѕ, wi€Ѕc pojedziesz z gospodyni€Ј. Na tylnym siedzeniu. Wiesz, gdzie€Њ zostawi€Ё bryczuszk€Ѕ? €Ї Wiem €Ї odpowiedzia€Ё cz€Ёowiek. I postawiwszy sw€Іj obuch w k€Јcie, poszed€Ё za Th€­nardierow€Ј. Kiedy ju€Є byli na korytarzu, Th€­nardier wysun€Ј€Ё g€Ёow€Ѕ przez p€І€Ёotwarte drzwi i zawo€Ёa€Ё za nimi: €Ї Tylko nie zgub listu. Pami€Ѕtaj, €Єe masz przy sobie dwie€Њcie tysi€Ѕcy frank€Іw. Ochryp€Ёy g€Ёos €Єony odpowiedzia€Ё: "€Ї Nie b€Іj si€Ѕ. Schowa€Ёam go na brzuchu. Nie up€Ёyn€Ѕ€Ёa minuta, kiedy !us€Ёyszano trza€Њni€Ѕcia z bicza,kt€Іre wkr€Іtce ucich€Ёy w oddaleniu. #€ЇDobrze €Ї mrukn€Ј€Ё Th€­nardier. "€ЇPojechali pr€Ѕdko. Tak p€Ѕdz€Јc gospodyni b€Ѕdzie z powrotem za trzy kwadranse. Przystawi€Ё sobie krzes€Ёo do komina i usiad€Ё, zaplataj€Јc r€Ѕce na krzy€Є i przysuwaj€Јc zab€Ёocone buty do piecyka: €Ї Zimno mi w nogi €Їrzek€Ё. W izbie pr€Іcz Th€­nardiera i wi€Ѕ€Ўnia zosta€Ёo ju€Є tylko pi€Ѕciu bandyt€Іw. Ludzie ci, zamaskowani czy te€Є umazani czym€Њ czarnym, co z nich robi€Ёo, stosownie do wyboru przera€Єonego oka, w€Ѕglarzy, Murzyn€Іw albo szatan€Іw, mielitwarze ot€Ѕpia€Ёe i ponure; zbrodni€Ѕ wykonywali najwidoczniej jak powszedni€Ј robot€Ѕ, spokojnie, bez gniewu i bez mi€Ёosierdzia, ogarni€Ѕci rodzajem nudy. Stali w k€Јcie, #st€Ёoczeni jak byd€Ёo, i milczeli. Th€­nardier grza€Ё sobie nogi. Wi€Ѕzie€Љ popad€Ё znowu w swoje milczenie. Jaki€Њ ponury spok€Іj nast€Јpi€Ё po dzikiej "wrzawie, kt€Іra nape€Ёnia€Ёa izb€Ѕjeszcze kilka chwil temu. Mariusz czeka€Ё w trwodze, kt€Іr€Ј pot€Ѕgowa€Ёo wszystko. Zagadka by€Ёa w tej chwili bardziej nieprzenikniona ni€Є kiedykolwiek. C€І€Є to za €Аma€Ёa€Б, kt€Іr€Ј Th€­nardier nazywa€Ё tak€Єe €АSkowronkiem€Б? Mia€Ёa€Єby to !by€Ћ jego €АUrszula€Б? Wi€Ѕzie€Љ nie zdawa€Ё si€Ѕ wcale reagowa€Ћ na s€Ёowo €АSkowronek€Б; gdy je us€Ёysza€Ё, odpowiedzia€Ё !najnaturalniej w €Њwiecie: €АNie wiem, o czym pan m€Іwi€Б. Z drugiej strony litery U. F. zosta€Ёy nareszcie wyja€Њnione, znaczy€Ёy €АUrban Fabre€Бi #€АUrszula€Б nie mia€Ёa ju€Є imienia Urszuli. !Up€Ёyn€Ѕ€Ёo tak z p€І€Ё godziny. Th€­nardier zdawa€Ё si€Ѕ zatopiony w ciemnych rozmy€Њlaniach, wi€Ѕzie€Љ siedzia€Ё bez ruchu. Zdawa€Ёo si€Ѕ jednak Mariuszowi, €Єe od jakiego€Њ czasu s€Ёyszy ko€Ёo niego lekki, st€Ёumiony szmer. Nagle Th€­nardier odezwa€Ё si€Ѕ do pana Bia€Ёego: €Ї Panie Fabre, niech tam €Ї powiem panu wszystko od razu. Te kilka s€Ё€Іw zdawa€Ёo si€Ѕ !zapowiada€Ћ jakie€Њ wyja€Њnienie.Mariusz nadstawi€Ё ucha. Th€­nardier m€Іwi€Ё dalej: €ЇMoja €Єona nied€Ёugo wr€Іci, niech pan b€Ѕdzie cierpliwy. My€Њl€Ѕ, €Єe Skowronek jest naprawd€Ѕ pa€Љsk€Ј c€Іrk€Ј, i uwa€Єam za rzecz naturaln€Ј, €Єeby j€Ј pan mia€Ё przy sobie. Ale niech pan pos€Ёucha. Moja €Єona przyjedzie do niej z !pa€Љskim listem. Si€Јd€Ј obie do doro€Єki razem z moim towarzyszem. W jednym miejscu za rogatkami czeka bryczuszka zaprz€Ѕ€Єona w par€Ѕdobrych koni. Na to miejsce zawioz€Ј twoj€Ј panienk€Ѕ. Wysi€Јdzie z doro€Єki. M€Іj towarzysz wsi€Јdzie z ni€Ј do bryczuszki, a moja €Єona wr€Іcitu powiedzie€Ћ nam, €Єe rzecz jest za€Ёatwiona. Co do twojej !panienki, nie stanie si€Ѕ jej nicz€Ёego; bryczuszka zawiezie j€Јgdzie€Њ, gdzie sobie b€Ѕdzie !siedzia€Ёa spokojnie, i jak tylkodostan€Ѕ te marne dwie€Њcie tysi€Ѕcy frank€Іw, to si€Ѕ j€Ј panu zwr€Іci. A je€Єeli ka€Єesz mnie aresztowa€Ћ, to m€Іj kole€Єka stuknie Skowronka. To wszystko. Wi€Ѕzie€Љ nie odpowiedzia€Ё ani s€Ёowem. Po chwili Th€­nardier odezwa€Ё si€Ѕ znowu: €ЇJak tylko moja ma€Ё€Єonka wr€Іci i powie mi: €АSkowronek jest ju€Є w drodze€Б, pu€Њcimy !pana i b€Ѕdziesz m€Іg€Ё wr€Іci€Ћ na noc do domu. Widzisz, €Єe nie mamy €Єadnych z€Ёych zamiar€Іw. Straszliwe obrazy przesun€Ѕ€Ёy !si€Ѕ przez wyobra€Ўni€Ѕ Mariusza.Jak to? Wi€Ѕc porywana dziewczyna nie zostanie przywieziona? Jeden z tych potwor€Іw uprowadzi j€Ј po #ciemku... i dok€Јd? ... Je€Єeli to ona... Tak, to na pewno ona. Mariusz czu€Ё, jak mu serce przestaje bi€Ћ. Co pocz€Ј€Ћ? Czywypali€Ћ z pistoletu? Odda€Ћ w r€Ѕce sprawiedliwo€Њci tych wszystkich n€Ѕdznik€Іw? Ale wtedy straszny cz€Ёowiek z toporem i tak wymkn€Ј€Ёby si€Ѕ razem z porwan€Ј dziewczyn€Ј,a Mariusz przypomnia€Ё sobie s€Ёowa Th€­nardiera, kt€Іrych krwawe znaczenie odgadywa€Ё: €АJe€Єeli ka€Єesz mnie aresztowa€Ћ, to m€Іj kole€Єka stuknie Skowronka€Б. Teraz ju€Є nie tylko przez poszanowanie ostatniej woli ojca, ale przez sw€Ј mi€Ёo€Њ€Ћ, #przez l€Ѕk o t€Ѕ, kt€Іr€Ј kocha€Ё, powstrzyma€Ё si€Ѕ od strza€Ёu. To okropne po€Ёo€Єenie, trwaj€Јce ju€Є przesz€Ёo godzin€Ѕ, zmienia€Ёo si€Ѕ co chwila. Mariusz znalaz€Ё jeszcze#si€Ё€Ѕ, €Єeby rozpatrzy€Ћ po kolei wszystkie najdotkliwsze przypuszczenia, szukaj€Јc nadziei i nigdzie JEJ nie znajduj€Јc. Od zgie€Ёku jego my€Њli odcina€Ёa si€Ѕ grobowa cisza jaskini. W€Њr€Іd tego milczenia us€Ёyszano €Ёoskot drzwi od !ulicy, kt€Іre si€Ѕ otwar€Ёy i po chwili zamkn€Ѕ€Ёy. !Wi€Ѕzie€Љ poruszy€Ё si€Ѕ w swych postronkach. €Ї Jest gospodyni €Ї rzek€Ё Th€­nardier. Ledwo wypowiedzia€Ё te s€Ёowa,kiedy rzeczywi€Њcie Th€­nardierowa wpad€Ёa do izby,czerwona, zadyszana, z pa€Ёaj€Јcymi oczami, i zawo€Ёa€Ёa, uderzaj€Јc si€Ѕ ogromnymi d€Ёo€Љmi po udach: €Ї Fa€Ёszywy adres! Bandyta, kt€Іrego zabra€Ёa z sob€Ј, ukaza€Ё si€Ѕ za ni€Ј i wzi€Ј€Ё sw€Іj top€Іr. €Ї Fa€Ёszywy adres?? €Ї powt€Іrzy€Ё Th€­nardier. A ona na to: €ЇNikogo! €Ђaden pan Urban Fabre nie mieszka pod siedemnastym na ulicy €Њw. Dominika! Nikt nie wie, kto to taki! Zatrzyma€Ёa si€Ѕ dla nabrania tchu i m€Іwi€Ёa dalej: €ЇTh€­nardier! Ten stary dziad wystrychn€Ј€Ё ci€Ѕ na dudka! Sam!widzisz, €Єe jeste€Њ za dobry! Jana twoim miejscu pokraja€Ёabym mu g€Ѕb€Ѕ na czworo, a gdyby i wtedy si€Ѕ stawia€Ё, tobym go €Єywcem ugotowa€Ёa! Musia€Ёby powiedzie€Ћ, gdzie ma dziewczyn€Ѕ i pieni€Јdze. Mariusz odetchn€Ј€Ё. Ona, Urszula czy Skowronek, ta, "kt€Іrej nie potrafi€Ё ju€Є nazwa€Ћpo imieniu, by€Ёa ocalona. Kiedy w€Њciek€Ёa Th€­nardierowa ur€Јga€Ёa, jej m€Ј€Є usiad€Ё na !stole; pozosta€Ё tak czas jaki€Њ,!nie m€Іwi€Јc ani s€Ёowa, bujaj€Јcpraw€Ј nog€Ј w powietrzu i przypatruj€Јc si€Ѕ piecykowi z wyrazem ponurego zamy€Њlenia. Wreszcie rzek€Ё do wi€Ѕ€Ўnia, powoli i z intonacj€Ј pe€Ёn€Ј szczeg€Іlnego okrucie€Љstwa: !€Ї Fa€Ёszywy adres?? I czego€Њ tysi€Ѕ spodziewa€Ё? €Ї €Ђe zyskam na czasie!! €Ї krzykn€Ј€Ё wi€Ѕzie€Љ grzmi€Јcym g€Ёosem. I r€Іwnocze€Њnie potrz€Јsn€Ј€Ё swoimi wi€Ѕzami; by€Ёy "poprzecinane. Wi€Ѕzie€Љ by€Ё ju€Є tylko za nog€Ѕ przywi€Јzany do €Ё€І€Єka. Zanim siedmiu ludzi zd€Ј€Єy€Ёo zorientowa€Ћ si€Ѕ i !rzuci€Ћ na niego, on przechyli€Ё si€Ѕ ponad kominem, si€Ѕgn€Ј€Ё r€Ѕk€Ј do piecyka, potem si€Ѕ wyprostowa€Ё i naraz Th€­nardier, jego €Єona i bandyci, kt€Іrzy cofn€Ѕli si€Ѕ !zdumieni w g€Ё€Јb izby, ujrzeli zos€Ёupieniem, jak podnosi w g€Іr€Ѕ rozpalone do czerwono€Њci, iskrz€Јce si€Ѕ z€Ёowieszczym blaskiem d€Ёuto, prawie wolny i stoj€Јcy przed nimi w niesamowitej postawie. €Џledztwo s€Јdowe, kt€Іre w rezultacie spowodowa€Ёa zasadzka w ruderze Gorbeau, stwierdzi€Ёo, €Єe gdy €Єandarmi zbadali izb€Ѕ, znale€Ўli na pod€Ёodze monet€Ѕ dziesi€Ѕciocentymow€Ј, przeci€Ѕt€Ј i obrobion€Ј w szczeg€Іlny spos€Іb; miedziak ten by€Ё jednym z owych arcydzie€Ё rzemios€Ёa, kt€Іre cierpliwo€Њ€Ћ galernik€Іw wytwarza w ciemno€Њciach i dla"ciemno€Њci, arcydzie€Ё, kt€Іre nies€Ј niczym innym jak narz€Ѕdziami ucieczki. Te straszne i delikatne wytwory zdumiewaj€Јcej sztuki s€Ј w jubilerstwie tym, czym !przeno€Њnie j€Ѕzyka z€Ёoczy€Љc€Іww poezji. Na galerach mo€Єna spotka€Ћ Benvenut€Іw Cellinich, !tak jak w literaturze Villon€Іw. Nieszcz€Ѕ€Њliwy cz€Ёowiek, t€Ѕskni€Јcy do swobody, potrafiniekiedy bez €Єadnych narz€Ѕdzi, za pomoc€Ј kozika czy starego no€Єa, przeci€Ј€Ћ pieni€Јdz na dwie cienkie !blaszki, wy€Є€Ёobi€Ћ wewn€Јtrz tedwie blaszki, nie naruszaj€Јc wycisk€Іw stempla, i wyry€Ћ gwint na obr€Ѕbie pieni€Јdza w taki spos€Іb, €Єe blaszki na nowo przystaj€Ј do siebie. Zakr€Ѕca si€Ѕ je i odkr€Ѕca wed€Ёug potrzeby, s€Ёowem jest to pude€Ёeczko. W pude€Ёeczku !tym mo€Єna ukry€Ћ spr€Ѕ€Єyn€Ѕ od zegarka, a ta spr€Ѕ€Єyna, odpowiednio u€Єyta, przecina grube kajdany i €Єelazne kraty. Wydaje si€Ѕ, €Єe wszystko, co ten nieszcz€Ѕ€Њliwy galernik posiada, to tylko jeden su; nieprawda, on posiada wolno€Њ€Ћ.Podczas p€І€Ўniejszych dochodze€Љ policyjnych jeden ztakich miedziak€Іw znaleziony zosta€Ё w izbie, pod tapczanemko€Ёo okna, od€Њrubowany i w dw€Іch po€Ё€Іwkach. Znaleziono tak€Єe mat€Ј pi€Ёeczk€Ѕ z !b€Ё€Ѕkitnej stali, kt€Іra mog€Ёa zmie€Њci€Ћ si€Ѕ wewn€Јtrz miedziaka. Prawdopodobnie uwi€Ѕziony mia€Ё go przy sobie, kiedy z€Ёoczy€Љcy zacz€Ѕli przetrz€Јsa€Ћ mu kieszenie, i w€Іwczas ukry€Ё miedziaka w d€Ёoni, a nast€Ѕpnie uwolnion€Ј praw€Ј r€Ѕk€Ј od€Њrubowa€Ё go i u€Єy€Ё pi€Ёki do przecinania postronk€Іw, kt€Іrymi by€Ё skr€Ѕpowany, co t€Ёumaczy€Ёoby lekki szelest i nieznaczne ruchy wi€Ѕ€Ўnia, kt€Іre Mariusz zauwa€Єy€Ё. €Ђeby si€Ѕ nie zdradzi€Ћ, nie "m€Іg€Ё si€Ѕ jednak schyli€Ћ i nie przeci€Ј€Ё wi€Ѕz€Іw lewej nogi. Tymczasem bandyci po pierwszym zdumieniu odzyskiwali przytomno€Њ€Ћ. &€ЇNie b€Іj si€Ѕ €Ї rzek€Ё Urwipo€Ёe€Ћ do Th€­nardiera. €Ї Trzyma si€Ѕ jeszcze za nog€Ѕ i nie urwie si€Ѕ. R€Ѕcz€Ѕ za to. Ja sam mu przywi€Јza€Ёem to kopyto. Tymczasem wi€Ѕzie€Љ podni€Іs€Ё g€Ёos: €ЇJeste€Њcie n€Ѕdznikami, ale moje €Єycie niewarte jest obrony. A je€Єeli sobie wyobra€Єacie, €Єe mogliby€Њcie mnie zmusi€Ћ do napisania tego, czego nie chc€Ѕ napisa€Ћ, i do powiedzenia, czego nie chc€Ѕ powiedzie€Ћ, to... !Podwin€Ј€Ё lewy r€Ѕkaw i doda€Ё: €Ї Patrzcie!! #Wyci€Јgn€Ј€Ё rami€Ѕ i przy€Ёo€Єy€Ё do cia€Ёa roz€Єarzone d€Ёuto, kt€Іre trzyma€Ё w prawej r€Ѕce za drewniany trzonek. Da€Ёo si€Ѕ s€Ёysze€Ћ syczenie przypalonej sk€Іry, po izbie rozszed€Ё si€Ѕ sw€Јd w€Ёa€Њciwy miejscom tortur; Mariusz zachwia€Ё si€Ѕ, oszala€Ёy ze zgrozy, nawet bandyci zadr€Єeli, a twarz dziwnego starca zaledwie drgn€Ѕ€Ёa i kiedy czerwone €Єelazo zag€Ё€Ѕbia€Ёo si€Ѕ w dymi€Јc€Ј ran€Ѕ, on niewzruszony i prawiedostojny, utkwi€Ё w Th€­nardierze sw€Іj pi€Ѕkny wzrok, w kt€Іrym nie by€Ёo nienawi€Њci i gdzie cierpienie rozp€Ёywa€Ёo si€Ѕ w pogodnej powadze. U istot o wielkim i szlachetnymcharakterze walki cia€Ёa i zmys€Ё€Іw, oddanych na pastw€Ѕcierpieniom fizycznym, wyprowadzaj€Ј na wierzch dusz€Ѕ i opromieniaj€Ј ni€Ј czo€Ёo, podobnie jak bunty €Єo€Ёdactwa zmuszaj€Ј wodza doukazania si€Ѕ. "€Ї N€Ѕdznicy €Їrzek€Ё €Ї mo€Єecie nie ba€Ћ si€Ѕ mnie, tak samo jakja was si€Ѕ nie boj€Ѕ! I wyrywaj€Јc d€Ёuto z rany, cisn€Ј€Ё je przez okno, kt€Іre pozosta€Ёo otwarte; straszliwe gorej€Јce narz€Ѕdzie znik€Ёo, wiruj€Јc w mroku nocy, i pad€Ёogdzie€Њ daleko, aby zgasn€Ј€Ћ w€Њr€Іd €Њniegu. Wi€Ѕzie€Љ odezwa€Ё si€Ѕ znowu: €Ї Teraz r€Іbcie ze mn€Ј, co sami chcecie. By€Ё rozbrojony. €Ї Z€Ёapcie go!! €Ї rzek€Ё Th€­nardier. Dw€Іch z€Ёoczy€Љc€Іw przytrzyma€Ёo wi€Ѕ€Ўnia za ramiona, a zamaskowany cz€Ёowiek z g€Ёosem brzuchom€Іwcy stan€Ј€Ё naprzeciwko, got€Іw roztrzaska€Ћ mu czaszk€Ѕ uderzeniem klucza, gdyby cho€Ћ drgn€Ј€Ё. Jednocze€Њnie Mariusz us€Ёysza€Ёpod sob€Ј, tu€Є ko€Ёo przepierzenia, tak blisko, €Єe nie m€Іg€Ё nawet widzie€Ћ rozmawiaj€Јcych, tych kilka s€Ё€Іw wym€Іwionych po cichu: €Ї Zostaje tylko jedno. €Ї Ciachn€Ј€Ћ!! €Ї W€Ёa€Њnie. "To m€Ј€Є naradza€Ё si€Ѕ z €Єon€Ј. Th€­nardier podszed€Ё powoli do sto€Ёu, wysun€Ј€Ё szuflad€Ѕ i wyj€Ј€Ё z niej n€І€Є. Mariusz mia€Єd€Єy€Ё w d€Ёoni r€Ѕkoje€Њ€Ћ pistoletu. Rozterka niesamowita. Od godziny ju€Є M€Іj Іrego ku, chora.є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПтїПgХїПBx€к cх(yZ C cH)zю cЋ){‹ Ш ]*|S*Й @k*} +\ c€t*~h5" `з*dwa g€Ёosy walczy€Ёy w jego sumieniu; jeden nakazywa€Ё mu szacunek dla ojcowskiego testamentu, drugi wo€Ёa€Ё o ratunek dla wi€Ѕ€Ўnia. Te dwa g€Ёosy bez przerwy odzywa€Ёy si€Ѕ r€Іwnocze€Њnie i to go doprowadza€Ёo do szale€Љstwa. A€Є do tej chwili mia€Ё jeszcze !cie€Љ nadziei, €Єe znajdzie si€Ѕ spos€Іb pogodzenia tych dw€Іchobowi€Јzk€Іw, ale nic si€Ѕ nie nadarzy€Ёo. Tymczasem niebezpiecze€Љstwo nagli€Ёo, ostatni okres oczekiwania zosta€Ё przekroczony, Th€­nardier, o kilka krok€Іw od "wi€Ѕ€Ўnia, rozmy€Њla€Ё, z no€Єem wr€Ѕku. Mariusz, nieprzytomny, "rozgl€Јda€Ё si€Ѕ wko€Ёo, co zwyklebywa ostatni€Ј, instynktown€Ј ucieczk€Ј rozpaczy. Nagle drgn€Ј€Ё. U jego n€Іg, na stole, jasny promie€Љ ksi€Ѕ€Єyca w pe€Ёni o€Њwieca€Ё i zdawa€Ё si€Ѕ wskazywa€Ћ mu kawa€Ёek papieru. Na tym €Њwistku wyczyta€Ё wyrazy, kt€Іre niezgrabnymi literami napisa€Ёa tego ranka starsza c€Іrka Th€­nardiera: Salcesony id€Ј. My€Њl podobna do nag€Ёego €Њwiat€Ёa przebieg€Ёa umys€Ё Mariusza; oto spos€Іb, kt€Іrego szuka€Ё, jedyne rozwi€Јzanie tego straszliwego dylematu, kt€Іry go dr€Ѕczy€Ё: jak !oszcz€Ѕdzi€Ћ zab€Іjc€Ѕ i ocali€Ћ ofiar€Ѕ. Ukl€Јk€Ё na komodzie, wyci€Јgn€Ј€Ё r€Ѕk€Ѕ, wzi€Ј€Ё €Њwistek, oderwa€Ё delikatnie kawa€Ёek wapna od €Њciany, obwin€Ј€Ё go w ten skrawek papieru i rzuci€Ё przez szpar€Ѕ na €Њrodek izby. By€Ёa to ju€Є ostatnia chwila. Th€­nardier przezwyci€Ѕ€Єy€Ё w ko€Љcu swoje ostatnie obawy, czy te€Є ostatnie skrupu€Ёy, i szed€Ё ku wi€Ѕ€Ўniowi. $€Ї Co€Њ spad€Ёo!! €Ї zawo€Ёa€Ёa jego€Єona. €Ї Co?? €Ї rzek€Ё m€Ј€Є. Kobieta podskoczy€Ёa i podni€Іs€Ёszy kawa€Ёek wapna, obwini€Ѕty w papier, poda€Ёa go m€Ѕ€Єowi. €Ї Kt€Іr€Ѕdy to wlecia€Ёo?? €Ї spyta€Ё Th€­nardier. $€Ї A kt€Іr€Ѕdy mia€Ёo wlecie€Ћ?? €Ї odpar€Ёa kobieta. €Ї Rozumie si€Ѕ, €Єe przez okno. !€Ї Widzia€Ёem nawet, jak lecia€Ёo€Їrzek€Ё Urwipo€Ёe€Ћ. Th€­nardier szybko rozwin€Ј€Ё €Њwistek i przybli€Єy€Ё go do €Њwiecy. €ЇPismo Eponiny! A niech to !diabli! Da€Ё znak €Єonie, kt€Іra $przybli€Єy€Ёa si€Ѕ €Єywo, i pokaza€Ёjej kartk€Ѕ. Potem doda€Ё g€Ёuchym g€Ёosem: €Ї Pr€Ѕdko!! Dawajcie drabin€Ѕ! Zostawmy szperk€Ѕ w pu€Ёapce ibierzmy nogi za pas. €Ї Jak to?? Nie skr€Ѕcimy mu przedtem karku? €Ї zapyta€Ёa €Єona. €Ї Nie ma czasu. $€Ї Ale kt€Іr€Ѕdy?? €Ї odezwa€Ё si€Ѕ Urwipo€Ёe€Ћ. €ЇOknem €Їodpowiedzia€Ё Th€­nardier. €ЇSkoro Eponina rzuci€Ёa kamie€Љ przez okno, to znaczy, €Єe z tej strony domu nie otoczyli. Zamaskowany brzuchom€Іwca po€Ёo€Єy€Ё na ziemi sw€Іj ogromny klucz, wzni€Іs€Ё w g€Іr€Ѕ obie r€Ѕce i klasn€Ј€Ё trzykrotnie, nie m€Іwi€Јc ani s€Ёowa. By€Ё to jakby znak alarmu dla za€Ёogi !okr€Ѕtu; z€Ёoczy€Љcy trzymaj€Јcy "wi€Ѕ€Ўnia pu€Њcili go; w mgnieniu oka drabina sznurowa zosta€Ёa wyrzucona za okno i silnie przytwierdzona do futryny dwoma €Єelaznymi hakami. Wi€Ѕzie€Љ nie zwraca€Ё uwagi na to, co si€Ѕ dzia€Ёo doko€Ёa. Wygl€Јda€Ё, jakby marzy€Ё albo si€Ѕ modli€Ё. Gdy tylko drabina by€Ёa umocowana, Th€­nardier zawo€Ёa€Ё: #€Ї Chod€Ў, kobieto! I rzuci€Ё si€Ѕ ku oknu. "Ale kiedy mia€Ё ju€Є prze€Ёo€Єy€Ћ nog€Ѕ przez parapet, Urwipo€Ёe€Ћschwyci€Ё go gwa€Ёtownie za ko€Ёnierz: €Ї O, nie, stary cwaniaku, ty wyjdziesz ostatni! €Ї Ostatni!! €Ї zawyli ch€Іrem wszyscy bandyci. €Ї Jeste€Њcie dzieci €Ї rzek€Ё Th€­nardier €Ї tracimy czas, a te psy ju€Є nam nast€Ѕpuj€Ј na pi€Ѕty. €Ї No to ci€Јgnijmy losy, kto pierwszy! €Ї rzek€Ё jeden z bandyt€Іw. Th€­nardier zawo€Ёa€Ё: €ЇCzy€Њcie dostali bzika? Co za kupa idiot€Іw! Traci€Ћ czas, losowa€Ћ! Jak wolicie, na w€Ѕze€Ёki czy na s€Ёomki, co? Albo wypisa€Ћ nazwiska i wrzuci€Ћ w czapk€Ѕ? ... €Ї Mo€Єe chcecie w m€Іj "kapelusz?? €Ї odezwa€Ё si€Ѕ g€Ёos od progu. !Wszyscy si€Ѕ odwr€Іcili. By€Ё to Javert. Trzyma€Ё w r€Ѕku kapelusz i nadstawia€Ё go z u€Њmiechem. Trzeba by zawsze zaczyna€Ћ od aresztowania ofiar Javert z nadej€Њciem nocy rozstawi€Ё swoich ludzi i sam stan€Ј€Ё na czatach za drzewami w pobli€Єu ulicy !Gobelin€Іw, kt€Іra si€Ѕ znajduje na wprost rudery Gorbeau, po drugiej stronie bulwaru. Na pocz€Јtek €Аotworzy€Ё sw€Іj mieszek€Б, €Єeby schwyta€Ћ do niego dziewczyny pilnuj€Јce przyst€Ѕpu do spelunki. Ale upolowa€Ё tylko Anzelm€Ѕ. Eponiny nie by€Ёo na !stanowisku; znik€Ёa i nie m€Іg€Ё jej z€Ёapa€Ћ. Nast€Ѕpnie Javert zaczai€Ё si€Ѕ znowu, czekaj€Јc na um€Іwiony znak. Przeje€Єd€Єaj€Јca i odje€Єd€Єaj€Јca doro€Єka bardzo go zaniepokoi€Ёa. Wreszcie "zniecierpliwi€Ё si€Ѕ i pewny, €Єe !tam si€Ѕ znajdowa€Ёo €Аgniazdo€Б,pewny zdobyczy, gdy€Є pozna€Ё w€Њr€Іd wchodz€Јcych kilku bandyt€Іw, zdecydowa€Ё si€Ѕ !wej€Њ€Ћ nie czekaj€Јc wystrza€Ёu.Pami€Ѕtamy, €Єe mia€Ё klucz Mariusza. Zjawi€Ё si€Ѕ w sam€Ј por€Ѕ. Przera€Єeni bandyci chwycili znowu za bro€Љ, kt€Іr€Ј rozrzucili po ca€Ёej izbie, chc€Јc ucieka€Ћ. Szybciej ni€Є w mgnieniu oka tych siedmiu ludzi o tak przera€Єaj€Јcej powierzchowno€Њci stan€Ѕ€Ёo rami€Ѕ przy ramieniu w obronnej postawie, jeden ze swoim toporem, drugi z !kluczem, trzeci z pa€Ёk€Ј, inni z no€Єycami, obc€Ѕgami i m€Ёotami, Th€­nardier z no€Єem w gar€Њci. Th€­nardierowa porwa€Ёa ogromny kamie€Љ brukowy, &kt€Іry le€Єa€Ё ko€Ёo okna i s€Ёu€Єy€Ё jej c€Іrkom za taboret. Javert w€Ёo€Єy€Ё kapelusz na g€Ёow€Ѕ i zrobi€Ё dwa kroki w g€Ё€Јb izby, z r€Ѕkami skrzy€Єowanymi na piersi, z lask€Ј pod pach€Ј i szpad€Ј w pochwie. €ЇSpokojnie! €Ї rzek€Ё. €ЇNie wyjdziecie oknem, wyjdziecie drzwiami. Tak b€Ѕdzie zdrowiej. Was jest siedmiu, nas !pi€Ѕtnastu. Po co si€Ѕ mamy bra€Ћza €Ёby jak ch€Ёopi z Owernii. B€Јd€Ўmy grzeczni. Urwipo€Ёe€Ћ wyj€Ј€Ё pistolet spod bluzy i "wsun€Ј€Ё go w d€Ёo€Љ Th€­nardiera,szepcz€Јc mu na ucho: €Ї To Javert. Nie €Њmiem do !niego strzeli€Ћ. Odwa€Єysz si€Ѕ? €Ї No chyba!! €Ї odpowiedzia€Ё Th€­nardier. €Ї To strzelaj!! Th€­nardier wzi€Ј€Ё pistolet i wycelowa€Ё w Javerta. Javert, !stoj€Јcy o trzy kroki, spojrza€Ё mu bystro w oczy i powiedzia€Ё tyle tylko: "€ЇLepiej nie strzelaj, spali ci na panewce. Th€­nardier nacisn€Ј€Ё kurek. Spali€Ёo. %€Ї Przecie€Є ci m€Іwi€Ёem!! €Ї rzek€ЁJavert. Urwipo€Ёe€Ћ rzuci€Ё mu swoj€Ј maczug€Ѕ pod nogi. #€Ї Jeste€Њ cesarzem diab€Ё€Іw!! €Ї zawo€Ёa€Ё. €Ї Poddaj€Ѕ si€Ѕ. €Ї A wy?? €Ї zapyta€Ё Javert pozosta€Ёych bandyt€Іw. Odpowiedzieli: €Ї My te€Є. Javert odezwa€Ё si€Ѕ spokojnie: €Ї Tak, to dobrze; wiedzia€Ёem, €Єe b€Ѕdziecie grzeczni. "€ЇProsz€Ѕ tylko o jedn€Ј rzecz €Ї rzek€Ё Urwipo€Ёe€Ћ. €Ї€Ђeby mi pozwolono mie€Ћ tyto€Љ przez ten czas, kiedy b€Ѕd€Ѕ w ciupie.€Ї Zgoda €Ї rzek€Ё Javert. Odwr€Іci€Ё si€Ѕ i zawo€Ёa€Ё: €Ї Teraz wejd€Ўcie!! Na wezwanie Javerta do izby wtargn€Ѕ€Ёa gromada €Єandarm€Іwz go€Ёymi szablami w r€Ѕku i policjant€Іw uzbrojonych w kastety i pa€Ёki. Bandyt€Іw skr€Ѕpowano. W izbie zrobi€Ёo si€Ѕ ciemno od tego t€Ёoku, s€Ёabo o€Њwietlonego jedn€Ј €Њwiec€Ј. €Ї Wszystkim obr€Јczki!! €Ї zawo€Ёa€Ё Javert. &€ЇZbli€Єcie si€Ѕ troch€Ѕ! €Їkrzykn€Ј€Ёg€Ёos, kt€Іry nie by€Ё g€Ёosem m€Ѕskim, ale o kt€Іrym nikt nie m€Іg€Ёby powiedzie€Ћ: to g€Ёos kobiety. !Th€­nardierowa schroni€Ёa si€Ѕ w k€Јcie ko€Ёo okna i ona to w€Ёa€Њnie wyda€Ёa ten ryk. Policjanci i €Єandarmi cofn€Ѕli si€Ѕ. "Zrzuci€Ёa szal, na g€Ёowie mia€Ёa !kapelusz; m€Ј€Є, skulony za ni€Ј, chowa€Ё si€Ѕ prawie pod szalem; Th€­nardierowa przykrywa€Ёa goswoim cia€Ёem i obiema r€Ѕkami wznosz€Јc nad g€Ёow€Ј kamie€Љ, chwia€Ёa si€Ѕ jak olbrzymka, kt€Іra ma cisn€Ј€Ћ ska€Ё€Ѕ. Wszyscy cofn€Ѕli si€Ѕ w stron€Ѕ korytarza. Po€Њrodku izby utworzy€Ёa si€Ѕ du€Єa wolna przestrze€Љ. Th€­nardierowa spojrza€Ёa na bandyt€Іw, kt€Іrzy dali si€Ѕ "skr€Ѕpowa€Ћ, i mrukn€Ѕ€Ёa g€Ёosem gard€Ёowym i ochryp€Ёym: €Ї Tch€Іrze!! Javert u€Њmiechn€Ј€Ё si€Ѕ i posun€Ј€Ё w kierunku wolnej przestrzeni, z kt€Іrej Th€­nardierowa nie spuszcza€Ёa oczu. %€Ї Nie zbli€Єaj si€Ѕ!! Precz, bo ci€Ѕzmia€Єd€Є€Ѕ! €Ї krzykn€Ѕ€Ёa. !€ЇAle grenadier €Їrzek€Ё Javert. €ЇMatko, masz brod€Ѕ jak m€Ѕ€Єczyzna, za to ja mam pazurki jak kobieta. !I zn€Іw posun€Ј€Ё si€Ѕ naprz€Іd. Th€­nardierowa, rozczochrana i!przera€Єaj€Јca, rozstawi€Ёa nogi wygi€Ѕ€Ёa si€Ѕ do ty€Ёu i nieprzytomnie rzuci€Ёa kamie€Љ "na g€Ёow€Ѕ Javert Javert schyli€Ё si€Ѕ. Kamie€Љ przeszed€Ё ponad nim, uderzy€Ё o mur w g€Ё€Ѕbi, odrywaj€Јc du€Єy kawa€Ё wapna,i rykoszetowa€Ё od €Њciany do €Њciany po izbie na szcz€Ѕ€Њcie prawie pustej, a€Є upad€Ё martwy u n€Іg Javerta. W tej samej chwili Javert podszed€Ё do ma€Ё€Єonk€Іw Th€­nardieir. Po€Ёo€Єy€Ё swe wielkie d€Ёonie, jedn€Ј na ramieniu €Єony, drug€Ј na g€Ёowie m€Ѕ€Єa. €Ї Obr€Јczki!! €Ї krzykn€Ј€Ё. !T€Ёum €Єandarm€Іw i policjant€Іw wszed€Ё z powrotem i w kilka chwil rozkaz Javerta by€Ё wykonany. Th€­nardierowa, z€Ёamana, popatrzy€Ёa na zwi€Јzane r€Ѕce, swoje i m€Ѕ€Єa, upad€Ёa na pod€Ёog€Ѕ i zawo€Ёa€Ёa €Ї z p€Ёaczem: €Ї Moje c€Іrki!! €Ї Siedz€Ј w kozie €Ї odpar€Ё Javert. Tymczasem policjanci spostrzegli pijaka u€Њpionego za drzwiami i potrz€Јsali nim. Obudzi€Ё si€Ѕ mamrocz€Јc: €Ї Sko€Љczone, Jondrette? €Ї Tak €Ї odpowiedzia€Ё Javert. Sz€Іstka zwi€Јzanych bandyt€Іwzachowa€Ёa jeszcze sw€Іj wygl€Јd upior€Іw; trzech o twarzach czernionych, trzech w maskach. €Ї Zosta€Љcie zamaskowani €Ї rzek€Ё Javert. I dokonuj€Јc ich przegl€Јdu spojrzeniem Fryderyka II na paradzie w Poczdamie, rzek€Ё do trzech €Аzdun€Іw€Б: "€Ї Jak si€Ѕ masz, Urwipo€Ёe€Ћ? Jaksi€Ѕ masz, Brujon? Jak si€Ѕ masz, Dwa Miliardy? Potem, Zwracaj€Јc si€Ѕ ku trzem bandytom w maskach, rzek€Ё do cz€Ёowieka z toporem: €Ї Jak si€Ѕ masz, Gueulemer? A do cz€Ёowieka z pa€Ёk€Ј: €Ї Jak si€Ѕ masz, Babet? I do brzuchom€Іwcy: €Ї Uszanowanie, Claquesous. W tej chwili spostrzeg€Ё #wi€Ѕ€Ўnia z€Ёoczy€Љc€Іw, kt€Іry od chwili wej€Њcia policji nie !odezwa€Ё si€Ѕ ani s€Ёowem, sta€Ё tylko ze spuszczon€Ј g€Ёow€Ј. "€Ї Rozwi€Ј€Єcie tego pana €Їrzek€Ё!Javert €Ї i niech nikt st€Јd nie wychodzi. Powiedziawszy to rozsiad€Ё si€Ѕ w€Ёadczo za sto€Ёem, na kt€Іrymsta€Ёa €Њwieca i przybory do pisania, wyj€Ј€Ё z kieszeni papier stemplowy i zacz€Ј€Ё spisywanie protoko€Ёu. Napisawszy kilka zda€Љ niezmiennej formu€Ёy wst€Ѕpnej,podni€Іs€Ё oczy. €Ї Prosz€Ѕ tu naprz€Іd tego pana €Їrzek€Ё €Ї kt€Іrego ci panowie skr€Ѕpowali. !Agenci rozejrzeli si€Ѕ po izbie. !€Ї No co?? €Ї spyta€Ё Javert. €Ї Gdzie on jest?? Wi€Ѕzie€Љ z€Ёoczy€Љc€Іw, pan Bia€Ёy, pan Urban Fabre, ojciec €АUrszuli€Б albo €АSkowronka€Б, znik€Ё. Drzwi by€Ёy strze€Єone, ale okna!nikt nie pilnowa€Ё. Kiedy Javert !pisa€Ё, odwi€Јzany skorzysta€Ё z zam€Ѕtu, zamieszania, t€Ёoku, ciemno€Њci w chwili kiedy uwaga nie by€Ёa zwr€Іcona na niego €Ї wyskoczy€Ё oknem. Jeden z agent€Іw pobieg€Ё do !okna i spojrza€Ё. Nie by€Ёo ju€Є wida€Ћ nikogo. Sznurowa drabina jeszcze dr€Єa€Ёa. $€Ї Niech ci€Ѕ diabli!! €Ї mrukn€Ј€Ё Javert przez z€Ѕby. €Ї Ten musia€Ё by€Ћ najlepszy!! €З€И€Й€К€Л€М€Н€О€П€Р€С€Т€У€Ф€Х€Ц€Ч€Ш€Щ€Ъ€Ы€Ь€Э€Ю€Я€а€б€в€г€д€е€ж€з€и€й€к€л€м€н€о€п€р€с€т€у€ф€х€ц€ч€ш€щ€ъ€ы€ь€э€ю€я€№€ё€ђ€ѓ€є€ѕ€і€ї€ј€љ€њ€ћ€ќ€§€ў€џRozdzia€Ё pierwszy KILKA STRON HISTORII Dobrze skrajane 1831 i 1832 €Їdwa lata, kt€Іre wi€Ј€Є€Ј si€Ѕ bezpo€Њrednio z !rewolucj€Ј lipcow€Ј, nale€Є€Ј do najbardziej znamiennych i osobliwych moment€Іw historii. Owe dwa lata, po€Њr€Іd lat poprzedzaj€Јcych je i nast€Ѕpuj€Јcych po nich, s€Ј jakdwie g€Іry. Maj€Ј one rewolucyjn€Ј wielko€Њ€Ћ. Wida€Ћ tam przepa€Њci. Warstwyspo€Ёeczne, same fundamenty cywilizacji, masywny blok na€Ёo€Єonych na siebie i mocno powi€Јzanych interes€Іw, wielowiekowe kontury starej formacji francuskiej €Ї #pojawiaj€Ј si€Ѕ tu i nikn€Ј w€Њr€Іdburzliwych ob€Ёok€Іw "nami€Ѕtno€Њci, system€Іw i teorii.Te pojawienia si€Ѕ i znikania nazwano oporem i ruchem. Chwilami prze€Њwieca przez nie prawda, to €Њwiat€Ёo ludzkiej duszy. Ta godna uwagi epoka jest dostatecznie zamkni€Ѕta i zaczyna dostatecznie si€Ѕ od !nas oddala€Ћ, €Єeby mo€Єna by€Ёo !ju€Є teraz uchwyci€Ћ jej g€Ё€Іwnelinie. A wi€Ѕc spr€Іbujmy. Epoka Restauracji by€Ёa jedn€Ј z tych faz przej€Њciowych, trudnych do scharakteryzowania, w kt€Іrych jest znu€Єenie, szum, gwar, senno€Њ€Ћ, zamieszanie okres€Іw, kt€Іre po prostu oznaczaj€Ј przybycie wielkiegonarodu na miejsce postoju. !Dynastia Burbon€Іw s€Јdzi€Ёa, €Єema korzenie, poniewa€Є by€Ёa %przesz€Ёo€Њci€Ј. Myli€Ёa si€Ѕ: by€Ёa %cz€Ѕ€Њci€Ј przesz€Ёo€Њci, ale ca€Ё€Ј przesz€Ёo€Њci€Ј by€Ёa Francja. Korzenie spo€Ёecze€Љstwa francuskiego tkwi€Ёy nie w Burbonach, lecz w narodzie. Teniezbadane a €Єywotne korzenie nie tworzy€Ёy bynajmniej praw jednej rodziny, ale histori€Ѕ ca€Ёego narodu. Znajdowa€Ёy si€Ѕ one wsz€Ѕdzie, tylko nie pod tronem. Dynastia Burbon€Іw by€Ёa dla Francji wspania€Ёym i krwawym w€Ѕz€Ёem jej historii, ale nie by€Ёa ju€Є zasadniczym czynnikiem jej przeznaczenia inieodzown€Ј podstaw€Ј jej $polityki. Mo€Єna by€Ёo obej€Њ€Ћ si€Ѕbez Burbon€Іw; obywano si€Ѕ bez nich przez dwadzie€Њcia dwa lata; ci€Јg€Ёo€Њ€Ћ zosta€Ёa !przerwana €Ї nie domy€Њlali si€Ѕ tego. Nigdy jeszcze, jak !daleko si€Ѕga pami€Ѕ€Ћ historii, monarchowie nie byli tak €Њlepi wobec fakt€Іw i wobec tej "cz€Јstki boskiej w€Ёadzy, kt€Іr€Ј fakty zawieraj€Ј w sobie i g€Ёosz€Ј. Nigdy jeszcze to przyziemne prawo, kt€Іre nazywa si€Ѕ prawem kr€Іl€Іw, niezaprzecza€Ёo w takim stopniu prawu z g€Іry. Oto kapitalny b€Ё€Јd, kt€Іry doprowadzi€Ё t€Ѕ rodzin€Ѕ do naruszenia gwarancji €Аoktrojowanych€Бw roku 1814, ust€Ѕpstw, jak je ona nazywa€Ёa. Rzecz smutna! Co ona nazywa€Ёa swoimi ust€Ѕpstwami, to by€Ёy nasze zdobycze; co nazywa€Ёa naszymi uroszczeniami, to by€Ёy nasze prawa. Kiedy wed€Ёug jej mniemania nadesz€Ёa stosowna godzina. Restauracja, uwa€Єaj€Јc, €Єe zwyci€Ѕ€Єy€Ёa Bonapartego i zapu€Њci€Ёa korzenie w kraju, to!znaczy wierz€Јc w swoj€Ј si€Ё€Ѕ iw swoj€Ј trwa€Ёo€Њ€Ћ, nagle powzi€Ѕ€Ёa decyzj€Ѕ i zaryzykowa€Ёa uderzenie. Pewnego poranka stan€Ѕ€Ёa twarz€Ј w twarz z Francj€Ј i podniesionym g€Ёosem odm€Іwi€Ёapraw zbiorowych i praw indywidualnych, odm€Іwi€Ёa narodowi suwerenno€Њci i obywatelowi wolno€Њci. Innymi s€Ёowy, zaprzeczy€Ёa narodowi praw do tego, co go czyni€Ёo narodem, a obywatelowi do tego, co go czyni€Ёo obywatelem. Oto jest t€Ёo s€Ёynnych akt€Іw, kt€Іre nazwano ordonansami lipcowymi. Restauracja upad€Ёa. Rewolucja lipcowa jest triumfem prawa obalaj€Јcego fakt. Rzecz to wspania€Ёa. €Жle zszyte Rewolucja roku 1830 pr€Ѕdko si€Ѕ zatrzyma€Ёa. Kiedy rewolucja osiada na mieli€Ўnie, ludzie zr€Ѕczni rozbieraj€Ј okr€Ѕt na kawa€Ёki. Je€Єeli wierzy€Ћ ludziom zr€Ѕcznym, takie rewolucje, jak lipcowa, to przeci€Ѕte arterie; trzeba je co rychlej podwi€Јza€Ћ. Prawo, proklamowane ze zbytni€Ј wspania€Ёo€Њci€Ј, wywo€Ёuje wstrz€Јsy. Gdy przeto prawo zostaje wreszcie umocnione, trzeba wzmocni€Ћ pa€Љstwo. Po zapewnieniu wolno€Њci trzeba pomy€Њle€Ћ o w€Ёadzy. Wed€Ёug tych polityk€Іw, dostatecznie pomys€Ёowych, €Єeby wygodnym dla nich fikcjom na€Ёo€Єy€Ћ mask€Ѕ konieczno€Њci, pierwsz€Ј potrzeb€Ј narodu po rewolucji, gdy €Іw nar€Іd stanowi cz€Ѕ€Њ€Ћ kontynentu monarchicznego, jest wynalezienie sobie dynastii. W ten spos€Іb, powiadaj€Ј, b€Ѕdzie on mia€Ё zapewniony pok€Іj po rewolucji, to znaczy czas konieczny do opatrzenia ran i odbudowania domu. Dynastia kryje rusztowania i zastania szpitale. Domy kr€Іlewskie podobne s€Ј do owych indyjskich drzew figowych, kt€Іrych ka€Єda !ga€Ё€Ј€Ў, schylaj€Јc si€Ѕ a€Є do ziemi, zapuszcza w niej korzenie i sama staje si€Ѕ drzewem. Ka€Єda ga€Ё€Ј€Ў mo€Єe "sta€Ћ si€Ѕ dynasti€Ј. O ile tylko schyli si€Ѕ a€Є do ludu. Taka jest teoria ludzi zr€Ѕcznych. Oto, na czym polega ich !wielka umiej€Ѕtno€Њ€Ћ €Їwydoby€Ћ ze zwyci€Ѕstwa ton katastrofy,#€Єeby ci, kt€Іrym ono s€Ёu€Єy, te€Є!si€Ѕ zl€Ѕkli, zaprawi€Ћ strachem krok postawiony naprz€Іd, przed€Ёu€Єy€Ћ lini€Ѕ rozwoju do punktu, gdzie post€Ѕp zwalnia biegu, os€Ёabi€Ћ barw€Ѕ #jutrzenki, pot€Ѕpi€Ћ i przyt€Ёumi€Ћ€Єarliwy entuzjazm, obci€Ј€Ћ ostre kraw€Ѕdzie i pazury, zatka€Ћ wat€Ј fanfary, obanda€Єowa€Ћ prawo, owin€Ј€Ћ !flanel€Ј i pr€Ѕdko po€Ёo€Єy€Ћ do €Ё€І€Єka olbrzyma, kt€Іremu na imi€Ѕ lud, trzyma€Ћ na diecie jego zbyt bujne zdrowie, wm€Іwi€Ћ Herkulesowi, €Єe jest rekonwalescentem, rozmieni€Ћ prze€Ёom na drobne zarz€Јdzenia, umys€Ёom spragnionym idea€Ёu da€Ћ ten M€Іj Іrego ku, chora.є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїП€~ c7+€ў ў0š+ќ™ c€Ъ+‚•+ c-,ƒР%| c,„<0э cѓ,…);v(V-nektar, ale pomieszany z !zi€І€Ёkami, pilnowa€Ћ, €Єeby nic si€Ѕ za dobrze nie uda€Ёo, "na€Ёo€Єy€Ћ na rewolucj€Ѕ aba€Єur. Rok 1830 wypraktykowa€Ё t€Ѕ metod€Ѕ, zastosowan€Ј ju€Є przez Angli€Ѕ w roku 1688. Pauperyzm, proletariat, p€Ёace,szkolnictwo, system karny, prostytucja, los kobiety, bogactwo, n€Ѕdza, produkcja, spo€Єycie, rozdzia€Ё d€Іbr, wymiana, pieni€Јdz, kredyt, prawo kapita€Ёu, prawo pracy €Їwszystkie te zagadnienia pi€Ѕtrzy€Ёy si€Ѕ nad spo€Ёecze€Љstwem; straszliwe brzemi€Ѕ. Zaledwie dwadzie€Њcia miesi€Ѕcy"up€Ёyn€Ѕ€Ёo od rewolucji lipcowej,a rok 1832 otwiera€Ё si€Ѕ pod znakiem niebezpiecze€Љstwa i gro€Ўby. Rok 1830 jest rewolucj€Ј, kt€Іrazatrzyma€Ёa si€Ѕ w po€Ёowie drogi. Post€Ѕp po€Ёowiczny, niby€Ї prawo. Ot€І€Є logika nie uznaje poj€Ѕcia €Аmniej wi€Ѕcej€Б, zupe€Ёnie tak samo, !jak s€Ёo€Љce nie uznaje €Њwiecy. Kto zatrzymuje rewolucje w po€Ёowie drogi? Bur€Єuazja. Dlaczego? Dlatego €Єe bur€Єuazja to interes, kt€Іry doszed€Ё do skutku. Wczoraj by€Ё apetyt, dzi€Њ jest jego zaspokojenie, jutro b€Ѕdzie syto€Њ€Ћ. Fakty, z kt€Іrych historia si€Ѕ rodzi, ale kt€Іrych nie chce zna€Ћ Pod koniec kwietnia sytuacja zaostrzy€Ёa si€Ѕ. Od roku 1830 pocz€Јwszy, tu i €Іwdzie zdarza€Ёy si€Ѕ drobne lokalne rozruchy, szybko t€Ёumione, aleodradzaj€Јce si€Ѕ €Ї znami€Ѕ wielkiego podziemnego po€Єaru.Dojrzewa€Ёo co€Њ strasznego. Dawa€Ёy si€Ѕ dostrzec niewyra€Ўne jeszcze i s€Ёabo o€Њwietlone zarysy mo€Єliwej rewolucji. Gor€Јczka rewolucyjna ros€Ёa. €Ђaden punkt Pary€Єa ani Francji nie by€Ё od niej wolny. Arteria pulsowa€Ёa wsz€Ѕdzie. Jak b€Ёony, kt€Іre powstaj€Ј z pewnych stan€Іw zapalnych i tworz€Ј si€Ѕ w ciele ludzkim, sie€Ћ tajnych towarzystw zaczyna€Ёa si€Ѕ rozprzestrzenia€Ћ po kraju. Z jawnego i tajnego jednocze€Њnie Stowarzyszenia Przyjaci€І€Ё Ludu powsta€Ёo Stowarzyszenie Praw Cz€Ёowieka. Ze Stowarzyszenia Praw Cz€Ёowieka wysz€Ёo Stowarzyszenie Czynu. Byli to niecierpliwi, kt€Іrzy si€Ѕ "od€Ё€Јczali i biegli przodem. Inne!stowarzyszenia €Ё€Јczy€Ёy si€Ѕ w wielkie organizacje centralne. Sekcyjni nie mogli poradzi€Ћ sobie z nap€Ёywem nowych cz€Ёonk€Іw. Wyra€Ўniej ni€Є w jakimkolwiek innym zgrupowaniu ludno€Њci dawa€Ёa si€Ѕ odczu€Ћ ta sytuacja na przedmie€Њciu €Њw. Antoniego.Tu by€Ё punkt bolesny. To stare przedmie€Њcie, zaludnione jak mrowisko, pracowite, odwa€Єne i gniewne !jak ul, dr€Єa€Ёo w oczekiwaniu i pragnieniu rozruch€Іw. Wszystko si€Ѕ tam burzy€Ёo, nieprzerywaj€Јc pracy. Nic nie mo€Єe da€Ћ wyobra€Єenia o jego €Єywym i pos€Ѕpnym wygl€Јdzie. S€Ј na tym przedmie€Њciu wstrz€Јsaj€Јce rozpacze ukrytepod dachami mansard; s€Ј tam !tak€Єe inteligencje p€Ёomienne i niepospolite. Skrajna rozpacz i szczyt inteligencji daj€Ј po€Ё€Јczenie szczeg€Іlnie niebezpieczne. W roku 1793, zale€Єnie od tego, czy idea wisz€Јca w powietrzu by€Ё a dobra lub z€Ёa, zale€Єnie od tego, czy by€Ё dzie€Љ fanatyzmuczy te€Є entuzjazmu, z przedmie€Њcia €Њw. Antoniego wyrusza€Ёy dzikie legiony albo bandy heroiczne. Naprzeciwko tych ludzi dzikich, przyznajemy to, i strasznych, ale dzikich i strasznych w imi€Ѕ dobra, s€Ј inni ludzie, u€Њmiechni€Ѕci, haftowani, z€Ёoceni, pokryci wst€Ј€Єkami i orderami, w jedwabnych po€Љczochach, w bia€Ёych pi€Іropuszach, w €Є€І€Ёtych r€Ѕkawiczkach, w lakierowanych trzewikach, kt€Іrzy siedz€Јc ko€Ёo marmurowego kominka, przy stole obitym aksamitem, €Ёagodnie nalegaj€Ј na utrzymanie i zachowanie przesz€Ёo€Њci, €Њredniowiecza, prawa boskiego, fanatyzmu, ciemnoty, niewolnictwa, kary €Њmierci, wojny i grzecznie, $p€І€Ёg€Ёosem s€Ёawi€Ј szabl€Ѕ, stos i szafot. My, gdyby€Њmy musieli wybiera€Ћmi€Ѕdzy barbarzy€Љcami cywilizacji i cywilizowanym barbarzy€Љstwem, wybraliby€Њmybarbarzy€Љc€Іw. "Ale, dzi€Ѕki niebu, mo€Єliwy jest i inny wyb€Іr. Nie ma konieczno€Њci rzucenia si€Ѕ w przepa€Њ€Ћ, czy to w prz€Іd, czyw ty€Ё. Ani despotyzmu, ani terroryzmu. Chcemy post€Ѕpu po €Ёagodnym zboczu. Rozdzia€Ё drugi EPONINA Skowronkowe Pole Mariusz by€Ё €Њwiadkiem niespodziewanego zako€Љczeniazasadzki, na kt€Іrej €Њlad sam naprowadzi€Ё Javena; ale zaledwie Javert opu€Њci€Ё ruder€Ѕ, zabieraj€Јc ze sob€Ј wi€Ѕ€Ўni€Іw w trzech doro€Єkach,Mariusz wymkn€Ј€Ё si€Ѕ z domu. !By€Ёa zaledwie dziewi€Јta. Uda€Ё si€Ѕ do Courfeyraca. Courfeyrac nie by€Ё ju€Є owym niefrasobliwym mieszka€Љcem dzielnicy €Ёaci€Љskiej; osiad€Ё przy ulicy Szklarskiej €Аz !powod€Іw politycznych€Б; le€Єa€Ёaona w dzielnicy, kt€Іr€Ј upodoba€Ёy sobie €Іwczesne powstania. Mariusz rzek€Ё do Courfeyraca: €Ї Przychodz€Ѕ do ciebie na noc. €ЇCourfeyrac wyci€Јgn€Ј€Ё z €Ё€І€Єka jeden materac (mia€Ё ich dwa), "roz€Ёo€Єy€Ё na ziemi i rzek€Ё: €Ї S€Ёu€Є€Ѕ ci. Nazajutrz o si€Іdmej rano Mariusz wr€Іci€Ё do rudery, zap€Ёaci€Ё komorne i drobne nale€Єno€Њci matce Burgon, za€Ёadowa€Ё na r€Ѕczny w€Іzek #swoje ksi€Ј€Єki, €Ё€І€Єko, st€І€Ё, komod€Ѕ i dwa krzes€Ёa, po czym odjecha€Ё, nie zostawiaj€Јc adresu, i kiedy Javert tego jeszcze ranka wr€Іci€Ё, by wypyta€Ћ go o wypadki poprzedniego wieczora, zasta€Ё tylko matk€Ѕ !Burgon, kt€Іra odpowiedzia€Ёa: €ЇWyprowadzi€Ё si€Ѕ! !Stara jejmo€Њ€Ћ by€Ёa pewna, €Єe Mariusz mia€Ё co€Њ wsp€Іlnego zez€Ёodziejami schwytanymi wieczorem: €ЇKto by pomy€Њla€Ё? €Їwykrzykiwa€Ёa u str€І€Єek w !s€Јsiedztwie. €ЇTakie to m€Ёode, wygl€Јda€Ёo jak panienka! Mariusz wyprowadzi€Ё si€Ѕ tak szybko z dw€Іch powod€Іw. Przede wszystkim budzi€Ё w nimzgroz€Ѕ ten dom, w kt€Іrym z tak bliska i z ca€Ё€Ј ohyd€Ј i okropno€Њci€Ј szczeg€І€Ё€Іw widzia€Ё szpetot€Ѕ spo€Ёeczn€Ј, szkaradniejsz€Ј jeszcze mo€Єe od z€Ёego bogacza: z€Ёego !n€Ѕdzarza. Po wt€Іre, nie chcia€Ёby€Ћ wmieszany w spraw€Ѕ s€Јdow€Ј, do kt€Іrej prawdopodobnie doj€Њ€Ћ mia€Ёo, bo nie chcia€Ё €Њwiadczy€Ћ przeciw Th€­nardierowi. "Javert s€Јdzi€Ё, €Єe m€Ёodzieniec,kt€Іrego nazwiska nie &zapami€Ѕta€Ё, zl€Јk€Ё si€Ѕ i uciek€Ё, "a mo€Єe i w og€Іle nie wr€Іci€Ё dodomu w czasie zasadzki; !stara€Ё si€Ѕ jednak odszuka€Ћ go,ale nadaremnie. "Up€Ёyn€Ј€Ё miesi€Јc, potem drugi. Mariusz wci€Ј€Є mieszka€Ё u Courfeyraca. Dowiedziawszy si€Ѕ od pocz€Јtkuj€Јcego adwokata, cz€Ѕstego bywalca poczekalni s€Јdowej, €Єe Th€­nardier siedzi, co "poniedzia€Ёek sk€Ёada€Ё dla niego w kancelarii wi€Ѕzienia La Forcepi€Ѕ€Ћ frank€Іw. Poniewa€Є wyczerpa€Ё swe zasoby, po€Єycza€Ё te pi€Ѕ€Ћ frank€Іw od Courfeyraca. Pierwszy raz w €Єyciu po€Єycza€Ё pieni€Јdze. Regularna przesy€Ёka"pi€Ѕciu frank€Іw by€Ёa podw€Іjn€Ј zagadk€Ј €Ї dla Courfeyraca, kt€Іry je dawa€Ё, i dla "Th€­nardiera, kt€Іry je odbiera€Ё.Do kogo to idzie? €Їmy€Њla€Ё Courfeyrac. €Ї Sk€Јd to przychodzi?? €Ї zapytywa€Ё si€Ѕ Th€­nardier. Mariusz by€Ё zreszt€Ј zdruzgotany. Wszystko znowu zapad€Ёo jak w przepa€Њ€Ћ. Nie !widzia€Ё nic przed sob€Ј; €Єycie jego znowu otoczy€Ёa "tajemnica, w kt€Іrej b€Ё€Јdzi€Ё poomacku. Na chwil€Ѕ ujrza€Ё z bliska w tej ciemno€Њci ukochan€Ј dziewczyn€Ѕ i starcawygl€Јdaj€Јcego na jej ojca, nieznane istoty, kt€Іre poch€Ёon€Ѕ€Ёy wszystkie jego "my€Њli i sta€Ёy si€Ѕ jego jedyn€Ј nadziej€Ј na tym €Њwiecie; a !kiedy ju€Є zdawa€Ёo mu si€Ѕ, €Єe je chwyta, podmuch uni€Іs€Ё te cienie. Ani jedna iskierka pewno€Њci i prawdy nie wytrys€Ёa, ze straszliwego wstrz€Јsu. Wszelkie domys€Ёy by€Ёy pr€І€Єne. Nie zna€Ё ju€Є "nawet imienia, cho€Ћ s€Јdzi€Ё, €Єe je zdoby€Ё. Na pewno to ju€Є nieUrszula. A Skowronek to przezwisko. A co my€Њle€Ћ o starcu? Czy rzeczywi€Њcie ukrywa€Ё si€Ѕ przed policj€Ј? Przypomnia€Ё sobie robotnika o bia€Ёych w€Ёosach, kt€Іrego spotka€Ё w okolicy Inwalid€Іw. Ca€Ёkiem mo€Єliwe, €Єe €Іw robotnik i pan Bia€Ёy byli t€Ј sam€Ј osob€Ј. A wi€Ѕc si€Ѕ "przebiera€Ё? Cz€Ёowiek ten by€Ё i bohaterski, i podejrzany. Dlaczego nie wzywa€Ё pomocy? Dlaczego uciek€Ё? By€Ё czy te€Є nie by€Ё ojcem dziewczyny? Na koniec €Їby€Ё€Єe w istocie cz€Ёowiekiem, kt€Іrego !Th€­nardier zdawa€Ё si€Ѕ pozna€Ћ?Czy Th€­nardier m€Іg€Ё si€Ѕ !omyli€Ћ? Ile€Є nierozwi€Јzalnych zagadek! Wszystko to, co prawda, nie umniejsza€Ёo anielskiego uroku dziewczyny z Ogrodu Luksemburskiego. Smutek przejmuj€Јcy; Mariusz #mia€Ё w sercu wielk€Ј mi€Ёo€Њ€Ћ, a na oczach noc. Ca€Ёe jego !€Єycie streszcza€Ёo si€Ѕ teraz w s€Ёowach: Zupe€Ёna niepewno€Њ€Ћ w nieprzeniknionym mroku. Zobaczy€Ћ j€Ј, zobaczy€Ћ €Ї wci€Ј€Є jeszcze do tego "wzdycha€Ё, ale ju€Є si€Ѕ tego nie spodziewa€Ё. Na domiar nieszcz€Ѕ€Њcia wr€Іci€Ёa n€Ѕdza. Czu€Ё jej lodowate tchnienie przy sobie i za sob€Ј. Jego udr€Ѕka dawno ju€Є odzwyczai€Ёa go od pracy, a nic niebezpieczniejszego jakprzerwana praca; jest to znikaj€Јce przyzwyczajenie. €Гatwo je porzuci€Ћ, trudno odzyska€Ћ. A dnie up€Ёywa€Ёy, nie przynosz€Јc nic nowego. Zdawa€Ёo mu si€Ѕ tylko, €Єe ponura przestrze€Љ, kt€Іra mu pozosta€Ёa do przebycia, skraca si€Ѕ z ka€Єd€Ј chwil€Ј. !Zdawa€Ёo mu si€Ѕ, €Єe ju€Є widzi wyra€Ўnie stromy brzeg bezdennej przepa€Њci. !€Ї Jak to €Ї powtarza€Ё sobie €Ї wi€Ѕc jej przedtem nie zobacz€Ѕ?? !Kto p€Іjdzie w g€Іr€Ѕ ulicy €Њw. Jakuba, minie rogatk€Ѕ i dotrze, id€Јc pewien czas lew€Јstron€Ј starego bulwaru wewn€Ѕtrznego, do ulicy Sante,a potem Glaciere, ten, nie dochodz€Јc do rzeczu€Ёki Gobelin€Іw, znajdzie si€Ѕ na czym€Њ w rodzaju pola, kt€Іre wd€Ёugim i jednostajnym pasie bulwar€Іw paryskich jest jedynym miejscem, gdzie $Ruysdal mia€Ёby ochot€Ѕ usi€Ј€Њ€Ћ.Tam spotyka przechodnia nie daj€Јca si€Ѕ okre€Њli€Ћ aura wdzi€Ѕku, zielona €Ё€Јczka przeci€Ѕta sznurami, na kt€Іrych wiatr suszy szmaty, stara ferma ogrodnicza, zbudowana w czasach LudwikaXIII, z wysokim dachem o dziwacznie rozmieszczonych mansardach, wal€Јce si€Ѕ ogrodzenia, troch€Ѕ wody mi€Ѕdzy topolami, kobiety, €Њmiechy, g€Ёosy; na horyzoncie Panteon, drzewo przy Instytucie G€Ёuchoniemych, Val-de-Gr€Ќce, czarny przysadzisty, fantastyczny, €Њmieszny i wspania€Ёy, a w g€Ё€Ѕbi surowe prostok€Јtne wie€Єe katedry Notre-Dame. Poniewa€Є to miejsce warte jest widzenia, wi€Ѕc nikt tam nie chodzi. Od czasu do czasu tylko przeje€Єd€Єaj€Ј obok wozy.Zdarzy€Ёo si€Ѕ kiedy€Њ, €Єe Mariusz w samotnej przechadzce zaszed€Ё na t€Ѕ €Ё€Јk€Ѕ ko€Ёo tej wody. Wyj€Јtkowo tego dnia kto€Њ szed€Ё po bulwarze. Mariusz, uderzony p€І€Ёdzikim urokiem miejsca, zapyta€Ё przechodnia: €Ї Jak si€Ѕ nazywa ten zak€Јtek?? Przechodzie€Љ odpowiedzia€Ё: €Ї To Skowronkowe Pole. I doda€Ё: €Ї Tu Ulbach zabi€Ё pasterk€Ѕ z Ivry. Ale po s€Ёowie €АSkowronkowe€Б Mariusz nic ju€Є nie s€Ёysza€Ё. Kiedy cz€Ёowiek jest rozmarzony, lada s€Ёowo mo€Єe nagle wprowadzi€Ћ ducha w !stan jak gdyby st€Ѕ€Єenia. Ca€Ёa #my€Њl zg€Ѕszcza si€Ѕ nagle wok€І€Ё jednej idei i niezdolna jest do przyjmowania innych wra€Єe€Љ. !Skowronek, by€Ёo to imi€Ѕ, kt€Іrew g€Ё€Ѕbinach melancholii Mariusza zaj€Ѕ€Ёo miejsce Urszuli. "Ach! €Ї pomy€Њla€Ё machinalnie, z brakiem logiki w€Ёa€Њciwym tego rodzaju wewn€Ѕtrznym g€Ёosom na stronie €Ї to jej pole. Tu dowiem si€Ѕ, gdzie mieszka. Skojarzenie to by€Ёo niedorzeczne, ale nieodparte. I zacz€Ј€Ё codziennie przychodzi€Ћ na to Skowronkowe Pole. Zbrodnie rodz€Јce si€Ѕ w wyl€Ѕgarni wi€Ѕziennej Triumf Javerta w ruderze Gorbeau zdawa€Ё si€Ѕ zupe€Ёny, "ale takim nie by€Ё. Najprz€Іd €Їco go najbardziej martwi€Ёo €Ї nie "uwi€Ѕzi€Ё wi€Ѕ€Ўnia. Je€Єeli ten, kogo zabijaj€Ј, ucieka, staje si€Ѕ bardziej podejrzany ni€Є zab€Іjca; €Іw osobnik, tak cenny €Ёup dla bandyt€Іw, by€Ёbyprawdopodobnie nie mniej po€Є€Јdan€Ј zdobycz€Ј dla w€Ёadzy. Poza tym umkn€Ј€Ё Javertowi Montparnasse. Wypada€Ёo czeka€Ћ innej sposobno€Њci, €Єeby z€Ёowi€Ћ tego €Аszata€Љskiego fircyka€Б. W istocie Montparnasse, spotkawszy Eponin€Ѕ stoj€Јc€Ј na warcie pod drzewami bulwaru, zabra€Ё j€Ј stamt€Јd, bo wola€Ё bawi€Ћ si€Ѕ w kochanka!z c€Іrk€Ј ni€Є w rakarza z ojcem.Dobrze na tym wyszed€Ё. By€Ё wolny. Co do Eponiny, Javert przy€Ёapa€Ё j€Ј wprawdzie, ale mizerna to by€Ёa pociecha. Eponina dosta€Ёa si€Ѕ do wi€Ѕzienia Magdalenek, gdzie siedzia€Ёa Anzelma. Na koniec, w drodze z rudery Gorbeau do wi€Ѕzienia La Force, zagin€Ј€Ё jeden z g€Ё€Іwnych aresztowanych, Claquesous. Czy stopnia€Ё w ciemno€Њci jak p€Ёatek €Њniegu w wodzie? Czy by€Ё w tajnym porozumieniu z agentami? Jakkolwiek rzecz si€Ѕ mia€Ёa, Claquesous ju€Є si€Ѕ nie odnalaz€Ё. Javert by€Ё tym bardziej rozgniewany ni€Є zdziwiony. Co do Mariusza, €Аmazgaja-adwokata€Б, kt€Іry prawdopodobnie stch€Іrzy€Ё, a kt€Іrego nazwiska nie pami€Ѕta€Ё, Javert ma€Ёo si€Ѕ o niego troszczy€Ё. Zreszt€Ј adwokata zawsze jako€Њ mo€Єna odszuka€Ћ. Tylko czy naprawd€Ѕ by€Ё adwokatem? Rozpocz€Ѕ€Ёo si€Ѕ €Њledztwo. S€Ѕdzia €Њledczy uzna€Ё za stosowne, €Єeby jednego z !cz€Ёonk€Іw bandy €АKociej €Гapy€Бnie zamyka€Ћ w osobnej celi, !mia€Ё bowiem nadziej€Ѕ, €Єe si€Ѕ zdradzi w rozmowie. Tym !wi€Ѕ€Ўniem by€Ё Brujon, kud€Ёaty opryszek z ulicy Ma€Ёego Bankiera. Pozwolono mu chodzi€Ћ po podw€Іrzu Karola Wielkiego i dozorcy mieli na niego baczne oko. Z€Ёodzieje nie przerywaj€Ј pracy, gdy si€Ѕ znajduj€Ј w r€Ѕku sprawiedliwo€Њci. Taka drobnostka nie jest dla nich przeszkod€Ј. Mo€Єna wi€Ѕzieniu za zbrodni€Ѕ i rozpoczyna€Ћ "now€Ј zbrodni€Ѕ. S€Ј to arty€Њci, kt€Іrzy chocia€Є pos€Ёali obraz na wystaw€Ѕ, niemniej gorliwie pracuj€Ј u siebie nad nowym dzie€Ёem. Brujon wyda€Ё si€Ѕ w wi€Ѕzieniu zupe€Ёnie og€Ёupia€Ёy. Niekiedy ca€Ёymi godzinami sta€Ё na podw€Іrzu Karola Wielkiego przed okienkiem kantyny i jak idiota patrzy€Ё na brudny cennik, kt€Іrego pocz€Јtek opiewa€Ё: €АCzosnek €Ї 62 centymy€Б, a koniec: €АCygaro €Ї5 centym€Іw€Б. Albo te€Є ca€Ёy "czas dr€Єa€Ё, szcz€Ѕka€Ё z€Ѕbami, m€Іwi€Ё, €Єe ma gor€Јczk€Ѕ, i zapytywa€Ё, czy w€Њr€Іd "dwudziestu o€Њmiu €Ё€І€Єek na salijedno jest wolne. Pewnej nocy, kiedy dozorca, pilnuj€Јcy sypialni na dole w Nowym Gmachu, wrzuca€Ё sw€Іj kasztan do skrzynki €Ї u€Єywano tego sposobu dla upewnienia si€Ѕ, €Єe dozorcy !€Њci€Њle wykonuj€Ј s€Ёu€Єb€Ѕ; co godzina jeden kasztan musia€Ё wpada€Ћ do skrzynki w ka€Єdej sypialni €Їot€І€Є dozorca €Іw zobaczy€Ё przez judasza, €Єe #Brujon, siedz€Јc w €Ё€І€Єku, pisa€Ёco€Њ przy €Њwietle lampki. Dozorca wszed€Ё, wsadzono Brujona na miesi€Јc do osobnejceli, ale nie znaleziono tego, "co napisa€Ё. Policja niczego si€Ѕ wi€Ѕcej nie dowiedzia€Ёa. To tylko jest pewne, €Єe nazajutrz z podw€Іrza Karola Wielkiego na s€Јsiednie podw€Іrze wi€Ѕzienne, ponad pi€Ѕciopi€Ѕtrowym gmachem, kt€Іry je przedziela, zosta€Ё przerzucony €Аpos€Ёaniec€Б. Wi€Ѕ€Ўniowie nazywaj€Ј pos€Ёa€Љcem misternie "ugniecion€Ј ga€Ёk€Ѕ chleba. Ga€Ёkapada na podw€Іrze; kto j€Ј podniesie, ten j€Ј otwiera i znajduje bilecik adresowany !do jednego z wi€Ѕ€Ўni€Іw. Je€Њli znajduje j€Ј wi€Ѕzie€Љ, oddaje wed€Ёug adresu, je€Њli dozorca wi€Ѕzienny lub jeden z wi€Ѕ€Ўni€Іw tajemnie zaprzedanych, kt€Іrych w wi€Ѕzieniach nazywaj€Ј €Аbaranami€Б, a na galerach €Аlisami€Б, bilet zostaje zaniesiony do kancelarii i oddany policji. Tym razem €Аpos€Ёaniec€Бdoszed€Ёswego przeznaczenia, chocia€Єten, do kt€Іrego by€Ё adresowany, w tej chwili siedzia€Ё zamkni€Ѕty w osobnej celi. Adresatem by€Ё sam Babet,jeden z czterech herszt€Іw bandy €А Kociej €Гapy€Б. "€АPos€Ёaniec€Бzawiera€Ё zwini€Ѕty papier, na kt€Іrym napisane by€Ёy te s€Ёowa: Babet. Jest robota na ulicy Plumet. Kraty !od ogrodu. To w€Ёa€Њnie napisa€Ё Brujon owej nocy. Pomimo w€Њcibsko€Њci dozorc€Іw i dozorczy€Љ Babet znalaz€Ё "spos€Іb, €Єeby przes€Ёa€Ћ bilecik Brujona z La Force do wi€Ѕzienia Salpetriere, gdzie by€Ёa zamkni€Ѕta jedna z jego €Аprzyjaci€І€Ёek€Б. Dziewczyna z kolei przes€Ёa€Ёa bilet swej znajomej imieniem Magnon, uwa€Єnie obserwowanej przez policj€Ѕ, ale jeszcze nie aresztowanej. Magnon mia€Ёa z rodzin€Ј Th€­nardier stosunki, kt€Іre opiszemy p€І€Ўniej i odwiedzaj€Јc Eponin€Ѕ mog€Ёa !utrzymywa€Ћ €Ё€Јczno€Њ€Ћ mi€Ѕdzy Salpetriere a Magdalenkami. W€Ёa€Њnie w owym czasie, z braku dowod€Іw, c€Іrki Th€­nardiera, Eponina i Anzelma, zosta€Ёy wypuszczonena wolno€Њ€Ћ. Kiedy Eponina wysz€Ёa, Magnon, czekaj€Јc na ni€Ј pod bram€Ј Magdalenek, odda€Ёa bilet Brujona do Babeta i "poleci€Ёa €Аwyja€Њni€Ћ€Б spraw€Ѕ. Eponina uda€Ёa si€Ѕ na ulic€Ѕ Plumet, odnalaz€Ёa kraty i !ogr€Іd, przyjrza€Ёa si€Ѕ domowi, #€Њledzi€Ёa, szpiegowa€Ёa i po kilkuє0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїП†€‡ c~-‡ њ cс-ˆк cD.‰л  cЇ.Šђ+# c /‹6кm/Œя7I€‚/dniach zanios€Ёa Magnon sucharek, kt€Іry Magnon odda€Ёa kochance Babeta w Salpetriere. Sucharek w mrocznej symbolice z€Ёodziejskiej znaczy: €АNic z tego€Б. Po up€Ёywie nieca€Ёego tygodnia, kiedy Babet i Brujonspotkali si€Ѕ na podw€Іrzu, jeden id€Јc na €Њledztwo, a drugi z niego wracaj€Јc: €ЇNo i "co €Їzapyta€Ё Brujon €Їulica P? €ЇSucharek €Ї odpowiedzia€Ё Babet. Tak zosta€Ё poroniony zarodek "zbrodni, kt€Іry sp€Ёodzi€Ё Brujon w wi€Ѕzieniu La Force. Poronienie to jednak poci€Јgn€Ѕ€Ёo za sob€Ј nast€Ѕpstwa nie maj€Јce nic wsp€Іlnego z programem Brujona. Zobaczymy jakie. Nieraz my€Њl€Јc, €Єe si€Ѕ zadzierzga jedn€Ј ni€Ћ, nawi€Јzuje si€Ѕ drug€Ј. Duch nawiedza pana Mabeuf Mariusz nie chodzi€Ё ju€Є do nikogo, niekiedy tylko zdarza€Ёo mu si€Ѕ spotka€Ћ z ojcem Mabeuf. Gdy Mariusz z wolna zst€Ѕpowa€Ё po ponurych stopniach, kt€Іre by mo€Єna nazwa€Ћ schodami piwnicy prowadz€Јcymi do ciemno€Њci, gdzie nad g€Ёow€Ј s€Ёycha€Ћ chodz€Јcych szcz€Ѕ€Њliwc€Іw, panMabeuf tak€Єe spada€Ё coraz ni€Єej. Flory okolic Cauteretz nikt zgo€Ёa nie kupowa€Ё. Do€Њwiadczenia z indygo nie udawa€Ёy si€Ѕ w ma€Ёym ogr€Іdku dzielnicy Austerlickiej, €Ўle wstawionym na dzia€Ёanie s€Ёo€Љca. Pan Mabeuf m€Іg€Ё tam hodowa€Ћ tylko kilka rzadkich kwiat€Іw, lubi€Јcych cie€Љ i wilgo€Ћ. Jednak€Єe nie traci€Ё odwagi. Dosta€Ё kawa€Ёek Ogrodu Botanicznego, w dobrym miejscu, i tam €Аw€Ёasnym !kosztem€Б robi€Ё pr€Іby z indygo.Na to zastawi€Ё w lombardzie p€Ёyty swojej Flory. €Џniadanie ograniczy€Ё do och jaj, z kt€Іrych jedno ust€Ѕpowa€Ё "starej s€Ёu€Є€Јcej, od pi€Ѕtnastu miesi€Ѕcy nie bior€Јcej pensji. Cz€Ѕsto €Њniadanie by€Ёo ca€Ёodziennym pokarmem. Ca€Ёy dzie€Љ pracowa€Ё przy zagonie indygo, a wieczorem wraca€Ё dosiebie polewa€Ћ kwiaty w "ogrodzie i czyta€Ћ ksi€Ј€Єki. Pan Mabeuf mia€Ё w€Іwczas oko€Ёo osiemdziesi€Ѕciu lat. Jednego wieczora mia€Ё osobliwe widzenie. Wr€Іci€Ё do domu jeszcze za dnia. Matka Plutarch, podupad€Ёszy na si€Ёach, #zachorowa€Ёa i po€Ёo€Єy€Ёa si€Ѕ do $€Ё€І€Єka. Na obiad ogryz€Ё ko€Њ€Ћ nakt€Іrej by€Ёo troch€Ѕ mi€Ѕsa, przek€Јsi€Ё kawa€Ёkiem chleba znalezionym w kuchni i usiad€Ё na obalonym s€Ёupku kamiennym, kt€Іry w ogrodzie zast€Ѕpowa€Ё €Ёawk€Ѕ. Pan Mabeuf zacz€Ј€Ё kartkowa€Ћ i czyta€Ћ, z pomoc€Ј okular€Іw, "dwie ksi€Ј€Єki, kt€Іre by€Ёy jego nami€Ѕtno€Њci€Ј, a nawet, rzecz wi€Ѕkszej wagi w jego wieku, absorbowa€Ёy go. Nie przerywaj€Јc lektury, sponad $ksi€Ј€Єki, kt€Іr€Ј trzyma€Ё w r€Ѕku,!spogl€Јda€Ё na swoje ro€Њliny, a w€Њr€Іd nich na olbrzymi rododendron, kt€Іry by€Ё jego pociech€Ј. By€Ё to czwarty dzie€Љ suszy, wiatru i spiekoty,bez jednej kropli deszczu; #gi€Ѕ€Ёy si€Ѕ €Ёody€Єki, pochyla€Ёy p€Јczki, opada€Ёy li€Њcie, !wszystkie ro€Њliny musia€Ёy by€Ћ podlane; szczeg€Іlnie rododendron by€Ё smutny. Ojciec Mabeuf nale€Єa€Ё do #ludzi, dla kt€Іrych ro€Њliny maj€Ј dusz€Ѕ. Starzec pracowa€Ё ca€Ёy dzie€Љ na swym zagonie indygo i by€Ё zupe€Ёnie wyczerpany, #podni€Іs€Ё si€Ѕ jednak, po€Ёo€Єy€Ё !ksi€Ј€Єki na €Ёawce, i pochylony,chwiej€Јc si€Ѕ na nogach, poszed€Ё a€Є do studni, lecz #kiedy uj€Ј€Ё €Ёa€Љcuch, nie m€Іg€Ё nawet poci€Јgn€Ј€Ћ na tyle, €Єeby go odczepi€Ћ. Wtedy #odwr€Іci€Ё si€Ѕ i ku niebu, kt€Іre wype€Ёnia€Ёo si€Ѕ gwiazdami, wzni€Іs€Ё wzrok pe€Ёen przera€Єenia. Wiecz€Іr mia€Ё t€Ѕ dziwn€Ј pogod€Ѕ przygniataj€Јc€Ј cierpienia ludzkie jak€Ј€Њ ponur€Ј i wieczn€Ј rado€Њci€Ј. Noc zapowiada€Ёa si€Ѕ r€Іwnie sucha jak dzie€Љ. !Wsz€Ѕdzie gwiazdy! €Ї pomy€Њla€Ё starzec. €Ї Ani jednej chmurki, ani kropli wody! I g€Ёowa jego, podniesion€Ј na chwil€Ѕ, spad€Ёa na piersi. #Podni€Іs€Ё j€Ј jeszcze i spojrza€Ё w niebo, szepcz€Јc: #€Ї Przez lito€Њ€Ћ, cho€Ћ kropelk€Ѕ rosy! Raz jeszcze poci€Јgn€Ј€Ё €Ёa€Љcuch w studni, daremnie. W tej chwili us€Ёysza€Ё g€Ёos m€Іwi€Јcy: €Ї Ojcze Mabeuf, chce pan, to podlej€Ѕ ogr€Іd. "Jednocze€Њnie co€Њ zaszele€Њci€Ёo ko€Ёo p€Ёotu, jak gdyby przechodzi€Ёo tamt€Ѕdy jakie€Њ dzikie zwierz€Ѕ, i starzec zobaczy€Ё wychodz€Јc€Ј z zaro€Њli chud€Ј posta€Ћ, kt€Іra !stan€Ѕ€Ёa przed nim i spojrza€Ёa na€Љ €Њmia€Ёo. Wygl€Јda€Ёo to r€Іwnie na ludzk€Ј istot€Ѕ, jak na widmo wyl€Ѕg€Ёe w mroku. Nim ojciec Mabeuf, €Ёatwo si€Ѕ "l€Ѕkaj€Јcy, zdo€Ёa€Ё odpowiedzie€Ћs€Ё€Іwko, ju€Є ta istota, z dziwn€Ј szybko€Њci€Ј poruszaj€Јca si€Ѕ w cieniu, zdj€Ѕ€Ёa €Ёa€Љcuch z haka, zanurzy€Ёa i wyci€Јgn€Ѕ€Ёa wiadro, nape€Ёni€Ёa konewk€Ѕ i !poczciwiec patrzy€Ё z rado€Њci€Ј,jak to bosonogie i obdarte widziad€Ёo przebiega€Ёo klomby, rozlewaj€Јc doko€Ёa €Єycie. Szmer wody padaj€Јcej na li€Њcie przepe€Ёnia€Ё zachwytem dusz€Ѕ ojca Mabeuf. Zdawa€Ёo mu si€Ѕ, €Єe teraz rododendron jest szcz€Ѕ€Њliwy. Wypr€І€Єniwszy jedno wiadro, dziewczyna wyci€Јgn€Ѕ€Ёa drugie, potem trzecie. Podla€Ёa wszystkie kwiaty ogrodu. Tak biegaj€Јc po €Њcie€Єkach, przesuwaj€Јc si€Ѕ jak czarne widzenie, z rozpuszczonymi nawiatr ko€Љcami podartej chustki, zarzuconej na ko€Њciste ramiona, podobna by€Ёa do nietoperza. Gdy sko€Љczy€Ёa robot€Ѕ, ojciec "Mabeuf zbli€Єy€Ё si€Ѕ ze €Ёzami w "oczach i po€Ёo€Єy€Ё r€Ѕk€Ѕ na jej czole. %€Ї B€Іg ci pob€Ёogos€Ёawi €Ї rzek€Ё. €Ї Jeste€Њ anio€Ёem, bo piel€Ѕgnujesz kwiaty. €Ї Nie €Ї odpowiedzia€Ёa. €Ї Jestem diab€Ёem, ale dla mnie to wszystko jedno. Starzec, nie czekaj€Јc na !odpowied€Ў ani jej nie s€Ёysz€Јc zawo€Ёa€Ё: €Ї Co za szkoda, €Єe jestem "taki nieszcz€Ѕ€Њliwy i biedny! Niemog€Ѕ nic dla ciebie zrobi€Ћ. €Ї Owszem, mo€Єe pan €Ї rzek€Ёa.€Ї C€І€Є takiego?? €Ї Powiedzie€Ћ mi, gdzie mieszka pan Mariusz. Starzec nie zrozumia€Ё. €Ї Jaki pan Mariusz?? Podni€Іs€Ё szkliste oczy i !zdawa€Ё si€Ѕ szuka€Ћ czego€Њ, co ucieka€Ёo. €Ї M€Ёody cz€Ёowiek, kt€Іry dawniej tu przychodzi€Ё. Tymczasem pan Mabeuf szuka€Ё w pami€Ѕci. €ЇA, tak... €Їzawo€Ёa€Ё €Їwiem teraz, o co ci chodzi. Poczekaj! Pan Mariusz... baron Mariusz Pontmercy, to on! Mieszka... albo raczej ju€Є nie mieszka... Dalib€Іg, nie wiem #gdzie. Tak m€Іwi€Јc pochyli€Ё si€Ѕ,€Єeby poprawi€Ћ ga€Ё€Јzk€Ѕ rododendronu, i doda€Ё: €ЇPrawda, teraz sobie przypominam. Cz€Ѕsto przechodzi bulwarem, id€Јc w stron€Ѕ Glaciere. Ulica Croulebarbe. Skowronkowe Pole.id€Ў tamt€Ѕdy, to go €Ёatwo spotkasz. Gdy pan Mabeuf podni€Іs€Ё g€Ёow€Ѕ, ju€Є nie by€Ёo nikogo; dziewczyna znik€Ёa. Ogarn€Ј€Ё go naprawd€Ѕ strach. #€Ї Do licha €Ї pomy€Њla€Ё €Ї gdyby !nie to, €Єe ogr€Іd jest podlany, uwierzy€Ёbym, €Єe to duch. Zjawa ukazuje si€Ѕ Mariuszowi Pewnego poranka, w kilka dni po tej wizycie €Аducha€Бu ojca Mabeuf €Їby€Ё to poniedzia€Ёek, dzie€Љ pi€Ѕciu frank€Іw, kt€Іre Mariusz po€Єycza€Ё od Courfeyraca dla Th€­nardiera €Ї Mariusz w€Ёo€Єy€Ё pieni€Јdze do kieszeni i nim je odni€Іs€Ё do kancelarii wi€Ѕzienia, poszed€Ё €Аprzej€Њ€Ћ si€Ѕ troch€Ѕ€Б, w nadziei, €Єe po powrocie b€Ѕdzie mu €Ёatwiej pracowa€Ћ. Co dzie€Љzreszt€Ј powtarza€Ёa si€Ѕ ta sama historia. Po wstaniu z $€Ё€І€Єka zasiada€Ё nad ksi€Ј€Єk€Ј i arkuszem papieru, €Єeby zabra€Ћsi€Ѕ do t€Ёumaczenia; dosta€Ё wtedy do roboty przek€Ёad na "j€Ѕzyk francuski s€Ёawnej k€Ё€ІtniNiemc€Іw Gansa i Savigny€Вego; !bra€Ё Savigny€Вego, bra€Ё Gansa, przeczyta€Ё cztery wiersze, "pr€Іbowa€Ё pisa€Ћ, nie m€Іg€Ё, bo jaka€Њ gwiazda stawa€Ёa mi€Ѕdzyjego oczyma i papierem, i $zrywa€Ё si€Ѕ z krzes€Ёa m€Іwi€Јc: €ЇWyjd€Ѕ. To mnie usposobi do pracy. I szed€Ё na Skowronkowe Pole. Tu jeszcze wyra€Ўniej widzia€Ё gwiazd€Ѕ, a daleko s€Ёabiej Savigny€Вego i Gansa. Powraca€Ё, usi€Ёowa€Ё znowu !zabra€Ћ si€Ѕ do pracy i nigdy nie m€Іg€Ё; niepodobie€Љstwem by€Ёo zwi€Јzanie jakiejkolwiek z pozrywanych nici jego umys€Ёu;w€Іwczas m€Іwi€Ё: €ЇJutro nie wyjd€Ѕ. Przeszkadza mi to w pracy. €Ї Iwychodzi€Ё co dzie€Љ. Wi€Ѕcej mieszka€Ё na Skowronkowym Polu ni€Є u Courfeyraca. Jego prawdziwy adres brzmia€Ё: bulwar Sante pod si€Іdmym drzewem za ulic€Ј Croulebarbe. Tego ranka porzuci€Ё swoje si€Іdme drzewo i usiad€Ё na brzegu rzeczki Gobelin€Іw. Weso€Ёe promienie s€Ёoneczne igra€Ёy w€Њr€Іd €Њwie€Єych i pe€Ёnych blasku li€Њci. Marzy€Ё o €АNiej€Б. Marzenie, staj€Јc si€Ѕ wyrzutem sumienia,spada€Ёo na niego bolesnym !ci€Ѕ€Єarem; ze wstydem my€Њla€Ё oswoim lenistwie, tym parali€Єu duszy, kt€Іry ogarnia€Ё go coraz!bardziej, i o tej nocy, kt€Іra z ka€Єd€Ј chwil€Ј stawa€Ёa si€Ѕ g€Ѕstsza, zakrywaj€Јc mu ju€Є s€Ёo€Љce. Nagle us€Ёysza€Ё s€Ёowa: €Ї No!! Nareszcie jest! Podni€Іs€Ё oczy i pozna€Ё nieszcz€Ѕ€Њliw€Ј dziewczyn€Ѕ, kt€Іra kiedy€Њ przysz€Ёa do niego, starsz€Ј c€Іrk€Ѕ Th€­nardier€Іw, Eponin€Ѕ; teraz "wiedzia€Ё ju€Є, jak jej na imi€Ѕ. Rzecz dziwna, zbiednia€Ёa i wy€Ёadnia€Ёa, cho€Ћ i jedno, i drugie wydawa€Ёo si€Ѕ u niej niemo€Єliwe. Dokona€Ёa podw€Іjnego post€Ѕpu €Їku #€Њwiat€Ёu i ku n€Ѕdzy. By€Ёa bosa iw €Ёachmanach, jak wtedy gdy tak €Њmia€Ёo wesz€Ёa do jego pokoju, ale jej €Ёachmany by€Ёy o dwa miesi€Јce starsze, bardziej dziurawe i brudniejsze. Ten sam zachryp€Ёy g€Ёos, to samo pociemnia€Ёe czo€Ёo o sk€Іrze sp€Ѕkanej od s€Ёo€Љca, to samo spojrzenie ruchliwe, b€Ё€Ѕdne i niepewne. Pr€Іcz tego mia€Ёa w twarzy ten wyraz l€Ѕkliwy i €Єa€Ёosny, kt€Іry dodaje do n€Ѕdzy pobyt w wi€Ѕzieniu. #€Жd€Ўb€Ёa s€Ёomy i siana tkwi€Ёy w jej w€Ёosach, nie jak u Ofelii, kt€Іra wpad€Ёa w ob€Ё€Јkanie, zaraziwszy si€Ѕ szale€Љstwem Hamleta, ale po prostu dlatego, €Єe przespa€Ёa noc na jakim€Њ stajennym strychu. Z tym wszystkim by€Ёa jednak "pi€Ѕkna. Jak€Ј gwiazd€Ј jeste€Њ, o m€Ёodo€Њci! Zatrzyma€Ёa si€Ѕ przed Mariuszem z odrobin€Ј rado€Њci na zsinia€Ёej twarzy i czym€Њ, co by€Ёo podobne do u€Њmiechu. !Przez chwil€Ѕ zdawa€Ёo si€Ѕ, €Єe nie mo€Єe wydoby€Ћ z gard€Ёa anis€Ёowa. €ЇGdyby pan wiedzia€Ё, ile si€Ѕ pana naszuka€Ёam! €Ї rzek€Ёa !wreszcie. €Ї Wypu€Њcili mnie, bo nie mieli przeciw mnie dowod€Іw, a przy tym jestem jeszcze niepe€Ёnoletnia. Brakowa€Ёo mi dw€Іch miesi€Ѕcy. !Ale si€Ѕ pana naszuka€Ёam! Ca€Ёe sze€Њ€Ћ tygodni! Wi€Ѕc pan ju€Є tam nie mieszka? !€Ї Nie €Ї odpowiedzia€Ё Mariusz. €ЇO, rozumiem, z powodu tej historii. Takie hece to nic przyjemnego, wi€Ѕc si€Ѕ pan wyprowadzi€Ё. Ale dlaczego pan nosi taki stary kapelusz? Taki panicz powinien si€Ѕ ubiera€Ћ elegancko. Niech pan powie, gdzie pan teraz mieszka? Mariusz nie odpowiedzia€Ё. #€Ї O!! €Ї m€Іwi€Ёa dalej €Ї ma pan w koszuli dziur€Ѕ. Musz€Ѕ j€Ј zacerowa€Ћ. I zn€Іw zacz€Ѕ€Ёa m€Іwi€Ћ tonem coraz smutniejszym: !€Ї Nie bardzo si€Ѕ pan ucieszy€Ё na m€Іj widok?? !Mariusz milcza€Ё i ona zamilk€Ёa na chwil€Ѕ, po czym zawo€Ёa€Ёa: €Ї A gdybym chcia€Ёa, tobym !tak zrobi€Ёa, €Єe musia€Ёby si€Ѕ pan ucieszy€Ћ! "€Ї Co?? €Ї zapyta€Ё Mariusz. €Ї Copani chce przez to powiedzie€Ћ?? €Ї O, dawniej m€Іwi€Ё mi pan €Аty€Б! €Ї odpar€Ёa. €Ї No wi€Ѕc, co chcesz przez to powiedzie€Ћ? Zagryz€Ёa usta, zdawa€Ёa si€Ѕ waha€Ћ, jakby w duchu walczy€Ёa sama z sob€Ј. Wreszcie zdecydowa€Ёa si€Ѕ. €ЇTrudno, mniejsza o to. Pan jest smutny, a ja chc€Ѕ, €Єeby pan by€Ё zadowolony. Niech mi !pan przyrzeknie, €Єe b€Ѕdzie si€Ѕ#pan €Њmia€Ё. Chc€Ѕ, €Єeby si€Ѕ pan "roze€Њmia€Ё i powiedzia€Ё: €АA to dobrze! To dobrze!€Б Biedny panie Mariuszu!! Przecie€Є pan powiedzia€Ё, €Єe mi pan da, co zechc€Ѕ... €Ї Tak!! Ale m€Іw w ko€Љcu! Spojrza€Ёa mu g€Ё€Ѕboko w oczy ipowiedzia€Ёa: €Ї Mam adres!! Mariusz zblad€Ё. Wszystka krewsp€Ёyn€Ѕ€Ёa mu do serca. €Ї Jaki adres?? €Ї Adres, o kt€Іry pan mnie prosi€Ё. I doda€Ёa jakby z wysi€Ёkiem: €Ї Adres... przecie pan wie? €Ї Tak €Ї wyb€Јka€Ё Mariusz. €Ї Tej panienki!! Wym€Іwiwszy ten wyraz, westchn€Ѕ€Ёa g€Ё€Ѕboko. Mariusz zeskoczy€Ё z bariery, na kt€Іrej siedzia€Ё, i jak szalony porwa€Ё j€Ј za r€Ѕk€Ѕ. €Ї O, zaprowad€Ў mnie! M€Іw! €Ђ€Јdaj, czego tylko chcesz! Gdzie to? €ЇNiech pan idzie ze mn€Ј €Їodpowiedzia€Ёa. €ЇNie wiem dobrze, jak si€Ѕ nazywa ta ulica ani kt€Іry to numer. To jest w zupe€Ёnie innej stronie, ale dobrze znam ten dom i zaprowadz€Ѕ pana. "Usun€Ѕ€Ёa r€Ѕk€Ѕ i doda€Ёa tonem, kt€Іry by przeszy€Ё serce cz€Ёowieka uwa€Єnie j€Ј obserwuj€Јcego, ale na Mariuszu, pijanym ze szcz€Ѕ€Њcia, nie zrobi€Ё najmniejszego wra€Єenia: €Ї Ach, jaki pan jest zadowolony! Nagle Mariusz zachmurzy€Ё si€Ѕ. Schwyci€Ё Eponin€Ѕ za rami€Ѕ. €Ї Tylko zaklnij si€Ѕ... &€Ї Zakl€Ј€Ћ si€Ѕ?? €Ї odpar€Ёa. €Ї Co to znaczy?? Chce pan, €Єebym zakl€Ѕ€Ёa? I roze€Њmia€Ёa si€Ѕ. !€ЇBo tw€Іj ojciec... Przyrzeknij mi, zaklnij si€Ѕ, Eponino. Przysi€Ѕgnij, €Єe nie powiesz tego adresu twojemu ojcu! !Eponina obr€Іci€Ёa si€Ѕ ku niemu zdumiona. €Ї Eponino!! Sk€Јd pan wie, €Єe nazywam si€Ѕ Eponina? €Ї Przyrzeknij mi to, o czym m€Іwi€Ѕ! #Zdawa€Ёo si€Ѕ, €Єe go nie s€Ёyszy. !€Ї To bardzo mi€Ёo, €Єe pan mnie nazywa Eponina! #Mariusz wzi€Ј€Ё j€Ј za obie r€Ѕce. !€ЇAle odpowiedz mi, na mi€Ёo€Њ€Ћ bosk€Ј! Uwa€Єaj, co m€Іwi€Ѕ, przysi€Ѕgnij, €Єe nie powiesz ojcu tego adresu! €ЇOjcu? €Їrzek€Ёa. €ЇAch tak, mojemu ojcu! Mo€Єe pan by€Ћ spokojny. Siedzi. A zreszt€Ј, comnie obchodzi m€Іj ojciec. €Ї Ale mi nie przyrzekasz!! €Ї zawo€Ёa€Ё Mariusz. €ЇNiech pan mnie pu€Њci! €Їkrzykn€Ѕ€Ёa parskaj€Јc €Њmiechem. €ЇJak pan mn€Ј trz€Ѕsie! Tak, przyrzekam, przysi€Ѕgam! Co mi to szkodzi? Nie powiem adresu mojemu ojcu. Wystarczy? Czy ju€Є wszystko? O to panu chodzi€Ёo? €Ї Ani nikomu?? €Ї zapyta€Ё Mariusz. €Ї Ani nikomu. €Ї A teraz €Ї rzek€Ё Mariusz €Ї zaprowad€Ў mnie. €Ї W tej chwili?? €Ї W tej chwili. €Ї Chod€Ўmy. O, jaki zadowolony! €Ї powiedzia€Ёa. Po kilku krokach zatrzyma€Ёa si€Ѕ. €ЇZa blisko pan idzie za mn€Ј, panie Mariuszu. Ja p€Іjd€Ѕ naprz€Іd, a pan niech idzie z daleka, jakby pan nie szed€Ё zamn€Ј. Nie trzeba, €Єeby ludzie widzieli, €Єe taki porz€Јdny m€Ёody cz€Ёowiek, jak pan, idziez tak€Ј kobiet€Ј jak ja. €Ђaden j€Ѕzyk nie potrafi wyrazi€Ћ tego wszystkiego, co si€Ѕ mie€Њci€Ёo w s€Ёowie €Аkobieta€Б, wypowiedzianym w tej sytuacji przez to dziecko. Usz€Ёa z dziesi€Ѕ€Ћ krok€Іw i przystan€Ѕ€Ёa; Mariusz znowu znalaz€Ё si€Ѕ przy niej. Nie odwracaj€Јc g€Ёowy w jego stron€Ѕ, zapyta€Ёa: €Ї A czy pan pami€Ѕta, €Єe mi pan co€Њ obieca€Ё? Mariusz w€Ёo€Єy€Ё r€Ѕk€Ѕ do kieszeni. Mia€Ё tylko pi€Ѕ€Ћ frank€Іw przeznaczonych dla Th€­nardiera. "Wyj€Ј€Ё je i wsun€Ј€Ё Eponinie do r€Ѕki. Otworzy€Ёa palce i pieni€Јdz upad€Ё na ziemi€Ѕ. Spojrza€Ёa ponuro na Mariusza i powiedzia€Ёa: €Ї Ja nie chc€Ѕ od pana pieni€Ѕdzy. Rozdzia€Ё trzeci DOM NA ULICY PLUMET Tajemniczy dom W po€Ёowie zesz€Ёego wieku pewien prezydent parlamentu paryskiego, kt€Іry mia€Ё "kochank€Ѕ i kry€Ё si€Ѕ z tym €Ї bow owym czasie wielcy panowie chwalili si€Ѕ swoimi kochankami,a mieszczanie ukrywali je €Ї kaza€Ё zbudowa€Ћ dom na przedmie€Њciu Saint-Germain, wsamotnej ulicy Blomet, kt€Іr€Ј dzi€Њ nazywaj€Ј Plumet, niedaleko miejsca zwanego w€Іwczas €АWalk€Ј Zwierz€Јt€Б. By€Ё to jednopi€Ѕtrowy dworek; dwa pokoje na parterze, dwa na pierwszym pi€Ѕtrze, na dole kuchnia, na g€Іrze buduar, strych pod dachem, a doko€Ёa ogr€Іd, zamkni€Ѕty od ulicy wysok€Ј krat€Ј. !Ogr€Іd mia€Ё blisko morg€Ѕ. Tyle tylko mogli zobaczy€Ћ przechodnie; ale za dworkiem by€Ёo w€Јskie podw€Іrko, a w g€Ё€Ѕbi podw€Іrka niski domek o dw€Іch izbach nad piwnic€Ј, zbudowany umy€Њlnie na wypadek, gdyby trzeba by€Ёo ukry€Ћ dziecko i mamk€Ѕ. Domek ten €Ё€Јczy€Ё si€Ѕ ukrytymi i tajemnie otwieranymi drzwiamiz d€Ёugim, w€Јskim i kr€Ѕtym korytarzem, wybrukowanym, bez dachu, poprowadzonym mi€Ѕdzy dwoma wysokimi murami; korytarz ten, po mistrzowsku zamaskowany i jakby zagubiony mi€Ѕdzy ogrodzeniami s€Јsiednich posesji, kluczy€Ё po zygzakowatej linii ich granic, wiod€Јc a€Є do drugich tak€Єe ukrytych drzwi, odleg€Ёych o #p€І€Ё €Ћwierci mili francuskiej od dworku, prawie w innej dzielnicy miasta, bo w nie zamieszkanym kra€Љcu ulicy Babilo€Љskiej. T€Ѕdy to wchodzi€Ё pan prezydent, a ci, co go szpiegowali i zauwa€Єyli, €Єe pan prezydent codziennie gdzie€Њ tajemniczo znika, nie #mogli si€Ѕ domy€Њli€Ћ, €Єe udaj€Јc #si€Ѕ na ulic€Ѕ Babilo€Љsk€Ј, idzie na ulic€Ѕ Blomet. Dzi€Ѕki zr€Ѕcznemu kupnu grunt€Іw dowcipny prezydent m€Іg€Ё zbudowa€Ћ to tajemnicze !przej€Њcie u siebie, na w€Ёasnej ziemi, a zatem bez kontroli. "P€І€Ўniej sprzeda€Ё cz€Ѕ€Њciowo naogrody i pola grunty dotykaj€Јce do korytarza, a w€Ёa€Њciciele tych kawa€Ёk€Іw ziemi, z obu stron, byli pewni, egowa€Ёa i po kilkuє0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПp" cЫ/Ž’ Ч c.0Yз c‘00! cє0‘Э+F cW1’7qJК1€Єe maj€Ј przed sob€Ј mur graniczny, i nie przypuszczali nawet istnienia korytarza, wij€Јcego si€Ѕ w€Ѕ€Єykowato mi€Ѕdzy ich ogrodami i sadami. Tylko ptaki ogl€Јda€Ёy t€Ѕ osobliwo€Њ€Ћ. Prawdopodobnie szczyg€Ёy i sikory zesz€Ёego stulecia z€Ёo€Њliwie obgadywa€Ёy pana prezydenta. W pa€Ўdzierniku 1829 roku zjawi€Ё si€Ѕ cz€Ёowiek podesz€Ёego wieku i wynaj€Ј€Ё dom, oczywi€Њcie razem z tylnym budynkiem i korytarzemwychodz€Јcym na ulic€Ѕ #Babilo€Љsk€Ј. Kaza€Ё za€Ёo€Єy€Ћ na nowo sekretne zamkni€Ѕcia dwojga drzwi tego zamaskowanego przej€Њcia. Domby€Ё jeszcze umeblowany starymi meblami prezydenta i nowy lokator kaza€Ё je odnowi€Ћ, doda€Ё to, czego brakowa€Ёo, naprawi€Ё bruk na podw€Іrzu, posadzki w pokojach, stopnie schod€Іw, wstawi€Ё szyby w oknach i w ko€Љcu zamieszka€Ё tam z m€Ёod€Јpann€Ј i star€Ј s€Ёu€Є€Јc€Ј, czyni€Јc to tak dyskretnie, jakby si€Ѕ wkrada€Ё do cudzego domu, nie za€Њ wprowadza€Ё do #siebie. S€Јsiedzi nie robili plotekz tej przyczyny, €Єe nie by€Ёo tam €Єadnych s€Јsiad€Іw. Tym niedyskretnym lokatorem by€Ё Jan Valjean, a m€Ёod€Ј pann€Ј Kozeta. S€Ёu€Є€Јca !nazywa€Ёa si€Ѕ Toussaint i by€Ёa kobiet€Ј, kt€Іr€Ј Jan Valjean wydoby€Ё ze szpitala i n€Ѕdzy; by€Ёa stara, pochodzi€Ёa z "prowincji i j€Јka€Ёa si€Ѕ €Ї trzy zalety, kt€Іre zdecydowa€Ёy, €ЄeJan Valjean wzi€Ј€Ё j€Ј na s€Ёu€Єb€Ѕ. Wynaj€Ј€Ё dom pod nazwiskiem pana Fauchelevent, rentiera. Ze wszystkiego, co€Њmy wy€Єej opowiedzieli, czytelnik niew€Јtpliwie pozna€Ё Jana Valjean jeszcze pr€Ѕdzej ni€Є Th€­nardier. Dlaczego Jan Valjean opu€Њci€Ё klasztor Petit-Picpus? Co si€Ѕ sta€Ёo? Nic si€Ѕ nie sta€Ёo. Jak sobie przypominamy, Jan Valjean by€Ё szcz€Ѕ€Њliwy w "klasztorze, tak szcz€Ѕ€Њliwy, €Єe w ko€Љcu sumienie jego zacz€Ѕ€Ёo si€Ѕ niepokoi€Ћ. Codziennie widywa€Ё Kozet€Ѕ, $czu€Ё rodz€Јc€Ј si€Ѕ i rozwijaj€Јc€Јw swym sercu mi€Ёo€Њ€Ћ ojcowsk€Ј, strzeg€Ё duszy tego dziecka, m€Іwi€Ё sobie, €Єe Kozeta nale€Єy do niego, €Єe niemog€Ј mu jej zabra€Ћ, €Єe tak. b€Ѕdzie zawsze, €Єe zapewne zostanie zakonnic€Ј, codziennie wci€Јgana do tego trybu €Єycia, €Єe w ten spos€Іb klasztor stanie si€Ѕ odt€Јd dla !niego i dla niej ca€Ёym €Њwiatem, €Єe on tam zestarzeje si€Ѕ. ona doro€Њnie i p€І€Ўniej te€Є si€Ѕ zestarzeje, a on umrze, €Єe na koniec €Їrozkoszna nadzieja! €Їnic ich nigdy nie rozdzieli. Rozmy€Њlaj€Јc nad tym, zacz€Ј€Ё si€Ѕ niepokoi€Ћ. Bada€Ё siebie; zapytywa€Ё, czy to szcz€Ѕ€Њcie nie by€Ёo egoizmem, czy nie powinno mu chodzi€Ћ o drugie "szcz€Ѕ€Њcie, szcz€Ѕ€Њcie dziecka, kt€Іre zabra€Ё dla siebie, on, starzec. Czy nie jest to kradzie€Є€Ј? !M€Іwi€Ё sobie, €Єe ta dziecina maprawo pozna€Ћ €Єycie, nim si€Ѕ go wyrzeknie, €Єe odejmowa€Ћ jej z g€Іry, nie zasi€Ѕgn€Јwszy jej zdania, wszelkie rado€Њci pod pozorem, €Єe siej€Ј chroni od wszelkich ci€Ѕ€Єkich do€Њwiadcze€Љ, korzysta€Ћ z jej nie€Њwiadomo€Њci i odci€Ѕcia od €Њwiata, €Єeby wydoby€Ћ z niej sztuczne powo€Ёanie, jest to wynaturza€Ћ istot€Ѕ ludzk€Ј i k€Ёama€Ћ Bogu. Kt€І€Є wie, czy p€І€Ўniej, zdawszy sobie pewnego dnia spraw€Ѕ z tego i b€Ѕd€Јc zakonnic€Ј wbrew ch€Ѕci, Kozeta go znienawidzi? Ta ostatnia my€Њl, prawie samolubna i mniej heroiczna odinnych, wyda€Ёa mu si€Ѕ niezno€Њna. Zdecydowa€Ё si€Ѕ opu€Њci€Ћ klasztor. Zdecydowa€Ё si€Ѕ wi€Ѕc. Z rozpacz€Ј stwierdzi€Ё, €Єe tak trzeba. Obaw nie mia€Ё ju€Є zreszt€Ј €Єadnych. Pi€Ѕ€Ћ lat pobytu mi€Ѕdzy czterema murami i znikni€Ѕcia na pewno zniszczy€Ёy lub rozproszy€Ёy niebezpiecze€Љstwo. M€Іg€Ё "spokojnie wr€Іci€Ћ mi€Ѕdzy ludzi. Postarza€Ё, wszystko zmieni€Ёo !si€Ѕ. Kto by go teraz pozna€Ё? A przy tym, w najgorszym razie,niebezpiecze€Љstwo grozi€Ёo tylko jemu i nie mia€Ё prawa skazywa€Ћ Kozety na klauzur€Ѕ dla tej tylko przyczyny, €Єe sam by€Ё skazany na galery. Zreszt€Ј, czym jest niebezpiecze€Љstwo w por€Іwnaniu z obowi€Јzkiem? A wreszcie nic mu nie przeszkadza€Ёo by€Ћ ostro€Єnym imie€Ћ si€Ѕ na baczno€Њci. Edukacja Kozety by€Ёa prawie uko€Љczona. Raz powzi€Јwszy postanowienie, czeka€Ё tylko sposobno€Њci. Wkr€Іtce si€Ѕ nadarzy€Ёa. Stary Fauchelevent umar€Ё. Jan Valjean poprosi€Ё o pos€Ёuchanie u wielebnej #prze€Ёo€Єonej i oznajmi€Ё jej, €Єe otrzymawszy po €Њmierci brata ma€Ёy spadek, kt€Іry pozwala mu €Єy€Ћ teraz bez pracy, !opuszcza s€Ёu€Єb€Ѕ klasztorn€Ј i zabiera z sob€Ј c€Іrk€Ѕ; €Єe jednak by€Ёoby niesprawiedliwe,aby Kozeta odebra€Ёa wychowanie bezp€Ёatne, nie zostaj€Јc zakonnic€Ј, prosi wi€Ѕc pokornie wielebn€Ј prze€Ёo€Єon€Ј, €Єeby raczy€Ёa !przyj€Ј€Ћ dla zgromadzenia pi€Ѕ€Ћtysi€Ѕcy frank€Іw jako zwrot koszt€Іw pi€Ѕcioletniego utrzymania dziecka. W taki to spos€Іb Jan Valjean opu€Њci€Ё klasztor. Wychodz€Јc, sam poni€Іs€Ё, nikomu nie chc€Јcgo powierzy€Ћ, ma€Ёy kuferek, od kt€Іrego klucz mia€Ё zawsze przy sobie. Kuferek intrygowa€ЁKozet€Ѕ, bo wydobywa€Ёa si€Ѕ z niego wo€Љ dziwnie balsamiczna. Powiedzmy od razu, €Єe odt€Јd z kuferkiem tym nie rozstawa€Ё!si€Ѕ nigdy. Bywa€Ёa to pierwsza, niekiedy jedyna rzecz, kt€Іr€Ј zabiera€Ё przy przeprowadzce. Kozet a €Њmia€Ёa si€Ѕ z tego i nazywaj€Јc ten kuferek €Аnieod€Ё€Јcznym€Б m€Іwi€Ёa: €Ї Jestem o niego zazdrosna!! Zreszt€Ј Jan Valjean wyszed€Ё na €Њwiat nie bez pewnego uczucia l€Ѕku. Wynalaz€Ё dom przy ulicy Plumet i w nim si€Ѕ zagrzeba€Ё. Nazywa€Ё si€Ѕ odt€Јd Ultym Fauchelevent. Jednocze€Њnie wynaj€Ј€Ё dwa inne mieszkania w Pary€Єu, abynie przebywaj€Јc stale w tej samej dzielnicy, mniej zwraca€Ћna siebie uwagi, m€Іc si€Ѕ oddali€Ћ w razie najl€Єejszego niepokoju i nie by€Ћ zaskoczonym znienacka, jak owej nocy, gdy cudem prawie wymkn€Ј€Ё si€Ѕ Javertowi. Te dwamieszkania, bardzo skromne, wygl€Јdaj€Јce nawet ubogo, znajdowa€Ёy si€Ѕ w dzielnicach bardzo od siebie oddalonych: jedno przy Zachodniej, drugie przy ulicy Cz€Ёowieka Zbrojnego. Na ulicy Cz€Ёowieka Zbrojnego, to znowu na Zachodniej !sp€Ѕdza€Ё z Kozet€Ј miesi€Јc lub p€І€Ёtora, nie ruszaj€Јc z miejsca starej Toussaint. U€Єywa€Ё do pos€Ёug dozorc€Іw domowych i podawa€Ё si€Ѕ za rentiera z okolic Pary€Єa, wynajmuj€Јcego mieszkanie, €Єeby m€Іc si€Ѕ zatrzyma€Ћ w mie€Њcie. Ten cz€Ёowiek tak cnotliwy mia€Ё trzy siedziby w #Pary€Єu, aby uj€Њ€Ћ uwagi policji. Jan Valjean jako gwardzista narodowy W€Ёa€Њciwie zreszt€Ј mieszka€Ё przy ulicy Plumet i urz€Јdzi€Ё sobie €Єycie w spos€Іb nast€Ѕpuj€Јcy: Kozeta ze s€Ёu€Є€Јc€Ј zajmowa€Ёa dworek; mia€Ёa obszern€Ј sypialni€Ѕ z malowanymi €Њcianami, buduar ze z€Ёoconymi listwami i salon prezydenta, a w nim kobierce iobszerne, wygodne fotele; mia€Ёa te€Є ogr€Іd. Jan Valjean kaza€Ё postawi€Ћ w pokoju Kozety €Ё€І€Єko pod baldachimemz antycznego tr€Іjbarwnego adamaszku, pod€Ёog€Ѕ przykry€Ё pi€Ѕknym starym dywanem perskim, kt€Іry kupi€Ё na ulicy Figuier-Saint-Paul u pani Gaucher; aby za€Њ z€Ёagodzi€Ћ nieco t€Ѕ surowo€Њ€Ћ €Њwietnej starzyzny wstawi€Ё tu r€Іwnie€Є weso€Ёe i zgrabne mebelki panie€Љskie, eta€Єerk€Ѕ, biblioteczk€Ѕ z ksi€Ј€Єkami o z€Ёoconych brzegach, z papierem listowym i przyboramido pisania, stolik do rob€Іtek inkrustowany per€Ёow€Ј mas€Ј, emaliowan€Ј szkatu€Ёk€Ѕ i gotowalni€Ѕ z japo€Љskiej porcelany. D€Ёugie adamaszkoweportiery w pasy na czerwonymtle, w kolorach baldachimu, wisia€Ёy u okien na pierwszym pi€Ѕtrze. W pokojach na dole !€Їfiranki haftowane. Przez ca€Ё€Јzim€Ѕ mieszkanie Kozety ogrzewane by€Ёo na dole i na g€Іrze. On sam zajmowa€Ё w g€Ё€Ѕbi podw€Іrza pomieszczenia podobne do str€І€Є€Іwki, gdzie by€Ёo €Ё€І€Єko na pasach z materacem, st€І€Ё z surowego drzewa, dwa plecione krzes€Ёa, fajansowy dzban na wod€Ѕ, kilka starych ksi€Ј€Єek na p€І€Ёce, a w k€Јcie cenny !kuferek; nigdy nie pali€Ё ognia. Przyjmuj€Јc star€Ј Toussaint nas€Ёu€Єb€Ѕ, powiedzia€Ё jej: €Ї Panienka jest pani€Ј domu. €Ї A pa--an, prosz€Ѕ pa-a-ana? €Ї zapyta€Ёa zdumiona Toussaint. !€Ї Ja jestem czym€Њ wi€Ѕcej ni€Є panem domu, jestem ojcem. Kozeta nauczy€Ёa si€Ѕ gospodarstwa domowego w klasztorze i teraz przez jej r€Ѕce przechodzi€Ёy ich niewielkie wydatki. Codziennie "Jan Valjean bra€Ё j€Ј pod rami€Ѕ iszli na spacer. Prowadzi€Ё Kozet€Ѕ do Ogrodu Luksemburskiego w alej€Ѕ najmniej ucz€Ѕszczan€Ј, a co !niedziela na msz€Ѕ do ko€Њcio€Ёa "€Њw. Jakuba, poniewa€Є le€Єa€Ё on daleko. Dzielnica, w kt€Іrej sta€Ё ko€Њci€І€Ё, by€Ёa bardzo uboga, rozdawa€Ё wi€Ѕc szczodrze ja€Ёmu€Єn€Ѕ i dlatego to Th€­nardier adresowa€Ё do niegolist: Wielmo€Єnemu Dobroczynnemu Panu z !ko€Њcio€Ёa €Њw. Jakuba. Ch€Ѕtnie prowadzi€Ё Kozet€Ѕ do ubogich i chorych. €Ђaden obcy nie wchodzi€Ё do domu przy ulicy Plumet. Toussaint kupowa€Ёa jedzenie, a Jan Valjean sam chodzi€Ё po wod€Ѕ do studni, znajduj€Јcej si€Ѕ tu€Є obok na bulwarze. Przy furtce od ulicy Babilo€Љskiej wisia€Ёa skrzynka w rodzaju skarbonki, przeznaczona na listy i dzienniki, €Єe jednak troje mieszka€Љc€Іw pawilonu przy ulicy Plumet nie odbiera€Ёo dziennik€Іw ani list€Іw, skrzynka, przyjmuj€Јca niegdy€Њmi€Ёosne li€Њciki i poufne zwierzenia umizgalskiego palestranta, teraz s€Ёu€Єy€Ёa tylko do zawiadomie€Љ poborcy podatkowego i wezwa€Љ na wart€Ѕ od dow€Іdcy gwardii narodowej. Albowiem rentier Fauchelevent nale€Єa€Ё do gwardii narodowej; nie m€Іg€Ё wymkn€Ј€Ћ si€Ѕ z g€Ѕstych sieci spisu ludno€Њci w roku 1831. W€Ёadze miejskie owych czas€Іw dotar€Ёy a€Є do klasztoru Petit-Picpus, nieprzyst€Ѕpnego a €Њwi€Ѕtego ob€Ёoku, z kt€Іrego Jan Valjean wyszed€Ё jako cz€Ёowiek w oczach merostwa nieposzlakowany, a wi€Ѕc i godny, by pe€Ёni€Ћ wart€Ѕ. Trzy lub cztery razy do roku Jan Valjean ubiera€Ё si€Ѕ w mundur i odbywa€Ё wart€Ѕ; zreszt€Ј bardzo ch€Ѕtnie, gdy€Є by€Ёo to dla niego doskona€Ёe przebranie, dzi€Ѕki kt€Іremu mia€Ё styczno€Њ€Ћ z lud€Ўmi, pozostaj€Јc w samotno€Њci. Doszed€Ё w€Ёa€Њnie lat sze€Њ€Ћdziesi€Ѕciu, wieku zwalniaj€Јcego od s€Ёu€Єby, ale wygl€Јda€Ё ledwie na pi€Ѕ€Ћdziesi€Јt, a przy tym nie mia€Ё €Єadnej ochoty do uwolnienia si€Ѕ od swojego sier€Єanta, popadaj€Јc w zatargz hrabi€Ј Lobau; nie mia€Ё papier€Іw, ukrywa€Ё nazwisko i to€Єsamo€Њ€Ћ osoby, ukrywa€Ё sw€Іj wiek, ukrywa€Ё wszystko i€Їjake€Њmy powiedzieli €Їby€Ё gwardzist€Ј narodowym z dobrej woli. By€Ћ podobnym od pierwszego lepszego, co p€Ёaci podatki €Ї oto ca€Ёa jego ambicja. Zewn€Јtrz €Ї mieszczanin, wewn€Јtrz €Ї anio€Ё, taki by€Ё idea€Ё tego cz€Ёowieka. Jan Valjean, Kozeta i Toussaint wchodzili i wychodzili zawsze drzwiami od!ulicy Babilo€Љskiej. Kto ich nie spostrzeg€Ё przez kraty ogrodu,ten aniby si€Ѕ domy€Њli€Ё, €Єe mieszkaj€Ј przy ulicy Plumet. A krata zawsze by€Ёa zamkni€Ѕta. Jan Valjean nie uprawia€Ё ogrodu, €Єeby nie przyci€Јga€Ё uwagi. I to by€Ё mo€Єe b€Ё€Јd. Zaczyna si€Ѕ bitwa Kozeta €Єy€Ёa w swoim cieniu, tak jak Mariusz w swoim, ka€Єdej chwili gotowa zap€Ёon€Ј€Ћ. Los ze sw€Ј tajemnicz€Ј i fataln€Ј #cierpliwo€Њci€Ј zbli€Єa€Ё ku sobie te dwie istoty rozt€Ѕsknione i na€Ёadowane burzliw€Ј elektryczno€Њci€Ј uczucia, te dwie dusze, kt€Іre nios€Ёy "mi€Ёo€Њ€Ћ, jak dwie chmury nios€Ј piorun, aby zbli€Єy€Ћ si€Ѕ i po€Ё€Јczy€Ћ w spojrzeniu jak chmury w b€Ёyskawicy. Od dawna ju€Є spostrzeg€Ёa go iprzypatrywa€Ёa mu si€Ѕ, jak dziewcz€Ѕta przypatruj€Ј si€Ѕ i widz€Ј patrz€Јc gdzie indziej. Kozeta wydawa€Ёa si€Ѕ jeszcze Mariuszowi brzydka, a on ju€Є $wyda€Ё si€Ѕ jej pi€Ѕkny. Ale €Єe nie!zwraca€Ё na ni€Ј uwagi, by€Ё jej oboj€Ѕtny. Jednak mimo woli powiedzia€Ёa sobie, €Єe ten m€Ёodzieniec ma pi€Ѕkne w€Ёosy, pi€Ѕkne oczy, pi€Ѕkne z€Ѕby, przyjemne !brzmienie g€Ёosu, bo us€Ёysza€Ёa,jak rozmawia€Ё z kolegami; €Єe chodzi€Ё pochylony, to prawda, ale z jakim€Њ swoistym wdzi€Ѕkiem, €Єe zdawa€Ё si€Ѕ wcale nieg€Ёupi, €Єe ca€Ёa jego !posta€Ћ by€Ёa szlachetna, mi€Ёa, prosta i dumna, i wreszcie, €Єe wygl€Јda€Ё biednie, ale bardzo przyzwoicie. Tego dnia, gdy ich oczy spotka€Ёy si€Ѕ i powiedzia€Ёy sobie nagle te pierwsze, ciemne i niewys€Ёowione rzeczy, kt€Іre szepcze spojrzenie, Kozeta zrazu nie "zrozumia€Ёa. Zamy€Њlona wr€Іci€Ёa do domu na Zachodniej, gdzie Jan Valjean, wed€Ёug zwyczaju, sp€Ѕdza€Ё sze€Њ€Ћ tygodni. Nazajutrz, obudziwszy si€Ѕ, pomy€Њla€Ёa o nieznajomym m€Ёodzie€Љcu €Ї kt€Іry dawniej tak oboj€Ѕtny i zimny, teraz zdawa€Ё si€Ѕ zwraca€Ћ na ni€Ј uwag€Ѕ €Ї i bynajmniej nie sprawi€Ёo jej to przyjemno€Њci. Owszem, rozgniewa€Ё j€Ј raczej!ten wzgardliwy pi€Ѕkni€Њ. Ch€Ѕ€Ћ !walki obudzi€Ёa si€Ѕ w jej duszy.#Zdawa€Ёo si€Ѕ jej €Ї i czul€Ј ju€Є dziecinn€Ј rado€Њ€Ћ na my€Њl o !tym €Ї€Єe wkr€Іtce si€Ѕ zem€Њci. Codziennie z niecierpliwo€Њci€Ј czeka€Ёa godziny przechadzki, a spotkawszy Mariusza, czu€Ёa si€Ѕ niewymownie szcz€Ѕ€Њliwa i s€Јdzi€Ёa, €Єe szczerze wyra€Єa swoje my€Њl i m€Іwi€Јc do Jana Valjean: €Ї Jaki rozkoszny jest ten Ogr€Іd Luksemburski! Mariusz i Kozeta byli dla siebiejakby zanurzeni w nieprzeniknionej nocy. Nie rozmawiali z sob€Ј, nie witali si€Ѕ, nie znali; widywali si€Ѕ tylko i jak gwiazdy na niebie, oddzielone milionami mil, €Єyli patrzeniem na siebie. Tak Kozeta powoli stawa€Ёa si€Ѕ #kobiet€Ј i rozwija€Ёa si€Ѕ, pi€Ѕknai zakochana, €Њwiadoma swej urody, nie€Њwiadoma swej mi€Ёo€Њci. A w dodatku zalotna przez niewinno€Њ€Ћ. On smutny, ona jeszcze smutniejsza Ka€Єda sytuacja porusza w cz€Ёowieku w€Ёa€Њciwy instynkt. Stara odwieczna matka naturaostrzega€Ёa po cichu Jana Valjean o obecno€Њci Mariusza. Jan Valjean dr€Єa€Ё w najtajniejszej g€Ё€Ѕbi swych "my€Њli. Nic nie widzia€Ё, nic nie wiedzia€Ё, a jednak z upart€Ј uwag€Ј wpatrywa€Ё si€Ѕ w ciemno€Њci, kt€Іrymi by€Ё otoczony, jakby czu€Ё, €Єe co€Њ !si€Ѕ buduje z jednej strony, €Єe !co€Њ si€Ѕ z drugiej strony wali. Mariusz, przestrze€Єony tak€Єe przez t€Ѕ sam€Ј matk€Ѕ natur€Ѕ, kt€Іra jest g€Ё€Ѕbokim prawem Boga, jak m€Іg€Ё, stara€Ё si€Ѕ !unika€Ћ €Аojca€Б. Zdarza€Ёo si€Ѕ jednak, €Єe Jan Valjean spostrzeg€Ё go. Post€Ѕpowanie Mariusza by€Ёo w istocie niezwyk€Ёe. By€Ё podejrzanie !roztropny i niezgrabnie €Њmia€Ёy.$Nie zbli€Єa€Ё si€Ѕ ju€Є jak dawniej,zatrzymywa€Ё si€Ѕ z daleka i siedzia€Ё w ekstazie; mia€Ё w r€Ѕku ksi€Ј€Єk€Ѕ i udawa€Ё, €Єe czyta; po co udawa€Ё? Dawniej przychodzi€Ё w starym ubraniu, teraz codziennie by€Ё w nowym;mo€Єe nawet uk€Ёada€Ё sobie !w€Ёosy, strzela€Ё oczyma, nosi€Ё r€Ѕkawiczki; s€Ёowem Jan Valjean serdecznie !znienawidzi€Ё tego m€Ёodzie€Љca. Jan Valjean nie przerywa€Ё przechadzek do Ogrodu Luksemburskiego; nie chcia€Ё zachowywa€Ћ si€Ѕ inaczej ni€Є zwykle, a nade wszystko l€Ѕka€Ёsi€Ѕ, aby Kozeta nie odgad€Ёa, co go niepokoi; ale w godzinach tak s€Ёodkich dla dwojga zakochanych, gdy Kozeta posy€Ёa€Ёa u€Њmiech upojonemu Mariuszowi, kt€Іry nic pr€Іcz tego nie spostrzega€Ё"i z ca€Ёego €Њwiata widzia€Ё tylkot€Ѕ promienn€Ј, ub€Іstwian€Ј twarz, Jan Valjean wpatrywa€Ё si€Ѕ w Mariusza okiem b€Ёyszcz€Јcym i gro€Ўnym. On, kt€Іry w ko€Љcu uwierzy€Ё, €Єe nie jest zdolny do €Єadnej nie€Єyczliwo€Њci, gdy Mariusz by€Ё w ogrodzie, chwilami czu€Ё,€Єe zn€Іw staje si€Ѕ dziki i okrutny, czu€Ё, €Єe si€Ѕ roztwieraj€Ј i burz€Ј w nim przeciwko temu cz€Ёowiekowi wszystkie stare g€Ё€Ѕbie jego duszy, w kt€Іrej niegdy€Њ tyle by€Ёo z€Ёo€Њci. Zdawa€Ёo mu si€Ѕ nawet, €Єe znowu powstaj€Ј w jego duszy jakie€Њ nieznane wulkany. C€І€Є to? Znowu ten cz€Ёowiek! Czego on chce? Kr€Ј€Єy, wywiaduje si€Ѕ, bada, pr€Іbuje ipowiada: A czemu nie? Kr€Ј€Єy "ko€Ёo €Єycia Jana Valjean! Kr€Ј€Єy!ko€Ёo jego szcz€Ѕ€Њcia, €Єeby je porwa€Ћ i zabra€Ћ! Jan Valjean dodawa€Ё: Tak, tak w€Ёa€Њnie! Czego szuka? Przygody? Mi€Ёostki? A ja? By€Ёem najprz€Іd najn€Ѕdzniejszym z ludzi, a potem najnieszcz€Ѕ€Њliwszym; #sze€Њ€Ћdziesi€Јt lat prze€Єy€Ёem nakolanach, przecierpia€Ёem, ile tylko mo€Єna przecierpie€Ћ, zestarza€Ёem si€Ѕ nie znaj€Јc !m€Ёodo€Њci, €Єy€Ёem bez rodziny, bez krewnych, bez przyjaci€І€Ё,bez €Єony, bez dzieci, zostawi€Ёem swoj€Ј krew na wszystkich cierniach, na wszystkich kamieniach, na wszystkich drogach, wzd€Ёu€Є wszystkich mur€Іw, by€Ёem €Ёagodny, cho€Ћ ze mn€Ј post€Ѕpowano okrutnie, i dobry, cho€Ћ ludzie byli dla "mnie €Ўli, pomimo to sta€Ёem si€Ѕ uczciwym cz€Ёowiekiem, odpokutowa€Ёem za z€Ёo, kt€Іre !czyni€Ёem, i przebaczy€Ёem z€Ёo, kt€Іre mi uczyniono, i oto, kiedy nareszcie otrzyma€Ёem !nagrod€Ѕ, kiedy sko€Љczy€Ёa si€Ѕ i po kilkuє0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПтїПgХїПB“pј c2”h : cg2•Ђu cЪ2–"J a-3—a,[ c€Ž3˜М6ЙPё3 niedola, kiedy zbli€Єam si€Ѕ do celu, kiedy mam to, czego pragn€Ѕ, to dobro okupione, zdobyte tak drogo €Їwszystko to ma znikn€Ј€Ћ jak dym i strac€Ѕ Kozet€Ѕ, strac€Ѕ moje €Єycie, moj€Ј rado€Њ€Ћ, moj€Ј dusz€Ѕ, bo si€Ѕ jakiemu€Њ nicponiowi spodoba€Ёo spacerowa€Ћ po Ogrodzie Luksemburskim! W€Іwczas €Ўrenice jego nape€Ёnia€Ёy si€Ѕ €Њwiat€Ёem ponurym i niezwyk€Ёym. Nie by€Ё to ju€Є cz€Ёowiek patrz€Јcy na cz€Ёowieka, nie by€Ё to wr€Іg patrz€Јcy na wroga. By€Ё to brytan €Њledz€Јcy z€Ёodzieja. Wiemy, co si€Ѕ dalej sta€Ёo. Mariusz stale post€Ѕpowa€Ё jak nieprzytomny. Pewnego dnia !zaszed€Ё za Kozeta a€Є na ulic€Ѕ Zachodni€Ј. Innego znowu rozmawia€Ё z od€Ўwiernym. Od€Ўwierny ze swojej strony powiedzia€Ё do Jana Valjean: !€ЇProsz€Ѕ pana, rozpytywa€Ё si€Ѕ tu o pana Jaki€Њ ciekawy m€Ёodzieniec. €Ї Nazajutrz Jan Valjean rzuci€Ё na Mariusza spojrzenie, kt€Іre on wreszcie spostrzeg€Ё. W tydzie€Љ p€І€Ўniej Jan Valjeanwyprowadzi€Ё si€Ѕ. Przysi€Јg€Ё sobie, €Єe noga jego nie podanie ani w Ogrodzie Luksemburskim, ani na ulicy !Zachodniej. Powr€Іci€Ё na ulic€Ѕ Plumet. Kozeta nie skar€Єy€Ёa si€Ѕ, nie powiedzia€Ёa ani s€Ёowa, nie pyta€Ёa, nie pr€Іbowa€Ёa bada€Ћ dlaczego; dosz€Ёa do tego momentu, w kt€Іrym nad wszystkim g€Іruje obawa, €Єeby!nie da€Ћ si€Ѕ przenikn€Ј€Ћ i nie zdradzi€Ћ swoich my€Њli. Jan Valjean nie zna€Ё z do€Њwiadczenia tych niedoli, jedynych, kt€Іre s€Ј mi€Ёe, i jedynych, kt€Іrych sam nigdy !nie prze€Єywa€Ё; dlatego te€Є nie zrozumia€Ё, jak powa€Єn€Ј by€Ёo rzecz€Ј milczenie Kozety. Zauwa€Єy tylko, €Єe #posmutnia€Ёa, i sta€Ё si€Ѕ ponury. Z obu stron stan€Ѕli do walki niedo€Њwiadczeni zapa€Њnicy. €Гa€Љcuch Nieszcz€Ѕ€Њliwszym z dwojga by€ЁJan Valjean. M€Ёodo€Њ€Ћ, nawet w€Њr€Іd swoich smutk€Іw, sama sobie jest pociech€Ј. Bywa€Ёy chwile, w kt€Іrych Jan Valjean tak cierpia€Ё, €Єe !dziecinnia€Ё. Jest to w€Ёa€Њciwe cierpieniu, €Єe ods€Ёania ono dziecinne strony cz€Ёowieka. By€Ё przekonany, €Єe Kozeta jest ju€Є dla niego stracona. Chcia€Ё walczy€Ћ, chcia€Ё j€Ј zatrzyma€Ћ przy sobie, "zachwyci€Ћ j€Ј i ol€Њni€Ћ jakim€Њ zewn€Ѕtrznym przepychem. My€Њli te, dziecinne, jake€Њmy powiedzieli, i zarazem starcze,w€Ёa€Њnie przez t€Ѕ swoj€Ј dziecinno€Њ€Ћ da€Ёy mu do€Њ€Ћ trafne wyobra€Єenie o wp€Ёywie z€Ёoconych mundur€Іw na wyobra€Ўni€Ѕ dziewcz€Јt. Zdarzy€Ёo mu si€Ѕ raz widzie€Ћ przeje€Єd€Єaj€Јcego konno genera€Ёa w galowym uniformie,hrabiego Coutard, komendantaPary€Єa. Pozazdro€Њci€Ё temu wyz€Ёoconemu cz€Ёowiekowi; powiedzia€Ё sobie, €Єe by€Ёby szcz€Ѕ€Њliwy, gdyby m€Іg€Ё przywdzia€Ћ taki str€Іj, €Єe na pewno ol€Њni€Ёby Kozet€Ѕ, €Єe gdyby prowadz€Јc j€Ј pod r€Ѕk€Ѕ i przechodz€Јc ko€Ёo bramy Ogrodu Tuileryjskiego, odbiera€Ёhonory wojskowe, toby wystarczy€Ёo Kozecie i wybi€Ёo jej z g€Ёowy wszystkich m€Ёodych ludzi. Niespodziewany wstrz€Јs przy€Ё€Јczy€Ё si€Ѕ do tych smutnych my€Њli. Nawet i w€Іwczas, kiedy ich €Єycie posmutnia€Ёo, zachowali zwyczaj porannych przechadzek. Ot€І€Є pewnego pa€Ўdziernikowego ranka, skuszeni pi€Ѕkn€Ј pogod€Ј jesieni roku 1831, wyszli na "przechadzk€Ѕ i stan€Ѕli o €Њwicie przy rogatce Maine. S€Ёo€Љce jeszcze nie wzesz€Ёo; by€Ё dopiero pierwszy brzask, chwila rozkoszna i tajemnicza. Tu i €Іwdzie €Њwieci€Ёy gwiazdy !na bladym, g€Ё€Ѕbokim b€Ё€Ѕkicie niebios, ziemia by€Ёa jeszcze ciemna, niebo bia€Ёe, €Ўd€Ўb€Ёa trawek drga€Ёy, wsz€Ѕdzie panowa€Ё tajemniczy urok pierzchaj€Јcego mroku. Jan Valjean usiad€Ё w bocznej alei, na belkach z€Ёo€Єonych poddrzwiami jakiej€Њ fabryki. Twarz€Ј odwr€Іcony ku drodze, a plecami ku €Њwiat€Ёu, zapomnia€Ё o s€Ёo€Љcu, kt€Іre #wkr€Іtce mia€Ёo wzej€Њ€Ћ; uton€Ј€Ё w jednym z tych g€Ё€Ѕbokich !marze€Љ, kt€Іre skupiaj€Ј ca€Ё€Ј dusz€Ѕ i niby w czterech murach wi€Ѕ€Є€Ј wzrok. S€Ј zamy€Њlenia, kt€Іre nazwa€Ћ by mo€Єna pionowymi; kiedy si€Ѕ jest na ich dnie, du€Єo trzeba czasu, €Єeby si€Ѕ wydosta€Ћ na ziemi€Ѕ. Jan Valjean zapu€Њci€Ё si€Ѕ w g€Ё€Јb jednego z takich marze€Љ. My€Њla€Ё o Kozecie, o szcz€Ѕ€Њciu, jakiego m€Іg€Ё !dozna€Ћ, gdyby nic nie stan€Ѕ€Ёo !mi€Ѕdzy ni€Ј i nim, o jasno€Њci, jak€Ј wype€Ёnia€Ёa jego €Єycie, jasno€Њci, kt€Іra by€Ёa oddechemjej duszy. By€Ё prawie szcz€Ѕ€Њliwy w tym marzeniu. !Kozeta, stoj€Јc tu€Є ko€Ёo niego,$patrza€Ёa, jak r€І€Єowiej€Ј ob€Ёoki.Nagle zawo€Ёa€Ёa: €Ї Ojcze, zdaje si€Ѕ, €Єe co€Њ nadje€Єd€Єa. Jan Valjean podni€Іs€Ё oczy. Kozeta mia€Ёa s€Ёuszno€Њ€Ћ. Szosa, wiod€Јca do dawnej rogatki Maine, jest €Ї jak wiadomo €Їprzed€Ёu€Єeniem ulicy Sevres, przeci€Ѕtym pod prostym k€Јtem przez prawy bulwar wewn€Ѕtrzny. W miejscu, gdzie zbiega si€Ѕ on z szos€Ј, s€Ёycha€Ћ by€Ёo turkot, trudny do wyt€Ёumaczenia o tej godzinie, i w dali ukaza€Ё si€Ѕ niewyra€Ўnie jak gdyby ruchomy zator. Co€Њ bezkszta€Ёtnego, co wy€Ёoni€Ёo !si€Ѕ z bulwaru, wyje€Єd€Єa€Ёo na szos€Ѕ. Ros€Ёo to, zdawa€Ёo si€Ѕ porusza€Ћ w porz€Јdku, ale by€Ёo"naje€Єone i dr€Є€Јce; wygl€Јda€Ёo jak w€Іz, lecz €Ёadunku nie mo€Єna by€Ёo dostrzec. By€Ёy tam konie, ko€Ёa, krzyki, trzaskaniaz bata. Kontury ustala€Ёy si€Ѕ stopniowo, chocia€Є jeszcze zatopione w ciemno€Њciach. By€Ёto rzeczywi€Њcie w€Іz, za nim drugi, trzeci i czwarty; siedemwoz€Іw wyjecha€Ёo z bulwaru, tak blisko jeden za drugim, €Єe g€Ёowy koni dotyka€Ёy woz€Іw jad€Јcych przed nimi. Jakie€Њ sylwetki porusza€Ёy si€Ѕ na tychwozach, wida€Ћ by€Ёo w mroku b€Ёyski jak gdyby obna€Єonych szabli, s€Ёycha€Ћ by€Ёo szcz€Ѕk przypominaj€Јcy poruszane €Ёa€Љcuchy, wszystko to posuwa€Ёo si€Ѕ naprz€Іd, g€Ёosy !ros€Ёy; jaka€Њ rzecz straszliwa zrodzaju tych, kt€Іre wychodz€Јz jaskini sn€Іw. W bli€Єszej ju€Є odleg€Ёo€Њci, przybieraj€Јc kszta€Ёty, zarysowa€Ёo si€Ѕ to za drzewami#upiornie sine i zacz€Ѕ€Ёo biele€Ћ; !dzie€Љ, kt€Іry powoli nastawa€Ё, k€Ёad€Ё blade €Њwiat€Ёo na tym rojowisku zarazem grobowym i€Єyj€Јcym, g€Ёowy sylwetek sta€Ёy si€Ѕ trupimi twarzami, i oto, co wreszcie mo€Єna by€Ёo zobaczy€Ћ: siedem woz€Іw jecha€Ёo g€Ѕsiego po szosie. Sze€Њ€Ћ pierwszych mia€Ёo niezwyk€Ё€Ј konstrukcj€Ѕ. Przypomina€Ёy one w€Іzki bednarskie, co€Њ w rodzaju d€Ёugiej drabiny na dw€Іch "ko€Ёach, kt€Іrej przed€Ёu€Єenie odprzodu stanowi€Ј dyszle. Ka€Єdyw€Іz, albo raczej ka€Єd€Ј drabin€Ѕ, ci€Јgn€Ѕ€Ёy cztery konie. Na tych drabinach siedzia€Ёy dziwne grupy ludzi. Przy s€Ёabym €Њwietle brzasku nie mo€Єna ich by€Ёo widzie€Ћ, $lecz tylko domy€Њli€Ћ si€Ѕ. Jechali po dwudziestu czterech na wozie, dwunastu z ka€Єdej strony, zwr€Іceni do siebie plecami, a twarz€Ј do przechodni€Іw, z nogami zwis€Ёymi w powietrzu; za #plecami co€Њ im brz€Ѕcza€Ёo €Їby€Ё to €Ёa€Љcuch, a na szyjach co€Њ €Њwieci€Ёo €Ї by€Ёy to obro€Єe. "Ka€Єdy mia€Ё osobn€Ј obro€Є€Ѕ, ale€Ёa€Љcuch by€Ё wsp€Іlny dla wszystkich; tak wi€Ѕc je€Єeli tym dwudziestu czterem !ludziom zdarzy€Ёo si€Ѕ zej€Њ€Ћ z wozu i i€Њ€Ћ pieszo, chwyta€Ёa ich wtedy nieub€Ёagana jedno€Њ€Ћi z €Ёa€Љcuchem, kt€Іry si€Ѕ stawa€Ё ich kr€Ѕgos€Ёupem, !musieli wi€Ћ si€Ѕ po ziemi mniej wi€Ѕcej jak stonoga. W tyle i na przedzie ka€Єdego wozu stali dwaj ludzie z karabinami, ka€Єdy trzymaj€Јc koniec €Ёa€Љcucha pod stop€Ј. Obro€Єe by€Ёy kwadratowe. Na ko€Љcu jecha€Ё normalny, wielki w€Іz bez przykrycia, zaprz€Ѕ€Єony w sze€Њ€Ћ koni; za€Ёadowany by€Ё brz€Ѕcz€Јcym stosem €Єelaznych kot€Ё€Іw, garnk€Іw, kuchenek i €Ёa€Љcuch€Іw, w€Њr€Іd kt€Іrych le€Єa€Ёo kilku ludzi skr€Ѕpowanych postronkami i wygl€Јdaj€Јcych na chorych. "Wszystkie niedole z€Ё€Јczy€Ёy si€Ѕw tym orszaku w jeden chaos; by€Ёy tam k€Јty twarzowe wszystkich zwierz€Јt, byli "starcy, m€Ёodzie€Љcy, by€Ёy go€Ёe czaszki, siwe brody, cyniczne monstra, nad€Јsana rezygnacja, grymas okrutnego u€Њmiechu, dziwaczne postawy,ryje nakryte czapkami, g€Ё€Іwkijakby dziewcz€Ѕce z lokami na skroniach, twarze dziecinne i dlatego w€Ёa€Њnie straszne, wychud€Ёe oblicza szkielet€Іw, kt€Іrym brakowa€Ёo tylko €Њmierci. Na pierwszym wozie wida€Ћ by€Ёo Murzyna, kt€Іry zapewne by€Ё dawniej niewolnikiem i teraz m€Іg€Ё por€Іwnywa€Ћ €Ёa€Љcuchy. !Straszliwe zr€Іwnanie w d€І€Ё, ku#ha€Љbie, dotkn€Ѕ€Ёo tych cz€І€Ё; natym stopniu poni€Єenia wszyscyprzeszli najostatniejsze przemiany w najostateczniejszych g€Ё€Ѕbiachduszy, i ciemnota ich, kt€Іra si€Ѕ sta€Ёa ot€Ѕpieniem, dor€Іwnywa€Ёa inteligencji, !kt€Іra si€Ѕ zamieni€Ёa w rozpacz.Niepodobna by€Ёo wybiera€Ћ mi€Ѕdzy tymi lud€Ўmi, ukazuj€Јcymi si€Ѕ oczom niby ekstrakt b€Ёota. Ten, kto formowa€Ё ow€Ј ohydn€Ј procesj€Ѕ, z pewno€Њci€Ј nie "pomy€Њla€Ё o €Єadnej klasyfikacji. Istoty te zosta€Ёy powi€Јzane i zestawione w pary bez€Ёadnie, prawdopodobnie w nieporz€Јdku alfabetycznym, i jak sz€Ёo za€Ёadowane na wozy. Jednak€Єe skupione razem okropno€Њci daj€Ј w ko€Љcu wsp€Іln€Ј wypadkow€Ј; z dodawania nieszcz€Ѕ€Њnik€Іw zawsze wynika suma; ka€Єdy "€Ёa€Љcuch mia€Ё wsp€Іln€Ј dusz€Ѕ, ka€Єdy w€Іz swoj€Ј fizjonomi€Ѕ. Na jednym €Њpiewali, na drugim !wyli, na trzecim wyci€Јgali r€Ѕcepo ja€Ёmu€Єn€Ѕ, na innym znowu zgrzytali z€Ѕbami, tam grozili przechodniom, €Іwdzie blu€Ўnili Bogu; ostatni w€Іz milcza€Ё jak !mogi€Ёa. Dante pomy€Њla€Ёby, €Єe widzi podr€І€Єuj€Јce kr€Ѕgi piekielne. Oczy Jana Valjean nabra€Ёy strasznego wyrazu. Nie mia€Ё !ju€Є €Ўrenic, lecz to g€Ё€Ѕbokie szk€Ёo, kt€Іre czasem u ludzi nieszcz€Ѕ€Њliwych zast€Ѕpuje spojrzenie, zdaje si€Ѕ nie !widzie€Ћ nic z rzeczywisto€Њci i tylko odbija w migotliwych blaskach jakie€Њ strachy i katastrofy. Na patrzy€Ё na widowisko, lecz prze€Єywa€Ё !wizj€Ѕ. Chcia€Ё si€Ѕ podnie€Њ€Ћ, biec, ucieka€Ћ, ale nie m€Іg€Ё poruszy€Ћ nogami. Niekiedy rzeczy, na kt€Іre patrzymy, chwytaj€Ј nas i trzymaj€Ј. Siedzia€Ё tak przykuty, os€Ёupia€Ёy, bezmy€Њlny i zapytywa€Ё sam siebie w ogromnej, nieokre€Њlonej trwodze, co znacz€Ј te dr€Ѕcz€Јce go upiory, sk€Јd wychodzi to €Њcigaj€Јce go pandemonium. Nagle podni€Іs€Ё #r€Ѕk€Ѕ do czo€Ёa €Ї ruch w€Ёa€Њciwyludziom, kt€Іrym nagle wraca "pami€Ѕ€Ћ €Їprzypomnia€Ё sobie, €Єeby€Ёa to zwyk€Ёa trasa, €Єe !stosowano t€Ѕ drog€Ѕ okr€Ѕ€Єn€Ј, aby unikn€Ј€Ћ zawsze mo€Єliwegospotkania z orszakiem kr€Іlewskim na szosie prowadz€Јcej do Fontainebleau, i €Єe przed trzydziestu pi€Ѕciu laty on sam te€Є przeje€Єd€Єa€Ё przez t€Ѕ rogatk€Ѕ. Kozeta nie mniej by€Ёa przera€Єona, cho€Ћ w inny spos€Іb. Nie rozumia€Ёa, !zabrak€Ёo jej tchu, nie chcia€Ёa wierzy€Ћ w€Ёasnym oczom, w ko€Љcu zawo€Ёa€Ёa: €Ї Ojcze!! Kto to jedzie na tychwozach? Jan Valjean odpowiedzia€Ё: €Ї Skaza€Љcy. €Ї Dok€Јd jad€Ј?? €Ї Na galery. €Ї Ojcze, czy to jeszcze ludzie? €Ї Czasami €Ї odpowiedzia€Ё nieszcz€Ѕ€Њnik. W istocie by€Ё to konw€Іj skaza€Љc€Іw, kt€Іry wyruszywszy przed €Њwitem z Bicetre, przeje€Єd€Єa€Ё przez rogatk€Ѕ Maine. Jan Valjean wr€Іci€Ё do domu przybity. Takie spotkania s€Ј strasznymi ciosami, a wspomnienie ich podobne jest do gwa€Ёtownego Wstrz€Јsu. "Wracaj€Јc na ulic€Ѕ Babilo€Љsk€Ј, Jan Valjean zauwa€Єy€Ё jednak, €Єe Kozeta nie wypytywa€Ёa go !ju€Є wi€Ѕcej o to, co zobaczy€Ёa;mo€Єe zbyt by€Ё pogr€Ј€Єony w bolesnych my€Њlach i zbyt zn€Ѕkany, €Єeby s€Ёysze€Ћ jej s€Ёowa i odpowiada€Ћ na nie? Dopiero wieczorem, kiedy Kozeta sz€Ёa do swojego pokoju, us€Ёysza€Ё, jak !p€І€Ёg€Ёosem m€Іwi€Ёa do siebie: !€ЇM€Іj Bo€Єe, zdaje mi si€Ѕ, €Єe gdybym z bliska zobaczy€Ёa kt€Іrego€Њ z tych ludzi, umar€Ёabym na sam widok! Rozdzia€Ё czwarty POMOC Z DO€ГU MO€ЂE BY POMOC€Ѓ Z G€ДRY Zewn€Ѕtrzna rana leczy b€Іl wewn€Ѕtrzny Tak wi€Ѕc ich €Єycie chmurzy€Ёo si€Ѕ stopniowo. Pozosta€Ёa im tylko jedna rozrywka €Їniegdy€Њszcz€Ѕ€Њcie €Їnosi€Ћ chleb $ludziom, kt€Іrzy cierpieli g€Ё€Іd, iodzienie ludziom, kt€Іrych n€Ѕka€Ёo zimno. Kozeta cz€Ѕsto towarzyszy€Ёa Janowi Valjean i w tym nawiedzaniu ubogich odzyskiwali nieco dawnego szcz€Ѕ€Њcia. Niekiedy po dobrze sp€Ѕdzonym dniu, gdy wielu niedolom dopomogli, gdy przyodziali i nakarmili wiele drobnych dzieci, Kozeta by€Ёa wieczorem troch€Ѕ weselsza. W owym to czasie odwiedzili poddasze Jondrette€Вa. Nazajutrz po tych odwiedzinach Jan Valjean zjawi€Ё si€Ѕ rano w domu, spokojny jak zwykle, ale z szerok€Ј ran€Ј na lewej r€Ѕce, zaognion€Ј i rozj€Јtrzon€Ј, podobn€Ј do oparzenia, kt€Іr€Ј jako€Њ wyt€Ёumaczy€Ё. Wskutek tej rany ca€Ёy miesi€Јc mia€Ё !gor€Јczk€Ѕ i nie wychodzi€Ё. Nie chcia€Ё €Єadnego lekarza. Kiedy Kozeta nalega€Ёa, m€Іwi€Ё: €Ї Wezwij weterynarza. Rano i wiecz€Іr Kozeta opatrywa€Ёa mu ran€Ѕ z tak€Ј troskliwo€Њci€Ј i tak niewypowiedzianie szcz€Ѕ€Њliwa,!€Єe mo€Єe mu by€Ћ u€Єyteczna, i€ЄJan Valjean czu€Ё znowu dawn€Јrado€Њ€Ћ rozpraszaj€Јc€Ј jego obawy i troski; patrzy€Ё na !Kozet€Ѕ i powtarza€Ё sobie: €Ї O,poczciwa rano! O, dobry b€Іlu! W czasie choroby ojca Kozetaporzuci€Ёa dworek i z przyjemno€Њci€Ј przebywa€Ёa w ma€Ёej izdebce na tylnym podw€Іrzu. Po ca€Ёych dniach !siedzia€Ёa przy Janie i czyta€Ёa mu ksi€Ј€Єki, jakie chcia€Ё; !przewa€Єnie opisy podr€І€Єy. Jan Valjean odradza€Ё si€Ѕ; jego szcz€Ѕ€Њcie od€Єywa€Ёo w niebia€Љskich promieniach. Ogr€Іd Luksemburski, nieznany natr€Ѕt, ch€Ё€Іd Kozety €Ї wszystkie te chmury jego !duszy przemin€Ѕ€Ёy €Ї Dosz€Ёo do #tego, €Єe my€Њla€Ё: Uroi€Ёem sobie to wszystko. Jestem stary wariat. Szcz€Ѕ€Њcie jego by€Ёo tak wielkie, €Єe straszne i niespodziewane odkrycie Th€­nardier€Іw w norze #Jondrette€Вa jakby prze€Њlizn€Ѕ€Ёo si€Ѕ po nim. Zdo€Ёa€Ё umkn€Ј€Ћ, !jego trop zgubili €Їo co wi€Ѕcej mog€Ёo mu chodzi€Ћ? Je€Њli pomy€Њla€Ё o tej przygodzie, to !po to tylko, €Єeby litowa€Ћ si€Ѕ nad tymi n€Ѕdznikami. Siedz€Ј wwi€Ѕzieniu i nie mog€Ј ju€Є !szkodzi€Ћ €Їmy€Њla€Ё €Ї ale jaki rozpaczliwy jest los tej rodziny! O potwornej wizji z rogatki Maine Kozeta nie wspomnia€Ёa ju€Є nigdy. W klasztorze siostra Mechtylda uczy€Ёa j€Ј muzyki. Kozeta mia€Ёa g€Ёos przyjemny i pe€Ёen uczucia i nieraz wieczorem w skromnym mieszkaniu rannego €Њpiewa€Ёa !smutne pie€Њni, kt€Іre radowa€Ёy Jana Valjean. Nadesz€Ёa wiosna, ogr€Іd w tej !porze roku by€Ё tak pi€Ѕkny, €Єe Jan Valjean powiedzia€Ё do Kozety: €Ї Przesta€Ёa€Њ tam chodzi€Ћ, wybierz si€Ѕ na spacer. €Ї Jak chcesz, ojcze €Ї odpowiedzia€Ёa Kozeta. I pos€Ёuszna jego woli, zn€Іw przechadza€Ёa si€Ѕ, jak dawniej, po ogrodzie, najcz€Ѕ€Њciej sama,bo jak powiedzieli€Њmy, Jan Valjean, prawdopodobnie obawiaj€Јc si€Ѕ, €Єeby go nie spostrze€Єono przez krat€Ѕ, prawie nigdy tam nie zagl€Јda€Ё.Rana Jana Valjean odmieni€Ёa ich €Єycie. Widz€Јc, €Єe ojciec mniej cierpi, €Єe przychodzi do zdrowia i wydaje si€Ѕ szcz€Ѕ€Њliwy, Kozeta czu€Ёa %rado€Њ€Ћ, kt€Іra rozgo€Њci€Ёa si€Ѕ w jej sercu tak nieznacznie i naturalnie, €Єe jej prawie nie spostrzeg€Ёa. A przy tym by€Ё marzec, dnie robi€Ёy si€Ѕ d€Ёu€Єsze, mija€Ёa zima, jak zwykle unosz€Јc ze sob€Ј troch€Ѕ naszych smutk€Іw; potem nadszed€Ё kwiecie€Љ, ten €Њwit lata, €Њwie€Єy jak wszystkie jutrzenki, weso€Ёy jak czasy dzieci€Љstwa, czasemtroch€Ѕ p€Ёaczliwy jak noworodek. W tym miesi€Јcu przyroda ma rozkoszne blaski, kt€Іre z nieba, ob€Ёok€Іw, drzew, €Ё€Јk i kwiat€Іw przenikaj€Ј do ludzkich serc. Kozeta by€Ёa jeszcze zbyt m€Ёoda, €Єeby nie przenikn€Ѕ€Ёa jej ta rado€Њ€Ћ kwietniowa, tak bardzo podobna do niej samej. Rano, ko€Ёo dziesi€Јtej, kiedy po €Њniadaniu uda€Ёo jej si€Ѕ wyci€Јgn€Ј€Ћ ojca na kwadrans do ogrodu i kiedy chodzi€Ёa z nim razem po s€Ёo€Љcu ko€Ёo ganku, podtrzymuj€Јc jego chor€Ј r€Ѕk€Ѕ, nie dostrzega€Ёa !nawet, €Єe co chwila €Њmieje si€Ѕi jest szcz€Ѕ€Њliwa. Upojony Jan Valjean widzia€Ё, €Єe staje si€Ѕ znowu rumiana i weso€Ёa. €Ї O, poczciwa rano! €Ї powtarza€Ё po cichu. !I by€Ё wdzi€Ѕczny Th€­nardierom. Kiedy si€Ѕ rana zagoi€Ёa, znowu zacz€Ј€Ё przechadzki w samotnych miejscach, o zmroku. B€Ё€Ѕdem by€Ёoby s€Јdzi€Ћ, €Єe przechadzaj€Јc si€Ѕ tak samotnie w nie zamieszkanychstronach Pary€Єa, mo€Єna si€Ѕ ustrzec od wszelkiej przygody.Matka Plutarch nie ma k€Ёopotuz wyt€Ёumaczeniem zjawiska Pewnego wieczora ma€Ёy Gavroche nic nie jad€Ё; przypomnia€Ё sobie, €Єe i !poprzedniego dnia te€Є si€Ѕ oby€Ё bez kolacji; to ju€Є zaczyna€Ёo by€Ћ m€Ѕcz€Јce. Postanowi€Ё "spr€Іbowa€Ћ, a nu€Є uda si€Ѕ co€Њ %zje€Њ€Ћ. Zacz€Ј€Ё wa€Ё€Ѕsa€Ћ si€Ѕ za Salpetriere, w pustej, ma€Ёo zamieszkanej okolicy. Tam to zwykle zdarzaj€Ј si€Ѕ gratki; gdzie nie ma nikogo, tam o€Љczy€Ёa si€Ѕ i po kilkuє0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПтїПgХїПB™€W cA4šз в cЄ4›Љ‡ c5œ0  cj5K+E)Э5ž/E c€і5Ÿе9Й5Y6"mo€Єna co€Њ znale€Ў€Ћ. Dotar€Ё do osady, kt€Іra, jak mu si€Ѕ wyda€Ёo, by€Ёa wiosk€Ј Austerlitz. W jednej ze swoich dawniejszych wycieczek zauwa€Єy€Ё tam stary ogr€Іd, gdzie widzia€Ё tylko jednego starca i jedn€Ј staruszk€Ѕ, a w tym ogrodzie niezgorsz€Ј #jab€Ёo€Љ. Obok jab€Ёoni sta€Ёa nie domkni€Ѕta skrzynia na owoce, !z kt€Іrej mo€Єna by wyci€Јgn€Ј€Ћ jab€Ёko. Jab€Ёko to kolacja, jab€Ёko to €Єycie. Co zgubi€Ёo Adama, mog€Ёo uratowa€Ћ $Gavroche€Вa. Ogr€Іd ci€Јgn€Ј€Ё si€Ѕ wzd€Ёu€Є samotnej, niebrukowanej uliczki, obrze€Єonej po obu stronach zaro€Њlami; dom€Іw nie by€Ёo wida€Ћ; €Єywop€Ёot oddziela€Ё ogr€Іd od uliczki. Gavroche poszed€Ё w tamt€Ј #stron€Ѕ, znalaz€Ё uliczk€Ѕ, pozna€Ё#jab€Ёo€Љ, sprawdzi€Ё, €Єe skrzynia !stoi, i zbada€Ё €Єywop€Ёot; taki p€Ёot przesadza si€Ѕ jednym susem. Zaczyna€Ёo zmierzcha€Ћ, na ulicy nie by€Ёo nawet kota, pora wydawa€Ёa si€Ѕ stosowna. Gavroche zebra€Ё si€Ѕ do skoku inagle si€Ѕ zatrzyma€Ё. W ogrodzie rozmawiano. Zajrza€Ё przez szpar€Ѕ. O dwa kroki od niego, tu€Є podp€Ёotem, z drugiej strony, dok€Ёadnie w tym miejscu, "gdzie by€Ёby wyl€Јdowa€Ё, le€Єa€Ё kamie€Љ zast€Ѕpuj€Јcy €Ёawk€Ѕ; siedzia€Ё na nim starzec z ogrodu, a obok starca sta€Ёa staruszka. Najwidoczniej zrz€Ѕdzi€Ёa. Gavroche bez ceremonii zacz€Ј€Ё pods€Ёuchiwa€Ћ. €Ї Panie Mabeuf!! €Ї m€Іwi€Ёa stara. !Mabeuf! €Ї pomy€Њla€Ё Gavroche €Їpocieszne nazwisko. Starzec nie odzywa€Ё si€Ѕ. Staruszka powt€Іrzy€Ёa: €Ї Panie Mabeuf!! Starzec, nie podnosz€Јc oczu od ziemi, nareszcie odpowiedzia€Ё: €Ї Co tam znowu, matko Plutarch? Matka Plutarch! €Ї pomy€Њla€Ё Gavroche €Ї drugie pocieszne nazwisko. Matka Plutarch odezwa€Ёa si€Ѕ znowu i starzec, rad nierad, musia€Ё wej€Њ€Ћ w rozmow€Ѕ. €Ї Gospodarz jest niezadowolony. €Ї Dlaczego?? €Ї Bo mu si€Ѕ nale€Єy za trzy kwarta€Ёy. €Ї Jeszcze trzy miesi€Јce, a b€Ѕdziemy mu winni za cztery. €Ї Powiada, €Єe wyrzuci pana naulic€Ѕ. €Ї To p€Іjd€Ѕ. €ЇSklepikarka chce, €Єeby jej !zap€Ёaci€Ћ. Nie daje ani wi€Јzki drzewa. Czym b€Ѕdziemy pali€Ћ zim€Ј? €Ї S€Ёo€Љce grzeje. €Ї Rze€Ўnik odmawia kredytu; nie chce wi€Ѕcej dawa€Ћ mi€Ѕsa. €Ї To bardzo dobrze. Ja €Ўle trawi€Ѕ mi€Ѕso. Za ci€Ѕ€Єkie. €Ї Co b€Ѕdziemy mieli na obiad?? €Ї Chleb. !€Ї Piekarz €Є€Јda cho€Ћ cz€Ѕ€Њci d€Ёugu i m€Іwi: Nie ma pieni€Ѕdzy, to i nie ma chleba. €Ї Nie mam ani grosza. Staruszka odesz€Ёa, starzec zosta€Ё. Zacz€Ј€Ё rozmy€Њla€Ћ. "Gavroche my€Њla€Ё tak€Єe. Robi€Ёa si€Ѕ noc. Pierwszym rezultatem "rozmy€Њla€Љ Gavroche€Вa by€Ёo to, €Єe zamiast przeskoczy€Ћ !€Єywop€Ёot, przykucn€Ј€Ё pod nim. Ga€Ё€Ѕzie u do€Ёu by€Ёy troch€Ѕ rzadsze. O! €Ї zawo€Ёa€Ё w duchu %Gavroche €Ї sypialnia! €ЇI u€Ёo€Єy€Ё si€Ѕ wygodniej. Plecami dotyka€Ёprawie €Ёawki ojca Mabeuf. S€Ёysza€Ё nawet oddech starca. Na kolacj€Ѕ spr€Іbowa€Ё si€Ѕ zdrzemn€Ј€Ћ. Spa€Ё na jedno oko i drzemi€Јc czuwa€Ё. Blade niebo zmierzchu rozja€Њnia€Ёo nieco ziemi€Ѕ i uliczka tworzy€Ёa sin€Ј lini€Ѕ mi€Ѕdzy dwoma rz€Ѕdami ciemnych zaro€Њli. Nagle na tym ja€Њniejszym pasie ukaza€Ёy si€Ѕ dwie sylwetki. Jedna sz€Ёa przodem, druga o kilka krok€Іw za ni€Ј. €ЇId€Ј jacy€Њ dwaj €Ї mrukn€Ј€Ё Gavroche. Pierwsza posta€Ћ wydawa€Ёa si€Ѕ starym mieszczaninem, zgarbionym i zamy€Њlonym, odzianym bardzo skromnie, kt€Іry szed€Ё powoli z powodu podesz€Ёego wieku, u€Єywaj€Јc wieczornej przechadzki. Druga by€Ёa prosta, silna, wysmuk€Ёa. Miarkowa€Ёa kroki wed€Ёug krok€Іw pierwszej, lecz ch€Іd jej, umy€Њlnie zwolniony, "zdradza€Ё gibko€Њ€Ћ i zwinno€Њ€Ћ. !Posta€Ћ ta, cho€Ћ troch€Ѕ dzika iniepokoj€Јca, by€Ёa uosobieniemtego, co w€Іwczas nazywano elegancj€Ј; kapelusz mia€Ё €Њwietny kr€Іj, surdut by€Ё czarny, zgrabny, prawdopodobnie z cienkiego sukna, wci€Ѕty w pasie. W sposobie trzymania g€Ёowy by€Ёa!jaka€Њ wdzi€Ѕczna m€Ѕska si€Ёa, apod kapeluszem wida€Ћ by€Ёo w zmroku blady m€Ёodzie€Љczy #profil. Profil ten mia€Ё r€І€Є€Ѕ w ustach. Gavroche od razu #pozna€Ё t€Ѕ drug€Ј posta€Ћ; by€Ё toMontparnasse. O pierwszej za€Њ m€Іg€Ё tyle tylko powiedzie€Ћ, €Єe by€Ё to jaki€Њ starszy cz€Ёowiek. Gavroche niezw€Ёocznie zabra€Ё si€Ѕ do obserwacji. Jeden z dw€Іch przechodni€Іw najwidoczniej mia€Ё jakie€Њ zamiary wobec drugiego. Gavroche ze swego miejsca #m€Іg€Ё widzie€Ћ, co b€Ѕdzie dalej. Sypialnia w sam€Ј por€Ѕ sta€Ёa si€Ѕ kryj€Іwk€Ј. Montparnasse na €Ёowach o tej porze, w tym miejscu €Ї gro€Ўna rzecz. Gavroche czu€Ё, €Єe jego serce ulicznika €Њciska si€Ѕ lito€Њci€Ј nad starym cz€Ёowiekiem. Ale co pocz€Ј€Ћ? Wmiesza€Ћ si€Ѕ w to? S€Ёaby biegn€Јcy na pomoc s€Ёabemu? Montparnasse#nie€Ўle by si€Ѕ u€Њmia€Ё. Gavroche wiedzia€Ё przecie€Є, €Єe ten straszny dziewi€Ѕtnastoletni bandyta zgni€Іt€Ёby na miazg€Ѕ naprz€Іd starca, potem dziecko. Kiedy Gavroche tak rozmy€Њla€Ё, nast€Јpi€Ё napad, szybki i ohydny. Napad tygrysa na mu€Ёa, napad paj€Јka na much€Ѕ.Montparnasse znienacka rzuci€Ёr€І€Є€Ѕ, skoczy€Ё na starca, $schwyci€Ё go za szyj€Ѕ, €Њcisn€Ј€Ё izawis€Ё na niej. Gavroche o ma€Ёo nie krzykn€Ј€Ё. Po chwili jeden z tych ludzi le€Єa€Ё pod drugim; powalony charcza€Ё i szamota€Ё si€Ѕ, a pier€Њ mia€Ё przygniecion€Ј kolanem z marmuru. Tylko €Єe sta€Ёo si€Ѕ zupe€Ёnie inaczej, ni€Є to przewidzia€Ё Gavroche. Pod spodem le€Єa€Ё Montparnasse, a na wierzchu znajdowa€Ё si€Ѕ stary poczciwiec. !Dzia€Ёo si€Ѕ to wszystko o kilka krok€Іw od Gavroche€Вa. Starzec, otrzymawszy cios, "odbi€Ё go, i to tak strasznie, €Єew mgnieniu oka napastnik i napastowany zmienili role. A to dzielny inwalida €Ї pomy€Њla€Ё Gavroche. !I mimo woli klasn€Ј€Ё w d€Ёonie. Ale kla€Њni€Ѕcie nie dosz€Ёo do zapa€Њnik€Іw og€Ёuszonych walk€Ј. Wreszcie zrobi€Ёo si€Ѕ cicho. Montparnasse przesta€Ё si€Ѕ szamota€Ћ. !Gavroche szepn€Ј€Ё na stronie: €ЇCzy€Єby umar€Ё?? Staruszek nie wyrzek€Ё s€Ёowa, nie krzykn€Ј€Ё. Powsta€Ё i Gavroche us€Ёysza€Ё , jak m€Іwi do Montparnasse€Вa: €Ї Wsta€Љ!! !Montparnasse podni€Іs€Ё si€Ѕ, alepoczciwiec trzyma€Ё go. Montparnasse by€Ё upokorzony i!w€Њciek€Ёy jak wilk, kt€Іrego by z€Ёapa€Ё baran. Gavroche patrzy€Ё i s€Ёucha€Ё, !usi€Ёuj€Јc uszami zdwoi€Ћ si€Ё€Ѕ wzroku. Bawi€Ёo go to nies€Ёychanie. I wynagrodzony zosta€Ё za sumienn€Ј emocj€Ѕ widza. M€Іg€Ё ukradkiem pochwyci€Ћ rozmow€Ѕ, kt€Іra w ciemno€Њciach brzmia€Ёa dziwnietragicznie. Stary poczciwiec pyta€Ё, Montparnasse odpowiada€Ё: €ЇIle masz lat? €Ї Dziewi€Ѕtna€Њcie. €Ї Jeste€Њ silny i zdr€Іw. Dlaczego nie pracujesz? €Ї Bo to mnie nudzi. €Ї Czym si€Ѕ trudnisz?? €Ї Pr€І€Єniactwem. €Ї M€Іw serio. Czy mog€Ѕ ci w czym dopom€Іc? Kim chcesz zosta€Ћ? €Ї Z€Ёodziejem. Zamilk€Ё na chwil€Ѕ. Starzec !zamy€Њli€Ё si€Ѕ g€Ё€Ѕboko. Sta€Ё nieruchomy i nie puszcza€Ё Montparnasse€Вa. Chwilami m€Ёody bandyta, silny !i zwinny, rzuca€Ё si€Ѕ jak dziki zwierz w samotrzasku. Wstrz€Јsa€Ё si€Ѕ, podstawia€Ё nog€Ѕ, wi€Ё si€Ѕ w€Њciekle, usi€Ёuj€Јc uciec. Starzec nie zdawa€Ё si€Ѕ zwa€Єa€Ћ na to i jedn€Ј gar€Њci€Ј trzyma€Ё jego obie r€Ѕce z wszechw€Ёadn€Ј oboj€Ѕtno€Њci€Ј bezwzgl€Ѕdnej si€Ёy. !Zamy€Њlenie starca trwa€Ёo kilka chwil, potem spojrzawszy w oczy Montparnasse€Вowi i podni€Іs€Ёszy €Ёagodnie ton, wyg€Ёosi€Ё do€Љ w€Њr€Іd tych ciemno€Њci rodzaj uroczystej przemowy, z kt€Іrej Gavroche nie straci€Ё ani sylaby: €ЇMoje dziecko, przez lenistwo wchodzisz oto w najpracowitsz€Ј egzystencj€Ѕ. Tak, powiadasz, €Єe jeste€Њ !pr€І€Єniakiem! Przygotuj si€Ѕ do "ci€Ѕ€Єkiej pracy. Czy widzia€Ёe€Њ pewn€Ј maszyn€Ѕ, bardzo gro€Ўn€Ј? Nazywa si€Ѕ ona walcowni€Ј. Trzeba si€Ѕ jej strzec, bo jest podst€Ѕpna i "okrutna je€Єeli ci z€Ёapie po€Ё€Ѕ !ubrania, wci€Јgnie ci€Ѕ ca€Ёego. Ta maszyna to pr€І€Єniactwo. Zatrzymaj si€Ѕ, p€Іki jeszcze czas, i ratuj si€Ѕ. Inaczej zginiesz; nim si€Ѕ obejrzysz, schwyc€Ј ci€Ѕ jej z€Ѕby. Kiedy raz w nie wpadniesz, po€Єegnajsi€Ѕ z nadziej€Ј. Do roboty, leniwcze! Do€Њ€Ћ odpoczynku! Nieub€Ёagana r€Ѕka pracy !trzyma ci€Ѕ. Zarabia€Ћ na chleb, mie€Ћ zaj€Ѕcie, wype€Ёnia€Ћ obowi€Јzki €Їnie chcesz tego? By€Ћ jak inni €Ї to ci€Ѕ nudzi? C€І€Є, b€Ѕdziesz musia€Ё pracowa€Ћ inaczej. Praca jest prawem, kto odpycha jej nud€Ѕ, ten b€Ѕdzie mia€Ё jej m€Ѕk€Ѕ. Nie chcesz by€Ћ robotnikiem, b€Ѕdziesz niewolnikiem. Je€Єeli praca pu€Њci z jednej strony, to ci€Ѕ chwyci z drugiej; nie chcesz by€Ћ jej przyjacielem, b€Ѕdzieszjej Murzynem! Tak, nie chcia€Ёe€Њ uczciwego znoju ludzi, b€Ѕdziesz mia€Ё krwawy pot pot€Ѕpie€Љc€Іw. Kiedy inni €Њpiewaj€Ј, ty b€Ѕdziesz charcza€Ё. Z daleka, z do€Ёu, patrzy€Ћ b€Ѕdziesz na innych !ludzi przy pracy i wyda ci si€Ѕ, €Єe odpoczywaj€Ј. C€І€Є, nie podoba ci si€Ѕ praca! Masz na my€Њli tylko jedno: jak by "dobrze zje€Њ€Ћ, dobrze si€Ѕ napi€Ћ!i dobrze si€Ѕ wyspa€Ћ. B€Ѕdziesz "pi€Ё wod€Ѕ, b€Ѕdziesz jad€Ё czarnychleb, spa€Ё na deskach z €Єelazem przykutym do n€Іg, kt€Іrego zimno czu€Ћ b€Ѕdziesz noc€Ј na nagim ciele! Skruszysz to €Єelazo, uciekniesz. Dobrze. B€Ѕdziesz czo€Ёga€Ё si€Ѕ w #zaro€Њlach i karmi€Ё si€Ѕ zielskiemjak le€Њne zwierz€Ѕta. I zostaniesz schwytany. !W€Іwczas b€Ѕdziesz le€Єe€Ћ kilka lat w lochu, przykuty do muru,szukaj€Јc po omacku dzbana z wod€Ј, gryz€Јc plugawy chleb ciemno€Њci, kt€Іrego pies by nie tkn€Ј€Ё, b€Ѕdziesz jad€Ё groch, kt€Іry ju€Є jad€Ёo robactwo. I staniesz si€Ѕ stonog€Ј w piwnicy. O, miej lito€Њ€Ћ nad sob€Ј! N€Ѕdzny dzieciaku, nie ma dwudziestu lat, jake€Њ ssa€Ё pier€Њ matki, mo€Єe t€Ѕ matk€Ѕ masz jeszcze! Zaklinam ci€Ѕ, us€Ёuchaj. Chcesz ubra€Љ z cienkiego sukna, lakierowanych trzewik€Іw, chcesz fryzowa€Ћ w€Ёosy i skrapla€Ћ je pachn€Јc€Ј wod€Ј, chcesz podoba€Ћ si€Ѕ dziewcz€Ѕtom, by€Ћ €Ёadny. "B€Ѕdziesz mia€Ё ogolon€Ј g€Ёow€Ѕ, czerwony Spencer na grzbieciei saboty na nogach. Chcesz mie€Ћ pier€Њcie€Љ na palcu; "b€Ѕdziesz mia€Ё obro€Є€Ѕ na szyi. !A je€Єeli spojrzysz na kobiet€Ѕ, dostaniesz kijem. I wejdziesz tam w dwudziestym roku, a wyjdziesz w pi€Ѕ€Ћdziesi€Јtym! Wejdziesz m€Ёody, €Њwie€Єy, rumiany, z b€Ёyszcz€Јcymi oczyma, bia€Ёymi z€Ѕbami i bujnymi w€Ёosami m€Ёodo€Њci, a wyjdziesz z€Ёamany, zbity, pomarszczony, bezz€Ѕbny, straszny, z siwym w€Ёosem! Ach, biedne dziecko, jeste€Њ na!z€Ёej drodze, pr€І€Єniactwo €Ўle ci radzi; kradzie€Є jest najmozolniejsz€Ј prac€Ј. Wierzaj mi, nie podejmuj si€Ѕ !ci€Ѕ€Єkiej pracy leniwca. Trudny jest €Єywot hultaja. Daleko €Ёatwiej by€Ћ uczciwym cz€Ёowiekiem. Id€Ў teraz i zastan€Іw si€Ѕ nad tym, co ci powiedzia€Ёem. Ale! Czego chcia€Ёe€Њ ode mnie? Sakiewki? Masz. I starzec, pu€Њciwszy Montparnasse€Вa, w€Ёo€Єy€Ё mu w r€Ѕk€Ѕ woreczek, kt€Іry bandyta !przez chwil€Ѕ wa€Єy€Ё na d€Ёoni. Potem, ostro€Єnie, jakby j€Ј ukrad€Ё, Montparnasse wsun€Ј€Ё nieznacznie sakiewk€Ѕ do tylnej kieszeni surduta. To powiedziawszy i uczyniwszy, poczciwiec odwr€Іci€Ё si€Ѕ i spokojnie poszed€Ё dalej. €Ї Stary osio€Ё!! €Ї mrukn€Ј€Ё Montparnasse. Kim by€Ё €Іw staruszek? Czytelnik domy€Њli€Ё si€Ѕ zapewne. Zdumiony Montparnasse patrzy€Ё, jak znika w !ciemno€Њci. Ta zaduma sta€Ёa si€Ѕdla niego fatalna w skutku. Starzec si€Ѕ oddala€Ё, a tymczasem zbli€Єa€Ё si€Ѕ Gavroche. Gavroche, spojrzawszy z !ukosa, upewni€Ё si€Ѕ, €Єe ojciec Mabeuf siedzi jeszcze na €Ёawce; spa€Ё. Ulicznik wype€Ёzn€Ј€Ё spod #krzak€Іw i zacz€Ј€Ё czo€Ёga€Ћ si€Ѕ za plecami nieruchomego Montparnasse€Вa. Podpe€Ёzn€Ј€Ё do niego nie widziany i nie s€Ёyszany, cicho "wsun€Ј€Ё r€Ѕk€Ѕ w tyln€Ј kiesze€Љ surduta z cienkiego czarnego sukna, chwyci€Ё sakiewk€Ѕ, #wydoby€Ё r€Ѕk€Ѕ i czo€Ёgaj€Јc si€Ѕ znowu, umkn€Ј€Ё w ciemno€Њciach jak jaszczurka. Montparnasse, kt€Іry nie widzia€Ё powodu do ostro€Єno€Њci"i zamy€Њli€Ё si€Ѕ po raz pierwszy w €Єyciu, nie spostrzeg€Ё niczego. Gavroche, wr€Іciwszy tam, gdzie siedzia€Ё ojciec Mabeuf, rzuci€Ё sakiewk€Ѕ przezp€Ёot i co tchu uciek€Ё. Sakiewka spad€Ёa na nog€Ѕ ojca Mabeuf. Uderzenie obudzi€Ёo go.%Pochyli€Ё si€Ѕ i podni€Іs€Ё j€Ј. Nie rozumiej€Јc, co to znaczy, !otworzy€Ё sakiewk€Ѕ. By€Ёy w niejdwie przegr€Іdki; w jednej troch€Ѕ drobnej monety, w drugiej sze€Њ€Ћ napoleon€Іw. Pan Mabeuf, bardzo przestraszony, zani€Іs€Ё to gospodyni. €Ї Wida€Ћ spad€Ёa z nieba!! €Ї rzek€Ёa matka Plutarch. Rozdzia€Ё pi€Јty KT€ДREGO KONIEC NIE JEST PODOBNY DO POCZ€ЃTKU Samotno€Њ€Ћ i koszary Cierpienie Kozety, cho€Ћ tak dojmuj€Јce i €Єywe jeszcze przed czterema czy pi€Ѕcioma miesi€Јcami, teraz, mimo jej wiedzy, zaczyna€Ёo si€Ѕ uspokaja€Ћ. Przyroda, wiosna, m€Ёodo€Њ€Ћ, przywi€Јzanie do ojca, weso€Ёo€Њ€Ћ ptak€Іw i kwiat€Іw s€Јczy€Ёy w t€Ѕ dusz€Ѕ dziewcz€Ѕc€Ј powoli, codziennie, kropla po kropli co€Њ, co podobne by€Ёo do zapomnienia. Czy ogie€Љ zagas€Ёw niej zupe€Ёnie? Czy tylko "tworzy€Ёy si€Ѕ pok€Ёady popio€Ёu? To pewne, €Єe ju€Є nie czu€Ёa prawie bolesnego i pal€Јcego miejsca. Pewnego dnia nagle pomy€Њla€Ёa o Mariuszu: $€Ї To dziwne!! €Ї rzek€Ёa €Ї ju€Є o nim nie my€Њl€Ѕ. W tym samym tygodniu zauwa€Єy€Ёa przechodz€Јcego przed krat€Ј ogrodu pi€Ѕknego oficera u€Ёan€Іw, o cienkiej talii, w €Њlicznym mundurze, rumianego jak panienka, z szabl€Ј pod pach€Ј, z upomadowanymi w€Јsami, w lakierowanej czapce. Mia€Ё przytym jasne w€Ёosy, oczy ciemnoniebieskie i wy€Ёupiaste,twarz okr€Јg€Ё€Ј, pr€І€Єn€Ј, zuchwa€Ё€Ј i €Ёadn€Ј; zupe€Ёne przeciwie€Љstwo Mariusza. W ustach cygaro. Kozeta pomy€Њla€Ёa, €Єe oficer ten zapewne nale€Єa€Ё do pu€Ёku, kt€Іry sta€Ё w koszarach przy ulicy Babilo€Љskiej. Nazajutrz zobaczy€Ёa, jak przechodzi€Ё znowu. Zapami€Ѕta€Ёa sobie godzin€Ѕ. Odtej chwili €Їczy to by€Ё przypadek? €Ї widywa€Ёa go prawie codziennie. W€Ёa€Њnie wtedy Mariusz bliski by€Ё agonii i m€Іwi€Ё: €Ї€Ђebym przynajmniej m€Іg€Ё j€Ј zobaczy€Ћ, nim umr€Ѕ! €ЇGdyby €Єyczenie jego si€Ѕ spe€Ёni€Ёo, ujrza€Ёby w tej chwili Kozet€Ѕ zerkaj€Јc€Ј na u€Ёana i bez s€Ёowa umar€Ёby z rozpaczy. Kto by€Ё temu winien? Nikt. Co wype€Ёnia€Ёo dusz€Ѕ Kozety? Nami€Ѕtno€Њ€Ћ, w kt€Іrej zapanowa€Ё stan uspokojenia lub snu; mi€Ёo€Њ€Ћ w chwiejnej r€Іwnowadze; co€Њ, co by€Ёo przezroczyste, l€Њni€Јce, na pewnej g€Ё€Ѕboko€Њci zam€Јcone, a jeszcze g€Ё€Ѕbiej ciemne. Obraz pi€Ѕknego oficera odbija€Ёsi€Ѕ na powierzchni. A czy g€Ё€Ѕboko, na samym dnie, tkwi€Ёo jakie€Њ wspomnienie? Mo€Єe. Kozeta nie wiedzia€Ёa. Tymczasem zdarzy€Ё si€Ѕ dziwny wypadek. Strach pomno€Єony przez komentarze starej Toussaint Przy kracie od ulicy sta€Ёa w ogrodzie kamienna €Ёawka, kt€Іr€Ј przed oczami ciekawych!zas€Ёania€Ё grabowy szpaler, ale "przechodzie€Љ m€Іg€Ё dosi€Ѕgn€Ј€Ћ jej przez szpaler i krat€Ѕ, bardzo wyci€Јgaj€Јc r€Ѕk€Ѕ. Pewnego wieczora tego€Є miesi€Јca kwietnia Jan Valjean wyszed€Ё; Kozeta po zachodzie "s€Ёo€Љca usiad€Ёa na €Ёawce. Wiatrszele€Њci€Ё mi€Ѕdzy drzewami, Kozeta marzy€Ёa; jaki€Њ niewyt€Ёumaczony smutek ogarnia€Ё j€Ј z wolna, €Іw nieodparty smutek wieczorny, kt€Іry pochodzi mo€Єe €Ї kto to wie? €Ї z tajemnicy grobu, odmykaj€Јcej si€Ѕ o tej godzinie. Mo€Єe Fantyna sta€Ёa w tym cieniu? !Kozeta podnios€Ёa si€Ѕ z €Ёawki, powoli obesz€Ёa ogr€Іd, st€Јpaj€Јc po trawie wilgotnej od rosy i m€Іwi€Јc do siebie w melancholijnym somnambulizmie, kt€Іry j€Ј opanowa€Ё: €ЇDoprawdy, o tej porze potrzebne s€Ј w ogrodziesaboty. Mo€Єna dosta€Ћ kataru. Siadaj€Јc spostrzeg€Ёa w miejscu, z kt€Іrego przed chwil€Ј wsta€Ёa, du€Єy kamie€Љ, widocznie €Њwie€Єo po€Ёo€Єony. Kozeta patrzy€Ёa na kamie€Љ, zapytuj€Јc siebie, co to ma znaczy€Ћ. Nagle przysz€Ёo jej namy€Њl, €Єe kamie€Љ ten nie sam #si€Ѕ dosta€Ё na €Ёawk€Ѕ, €Єe kto€Њ go po€Ёo€Єy€Ё, €Єe jaka€Њ r€Ѕka wsun€Ѕ€Ёa si€Ѕ przez krat€Ѕ; #ogarn€Ј€Ё j€Ј strach. Nie tkn€Ѕ€Ёa !kamienia i nie €Њmia€Ћ obejrze€Ћ si€Ѕ, uciek€Ёa do domu I zamkn€Ѕ€Ёa natychmiast !okiennice, za€Ёo€Єy€Ёa sztab€Ѕ i zasun€Ѕ€Ёa zasuw€Ѕ przy oszklonych drzwiach od ganku.Zapyta€Ёa starej Toussaint: €Ї Czy ojciec wr€Іci€Ё?? !€Ї Jeszcze nie, prosz€Ѕ panienki. Jan Valjean, cz€Ёowiek lubi€Јcy rozmy€Њlania i nocne przechadzki, wraca€Ё dosy€Ћ p€І€Ўno. €ЇToussaint €Їm€Іwi€Ёa dalej Kozeta €Їczy ty starannie zamykasz okiennice od ogrodui wk€Ёadasz ko€Љce sztab w k€І€Ёka, jak si€Ѕ nale€Єy? €Ї O, niech panienka b€Ѕdzie spokojna. Kozeta wiedzia€Ёa, €Єe Toussaint o tym pami€Ѕta, ale nie mog€Ёa si€Ѕ powstrzyma€Ћ i zawo€Ёa€Ёa: €Ї Bo tu tak pusto!! €ЇO, co to, to prawda €Їodpar€Ёa si€Ѕ i po kilkuє0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїП €C cŽ6ЁУ ˜ cё6Ђ[щ cT7ЃD! cЗ7ЄH,P:8Ѕ˜2я c€T8І‡=З8Toussaint. €Ї Mog€Ј tu cz€Ёowieka zamordowa€Ћ, nim zd€Ј€Єy pisn€Ј€Ћ. A do tego pan nie sypia w domu. Ale niech panienka si€Ѕ nie boi, zamykamokna jak fortece. Same kobiety w mieszkaniu €Їjak tu si€Ѕ nie ba€Ћ? Wyobra€Єa sobie panienka? Jacy€Њ ludzie wchodz€Ј w nocy do pokoju, powiadaj€Ј: Milcz! €Ї i zaczynaj€Ј nam podrzyna€Ћ gard€Ёa. Mniejsza o €Њmier€Ћ, i tak wszyscy umrzemy, wiadomo, €Єe trzeba umrze€Ћ, ale jakie paskudne musi by€Ћ dotkni€Ѕcie takich ludzi. A w dodatku na pewno r€Єn€Ј t€Ѕpymino€Єami! O, m€Іj Bo€Єe! €Ї Cicho, Toussaint €Ї rzek€Ёa Kozeta. €Ї Zamknij wszystko dok€Ёadnie. Kozeta, przestraszona melodramatem, kt€Іry Toussaint#u€Ёo€Єy€Ёa napr€Ѕdce, nie €Њmia€Ёa nawet jej powiedzie€Ћ: Id€Ў obejrze€Ћ kamie€Љ, kt€Іry kto€Њ $po€Ёo€Єy€Ё na €Ёawce! €Ї Ba€Ёa si€Ѕ otworzy€Ћ drzwi od ogrodu, #sk€Јd mogli wej€Њ€Ћ €Аci ludzie€Б. Kaza€Ёa s€Ёu€Є€Јcej starannie pozamyka€Ћ wszystkie drzwi i okna i obejrze€Ћ ca€Ёy dom od piwnicy po strych, zamkn€Ѕ€Ёa si€Ѕ na klucz w swoim pokoju, $zajrza€Ёa pod €Ё€І€Єko, po€Ёo€Єy€Ёa si€Ѕ i mia€Ёa niespokojny sen. Ca€Ё€Ј noc widzia€Ёa kamie€Љ #wielki jak g€Іra i pe€Ёen jaski€Љ. O wschodzie s€Ёo€Љca (wschodz€Јce s€Ёo€Љce ma to do siebie, €Єe €Њmiejemy si€Ѕ z nocnych majak€Іw tym serdeczniej, im wi€Ѕkszym nas przejmowa€Ёy l€Ѕkiem) Kozeta obudziwszy si€Ѕ pomy€Њla€Ёa o wczorajszym strachu jak o !dr€Ѕcz€Јcym €Њnie i powiedzia€Ёa do siebie: "€ЇCo mi si€Ѕ uroi€Ёo? €ЇS€Ёo€Љce, kt€Іre si€Ѕ przedziera€Ёo przez "szczeliny okiennic i z€Ёoci€Ёo jejadamaszkowe firanki, !uspokoi€Ёo j€Ј tak dalece, €Єe z my€Њli jej pierzchn€Ѕ€Ёy wszystkie widziad€Ёa, nawet i kamie€Љ. !Ubra€Ёa si€Ѕ, zesz€Ёa do ogrodu, pobieg€Ёa do €Ёawki i uczu€Ёa, jak zimny pot wyst€Ѕpuje jej na czo€Ёo. Kamie€Љ le€Єa€Ё. !Trwa€Ёo to jednak tylko chwil€Ѕ. Co przera€Єa w nocy, we dnie budzi ciekawo€Њ€Ћ. €Ї No, to popatrzmy €Ї powiedzia€Ёa. Podnios€Ёa kamie€Љ, kt€Іry by€Ё "do€Њ€Ћ du€Єy. Pod spodem le€Єa€Ёo cos jak gdyby list. By€Ёa to koperta z bia€Ёego papieru. Kozeta wzi€Ѕ€Ёa j€Ј i !obejrza€Ёa: nie mia€Ёa adresu ani!piecz€Јtki z drugiej strony. Ale koperta, chocia€Є otwarta, nie by€Ёa pusta. Wida€Ћ by€Ёo w €Њrodku kartki papieru. Wyj€Ѕ€Ёa je z koperty. Nie by€Ё to ju€Є ani strach, ani ciekawo€Њ€Ћ, ale pocz€Јtek niepokoju. Koperta zawiera€Ёa niewielki zeszycik, kt€Іrego kartki by€Ёy ponumerowane i zapisane pi€Ѕknym i drobnym pismem. "Kozeta zamy€Њli€Ёa si€Ѕ. Szuka€Ёa jakiego€Њ nazwiska, ale na #pr€І€Єno, jakiego€Њ podpisu €Ї te€Єbez skutku. Do kogo to by€Ёo adresowane? Prawdopodobnie do niej, bo czyja€Њ r€Ѕka "po€Ёo€Єy€Ёa pakiet na jej €Ёawce. Od kogo pochodzi€Ёo? Jaki€Њ urok nieprzeparty pad€Ё na ni€Ј,pr€Іbowa€Ёa odwr€Іci€Ћ oczy od tych kartek, spojrza€Ёa w niebo, na ulic€Ѕ, na akacje oblane €Њwiat€Ёem, na go€Ё€Ѕbie lec€Јce nad s€Јsiednim dachem, potem spojrzenie jej pad€Ёo !nagle na r€Ѕkopis i powiedzia€Ёa sobie, €Єe trzeba dowiedzie€Ћ si€Ѕ, co w nim jest. Oto, co tam czyta€Ёa: Sprowadzenie wszech€Њwiata dojednej istoty, rozszerzenie jednostki a€Є do !Boga €Ї oto czym jest mi€Ёo€Њ€Ћ. Rozdzieleni kochankowie oszukuj€Ј nieobecno€Њ€Ћ tysi€Јcem z€Ёud, kt€Іre jednak s€Ј na sw€Іj spos€Іb rzeczywiste. Nie wolno im si€Ѕ widzie€Ћ, nie mog€Ј do siebie pisywa€Ћ, a jednak znajduj€Ј tysi€Јce tajemniczych sposob€Іw, €Єeby rozmawia€Ћ. Przesy€Ёaj€Ј sobie €Њpiew ptak€Іw, zapach kwiat€Іw, $€Њmiech dzieci, €Њwiat€Ёo s€Ёo€Љca, tchnienie wiatru, promienie gwiazd, ca€Ёy wszech€Њwiat. Dlaczego by nie mieli tak czyni€Ћ? Wszystkie dzie€Ёa bo€Єeprzeznaczone s€Ј na us€Ёugi !mi€Ёo€Њci. Mi€Ёo€Њ€Ћ jest do€Њ€Ћ pot€Ѕ€Єna, €Єeby przekazywanie swoich my€Њli zleca€Ћ ca€Ёej przyrodzie. !O wiosno, jeste€Њ listem, kt€Іry do niej pisze. Prawdziwa mi€Ёo€Њ€Ћ wpada w rozpacz lub w zachwycenie z powodu byle zgubionej r€Ѕkawiczki lub znalezionej chustki i potrzebuje wieczno€Њci dla swego po€Њwi€Ѕcenia i swoich nadziei. Sk€Ёada si€Ѕ z rzeczy niesko€Љczenie wielkich i z niesko€Љczenie ma€Ёych. €Ї€АCzy przychodzi jeszcze do Luksemburskiego Ogrodu?€Б€Ї €АNie, panie€Б. €Ї €АW tym ko€Њciele bywa na mszy, prawda?€Б€Ї €АJu€Є tu nie przychodzi€Б. €Ї €АCzy wci€Ј€Є mieszka w tym #domu?€Б€Ї€АWyprowadzi€Ёa si€Ѕ€Б. €Ї!€АGdzie teraz mieszka?€Б €Ї €АNiepowiedzia€Ёa€Б. Spotka€Ёem na ulicy bardzo ubogiego m€Ёodzie€Љca, kt€Іry kocha€Ё. Kapelusz mia€Ё stary, odzie€Є zu€Єyt€Ј, €Ёokcie dziurawe, woda la€Ёa mu si€Ѕ do but€Іw, a gwiazdy do duszy. Wielka to rzecz by€Ћ kochanym!Wi€Ѕksza jeszcze €Ї kocha€Ћ! Serce staje si€Ѕ bohaterskie !dzi€Ѕki nami€Ѕtno€Њci. Wszystko, co ma ono w sobie, jest sam€Ј czysto€Њci€Ј, na czymkolwiek si€Ѕ wesprze, jest wznios€Ёe i wielkie. My€Њl niegodna nie wyro€Њnie w tym sercu, tak samo jak pokrzyw€Бnie wyro€Њnie na lodzie. Dusza wynios€Ёa i pogodna, niedost€Ѕpna niskim €Є€Јdzom i przyziemnym wzruszeniom, g€Іruj€Јc nad chmurami i cierniami tego €Њwiata, nad szale€Љstwami, k€Ёamstwem, nienawi€Њci€Ј, pr€І€Єno€Њci€Ј i n€Ѕdz€Ј, zamieszkuje b€Ё€Ѕkity "niebios i czuje tylko g€Ё€Ѕbokie, ukryte wstrz€Јsy losu, jak szczyty g€Іrskie czuje) trz€Ѕsienie ziemi. Gdyby ani jeden cz€Ёowiek na !€Њwiecie nie kocha€Ё, s€Ёonce by zgas€Ёo. Kozeta po przeczytaniu listu Czytaj€Јc te kartki, Kozeta coraz g€Ё€Ѕbiej ton€Ѕ€Ёa w marzeniach. Kiedy podnios€Ёa oczy po przeczytaniu ostatniego wiersza zeszytu, pi€Ѕkny oficer (by€Ёa to jego godzina) przechodzi€Ё triumfalnie ko€Ёo kraty. Wyda€Ё si€Ѕ jej obrzydliwy. Od kogo pochodzi€Ёy te kartki?Kto je napisa€Ё? Kozeta nie waha€Ёa si€Ѕ ani chwili. Jeden tylko cz€Ёowiek. On! W jej umy€Њle rozja€Њni€Ёo si€Ѕ zupe€Ёnie; wszystko ukaza€Ёo !si€Ѕ znowu. Czu€Ёa nies€Ёychan€Ј #rado€Њ€Ћ i g€Ё€Ѕboki niepok€Іj. To on! On do niej pisa€Ё! On by€Ё tutaj! To jego rami€Ѕ wsun€Ѕ€Ёo si€Ѕ przez krat€Ѕ! Kiedy ona o nim zapomnia€Ёa, on j€Ј odnalaz€Ё! Ale czy go zapomnia€Ёa? Nie! Nigdy! By€Ёa szalona, wierz€Јc w to cho€Ћ przez chwil€Ѕ. Zawsze go kocha€Ёa, zawsze ub€Іstwia€Ёa. "Ogie€Љ skry€Ё si€Ѕ, €Єarzy€Ё czas pewien pod popio€Ёem, ale wiedzia€Ёa przecie€Є, €Єe on #w€Єera si€Ѕ tylko coraz g€Ё€Ѕbiej i oto buchn€Ј€Ё znowu i ogarn€Ј€Ё !j€Ј ca€Ё€Ј. €Дw zeszyt by€Ё niby p€Ёomie€Љ przerzucony z tamtej duszy w jej dusz€Ѕ. Czu€Ёa, €Єe "po€Єar powr€Іci€Ё z now€Ј si€Ё€Ј. Ka€Єde s€Ёowo z zeszytu g€Ё€Ѕboko zapad€Ёo w jej serce. €Ї O, tak! €Ї m€Іwi€Ёa €Ї tak, poznaj€Ѕ. Wszystko to przeczyta€Ёam ju€Є w jego oczach. Przez ca€Ёy dzie€Љ Kozeta chodzi€Ёa jak odurzona. !Zaledwie mog€Ёa my€Њle€Ћ, my€Њli !jej by€Ёy jak popl€Јtany m€Ёotek,nie umia€Ёa sformu€Ёowa€Ћ €Єadnych przypuszcze€Љ, dr€Є€Јc spodziewa€Ёa si€Ѕ €Ї ale czego? Czego€Њ nieokre€Њlonego. Nie €Њmia€Ёa sobie nic obiecywa€Ћ i niczego nie chcia€Ёa sobie odm€Іwi€Ћ. Twarz jej co chwila blad€Ёa, dreszcze przenika€Ёy "cia€Ёo. Chwilami mia€Ёa wra€Єenie,#€Єe st€Јpa w€Њr€Іd chimer, m€Іwi€Ёa!do siebie: €ЇCzy to prawda? €Ї i dotyka€Ёa przez sukni€Ѕ ukochanego papieru, przyciska€Ёa go do serca, czu€Ёabrzegi kartek i gdyby Jan Valjean ujrza€Ё j€Ј wtedy, !zadr€Єa€Ёby na widok tej rado€Њcinieznanej a pe€Ёnej €Њwiat€Ёa, tryskaj€Јcej spod jej powiek. $O, tak! €Ї my€Њla€Ёa. €Ї To on!! To od niego dla mnie. I m€Іwi€Ёa sobie, €Єe go !odnalaz€Ёa dzi€Ѕki po€Њrednictwu anio€Ё€Іw, za spraw€Ј jakiego€Њ boskiego przypadku. Co za transfiguracja mi€Ёo€Њci! Co za marzenie! Ten boski przypadek to po€Њrednictwo "anio€Ё€Іw by€Ёo ga€Ёk€Ј z chleba, kt€Іr€Ј jeden z€Ёodziej rzuci€Ё drugiemu z podw€Іrza Karola Wielkiego nad dachem wi€Ѕzienia La Force. Starzy s€Ј od tego, €Єeby w por€Ѕ wychodzili Wieczorem Jan Valjean wyszed€Ё; Kozeta ubra€Ёa si€Ѕ, uczesa€Ёa w€Ёosy jak najbardziej twarzowo i w€Ёo€Єy€Ёa sukni€Ѕ z dekoltem !g€Ё€Ѕboko wyci€Ѕtym, jak m€Іwi€Ј m€Ёode dziewcz€Ѕta, €Аtroch€Ѕ nieprzyzwoitym€Б. Nie by€Ёo to ani troch€Ѕ nieprzyzwoite, a tylko €Ёadne. Ubra€Ёa si€Ѕ tak, sama nie wiedz€Јc dlaczego. Czy chcia€Ёa wyj€Њ€Ћ? Nie. Czy spodziewa€Ёa si€Ѕ odwiedzin? Nie. O zmroku zesz€Ёa do ogrodu. Toussaint zaj€Ѕta by€Ёa w kuchni, kt€Іrej okna wychodzi€Ёy na tylne podw€Іrko.Zacz€Ѕ€Ёa przechadza€Ћ si€Ѕ, odsuwaj€Јc r€Ѕkami ga€Ё€Ѕzie drzew, bo niekt€Іre zwiesza€Ёy si€Ѕ bardzo nisko. Tak dosz€Ёa do €Ёawki. Kamie€Љ le€Єa€Ё w tym samym miejscu. "Usiad€Ёa i po€Ёo€Єy€Ёa delikatn€Ј bia€Ё€Ј r€Ѕk€Ѕ na tym kamieniu, jakby chcia€Ёa go popie€Њci€Ћ i podzi€Ѕkowa€Ћ mu. Nagle dozna€Ёa nieopisanego wra€Єenia, jakiego mimo woli si€Ѕ do€Њwiadcza, kiedy kto€Њ znienacka stanie za nami. !Odwr€Іci€Ёa g€Ёow€Ѕ i podnios€Ёa si€Ѕ. By€Ё to on. Sta€Ё z odkryt€Ј g€Ёow€Ј. Wydawa€Ё si€Ѕ blady i wychud€Ёy.Ledwie mo€Єna by€Ёo dostrzec jego czarne ubranie. Zmrok "po€Ёo€Єy€Ё cie€Љ na Jego pi€Ѕknym czole i zakry€Ё mu oczy ciemno€Њci€Ј. By€Ёo w nim, pod jak€Ј€Њ mglist€Ј i delikatn€Ј #zas€Ёon€Ј, co€Њ ze €Њmierci i nocy.Na jego twarzy ja€Њnia€Ёy ostatnie €Њwiat€Ёa dnia, kt€Іry umiera, i ostatnie my€Њli duszy,kt€Іra odchodzi. Zdawa€Ёo si€Ѕ, €Єe nie by€Ё jeszcze widmem, a przesta€Ё ju€Є by€Ћ cz€Ёowiekiem. Kapelusz jego le€Єa€Ё obok, rzucony w zaro€Њla. Kozeta, bliska omdlenia, nie "krzykn€Ѕ€Ёa. Cofa€Ёa si€Ѕ powoli, czu€Ёa bowiem, €Єe j€Ј co€Њ przyci€Јga. On nie ruszy€Ё si€Ѕ z miejsca. Czu€Ёa, jakby otuli€Ёo j€Ј co€Њ niewys€Ёowionego a smutnego €Їspojrzenie jego oczu, kt€Іrych nie widzia€Ёa. Cofaj€Јc si€Ѕ napotka€Ёa drzewo "i opar€Ёa si€Ѕ o nie. Gdyby nie todrzewo, by€Ёaby upad€Ёa. !W€Іwczas us€Ёysza€Ёa jego g€Ёos, ten g€Ёos, kt€Іrego naprawd€Ѕ nigdy jeszcze nie s€Ёysza€Ёa, !szepcz€Јcy troch€Ѕ g€Ёo€Њniej od szmeru li€Њci: €ЇNiech mi pani wybaczy, €Єe tujestem. Serce mam pe€Ёne pani, !nie mog€Ёem tak €Єy€Ћ d€Ёu€Єej i przyszed€Ёem. Czy pani !przeczyta€Ёa to, co po€Ёo€Єy€Ёem na €Ёawce? Czy mnie pani cho€Ћ troch€Ѕ poznaje? Niech si€Ѕ pani nie boi. Jak ten czas leci! Czy pani pami€Ѕta ten dzie€Љ, kiedy pani na mnie spojrza€Ёa? To by€Ёo w Ogrodzie Luksemburskim, przy gladiatorze. A kiedy pani ko€Ёo mnie przesz€Ёa? To by€Ёo szesnastego czerwca i drugiego lipca. Nied€Ёugo minie rok. Dawno ju€Є pani nie widzia€Ёem. Pyta€Ёem kobiety wynajmuj€Јcej krzes€Ёa w !ogrodzie, powiedzia€Ёa, €Єe ju€Є pani nie przychodzi. Mieszka€Ёapani przy ulicy Zachodniej na trzecim pi€Ѕtrze, w nowym domu. Widzi pani, €Єe wiem? €Џledzi€Ёem pani€Ј. Co mia€Ёem #robi€Ћ? P€І€Ўniej pani znikn€Ѕ€Ёa. Zdawa€Ёo mi si€Ѕ raz, €Єe pani przechodzi€Ёa, kiedy czyta€Ёem dzienniki pod arkadami Odeonu. Pobieg€Ёem. Ale nie: to by€Ёa jaka€Њ m€Ёoda osoba w podobnym kapeluszu. W nocy przychodz€Ѕ tutaj. Niech si€Ѕ pani nie l€Ѕka, nikt mnie nie widzi. Przychodz€Ѕ popatrze€Ћ zbliska na pani okna. Gdyby pani wiedzia€Ёa, jak bardzo kocham! Przepraszam, sam nie !wiem, co m€Іwi€Ѕ, mo€Єe pani si€Ѕgniewa. Gniewa si€Ѕ pani? €Ї O moja matko!! €Ї powiedzia€Ёa Kozeta. I zachwia€Ёa si€Ѕ, jakby mia€Ёa umrze€Ћ. !Podtrzyma€Ё j€Ј, osun€Ѕ€Ёa si€Ѕ, wzi€Ј€Ё j€Ј w swoje obj€Ѕcia i przytuli€Ё z ca€Ёej si€Ёy, nie !wiedz€Јc, co czyni. Trzyma€Ё j€Ј tak, sam chwiej€Јc si€Ѕ na nogach. &Uj€Ѕ€Ёa jego r€Ѕk€Ѕ i po€Ёo€Єy€Ёa j€Ј sobie na sercu. Wyczu€Ё sw€Іj list i wyszepta€Ё: €Ї Wi€Ѕc kocha mnie pani?? Odpowiedzia€Ёa g€Ёosem cichym jak tchnienie, ledwie dos€Ёyszalnym: €Ї Cicho!! Ty wiesz! I ukry€Ёa zarumienione policzki na piersi dumnego i upojonego szcz€Ѕ€Њciem m€Ёodzie€Љca. Usiad€Ё na €Ёawce, ona przy nim.Zabrak€Ёo im s€Ё€Іw. Gwiazdy zaczyna€Ёy wschodzi€Ћ. Jak dosz€Ёo do tego, €Єe ich usta spotka€Ёy si€Ѕ? Jak dochodzi do tego, €Єe ptak €Њpiewa, €Њnieg "topnieje, r€І€Єa otwiera si€Ѕ, maj!rozkwita, €Єe bia€Ёy €Њwit wstajeza czarnymi drzewami na dr€Є€Јcym szczycie wzg€Іrz? Poca€Ёunek €Ї to by€Ёo wszystko.Powoli zacz€Ѕli rozmawia€Ћ. Po milczeniu, kt€Іre jest pe€Ёni€Ј szcz€Ѕ€Њcia, nadesz€Ёa chwila zwierze€Љ. Noc by€Ёa pogodna i jasna nad ich g€Ёowami. Te dwieistoty, czyste jak duchy, opowiedzia€Ёy sobie wszystko €Їswoje sny, upojenia, zachwyty, z€Ёudzenia i "zw€Јtpienia, jak ub€Іstwiali si€Ѕ z daleka, jak pragn€Ѕli si€Ѕ nawzajem i jak wielka by€Ёa ichrozpacz, kiedy przestali si€Ѕ widywa€Ћ. W idealnej poufa€Ёo€Њci, kt€Іrej nic ju€Є powi€Ѕkszy€Ћ nie mog€Ёo, zwierzyli sobie wzajem wszystko, co mieli najskrytszego i najtajniejszego. Opowiedzieli sobie, z ca€Ё€Ј najczystsz€Ј wiar€Ј w swoje z€Ёudzenia, wszystko, cokolwiek mi€Ёo€Њ€Ћ, m€Ёodo€Њ€Ћ i ta reszta !dzieci€Љstwa, kt€Іra w nich by€Ёa!jeszcze, podsun€Ѕ€Ёy im na my€Њl.Te dwa serca przela€Ёy si€Ѕ jedno w drugie i po up€Ёywie godziny m€Ёodzieniec mia€Ё w sobie dusz€Ѕ dziewczyny, a dziewczyna mia€Ёa w sobie "dusz€Ѕ m€Ёodzie€Љca. Przenikn€Ѕli si€Ѕ, oczarowali, ol€Њnili. Kiedy sko€Љczyli rozmow€Ѕ, kiedy ju€Є powiedzieli sobie !wszystko, ona po€Ёo€Єy€Ёa g€Ёow€Ѕna jego ramieniu i zapyta€Ёa: €Ї Jak panu na imi€Ѕ?? "€Ї Mariusz €Ї odpowiedzia€Ё. €Ї A pani?? €Ї Kozeta. Rozdzia€Ё sz€Іsty MA€ГY GAVROCHE Z€Ёo€Њliwy figiel wiatru Po roku 1823, kiedy karczma w Montfermeil ton€Ѕ€Ёa powoli nie w przepa€Њci bankructwa, lecz w kloace drobnych !d€Ёug€Іw, ma€Ё€Єonkom Th€­nardierprzyby€Ёo dwoje dzieci, dw€Іch ch€Ёopc€Іw. W ten spos€Іb mieli pi€Ѕcioro: dwie c€Іrki i trzech syn€Іw. Du€Єy przych€Іwek. Th€­nardierowa wyj€Јtkowo szcz€Ѕ€Њliwie uwolni€Ёa si€Ѕ od dw€Іch najm€Ёodszych, kiedy jeszcze byli ca€Ёkiem mali. Owa Magnon, o kt€Іrej m€Іwili€Њmy niedawno, by€Ёa t€Ј $sam€Ј s€Ёu€Є€Јc€Ј, kt€Іr€Ј uzyska€Ёaod poczciwego pana Gillenormand alimenty na utrzymanie dwojga swoich dzieci. Mieszka€Ёa na nadbrze€ЄuCelestyn€Іw, na rogu ulicy Pi€Єmowej, kt€Іra zrobi€Ёa, co mog€Ёa, aby zamieni€Ћ na przyjemny zapach swoj€Ј nie "najlepsz€Ј s€Ёaw€Ѕ. Pami€Ѕtna jestdo dzisiaj straszna epidemia "krupu, kt€Іra trzydzie€Њci pi€Ѕ€Ћ lat temu dotkn€Ѕ€Ёa nadrzeczne dzielnice Pary€Єa. W tej epidemii Magnon straci€Ёa jednego dnia swoich dw€Іch syn€Іw, jeszcze bardzo ma€Ёych; jednego rano, drugiego wieczorem. By€Ё to dla!niej cios. Dzieci te by€Ёy drogie matce: przedstawia€Ёy warto€Њ€Ћ osiemdziesi€Ѕciu frank€Іw miesi€Ѕcznie. Te osiemdziesi€Јt frank€Іw bardzo punktualnie wyp€Ёaca€Ё w imieniu pana Gillenormand jego plenipotent, pan Barge, emerytowany komornik, mieszkaj€Јcy przy $ulicy Kr€Іla Sycylii. Ze €Њmierci€Ј dzieci renta by€Ёa pogrzebana. Magnon poszuka€Ёa na to rady. W tej ciemnej masonerii z€Ёa, do kt€Іrej nale€Єa€Ёa, ludzie wiedz€Ј o sobie wszystko, dochowuj€Ј tajemnicy i pomagaj€Ј sobie wzajemnie. Magnon potrzebowa€Ёa dwojga dzieci. Th€­nardierowa mia€Ёa ich dwoje. Ta sama p€Ёe€Ћ, ten sam wiek. Dobre rozwi€Јzanie dla jednej, dobra lokata dla drugiej. Mali Th€­nardierowie zostali synami Magnon. Magnon wyprowadzi€Ёa si€Ѕ z nadbrze€Єa Celestyn€Іw i zamieszka€Ёa przyulicy Clocheperce. W Pary€Єu !to€Єsamo€Њ€Ћ os€Іb przerywa si€Ѕ przez przeprowadzk€Ѕ z ulicy na ulic€Ѕ. Urz€Јd Stanu Cywilnego, nie wiedz€Јc o niczym, nie wda€Ё !si€Ѕ w t€Ѕ spraw€Ѕ i podstawienieodby€Ёo si€Ѕ w spos€Іb najprostszy w €Њwiecie. Th€­nardierowa za€Є€Јda€Ёa za po€Єyczenie dzieci dziesi€Ѕciu !frank€Іw miesi€Ѕcznie, kt€Іre jejMagnon przyrzek€Ёa, a nawet p€Ёaci€Ёa. Nie trzeba dodawa€Ћ, €Єe pan Gillenormand dotrzymywa€Ё swojego zobowi€Јzania. Odwiedza€Ё malc€Іw co p€І€Ё roku. Nie spostrzeg€Ё zmiany. €Ї Panie €Ї m€Іwi€Ёa mu Magnon €Ї jacy oni podobni do pana. Th€­nardier, "kt€Іry potrafi€Ё pr€Ѕdko zmienia€Ћsk€Іr€Ѕ, skorzysta€Ё z tej sposobno€Њci, €Єeby sta€Ћ si€Ѕ Jondrette€Вem. Do €Њwiadomo€Њci jego dw€Іch c€Іrek i Gavroche€Вaistnienie najm€Ёodszych braci prawie nie dotar€Ёo. Na pewnymstopniu n€Ѕdzy panuje !oboj€Ѕtno€Њ€Ћ krainy umar€Ёych i na €Єywe istoty patrzy si€Ѕ jak !na upiory. Ludzie s€Ј cz€Ѕsto dlaswoich najbli€Єszych tylko bezkszta€Ёtnymi postaciami cienia, ledwo odr€Ѕbnymi od mglistego t€Ёa €Єycia, i €Ёatwo wracaj€Ј w niewidzialne. Dwa ma€Ёe podrzutki nie mog€Ёy narzeka€Ћ na Magnon. Za rekomendacj€Ѕ s€Ёu€Єy€Ёo im osiemdziesi€Јt frank€Іw, wi€Ѕc obchodzono si€Ѕ z nimi dobrze, !jak z ka€Єd€Ј rzecz€Ј, z kt€Іrej !ci€Јgnie si€Ѕ zysk. Byli nie€Ўle !odziani, nie€Ўle €Єywieni, prawiejak €Аmali panicze€Б, lepiej traktowani przez przybran€Ј matk€Ѕ ni€Є przez prawdziw€Ј. Ale ca€Ёkiem niespodzianie ar€Ёa si€Ѕ i po kilkuє0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПЇpЕ cШ8Ј% > c+9ЉcД cŽ9Њ!“ cё9ЋЊ+& cT:Ќа5Ї bЗ: biedni malcy, z kt€Іrymi dot€Јd nawet w zlej doli los obchodzi€Ёsi€Ѕ do€Њ€Ћ €Ёaskawie, zostali szorstko rzuceni w wir €Єycia i musieli rozpocz€Ј€Ћ je na w€Ёasn€Ј r€Ѕk€Ѕ. Zbiorowe aresztowanie przest€Ѕpc€Іw, takie jak to, kt€Іre si€Ѕ odby€Ёo na poddaszu Jondrette€Вa, z konieczno€Њci poci€Јgaj€Јce za sob€Ј dalsze poszukiwania i uwi€Ѕzienia, !jest prawdziw€Ј kl€Ѕsk€Ј dla tej ohydnej, tajnej przeciw !spo€Ёeczno€Њci, kt€Іra €Єyje pod spo€Ёecze€Љstwem jawnym. Katastrofa Th€­nardier€Іw spowodowa€Ёa katastrof€Ѕ Magnon. Pewnego dnia, wkr€Іtce po przekazaniu Eponinie przez Magnon kartki w sprawie ulicy Plumet na ulicy Clocheperce odby€Ёa si€Ѕ ob€Ёawa policyjna; Magnon zosta€Ёa uj€Ѕta i razem z ni€Ј wpadli do sieci mieszka€Љcy ca€Ёego domu, wszyscy podejrzani. Dwaj ch€Ёopcy bawili si€Ѕ w€Іwczas w tylnym podw€Іrzu i nie wiedzieli!o niczym; kiedy chcieli wr€Іci€Ћ, znale€Ўli drzwi zamkni€Ѕte i dompusty. Szewc z przeciwka zawo€Ёa€Ё ich i odda€Ё im kawa€Ёek papieru, kt€Іry €Аmatka€Б dla nich zostawi€Ёa. Na tym papierze by€Ё adres: Pan Barge, poborca renty, ulica Kr€Іla Sycylii 8. Szewc powiedzia€Ё: €ЇNie b€Ѕdziecie ju€Є tu mieszkali. Id€Ўcie tam. To niedaleko. Pierwsza ulica na lewo. Pytajcie si€Ѕ o drog€Ѕ z tym papierem. Dzieci posz€Ёy; starszy brat prowadzi€Ё m€Ёodszego, trzymaj€Јc w r€Ѕku kartk€Ѕ, kt€Іra mia€Ёa by€Ћ ich przewodnikiem. By€Ёo zimno i ma€Ёe, zdr€Ѕtwia€Ёe palce ch€Ёopca s€Ёabo trzyma€Ёy ow€Ј kartk€Ѕ. Na zakr€Ѕcie uliczki Clocheperce powiew wiatru wyrwa€Ё mu j€Ј, a €Єe noc ju€Є zapada€Ёa, dziecko nie mog€Ёo jej odszuka€Ћ. "Zacz€Ѕli b€Ё€Јdzi€Ћ po ulicach na los szcz€Ѕ€Њcia. Ma€Ёy Gavroche wykorzystuj€Јcy Napoleona Wielkiego !Wiosn€Ј w Pary€Єu zdarzaj€Ј si€Ѕ do€Њ€Ћ cz€Ѕsto ostre i przykre wiatry, od kt€Іrych cz€Ёowiek nie ca€Ёkiem zamarza, ale porz€Јdnie marznie. Te wiatry, psuj€Јce pi€Ѕkn€Ј pogod€Ѕ !wiosenn€Ј, dzia€Ёaj€Ј dok€Ёadnie tak, jak podmuch zimnego powietrza, kt€Іre wciska si€Ѕ dociep€Ёego pokoju przez szpar€Ѕ w nie domkni€Ѕtych oknach lub drzwiach. Wydaje si€Ѕ wtedy, €Єe w ponurej bramie zimy zosta€Ёa szpara i wiatr przez ni€Ј uchodzi. Na wiosn€Ѕ roku 1832, kiedy Europ€Ѕ nawiedzi€Ёapierwsza w tym stuleciu wielkaepidemia, wiatry by€Ёy jeszcze ostrzejsze i bardziej przenikliwe ni€Є zwykle. Uchyli€Ёy si€Ѕ w€Іwczas bramy jeszcze bardziej lodowate ni€Є bramy zimy. By€Ёy to bramy grobu. W tych wiatrach czu€Ћ by€Ёo tchnienie cholery. Pewnego wieczora, kiedy podobny wicher d€Ј€Ё tak okropnie, jak gdyby powr€Іci€Ё stycze€Љ, i mieszka€Љcy Pary€Єa na nowo poubierali si€Ѕ w zimowe palta, ma€Ёy Gavroche, weso€Ёy i dr€Є€Јcy pod swymi €Ёachmanami, sta€Ё w zachwyceniu przed sklepem jakiego€Њ fryzjera w okolicy Orme-Saint-Gervais. By€Ё wystrojony w we€Ёnian€Ј chustk€Ѕ kobiec€Ј, nie wiedzie€Ћ jak zdobyt€Ј, z kt€Іrej zrobi€Ё sobie szalik. Ma€Ёy Gavroche zdawa€Ё si€Ѕ poch€Ёoni€Ѕty zachwytem dla woskowej panny m€Ёodej, wygorsowanej, w wianku z pomara€Љczowego !kwiecia, kt€Іra obraca€Ёa si€Ѕ w ko€Ёo za szybk€Ј, ukazuj€Јc przechodniom, mi€Ѕdzy dwoma kinkietami, sw€Іj u€Њmiech; naprawd€Ѕ za€Њ ogl€Јda€Ё sklep tylko dlatego, €Єeby zobaczy€Ћ, #czy nie uda€Ёoby si€Ѕ €Њwisn€Ј€Ћ z wystawy kawa€Ёka myd€Ёa, !kt€Іry by m€Іg€Ё nast€Ѕpnego dniaodprzeda€Ћ za jednego su €Аfryzjerowi€Бz przedmie€Њcia. !Nieraz ju€Є miewa€Ё €Њniadanie z takiego chleba. To zaj€Ѕcie, do !kt€Іrego mia€Ё du€Єe zdolno€Њci, nazywa€Ёo si€Ѕ w jego j€Ѕzyku €Аgoli€Ћ brod€Ѕ golibrodom€Б. Wpatruj€Јc si€Ѕ w lalk€Ѕ i zerkaj€Јc na myd€Ёo, Gavroche mrucza€Ё przez z€Ѕby. €Ї We wtorek. Nie, nie we wtorek. Czy we wtorek? Mo€Єe to i we wtorek. Tak, we wtorek. Nie dowiedziano si€Ѕ nigdy, o co chodzi€Ёo w tym monologu. Je€Єeli przypadkiem monolog !odnosi€Ё si€Ѕ do dnia, w kt€Іrym malec ostatni raz jad€Ё obiad, toby znaczy€Ёo, €Єe przed trzema dniami, gdy€Є rzecz dzia€Ёa si€Ѕ w pi€Јtek. W sklepie ogrzanym przez piec, w kt€Іrym dobrze "napalono, fryzjer goli€Ё klienta iod czasu do czasu rzuca€Ё spojrzenia w stron€Ѕ tego wroga, tego zzi€Ѕbni€Ѕtego i zuchwa€Ёego ulicznika, kt€Іry obie r€Ѕce trzyma€Ё w kieszeniach, ale najwidoczniejdzia€Ёa€Ё my€Њl€Ј. Kiedy Gavroche tak ogl€Јda€Ё !pann€Ѕ m€Ёod€Ј, wystaw€Ѕ i myd€Ёawindsorskie, dwaj ch€Ёopcy, nier€Іwnego wzrostu, do€Њ€Ћ czysto ubrani i jeszcze mniejsiod niego, z kt€Іrych jeden wygl€Јda€Ё na siedem, a drugi na#pi€Ѕ€Ћ lat, nacisn€Ѕli nie€Њmia€Ёo klamk€Ѕ i weszli do sklepu, prosz€Јc nie wiadomo o co, mo€Єe o lito€Њ€Ћ, p€Ёaczliwym g€Ёosem, podobniejszym do #j€Ѕku ni€Є do pro€Њby. M€Іwili obajnaraz i niepodobna by€Ёo !zrozumie€Ћ ich s€Ё€Іw, poniewa€Є €Ёkania przerywa€Ёy g€Ёos m€Ёodszemu, a z€Ѕby starszego dzwoni€Ёy z zimna. Fryzjer %obr€Іci€Ё si€Ѕ z w€Њciek€Ёo€Њci€Ј na twarzy i nie odk€Ёadaj€Јc brzytwy, odsun€Ј€Ё starszego lew€Ј r€Ѕk€Ј, m€Ёodszego kolanem, po czym wypchn€Јwszy ich na ulic€Ѕ, zamkn€Ј€Ё drzwi m€Іwi€Јc: €Ї Tylko zimno wpuszczaj€Ј nie wiedzie€Ћ po co!! "Ch€Ёopcy poszli dalej, p€Ёacz€Јc. Tymczasem zachmurzy€Ёo si€Ѕ, zaczyna€Ё pada€Ћ deszcz. Ma€Ёy Gavroche pobieg€Ё za nimii zaczepi€Ё ich. €Ї Co wam si€Ѕ sta€Ёo, smyki? #€Ї Nie wiemy, gdzie i€Њ€Ћ spa€Ћ €Ї odpowiedzia€Ё starszy. "€Ї Tylko to?? €Ї rzek€Ё Gavroche. €Ї Wielkie rzeczy. Czy dlatego #si€Ѕ p€Ёacze? A to €Є€І€Ёtodzioby! #I z nieco drwi€Јc€Ј wy€Єszo€Њci€Ј, a zarazem jako€Њ czule, powa€Єnie i opieku€Љczo rzek€Ё do nich: €Ї Knoty, chod€Ўcie ze mn€Ј! €ЇDobrze, prosz€Ѕ pana €Їrzek€Ё starszy. I obaj malcy poszli za nim jak za arcybiskupem. Przestali p€Ёaka€Ћ. Gavroche pow€Ѕdrowa€Ё razem znimi ulic€Ј €Њw. Antoniego w kierunku Bastylii. Odchodz€Јc obejrza€Ё si€Ѕ i obrzuci€Ё fryzur€Ѕ oburzonym spojrzeniem. €Ї Nie ma toto wcale serca, jak!wilk! €Ї mrucza€Ё. €Ї Angielskie zi€І€Ёko!! Jaka€Њ dziewczyna, widz€Јc ich id€Јcych g€Ѕsiego z Gavroche€Вem na czele, wybuchn€Ѕ€Ёa g€Ёo€Њnym €Њmiechem. €Џmiech ten nie odznacza€Ё si€Ѕ uszanowaniem dla maszeruj€Јcej tr€Іjki. €Ї Dzie€Љ dobry, panno Omnibus €Ї powiedzia€Ё jej Gavroche. W chwil€Ѕ potem przypomnia€Ё sobie fryzjera i doda€Ё: !€Ї Pomyli€Ёem zwierz€Ѕta, to nie $wilk, ale w€Ј€Є. Golibrodo, p€Іjd€Ѕ po €Њlusarza i ka€Є€Ѕ ci przyprawi€Ћ dzwonek do ogona.Przygoda z fryzjerem uczyni€Ёago agresywnym. Przeskakuj€Јc przez rynsztok, zawo€Ёa€Ё do !brodatej str€І€Єki, godnej wita€ЋFausta na Brockenie, kt€Іra sz€Ёa z miot€Ё€Ј w r€Ѕku: €Ї Ach, wi€Ѕc pani wychodzi na miasto razem ze swoim koniem? I m€Іwi€Јc to obryzga€Ё lakierowane buty jakiego€Њ przechodnia. €Ї Ty €Ёajdaku!! €Ї zawo€Ёa€Ё z w€Њciek€Ёo€Њci€Ј poszkodowany. Gavroche wysun€Ј€Ё nos z chustki. €Ї Pan ma do kogo€Њ pretensj€Ѕ??€Ї Do ciebie!! €Їrzek€Ё przechodzie€Љ. €Ї Biuro zamkni€Ѕte €Ї odpar€Ё Gavroche €Ї dzi€Њ ju€Є nie przyjmuj€Ѕ €Єadnych za€Єale€Љ. Tymczasem, id€Јc dalej ulic€Ј, spostrzeg€Ё pod jedn€Ј z bram zzi€Ѕbni€Ѕt€Ј do szpiku ko€Њci €Єebraczk€Ѕ, lat trzynastu lub mo€Єe czternastu, tak krotko ubran€Ј, €Єe by€Ёo jej wida€Ћ kolana. !€Ї Biedna dziewczyna!! €Ї rzek€Ё Gavroche. €Ї Nie ma nawet majtek. Masz, we€Ў chocia€Є to. I odwin€Јwszy z szyi sw€Іj ciep€Ёy szalik, rzuci€Ё go na chude i fioletowe z zimna ramiona €Єebraczki, na kt€Іrychjego szalik sta€Ё si€Ѕ znowu chustk€Ј. Ma€Ёa popatrzy€Ёa na niego ze zdziwieniem i w milczeniu przyj€Ѕ€Ёa chustk€Ѕ. Na pewnym stopniu n€Ѕdzy cz€Ёowiek w swoim ot€Ѕpieniu ju€Є nie narzeka na z€Ёo i nie dzi€Ѕkuje za dobro€Ћ. €ЇBrrr! €Їwstrz€Јsn€Ј€Ё si€Ѕ Gavroche, dygoc€Јc teraz bardziej ni€Є €Њwi€Ѕty Marcin, kt€Іry jednak zostawi€Ё sobie po€Ёow€Ѕ swego p€Ёaszcza. "Po tym €Аbrrr!€Бulewa rozsro€Єy€Ёa"si€Ѕ jeszcze bardziej. Z€Ёo€Њliwe niebiosa karz€Ј niekiedy dobre uczynki. "€ЇO! €Ї zawo€Ёa€Ё Gavroche €Їa to co znaczy? Znowu deszcz! M€Іj#Bo€Єe, je€Єeli to d€Ёu€Єej potrwa, skre€Њlam sw€Іj abonament. I poszed€Ё dalej. €Ї Mniejsza o to €Їdoda€Ё po chwili, rzucaj€Јc okiem na "€Єebraczk€Ѕ otulaj€Јc€Ј si€Ѕ jego szalem €Їma przynajmniej co€Њ porz€Јdnego na grzbiecie. "I patrz€Јc na chmur€Ѕ, zawo€Ёa€Ё: €Ї Nie uda€Ёo ci si€Ѕ!! Dwaj malcy dreptali za nim. Kiedy przechodzili ko€Ёo jednego z tych g€Ѕsto zakratowanych okien wystawowych, kt€Іre wskazuj€Ј na piekarni€Ѕ, gdy€Є chleb, jak z€Ёoto, trzymany jest za €Єelaznymi kratami, Gavroche odwr€Іci€Ё si€Ѕ: €Ї Smyki!! Jedli€Њcie obiad? !€Ї Prosz€Ѕ pana €Ї odpowiedzia€Ё starszy €Ї nic jeszcze nie jedli€Њmy od samego rana. €Ї Wi€Ѕc nie macie ani ojca, animatki? €Ї zapyta€Ё majestatycznie Gavroche. €Ї Przepraszam pana, mamy tat€Ѕ i mam€Ѕ, ale nie wiemy, gdzie oni s€Ј. €Ї Czasami jest lepiej tego nie wiedzie€Ћ €Ї rzek€Ё Gavroche, kt€Іry by€Ё filozofem. €ЇJu€Є dwie godziny €Їm€Іwi€Ё dalej starszy €Їchodzimy i szukamy czego€Њ do jedzenia po bramach, ale nic nie znale€Ўli€Њmy. !€Ї Wiem €Ї rzek€Ё Gavroche €Ї to psy wszystko wyjadaj€Ј. €Ї I po chwili milczenia doda€Ё: €Ї A wi€Ѕc to tak, zgubili€Њmy naszych autor€Іw. Nie wiemy, co€Њmy z nimi zrobili. To nie€Ёadnie z waszej strony, €Ёobuzy. Zawieruszy€Ћ starszych"ludzi! Ale by€Ёo nie by€Ёo, trzeba"co€Њ przek€Јsi€Ћ. Nie zadawa€Ё im dalszych pyta€Љ. Nie mieli gdziemieszka€Ћ, c€І€Є prostszego? Starszy z dw€Іch €Аsmyk€Іw€Б, prawie ca€Ёkiem powr€Іciwszy do dzieci€Ѕcej beztroski, zawo€Ёa€Ё: €Ї To dopiero heca!! Mamusia m€Іwi€Ёa, €Єe w palmow€Ј niedziel€Ѕ zaprowadzi nas na palmy. €Ї Napalmy w piecu!! €Ї odpowiedzia€Ё Gavroche. Przystan€Ј€Ё tymczasem, obmacuj€Јc i przetrz€Јsaj€Јc wszystkie zakamarki swoich €Ёachman€Іw. Na koniec podni€Іs€Ё g€Ёow€Ѕ z min€Ј, kt€Іra mia€Ёa wyra€Єa€Ћ tylko zadowolenie, lecz by€Ёa pe€Ёna triumfu. €Ї Uspok€Іjmy si€Ѕ, szczeniaki! Oto kolacja dla trzech. $I wyci€Јgn€Ј€Ё z kt€Іrej€Њ kieszeni jeden su. Nie daj€Јc malcom czasu na wyra€Єenie podziwu, wepchn€Ј€Ё ich obu przed sob€Ј do piekarni"i rzuci€Ё swoj€Ј monet€Ѕ na lad€Ѕ, wo€Ёaj€Јc: !€ЇPanie starszy, chleba za pi€Ѕ€Ћcentym€Іw! Sprzedawca, kt€Іrym by€Ё sam w€Ёa€Њciciel !piekarni, wzi€Ј€Ё chleb i n€І€Є. €ЇW trzech kawa€Ёkach, panie starszy! €Ї poleci€Ё Gavroche i "doda€Ё z godno€Њci€Ј: €Ї Jest nas trzech. A widz€Јc, €Єe piekarz, przyjrzawszy si€Ѕ trzem biesiadnikom wzi€Ј€Ё chleb razowy, g€Ё€Ѕboko wsadzi€Ё palecdo nosa, wci€Јgn€Ј€Ё powietrze tak pot€Ѕ€Єnie, jakby na ko€Љcu tego palca by€Ёa szczypta tabaki Fryderyka Wielkiego, i zawo€Ёa€Ё z wyrazem oburzenia: €Ї A to co?? Piekarz odpowiedzia€Ё: €Ї Jak to co?? Chleb, bardzo dobry chleb drugiego gatunku. €ЇTo znaczy ordynarny razowiec €Ї odpar€Ё Gavroche, spokojny i pe€Ёen zimnej pogardy. €Ї Bia€Ёego chleba, panie starszy! Ja stawiam! Piekarz nie m€Іg€Ё powstrzyma€Ћ !u€Њmiechu i kraj€Јc bia€Ёy chleb patrzy€Ё na nich z wyrazem !wsp€І€Ёczucia, kt€Іre dotkn€Ѕ€Ёo Gavroche€Вa. €Ї €Ђe co, panie Piekarski? Co nas pan tak mierzysz? Mo€Єe pan jeszcze €Ёokcia we€Ўmiesz? Wszyscy trzej, postawieni jeden na drugim, nie mieliby wi€Ѕcej ni€Є trzy €Ёokcie. Kiedy chleb zosta€Ё pokrajany, piekarz schowa€Ё pieni€Јdz i Gavroche odezwa€Ё si€Ѕ do dzieci: €Ї Wcinajcie!! Ch€Ёopcy patrzyli na niego zdziwieni. Gavroche zacz€Ј€Ё si€Ѕ €Њmia€Ћ. €Ї Ach, prawda! Jeszcze nie rozumiej€Ј, takie to ma€Ёe! I powt€Іrzy€Ё: €Ї Jedzcie. To m€Іwi€Јc, poda€Ё ka€Єdemu po kawa€Ёku chleba. S€Јdz€Јc, €Єe starszy, kt€Іry mu si€Ѕ wydawa€Ёgodniejszy rozmowy, zas€Ёugiwa€Ё na szczeg€Іln€Ј zach€Ѕt€Ѕ i €Єe nale€Єa€Ёo mu oszcz€Ѕdzi€Ћ wszelkiego wahania w zaspokojeniu apetytu, doda€Ё wr€Ѕczaj€Јc mu najwi€Ѕksz€Ј porcj€Ѕ: €ЇZatkaj tym sobie jadaczk€Ѕ. Jeden kawa€Ёek by€Ё mniejszy od pozosta€Ёych; Gavroche wzi€Ј€Ё go dla siebie. Biedne dzieciaki by€Ёy, nie wy€Ё€Јczaj€Јc Gavroche€Вa, bardzo g€Ёodne. Poch€Ёaniaj€Јc chleb wielkimi k€Ѕsami, tarasowa€Ёy niewielk€Ј przestrze€Љ przed lad€Ј i piekarz, jak tylko zainkasowa€Ё#nale€Єno€Њ€Ћ, przybra€Ё niech€Ѕtny wyraz twarzy. €Ї Wracajmy na ulic€Ѕ €Їrzek€Ё Gavroche. I poszli dalej w kierunku Bastylii. Od czasu do czasu, kiedy mijali o€Њwietlone wystawy sklep€Іw, m€Ёodszy malec zatrzymywa€Ё si€Ѕ, €Єeby zobaczy€Ћ godzin€Ѕ na o€Ёowianym zegarku, kt€Іry nosi€Ё na sznurku obwi€Јzanym doko€Ёa szyi. €Ї G€Ёupie to jak but z lewej nogi €Ї m€Іwi€Ё wtedy Gavroche. Potem, zamy€Њlony, mrucza€Ё przez z€Ѕby: !€Ї Swoj€Ј drog€Ј, gdybym ja mia€Ёdzieci, da€Ёbym im lepsz€Ј szko€Ё€Ѕ. "Kiedy ko€Љczyli ju€Є sw€Іj chleb izbli€Єali si€Ѕ do rogu ponurej ulicy des Ballets, w g€Ё€Ѕbi !kt€Іrej wida€Ћ nisk€Ј i gro€Ўn€Ј "furt€Ѕ wi€Ѕzienia La Force, kto€Њ si€Ѕ odezwa€Ё: €Ї A, to ty, Gavroche? €Ї A, to ty, Montparnasse? €Ї odpowiedzia€Ё Gavroche. Jaki€Њ doros€Ёy m€Ѕ€Єczyzna zaczepi€Ё ch€Ёopca, a m€Ѕ€Єczyzn€Ј tym by€Ё rzeczywi€Њcie Montparnasse, przebrany, w niebieskich okularach, lecz €Ёatwy do poznania dla Gavroche€Вa. "€ЇTy spryciarzu! €Ї m€Іwi€Ё dalej Gavroche €Ї masz przyodziewek koloru ok€Ёad€Іw z lnianego siemienia i niebieskie okulary jak doktor. Znasz si€Ѕ na stylu, s€Ёowo honoru! €ЇPst! €Ї odpowiedzia€Ё !Montparnasse €Ї nie tak g€Ёo€Њno!!I szybko odci€Јgn€Ј€Ё Gavroche€Вapoza €Њwiat€Ёo padaj€Јce ze sklep€Іw. Dwaj malcy szli za nim machinalnie, trzymaj€Јc si€Ѕ za r€Ѕce. Kiedy znale€Ўli si€Ѕ pod czarnym €Ёukiem jakiej€Њ bramy,ukryci przed spojrzeniami i deszczem, Montparnasse zapyta€Ё: €Ї Wiesz, dok€Јd id€Ѕ? €Ї Na szubienic€Ѕ!! €Ї rzek€Ё Gavroche. €Ї Kawalarz jeste€Њ €Ї odrzek€Ё Montparnasse i doda€Ё: €Ї Babet na mnie czeka. "€Ї Ach!! €Ї zawo€Ёa€Ё Gavroche €Ї ona ma na imi€Ѕ Babet. Montparnasse zni€Єy€Ё g€Ёos: €Ї Nie ona, on. €Ї O, Babet? €Ї Tak, Babet. "My€Њla€Ёem, €Єe go opiecz€Ѕtowali.!€Ї Zdj€Ј€Ё piecz€Ѕ€Ћ €Ї odrzek€Ё Montparnasse. I szybko opowiedzia€Ё ch€Ёopcu, €Єe tego dnia rano Babet "zdo€Ёa€Ё umkn€Ј€Ћ, skr€Ѕcaj€Јc na lewo, zamiast na prawo, w €Аkorytarzu bada€Љ€Б. Gavroche wyrazi€Ё podziw dla tej zr€Ѕczno€Њci. €Ї Co za dentysta!! €Ї rzek€Ё. Montparnasse doda€Ё kilka szczeg€І€Ё€Іw ucieczki Babeta i zako€Љczy€Ё s€Ёowami: €Ї Ale to jeszcze nie wszystko. !Gavroche, s€Ёuchaj€Јc go, wzi€Ј€Ёlask€Ѕ, kt€Іr€Ј Montparnasse trzyma€Ё w r€Ѕku, niechc€Јcy &poci€Јgn€Ј€Ё za jej g€Іrn€Ј cz€Ѕ€Њ€Ћ iukaza€Ёo si€Ѕ ostrze sztyletu. €ЇO! €Ї zawo€Ёa€Ё, szybko wsuwaj€Јc pochw€Ѕ na sztylet €Їzabra€Ёe€Њ swojego €Єandarma przebranego po cywilnemu. Montparnasse przymru€Єy€Ё oko. #€Ї Do diab€Ёa!! €Ї rzek€Ё Gavroche €Їwi€Ѕc idziesz na salcesony? €ЇJeszcze nie wiem €Ї odpowiedzia€Ё Montparnasse oboj€Ѕtnie. €Ї Zawsze nie zawodzi mie€Ћ przy sobie szpilk€Ѕ. Gavroche nalega€Ё: €Ї Co masz zamiar robi€Ћ w nocy?? Montparnasse przybra€Ё znowu tajemnicz€Ј min€Ѕ i rzek€Ё, po€Ёykaj€Јc sylaby: €Ї To i owo. I nagle, zmieniaj€Јc temat, doda€Ё: €Ї Co€Њ ci powiem. €Ї Co znowu?? €ЇZupe€Ёnie inna historia. Wyobra€Ў sobie, par€Ѕ dni temu spotykam jakiego€Њ cywila. Dostaj€Ѕ od niego d€Ёugie !kazanie i sakiewk€Ѕ. K€Ёad€Ѕ j€Ј !do kieszeni. W chwil€Ѕ p€І€Ўniej si€Ѕgam po ni€Ј, a w kieszeni nie ma nic. €Ї Opr€Іcz kazania €Ї rzek€Ё Gavroche. €Ї A ty €Ї pyta€Ё Montparnasse €Їgdzie idziesz teraz? Gavroche pokaza€Ё swoich dw€Іch protegowanych i o€Њwiadczy€Ё: #€ЇId€Ѕ po€Ёo€Єy€Ћ spa€Ћ te dzieci. €Ї Gdzie je po€Ёo€Єysz?? €Ї U mnie w domu. €Ї To znaczy gdzie?? €Ї U mnie w domu. €Ї Wi€Ѕc masz mieszkanie?? €Ї Mam €Ї Gdzie?? !€Ї W s€Ёoniu €Ї rzek€Ё Gavroche. Montparnasse, jakkolwiek z !natury ma€Ёo dziwi€Јcy si€Ѕ, nie m€Іg€Ё powstrzyma€Ћ okrzyku: €Ї W s€Ёoniu!! €Ї No tak, w s€Ёoniu! Czy to takie dziwne? Pod wp€Ёywem tej uwagi Montparnasse odzyska€Ё spok€Іj i rozs€Јdek. Zdawa€Ёo si€Ѕ, €Єe nabra€Ё wi€Ѕkszego szacunku dlamieszkania Gavroche€Вa. "€Ї Rzeczywi€Њcie €Ї rzek€Ё €Ї tak jest, w s€Ёoniu... A czy tam dobrze? €Ї Bardzo dobrze €Ї rzek€Ё Gavroche €Ї nawet byczo. Nie ma przeci€Јg€Іw, jak pod mostem. €Ї Jak wchodzisz?? €Ї Wchodz€Ѕ. €Ї Jest jaka€Њ dziura?? €Ї dopytywa€Ё si€Ѕ Montparnasse. €ЇNo chyba. Ale nie trzeba o niej m€Іwi€Ћ. Mi€Ѕdzy przednimi nogami. Szpicle jej nie zauwa€Єyli. €Ї Przez ni€Ј w€Ёazisz?? Rozumiem. €Ї Chwytam si€Ѕ r€Ѕkami, raz, dwa i ju€Є mnie nie wida€Ћ. Po chwili milczenia Gavroche doda€Ё: !€Ї Dla tych malc€Іw b€Ѕd€Ѕ mia€Ё drabin€Ѕ. Montparnasse zacz€Ј€Ё si€Ѕ €Њmia€Ћ. e ar€Ёa si€Ѕ i po kilkuє0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПтїПgХїПB­pї c;Ўg ю c|;ЏUб cп;А&!ч cB<Б , cЅ<В7_N=€Ї Gdzie, u diab€Ёa, wytrzasn€Ј€Ёe€Њ tych szczeniak€Іw? Gavroche odpowiedzia€Ё po prostu: €ЇDosta€Ёem to bractwo w prezencie od jednego golibrody. A teraz dobranoc, id€Ѕ z nimi do mojego s€Ёonia. Gdyby€Њ mnie przypadkiem potrzebowa€Ё kt€Іrej nocy, mo€Єesz si€Ѕ tam zg€Ёosi€Ћ. Mieszkam na pierwszym !pi€Ѕtrze. Nie ma portiera. Pytaj o pana Gavroche€Вa. €Ї Dobrze €Ї odrzek€Ё Montparnasse. Po czym rozstali si€Ѕ; Montparnasse poszed€Ё w stron€Ѕ placu Gr€­ve, Gavroche w stron€Ѕ Bastylii. Na po€Ёudniowo €Їwschodnim rogu !placu Bastylii, w pobli€Єu wylotukana€Ёu, wykopanego w dawnejfosie tej fortecy wi€Ѕzienia, !istnia€Ё Jeszcze dwadzie€Њcia lattemu dziwaczny pomnik, wymazany ju€Є z pami€Ѕci pary€Єan, kt€Іry jednak !zas€Ёugiwa€Ё na ni€Ј, by€Ё bowiem pomys€Ёem €Аcz€Ёonka Instytutu, genera€Ёa €Ї dow€Іdcy armii egipskiej€Б. M€Іwimy: pomnik, chocia€Є by€Ёa to tylko makieta. Ale ta makieta wspania€Ёy szkic, dostojny trup my€Њli napoleo€Љskiej, kt€Іr€Ј kilka poryw€Іw wiatru unios€Ёo i !odrzuci€Ёo daleko od nas, sta€Ёa si€Ѕ historyczna i mia€Ёa co€Њ ostatecznego, co kontrastowa€Ёo z jej #prowizoryczno€Њci€Ј. By€Ё to s€Ёo€Љwysoki na czterdzie€Њci st€Іp; zbudowany z desek i ceg€Ёy, "d€Ўwiga€Ё on na grzbiecie wie€Є€Ѕ,przypominaj€Јc€Ј dom i pomalowan€Ј z pocz€Јtku na zielono przez jakiego€Њ pacykarza, p€І€Ўniej na czarno przez niebo, deszcze i czas. W#tej pustej i ods€Ёoni€Ѕtej cz€Ѕ€Њciplacu szerokie czo€Ёo kolosa, jego tr€Јba, k€Ёy, wie€Єa, ogromny zad i nogi, podobne do czterech kolumn, rysowa€Ёy noc€Ј na tle gwia€Ўdzistego nieba sylwetk€Ѕ zdumiewaj€Јc€Ј !i gro€Ўn€Ј. Nie wiadomo by€Ёo, comia€Ёa znaczy€Ћ. By€Ё to jakby symbol si€Ёy ludu, pos€Ѕpny i ogromny, widmo pot€Ѕ€Єne i widzialne, stoj€Јce obok niewidzialnego upiora Bastylii. Niewielu cudzoziemc€Іw odwiedza€Ёo ten zabytek, €Єaden przechodzie€Љ na niego nie patrzy€Ё. Rozsypywa€Ё si€Ѕ w gruzy; za ka€Єd€Ј zmian€Ј pory roku tynk odpadaj€Јcy mu z bok€Іw zostawia€Ё szkaradne rany. "€АEdylowie€Б, jak si€Ѕ to m€Іwi w wytwornym stylu, zapomnieli o"nim od roku 1814. Sta€Ё €Іw s€Ёo€Љw swoim k€Јcie ponury, chory, chyl€Јcy si€Ѕ do upadku, w €Њrodku gnij€Јcego ogrodzenia, kt€Іre ustawicznie zanieczyszczali pijani wo€Ўnice.Brzuch mia€Ё ca€Ёy w szczelinach, jaka€Њ deska stercza€Ёa z ogona, mi€Ѕdzy nogami wyros€Ёy wysokie chwasty, a poniewa€Є przez trzydzie€Њci lat otaczaj€Јcy go !plac podni€Іs€Ё si€Ѕ w powolnym, lecz ci€Јg€Ёym procesie, kt€Іry niedostrzegalnie d€Ўwiga w g€Іr€Ѕ grunt wielkich miast, wi€Ѕc s€Ёo€Љ sta€Ё w dole, jak gdyby si€Ѕ ziemia pod nim zapada€Ёa. By€Ё brudny, pogardzany, odpychaj€Јcy i wspania€Ёy, brzydki w oczach mieszczucha, melancholijny w !oczach my€Њliciela. Mia€Ё w sobie!co€Њ ze €Њmiecia, kt€Іry zostaniewymieciony, i z majestatu skazanego na €Њci€Ѕcie. Jake€Њmy powiedzieli, noc€Ј !jego wygl€Јd zmienia€Ё si€Ѕ. Noc stwarza w€Ёa€Њciw€Ј atmosfer€Ѕ dla wszystkiego, co jest cieniem. Jak tylko zapada€Ё zmierzch, stary s€Ёo€Љ prze€Єywa€Ё transfiguracj€Ѕ; !stawa€Ё si€Ѕ spokojny i gro€Ўny wniewzruszenie pogodnych ciemno€Њciach. Nale€Є€Јc do #przesz€Ёo€Њci, nale€Єa€Ё do nocy i nikn€Јc w niej, pozostawa€Ё wielki. Do tego k€Јta placu, zaledwie o€Њwietlonego odblaskiem oddalonej latarni, zaprowadzi€Ё Gavroche dw€Іch €Аsmyk€Іw€Б. Niech nam b€Ѕdzie wolno przerwa€Ћ tu sobie i przypomnie€Ћ, €Єe jeste€Њmy wci€Ј€Є w najprawdziwszej rzeczywisto€Њci i €Єe dwadzie€Њcia lat temu s€Јd karny rozpatrywa€Ё spraw€Ѕ o w€Ё€Іcz€Ѕgostwo i niszczenie pomnik€Іw publicznych, wytoczon€Ј przeciwko dziecku,kt€Іre z€Ёapano €Њpi€Јce we "wn€Ѕtrzu tego w€Ёa€Њnie s€Ёonia z placu Bastylii. Przypomniawszy o tym, ci€Јgniemy dalej nasz€Ј opowie€Њ€Ћ. W pobli€Єu kolosa Gavroche, rozumiej€Јc, jak niesko€Љczenie wielkie mo€Єe dzia€Ёa€Ћ na niesko€Љczenie ma€Ёe, rzek€Ё: €Ї Smarkacze, nie b€Іjcie si€Ѕ. Nast€Ѕpnie wszed€Ё przez dziur€Ѕw ogrodzeniu otaczaj€Јcym s€Ёonia i pom€Іg€Ё malcom przedosta€Ћ si€Ѕ przez ni€Ј. #Dzieci, troch€Ѕ wyl€Ѕk€Ёe, sz€Ёy zaGavroche€Вem, nie m€Іwi€Јc ani s€Ёowa i powierzaj€Јc si€Ѕ ca€Ёkowicie tej ma€Ёej opatrzno€Њci w €Ёachmanach, "kt€Іra im da€Ёa chleba i obieca€Ёadach nad g€Ёow€Ј. Le€Єa€Ёa tam wzd€Ёu€Є ogrodzenia#drabina, kt€Іra s€Ёu€Єy€Ёa w dzie€Љrobotnikom z s€Јsiedniej budowy. Gavroche podni€Іs€Ё j€Ј #z zadziwiaj€Јc€Ј si€Ё€Ј i opar€Ё o !jedn€Ј z przednich n€Іg s€Ёonia. Tam gdzie ko€Љczy€Ёa si€Ѕ drabina, mo€Єna by€Ёo dojrze€Ћ rodzaj czarnego otworu w brzuchu kolosa. Gavroche wskaza€Ё swoim go€Њciom drabin€Ѕ i otw€Іr, po czym rzek€Ё: €Ї Wejd€Ўcie tam. Dwaj mali ch€Ёopcy patrzyli na siebie przestraszeni. $€Ї Boicie si€Ѕ, smyki! €Ї zawo€Ёa€Ё Gavroche. I doda€Ё: €Ї Zaraz zobaczycie. !Obj€Ј€Ё silnie chropowat€Ј nog€Ѕ s€Ёonia i w mgnieniu oka, nie #racz€Јc pos€Ёu€Єy€Ћ si€Ѕ drabin€Ј, by€Ё przy otworze. Wszed€Ё do €Њrodka jak zaskroniec !w€Њlizguj€Јcy si€Ѕ w rozpadlin€Ѕ ska€Ёy i znikn€Ј€Ё, a w chwil€Ѕ potem malcy zobaczyli "rysuj€Јc€Ј si€Ѕ niewyra€Ўnie, jak sinoszara plama, jego g€Ёow€Ѕ, wychylon€Ј z dziury pe€Ёnej ciemno€Њci. "€Ї No!! €Ї zawo€Ёa€Ё €Ї w€Ёazi€Ћ, smyki, zobaczycie, jak tu $dobrze! W€Ёa€Ў ty €Ї zwr€Іci€Ё si€Ѕ !do starszego €Ї podam ci r€Ѕk€Ѕ. Malcy tr€Јcili si€Ѕ €Ёokciami; Gavroche nap€Ѕdza€Ё im strachu,"ale jednocze€Њnie o€Њmiela€Ё ich, a przy tym deszcz pada€Ё corazwi€Ѕkszy. Starszy zdecydowa€Ё "si€Ѕ. M€Ёodszy, widz€Јc, €Єe brat wchodzi na drabin€Ѕ, a on zostaje sam mi€Ѕdzy nogami tejogromnej bestii, mia€Ё Wielk€Ј "ochot€Ѕ rozp€Ёaka€Ћ si€Ѕ, ale nie €Њmia€Ё. !Starszy wchodzi€Ё, chwiej€Јc si€Ѕna szczeblach drabiny. Gavroche podtrzymywa€Ё go na duchu okrzykami, jakimi fechtmistrz zwraca si€Ѕ do swoich uczni€Іw albo mulnik do swoich mu€Ё€Іw: €Ї Nie b€Іj si€Ѕ!! €Ї Dobrze!! €Ї Dalej!! €Ї Postaw tu nog€Ѕ!! €Ї Daj r€Ѕk€Ѕ!! €Ї €Џmia€Ёo!! Kiedy by€Ё ju€Є przy otworze, pochwyci€Ё go nagle i silnie za #rami€Ѕ i przyci€Јgn€Ј€Ё do siebie. €Ї Zrobione!! €Ї zawo€Ёa€Ё. Malec znalaz€Ё si€Ѕ w €Њrodku. €Ї Teraz €Ї rzek€Ё Gavroche €Ї zaczekaj na mnie. Niech pan b€Ѕdzie €Ёaskaw usi€Ј€Њ€Ћ. I wysun€Јwszy si€Ѕ z dziury, "ze€Њlizn€Ј€Ё si€Ѕ ze zwinno€Њci€Ј wiewi€Іrki po nodze s€Ёonia, !zeskoczy€Ё na traw€Ѕ, wzi€Ј€Ё na !r€Ѕce pi€Ѕcioletniego ch€Ёopca i postawi€Ё go na samym €Њrodku drabiny; potem zacz€Ј€Ё wchodzi€Ћ za nim, wo€Ёaj€Јc na starszego: €Ї Ja go b€Ѕd€Ѕ pcha€Ё, a ty ci€Јgnij. W jednej chwili malec zosta€Ё podniesiony, popchni€Ѕty, wci€Јgni€Ѕty i wpakowany do dziury, nie zorientowawszy si€Ѕnawet, co si€Ѕ z nim dzieje; Gavroche, wchodz€Јc za nim, "zepchn€Ј€Ё nog€Ј drabin€Ѕ, kt€Іra upad€Ёa na traw€Ѕ, klasn€Ј€Ё w r€Ѕce i zawo€Ёa€Ё: €Ї Jeste€Њmy!! Niech €Єyje genera€Ё Lafayette! Wyrzuciwszy z siebie ten triumfalny okrzyk, doda€Ё: €Ї Smyki!! Jeste€Њcie w moim domu. Gavroche by€Ё rzeczywi€Њcie w swoim domu. O niespodziewana u€Єyteczno€Њci rzeczy bezu€Єytecznych! O mi€Ёosierdzie rzeczy wielkich! Odobroci olbrzym€Іw! Ten ogromny pomnik, kt€Іry !zawiera€Ё niegdy€Њ my€Њl cesarza,!sta€Ё si€Ѕ mieszkaniem ulicznika.Malec zosta€Ё przyj€Ѕty i przytulony przez kolosa. Wystrojeni na niedziel€Ѕ mieszczanie, przechodz€Јc "oko€Ёo s€Ёonia na placu Bastylii, pytali nieraz, mierz€Јc go pogardliwym spojrzeniem swoich wy€Ёupiastych oczu: €АPo!co to stoi?€Б€АTo€Бsta€Ёo po to, a€Єeby ochroni€Ћ od zimna, szronu, gradu i deszczu, €Єeby zas€Ёoni€Ћ od wichr€Іw zimowychi uratowa€Ћ od noclegu w b€Ёocie, kt€Іry sprowadza gor€Јczk€Ѕ, lub od noclegu w €Њniegu, kt€Іry sprowadza €Њmier€Ћ €Ї dziecko bez ojca i matki, bez chleba, bez odzienia, bez przytu€Ёku. €АTo€Бsta€Ёo, aby przytuli€Ћ niewinn€Ј istot€Ѕ, kt€Іr€Ј odepchn€Ѕ€Ёo spo€Ёecze€Љstwo. €АTo€Бsta€Ёo, aby zmniejszy€Ћ "wielko€Њ€Ћ publicznej winy. By€Ёa to kryj€Іwka otwarta dla tych, przed kt€Іrymi wszystkie drzwi#s€Ј zamkni€Ѕte. Zdawa€Ёo si€Ѕ, €Єe stary, wyn€Ѕdznia€Ёy olbrzym, pokonany przez robactwo i zapomnienie, pokryty "naro€Њlami, ple€Њni€Ј i wrzodami, chwiej€Јcy si€Ѕ, spr€Іchnia€Ёy, opuszczony, pot€Ѕpiony, niby !olbrzymi €Єebrak, b€Ёagaj€Јcy na #pr€І€Єno o ja€Ёmu€Єn€Ѕ €Єyczliwego spojrzenia na publicznym placu, ulitowa€Ё si€Ѕ nad innym €Єebrakiem, nad biednym pigmejem, b€Ё€Јkaj€Јcym si€Ѕ bezbut€Іw, bez dachu nad g€Ёow€Ј, chuchaj€Јcym w palce, okrytym ga€Ёganami, karmi€Јcym si€Ѕ tym,co inni wyrzucaj€Ј. Oto, po co sta€Ё s€Ёo€Љ na placu Bastylii. Dziura, przez kt€Іr€Ј Gavroche dosta€Ё si€Ѕ do wn€Ѕtrza, by€Ёa szpar€Ј ledwo od zewn€Јtrz widzialn€Ј, bo ukryta pod brzuchem s€Ёonia, a tak ciasn€Ј,€Єe rzeczywi€Њcie tylko koty i dzieci mog€Ёy si€Ѕ przez ni€Ј przecisn€Ј€Ћ. "€Ї Najprz€Іd €Ї rzek€Ё Gavroche €Їzapowiemy portierowi, €Єe nas nie ma w domu. I zanurzaj€Јc si€Ѕ w ciemno€Њci ze swobod€Ј cz€Ёowieka, kt€Іry zna swoje mieszkanie na #pami€Ѕ€Ћ, wzi€Ј€Ё desk€Ѕ i zakry€Ё ni€Ј dziur€Ѕ. Potem znowu zanurzy€Ё si€Ѕ w ciemno€Њ€Ћ. Dzieci us€Ёysza€Ёy syczenie zapa€Ёki, zanurzonej w butelce fosforycznej. Zapa€Ёek chemicznych jeszcze nie znano, krzesiwo Fumade€Вa by€Ёo wtedy ostatni€Ј zdobycz€Јpost€Ѕpu. Malcy, o€Њlepieni nag€Ёym €Њwiat€Ёem, zmru€Єyli oczy €Ї to Gavroche zapali€Ё kawa€Ёek knota nasyconego €Єywic€Ј. Ten stoczek, kt€Іry "bardziej kopci€Ё, ni€Є €Њwieci€Ё, ukaza€Ё nieco wn€Ѕtrza s€Ёonia. Dwaj go€Њcie Gavroche€Вa rozgl€Јdali si€Ѕ doko€Ёa i prze€Єywali to, co by zapewne prze€Єywa€Ё kto€Њ zamkni€Ѕty we wn€Ѕtrzu wielkiej beczki heidelberskiej, lub raczej to, czego do€Њwiadcza€Ћ musia€Ё Jonasz w biblijnym brzuchu wieloryba; jaki€Њ olbrzymi szkielet objawi€Ё si€Ѕ im i otoczy€Ё ich. W g€Іrze d€Ёuga, brunatna belka, z kt€Іrej w pewnych odleg€Ёo€Њciach wychodzi€Ёy mocne, wkl€Ѕs€Ёe pr€Ѕty, wyobra€Єa€Ёa stos pacierzowy z jego €Єebrami; stalaktyty wapna zwiesza€Ёy si€Ѕ z nich niby jelita, a na ca€Ёej szeroko€Њci rozpi€Ѕte tkaniny paj€Ѕcze zdawa€Ёy si€Ѕ na€Њladowa€Ћ zakurzone przepony. Tu i €Іwdzie wida€Ћ by€Ёo wielkie czarne plamy, kt€Іre zdawa€Ёy si€Ѕ €Єy€Ћ i szybko, nag€Ёym i przera€Єonym ruchem, zmienia€Ёy miejsce. Od€Ёamki, spad€Ёe z grzbietu s€Ёonia na jego brzuch, #wype€Ёnia€Ёy zag€Ё€Ѕbienie tak, €Єe mo€Єna by€Ёo po nim chodzi€Ћ jakpo pod€Ёodze. M€Ёodszy z dw€Іch malc€Іw "przytuli€Ё si€Ѕ do brata i rzek€Ё p€І€Ёg€Ёosem: €Ї Ciemno. S€Ёowo to wywo€Ёa€Ёo oburzenie Gavroche€Вa; os€Ёupia€Ёe miny dw€Іch smyk€Іw wskazywa€Ёy napotrzeb€Ѕ wstrz€Јsu. €ЇA co to za gadanie? €Їzawo€Ёa€Ё. €Ї Kpicie, czy co? Ma€Ёo wam jeszcze? Tuileryjskich salon€Іw wam potrzeba? Spadli€Њcie z byka? Wiedzcie, €Єe ze mn€Ј nie ma €Єart€Іw. Par€Ѕ szturcha€Љc€Іw dobrze robina strach. To wzmacnia i uspokaja. Dwaj malcy podeszli bli€Єej do Gavroche€Вa. Gavroche, ojcowsko rozczulony tym zaufaniem, przeszed€Ё €Аod powagi do s€Ёodyczy€Б i odezwa€Ё si€Ѕ do m€Ёodszego: #€ЇG€Ёuptasie! €Їrzek€Ё, €Ёagodz€Јc zniewag€Ѕ pieszczotliw€Ј intonacj€Ј g€Ёosu. €ЇTo tam na ulicy jest ciemno. Tam deszcz pada, a tu nie pada: tam zimno, tu nie ma ani szczypty wiatru; tam t€Ёumy ludzi, tu niema nikogo; tam ksi€Ѕ€Єyc nawet nie €Њwieci, a tu jest moja €Њwieca, do stu diab€Ё€Іw! "Dzieci zacz€Ѕ€Ёy si€Ѕ rozgl€Јda€Ћ po apartamencie z mniejszym strachem, lecz Gavroche nie zostawi€Ё im wiele czasu do namys€Ёu. €Ї Dalej!! €Ї rzek€Ё. I popchn€Ј€Ё ich €Ї jeste€Њmy !szcz€Ѕ€Њliwi, €Єe mo€Єemy to tak nazwa€Ћ €Їw g€Ё€Јb pokoju. Tam sta€Ёo jego €Ё€І€Єko. €Г€І€Єku Gavroche€Вa nie mo€Єna by€Ёo nic zarzuci€Ћ. To znaczy, €Єe mia€Ёo materac, ko€Ёdr€Ѕ i alkow€Ѕ z firankami. Materacem by€Ёa mata !s€Ёomiana, ko€Ёdr€Ј dosy€Ћ du€Єa p€Ёachta z grubej, szarej we€Ёny, bardzo ciep€Ёa i prawie nowa. A oto, jak wygl€Јda€Ёa alkowa. Sta€Ёy tam trzy dosy€Ћ d€Ёugie tyki, mocno wbite w pokryt€Ј warstw€Ј gruzu ziemi€Ѕ, to jest w brzuch s€Ёonia, dwie z przodu, a jedna z ty€Ёu, i zwi€Јzane sznurem u g€Іry, abytworzy€Ёy piramid€Ѕ. Te zwi€Јzane tyki podtrzymywa€Ёy mosi€Ѕ€Єn€Ј siatk€Ѕ zarzucon€Ј na nie i zr€Ѕcznie przymocowan€Ј kawa€Ёkami €Єelaznego drutu w ten spos€Іb, €Єe je dok€Ёadnie okrywa€Ёa. U do€Ёu du€Єe kamienie, u€Ёo€Єone wko€Ёo na !pod€Ёodze, przyciska€Ёy siatk€Ѕ, !dzi€Ѕki czemu nic si€Ѕ nie mog€Ёopod ni€Ј przecisn€Ј€Ћ. Owa "siatka by€Ёa po prostu cz€Ѕ€Њci€Ј kraty, jakiej w mena€Єeriach u€Єywa si€Ѕ do pomieszcze€Љ dla ptactwa. €Г€І€Єko Gavroche€Вa umieszczone by€Ёo pod ni€Ј jak w klatce. Wszystko razem przypomina€Ёo namiot Eskimosa. Ta w€Ёa€Њnie siatka zastopowa€Ёa firanki. Gavroche odsun€Ј€Ё nieco kamienie przyciskaj€Јce j€Ј z przodu i dwie cz€Ѕ€Њci siatki, zachodz€Јce jedna na drug€Ј, rozchyli€Ёy si€Ѕ. €Ї Na czworaki, smarkacze! €Ї zawo€Ёa€Ё. Ostro€Єnie wpu€Њci€Ё swoich "go€Њci do klatki, wczo€Ёga€Ё si€Ѕ za nimi, przesun€Ј€Ё kamienie i zamkn€Ј€Ё szczelnie szpar€Ѕ. Le€Єeli wszyscy trzej na macie. Jakkolwiek byli mali, €Єaden z nich nie m€Іg€Ё stan€Ј€Ћ w tej alkowie. Gavroche wci€Ј€Є trzyma€Ё w r€Ѕku sw€Іj stoczek. #€Ї A teraz €Ї rzek€Ё €Ї kimajcie!! Zgasz€Ѕ kandelabr. €Ї Prosz€Ѕ pana €Ї zapyta€Ё starszy z braci, wskazuj€Јc na "drucian€Ј siatk€Ѕ €Ї co to jest?? !€Ї To €Ї odpowiedzia€Ё powa€Єnie Gavroche €Ї to jest od szczur€Іw. Kimajcie! Uczu€Ё jednak, €Єe winien jest tym drobnym istotom kilka s€Ё€Іw obja€Њnienia, i doda€Ё: €ЇTen ca€Ёy interes jest z Ogrodu Zoologicznego. To jest potrzebne dla dzikich zwierz€Јt, maj€Ј tam tego do licha i troch€Ѕ. Trzeba tylko przele€Ў€Ћ przez mur, wdrapa€Ћ "si€Ѕ przez okno, przecisn€Ј€Ћ si€Ѕpod bram€Ј i mo€Єna bra€Ћ i wybiera€Ћ. M€Іwi€Јc to okrywa€Ё cz€Ѕ€Њci€Ј ko€Ёdry najm€Ёodszego, kt€Іry szepta€Ё: €Ї O, jak dobrze! Jak ciep€Ёo! Gavroche zwr€Іci€Ё zadowolone spojrzenie na swoj€Ј ko€Ёdr€Ѕ. €ЇTo te€Є z Ogrodu Zoologicznego. Zabra€Ёem to ma€Ёpom. I pokazuj€Јc starszemu!mat€Ѕ, na kt€Іrej le€Єa€Ё, mat€Ѕ bardzo grub€Ј i kunsztownie plecion€Ј, rzek€Ё. €Ї A to by€Ёo u €Єyrafy. Umilk€Ё, po czym doda€Ё jeszcze: €ЇWszystko to mia€Ёy zwierz€Ѕta.!Zabra€Ёem im. Nie gniewa€Ёy si€Ѕ wcale, bo powiedzia€Ёem, €Єe to$dla s€Ёonia. Zn€Іw milcza€Ё chwil€Ѕ i zn€Іw doda€Ё: €Ї Prze€Ёazi si€Ѕ przez mury, gwi€Єd€Єe si€Ѕ na rz€Јd. Ch€Ёopcy wyra€Єali spojrzeniem boja€Ўliwy i zdumiony szacunek, jaki w nich budzi€Ёa ta istota nieul€Ѕk€Ёa i !przedsi€Ѕbiorcza, ten w€Ё€Іcz€Ѕgataki sam jak oni, samotny i bezbronny jak oni, €Ё€Јcz€Јcy w #sobie n€Ѕdz€Ѕ i pot€Ѕg€Ѕ, kt€Іra imsi€Ѕ wydawa€Ёa nadprzyrodzona,i maj€Јcy w twarzy wszystkie grymasy starego klowna, pomieszane z najbardziej dziecinnym i uroczym u€Њmiechem. €Ї Prosz€Ѕ pana €Ї zapyta€Ё l€Ѕkliwie starszy €Ї a czy pan si€Ѕ nie boi policjant€Іw?? Gavroche ograniczy€Ё si€Ѕ do odpowiedzi: $€Ї Nie m€Іwi si€Ѕ €Аpolicjant€Іw€Б, tylko €Аsalceson€Іw€Б. M€Ёodszy mia€Ё oczy otwarte, ale nic nie m€Іwi€Ё. Poniewa€Є le€Єa€Ё na skraju maty, a starszy znajdowa€Ё si€Ѕ w €Њrodku, Gavroche otuli€Ё go ko€Ёdr€Ј jak matka i podni€Іs€Ё mu troch€Ѕ pod g€Ёow€Ј mat€Ѕ, wpychaj€Јc pod sp€Іd stare ga€Ёgany, €Єeby malec mia€Ё poduszk€Ѕ. Nast€Ѕpnie zwr€Іci€Ё si€Ѕ do starszego: €Ї H€Ѕ!! €Гadnie tu, prawda? €ЇO, tak! €Їodpowiedzia€Ё starszy, przygl€Јdaj€Јc si€Ѕ Gavroche€Вowi z wyrazem wybawionego anio€Ёa. Przemok€Ёym do suchej nitki biedakom zaczyna€Ёo si€Ѕ robi€Ћ ciep€Ёo. €Ї No wi€Ѕc €Ї m€Іwi€Ё dalej Gavroche €Ї po co by€Ёo p€Ёaka€Ћ?? I pokazuj€Јc m€Ёodszego brata starszemu, ci€Јgn€Ј€Ё: €ЇNie dziwi€Ѕ si€Ѕ takiemu knotowi jak ten, ale €Єeby takidu€Єy becza€Ё, to trzeba by€Ћ kretynem; kto p€Ёacze, wygl€Јda jak ciel€Ѕ. #€Ї M€Іj Bo€Єe!! €Ї rzek€Ёo dziecko €Ї nie mamy ju€Є domu, nie wiedzieli€Њmy, gdzie p€Іj€Њ€Ћ. #€Ї Smyku!! €Ї odpar€Ё Gavroche. €Ї #Nie m€Іwi si€Ѕ €Аdom€Б, m€Іwi si€Ѕ €Аbuda€Б. "€ЇI jeszcze bali€Њmy si€Ѕ zosta€Ћ sami w nocy. €Ї Nie m€Іwi si€Ѕ €Аnoc€Б, ale €Аkawa€Б. €Ї Dzi€Ѕkuj€Ѕ panu €Ї odpowiedzia€Ёo dziecko. €ЇS€Ёuchaj €Їrzek€Ё Gavroche €Ї nigdy nie trzeba kw€Ѕka€Ћ o byle co. Ja si€Ѕ wami zaopiekuj€Ѕ. Zobaczysz, jaka b€Ѕdzie zabawa. Latem b€Ѕdziemy si€Ѕ k€Јpali razem z Franusiem, moim koleg€Ј, w przystani na Sekwanie, b€Ѕdziemy biegali nago po tratwach przed mostem Austerlickim; praczki si€Ѕ o to "w€Њciekaj€Ј. Krzycz€Ј, kln€Ј; nie masz poj€Ѕcia, jakie to €Њmieszne! P€Іjdziemy obejrze€Ћ €Ћ. e ar€Ёa si€Ѕ i po kilkuє0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПтїПgХїПBГpC cV=ДГ L cЙ=Еџљ c>Жј Ѓ c>З›+ cт>ИЇ6ЩQE?cz€Ёowieka €Їko€Њciotrupa. Takiego, co €Єyje. To jest na !Polach Elizejskich. Go€Њ€Ћ chudy jak nie wiem co. Potem was zaprowadz€Ѕ do teatru. Zobaczycie Fryderyka Lema tre. Mam bilety, znam aktor€Іw, sam nawet gra€Ёem w jednej sztuce. Kilku nas by€Ёo takich smyk€Іw, biegali€Њmy podp€Ё€Іtnem i to na€Њladowa€Ёo morze. Dostaniecie zaj€Ѕcie w moim teatrze. P€Іjdziemy zobaczy€Ћ dzikich. To nie s€Ј prawdziwi dzicy. Maj€Ј na sobier€І€Єowe trykoty, kt€Іre si€Ѕ marszcz€Ј, a na €Ёokciach wida€Ћcery z bia€Ёych nici. Potem p€Іjdziemy na oper€Ѕ. Wejdziemy razem z klakierami.Klaka w operze jest bardzo dobrze urz€Јdzona. Do teatrzyk€Іw bulwarowych z !klak€Ј nie chodz€Ѕ. Poka€Є€Ѕ wam kata. Mieszka na ulicy Marais, nazywa si€Ѕ pan Sanson, ma skrzynk€Ѕ do list€Іw na drzwiach. Ach, jak weso€Ёo mo€Єna si€Ѕ bawi€Ћ! W tej chwili kropla wosku spad€Ёa na palec Gavroche€Вa i przypomnia€Ёa mu rzeczywisto€Њ€Ћ. &€Ї Do stu diab€Ё€Іw!! €Ї zawo€Ёa€Ё €Ї knotek si€Ѕ topi. Nie mog€Ѕ przecie€Є wydawa€Ћ wi€Ѕcej ni€Є jednego su miesi€Ѕcznie na #o€Њwietlenie. Kto si€Ѕ k€Ёadzie do €Ё€І€Єka, powinien spa€Ћ. Nie mamy czasu na czytanie romans€Іw pana Paul de Kock. Ai €Њwiat€Ёo mog€Ёoby si€Ѕ przedosta€Ћ przez szczeliny w bramie, salcesonom wi€Ѕcej nie trzeba. €ЇA przy tym €Ї zauwa€Єy€Ё boja€Ўliwie starszy, bo on tylkomia€Ё odwag€Ѕ odzywa€Ћ si€Ѕ do pana Gavroche€Вa i odpowiada€Ћ "mu €Ї mog€Ёaby na s€Ёom€Ѕ upa€Њ€Ћ !iskra. Trzeba si€Ѕ strzec, €Єeby nie spali€Ћ domu. %€Ї Nie m€Іwi si€Ѕ €Аspali€Ћ dom€Б €Ї rzek€Ё Gavroche. €Ї M€Іwi si€Ѕ €Аskopci€Ћ bud€Ѕ€Б. Burza wzmaga€Ёa si€Ѕ. W€Њr€Іd "uderze€Љ piorun€Іw s€Ёycha€Ћ by€Ёo"ulew€Ѕ bij€Јc€Ј o grzbiet kolosa. €ЇDeszcz mo€Єe si€Ѕ da€Ћ !wypcha€Ћ! €Ї rzek€Ё Gavroche. €Ї "Lubi€Ѕ s€Ёucha€Ћ, jak si€Ѕ leje z tej karafki po nogach mojego domu. G€Ёupie deszczysko na pr€І€Єno si€Ѕ wysila, marnuje sw€Іj towar; nie mo€Єe nas przemoczy€Ћ i dlatego stary nosiwoda tak zrz€Ѕdzi. !Po tej aluzji do pioruna, kt€Іrejwszelkie konsekwencje Gavroche bra€Ё na siebie jako filozof dziewi€Ѕtnastego stulecia, zaja€Њnia€Ёa ogromna b€Ёyskawica, tak €Њwietna, €Єe !blask jej wtargn€Ј€Ё przez otw€Іra€Є do brzucha s€Ёonia. Prawie jednocze€Њnie rozleg€Ё si€Ѕ w€Њciek€Ёy grzmot. Dwaj malcy krzykn€Ѕli i podskoczyli tak €Єywo, €Єe omal nie rozsun€Ѕli !siatki, ale Gavroche zwr€Іci€Ё kunim swoj€Ј zuchowat€Ј twarz i na uderzenie pioruna odpowiedzia€Ё wybuchem €Њmiechu: €ЇSpokojnie, dzieci! Nie rozwalajmy budynku. Jaki pi€Ѕkny grzmot, pogratulowa€Ћ! Ib€Ёyskawica te€Є nie tandetna. Brawo, Pan B€Іg! Do diaska, "uda€Ёo si€Ѕ niewiele gorzej ni€Є wteatrze Ambigu. To rzek€Ёszy poprawi€Ё siatk€Ѕ, popchn€Ј€Ё €Ёagodnie malc€Іw na "pos€Ёanie, przycisn€Ј€Ё im kolana,"€Єeby si€Ѕ dobrze wyci€Јgn€Ѕli, i zawo€Ёa€Ё: !€ЇKiedy Bozia zapala €Њwieczk€Ѕ, to ja mog€Ѕ zdmuchn€Ј€Ћ swoj€Ј. M€Ёodzie€Љcy, trzeba spa€Ћ. Nie wysypia€Ћ si€Ѕ to jest bardzo niezdrowa rzecz. Od tego zalatuje cz€Ёowiekowi z korytarza, czyli jak m€Іwi€Ј w eleganckim €Њwiecie, €Њmierdzi zg€Ѕby. Otulcie si€Ѕ dobrze w "ko€Ёdr€Ѕ. Zaraz gasz€Ѕ. No, ju€Є? $€Ї Ju€Є €Ї szepn€Ј€Ё starszy. €Ї Takmi jest dobrze, jakbym mia€Ё puchow€Ј poduszk€Ѕ pod g€Ёow€Ј.$€Ї Nie m€Іwi si€Ѕ €Аpod g€Ёow€Ј€Б€Ї "krzykn€Ј€Ё Gavroche. €Ї M€Іwi si€Ѕ€Аpod kops€Ј€Б. #Ch€Ёopcy przytulili si€Ѕ do siebie.Gavroche u€Ёo€Єy€Ё ich jeszcze wygodniej na macie, #podci€Јgn€Ј€Ё ko€Ёdr€Ѕ a€Є po uszy,wreszcie po raz trzeci rozkaza€Ё w swoim dostojnym j€Ѕzyku: €Ї Kimajcie!! I zdmuchn€Ј€Ё €Њwiat€Ёo. Ledwie €Њwieca zgas€Ёa, jakie€Њ niezwyk€Ёe dr€Єenie zacz€Ѕ€Ёo !wstrz€Јsa€Ћ siatk€Ј, pod kt€Іr€Ј !le€Єeli trzej ch€Ёopcy. By€Ёo to szybkie skrobanie wydaj€Јce metaliczny d€Ўwi€Ѕk, jakby !jakie€Њ pazury i z€Ѕby zgrzyta€Ёyna miedzianym drucie. Towarzyszy€Ёy temu najrozmaitsze rodzaje przenikliwych pisk€Іw. Pi€Ѕcioletni malec, us€Ёyszawszy nad g€Ёow€Ј szmer, zlodowacia€Ё ze strachu i tr€Јci€Ё €Ёokciem !brata, lecz ten ju€Є €Аkima€Ё€Б, stosownie do rozkazu Gavroche€Вa. W€Іwczas malec, nie mog€Јc ju€Є wytrzyma€Ћ o€Њmieli€Ё si€Ѕ zainterpelowa€Ћ Gavroche€Вa, jak m€Іg€Ё najciszej, powstrzymuj€Јc oddech: €Ї Prosz€Ѕ pana... €Ї H€Ѕ?? €Ї zapyta€Ё Gavroche, !kt€Іry ledwie zamkn€Ј€Ё powieki. €Ї Co to jest?? €Ї To szczury €Ї odpowiedzia€Ё Gavroche. I zn€Іw przytuli€Ё g€Ёow€Ѕ do maty. Istotnie, w drewnianych $wn€Ѕtrzno€Њciach s€Ёonia roi€Ёo si€Ѕ!od szczur€Іw. To w€Ёa€Њnie by€Ёy te czarne, €Єywe plamy, o kt€Іrych wspominali€Њmy. Przy blasku €Њwieczki czu€Ёy jeszcze respekt, ale gdy tylko ta pieczara, kt€Іra by€Ёa jak gdybyich pa€Љstwem, zosta€Ёa z powrotem oddana ciemno€Њci, zaatakowa€Ёy t€Ёumnie namiot Gavroche€Вa, wdrapa€Ёy si€Ѕ a€Є na szczyt i gryz€Ёy druty, szukaj€Јc drogi do tej niezwyk€Ёej fortecy. Jednak€Єe malec wci€Ј€Є nie zasypia€Ё. €Ї Prosz€Ѕ pana... €Ї szepn€Ј€Ё znowu. €Ї H€Ѕ?? €Ї rzek€Ё Gavroche. €Ї Co to takiego szczury?? €Ї To takie myszy. To obja€Њnienie doda€Ёo nieco odwagi malcowi. Widzia€Ё ju€Є w !swoim €Єyciu bia€Ёe myszki i nie ba€Ё si€Ѕ ich wcale. Jednak€Єe odezwa€Ё si€Ѕ jeszcze raz: €Ї Prosz€Ѕ pana... €Ї H€Ѕ?? €Ї zapyta€Ё znowu Gavroche. €Ї Dlaczego pan nie ma kota?? €Ї Mia€Ёem €Ї odpowiedzia€Ё Gavroche €Ї przynios€Ёem tutaj,ale one mi go zjad€Ёy. To drugie obja€Њnienie zburzy€Ёodzie€Ёo pierwszego i ma€Ёy zacz€Ј€Ё znowu dr€Єe€Ћ ze strachu. Rozmowa mi€Ѕdzy nim i !Gavroche€Вem rozpocz€Ѕ€Ёa si€Ѕ po raz czwarty. €Ї Prosz€Ѕ pana... €Ї H€Ѕ?? €Ї Kogo one zjad€Ёy?? €Ї Kota. €Ї A one, to znaczy kto? €Ї Szczury. €Ї Myszy?? €Ї Tak, szczury. Dzieciak, przera€Єony tymi myszami, kt€Іre zjadaj€Ј koty, pyta€Ё dalej: €Ї Prosz€Ѕ pana, a czy te myszymog€Ёyby i nas zje€Њ€Ћ? €ЇI jeszcze jak! €Ї odrzek€Ё Gavroche. Przestrach dziecka doszed€Ё doszczytu. Ale Gavroche doda€Ё: %€ЇNie b€Іj si€Ѕ! Nie mog€Ј wej€Њ€Ћ. Azreszt€Ј ja tu jestem! Masz, #we€Ў mnie za r€Ѕk€Ѕ. B€Јd€Ў cicho ikimaj! Gavroche wyci€Јgn€Ј€Ё do malca r€Ѕk€Ѕ poprzez €Њpi€Јcego w €Њrodku starszego brata. "Dziecko przycisn€Ѕ€Ёo jego d€Ёo€Љ $do siebie i poczu€Ёo si€Ѕ €Њmielej. !Odwaga i si€Ёa udzielaj€Ј si€Ѕ w tajemniczy spos€Іb. Doko€Ёa nich zrobi€Ёo si€Ѕ cicho, rozmowa przestraszy€Ёa i oddali€Ёa szczury, a gdy w kilka"chwil p€І€Ўniej wr€Іci€Ёy z now€Ј w€Њciek€Ёo€Њci€Ј, trzech ch€Ёopc€Іw, pogr€Ј€Єonych we €Њnie, nic ju€Є nie s€Ёysza€Ёo. Godziny nocy up€Ёywa€Ёy. Cie€Љ !zas€Ёa€Ё olbrzymi plac Bastylii, od czasu do czasu podnosi€Ё si€Ѕzimowy wiatr, zmieszany z deszczem, patrole sprawdza€Ёy bramy, aleje, parkany, ciemne k€Јty i szukaj€Јc nocnych w€Ё€Іcz€Ѕg€Іw, przechodzi€Ёy w !milczeniu ko€Ёo s€Ёonia; potw€Іr stoj€Јcy nieruchomo, z oczami otwartymi w mrok, zdawa€Ё si€Ѕ rozmy€Њla€Ћ, jakby g€Ё€Ѕboko zadowolony ze swojego dobrego uczynku, i chroni€Ё przed niebem i lud€Ўmi troje biednych dzieci pogr€Ј€Єonych we €Њnie. #Kiedy zbli€Єa€Ё si€Ѕ €Њwit, jaki€Њ cz€Ёowiek wybieg€Ё z ulicy €Њw. Antoniego, przebieg€Ё przez #plac i prze€Њlizn€Ј€Ё si€Ѕ mi€Ѕdzy sztachetami a€Є pod brzuch s€Ёonia. Gdyby jakiekolwiek €Њwiat€Ёo pad€Ёo na tego cz€Ёowieka, €Ёatwo by€Ёoby odgadn€Ј€Ћ po jego przemoczonej odzie€Єy, €Єe sp€Ѕdzi€Ё noc na deszczu. Kiedy stan€Ј€Ё pod s€Ёoniem, wyda€Ё okrzyk dziwaczny, nie nale€Є€Јcy do €Єadnego j€Ѕzyka, kt€Іry jedna tylko papuga mog€Ёaby odda€Ћ dok€Ёadnie. Powt€Іrzy€Ё dwukrotnie ten okrzyk, o kt€Іrym jakie takie wyobra€Єenie da€Ћ mo€Єe nast€Ѕpuj€Јca pisownia: €Ї Kirikikiu!! Kiedy tak zawo€Ёa€Ё po raz drugi!€Ї jasny, weso€Ёy i m€Ёody g€Ёos !odpowiedzia€Ё z g€Ё€Ѕbi s€Ёonia: €Ї Jestem. Prawie natychmiast zas€Ёaniaj€Јca otw€Іr deska "usun€Ѕ€Ёa si€Ѕ, daj€Јc przej€Њcie $dziecku, kt€Іre si€Ѕ ze€Њlizn€Ѕ€Ёo w!d€І€Ё po nodze s€Ёonia i zwinnie wyl€Јdowa€Ёo obok owego cz€Ёowieka. By€Ё to Gavroche. Cz€Ёowiekiem, kt€Іry na niego czeka€Ё, by€Ё Montparnasse. !€Дw okrzyk €Аkirikikiu€Бoznacza€Ёbez w€Јtpienia to samo, co ch€Ёopiec wyrazi€Ё s€Ёowami: €АZapytasz o pana Gavroche€Вa€Б.Us€Ёyszawszy wezwanie, Gavroche obudzi€Ё si€Ѕ od razu, wyskoczy€Ё ze swej alkowy, rozsuwaj€Јc nieco drucian€Ј siatk€Ѕ, kt€Іr€Ј starannie zamkn€Ј€Ё za sob€Ј, ods€Ёoni€Ё otw€Іr i zszed€Ё na d€І€Ё. M€Ѕ€Єczyzna i ch€Ёopiec poznali si€Ѕ w milczeniu w€Њr€Іd ciemno€Њci; Montparnasse powiedzia€Ё tylko tyle: €Ї Jeste€Њ nam potrzebny do pomocy. Gavroche nie potrzebowa€Ё innego wyja€Њnienia. €Ї Dobra €Ї odrzek€Ё. I obaj poszli ku ulicy €Њw. Antoniego, z kt€Іrej wyszed€Ё Montparnasse, lawiruj€Јc zr€Ѕcznie w d€Ёugim strumieniu ogrodniczych w€Іzk€Іw, kt€Іre otej godzinie jad€Ј w kierunku Hal. Ogrodnicy, siedz€Јcy na w€Іzkach w€Њr€Іd stos€Іw warzyw, na wp€І€Ё drzemi€Јc, pooczy zawini€Ѕci w p€Ёachty, bo deszcz la€Ё strumieniami, nie spojrzeli nawet na tych dziwnych przechodni€Іw. Koleje ucieczki Opowiedzmy teraz, co si€Ѕ dzia€Ёo tej samej nocy w wi€Ѕzieniu La Force. Ucieczka zosta€Ёa uknuta przez Babeta, Brujona, Gueulemera i Th€­nardiera, !chocia€Є Th€­nardier siedzia€Ё w oddzielnej celi. Babet uciek€Ё #ju€Є na w€Ёasn€Ј r€Ѕk€Ѕ, tego dnia w€Ёa€Њnie, jak wiemy z tego, co Montparnasse opowiedzia€Ё Gavroche€Вowi. Montparnasse mia€Ё im pomaga€Ћ z zewn€Јtrz. Chwila by€Ёa tym bardziej stosowna do przedsi€Ѕwzi€Ѕcia ucieczki, €Єe w€Ёa€Њnie dekarze naprawiali cz€Ѕ€Њ€Ћ dach€Іw !wi€Ѕzienia. Pawilon €Њw. Bernardanie by€Ё wskutek tego zupe€Ёnieodci€Ѕty od pawilonu Karola Wielkiego i pawilonu €Њw. Ludwika. Na dachach sta€Ёy rusztowania i drabiny, czyli m€Іwi€Јc inaczej, mosty i schody prowadz€Јce do wybawienia. S€Ёabym punktem wi€Ѕzienia by€Ё Nowy Budynek, najbardziej odrapana rudera, jak€Ј mo€Єna sobie wyobrazi€Ћ. Mury tego pawilonu tak dalece przetrawi€Ёa saletra, €Єe musiano poobija€Ћ deskami sklepienia cel, gdy€Є odrywaj€Јce si€Ѕ od nich kamienie spada€Ёy na pos€Ёania !wi€Ѕ€Ўni€Іw. W tej jednak ruinie umieszczono lekkomy€Њlnie najniebezpieczniejszych oskar€Єonych, €Аgrube sprawy€Б, jak si€Ѕ to m€Іwi w j€Ѕzyku wi€Ѕziennym. Nowy Budynek mie€Њci€Ё cztery sypialnie, po€Ёo€Єone jedna nad drug€Ј, i poddasze, kt€Іre nazywano €АLetniskiem€Б. Szeroki przew€Іd kominowy, prawdopodobnie resztka dawnej kuchni ksi€Ј€Є€Јt de La Force, wychodzi€Ё z parteru, przecina€Ё wszystkie cztery pi€Ѕtra, dziel€Јc na dwoje sypialnie, gdzie wygl€Јda€Ё jak sp€Ёaszczona kolumna, i ko€Љczy€Ё si€Ѕ na dachu. Gueulemer i Brujon umieszczeni zostali w jednej sypialni. Przez ostro€Єno€Њ€Ћ posadzono ich na samym dole. !Przypadek zrz€Јdzi€Ё, €Єe g€Ёowy ich prycz dotyka€Ёy owego komina. Th€­nardier znajdowa€Ё si€Ѕ dok€Ёadnie nad ich g€Ёowami na poddaszu zwanym Letniskiem. Tej samej nocy, kiedy ma€Ёy Gavroche zaopiekowa€Ё si€Ѕ bezdomnymi ch€Ёopcami, Brujon i Gueulemer, kt€Іrzy wiedzieli, €Єe zbieg€Ёy rano Babet oczekuje ich na ulicy razem z Montparnasse€Вem, wstali po cichu i za pomoc€Ј gwo€Ўdzia, znalezionego przez Brujona, zabrali si€Ѕ do wiercenia otworuw rurze kominowej. Od€Ёamki pada€Ёy na prycz€Ѕ Brujona, $wi€Ѕc te€Є nie by€Ёo ich s€Ёycha€Ћ. Deszcz z gradem i grzmoty wstrz€Јsa€Ёy drzwiami w zawiasach, robi€Јc w wi€Ѕzieniuha€Ёas ogromny i po€Єyteczny. Ci z wi€Ѕ€Ўni€Іw, kt€Іrzy si€Ѕ "przebudzili, udali, €Єe zasypiaj€Јznowu, nie przeszkadzaj€Јc Gueulemerowi i Brujonowi. Brujon by€Ё zr€Ѕczny, Gueulemersilny. Najmniejszy nawet szmernie zaniepokoi€Ё stra€Єnika €Њpi€Јcego w okratowanej celce,!kt€Іra wychodzi€Ёa na sypialni€Ѕ,podczas gdy bandyci przebijalimur i wspinali si€Ѕ wewn€Јtrz komina, aby po wy€Ёamaniu €Єelaznej kraty zamykaj€Јcej gou g€Іry, stan€Ј€Ћ w ko€Љcu na dachu. Deszcz i wichura "wzmog€Ёy si€Ѕ, dach by€Ё €Њliski. €Ї Jaka czarna kawa, w sam !raz, €Єeby si€Ѕ urwa€Ћ! €Їrzek€Ё Brujon. Przepa€Њ€Ћ szeroko€Њci sze€Њciu st€Іp, a g€Ё€Ѕboko€Њci osiemdziesi€Ѕciu dzieli€Ёa ich jeszcze od muru. Na dnie tej przepa€Њci wida€Ћ by€Ёo po€Ёyskuj€Јcy w mroku karabin wartownika. Z€Ёoczy€Љcyprzywi€Јzali do od€Ёamk€Іw kraty, pozosta€Ёych w wylocie komina, sznur, kt€Іry Brujon ukr€Ѕci€Ё w swojej celi, drugi jego koniec przerzucili przez mur, przesadzili jednym skokiem przepa€Њ€Ћ, uchwycili si€Ѕ r€Ѕkoma kraw€Ѕdzi muru i jeden za drugim zjechali po sznurze na daszek k€Јpieliska. Nast€Ѕpnie €Њci€Јgn€Ѕli sznur, zeskoczyli na podw€Іrze i znale€Ўli si€Ѕ na ulicy. Nieca€Ёe trzy kwadranse up€Ёyn€Ѕ€Ёy od chwili, kiedy usiedli w ciemno€Њciach na swoich pryczach z gwo€Ўdziem w r€Ѕku i projektem w g€Ёowie. W kilka chwil potem spotkali Babeta i Montparnasse€Вa, kt€Іrzy kr€Ј€Єyli w pobli€Єu. Poci€Јgaj€Јc ku sobie sznur, zerwali go i kawa€Ёek pozosta€Ё na dachu, przywi€Јzany do komina. Nie zdarzy€Ёo im si€Ѕ zreszt€Ј nic z€Ёego, to jedno chyba, €Єe starli sobie prawie wszystk€Ј sk€Іr€Ѕ z r€Јk. Tej samej nocy Th€­nardier zosta€Ё uprzedzony, nie wiadomo w jaki spos€Іb, i nie spa€Ё. Oko€Ёo pierwszej, mimo ciemno€Њci, ujrza€Ё na dachu dwa cienie przesuwaj€Јce si€Ѕ w€Њr€Іd deszczu i wiatru przed okienkiem naprzeciw jego celi. Jeden z cieni zatrzyma€Ё si€Ѕ namgnienie oka przed okienkiem. By€Ё to Brujon. Th€­nardier pozna€Ё go i zrozumia€Ё wszystko. To mu wystarcza€Ёo. Jako niebezpieczny bandyta, oskar€Єony o nocn€Ј zasadzk€Ѕ z"u€Єyciem broni, by€Ё pod €Њcis€Ёymdozorem. Przed jego cel€Ј przechadza€Ё si€Ѕ stra€Єnik z nabitym karabinem, zmieniany co dwie godziny. Letnisko by€Ёo o€Њwietlone lamp€Ј wisz€Јc€Ј na €Њcianie. Wi€Ѕzie€Љ mia€Ё nogi skute pi€Ѕtnastofuntowymi kajdanami. Pozwolono mu zachowa€Ћ przy !sobie co€Њ na kszta€Ёt €Єelaznegoko€Ёka, co mu s€Ёu€Єy€Ёo do zawieszania chleba w szparze €Њciany, aby jak m€Іwi€Ё, €Аzabezpieczy€Ћ go od szczur€Іw€Б. Poniewa€Є Th€­nardier by€Ё dobrze pilnowany, nie wydawa€Ёo si€Ѕ, €Єeby ten ko€Ёek m€Іg€Ё by€Ћ niebezpieczny. P€І€Ўniej jednak przypomniano #sobie, €Єe kt€Іry€Њ ze stra€Єnik€Іw powiedzia€Ё: €ЇLepiej by by€Ёo da€Ћ mu tylko drewniany ko€Ёek. O godzinie drugiej po p€І€Ёnocy wartownik, stary €Єo€Ёnierz, mia€Ё zmian€Ѕ; zast€Јpi€Ё go m€Ёody rekrut. Po dw€Іch godzinach, przy nast€Ѕpnej zmianie, o czwartej rano znaleziono go €Њpi€Јcego i le€Є€Јcego jak kloc na ziemi przy separatce Th€­nardiera. Th€­nardiera ju€Є w niej nie by€Ёo. Na pod€Ёodze le€Єa€Ёy rozbite kajdany. W suficie celiby€Ёa dziura, a nad ni€Ј, w dachu, druga. Jedna deska z pryczy by€Ёa wyrwana i zapewne zabrana, gdy€Є jej nieznaleziono. Znaleziono natomiast w celi do polowy opr€І€Єnion€Ј butelk€Ѕ zawieraj€Јc€Ј reszt€Ѕ odurzaj€Јcego wina, kt€Іrym €Єo€Ёnierz zosta€Ё u€Њpiony. Bagnet stra€Єnika r€Іwnie€Є znik€Ё. Kiedy to wszystko odkryto, wydawa€Ёo si€Ѕ, €Єe Th€­nardier jest poza zasi€Ѕgiem wszelkich poszukiwa€Љ. W rzeczywisto€Њci !jednak, cho€Ћ opu€Њci€Ё ju€Є NowyBudynek, znajdowa€Ё si€Ѕ jeszcze w wielkim niebezpiecze€Љstwie. Wydostawszy si€Ѕ na dach Nowego Budynku, znalaz€Ё reszt€Ѕ sznura Brujona, wisz€Јc€Ј na pr€Ѕtach kraty u szczytu komina, lecz ten urwany kawa€Ёek sznura by€Ё za!kr€Іtki i Th€­nardier nie m€Іg€Ё uciec przez mur, jak to uczynili Brujon i Gueulemer. Skr€Ѕcaj€Јc z ulicy des Ballets "na ulic€Ѕ Kr€Іla Sycylii, spotyka si€Ѕ tu€Є za rogiem, po prawej stronie, wstr€Ѕtnie wygl€Јdaj€Јce zag€Ё€Ѕbienie. W ubieg€Ёym stuleciu sta€Ё tam dom, z kt€Іrego zosta€Ёa jedynie tylna €Њciana, prawdziwa ruina, wznosz€Јca si€Ѕ mi€Ѕdzy s€Јsiednimi budynkami do wysoko€Њci trzeciego pi€Ѕtra. Na szczyt tej w€Ёa€Њnie ruiny wszed€Ё Th€­nardier wkr€Іtce po trzeciej rano. W jaki spos€Іb uda€Ёo mu si€Ѕ tam dosta€Ћ? Nigdy nie zdo€Ёanotego wyt€Ёumaczy€Ћ ani zrozumie€Ћ. B€Ёyskawice zapewne przeszkadza€Ёy mu i zarazem pomaga€Ёy. Czy skorzysta€Ё z drabin i rusztowa€Љ dekarzy, aby przechodz€Јc z dachu na dach, z gzymsu na gzyms, przez pawilony Karola Wielkiego i €Њw. Ludwika, i wreszcie przez mur, dotrze€Ћ "do ruiny na ulicy Kr€Іla Sycylii? Czy te€Є mo€Єe desk€Ѕ ze swojejpryczy przerzuci€Ё jako pomostmi€Ѕdzy dachem Letniska i murem, a nast€Ѕpnie czo€Ёga€Ё si€Ѕ po szczycie muru doko€Ёa #ca€Ёego wi€Ѕzienia, a€Є trafi€Ё na ow€Ј ruin€Ѕ? Na oba sposoby ucieczka wydawa€Ёa si€Ѕ nieprawdopodobna. Czy Th€­nardier, pod wp€Ёywem nieub€Ёaganego pragnienia wolno€Њci, kt€Іre zmienia przepa€Њci w rowy, €Єelazne €Ћ €Ћ. e ar€Ёa si€Ѕ i po kilkuє0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПтїПgХїПBЙ€. c–?КЎ K cљ?Лљ a\@Мќ~ c€Н@Нz*q c AОы4O cƒAП:?`цAkraty w plecionki z wikliny, beznogiego kalek€Ѕ w atlet€Ѕ, podagryka w ptaka, g€Ёupot€Ѕ winstynkt, instynkt w inteligencj€Ѕ, inteligencj€Ѕ w geniusz €Їczy Th€­nardier wynalaz€Ё i zaimprowizowa€Ё jaki€Њ trzeci spos€Іb? Nie wyja€Њniono tego nigdy. Jakkolwiek si€Ѕ to sta€Ёo, Th€­nardier, zlany potem, przesi€Јk€Ёy deszczem, w ubraniu poszarpanym na strz€Ѕpy, z po€Њcieranymi r€Ѕkami, z €Ёokciami we krwi, z podrapanymi kolanami, wszed€Ё #na t€Ѕ €Њcian€Ѕ, wyci€Јgn€Ј€Ё si€Ѕ jak d€Ёugi na jej szczycie, ale tam ju€Є mu zabrak€Ёo si€Ё. Wysoko€Њ€Ћ trzech pi€Ѕter dzieli€Ёa go od bruku ulicy. Sznur, kt€Іry mia€Ё, by€Ё za kr€Іtki. Czeka€Ё blady, wyczerpany, utraciwszy ca€Ё€Ј nadziej€Ѕ, jeszcze okryty zas€Ёon€Ј nocy, !lecz zdaj€Јcy sobie spraw€Ѕ, €Єe nadchodzi dzie€Љ, przera€Єony #my€Њl€Ј, €Єe za chwil€Ѕ us€Ёyszy napobliskiej wie€Єy €Њw. Paw€Ёa uderzenie godziny czwartej, godziny, o kt€Іrej przyjd€Ј zmienia€Ћ wart€Ѕ i zobacz€Ј stra€Єnika u€Њpionego pod przedziurawionym dachem, i $os€Ёupia€Ёy patrzy€Ё w d€І€Ё, w t€Ѕ !straszliw€Ј g€Ё€Ѕbi€Ѕ, gdzie pod $€Њwiat€Ёem latar€Љ rozci€Јga€Ё si€Ѕ mokry i czarny bruk, ten bruk upragniony i gro€Ўny, kt€Іry oznacza€Ё €Њmier€Ћ i jednocze€Њnie oznacza€Ё wolno€Њ€Ћ. Wybi€Ёa czwarta. Th€­nardier zadr€Єa€Ё. W kilka chwil potem wybuch w wi€Ѕzieniu niespokojny i pomieszany rozgwar, kt€Іry jest pierwszymnast€Ѕpstwem odkrytej ucieczki. Trzaskanie otwieranych i zamykanych drzwi, szcz€Ѕk krat i zawias€Іw,g€Ёosy stra€Єy, chrapliwe nawo€Ёywania dozorc€Іw, uderzenia kolbami o bruk €Ї dochodzi€Ёy a€Є do niego. Le€Є€Јc tak w rozpaczy, zobaczy€Ё nagle, cho€Ћ jeszcze ulica by€Ёa zupe€Ёnie ciemna, przesuwaj€Јcego si€Ѕ wzd€Ёu€Є €Њcian cz€Ёowieka, kt€Іry nadchodzi€Ё od ulicy Brukowej izatrzyma€Ё si€Ѕ przed zag€Ё€Ѕbieniem, ponad kt€Іrym Th€­nardier trwa€Ё jakby zawieszony. Po chwili do tego cz€Ёowieka przy€Ё€Јczy€Ё si€Ѕ drugi, kt€Іry szed€Ё z tak€Ј "sam€Ј ostro€Єno€Њci€Ј, nast€Ѕpnie trzeci, wreszcie czwarty. Kiedy si€Ѕ po€Ё€Јczyli, jeden z nich otworzy€Ё furtk€Ѕ w parkanie i wszyscy czterej weszli na placyk, gdzie sta€Ёa drewniana szopa. Zatrzymali si€Ѕ wprost pod Th€­nardierem. Widocznie obrali to miejsce, €Єeby rozmawia€Ћ nie wystawiaj€Јc si€Ѕ na widok przechodni€Іw i wartownika, stoj€Јcego nie opodal przy furtce wi€Ѕzienia. Trzeba zreszt€Ј doda€Ћ, €Єe deszcz uwi€Ѕzi€Ё wartownika w jego budce. Th€­nardier, nie mog€Јc rozpozna€Ћ twarzy tych ludzi, nastawi€Ё ucha na ich s€Ёowa, z rozpaczliw€Ј uwag€Ј cz€Ёowieka,!kt€Іry czuje, €Єe jest zgubiony. Przed oczami Th€­nardiera !przesun€Ѕ€Ёo si€Ѕ co€Њ podobnego do nadziei €Їci ludzie m€Іwili gwar€Ј z€Ёodziejsk€Ј. "Nie €Њmia€Ё ich zawo€Ёa€Ћ €Їjeden okrzyk, gdyby go kto us€Ёysza€Ё, m€Іg€Ё wszystko popsu€Ћ; przyszed€Ё mu jednak do g€Ёowy pomys€Ё, ostatni "b€Ёysk nadziei; wyj€Ј€Ё z kieszenikawa€Ёek sznura Brujona, kt€Іryodwi€Јza€Ё od komina na Nowym Budynku, i rzuci€Ё go na d€І€Ё. Lina upad€Ёa przy nogach czterech ludzi. €Ї Wdowa po nieboszczyku Dyndale €Ї rzek€Ё Babet. €Ї To m€Іj szpagat €Ї zawo€Ёa€Ё Brujon. €Ї Karczmarz tu jest €Ї rzek€Ё Montparnasse. Spojrzeli w g€Іr€Ѕ. Th€­nardier wysun€Ј€Ё nieco g€Ёow€Ѕ. €Ї Pr€Ѕdzej!! €Ї rzek€Ё Montparnasse. €ЇBrujon, masz drugi kawa€Ё sznura? €Ї Mam. €Ї Zwi€Ј€Є oba razem. Rzucimy mu, przywi€Ј€Єe go do €Њciany, to wystarczy, €Єeby zej€Њ€Ћ. Th€­nardier o€Њmieli€Ё si€Ѕ odezwa€Ћ p€І€Ёg€Ёosem: €Ї Zesztywnia€Ёem z zimna. €Ї Rozgrzejesz si€Ѕ. €Ї Nie mog€Ѕ si€Ѕ ruszy€Ћ. €Ї Tylko si€Ѕ zsuniesz, my ci€Ѕ ju€Є z€Ёapiemy. €Ї R€Ѕce mi zdr€Ѕtwia€Ёy. #€Ї Przywi€Ј€Є tylko lin€Ѕ do muru. €Ї Nie dam rady. "€Ї Kt€Іry€Њ z nas musi wle€Ў€Ћ €Ї stwierdzi€Ё Montparnasse. €Ї Trzy pi€Ѕtra!! €Ї szepn€Ј€Ё Brujon. Stary przew€Іd kominowy, prowadz€Јcy do pieca, kt€Іry sta€Ё w szopie, szed€Ё po murze do samego szczytu, ko€Љcz€Јc si€Ѕ prawie w tym miejscu, !gdzie by€Ёo wida€Ћ Th€­nardiera. Przew€Іd ten, ju€Є w€Іwczas zniszczony i porysowany, "p€І€Ўniej rozpad€Ё si€Ѕ ca€Ёkiem, lecz. do tej pory jeszcze wida€Ћ jego €Њlady. $€Ї Mo€Єna by wle€Ў€Ћ t€Ѕdy €Ї rzek€ЁMontparnasse. €Ї Przez t€Ѕ rur€Ѕ €Ї zawo€Ёa€Ё !Babet €Ї doros€Ёy cz€Ёowiek si€Ѕ nie przeci€Њnie, trzeba by jakiego p€Ѕtaka. €Ї Trzeba by p€Ѕtaka €Ї powt€Іrzy€Ё Brujon. "€Ї Sk€Јd go wzi€Ј€Ћ?? €Ї zapyta€Ё Gueulemer. €Ї Zaczekajcie €Їrzek€Ё Montparnasse. €Ї Ju€Є mam. Montparnasse otworzy€Ё po cichu furtk€Ѕ w parkanie, "upewni€Ё si€Ѕ, €Єe na ulicy nikogonie ma, wyszed€Ё ostro€Єnie, zamkn€Ј€Ё za sob€Ј furtk€Ѕ i pobieg€Ё w kierunku Bastylii. Up€Ёyn€Ѕ€Ёo siedem, mo€Єe osiem minut €Ї osiem tysi€Ѕcy wiek€Іw dla Th€­nardiera; Babet, Brujon i Gueulemer przez ca€Ёy czas milczeli; w ko€Љcu furtka otworzy€Ёa si€Ѕ i ukaza€Ё si€Ѕ zadyszany Montparnasse prowadz€Јcy Gavroche€Вa. Dzi€Ѕkideszczowi ulica by€Ёa wci€Ј€Є pusta. Ma€Ёy Gavroche wszed€Ё na placyk i spokojnie obejrza€Ё bandyt€Іw. Woda €Њcieka€Ёa mu z w€Ёos€Іw. €Ї Co trzeba zrobi€Ћ?? €Ї zapyta€Ё. "€Ї Wle€Ў€Ћ na szczyt t€Ј rur€Ј €Ї odpowiedzia€Ё Montparnasse. €Ї Z tym szpagatem €Ї doda€Ё Babet. #€ЇI fest go tam przytran€Єoli€Ћ €Ї dorzuci€Ё Brujon. Ch€Ёopiec spojrza€Ё na lin€Ѕ, przew€Іd kominowy i mur, po czym mrukn€Ј€Ё pogardliwie co€Њ,co mia€Ёo oznacza€Ћ: €Ї Wielkie rzeczy!! €Ї Tam na g€Іrze siedzi !cz€Ёowiek, kt€Іrego uratujesz €Ї wyja€Њni€Ё jeszcze Montparnasse. €Ї Zrobisz to?? €Ї zapyta€Ё Brujon. !€ЇG€Ёupi jeste€Њ €Їodpowiedzia€Ё ch€Ёopiec, jak gdyby pytanie wyda€Ёo mu si€Ѕ niestosowne, i zdj€Ј€Ё trzewiki. Gueulemer podpar€Ё Gavroche€Вa ramieniem, wsadzi€Ё go na dachszopy, kt€Іrego spr€Іchnia€Ёe "deski ugina€Ёy si€Ѕ pod ci€Ѕ€Єaremdziecka, i da€Ё mu sznur zwi€Јzany tymczasem przez Brujona. Ch€Ёopiec podszed€Ё do rury, do kt€Іrej nietrudno by€Ёo si€Ѕ dosta€Ћ przez du€Є€Ј szczelin€Ѕ tu€Є nad dachem. Kiedy mia€Ё rozpocz€Ј€Ћ wspinaczk€Ѕ, Th€­nardier, widz€Јc bliskie ocalenie, wychyli€Ё si€Ѕ za kraw€Ѕd€Ў muru; pierwszy brzaskdnia o€Њwietli€Ё nieco jego spocone czo€Ёo, sine policzki, d€Ёugi i ostry nos, siw€Ј, naje€Єon€Ј brod€Ѕ i Gavroche pozna€Ё go. !€Ї O!! €Ї powiedzia€Ё €Ї to m€Іj ojciec!! ... Ale to nic nie szkodzi. #I wzi€Јwszy lin€Ѕ w z€Ѕby, €Њmia€Ёo"pocz€Ј€Ё si€Ѕ wdrapywa€Ћ. Dosta€Ё si€Ѕ na szczyt, siad€Ё okrakiem na starym murze i mocno przywi€Јza€Ё lin€Ѕ do ramy okiennej. W chwil€Ѕ potem Th€­nardier by€Ё na ulicy. Skoro tylko dotkn€Ј€Ё bruku i poczu€Ё si€Ѕ wolnym od niebezpiecze€Љstwa, zapomnia€Ёo zm€Ѕczeniu, zimnie i strachu;wszystkie okropno€Њci, kt€Іre przeszed€Ё, znik€Ёy jak dym, ca€Ёa jego niezwyk€Ёa i krwio€Єercza inteligencja obudzi€Ёa si€Ѕ, €Њmia€Ёa i swobodna, gotowa ruszy€Ћ przed siebie. Oto, jakie by€Ёy pierwsze s€Ёowa tego cz€Ёowieka: €Ї Jest jaka rozr€Іbka?? "€ЇSchowajmy si€Ѕ w k€Јt €Ї rzek€Ё Brujon. €ЇPogadamy kr€Іtko i zaraz si€Ѕ rozejdziemy. By€Ё !nie€Ўle wygl€Јdaj€Јcy interes na ulicy Plumet. Pusta ulica, dom w ogrodzie za starymi kratami,same kobiety. €Ї No wi€Ѕc, czemu nie? €Ї zapyta€Ё Th€­nardier. €Ї Twoja c€Іrka Eponina zbada€Ёa spraw€Ѕ €Ї odpowiedzia€Ё Babet. €Ї I przynios€Ёa Magnon !sucharek €Ї doda€Ё Gueulemer. €Ї Nie ma tam nic do roboty. €Ї Nieg€Ёupia dziewczyna €Ї mrukn€Ј€Ё Th€­nardier. €Ї W ka€Єdym razie trzeba zobaczy€Ћ.#€Ї Tak, tak €Ї odrzek€Ё Brujon. €Ї Trzeba zobaczy€Ћ. €Ђaden z nich nie zwraca€Ё ju€Є uwagi na Gavroche€Вa, kt€Іry podczas tej rozmowy siedzia€Ё na jednym z murowanych s€Ёup€Іw parkanu, mo€Єe czekaj€Јc, €Єeby ojciec obejrza€Ё si€Ѕ na niego, potem za€Њ wzi€Ј€Ё trzewiki i rzek€Ё: €Ї Wszystko za€Ёatwione? Nie jestem wam potrzebny? W takim razie id€Ѕ sobie, musz€Ѕ pobudzi€Ћ moich smyk€Іw. "I odszed€Ё. Pi€Ѕciu ludzi wysz€Ёo kolejno zza parkanu. Kiedy Gavroche znik€Ё na zakr€Ѕcie ulicy des Ballets, Babet zwr€Іci€Ё si€Ѕ do Th€­nardiera: !€Ї Czy widzia€Ёe€Њ tego p€Ѕtaka??€Ї zapyta€Ё go. €Ї Kt€Іrego?? €Ї Tego, co si€Ѕ wdrapa€Ё do ciebie ze sznurem. €Ї Nie bardzo. #€Ї Co€Њ mi si€Ѕ zdaje, €Єe to tw€Іjsyn. €Ї Co ty powiesz?? €Ї rzek€Ё Th€­nardier. €Ї Rzeczywi€Њcie?? I poszed€Ё dalej. Rozdzia€Ё si€Іdmy ZACHWYTY I SMUTKI Pe€Ёnia €Њwiat€Ёa Czytelnik domy€Њli€Ё si€Ѕ, €Єe Eponina, poznawszy przez krat€Ѕ mieszkank€Ѕ ulicy Plumet,dok€Јd j€Ј wysia€Ёa Magnon, najprz€Іd oddali€Ёa bandyt€Іw odtej ulicy, a potem zaprowadzi€Ёa tam Mariusza i €Єe Mariusz po kilku dniach ekstazy przed krat€Ј, party t€Ј#si€Ё€Ј, kt€Іra ci€Јgnie €Єelazo ku magnesowi, a zakochanego ku domowi ukochanej, wszed€Ё do ogrodu Kozety jak Romeo do ogrodu Julii. Przysz€Ёo mu to nawet €Ёatwiej; Romeo musia€Ё przeskakiwa€Ћ przez mur, Mariusz obluzowa€Ё tylko w starej kracie ogrodzenia jeden z pr€Ѕt€Іw, chwiejnych jak z€Ѕby zgrzybia€Ёego cz€Ёowieka. By€Ё !szczup€Ёy i przesun€Ј€Ё si€Ѕ bez trudu. A €Єe nikt nigdy t€Ј ulic€Ј nie przechodzi€Ё, on za€Њ jedynie "noc€Ј w€Њlizgiwa€Ё si€Ѕ do ogrodu,nikt go nie zobaczy€Ё. Od b€Ёogos€Ёawionej i €Њwi€Ѕtej godziny, w kt€Іrej poca€Ёunek zar€Ѕczy€Ё ze sob€Ј te dwie dusze, Mariusz przychodzi€Ё tam co wiecz€Іr. Nocami, kiedy byli razem, ogr€Іd wydawa€Ё si€Ѕ miejscem !€Єyj€Јcym i €Њwi€Ѕtym. Wszystkie kwiaty otwiera€Ёy kielichy i wysy€Ёa€Ёy ku zakochanym odurzaj€Јce wonie; oni otwierali swoje dusze, kt€Іre sp€Ёywa€Ёy na kwiaty. Bujny $€Њwiat ro€Њlinny dr€Єa€Ё doko€Ёa od przelewaj€Јcego si€Ѕ w nim !€Єycia i upojenia; oni m€Іwili o swojej mi€Ёo€Њci i s€Ёowa ich budzi€Ёy w drzewach dreszcze. Co zawiera€Ёy te s€Ёowa? Tyle co oddech. Nic wi€Ѕcej. Te tchnienia wystarcza€Ёy, aby wywo€Ёa€Ћ wzruszenie na ca€Ёej przyrodzie. Magiczna pot€Ѕga, kt€Іrej nie zrozumia€Ёby nikt, kto by czyta€Ё w ksi€Ј€Єce te rozmowy, stworzone po to, €Єeby wiatr je uni€Іs€Ё i #rozproszy€Ё w€Њr€Іd li€Њci jak dym.Odejmijcie od szept€Іw dwojgazakochanych melodi€Ѕ, kt€Іra wychodzi z duszy i towarzyszy s€Ёowom jak akompaniament na lirze, a zostanie wam tylko cie€Љ i powiecie: Jak to, wi€Ѕc to nie jest nic wi€Ѕcej? Tak, dziecinna pustota, powtarzanie w k€І€Ёko tego samego, wybuchy €Њmiechu z byle powodu, s€Ёowa bez zwi€Јzku, g€Ёupstwa €Їto w€Ёa€Њnie jest to, co €Њwiat ma najwspanialszego i najg€Ё€Ѕbszego, jedyne rzeczy, kt€Іre warto m€Іwi€Ћ i kt€Іrych warto s€Ёucha€Ћ! Ten, kto nigdy nie s€Ёucha€Ё i sam nigdy nie m€Іwi€Ё tych g€Ёupstw zas€Ёuguj€Јcych na politowanie, jest cz€Ёowiekiem g€Ёupim i z€Ёym. Kozeta m€Іwi€Ёa do Mariusza: €Ї Czy wiesz?? ... (W€Њr€Іd tego wszystkiego, w tej niebia€Љskiej niewinno€Њci, sami nie wiedz€Јc, jak si€Ѕ to sta€Ёo, zacz€Ѕli si€Ѕ tyka€Ћ). €Ї Czy wiesz, €Єe ja mam na imi€Ѕ Eufrazja? €Ї Eufrazja?? Nieprawda, przecie€Є ty jeste€Њ Kozeta. €ЇAch, to jest takie brzydkie przezwisko, kt€Іre dosta€Ёam, kiedy by€Ёam ma€Ёa. Eufrazja to moje prawdziwe imi€Ѕ! Czy ci si€Ѕ podoba? €Ї Owszem... Ale i Kozeta brzmi €Ёadnie. €Ї Bardziej ci si€Ѕ podoba ni€Є Eufrazja?? €Ї Chyba tak. €Ї No to i mnie te€Є. Rzeczywi€Њcie, Kozeta to €Ёadneimi€Ѕ. M€Іw do mnie Kozeta. Powiedzia€Ёa to z u€Њmiechem, zamieniaj€Јcym ich dialog w "idyll€Ѕ godn€Ј jakiego€Њ zak€Јtka w niebie. Ub€Іstwiali si€Ѕ. Ale si€Ёy trwa€Ёe i niezmienne nigdy nie przestaj€Ј istnie€Ћ. Dwoje m€Ёodych kocha si€Ѕ, u€Њmiecha do siebie, €Њmieje, przekomarza, splata d€Ёonie, "m€Іwi sobie €Аty€Б, a wieczno€Њ€Ћ pozostaje sob€Ј. Zakochani kryj€Ј si€Ѕ w wieczorze, w zmroku, staj€Ј si€Ѕ niewidzialni w towarzystwie ptak€Іw i r€І€Є, hipnotyzuj€Ј si€Ѕ poprzez ciemno€Њci sercami, kt€Іre ja€Њniej€Ј im w oczach, m€Іwi€Ј p€І€Ёg€Ёosem, szepcz€Ј, a tymczasem w niesko€Љczonej przestrzeni gwiazdy kr€Ј€Є€Ј po swoich torach. Zaczyna si€Ѕ €Њciemnia€Ћ Jan Valjean nie domy€Њla€Ё si€Ѕ niczego. Kozeta by€Ёa weso€Ёa i to wystarcza€Ёo do jego szcz€Ѕ€Њcia. Zaprz€Јtnie uczuciem my€Њli Kozety i obraz Mariusza wype€Ёniaj€Јcy jej dusz€Ѕ nie umniejsza€Ёy niepor€Іwnanej czysto€Њci jej pi€Ѕknego, pogodnego czo€Ёa. W tym wieku dziewczyna nosi 'swoj€Ј mi€Ёo€Њ€Ћ jak anio€Ё lili€Ѕ. JanValjean by€Ё wi€Ѕc spokojny. A przy tym, gdy dwoje zakochanych dosz€Ёo do porozumienia, wszystko idzie jak najlepiej; osob€Ѕ trzeci€Ј, kt€Іra by mog€Ёa przeszkadza€Ћ ich mi€Ёo€Њci, trzyma si€Ѕ w doskona€Ёym za€Њlepieniu, za pomoc€Ј niewielu €Њrodk€Іw ostro€Єno€Њci, zawsze takich samych u wszystkich zakochanych. Kozeta nigdy wi€Ѕc i w niczym nie sprzeciwia€Ёa si€Ѕ Janowi Valjean. Chcia€Ё i€Њ€Ћ na przechadzk€Ѕ? Dobrze, ojczulku. Chcia€Ё zosta€Ћ w "domu? €Џwietnie. Chcia€Ё sp€Ѕdzi€Ћwiecz€Іr razem z ni€Ј? By€Ёa zachwycona. Zwykle wraca€Ё dosiebie o dziesi€Јtej i Mariusz wchodzi€Ё wtedy do ogrodu dopiero po tej godzinie, gdy us€Ёysza€Ё z ulicy, €Єe Kozeta otwiera drzwi na ganek. Nie potrzebujemy chyba m€Іwi€Ћ, €Єewe dnie Mariusz tam si€Ѕ nie pokazywa€Ё. Jan Valjean zapomnia€Ё nawet o jego istnieniu. Raz tylko, pewnego ranka, zapyta€Ё Kozety: €ЇCo to,masz ubielone plecy? €Ї To poprzedniego wieczora Mariusz!w uniesieniu przycisn€Ј€Ё j€Ј do €Њciany. Stara Toussaint k€Ёad€Ёa si€Ѕ wcze€Њnie i po sko€Љczonej !robocie my€Њla€Ёa tylko o spaniu,tote€Є tak samo jak Jan Valjean nie wiedzia€Ёa o niczym. Mariusz nigdy nie wchodzi€Ё do !domu. Kiedy by€Ё z Kozet€Ј, krylisi€Ѕ we wn€Ѕce ko€Ёo ganku, €Єeby nikt nie m€Іg€Ё ich zobaczy€Ћ i us€Ёysze€Ћ z ulicy; siedzieli tam i cz€Ѕsto rozmow€Ѕzast€Ѕpowa€Ёo im €Њciskanie sobie r€Јk po dwadzie€Њcia razy na minut€Ѕ i spogl€Јdanie na ga€Ё€Ѕzie drzew. Gdyby wtedy pad€Ё piorun w odleg€Ёo€Њci trzydziestu krok€Іw, nawet by go nie zauwa€Єyli, tak oboje byli sob€Ј poch€Ёoni€Ѕci. "A jednak zbli€Єa€Ёy si€Ѕ rozmaite powik€Ёania. Pewnego wieczora Mariusz szed€Ё na schadzk€Ѕ bulwarem Inwalid€Іw; szed€Ё, jak zwykle, ze spuszczon€Ј g€Ёow€Ј; kiedy !mia€Ё skr€Ѕci€Ћ w ulic€Ѕ Plumet, "us€Ёysza€Ё tu€Є przy sobie g€Ёos: €Ї Dobry wiecz€Іr, panie Mariuszu! Podni€Іs€Ё g€Ёow€Ѕ i pozna€Ё Eponin€Ѕ. Sprawi€Ёo to na nim dziwne wra€Єenie. Ta dziewczyna nie przysz€Ёa mu na my€Њl ani razu od czasu, jak go zaprowadzi€Ёa"na ulic€Ѕ Plumet; nie widzia€Ё jejpotem i zupe€Ёnie o niej zapomnia€Ё. Czu€Ё si€Ѕ wobec niej bardzo zobowi€Јzany, jej zawdzi€Ѕcza€Ёswoje obecne szcz€Ѕ€Њcie, a jednak to spotkanie nie by€Ёo mu przyjemne. Odpowiedzia€Ё z pewnym zak€Ёopotaniem: €Ї A, to panna Eponina? €Ї Dlaczego mnie pan nazywa pann€Ј?? Czy panu zrobi€Ёam coz€Ёego? €Ї Nie €Ї odpar€Ё. Oczywi€Њcie, nie mia€Ё do niej €Єadnej urazy. Przeciwnie. Ale czu€Ё, €Єe teraz, kiedy by€Ё na ty z Kozet€Ј, nie m€Іg€Ё post€Јpi€Ћ inaczej i musia€Ё m€Іwi€Ћ Eponinie panna. !Poniewa€Є milcza€Ё, powiedzia€Ёa:€Ї No, niech pan powie... "Tu przerwa€Ёa. Zdawa€Ёo si€Ѕ, €Єe zabrak€Ёo s€Ё€Іw tej dziewczynie, niedawno tak beztroskiej i pewnej siebie. "Chcia€Ёa si€Ѕ u€Њmiechn€Ј€Ћ i nie mog€Ёa. Powiedzia€Ёa tylko: €Ї Wi€Ѕc?? ... "Potem zn€Іw umilk€Ёa i spu€Њci€Ёa oczy. €Ї Dobranoc, panie Mariuszu €Ї rzek€Ёa nagle i odesz€Ёa. Niespodziewany str€І€Є Nazajutrz by€Ё 3 czerwca €Ї3 czerwca 1832 roku, data, kt€Іr€Ј trzeba wymieni€Ћ z powodu wa€Єnych wypadk€Іw zawis€Ёych w€Іwczas nad Pary€Єem jak chmury zwiastuj€Јce burz€Ѕ. Mariusz szed€Ё o zmroku t€Ј sam€Ј drog€Јco poprzedniego wieczora, z sercem pe€Ёnym rozkosznych my€Њli, kiedy mi€Ѕdzy drzewami bulwaru spostrzeg€Ё id€Јc€Ј naprzeciw Eponin€Ѕ. Dwa dni z rz€Ѕdu to za wiele. Zawr€Іci€Ё szybko, skr€Ѕci€Ё z bulwaru i !poszed€Ё na ulic€Ѕ Plumet ulic€Ј Monsieur. Eponina posz€Ёa za nim a€Є do ulicy Plumet, co si€Ѕ jej dotychczas nie zdarzy€Ёo. Zwykle wystarcza€Ёo jej, €Єe go ujrza€Ёa, kiedy przechodzi€Ё bulwarem, i nie stara€Ёa si€Ѕ z nim spotka€Ћ. Wczoraj dopiero spr€Іbowa€Ёa z nim pom€Іwi€Ћ. Eponina sz€Ёa wi€Ѕc za Mariuszem, kt€Іry nie wiedzia€Ё o tym. Zobaczy€Ёa, jak odsun€Ј€Ё"pr€Ѕt kraty i w€Њlizn€Ј€Ё si€Ѕ do ogrodu. "€Ї Oho!! €Ї rzek€Ёa. €Ї Wchodzi dodomu!! Podesz€Ёa do kraty i dotykaj€Јc!po kolei pr€Ѕt€Іw €Ёatwo pozna€Ёaten, kt€Іry odsun€Ј€Ё Mariusz. Szepn€Ѕ€Ёa ponuro: €Ї Co to, to nie, Lizeto! Usiad€Ёa na podmurowaniu kraty, tu€Є obok ruchomego pr€Ѕtu, Jakby go pilnowa€Ёa. W tym w€Ёa€Њnie miejscu krata dotyka€Ёa s€Јsiedniego muru, tworz€Јc ciemny k€Јt, w kt€ІrymEponina znik€Ёa zupe€Ёnie. #Siedzia€Ёa d€Ёu€Єej ni€Є godzin€Ѕ, kilkuє0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПРpо cщAСN Ы cLBТт cЏBУћ * cCФ%+1 cuCХV57 _иCnieruchoma, milcz€Јca, pogr€Ј€Єona w my€Њlach. Oko€Ёo dziesi€Јtej jeden z nielicznych na tej ulicy przechodni€Іw, jaki€Њ starszy cz€Ёowiek, kt€Іry €Њpieszy€Ё do domu i szybkim krokiem mija€Ё to miejsce samotne i nie najlepsz€Ј maj€Јce s€Ёaw€Ѕ, #us€Ёysza€Ё g€Ёuchy i gro€Ўny g€Ёos wydobywaj€Јcy si€Ѕ z k€Јta mi€Ѕdzy krat€Ј a murem ogrodu: !€Ї Nie dziwi€Ёabym si€Ѕ, gdyby tuprzychodzi€Ё co wiecz€Іr! Przechodzie€Љ obejrza€Ё si€Ѕ doko€Ёa, nie zobaczy€Ё nikogo, nie odwa€Єy€Ё si€Ѕ zajrze€Ћ w ciemny k€Јt i przestraszony podwoi€Ё kroku. Dobrze zrobi€Ё, €Єe si€Ѕ po€Њpieszy€Ё, bo w kilka minut "p€І€Ўniej sze€Њciu ludzi, kt€Іrzy szli jeden za drugim w pewnych odst€Ѕpach i trzymaj€Јc si€Ѕ mur€Іw, przez cowygl€Јdali na jaki€Њ pijany "patrol, wesz€Ёo na ulic€Ѕ Plumet. Pierwszy, zbli€Єywszy si€Ѕ do !kraty ogrodu, stan€Ј€Ё i czeka€Ё na towarzyszy; po chwili zebra€Ёa si€Ѕ ca€Ёa sz€Іstka. Ludzie ci zacz€Ѕli rozmawia€Ћ pocichu: €Ї To tu €Ї rzek€Ё jeden. €Ї Czy oni tu maj€Ј w ogrodzie psa?? €Ї zapyta€Ё drugi. €Ї Cholera ich wie. Na wszelki wypadek przynios€Ёem mu ga€Ёk€Ѕdo ze€Єarcia. €Ї Masz plaster, €Єeby wywali€Ћ szyb€Ѕ? €Ї Mam. €Ї Krata jest stara €Ї doda€Ё pi€Јty, kt€Іry mia€Ё g€Ёos brzuchom€Іwcy. #€Ї To klawo €Ї rzek€Ё drugi €Ї nie "zaskrzypi pod pi€Ё€Ј i nie b€Ѕdziedu€Єo kramu z robot€Ј. Sz€Іsty, kt€Іry jeszcze dot€Јd "ust nie otworzy€Ё, zabra€Ё si€Ѕ doogl€Јdania kraty, jak to godzin€Ѕ temu uczyni€Ёa Eponina, ujmuj€Јc kolejno za !ka€Єdy pr€Ѕt i potrz€Јsaj€Јc nim ostro€Єnie. Doszed€Ё wreszcie do#pr€Ѕtu, kt€Іry Mariusz oblu€Ўni€Ё. Gdy ju€Є mia€Ё za niego uj€Ј€Ћ, "jaka€Њ r€Ѕka nagle wynurzy€Ёa si€Ѕ z cienia, opad€Ёa mu na rami€Ѕ, #co€Њ odepchn€Ѕ€Ёo go silnie i g€Ёosochryp€Ёy rzek€Ё cicho: €Ї Jest pies. W tej samej chwili stan€Ѕ€Ёa przed nim blada dziewczyna. Cz€Ёowiek dozna€Ё wstrz€Јsu, jaki zwykle wywo€Ёuje niespodziane wydarzenie. Wygl€Јda€Ё jak naje€Єony potw€Іr; nie ma nic straszniejszego ni€Є widok pop€Ёochu u drapie€Єnik€Іw. Ich !przera€Єenie jest przera€Єaj€Јce.Cofn€Ј€Ё si€Ѕ i wybe€Ёkota€Ё: €Ї Co to za b€Ёa€Ўnica?? €Ї Twoja c€Іrka. Rzeczywi€Њcie by€Ёa to Eponina,a cz€Ёowiekiem, kt€Іremu si€Ѕ ukaza€Ёa, by€Ё Th€­nardier. Kiedy j€Ј ujrzano, pi€Ѕciu innych, to jest Claquesous, Gueulemer, Babet, Montparnasse i Brujon, zbli€Єy€Ёo si€Ѕ bez szmeru, bez po€Њpiechu, nie m€Іwi€Јc ani s€Ёowa, ze z€Ёowrog€Ј powolno€Њci€Ј w€Ёa€Њciw€Ј tym mocnym ludziom. Ka€Єdy z nich mia€Ё w r€Ѕku jakie€Њ ohydne narz€Ѕdzie. Gueulemer trzyma€Ё zakrzywione szczypce, kt€Іre !bandyci nazywaj€Ј €АFranusi€Ј€Б. €Ї A ty co tu robisz?? Czego chcesz? Zwariowa€Ёa€Њ? €Ї krzykn€Ј€Ё Th€­nardier, o ile mo€Єna krzycze€Ћ szeptem. €Ї Po co przychodzisz przeszkadza€Ћ nam w robocie??Eponina ze €Њmiechem rzuci€Ёa mu si€Ѕ na szyj€Ѕ: €ЇPrzysz€Ёam, ojczulku, bo mi !si€Ѕ zachcia€Ёo przyj€Њ€Ћ. Czy€Є "ju€Є nie wolno usi€Ј€Њ€Ћ sobie na kamieniu? Ale wy nie powinni€Њcie tutaj przychodzi€Ћ.Czego tu chcecie, kiedy to jest sucharek? Przecie€Є Magnon dosta€Ёa ode mnie wiadomo€Њ€Ћ. Nic tu nie ma do roboty. Poca€Ёuj€Єe mnie, kochany ojczulku! Tak dawno€Њmy si€Ѕ nie widzieli! Znaczy si€Ѕ, €Єe wyszed€Ёe€Њ? Th€­nardier pr€Іbowa€Ё uwolni€Ћ si€Ѕ od u€Њcisk€Іw Eponiny i mrucza€Ё: €Ї Dobrze. Poca€Ёowa€Ёa€Њ mnie. Tak, wyszed€Ёem. Ju€Є nie siedz€Ѕ. A teraz ruszaj precz. Eponina nie puszcza€Ёa go jednak i podwoi€Ёa pieszczoty. !€ЇA jak to zrobi€Ёe€Њ, ojczulku? Trzeba mie€Ћ nie byle jaki rozum, €Єeby co€Њ takiego potrafi€Ћ. Opowiedz mi o tym. Amatka? Gdzie jest matka? Opowiedz mi co€Њ o mamusi. Th€­nardier odpowiedzia€Ё: €Ї Jest zdrowa, nie wiem zreszt€Ј, pu€Њ€Ћ mnie. Powiadam ci, ruszaj sobie. Eponina wzi€Ѕ€Ёa za r€Ѕk€Ѕ Montparnasse€Вa. €Ї Uwa€Єaj €Ї rzek€Ё €Ї bo si€Ѕ zatniesz, majcher mam otwarty. €ЇM€Іj Montparnasseczku "€Їodpar€Ёa ze s€Ёodycz€Ј €Їtrzeba mie€Ћ zaufanie do ludzi. Jestemchyba c€Іrk€Ј mojego ojca. Panie Babet, panie Gueulemer, to przecie€Є ja mia€Ёam zbada€Ћ t€Ѕ spraw€Ѕ. #D€Ёoni€Ј ko€Њcist€Ј i w€Јt€Ё€Ј jak d€Ёo€Љ szkieletu €Њcisn€Ѕ€Ёa pot€Ѕ€Єne €Ёapsko Gueulemera i m€Іwi€Ёa dalej: €ЇWiecie dobrze, €Єe nie jestemg€Ёupia. Zawsze mi ufacie. Nieraz ju€Є wy€Њwiadczy€Ёam wam us€Ёugi. Ot€І€Є wywiedzia€Ёam si€Ѕ o wszystkim i powiadam wam, szkoda ryzyka. Przysi€Ѕgam, €Єe w tym domu nie ma nic do roboty. €Ї Tu s€Ј samotne kobiety €Ї rzek€Ё Gueulemer. €Ї Nie, kobiety wyprowadzi€Ёy si€Ѕ. !€Ї Ale €Њwiece nie wyprowadzi€Ёy si€Ѕ!! €Їrzek€Ё Babet. I pokaza€Ё Eponinie w g€Іrze, mi€Ѕdzy wierzcho€Ёkami drzew, "€Њwiat€Ёo, z kt€Іrym kto€Њ szed€Ё po strychu dworku. To stara !Toussaint rozwiesza€Ёa bielizn€Ѕ.Eponina spr€Іbowa€Ёa jeszcze raz. $€Ї Ale to biedni ludzie €Ї rzek€Ёa. !€Ї Nie maj€Ј z€Ёamanego szel€Јga. €ЇId€Ў do diab€Ёa! €Їkrzykn€Ј€Ё Th€­nardier. €ЇJak przewr€Іcimy ca€Ёy dom, €Єe piwnica b€Ѕdzie na g€Іrze, a strych na dole, to ci powiemy, co tam jest. "I pchn€Ј€Ё j€Ј, chc€Јc przej€Њ€Ћ. €ЇKochany przyjacielu Montparnasse €Ї rzek€Ёa !Eponina. €ЇProsz€Ѕ ci€Ѕ, jeste€Њ przecie€Є poczciwy ch€Ёopak, nie wchod€Ўcie! €Ї Strze€Є si€Ѕ, m€Іwi€Ѕ ci, bo "mo€Єesz si€Ѕ zaci€Ј€Ћ! €Ї odpar€Ё Montparnasse. Th€­nardier odezwa€Ё si€Ѕ znowu stanowczym g€Ёosem: €Ї Zje€Єd€Єaj, c€Іrka, i nie przeszkadzaj ludziom w pracy. Eponina pu€Њci€Ёa r€Ѕk€Ѕ Montparnasse€Вa i zapyta€Ёa: !€Ї Wi€Ѕc chcecie wej€Њ€Ћ do tego domu?? "€ЇTroszeczk€Ѕ! €Їrzek€Ё €Њmiej€Јc si€Ѕ brzuchom€Іwca. Po tych s€Ёowach opar€Ёa si€Ѕ plecami o krat€Ѕ i patrz€Јc na sze€Њciu uzbrojonych bandyt€Іw, kt€Іrych twarze nabra€Ёy w ciemno€Њciach szata€Љskich rys€Іw, o€Њwiadczy€Ёa g€Ёosem €Њciszonym, lecz silnym: €Ї Ale ja nie chc€Ѕ. Zatrzymali si€Ѕ zdumieni. Tylko brzuchom€Іwca €Њmia€Ё si€Ѕ jeszcze. Ona m€Іwi€Ёa dalej: €ЇPrzyjaciele, pos€Ёuchajcie uwa€Єnie. Tu nie ma €Єart€Іw. Teraz ja m€Іwi€Ѕ. Je€Єeli wejdziecie do ogrodu, je€Єeli tylko dotkniecie tej kraty, "b€Ѕd€Ѕ krzycze€Ћ, wali€Ћ do drzwi,rozbudz€Ѕ ludzi i sprowadz€Ѕ €Єandarm€Іw, €Єeby was nakryli wszystkich sze€Њciu. €Ї Ona to zrobi €Ї rzek€Ё cicho Th€­nardier do Brujona i brzuchom€Іwcy. Przytakn€Ѕ€Ёa ruchem g€Ёowy i doda€Ёa: €Ї Zaczynaj€Јc od mojego ojca!!$Th€­nardier zbli€Єy€Ё si€Ѕ do niej. €Ї R€Ѕce przy sobie, panie starszy! €Ї zawo€Ёa€Ёa. Cofn€Ј€Ё si€Ѕ, mrucz€Јc pod $nosem: €Ї Co jej si€Ѕ sta€Ёo?? €Ї i doda€Ё: €Ї Ach, ty suko!! Eponina wybuchn€Ѕ€Ёa jakim€Њ straszliwym €Њmiechem. €ЇJak si€Ѕ wam podoba, ale nie wejdziecie. Nie jestem suk€Ј, bo jestem c€Іrk€Ј wilka. Jest was sze€Њciu €Їwielka rzecz! Jeste€Њcie m€Ѕ€Єczyznami, ja jestem kobiet€Ј, ale nie boj€Ѕ si€Ѕ was, wcale si€Ѕ nie boj€Ѕ. Ruszajcie do diab€Ёa, bo ju€Є mnie nudzicie. Id€Ўcie, gdzie chcecie, ale tu nie przychod€Ўcie, zabraniam wam tego! Wy z no€Єami, ja z pantoflem €Ї wszystko mi jedno, zbli€Єcie si€Ѕ tylko. Post€Јpi€Ёa krok ku bandytom. By€Ёa straszna. Zacz€Ѕ€Ёa si€Ѕ znowu €Њmia€Ћ. $€ЇDalib€Іg, niczego si€Ѕ nie boj€Ѕ. "I tak latem b€Ѕd€Ѕ g€Ёodna, zim€Ј #b€Ѕd€Ѕ marz€Ёa. G€Ёupie te ch€Ёopy,my€Њl€Ј, €Єe nastrasz€Ј dziewczyn€Ѕ! Czym? P€Ѕkn€Ј€Ћ mo€Єna ze €Њmiechu! Dlatego, €Єemacie kochanki, szurgoty, co "si€Ѕ chowaj€Ј pod €Ё€І€Єko, kiedy na nie krzykniecie, to si€Ѕ wamzdaje, €Єe€Њcie tacy straszni? Ja si€Ѕ niczego nie boj€Ѕ! Utkwi€Ёa wzrok w Th€­nardierze i powiedzia€Ёa: €Ї Nawet ciebie!! I m€Іwi€Ёa dalej, wodz€Јc po bandytach krwawymi €Ўrenicamiwidma: €ЇCo mi szkodzi, je€Єeli jutro znajd€Ј mnie tu na bruku, zad€Ўgan€Ј no€Єem przez ojca, albo za rok wy€Ёowi€Ј mnie w Saint-Cloud razem ze starymi korkami i trupami potopionych !ps€Іw! Musia€Ёa przerwa€Ћ, gdy€Є wstrz€Јsn€Ј€Ё ni€Ј atak suchego kaszlu; oddech jej wydobywa€Ё #si€Ѕ chrapliwie z w€Јt€Ёej piersi. Bandyci, zdumieni i zirytowani, €Єe jedna dziewczyna krzy€Єuje ich plany, odeszli w cie€Љ za latarni€Ј i tu zacz€Ѕli si€Ѕ naradza€Ћ. Ich gwa€Ёtowne gestyzdradza€Ёy upokorzenie i w€Њciek€Ёo€Њ€Ћ. Eponina tymczasem przygl€Јda€Ёa im si€Ѕ ze spokojnym i gro€Ўnym wyrazem twarzy. "€ЇCo€Њ w tym jest €Ї rzek€Ё Babet."€ЇOna ma jaki€Њ pow€Іd. Mo€Єe si€Ѕzakocha€Ёa w psie? Swoj€Ј drog€Ј szkoda okazji. Dwie kobiety i stary, kt€Іry mieszka od ty€Ёu. W oknach wisz€Ј niezgorsze firanki; Stary to "pewnie €Ђyd. My€Њl€Ѕ, €Єe interes jest dobry. €ЇW takim razie wy wejd€Ўcie €Їzawo€Ёa€Ё Montparnasse. €ЇWe€Ўcie si€Ѕ do roboty, a ja zostan€Ѕ tu z dziewczyn€Ј i je€Єeli pi€Њnie... !B€Ёysn€Ј€Ё ostrzem no€Єa, kt€Іry trzyma€Ё otwarty w r€Ѕkawie. #Th€­nardier milcza€Ё i zdawa€Ё si€Ѕz g€Іry przyjmowa€Ћ decyzj€Ѕ. Brujon, kt€Іry uchodzi€Ё prawie za wyroczni€Ѕ i jak wiadomo, "€Аnastr€Ѕczy€Ё robot€Ѕ€Б, jeszcze si€Ѕ nie odezwa€Ё. Sta€Ё, jakby #g€Ё€Ѕboko zamy€Њlony. Mia€Ё opini€Ѕ!cz€Ёowieka, kt€Іry nie cofa si€Ѕ przed €Єadnym niebezpiecze€Љstwem, i wszyscy wiedzieli, €Єe raz dla kawa€Ёu obrabowa€Ё posterunek €Єandarmerii. Opr€Іcz tego !uk€Ёada€Ё wiersze i piosenki, co mu dawa€Ёo wielki autorytet. Babet zapyta€Ё go: "€Ї C€І€Є, Brujon, nic nie m€Іwisz?Brujon milcza€Ё jeszcze przez chwil€Ѕ, potem kilka razy na r€І€Єne sposoby potrz€Јsn€Ј€Ё g€Ёow€Ј i na koniec zdecydowa€Ёsi€Ѕ przem€Іwi€Ћ: €ЇPos€Ёuchajcie: dzi€Њ rano widzia€Ёem dwa bij€Јce si€Ѕ wr€Іble, wieczorem spotykam $k€Ё€Іtliw€Ј kobiet€Ѕ. To z€Ёy znak. Id€Ўmy st€Јd. I poszli. Odchodz€Јc Montparnasse mrucza€Ё: €Ї Wszystko jedno, ale gdyby co do czego, tobym j€Ј stukn€Ј€Ё. Babet odpowiedzia€Ё: "€Ї Ja nie. Nie podnosz€Ѕ r€Ѕki na p€Ёe€Ћ pi€Ѕkn€Ј. Na rogu ulicy zatrzymali si€Ѕ i po cichu wymienili kilka zagadkowych zda€Љ nast€Ѕpuj€Јcej tre€Њci: €Ї Gdzie b€Ѕdziemy spa€Ћ tej nocy?? €Ї Pod Pary€Єem. €Ї Th€­nardier, masz przy sobie klucz od kraty? €Ї Pewnie, €Єe mam. Eponina, kt€Іra ich nie spuszcza€Ёa z oczu, zobaczy€Ёa,€Єe zawracaj€Ј w stron€Ѕ, z kt€Іrej przyszli. Wsta€Ёa i cichaczem #poczo€Ёga€Ёa si€Ѕ za nimi wzd€Ёu€Є mur€Іw i dom€Іw. Odprowadzi€Ёa ich tak a€Є do bulwaru. Tu si€Ѕ zatrzyma€Ёa, widz€Јc tych sze€Њciu m€Ѕ€Єczyzn znikaj€Јcychw ciemno€Њciach, jakby si€Ѕ w nich roztapiali. Mariusz tak bardzo wraca do rzeczywisto€Њci, €Єe zostawia Kozecie sw€Іj adres Podczas kiedy pies w ludzkiej postaci pilnowa€Ё kraty ogrodu ibandyci ust€Ѕpowali wobec uporu jednej dziewczyny, Mariusz rozmawia€Ё z Kozet€Ј. Nigdy niebo nie by€Ёo gwia€Ўdzistsze i pi€Ѕkniejsze, drzewa bardziej dr€Є€Јce i zapach zi€І€Ё bardziej przenikliwy; nigdy €Њpiew ptak€Іw usypiaj€Јcych w listowiu nie by€Ё tak czarowny; nigdy wszech€Њwiat harmoni€Ј swej pogody nie wt€Іrowa€Ё lepiej wewn€Ѕtrznej muzyce "mi€Ёo€Њci; nigdy Mariusz nie by€Ё bardziej zakochany, szcz€Ѕ€Њliwy, pe€Ёen zachwytu. Ale zasta€Ё Kozet€Ѕ smutn€Ј. !Widocznie p€Ёaka€Ёa, gdy€Є mia€Ёaoczy zaczerwienione. Pierwszym s€Ёowem Mariusza by€Ёo: €Ї Co ci jest?? Ona odpowiedzia€Ёa: €Ї Zaraz ci powiem. Potem usiad€Ёa na €Ёawce przy ganku i kiedy on siada€Ё przy niej, dr€Є€Јcy z niepokoju, m€Іwi€Ёa dalej: €ЇDzi€Њ rano ojciec mi powiedzia€Ё, €Єebym si€Ѕ przygotowa€Ёa do podr€І€Єy, bo ma za€Ёatwi€Ћ jakie€Њ sprawy i pewno wyjedziemy. Mariusz zadr€Єa€Ё od st€Іp do g€Ё€Іw. Nie wyrzek€Ё ani s€Ёowa. Kozeta czu€Ёa tylko, €Єe ma r€Ѕk€Ѕ bardzo zi mn€Ј. Z kolei ona zapyta€Ёa: €Ї Co ci jest?? Odpowiedzia€Ё tak cicho, €Єe ledwie us€Ёysza€Ёa: €Ї Nie zrozumia€Ёem, co powiedzia€Ёa€Њ. €Ї Dzi€Њ rano ojciec mi powiedzia€Ё €Їpowt€Іrzy€Ёa €Ї€Єebym za€Ёatwi€Ёa drobne sprawunki i by€Ёa gotowa, €Єe mi da swoj€Ј bielizn€Ѕ do zapakowania, €Єe musi wyjecha€Ћ, €Єe wyjedziemy, €Єe potrzebny b€Ѕdzie du€Єy kufer !dla mnie, a ma€Ёy dla niego, €Єe to wszystko trzeba przygotowa€Ћ w ci€Јgu tygodnia, €Єe mo€Єe pojedziemy do Anglii. $€Ї Ale€Є to potworne!! €Ї zawo€Ёa€Ё Mariusz. To pewne, €Єe w tej chwili €Єadne nadu€Єycie w€Ёadzy, €Єaden gwa€Ёt, €Єadne zn€Ѕcanie si€Ѕ najpotworniejszych tyran€Іw, €Єaden czyn Buzyrysa, Tyberiusza lub Henryka VIII nie dor€Іwnywa€Ё w mniemaniu Mariusza temu okrucie€Љstwu: pan Fauchelevent zabiera c€Іrk€Ѕ doAnglii, bo ma interesy. Zapyta€Ё s€Ёabym g€Ёosem: €Ї I kiedy wyjedziesz? €Ї Nie powiedzia€Ё kiedy. €Ї A kiedy wr€Іcisz?? €Ї Nie powiedzia€Ё kiedy. "Mariusz wsta€Ё i rzek€Ё ch€Ёodno: €Ї Wi€Ѕc pani jedzie, panno Kozeto? Kozeta podnios€Ёa ku niemu swoje pi€Ѕkne oczy, pe€Ёne trwogi i odpowiedzia€Ёa jak nieprzytomna: €Ї Dok€Јd?? €Ї Do Anglii. Jedzie pani? €Ї Dlaczego mi m€Іwisz pani?? €Ї Pytam, czy pani pojedzie? €Ї Co mam zrobi€Ћ?? €Ї rzek€Ёa za€Ёamuj€Јc r€Ѕce. €Ї Wi€Ѕc jedzie pani?? €Ї Je€Єeli ojciec jedzie?? €Ї Wi€Ѕc pani pojedzie?? "Kozeta wzi€Ѕ€Ёa r€Ѕk€Ѕ Mariusza i €Њcisn€Ѕ€Ёa j€Ј bez odpowiedzi. €Ї Dobrze €Ї rzek€Ё Mariusz. €Ї Wi€Ѕc ja pojad€Ѕ gdzie indziej. Kozeta bardziej wyczula znaczenie tych s€Ё€Іw, ni€Є !zrozumia€Ёa. Zblad€Ёa tak, €Єe w ciemno€Њci wida€Ћ by€Ёo jej blado€Њ€Ћ. Wyj€Јka€Ёa: €Ї Co chcesz przez to powiedzie€Ћ?? Mariusz spojrza€Ё na ni€Ј, podni€Іs€Ё z wolna oczy ku niebu i odpowiedzia€Ё: €Ї Nic. #Kiedy spu€Њci€Ё oczy, ujrza€Ё, €Єe Kozeta u€Њmiecha si€Ѕ do niego. U€Њmiech kochanej kobiety "€Њwieci jasno€Њci€Ј widoczn€Ј i w nocy. !€Ї Ach, jacy my jeste€Њmy g€Ёupi!Mariuszu, mam pomys€Ё. €Ї Jaki?? €Ї Jed€Ў za nami!! Powiem ci, dok€Јd! Przyjed€Ў tam, gdzie ja b€Ѕd€Ѕ! Mariusz obudzi€Ё si€Ѕ ju€Є zupe€Ёnie. Spad€Ё z ob€Ёok€Іw w rzeczywisto€Њ€Ћ i zawo€Ёa€Ё: €ЇJecha€Ћ za wami! Oszala€Ёa€Њ? Na to trzeba pieni€Ѕdzy, a ja ich nie mam! Jecha€Ћ do Anglii? Ale€Є ja jestem winien sam nie wiem ile, przesz€Ёo dziesi€Ѕ€Ћ luidor€Іw Courfeyrakowi, jednemu z moich przyjaci€І€Ё, kt€Іrego nie znasz. Mam stary kapelusz, kt€Іry nie wart trzech frank€Іw, mam surdut bez kilku guzik€Іw na przedzie,mam podart€Ј koszul€Ѕ, dziurawe €Ёokcie, dziurawe buty. Od sze€Њciu tygodni nie my€Њl€Ѕ o tym i nic ci nie powiedzia€Ёem. Kozeto, jestem n€Ѕdzarzem. Widujesz mnie tylko w nocy i dajesz mi sw€Ј "mi€Ёo€Њ€Ћ; gdyby€Њ mnie zobaczy€Ёa"we dnie, da€Ёaby€Њ mi ja€Ёmu€Єn€Ѕ jak €Єebrakowi. Jecha€Ћ do Anglii! Nie mam nawet czym zap€Ёaci€Ћ za paszport! Opar€Ё si€Ѕ o drzewo, za€Ёama€Ё #r€Ѕce nad g€Ёow€Ј i zacz€Ј€Ё trze€Ћ!czo€Ёem o kor€Ѕ, nie czuj€Јc ani drzewa€Бkt€Іre mu obdziera€Ёo sk€Іr€Ѕ, ani gor€Јczki, kt€Іra m€Ёotem bi€Ёa mu w skroniach, nieruchomy, bliski upadku, jak pos€Јg rozpaczy. D€Ёugo sta€Ё w tej pozycji. W takich otch€Ёaniach mo€Єna zapomnie€Ћ si€Ѕ na ca€Ё€Ј !wieczno€Њ€Ћ. W ko€Љcu odwr€Іci€Ё si€Ѕ. Us€Ёysza€Ё za sob€Ј st€Ёumiony g€Ёos, €Ёagodny i smutny. To Kozeta p€Ёaka€Ёa. P€Ёaka€Ёa ju€Є przesz€Ёo dwie godziny obok pogr€Ј€Єonego w rozmy€Њlaniach Mariusza. %Wzi€Ј€Ё j€Ј za r€Ѕk€Ѕ i powiedzia€Ё: €ЇKozeto, nigdy nikomu nie dawa€Ёem s€Ёowa honoru, bo to budzi we mnie l€Ѕk, czuj€Ѕ wtedy obecno€Њ€Ћ ojca. Ot€І€Є daj€Ѕ ci naj€Њwi€Ѕtsze s€Ёowo honoru, €Єe je€Єeli wyjedziesz, to ja umr€Ѕ. Ton, jakim wym€Іwi€Ё te s€Ёowa, mia€Ё tyle spokojnego i uroczystego smutku, €Єe Kozeta zadr€Єa€Ёa. Uczu€Ёa zimno, jakie sprawia blisko€Њ€Ћ nieuniknionej grozy. Dreszcz przerwa€Ё jej €Ёkanie. $€Ї A teraz pos€Ёuchaj €Ї rzek€Ё. €Ї Nie czekaj na mnie jutro. €Ї Dlaczego?? €Ї Dopiero pojutrze. €Ї O, dlaczego? €Ї Zobaczysz. $€Ї Nie widzie€Ћ ci€Ѕ ca€Ёy dzie€Љ!! To niemo€Єliwe! "€ЇPo€Њwi€Ѕ€Ћmy jeden dzie€Љ, €Єebymie€Ћ mo€Єe ca€Ёe €Єycie. I Mariusz doda€Ё p€І€Ёg€Ёosem do siebie: €Ї Ten cz€Ёowiek nie zmienia swych zwyczaj€Іw i nikogo jeszcze nie przyj€Ј€Ё w dzie€Љ. €Ї O kim m€Іwisz?? €Ї zapyta€Ёa Kozeta. €Ї Ja?? Nic nie m€Іwi€Ѕ. €Ї Wi€Ѕc czego si€Ѕ spodziewasz?? €Ї Poczekaj dwa dni. €Ї Chcesz tego?? €Ї Tak jest, Kozeto. #Uj€Ѕ€Ёa jego g€Ёow€Ѕ w obie r€Ѕce, #wspi€Ѕ€Ёa si€Ѕ na palce i szuka€Ёa nadziei w jego oczach. Mariusz m€Іwi€Ё dalej: €ЇJeszcze jedno, musisz zna€Ћ m€Іj adres, bo kto wie, mo€Єe co€Њ zaj€Њ€Ћ. Mieszkam u przyjaciela, kt€Іry si€Ѕ nazywa Courfeyrac, ulica Szklarska 16.Poszuka€Ё w kieszeni, wyj€Ј€Ё scyzoryk i wyry€Ё nim na tynku €Њciany: Szklarska 16. Tymczasem Kozeta znowu zacz€Ѕ€Ёa wpatrywa€Ћ mu si€Ѕ w oczy. €ЇPowiedz mi, jaki masz pomys€Ё, Mariuszu? Ty co€Њ wymy€Њli€Ёe€Њ? Powiedz mi. O, powiedz, €Єebym mog€Ёa spa€Ћ spokojnie! #€Ї Niemo€Єliwe, €Єeby B€Іg chcia€Ё "nas rozdzieli€Ћ, to wymy€Њli€Ёem. Czekaj na mnie pojutrze. "€ЇA c€І€Є poczn€Ѕ przez tak d€Ёugikuє0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПтїПgХїПBЦpЇ c7DЧ з cšDШю c§DЩ! c`EЪ ,Ќ cУEЫЕ6ШO&F czas? €Їzapyta€Ёa Kozeta. €Ї Ty !bo Jeste€Њ wolny, mo€Єesz i€Њ€Ћ, gdzie chcesz. Jacy szcz€Ѕ€Њliwi s€Ј m€Ѕ€Єczy€Ўni. Ja zostan€Ѕ sama! O, jak mi b€Ѕdzie smutno!Co chcesz zrobi€Ћ jutro wieczorem, powiedz? €Ї Spr€Іbuj€Ѕ jednej rzeczy. Kiedy Mariusz wyszed€Ё, ulica by€Ёa pusta. Eponina w€Ёa€Њnie odprowadza€Ёa bandyt€Іw do bulwaru. Gdy Mariusz zamy€Њli€Ё si€Ѕ opar€Ёszy g€Ёow€Ѕ o drzewo, przyszed€Ё mu do g€Ёowy pewien!pomys€Ё; pomys€Ё, kt€Іry niestetysam uwa€Єa€Ё za niedorzeczny i beznadziejny. Powzi€Ј€Ё desperackie postanowienie. Stare serce spotyka si€Ѕ z m€Ёodym Dziadek Gillenormand mia€Ё w owym czasie lat dziewi€Ѕ€Ћdziesi€Јt jeden z ok€Ёadem. Jak dawniej mieszka€Ёrazem z pann€Ј Gillenormand przy ulicy Panien Kalwaryjskich6, w starym domu b€Ѕd€Јcym !jego w€Ёasno€Њci€Ј. By€Ё to, jak sobie przypominamy, jeden z tych zabytkowych starc€Іw, kt€Іrzy czekaj€Ј €Њmierci wyprostowani i nie daj€Ј si€Ѕ ugi€Ј€Ћ ani brzemieniu lat, ani zmartwieniom. Przez cztery lata spokojnie czeka€Ё na Mariusza, przekonany, €Єe ten ma€Ёy hultaj pr€Ѕdzej czy p€І€Ўniej zadzwoni do jego drzwi, ale zdarza€Ёy si€Ѕ ponure godziny, !kiedy m€Іwi€Ё sobie, €Єe je€Єeli Mariusz ka€Єe czeka€Ћ na siebie"jeszcze d€Ёu€Єej... Ba€Ё si€Ѕ nie $€Њmierci, ale my€Њli, €Єe mo€Єe ju€Єnigdy nie zobaczy Mariusza. Nie zobaczy€Ћ ju€Є Mariusza €Їdot€Јd ani razu nie przesz€Ёo mu to przez m€Іzg; teraz my€Њl ta zacz€Ѕ€Ёa si€Ѕ pojawia€Ћ i przera€Єa€Ёa go. Nieobecno€Њ€Ћ, jak to zwykle bywa w wypadku g€Ё€Ѕbokich uczu€Ћ rodzinnych, powi€Ѕksza€Ёa tylko !jego mi€Ёo€Њ€Ћ do niewdzi€Ѕcznegownuka, kt€Іry poszed€Ё sobie w €Њwiat. O s€Ёo€Љcu my€Њlimy najwi€Ѕcej w grudniowe noce, podczas dziesi€Ѕciostopniowychmroz€Іw. Pan Gillenormand €Їtakmu si€Ѕ przynajmniej zdawa€Ёo €Їnie by€Ё zdolny do uczynienia wobec wnuka pierwszego kroku pojednawczego. €ЇKrew by mnie zala€Ёa €Ї mawia€Ё. Nie mia€Ё sobie nic do wyrzucenia, ale my€Њla€Ё o Mariuszu z coraz g€Ё€Ѕbszym rozczuleniem i niem€Јrozpacz€Ј starca, kt€Іry ju€Є odchodzi w ciemno€Њ€Ћ. Kaza€Ё sobie powiesi€Ћ nad $€Ё€І€Єkiem €Їtak €Єeby budz€Јc si€Ѕ ze snu mie€Ћ go od razu przed oczami €Ї stary portret swojej drugiej c€Іrki, zmar€Ёej pani Pontmercy, zrobiony, gdy mia€Ёa osiemna€Њcie lat. Nieustannie patrzy€Ё na ten portret. Pewnego dnia powiedzia€Ё przypatruj€Јc si€Ѕ mu: €Ї Uwa€Єam, €Єe jest do niej podobny. €Ї Do mojej siostry?? €Ї podchwyci€Ёa pana Gillenormand. €Ї Tak. Starzec doda€Ё: €ЇI do niego te€Є. Pewnego razu, kiedy siedzia€Ё €Њcisn€Јwszy kolana, z przymkni€Ѕtymi oczami, w postawie pe€Ёnej #przygn€Ѕbienia, c€Іrka o€Њmieli€Ёa si€Ѕ odezwa€Ћ: €Ї Ojcze, czy zawsze czujesz t€Ѕ sam€Ј uraz€Ѕ? I zatrzyma€Ёa si€Ѕ, nie maj€Јc odwagi doko€Љczy€Ћ. €Ї Do kogo?? €Ї zapyta€Ё. €Ї Do biednego Mariusza. #Podni€Іs€Ё swoj€Ј star€Ј g€Ёow€Ѕ i po€Ёo€Єywszy na stole #zaci€Њni€Ѕt€Ј d€Ёo€Љ, wychud€Ё€Ј i pomarszczon€Ј, zawo€Ёa€Ё tak gniewnie, jak mu si€Ѕ zdarza€Ёo w przyst€Ѕpach najwi€Ѕkszej irytacji: €ЇBiedny Mariusz, powiadasz panna! Ten panicz to hultaj, niegodziwiec, fircyk, niewdzi€Ѕcznik bez serca i bez duszy, zarozumialec, po prostuz€Ёy cz€Ёowiek! #I odwr€Іci€Ё g€Ёow€Ѕ, €Єeby c€Іrka nie ujrza€Ёa €Ёzy w jego oku. W trzy dni potem przerwa€Ё "milczenie, kt€Іre ju€Є trwa€Ёo od czterech godzin, i odezwa€Ё si€Ѕznienacka do c€Іrki: !€Ї Mia€Ёem ju€Є zaszczyt prosi€Ћ pann€Ѕ Gillenormand, €Єeby nigdy ze mn€Ј o tym nie m€Іwi€Ёa. Zreszt€Ј, co by€Ёo €Ёatwe do przewidzenia, pannieGillenormand nie uda€Ёo si€Ѕ podstawi€Ћ na miejsce Mariuszaswojego ulubie€Љca, oficera u€Ёan€Іw. Teodul nie spodoba€Ё si€Ѕ. Pan Gillenormand nie przyj€Ј€Ё tej zamiany. Pustki w sercu nie wype€Ёnia si€Ѕ byle czym. Ze swej strony Teodul, chocia€Є umia€Ё oceni€Ћ spadek po dziadku, nie znosi€Ё zabiegania o wzgl€Ѕdy. Starzec "nudzi€Ё u€Ёana, a u€Ёan dra€Єni€Ё starca. Porucznik Teodul by€Ё niew€Јtpliwie weso€Ёy, ale gadatliwy; frywolny, ale bez elegancji; hulaka, ale w z€Ёym stylu; mia€Ё kochanki, to prawda, i du€Єo o nich m€Іwi€Ё, "to te€Є prawda, ale m€Іwi€Ё €Ўle. "Ka€Єda jego zaleta mia€Ёa jak€Ј€Њ wad€Ѕ. Pana Gillenormand dra€Єni€Ёy jego opowiadania o tanich przygodach mi€Ёosnych zokolic koszar przy ulicy Babilo€Љskiej. A przy tym porucznik Gillenormand przychodzi€Ё czasami w mundurze z tr€Іjkolorow€Ј kokardk€Ј. Przez to jedno ju€Є sta€Ё si€Ѕ niezno€Њny. Pewnego wieczora €Ї by€Ёo to 4 czerwca, co nie przeszkadza€Ёo, €Єe u Pana Gillenormand pali€Ё si€Ѕ dobry ogie€Љ na kominku €Їstarzec #odes€Ёa€Ё c€Іrk€Ѕ, kt€Іra szy€Ёa w s€Јsiedniej izbie. By€Ё sam w swoim pokoju ozdobionym scenami pasterskimi, nogi opar€Ё o kraw€Ѕd€Ў kominka i na p€І€Ё zas€Ёoni€Ѕty du€Єym parawanem o dziewi€Ѕciu skrzyd€Ёach, siedzia€Ё na mi€Ѕkkich poduszkach fotela, oparty o st€І€Ё, na kt€Іrym p€Ёon€Ѕ€Ёy dwie €Њwiece woskowe pod zielonym aba€Єurem, i !trzyma€Ё w r€Ѕku ksi€Ј€Єk€Ѕ, ale jej nie czyta€Ё. Kiedy trwa€Ё tak pogr€Ј€Єony w g€Ё€Ѕbokiej zadumie, wszed€Ё stary s€Ёuga, Baskijczyk, i zapyta€Ё: €Ї Czy pan mo€Єe przyj€Ј€Ћ pana Mariusza?? Starzec wyprostowa€Ё si€Ѕ nagle,blady i podobny do trupa, kt€Іrego podnosi wstrz€Јs galwaniczny. Ca€Ёa krew sp€Ёyn€Ѕ€Ёa mu do serca. Wyj€Јka€Ё: €Ї Jakiego pana Mariusza?? €ЇNie wiem €Ї odrzek€Ё Baskijczyk, zatrwo€Єony i zbityz tropu wyrazem twarzy swojego chlebodawcy €Їnie widzia€Ёem go. To Nikoleta !powiedzia€Ёa: €АPrzyszed€Ё m€Ёodycz€Ёowiek, powiedz, €Єe to pan Mariusz€Б. Pan Gillenormand wyszepta€Ё pocichu: €Ї Prosi€Ћ. Siedzia€Ё, nie ruszaj€Јc si€Ѕ z miejsca, z chwiej€Јc€Ј si€Ѕ g€Ёow€Ј i oczami utkwionymi wedrzwi. Otworzy€Ёy si€Ѕ. Wszed€Ё m€Ёody cz€Ёowiek. By€Ё to Mariusz. Mariusz zatrzyma€Ё si€Ѕ przy drzwiach, jakby czekaj€Јc na wezwanie, €Єeby si€Ѕ zbli€Єy€Ё. W cieniu aba€Єura nie mo€Єna by€Ёo zobaczy€Ћ wyra€Ўnie jego n€Ѕdznej odzie€Єy. Wida€Ћ by€Ёo tylko twarz spokojn€Ј i powa€Єn€Ј, ale dziwnie smutn€Ј. Pan Gillenormand siedzia€Ё jakby zniedo€Ё€Ѕ€Єnia€Ёy ze zdumienia i rado€Њci, przez d€Ёug€Ј chwil€Ѕ widz€Јc przed sob€Ј tylko jasno€Њ€Ћ jak gdyby wizji. By€Ё bliski omdlenia; widzia€Ё Mariusza poprzez "o€Њlepiaj€Јcy blask. Tak, to by€Ё on, Mariusz! Nareszcie! Po czterech latach! Uchwyci€Ё go ca€Ёego jednym rzutem oka. Wyda€Ё mu si€Ѕ pi€Ѕkny, szlachetny, wytworny,"doros€Ёy €Ї dojrza€Ёy m€Ѕ€Єczyzna o swobodnym i ujmuj€Јcym zachowaniu, pe€Ёen wdzi€Ѕku. Mia€Ё ochot€Ѕ wyci€Јgn€Ј€Ћ ku niemu ramiona, przywo€Ёa€Ћ go irzuci€Ћ si€Ѕ w jego obj€Ѕcia, serce jego topnia€Ёo z rozkoszy, czu€Ёe s€Ёowa !wzbiera€Ёy w nim i przepe€Ёnia€Ёy mu piersi. "Ca€Ёa ta czu€Ёo€Њ€Ћ ukaza€Ёa si€Ѕ na koniec, dotar€Ёa do warg i przez sprzeczno€Њ€Ћ, kt€Іra stanowi€Ёa rdze€Љ jego natury, !wyrazi€Ёa si€Ѕ cierpko. Zapyta€Ё opryskliwie: €Ї Po co pan tu przyszed€Ё?? Mariusz odpowiedzia€Ё z zak€Ёopotaniem: €Ї Panie... Pan Gillenormand chcia€Ё, €Єeby Mariusz rzuci€Ё si€Ѕ w jego obj€Ѕcia. By€Ё niezadowolony z !niego i z siebie. Uczu€Ё, €Єe samby€Ё opryskliwy, a Mariusz zimny. Niezno€Њny, bolesny "niepok€Іj ogarn€Ј€Ё starca. Czu€Ё !si€Ѕ przecie€Є tak roztkliwiony, rozrzewniony; dlaczego na zewn€Јtrz umia€Ё by€Ћ tylko !szorstki i twardy?€Б Powr€Іci€Ёa gorycz. Przerwa€Ё Mariuszowi tonem zrz€Ѕdliwym: €Ї Wi€Ѕc po co pan przychodzi??$To €Аwi€Ѕc€Б znaczy€Ёo: je€Єeli nie po to, €Єeby mnie u€Њciska€Ћ. Mariusz spojrza€Ё na dziadka, kt€Іrego blada twarz wydawa€Ёasi€Ѕ jak z marmuru. €Ї Panie... Starzec przerwa€Ё surowo: €Ї Czy przychodzisz prosi€Ћ o przebaczenie?? Czy zrozumia€Ёe€Њ swoj€Ј win€Ѕ? Chcia€Ё naprowadzi€Ћ Mariusza %na w€Ёa€Њciw€Ј drog€Ѕ i my€Њla€Ё, €Єe€Аdziecko€Бugnie si€Ѕ. Mariusz zadr€Єa€Ё; €Є€Јdano od niego, #€Єeby si€Ѕ wypar€Ё ojca; spu€Њci€Ё oczy i odpowiedzia€Ё: €Ї Nie, prosz€Ѕ pana. "€Ї A wi€Ѕc €Їgwa€Ёtownie zawo€Ёa€Ёstarzec z bole€Њci€Ј przejmuj€Јc€Ј i gniewn€Ј €Ї czego pan chce ode mnie? $Mariusz z€Ёo€Єy€Ё r€Ѕce, post€Јpi€Ё !krok naprz€Іd i rzek€Ё s€Ёabym i dr€Є€Јcym g€Ёosem: #€Ї Panie, miej lito€Њ€Ћ nade mn€Ј. To s€Ёowo poruszy€Ёo pana Gillenormand; powiedziane wcze€Њniej, by€Ёoby go rozczuli€Ёo, ale przybywa€Ёo za "p€І€Ўno. Starzec podni€Іs€Ё si€Ѕ; wspar€Ё si€Ѕ obur€Јcz na lasce, usta mia€Ё blade, g€Ёowa mu dr€Єa€Ёa, ale jego wysoka posta€Ћ g€Іrowa€Ёa nad pochylonym Mariuszem. "€ЇLito€Њ€Ћ nad tob€Ј, m€Іj panie! M€Ёodzieniec prosi o lito€Њ€Ћ dziewi€Ѕ€Ћdziesi€Ѕcioletniego starca! Wchodzisz w €Єycie, ja je opuszczam; chodzisz na widowiska, na bale, do kawiarni, na bilard, jeste€Њ dowcipny, podobasz si€Ѕ kobietom, jeste€Њ €Ёadnym ch€Ёopcem; ja w pe€Ёni lata spluwam w ogie€Љ rozpalony na kominku; jeste€Њ bogaty jedynym prawdziwym bogactwem, ja mam wszystkien€Ѕdze staro€Њci, niemoc, samotno€Њ€Ћ! Masz trzydzie€Њci dwa z€Ѕby, zdrowy €Єo€Ё€Јdek, €Єywe oko, si€Ё€Ѕ, apetyt, zdrowie, weso€Ёo€Њ€Ћ, las czarnych w€Ёos€Іw; ja straci€Ёemju€Є i siwe, straci€Ёem z€Ѕby, trac€Ѕ nogi, trac€Ѕ pami€Ѕ€Ћ, !wci€Ј€Є mi si€Ѕ myl€Ј trzy nazwy ulic: ulica Charlot, ulica Chaume i ulica €Џwi€Ѕtego Klaudiusza €Ї do tego ju€Є doszed€Ёem. Ty masz przed #sob€Ј ca€Ё€Ј przysz€Ёo€Њ€Ћ pe€Ёn€Ј s€Ёo€Љca, ja zaczynam ju€Є nic nie widzie€Ћ, coraz dalej posuwam si€Ѕ w noc; jeste€Њ zakochany, to pewne, mnie nikt w €Њwiecie nie kocha, i ty #prosisz mnie o lito€Њ€Ћ! Dalib€Іg! !Molier o tym zapomnia€Ё! Je€Њli w taki spos€Іb €Єartujecie sobie ws€Јdach, panowie adwokaci, towam serdecznie winszuj€Ѕ. Jeste€Њcie b€Ёazny! I dziewi€Ѕ€Ћdziesi€Ѕcioletni starzec doda€Ё gniewnie i powa€Єnie: €Ї No, czego pan chce ode mnie? !€ЇPanie €Їrzek€Ё Mariusz €Їwiem, €Єe moja obecno€Њ€Ћ jest ci niemi€Ёa, ale przyszed€Ёem poprosi€Ћ ci€Ѕ tylko o pewn€Ј rzecz i zaraz odejd€Ѕ. €Ї G€Ёupi jeste€Њ!! €Ї rzek€Ё "starzec. €Ї Kto ci m€Іwi, €Єeby€Њ sobie poszed€Ё? Ten gwa€Ёtowny spos€Іb popychania wnuka do czu€Ёo€Њci!sprawi€Ё tyle tylko, €Єe Mariusz zamilk€Ё. Pan Gillenormand skrzy€Єowa€Ё ramiona na piersi, co by€Ёo u niego gestem szczeg€Іlnie majestatycznym, irzek€Ё z gorycz€Ј: €Ї Sko€Љczmy ju€Є. Przychodzi !pan prosi€Ћ mnie o co€Њ. O c€І€Є wi€Ѕc? O co? Prosz€Ѕ m€Іwi€Ћ. €ЇPanie €Їrzek€Ё Mariusz, patrz€Јc jak cz€Ёowiek, pod kt€Іrym otwiera si€Ѕ przepa€Њ€Ћ €Їprzychodz€Ѕ prosi€Ћ o pozwolenie wej€Њcia w zwi€Јzki ma€Ё€Єe€Љskie. Pan Gillenormand zadzwoni€Ё. Baskijczyk uchyli€Ё drzwi. €Ї Popro€Њ moj€Ј c€Іrk€Ѕ. Po chwili drzwi si€Ѕ znowu otwar€Ёy, panna Gillenormand nie wesz€Ёa, lecz tylko ukaza€Ёasi€Ѕ w nich; Mariusz sta€Ё milcz€Јcy, z opuszczonymi r€Ѕkami i min€Ј winowajcy; pan Gillenormand przechadza€Ё si€Ѕ wszerz i wzd€Ёu€Є po pokoju. $Odwr€Іci€Ё si€Ѕ do c€Іrki i rzek€Ё: €ЇNic takiego. To pan Mariusz. Powiedz mu dobry wiecz€Іr. PanMariusz chce si€Ѕ €Єeni€Ћ. Oto wszystko. Mo€Єesz odej€Њ€Ћ. Ochryp€Ёy i przerywany g€Ёos starca by€Ё oznak€Ј najwy€Єszego uniesienia. Ciotkaspojrza€Ёa na Mariusza z przera€Єeniem. Wydawa€Ёo si€Ѕ, €Єe go prawie nie poznaje, nie powiedzia€Ёa ani s€Ёowa, nie uczyni€Ёa €Єadnego ruchu i znik€Ёa na skinienie ojca pr€Ѕdzej ni€Є €Ўd€Ўb€Ёo s€Ёomy p€Ѕdzone huraganem. Pan Gillenormand opar€Ё siei plecami o kominek. €Ї A wi€Ѕc masz stanowisko?? "Zrobi€Ёe€Њ maj€Јtek? Ile zarabiaszna adwokaturze? €Ї Nic €Ї odpowiedzia€Ё Mariusz stanowczo i z rezygnacj€Ј niemal zaczepn€Ј. €Ї Nic. Wi€Ѕc utrzymujesz si€Ѕ tylko z tysi€Јca dwustu liwr€Іw,kt€Іre ci daj€Ѕ? Mariusz nie odpowiedzia€Ё. Pan Gillenormand m€Іwi€Ё dalej: €Ї Rozumiem teraz, panna jest bogata? €Ї Jak ja. €Ї Co?? Bez posagu? €Ї Bez. €Ї A w sperandzie?? €Ї Prawdopodobnie nic. €Ї Golute€Љka!! A kim jest jej ojciec? €Ї Nie wiem. €Ї Jak si€Ѕ nazywa?? €Ї Panna Fauchelevent. €Ї Fauche... jak? €Ї Fauchelevent. #€Ї Phi!! €Ї odezwa€Ё si€Ѕ starzec. "€Ї Panie!! €Ї krzykn€Ј€Ё Mariusz. Pan Gillenormand przerwa€Ё mu tonem cz€Ёowieka, kt€Іry m€Іwi do siebie: €ЇOt€І€Є to, dwadzie€Њcia jeden lat, bez stanowiska w €Њwiecie,"tysi€Јc dwie€Њcie liwr€Іw na rok; pani baronowa Pontmercy b€Ѕdzie kupowa€Ћ u straganiarkiw€Ёoszczyzny za dwa su. !€ЇPanie €Їodpar€Ё Mariusz, jakby ob€Ё€Јkany €Њwiadomo€Њci€Ј, €Єe !ostatnia nadzieja rozwia€Ёa si€Ѕ €Ї zaklinam ci€Ѕ ze z€Ёo€Єonymi r€Ѕkami, na mi€Ёo€Њ€Ћ bosk€Ј, b€Ёagam ci€Ѕ na kl€Ѕczkach, !pozw€Іl mi si€Ѕ z ni€Ј o€Єeni€Ћ! !Starzec roze€Њmia€Ё si€Ѕ sucho i ponuro, odkaszln€Ј€Ё i rzek€Ё: €ЇAha! Powiedzia€Ёe€Њ sobie: Niech to piorun, p€Іjd€Ѕ do tegostarego piernika, do tego g€Ёupiego safanduty! Jaka szkoda, €Єe nie mam dwudziestu pi€Ѕciu lat! Wtedy bym mu kropn€Ј€Ё oracj€Ѕ! Wtedydopiero gwizda€Ёbym na jego pozwolenie! Ale i tak powiem mu: Stary kretynie, za wiele robi€Ѕ ci szcz€Ѕ€Њcia moj€Ј obecno€Њci€Ј, mam ochot€Ѕ $o€Єeni€Ћ si€Ѕ, za€Њlubi€Ћ mniejsza o to kogo, c€Іrk€Ѕ licho wie kogo,nie mam but€Іw, ona nie ma koszuli, wszystko jest w porz€Јdku, mam ochot€Ѕ wyrzuci€Ћ za okno moj€Ј #przysz€Ёo€Њ€Ћ, m€Ёodo€Њ€Ћ, €Єycie, mam ochot€Ѕ da€Ћ nurka w !n€Ѕdz€Ѕ z €Єon€Ј na karku, tak mi!si€Ѕ podoba, musisz si€Ѕ zgodzi€Ћ€Ї i stara mumia si€Ѕ zgodzi. "Dalej wi€Ѕc, ch€Ёopcze, r€Іb, jak !ci si€Ѕ podoba, przywi€Ј€Є sobie #kamie€Љ do szyi, o€Єe€Љ si€Ѕ z t€Ј swoj€Ј Pousselevent, Coupelevent... Nigdy, m€Іj panie, nigdy! €Ї Dziadku!! €Ї Nigdy!! To €Аnigdy€Б wym€Іwi€Ё starzec takim tonem, €Єe Mariusz utraci€Ё wszelk€Ј nadziej€Ѕ. Przeszed€Ё przez pok€Іj powoli, chwiej€Јc si€Ѕ, ze spuszczon€Ј g€Ёow€Ј, jakby umiera€Ё raczej, ni€Є odchodzi€Ё. Pan Gillenormand wi€Іd€Ё za nim oczami i kiedy drzwi otworzy€Ёy si€Ѕ, kiedy Mariusz mia€Ё wyj€Њ€Ћ, w kilku susach przebieg€Ё pok€Іj z energi€Ј porywczych i rozpieszczonychstarc€Іw, chwyci€Ё Mariusza za "ko€Ёnierz, gwa€Ёtownie wci€Јgn€Ј€Ё!go do pokoju, rzuci€Ё na fotel i rzek€Ё: €Ї Opowiedz mi wszystko!! "Jedno s€Ё€Іwko €Аdziadku€Б, kt€Іresi€Ѕ wyrwa€Ёo Mariuszowi, wywo€Ёa€Ёo t€Ѕ rewolucj€Ѕ. Mariusz patrzy€Ё na niego nieprzytomnie. Ruchliwa twarz pana Gillenormand wyra€Єa€Ёa ju€Є tylko szorstk€Ј i niewys€Ёowion€Ј dobro€Ћ. Odezwa€Ёo si€Ѕ serce dziadka. €ЇNo, s€Ёucham, opowiedz swe mi€Ёostki, rozgadaj si€Ѕ, m€Іw wszystko, do diaska! Jacy g€Ёupi s€Ј ci m€Ёodzi ludzie! €Ї Dziadku €Ї odezwa€Ё si€Ѕ Mariusz. Twarz starca zaja€Њnia€Ёa niewymown€Ј rado€Њci€Ј. €Ї A tak, nazywaj mnie dziadkiem, a zobaczysz! By€Ёo co€Њ tak dobrego, czu€Ёego, prostego i ojcowskiego w tej porywczo€Њci starca, €Єe Mariusz, w nag€Ёym przej€Њciu od rozpaczy do nadziei, zosta€Ёtym jakby og€Ёuszony i odurzony. Siedzia€Ё przy stole, w €Њwietle €Њwiec wida€Ћ by€Ёo jego zniszczone ubranie, kt€Іrepan Gillenormand ogl€Јda€Ё ze zdumieniem. %€Ї Ot€І€Є, m€Іj dziadku... €Ї rzek€Ё Mariusz. €ЇAch tak €Їprzerwa€Ё pan Gillenormand €Їty, widz€Ѕ, naprawd€Ѕ nie masz ani grosza. Ubrany jeste€Њ jak z€Ёodziej. Poszuka€Ё w szufladzie, wyj€Ј€Ё !sakiewk€Ѕ i po€Ёo€Єy€Ё na stole: €Ї Masz sto luidor€Іw, kup sobie kapelusz. €ЇM€Іj dziadku €Їm€Іwi€Ё dalej Mariusz €Їm€Іj dziaduniu, gdyby€Њ wiedzia€Ё! Kocham j€Ј! Nie wyobra€Єasz sobie, pierwszy raz zobaczy€Ёem j€Ј wOgrodzie Luksemburskim, bo ona tam przychodzi€Ёa. Z pocz€Јtku nie zwraca€Ёem na !ni€Ј uwagi, p€І€Ўniej, nie wiem, jak si€Ѕ to sta€Ёo, zakocha€Ёem si€Ѕ. O, jaki by€Ёem nieszcz€Ѕ€Њliwy! Teraz wreszcie widuj€Ѕ j€Ј co dzie€Љ, u niej, ojciec nie wie o niczym, wyobra€Ў sobie, dziadku, maj€Ј wyjecha€Ћ, spotykamy si€Ѕ w ogrodzie, jej ojciec zabiera j€Јdo Anglii, wi€Ѕc pomy€Њla€Ёem: P€Іjd€Ѕ do dziadka i opowiem mu wszystko. €ЇOszala€Ёbym, umar€Ёbym, zachorowa€Ё, rzuci€Ёbym si€Ѕ do Sekwany. Musz€Ѕ si€Ѕ z ni€Ј koniecznie o€Єeni€Ћ, bo inaczej zwariuj€Ѕ. Oto ca€Ёa prawda. Mieszka w ogrodzie zamkni€Ѕtym krat€Ј, na ulicy Plumet. To jest w stronie Inwalid€Іw. Pan Gillenormand rozpromieniony szcz€Ѕ€Њciem usiad€Ё obok Mariusza. "S€Ёuchaj€Јc go, rozkoszuj€Јc si€Ѕ !d€Ўwi€Ѕkiem jego g€Ёosu, za€Єy€Ё powoli spory niuch tabaki. Us€Ёyszawszy s€Ёowa €Аna ulicy Plumet€Б przerwa€Ё i reszt€Ѕ tabaki rozsypa€Ё na kolana. €ЇUlica Plumet! Powiadasz, ulicaPlumet? Poczekaj no! Czy w tamtej stronie nie ma koszar? Ale€Є tak, to to samo. Tw€Іj kuzyn Teodul m€Іwi€Ё mi o niej, ten u€Ёan, oficer. Kokietka, poczciwy ch€Ёopcze, kokietka! Dalib€Іg, prawda, ulica Plumet. Dawniej nazywa€Ёa si€Ѕ Blomet. przez tak d€Ёugikuє0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПтїПgХїПBЬ< cuFЭЬ ииFЮЄr c€єFЯХ cWGал#Ў cКGб‰.х cHвn9' €Hг•:1 €HTeraz przypominam sobie. S€Ёysza€Ёem o tej ma€Ёej zza kraty na ulicy Plumet. W ogrodzie. Masz dobry gust. Podobno niezgorsza. M€Іwi€Јc mi€Ѕdzy nami, ten g€Ёupi wojak "troch€Ѕ si€Ѕ do niej umizga€Ё. Niewiem, jak daleko tam zasz€Ёo. Ale ostatecznie to niewa€Єne, aprzy tym nie trzeba mu !wierzy€Ћ. On lubi si€Ѕ chwali€Ћ. Mariuszu, moim zdaniem, !dobrze robisz, €Єe si€Ѕ kochasz. To w€Ёa€Њnie przystoi twemu wiekowi. Wol€Ѕ, €Єeby€Њ si€Ѕ kocha€Ё w sp€Іdniczce do pioruna! cho€Ћby w dwudziestu sp€Іdniczkach, ni€Є w panu Robespierze. Tak, trzeba by€Ћ rozs€Јdnym ch€Ёopcem. Przychodzisz do dziadka, kt€Іry w gruncie rzeczy jest poczciwym cz€Ёowiekiem i zawsze ma kilka rulon€Іw dukat€Іw w starej szufladzie; powiadasz mu: dziaduniu, oto jaka historia. A dziadek m€Іwi: najprostsza w €Њwiecie. M€Ёodo€Њ€Ћ ma swoje prawa, !staro€Њ€Ћ ma swoje obowi€Јzki. I !ja by€Ёem m€Ёody, i ty b€Ѕdziesz stary. No, m€Іj ch€Ёopcze, oddasz to swojemu wnukowi. "Masz dwie€Њcie pistoli. Baw si€Ѕ, u diab€Ёa! Doskonale! Sprawa tak"si€Ѕ powinna u€Ёo€Єy€Ћ. Nie trzebasi€Ѕ €Єeni€Ћ, ale to nic nie przeszkadza. Rozumiesz mnie? Mariusz, skamienia€Ёy i nie mog€Јc wym€Іwi€Ћ ani s€Ёowa, "potrz€Јsn€Ј€Ё g€Ёow€Ј na znak, €Єe nie rozumie. Starzec parskn€Ј€Ё €Њmiechem, zmru€Єy€Ё pomarszczon€Ј !powiek€Ѕ, uderzy€Ё go d€Ёoni€Ј pokolanie, spojrza€Ё mu w oczy tajemniczo i rado€Њnie, po czym rzek€Ё tkliwie, wzruszaj€Јc ramionami: "€Ї G€Ёuptasie, zr€Іb z niej swoj€Ј kochank€Ѕ. Mariusz zblad€Ё. Nic nie zrozumia€Ё ze wszystkiego, co powiedzia€Ё dziadek. Gadanina o ulicy Blomet, o koszarach, o u€Ёanie przesun€Ѕ€Ёa si€Ѕ przed nim jak senne majaczenie. Nic z tego nie mog€Ёo si€Ѕ odnosi€Ћ do Kozety, kt€Іra by€Ёa lili€Ј. Poczciwy stary bredzi€Ё. Ale to bredzenie zako€Љczy€Ёo si€Ѕ s€Ё€Іwkiem, kt€Іre Mariusz zrozumia€Ё, s€Ё€Іwkiem, kt€Іre "€Њmiertelnie zniewa€Єa€Ёo Kozet€Ѕ."Wyra€Єenie: €АZr€Іb z niej swoj€Ј kochank€Ѕ€Бjak miecz przeszy€Ёoserce surowego m€Ёodzie€Љca. Powsta€Ё, podni€Іs€Ё kapelusz i poszed€Ё ku drzwiom silnym i pewnym krokiem. Tu obr€Іci€Ё si€Ѕ, uk€Ёoni€Ё si€Ѕ nisko dziadkowi, podni€Іs€Ё g€Ёow€Ѕ i rzek€Ё: !€ЇPrzed pi€Ѕciu laty zniewa€Єy€Ё pan mego ojca, dzi€Њ zniewa€Єa !pan moj€Ј €Єon€Ѕ. O nic ju€Є pananie prosz€Ѕ. €Ђegnam. Pan Gillenormand, zdumiony, otworzy€Ё usta, wyci€Јgn€Ј€Ё $r€Ѕce, chcia€Ё si€Ѕ podnie€Њ€Ћ i nimzdo€Ёa€Ё wyrzec s€Ёowo, ju€Є drzwi si€Ѕ zamkn€Ѕ€Ёy i Mariusz znik€Ё. Starzec siedzia€Ё chwil€Ѕ nieruchomy, jak ra€Єony piorunem, nie mog€Јc przem€Іwi€Ћ ani odetchn€Ј€Ћ; #zdawa€Ёo si€Ѕ, €Єe jaka€Њ €Єelazna "gar€Њ€Ћ €Њciska€Ёa mu gard€Ёo. Na koniec zerwa€Ё si€Ѕ z fotela, podbieg€Ё do drzwi o ile mo€Єna biec po dziewi€Ѕ€Ћdziesi€Јtce, otworzy€Ё i zawo€Ёa€Ё: €Ї Na pomoc!! Na pomoc! Ukaza€Ёa si€Ѕ c€Іrka, potem s€Ёu€Є€Јcy. Starzec j€Ѕcza€Ё €Єa€Ёo€Њnie: €ЇBiegnijcie za nim! Zatrzymajcie go! Co ja mu z€Ёego zrobi€Ёem? Oszala€Ё! "Poszed€Ё! O m€Іj Bo€Єe! Teraz ju€Є nie wr€Іci! Poszed€Ё do okna od ulicy, otworzy€Ё je starczymi, #dr€Є€Јcymi r€Ѕkami, wychyli€Ё si€Ѕ "wi€Ѕcej ni€Є przez p€І€Ё i podczasgdy Baskijczyk i. Nikoleta trzymali go z ty€Ёu, wo€Ёa€Ё: €Ї Mariusz!! Mariusz! Mariusz! Mariusz! Ale Mariusz nie m€Іg€Ё ju€Є !s€Ёysze€Ћ, gdy€Є w tej w€Ёa€Њnie $chwili skr€Ѕci€Ё za r€Іg ulicy €Њw. Ludwika. Starzec gestem rozpaczy dwa "lub trzy razy podni€Іs€Ё r€Ѕce do skroni, cofn€Ј€Ё si€Ѕ chwiejnym "krokiem i pad€Ё na fotel bez si€Ё,bez g€Ёosu, bez jednej €Ёzy, potrz€Јsaj€Јc g€Ёow€Ј i poruszaj€Јc nieprzytomnie ustami, a przed oczami i w sercu ros€Ёo co€Њ pos€Ѕpnego i bez granic, co by€Ёo podobne do nocy. Rozdzia€Ё €Іsmy DOK€ЃD ID€Ѓ Jan Valjean Tego samego dnia, oko€Ёo czwartej po po€Ёudniu, Jan Valjean siedzia€Ё sam na jednym z najsamotniejszych wa€Ё€Іw Pola Marsowego. Czy toprzez ostro€Єno€Њ€Ћ, czy te€Є dlatego, €Єe chcia€Ё zebra€Ћ my€Њli, a mo€Єe po prostu skutkiem nieznacznej zmiany przyzwyczaje€Љ, jaka dokonujesi€Ѕ powoli w ka€Єdym ludzkim istnieniu, Jan Valjean rzadko teraz wychodzi€Ё razem z Kozet€Ј. Mia€Ё na sobie kurtk€Ѕ robotnicz€Ј, spodnie z szarego p€Ё€Іtna i czapk€Ѕ, kt€Іrej szeroki daszek zakrywa€Ё mu twarz. By€Ё teraz zupe€Ёnie spokojny o Kozet€Ѕ; znik€Ёo wszystko, co go przez pewien !czas trwo€Єy€Ёo i martwi€Ёo; ale przed dwoma tygodniami zjawi€Ёa si€Ѕ inna troska. Pewnego dnia, przechadzaj€Јc si€Ѕ po bulwarze, spostrzeg€Ё !Th€­nardiera; dzi€Ѕki przebraniu !Th€­nardier nie pozna€Ё go; lecz od tamtego czasu Jan Valjean "widzia€Ё go kilkakrotnie i nabra€Ёpewno€Њci, €Єe Th€­nardier w€Ё€Іczy€Ё si€Ѕ w tej dzielnicy "miasta. By€Ёo to dla niego do€Њ€Ћ,€Єeby powzi€Ј€Ћ zasadnicz€Ј "decyzj€Ѕ. Blisko€Њ€Ћ Th€­nardiera oznacza€Ёa wiele niebezpiecze€Љstw naraz. Pr€Іcz tego Pary€Є nie by€Ё spokojny; zaburzenia polityczne stworzy€Ёy t€Ѕ niedogodno€Њ€Ћ dla ludzi maj€Јcych co€Њ do ukrycia w swym €Єyciu, €Єe policja sta€Ёa si€Ѕ bardzo niespokojna i podejrzliwa; tropi€Јc ludzi takich jak Pepin lub Morey, €Ёatwo mog€Ёa trafi€Ћ na cz€Ёowieka w rodzaju Jana Valjean. Zwa€Єywszy to wszystko, Jan Valjean postanowi€Ё opu€Њci€Ћ Pary€Є, a nawet Francj€Ѕ, i przenie€Њ€Ћ si€Ѕ do Anglii. !Uprzedzi€Ё o tym Kozet€Ѕ. Chcia€Ёwyjecha€Ћ w ci€Јgu tygodnia. Siedzia€Ё teraz na Polu Marsowym, na zboczu wa€Ёu, i rozmy€Њla€Ё o Th€­nardierze, o policji, o podro€Єy i o trudno€Њciach, jakie b€Ѕdzie mia€Ё ze zdobyciem paszportu. Wszystkie te sprawy niepokoi€Ёy go wielce. Wreszcie jeden fakt nie wyt€Ёumaczony a najnowszy doreszty rozbudzi€Ё jego podejrzliwo€Њ€Ћ. Tego w€Ёa€Њnie ranka, wstawszy wcze€Њnie, spacerowa€Ё po ogrodzie, zanimotworzy€Ёy si€Ѕ okiennice u Kozety, gdy nagle spostrzeg€Ё na €Њcianie litery, wyryte prawdopodobnie gwo€Ўdziem: Szklarska 16. !Napis by€Ё €Њwie€Єy, rysy bia€Ёe na poczernia€Ёym ze staro€Њci tynku, zeskrobane wapno pokrywa€Ёo jeszcze, jak delikatny puder, li€Њcie pokrzywrosn€Јcych pod €Њcian€Ј. Widocznie napis powsta€Ё w ci€Јgu nocy. Co to mog€Ёo by€Ћ? Adres? Sygna€Ё dla innych? Przestroga dla niego? W ka€Єdym razie na pewno kto€Њ wchodzi€Ё do ogrodu, jacy€Њ nieznajomi tu bywali. Nie wspomina€Ё Kozecie o napisie "na €Њcianie, gdy€Є nie chcia€Ё jejprzestraszy€Ћ. Zaj€Ѕty tymi rozmy€Њlaniami, spostrzeg€Ё po cieniu rzuconymprzez s€Ёo€Љce, €Єe kto€Њ zatrzyma€Ё si€Ѕ za nim na szczycie wa€Ёu. Ju€Є mia€Ё si€Ѕ odwr€Іci€Ћ, gdy na kolana upad€Ёmu papier z€Ёo€Єony we czworo,jakby jaka€Њ r€Ѕka rzuci€Ёa go ponad jego g€Ёow€Ѕ. Wzi€Ј€Ё "kartk€Ѕ, rozwin€Ј€Ё i przeczyta€Ё te s€Ёowa, napisane o€Ё€Іwkiem du€Єymi literami: WYPROWAD€ЖCIE SI€ Jan Valjean podni€Іs€Ё si€Ѕ szybko, ale ju€Є nikogo nie by€Ёo na wale; rozejrza€Ё si€Ѕ doko€Ёa i spostrzeg€Ё jak€Ј€Њ istot€Ѕ wy€Єsz€Ј ni€Є dziecko, "ni€Єsz€Ј ni€Є m€Ѕ€Єczyzna, ubran€Јw szar€Ј bluz€Ѕ i popielate spodnie welwetowe; stworzenie to przeskoczy€Ёo wa€Ё i znik€Ёo w rowie Pola Marsowego. Jan Valjean wr€Іci€Ё natychmiast do domu, zatopiony w my€Њlach. Mariusz Mariusz wyszed€Ё od pana Gillenormand zdruzgotany. Wchodzi€Ё do tego domu z !niewielk€Ј nadziej€Ј, opuszcza€Ё go z niezmiern€Ј rozpacz€Ј. Ci, co znaj€Ј si€Ѕ na sercu !ludzkim, €Ёatwo zrozumiej€Ј, €Єe oficer u€Ёan€Іw, g€Ёupawy kuzyn Teodul, nie zostawi€Ё €Њladu w jego umy€Њle €Ї Nawet najmniejszego. Zdawa€Ёoby si€Ѕ, €Єe poeta dramatyczny m€Іg€Ёby wydoby€Ћ pewne powik€Ёanie z rewelacji, jak€Ј dziadek niespodzianie uraczy€Ё wnuka. Ale ile by zyska€Ё na tym dramat, tyle straci€Ёaby prawda. Mariusz by€Ё w tym wieku, w kt€Іrym nie wierzy si€Ѕw rzeczy z€Ёe; p€І€Ўniej nadchodzi wiek, w kt€Іrym wierzy si€Ѕ we wszystko. Podejrzenia nie s€Ј niczym innym jak zmarszczkami. Wczesna m€Ёodo€Њ€Ћ ich nie ma. Podejrzewa€Ћ Kozet€Ѕ! Mariusz pr€Ѕdzej by pope€Ёni€Ё ka€Єd€Ј inn€Ј zbrodni€Ѕ. Zacz€Ј€Ё chodzi€Ћ po ulicach €Ї zwyk€Ёa to ucieczka ludzi cierpi€Јcych. O czym my€Њla€Ё, nigdy nie m€Іg€Ё sobie przypomnie€Ћ. O drugiej nad ranem wr€Іci€Ё do Courfeyraca i w ubraniu rzuci€Ё si€Ѕ na sw€Іj !materac. S€Ёo€Љce wzesz€Ёo ju€Є, !kiedy usn€Ј€Ё okropnym, ci€Ѕ€Єkimsnem, w kt€Іrym nieustannie #snuj€Ј si€Ѕ po g€Ёowie my€Њli. Gdy si€Ѕ obudzi€Ё, zobaczy€Ё stoj€Јcych w pokoju Courfeyraca, Enjolrasa, Feuilly€Вego i Combeferre€Вa, w kapeluszach na g€Ёowie, gotowych do wyj€Њcia i bardzo czym€Њ przej€Ѕtych. Courieyrac zapyta€Ё go: €Ї Czy p€Іjdziesz na pogrzeb genera€Ёa Lamarque?? Wyda€Ёo mu si€Ѕ, €Єe Courfeyrac m€Іwi po chi€Љsku. Wyszed€Ё wkr€Іtce po nich. !W€Ёo€Єy€Ё do kieszeni pistolety, kt€Іre Javert powierzy€Ё mu podczas przygody w dniu 3 lutego i kt€Іre pozosta€Ёy w jego r€Ѕkach. Pistolety by€Ёy jeszcze nabite. Trudno by€Ёoby powiedzie€Ћ, jakie ciemne my€Њlinawiedza€Ёy go, kiedy je ze sob€Ј zabiera€Ё. Wieczorem, punkt o dziewi€Јtej, jak obieca€Ё Kozecie, zjawi€Ё si€Ѕ na ulicy Plumet. Gdy zbli€Єy€Ё si€Ѕ do kraty, zapomnia€Ё o wszystkim. Od czterdziestu o€Њmiu godzin nie widzia€Ё Kozety, teraz j€Ј ujrzy, wszelka inna my€Њl znik€Ёa, czul tylko niewymown€Ј!i g€Ё€Ѕbok€Ј rado€Њ€Ћ. Minuty, w kt€Іrych prze€Єywamy wieki, s€Јtak wszechw€Ёadne i cudowne, €Єe kiedy nadchodz€Ј, ca€Ёkowicie wype€Ёniaj€Ј serce. !Mariusz odsun€Ј€Ё pr€Ѕt w kracie i wbieg€Ё do ogrodu. Nie by€Ёo Kozety w miejscu, gdzie zwykle go oczekiwa€Ёa. "Przedar€Ё si€Ѕ przez g€Ѕstwin€Ѕ i podszed€Ё do wn€Ѕki ko€Ёo ganku. Tam na mnie czeka €Їmy€Њla€Ё. I !tam nie by€Ёo Kozety. Podni€Іs€Ё oczy i zobaczy€Ё, €Єe okiennice s€Ј pozamykane. Obszed€Ё ogr€Іd; ogr€Іd by€Ё pusty. W€Іwczas wr€Іci€Ё do dworku i oszala€Ёy z mi€Ёo€Њci, pijany, przera€Єony, przywiedziony do rozpaczy b€Іlem i niepokojem, jak cz€Ёowiek wracaj€Јcy do swojego domu o niezwyk€Ёej godzinie, zastuka€Ё w !okiennice. Zastuka€Ё raz i drugi,ryzykuj€Јc, €Єe okno si€Ѕ otworzy i wyjrzy z niego pos€Ѕpna twarz ojca, kt€Іry zapyta: Czego pan chce? €ЇNic to nie znaczy€Ёo w por€Іwnaniu z nurtuj€Јcym go przeczuciem. Dobija€Ё si€Ѕ d€Ёugo, a potem zwo€Ёa€Ё: €ЇKozeto! Kozeto! €Ї powt€Іrzy€Ё gwa€Ёtownie. Nikt nie odpowiedzia€Ё. Wszystko sko€Љczone. Nikogo nie by€Ёo w ogrodzie i nikogo nie by€Ёo w domu. Nagle us€Ёysza€Ё g€Ёos, kt€Іry "zdawa€Ё si€Ѕ pochodzi€Ћ z ulicy i wo€Ёa€Ё poprzez drzewa: €Ї Panie Mariuszu!! Wyprostowa€Ё si€Ѕ. €Ї Co?? €Ї zapyta€Ё. €Ї Panie Mariuszu, czy pan tamjest? €Ї Jestem. "€ЇPanie Mariuszu €Ї m€Іwi€Ё dalej g€Ёos €Ї pa€Љscy przyjaciele czekaj€Ј na pana przy barykadzie na ulicy Konopnej. G€Ёos ten nie by€Ё mu nieznajomy. Przypomnia€Ё !zachryp€Ёy i ostry g€Ёos Eponiny.Mariusz pobieg€Ё do kraty, !pchn€Ј€Ё ruchomy pr€Ѕt, wysun€Ј€Ё"g€Ёow€Ѕ i ujrza€Ё, €Єe kto€Њ, kto wygl€Јda€Ё na ch€Ёopca, szybko biegn€Јc gin€Ј€Ё w mroku. Pan Mabeuf Sakiewka Jana Valjean nie przyda€Ёa si€Ѕ panu Mabeuf. PanMabeuf w swej dziecinnie nieskazitelnej uczciwo€Њci nie przyj€Ј€Ё daru nieba; nie wierzy€Ё, €Єe gwiazda mo€Єe spa€Њ€Ћ w postaci z€Ёotych monet. Nie odgad€Ё, €Єe to, co spad€Ёo z nieba, pochodzi€Ёo od !Gavroche€Вa. Zani€Іs€Ё sakiewk€Ѕ do komisariatu swojej dzielnicy, aby jako przedmiot w jego przekonaniu zgubiony, nie przepad€Ёa w€Ёa€Њcicielowi. Teraz dopiero sakiewka przepad€Ёa na dobre. Nikt si€Ѕ #po ni€Ј oczywi€Њcie nie zg€Ёosi€Ё, a pana Mabeuf nie wspomog€Ёa.Pan Mabeuf za€Њ coraz bardziej podupada€Ё. Pewnego dnia matka Plutarch powiedzia€Ёa mu: €Ї Nie mam za co kupi€Ћ obiadu. Obiadem nazywa€Ёa kawa€Ёek chleba i kilka kartofli. !€Ї A na kredyt?? €Ї zapyta€Ё pan Mabeuf. €Ї Wie pan przecie€Є, €Єe nie chc€Ј kredytowa€Ћ. Pan Mabeuf otworzy€Ё bibliotek€Ѕ, d€Ёugo ogl€Јda€Ё swoje ksi€Ј€Єki jedn€Ј po drugiej, jak ojciec zmuszony do zdziesi€Јtkowania potomstwa i zastanawiaj€Јcy si€Ѕ nad wyborem ofiary, gwa€Ёtownie chwyci€Ё jedn€Ј, !w€Ёo€Єy€Ё pod pach€Ѕ i wyszed€Ё. Po dw€Іch godzinach wr€Іci€Ё, nie maj€Јc ju€Є nic pod pach€Ј, #po€Ёo€Єy€Ё trzydzie€Њci su na stole i rzek€Ё: €Ї To na obiad. Matka Plutarch spostrzeg€Ёa, €Єe od tej chwili pogodna twarzstarca zacz€Ѕ€Ёa si€Ѕ okrywa€Ћ pos€Ѕpn€Ј zas€Ёon€Ј, kt€Іra pozosta€Ёa ju€Є na zawsze. Nazajutrz, na trzeci dzie€Љ, codziennie trzeba by€Ёo robi€Ћ to samo. pan Mabeuf "wychodzi€Ё z ksi€Ј€Єk€Ј i wraca€Ё z pieni€Ѕdzmi. Poniewa€Є antykwariusze wiedzieli, €Єe sprzedaje przyci€Њni€Ѕty konieczno€Њci€Ј, dawali !dwadzie€Њcia su za ksi€Ј€Єk€Ѕ, zakt€Іr€Ј zap€Ёaci€Ё niegdy€Њ dwadzie€Њcia frank€Іw. Nieraz u tego samego ksi€Ѕgarza. Czasami m€Іwi€Ё: €Їprzecie€Є mam!ju€Є osiemdziesi€Јt lat €Ї jakby si€Ѕ spodziewa€Ё, €Єe pr€Ѕdzej doczeka si€Ѕ ko€Љca swoich dni #ni€Є ko€Љca swojej biblioteki. By€Ёcoraz smutniejszy. Raz tylko rozpogodzi€Ё si€Ѕ. Wyszed€Ё z Robertem Estienne, kt€Іrego !sprzeda€Ё za trzydzie€Њci pi€Ѕ€Ћ !su na ulicy Malaquais, a wr€Іci€Ёz Aldem, kt€Іrego naby€Ё za czterdzie€Њci su na ulicy des #Gr€­s. €ЇJestem winien pi€Ѕ€Ћ su €Їo€Њwiadczy€Ё rozradowany matce Plutarch. Tego dnia nie jad€Ё obiadu. Mia€Ё zwyczaj czyta€Ћ co wiecz€Іr przed p€Іj€Њciem do !€Ё€І€Єka kilka stron Diogenesa z "Laerty. Zna€Ё na tyle grek€Ѕ, €Єe m€Іg€Ё smakowa€Ћ we wszystkich!pi€Ѕkno€Њciach tekstu. Nie mia€Ё ju€Є €Єadnej innej pociechy. Tak!up€Ёyn€Ѕ€Ёo kilka tygodni. Nagle matka Plutarch zachorowa€Ёa. Smutn€Ј jest rzecz€Ј nie mie€Ћ za co kupi€Ћ chleba u piekarza,smutniejsz€Ј nie mie€Ћ pieni€Ѕdzy na kupno lekarstwa w aptece. Pewnego wieczora lekarz !zapisa€Ё bardzo drog€Ј mikstur€Ѕ.Przy tym stan chorej pogarsza€Ё si€Ѕ, trzeba by€Ёo naj€Ј€Ћ kobiet€Ѕ do piel€Ѕgnowania; pan Mabeuf otworzy€Ё bibliotek€Ѕ; by€Ёa pusta. Ostatnia ksi€Ј€Єka pow€Ѕdrowa€Ёa ju€Є do antykwariusza. Pozosta€Ё tylko Diogenes z Laerty. Wzi€Ј€Ё pod pach€Ѕ t€Ѕ jedyn€Ј $swoj€Ј ksi€Ј€Єk€Ѕ i wyszed€Ё; by€Ёo to 4 czerwca 1832 roku; uda€Ё si€Ѕ pod bram€Ѕ €Њw. Jakuba do !nast€Ѕpcy Royola i powr€Іci€Ё ze !stu frankami. Po€Ёo€Єy€Ё gar€Њ€Ћ pi€Ѕciofrank€Іwek na nocnym !stoliku starej s€Ёu€Є€Јcej i bez s€Ёowa zamkn€Ј€Ё si€Ѕ w swoim pokoju. Nazajutrz o €Њwicie usiad€Ё w ogrodzie na obalonym s€Ёupie i przez p€Ёot mo€Єna by€Ёo widzie€Ћ, jak ca€Ёy ranek siedzia€Ё nieruchomy, z pochylonym czo€Ёem, b€Ё€Јdz€Јc oczami po zwi€Ѕd€Ёych zagonach. Chwilami m€Єy€Ё deszcz, ale starzec zdawa€Ё si€Ѕ tego nie spostrzega€Ћ. #Po po€Ёudniu da€Ёy si€Ѕ s€Ёysze€Ћ wPary€Єu niezwyk€Ёe ha€Ёasy. Przypomina€Ёo to strza€Ёy karabinowe i krzyki t€Ёumu. !Ojciec Mabeuf podni€Іs€Ё g€Ёow€Ѕ,spostrzeg€Ё przechodz€Јcego ogrodnika i zapyta€Ё: €Ї Co to si€Ѕ dzieje?? Ogrodnik, nios€Јcy rydel na ramieniu, odpowiedzia€Ё najspokojniej: €Ї To rozruchy. €Ї Co to znaczy rozruchy?? €Ї No tak. Bij€Ј si€Ѕ. €Ї Dlaczego si€Ѕ bij€Ј?? €Ї Bo ja wiem?? €Ї odpowiedzia€Ё ogrodnik. €Ї A gdzie?? €Ї zapyta€Ё pan Mabeuf. €Ї W stronie Arsena€Ёu. Ojciec Mabeuf wr€Іci€Ё do pokoju, wzi€Ј€Ё kapelusz, machinalnie poszuka€Ё jakiej€Њ #ksi€Ј€Єki, €Єeby j€Ј w€Ёo€Єy€Ћ pod pach€Ѕ, nic nie znalaz€Ё, !powiedzia€Ё: €ЇAha, prawda! €Ї i wyszed€Ё krokiem cz€Ёowieka nieprzytomnego. Rozdzia€Ё dziewi€Јty 5 CZERWCA 1832 ROKU Wiosn€Ј roku 1832, mimo €Єe cholera od trzech miesi€Ѕcy !mrozi€Ёa umys€Ёy i swoj€Ј groz€Ј uspokaja€Ёa ich wzburzenie, Pary€Є by€Ё got€Іw do wybuchu. Wielkie miasto bywa podobne do nabitej armaty; jednej iskrywystarcza wtedy, €Єeby ta armata strzeli€Ёa. W czerwcu 1832 roku iskr€Ј sta€Ёa si€Ѕ €Њmier€Ћ genera€Ёa Lamarque. Lamarque by€Ё cz€Ёowiekiem !s€Ёawy i czynu. Mia€Ё kolejno, zaCesarstwa i za Restauracji, oba rodzaje odwagi konieczne w tych dw€Іch epokach, odwag€Ѕ na polu walki i odwag€Ѕ na trybunie. Za Restauracji by€Ё wymowny, tak jak poprzednio by€Ё waleczny; w jego s€Ёowach czu€Ёo si€Ѕ szabl€Ѕ. Zasiada€Ё mi€Ѕdzy lewic€Ј a skrajn€Ј lewic€Ј, kochany przez#t€Ёum za to, €Єe wiernie s€Ёu€Єy€Ё cesarzowi. Traktaty 1815 roku oburza€Ёy go jak osobista zniewaga. Nienawidzi€Ё Wellingtona #€Єywio€Ёow€Ј nienawi€Њci€Ј, kt€Іra "podoba€Ёa si€Ѕ t€Ёumowi, i od lat siedemnastu, zaledwie zwracaj€Јc uwag€Ѕ na wsp€І€Ёczesne wydarzenia, majestatycznie nosi€Ё €Єa€Ёob€Ѕ po Waterloo. W agonii przyciska€Ё do piersi szpad€Ѕ, kt€Іr€Ј mu ofiarowali oficerowieStu Dni. Napoleon umar€Ё, wymawiaj€Јc s€Ёowo €Аarmia€Б, Lamarque wymawiaj€Јc s€Ёowo €Аojczyzna€Б. O jego €Њmierci, kt€Іr€Ј przewidywano, lud #my€Њla€Ё z l€Ѕkiem jako o wielkiej є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓkдp c ОHе‹ = c !IжШd V „Iз, c €кIи7*ш c =Jй5Y a  Jstracie. Rz€Јd oczekiwa€Ё jej te€Є z l€Ѕkiem jako okazji do rozruch€Іw. Ta €Њmier€Ћ by€Ёa €Єa€Ёob€Ј. Jak wszystko co gorzkie, €Єa€Ёoba mo€Єe si€Ѕ #zmieni€Ћ w rewolt€Ѕ. Tak te€Є si€Ѕ sta€Ёo. Czwartego czerwca i nazajutrz rano, w dzie€Љ wyznaczony na pogrzeb Lamarque€Вa, przedmie€Њcie €Њw. Antoniego, przez kt€Іre mia€Ё przechodzi€Ћ kondukt, przybra€Ёo gro€Ўny wygl€Јd. Ta #gwarna sie€Ћ ulic zape€Ёni€Ёa si€Ѕ ha€Ёasem. Wszyscy zbroili si€Ѕ, jak mogli. Na ulicy Traversiere,przed zak€Ёadem Rolanda, i na placu Spalonego Domu, przed warsztatem €Њlusarskim Berniera, sta€Ёy grupki szepcz€Јcych ludzi. Jako najbardziej ruchliwy, zwraca€Ё tam na siebie uwag€Ѕ niejaki Mavot, kt€Іry w €Єadnym "warsztacie nie by€Ё d€Ёu€Єej ni€Є tydzie€Љ odprawiany przez pracodawc€Іw, €Аponiewa€Є bez przerwy trzeba by€Ёo si€Ѕ z nim $k€Ё€Іci€Ћ€Б. Poleg€Ё on nast€Ѕpnego dnia na barykadzie przy ulicy M€­nilmontant. Pretot, kt€Іry te€Є mia€Ё zgin€Ј€Ћ w walce, pomaga€Ё Mavotowi i gdy go "pytano: €АDo czego d€Ј€Єysz?€Б €Ї odpowiada€Ё: €АDo powstania€Б. Robotnicy zgromadzeni na rogu ulicy Bercy oczekiwali cz€Ёowieka nazwiskiem Lemarin,organizatora spisku na przedmie€Њciu Saint-Marceau. "Um€Іwione has€Ёa kr€Ј€Єy€Ёy z ust do ust niemal jawnie. Pi€Јtego czerwca wi€Ѕc, w dzie€Љ na przemian deszczowy is€Ёoneczny, kondukt pogrzebowy genera€Ёa Lamarque szed€Ё ulicami Pary€Єa z oficjaln€Ј asyst€Ј wojskow€Ј, przez ostro€Єno€Њ€Ћ nieco wzmocnion€Ј. Dwa bataliony z b€Ѕbnami owini€Ѕtymi w krep€Ѕ i karabinami odwr€Іconymi luf€Ј do ziemi, dziesi€Ѕ€Ћ tysi€Ѕcy gwardzist€Іw z szablami przy boku oraz artyleria gwardii narodowej eskortowa€Ёy karawan, kt€Іry ci€Јgn€Ѕ€Ёa "m€Ёodzie€Є. Tu€Є za nimi kroczyli oficerowie ze Schroniska Inwalid€Іw, nios€Јc ga€Ё€Јzki wawrzynu, a dalej ogromny, podniecony, dziwny t€Ёum, cz€Ёonkowie Towarzystwa Przyjaci€І€Ё Ludu, studenci prawa, studenci medycyny, uchod€Ўcy najrozmaitszych narodowo€Њci, sztandary hiszpa€Љskie, w€Ёoskie, niemieckie, polskie, tr€Іjbarwnew poziome pasy €Ї wszystkie flagi €Њwiata, dzieci wywijaj€Јce zielonymi ga€Ё€Јzkami, kamieniarze i cie€Њle, kt€Іrzy w€Ёa€Њnie strajkowali, drukarze wyr€І€Єniaj€Јcy si€Ѕ czapkami z papieru; maszerowali dw€Іjkamialbo tr€Іjkami, wznosz€Јc okrzyki, prawie wszyscy uzbrojeni w kije, niekt€Іrzy w szable, bez €Єadnego porz€Јdku,a jednak o€Єywieni jedn€Ј dusz€Ј; chwilami bez€Ёadna ci€Єba, to znowu regularna kolumna. Poszczeg€Іlne grupki wybiera€Ёysobie dow€Іdc€Іw; jaki€Њ !m€Ѕ€Єczyzna z par€Ј pistolet€Іw, !kt€Іrych zupe€Ёnie nie ukrywa€Ё, zdawa€Ё si€Ѕ dokonywa€Ћ "przegl€Јdu szereg€Іw, kt€Іre si€Ѕ przed nim rozst€Ѕpowa€Ёy. Na ulicach przyleg€Ёych do bulwaru, w ga€Ё€Ѕziach drzew, na balkonach, w oknach, na dachach dom€Іw, roi€Ёo si€Ѕ od g€Ё€Іw m€Ѕ€Єczyzn, kobiet i dzieci; ich oczy wyra€Єa€Ёy niepok€Іj; jeden t€Ёum, uzbrojony, maszerowa€Ё, a %drugi, wyl€Ѕk€Ёy, przygl€Јda€Ё si€Ѕ. Rz€Јd ze swej strony tak€Єe obserwowa€Ё. Obserwowa€Ё z #d€Ёoni€Ј na r€Ѕkoje€Њci szabli. Na placu Ludwika XV mo€Єna by€Ёo widzie€Ћ stoj€Јce w pogotowiu, z pe€Ёnymi €Ёadownicami i nabit€Ј broni€Ј, cztery szwadrony karabinier€Іw i tr€Ѕbaczy w pierwszym !szeregu; w dzielnicy €Ёaci€Љskieji w Ogrodzie Botanicznym rozsypa€Ёa si€Ѕ gwardia miejska,w Hali Win sta€Ё szwadron !dragon€Іw, na placu Gr€­ve p€І€Ё dwunastego pu€Ёku szwole€Єer€Іw, druga jego po€Ёowa wype€Ёnia€Ёa dziedziniecLuwru. Reszta wojska, nie m€Іwi€Јc o oddzia€Ёach z okolic Pary€Єa, czeka€Ёa w koszarach. Zaniepokojony rz€Јd zawiesi€Ё nad niebezpiecznym t€Ёumem dwadzie€Њcia cztery tysi€Јce €Єo€Ёnierzy w mie€Њcie i trzydzie€Њci tysi€Ѕcy na peryferiach. Orszak szed€Ё z gor€Јczkow€Ј powolno€Њci€Ј od mieszkania zmar€Ёego przez bulwary do placu Bastylii. Co pewien czas pada€Ёo, ale deszcz nie robi€Ё €Єadnego wra€Єenia na tym "t€Ёumie. Nie brak€Ёo incydent€Іw: oprowadzano trumn€Ѕ dooko€Ёa kolumny Vend€Іme, posypa€Ёy si€Ѕ kamienie, gdy ksi€Ј€Є€Ѕ Fitz-James ukaza€Ё si€Ѕ na balkonie z nakryt€Ј g€Ёow€Ј, kogut galijski zosta€Ё zerwany z ludowego sztandaru i rzucony w b€Ёoto, przy bramie €Њw. Marcina raniono policjanta,kt€Іry€Њ oficer z dwunastego !pu€Ёku szwole€Єer€Іw powiedzia€Ё na ca€Ёy g€Ёos: €АJa jestem republikaninem€Б, gdy studenci politechniki przybyli, wbrew zakazowi swoich prze€Ёo€Єonych, z orszaku $rozleg€Ёy si€Ѕ g€Ёosy: €АNiech €Єyjepolitechnika, niech €Єyj€Ј !republikanie!€БNa placu Bastylii przy€Ё€Јczy€Ёy si€Ѕ do konduktu d€Ёugie szeregi mieszka€Љc€Іw przedmie€Њcia €Њw. Antoniego i jakie€Њ niesamowite wrzenie zacz€Ѕ€Ёo ogarnia€Ћ t€Ёum. Min€Јwszy plac Bastylii, karawan pojecha€Ё wzd€Ёu€Є kana€Ёu, przeby€Ё ma€Ёy most i dotar€Ё do esplanady ko€Ёo mostu Austerlickiego. Tam zatrzyma€Ё si€Ѕ. Gdyby w€Іwczasspojrze€Ћ na to mrowie ludzkie z lotu ptaka, wygl€Јda€Ёoby onojak kometa, kt€Іrej g€Ёowa !le€Єa€Ёa na esplanadzie, a ogon, rozpostarty na nadbrze€Єu Bourdon i przykrywaj€Јcy plac Bastylii, si€Ѕga€Ё a€Є do bramy €Њw. Marcina. Utworzy€Ё si€Ѕ kr€Јg dooko€Ёa karawanu. W t€Ёumie zapanowa€Ёa cisza. Przem€Іwi€Ё Lafayette, €Єegnaj€Јc Lamarque€Вa. By€Ё to moment wzruszaj€Јcy i wspania€Ёy; wszyscy odkryli g€Ёowy i wszystkie serca mocniej zabi€Ёy. Nagle w €Њrodku grupy otaczaj€Јcej karawan zjawi€Ё !si€Ѕ m€Ѕ€Єczyzna na koniu, ca€Ёy w czerni i z czerwonym sztandarem w r€Ѕku €Їniekt€Іrzy !m€Іwili, €Єe z czerwon€Ј czapk€Ј zatkni€Ѕt€Ј na pik€Ѕ. Lafayette odwr€Іci€Ё g€Ёow€Ѕ. Ten czerwony sztandar wywo€Ёa€Ё burz€Ѕ i znikn€Ј€Ё w niej. Od bulwaru Bourdon do mostu Austerlickiego t€Ёumem wstrz€Јsn€Ј€Ё jeden z €Ёych okrzyk€Іw, kt€Іre przypominaj€Јfal€Ѕ na morzu: €Ї Lamarque do Panteonu! Lafayette na ratusz!€ЇM€Ёodzie€Є przy entuzjastycznej aprobacie t€Ёumu zacz€Ѕ€Ёa ci€Јgn€Ј€Ћ karawan Lamarque€Вa w stron€Ѕ mostu Austerlickiego, a doro€Єk€Ѕ Lafayette€Вa przez nadbrze€Єe Morland. Tymczasem z lewego brzegu ruszyli konni gwardzi€Њci, aby zagrodzi€Ћ most, a na prawym brzegu wy€Ёonili si€Ѕ dragoni, zajmuj€Јc nadbrze€Єe Morland. Ludzie ci€Јgn€Јcy Lafayette€Вa zauwa€Єyli ich niespodzianie na"zakr€Ѕcie i zawo€Ёali: €ЇDragoni! dragoni! €ЇOni za€Њ, trzymaj€Јc jeszcze pistolety w olstrach, szable w pochwach i karabinki na ramieniu, jechali st€Ѕpa, z€Ёowrogo wyczekuj€Јcy. Na dwie€Њcie krok€Іw przed ma€Ёym mostem przystan€Ѕli. Doro€Єka Lafayette€Вa podjecha€Ёa ku nim, dragoni %rozst€Јpili si€Ѕ, przepu€Њcili j€Ј i znowu zwarli szeregi. W tej !chwili t€Ёum by€Ё ju€Є o krok od nich. Przera€Єone kobiety ucieka€Ёy. Co si€Ѕ sta€Ёo w tej minucie fatalnej? Nikt nie potrafi€Ёby tego stwierdzi€Ћ na pewno. Jedni opowiadaj€Ј, €Єe od Arsena€Ёu rozleg€Ё si€Ѕ g€Ёos tr€Јbki daj€Јcy sygna€Ё do !ataku, inni m€Іwi€Ј, €Єe jakie€Њ dziecko rani€Ёo sztyletem dragona. W ka€Єdym razie naglepad€Ёy trzy strza€Ёy: pierwszy zabi€Ё dow€Іdc€Ѕ szwadronu Choleta, drugi g€Ёuch€Ј staruszk€Ѕ, kt€Іra zamyka€Ёa okno w swoim mieszkaniu na ulicy Contrescarpe, trzeci zdar€Ё naramiennik jednemu z oficer€Іw. Jaka€Њ kobieta zawo€Ёa€Ёa: €Ї Zaczynaj€Ј za wcze€Њnie! €Ї Wtem na wprost nadbrze€Єa Morland ukaza€Ё si€Ѕ przybywaj€Јcy dopiero z koszar szwadron dragon€Іw, kt€Іry z go€Ёymi szablami pop€Ѕdzi€Ё galopem przez ulic€Ѕ Bassompierre i bulwar Bourdon,zmiataj€Јc wszystko, co mu sta€Ёo na drodze. Teraz nie trzeba ju€Є nic wi€Ѕcej. Zrywa si€Ѕ nawa€Ёnica, padaj€Ј kamienie, wybucha kanonada, wiele ludzi rzuca si€Ѕdo podn€І€Єa skarpy i przechodzi przez w€Јsk€Ј odnog€Ѕ Sekwany, dzi€Њ zasypan€Ј; warsztaty na wyspie Louviers, jakby zawczasu przygotowana reduta, w jednej chwili s€Ј przepe€Ёnione walcz€Јcymi. Wyrywa si€Ѕ s€Ёupy, strzela z pistolet€Іw, zaczyna rosn€Ј€Ћ barykada, odepchni€Ѕci przez wojsko m€Ёodzi ludzie przebiegaj€Ј razem z karawanem most Austerlicki i atakuj€Ј gwardi€Ѕ miejsk€Ј, nadchodz€Ј karabinierzy, dragoni siek€Ј szablami, t€Ёum rozbiega si€Ѕ na cztery strony €Њwiata, szcz€Ѕk wojny rozchodzi si€Ѕ po ca€Ёym Pary€Єu, ludzie wo€Ёaj€Ј €Аdo broni!€Б, p€Ѕdz€Ј, przewracaj€Ј "si€Ѕ, uciekaj€Ј, stawiaj€Ј op€Іr. Gniew roznosi powstanie, jak wiatr iskry po€Єaru. Rozdzia€Ё dziesi€Јty ATOM BRATA SI€ Z HURAGANEM Nieco wyja€Њnie€Љ na temat €Ўr€Іde€Ё poezji Gavroche€Вa O wp€Ёywie cz€Ёonka Akademii Francuskiej na t€Ѕ poezj€Ѕ W tej w€Ёa€Њnie chwili dzieciak w €Ёachmanach, kt€Іry szed€Ё ulic€Ј M€­nilmontant, trzymaj€Јcw r€Ѕku kwitn€Јc€Ј ga€Ё€Јzk€Ѕ zerwan€Ј na wzg€Іrzach Belleville, zobaczy€Ё na wystawie sklepu ze starym €Єelastwem antyczny pistolet kawaleryjski. Rzuci€Ё na bruk swoj€Ј ga€Ё€Јzk€Ѕ i zawo€Ёa€Ё: €Ї Kumo Niewiadomska, po€Єyczam od was t€Ѕ maszyn€Ѕ. I uciek€Ё z pistoletem. W kilka minut potem przera€Єeni mieszczanie, pierzchaj€Јcy ulic€Ј Amelot i "ulic€Ј Nisk€Ј, spotkali ch€Ёopca, kt€Іry wymachiwa€Ё pistoletem i €Њpiewa€Ё: W nocy nie widzimy wcale, W dzie€Љ widzimy doskonale. Spas€Ёy mieszczuch jak miech sapie; Nim sens pism fa€Ёszywych z€Ёapie; B€Јd€Ў cnotliwy, m€Ёody wnuku! Tereferekuku! To ma€Ёy Gavroche szed€Ё na wojn€Ѕ. Na bulwarze spostrzeg€Ё, €Єe pistolet nie mia€Ё kurka. Od kogo nauczy€Ё si€Ѕ tej !zwrotki, kt€Іr€Ј przy€Њpiewywa€Ё sobie w marszu, gdzie si€Ѕ nauczy€Ё innych piosenek, kt€Іre ch€Ѕtnie €Њpiewa€Ё przy ka€Єdej sposobno€Њci? Nie wiemy. Mo€Єe sam je tworzy€Ё? Gavroche zna€Ё zreszt€Ј wszystkie ludowe piosenki b€Ѕd€Јce w obiegu i przyozdabia€Ё je w€Ёasnymi pomys€Ёami. Psotnik i "sowizdrza€Ё, bez trosko €Ё€Јczy€Ё g€Ёosy przyrody z g€Ёosami Pary€Єa. Repertuar ptak€Іw splata€Ё z repertuarem pracowni malarskich. Zna€Ё m€Ёodych malarzy, plemi€Ѕ blisko spokrewnione z jego €Њwiatem. Zdaje si€Ѕ, €Єe przez kilka miesi€Ѕcy by€Ё czeladnikiem drukarskim. Pewnego dnia pos€Ёano go z jakim€Њ poleceniem do pana Baour-Lormian, jednego z czterdziestu Nie€Њmiertelnych. Gavroche by€Ё ulicznikiem literatury. Nawiasem m€Іwi€Јc, Gavroche nie domy€Њla€Ё si€Ѕ, €Єe w t€Ѕ okropn€Ј deszczow€Ј noc, kiedyofiarowa€Ё dw€Іm malcom go€Њcin€Ѕ w swoim s€Ёoniu, wykonywa€Ё funkcj€Ѕ Opatrzno€Њci wobec w€Ёasnych braci. Wieczorem bracia, nad ranem ojciec €Їto by€Ёy wydarzenia owej nocy. Opu€Њciwszy przed €Њwitem ulic€Ѕ"des Ballets, spiesznie wr€Іci€Ё dos€Ёonia, zr€Ѕcznie wydoby€Ё z !niego malc€Іw, podzieli€Ё mi€Ѕdzynich jakie€Њ improwizowane €Њniadanie, po czym odszed€Ё, powierzaj€Јc ich dobrej matce !ulicy, kt€Іrej sam zawdzi€Ѕcza€Ё prawie ca€Ёe swoje wychowanie. Przed rozstaniem si€Ѕ z nimi powiedzia€Ё, €Єeby wieczorem przyszli na to samomiejsce, i wyg€Ёosi€Ё nast€Ѕpuj€Јce przem€Іwienie po€Єegnalne: !€ЇTeraz daj€Ѕ nog€Ѕ albo inaczej m€Іwi€Јc drapaka, czyli jak powiadaj€Ј w Wersalu, !zje€Єd€Єam. P€Ѕtaki, je€Єeli nie znajdziecie taty i mamy, wr€І€Ћcie tu wieczorem, wykombinuj€Ѕ wam kolacj€Ѕ i po€Ёo€Є€Ѕ was spa€Ћ. Dzieci zabrane przez €Єandarmaczy te€Є skradzione przez jakiego€Њ cyrkowca, a mo€Єe po prostu zab€Ё€Јkane w niezmiernym labiryncie paryskim, nie wr€Іci€Ёy. Najni€Єsze rejony naszego spo€Ёecze€Љstwa s€Ј pe€Ёne takich zgubionych €Њlad€Іw. Gavroche ju€Є nie zobaczy€Ё !malc€Іw. Od tej nocy up€Ёyn€Ѕ€Ёo dziesi€Ѕ€Ћ, mo€Єe dwana€Њcie tygodni. Nieraz drapa€Ё si€Ѕ w !g€Ёow€Ѕ i zadawa€Ё sobie pytanie:#€Ї Gdzie, u diab€Ёa, podzia€Ёy si€Ѕ moje dzieci? Tymczasem z pistoletem w gar€Њci doszed€Ё do ulicy Pont-aux-Choux. Zauwa€Єy€Ё, €Єena tej ulicy tylko jeden sklep by€Ё otwarty, i to, rzecz godnazastanowienia, sklep z ciastkami. Mia€Ё doskona€Ё€Ј okazj€Ѕ, €Єeby zje€Њ€Ћ jeszcze kawa€Ёek placka z jab€Ёkami, zanim wkroczy w nieznane. Gavroche zatrzyma€Ё si€Ѕ, !obmaca€Ё spodnie, przetrz€Јsn€Ј€Ё!kamizelk€Ѕ, wywr€Іci€Ё kieszenie,nie znalaz€Ё ani jednego su i zacz€Ј€Ё wo€Ёa€Ћ: €Ї Ratunku!! Przykra to rzecz nie zje€Њ€Ћ ostatniego ciastka. Poszed€Ё jednak dalej. W dwie minuty p€І€Ўniej by€Ё na ulicy €Њw. Ludwika. Przechodz€Јculic€Ј Parku Kr€Іlewskiego, zapragn€Ј€Ё powetowa€Ћ sobie nieosi€Јgalny placek z jab€Ёkami i odda€Ё si€Ѕ niewypowiedzianie rozkosznemu zaj€Ѕciu, jakim !jest rozdzieranie w bia€Ёy dzie€Љafisz€Іw teatralnych. Nieco dalej, widz€Јc przechodz€Јc€Ј grup€Ѕ ludzi o dostatnim wygl€Јdzie, kt€Іrych zaliczy€Ё do klas posiadaj€Јcych, wzruszy€Ё ramionami i splun€Ј€Ё przed !siebie filozoficzn€Ј €Є€І€Ёci€Ј: €ЇJakie te rentiery t€Ёuste! Opycha si€Ѕ to, po kostki brodzi w dobrym jedzeniu. Zapytaj ich, co robi€Ј z !pieni€Ѕdzmi €Ї sami nie wiedz€Ј. €Ђr€Ј je chyba! Wszystko pchaj€Ј w ka€Ёdun. Gavroche maszeruje Wymachiwanie pistoletem bez kurka na €Њrodku ulicy jest do tego stopnia funkcj€Ј !spo€Ёeczn€Ј, €Єe Gavroche€Вowi z ka€Єdym krokiem przybywa€Ёo werwy. €Џpiewa€Ё Marsyliank€Ѕ pokrzykuj€Јc mi€Ѕdzy wierszami:€ЇWszystko w porz€Јdku! €Гupie mi lewa €Ёapa, z€Ёapa€Ёem reumatyzm, ale jestem zadowolony, obywatele! Niech si€Ѕ bur€Єujstwo ma na baczno€Њci, bo zaraz zaczn€Ѕ odstawia€Ћ wywrotowe piosenki. Co to s€Ј szpicle? To psy! Nie, do cholery, nie obra€Єajmy ps€Іw. Swoj€Ј drog€Ј chcia€Ёbym wzi€Ј€Ћ kt€Іrego€Њ z nich na muszk€Ѕ mojego pistoletu. Id€Ѕ z bulwaru, moi kochani, tam jest gor€Јco, tamsi€Ѕ gotuje! Pora ju€Є zebra€Ћ szumowiny z garnka. Naprz€Іd, ch€Ёopy! Niech krew nieczysta zaleje bruzdy naszych p€Іl. !Oddaj€Ѕ €Єycie za ojczyzn€Ѕ, ju€Єnie zobacz€Ѕ swojej kochanki, swojej kochanki Anki €Ї nigdy "ju€Є!! Ale niech tam, niech €Єyje humor! Do broni, psiakrew! Dosy€Ћ ju€Є mam despotyzmu. W tej chwili ko€Љ przeje€Єd€Єaj€Јcego ulic€Ј gwardzisty narodowego "potkn€Ј€Ё si€Ѕ i upad€Ё. Gavroche po€Ёo€Єy€Ё pistolet na bruku, poda€Ё r€Ѕk€Ѕ gwardzi€Њcie i pom€Іg€Ё mu podnie€Њ€Ћ konia. !Nast€Ѕpnie zabra€Ё sw€Іj pistoleti poszed€Ё dalej. Na ulicy Thorigny by€Ёo cicho i spokojnie. Ta apatia, w€Ёa€Њciwa przedmie€Њciu Marais, stanowi€Ёadziwn€Ј sprzeczno€Њ€Ћ z niezmiern€Ј wrzaw€Ј doko€Ёa. Przed progiem domu rozmawia€Ёy cztery kumoszki. By€Ёy to trzy str€І€Єki i jedna ga€Ёganiarka z koszem i haczykiem. Zdawa€Ёy si€Ѕ sta€Ћ we cztery w czterech rogach staro€Њci, kt€Іrymi s€Ј zgrzybia€Ёo€Њ€Ћ, niedo€Ё€Ѕstwo, n€Ѕdza i smutek. Ga€Ёganiarka mia€Ёa pokorn€Ј min€Ѕ. W tym ulicznym €Њwiecie ga€Ёganiarka k€Ёania si€Ѕ, a str€І€Єka protekcjonalnie kiwa g€Ёow€Ј. Pochodzi to st€Јd, €Єe €Њmietnik bywa t€Ёusty lub chudy, zale€Єnie od fantazji tego, kto administruje !€Њmieciami. I miot€Ёa mo€Єe by€Ћ €Ёaskawa. Ga€Ёganiarka, kosz na odpadki pe€Ёen wdzi€Ѕczno€Њci, u€Њmiecha€Ёa si€Ѕ €Ї i to jakim u€Њmiechem! €Ї do trzech str€І€Єek. Rozmawia€Ёy mniej wi€Ѕcej w ten spos€Іb: €Ї No i co, ten panin kot jest zawsze taki z€Ёy? €Ї Co robi€Ћ, m€Іj Bo€Єe, wiadomo, €Єe koty zawsze skacz€Ј psom do oczu. A psy si€Ѕ skar€Є€Ј. €ЇI ludzie te€Є. €Ї Ale pch€Ёy z kota przynajmniej nie przechodz€Ј na ludzi. €ЇTo nie o to chodzi; psy s€Ј niebezpieczne. Pami€Ѕtam rok, kiedy by€Ёo tyle ps€Іw, €Єe a€Є gazety o tym pisa€Ёy. To by€Ёo wtedy, kiedy w Tuileriach du€Єe!barany ci€Јgn€Ѕ€Ёy powozik kr€Іla rzymskiego. Pami€Ѕta pani kr€Іla rzymskiego? !€Ї Ja wola€Ёam ksi€Ѕcia Bordeaux.€Ї A ja zna€Ёam Ludwika XVII. Wol€Ѕ Ludwika XVII. €Ї A jakie mi€Ѕso jest drogie, pani Patagon! €ЇAch, nie m€Іwcie mi o rze€Ўnikach, to okropie€Љstwo. Straszne okropie€Љstwo. A ludzie znajduj€Ј w tym przyjemno€Њ€Ћ. !Tu wtr€Јci€Ёa si€Ѕ ga€Ёganiarka: €ЇInteres nie idzie, panie !dobrodziejki. €Џmiecie s€Ј chude. Ludzie nic ju€Є nie wyrzucaj€Ј, sami wszystko jedz€Ј. €Ї S€Ј biedniejsi od was, matko Vargouleme. €Ї O, to prawda €Ї odpowiedzia€Ёa ust€Ѕpliwie ga€Ёganiarka €Ї ja mam przynajmniej swoje zaj€Ѕcie. Po chwili milczenia ga€Ёganiarka, czuj€Јc potrzeb€Ѕ popisania si€Ѕ, tak przyrodzon€Јnaturze cz€Ёowieka, doda€Ёa: €ЇJak wracam rano, przetrz€Јsam kosz, przebieram i sortuj€Ѕ €Њmiecie. Mam tego w izbie ca€Ёe stosy. Ga€Ёgany k€Ёad€Ѕ do koszyka, ogryzki do szaflika, p€Ё€Іtno do szafki, we€Ёn€Ѕ do komody, stare papiery w k€Јt pod oknem, rzeczy do jedzenia k€Ёad€Ѕ do misy, kawa€Ёki szk€Ёa do komina, stare trzewiki za drzwi, a ko€Њci pod €Ё€І€Єko. Gavroche przystan€Ј€Ё z ty€Ёu i s€Ёucha€Ё: €Ї Babule €Їrzek€Ё €Ї sk€Јd wam przysz€Ёo rozmawia€Ћ o polityce?? Odpowiedzia€Ёa mu salwa jazgotu na cztery g€Ёosy: z l€Ѕkiem jako o wielkiej є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПтїПgХїПBк€8 c KлИ  c dKм9~ c ЧKнЗЯE *Lо†%g c €oLпэ/є c вLрс:І/ 5M€Ї Patrzcie go, jeszcze jeden zbrodniarz! €Ї Co to on trzyma w gar€Њci?? Pistolet! €Ї No prosz€Ѕ, taki obdarty mikrus! €ЇI nie usiedzi to spokojnie, dop€Іki nie obali rz€Јdu! Gavroche, pe€Ёen pogardy, raczy€Ё odpowiedzie€Ћ tylko gestem, podnosz€Јc koniec nosa du€Єym palcem szeroko otwartej d€Ёoni. Ga€Ёganiarka krzykn€Ѕ€Ёa: €Ї Paskudny oberwaniec!! Kumoszka, kt€Іr€Ј nazywano pani€Ј Patagon, klasn€Ѕ€Ёa z oburzenia w d€Ёonie: €ЇB€Ѕdzie na pewno jakie€Њ nieszcz€Ѕ€Њcie. W s€Јsiednim domu jest taki miedziak z br€Іdk€Ј. Co dzie€Љ go !widzia€Ёam, jak prowadzi€Ё si€Ѕ zjedn€Ј m€Ё€Іdk€Ј w r€І€Єowym "czepku, a dzisiaj ni€Іs€Ё fuzj€Ѕ. Kuma Bacheux powiada, €Єe w zesz€Ёym tygodniu by€Ёa rewolucja w... w... Ju€Є nie pami€Ѕtam gdzie... w Pontoise. Ateraz ten urwis z pistoletem! Podobno na ulicy Celestyn€Іw !jest pe€Ёno armat. I jak tu rz€Јdma sobie da€Ћ rad€Ѕ z takimi nicponiami, kt€Іre same ju€Є niewiedz€Ј, co wymy€Њli€Ћ, €Єeby niepokoi€Ћ ludzi. A ju€Є si€Ѕ zaczyna€Ёo troch€Ѕ uspokaja€Ћ po tych wszystkich !nieszcz€Ѕ€Њciach, m€Іj Bo€Єe! Ta biedaczka kr€Іlowa ucieka€Ёa €Їsama widzia€Ёam €Їna prostym w€Іzku! I przez to wszystko zn€Іw podro€Єeje tabaka. Okropno€Њ€Ћ! Zobaczysz, €Ёotrze,"p€Іjd€Ѕ patrze€Ћ, jak ci€Ѕ b€Ѕd€Ј gilotynowa€Ћ! !€Ї Kapie ci z nosa, staruszko €Ї odpowiedzia€Ё Gavroche. €Ї Podetrzyj go sobie. I poszed€Ё dalej. Starzec wywo€Ёuje zdziwienie dziecka Na rynku €Њw. Jana, gdzie posterunki by€Ёy ju€Є rozbrojone, Gavroche przy€Ё€Јczy€Ё si€Ѕ do grupy, kt€Іrej przewodzili Enjolras, Courfeyrac, Combeferre i Feuilly. Wszyscy byli jako takouzbrojeni, Enjolras w my€Њliwsk€Ј dwururk€Ѕ, Combeferre w karabin gwardii narodowej z numerem oddzia€Ёui dwa pistolety za pasem, kt€Іre by€Ёo wida€Ћ pod jego rozpi€Ѕtym surdutem. Jan Prouvaire mia€Ё ma€Ёy kawaleryjski karabinek, Bahorel €Їzwyk€Ёy karabin. Courfeyrac wywija€Ё lask€Ј z obna€Єonym sztyletem. Feuilly ze szpad€Ј w d€Ёoni kroczy€Ё na "czele i krzycza€Ё: €Ї Niech €Єyje Polska!! Przybyli tu z nadbrze€Єa Morland, bez krawat€Іw, bez kapeluszy, zziajani, przemoczeni deszczem, z b€Ёyskawicami w oczach. Gavroche zagadn€Ј€Ё ich spokojnie: €Ї Dok€Јd idziemy?? €Ї Chod€Ў z nami €Ї odpar€Ё Courfeyrac. Tu€Є za Feuillyrn maszerowa€Ё, araczej podskakiwa€Ё Bahorel, czuj€Јcy si€Ѕ jak ryba w wodzierozruch€Іw. Mia€Ё na sobie purpurow€Ј kamizelk€Ѕ i sypa€Ё zadzierzystymi dowcipami. Jego kamizelka przera€Єa€Ёa jakiego€Њ przechodnia, kt€Іry wrzasn€Ј€Ё jak op€Ѕtany: €Ї Czerwoni id€Ј!! €ЇCzerwoni, czerwoni! !€Їprzedrze€Ўnia€Ё Bahorel. €Ї Co za €Њmieszny l€Ѕk, obywatelu !bur€Єuju. Ja nie dr€Є€Ѕ na widok polnego maku, nie truchlej€Ѕ wobec czerwonego kapturka. Obywatelu bur€Єuju, wierz mi, zostawmy rogatemu byd€Ёu strach przed czerwieni€Ј. Zbli€Єy€Ё si€Ѕ do rogu, gdzie wisia€Ё sobie spokojnie kawa€Ёekpapieru dyspensa arcybiskupa Pary€Єa, zezwalaj€Јca jego €Аowieczkom€Б na spo€Єywanie jajek podczas wielkiego postu.Bahorel krzykn€Ј€Ё: €Ї Owieczki!! To znaczy, mniej €Ёagodnie m€Іwi€Јc, barany! !I zerwa€Ё z muru list pasterski. Czynem tym zjedna€Ё sobie uznanie Gavroche€Вa. Odt€Јd Gavroche zacz€Ј€Ё uwa€Єnie obserwowa€Ћ Bahorela. €ЇNie masz racji, Bahorel €Ї !zauwa€Єy€Ё Enjolras. €ЇNie trzeba by€Ёo rusza€Ћ tego og€Ёoszenia, bo my z nim nie walczymy. Niepotrzebnie marnujesz sw€Іj !gniew. Oszcz€Ѕdzaj si€Ёy, bracie.€ЇKa€Єdy na sw€Іj spos€Іb, Enjolras €Ї odpar€Ё mu Bahorel. €ЇTa proza biskupia dra€Єni mnie, chc€Ѕ je€Њ€Ћ jajka bez niczyjego pozwolenia. Ty !jeste€Њ z tych, co si€Ѕ pal€Ј na zimno, a ja si€Ѕ po prostu #bawi€Ѕ. Zreszt€Ј nie marnuj€Ѕ si€Ё,na odwr€Іt, bior€Ѕ rozp€Ѕd. I je€Єeli podar€Ёem ten list !pasterski, to €Ї na Heraklesa! €Їtylko po to, €Єeby zaostrzy€Ћ sobie apetyt. Wyra€Єenie €Аna Heraklesa€Бzastanowi€Ёo !Gavroche€Вa. Korzysta€Ё z ka€Єdej!okazji, €Єeby si€Ѕ uczy€Ћ, a ten niszczyciel afisz€Іw budzi€Ё w nim szacunek. €Ї Co to znaczy €Аna Heraklesa€Б? €Ї zapyta€Ё go. €Ї To znaczy po €Ёacinie €Аpsiakrew€Б. Towarzyszy€Ё im wrzaskliwy orszak: studenci, arty€Њci, robotnicy z przedmie€Њ€Ћ, robotnicy portowi, uzbrojeni w!kije i bagnety; niekt€Іrzy mieli,jak Combeferre, pistolety za pasem. Mi€Ѕdzy nimi szed€Ё cz€Ёowiek, kt€Іry wydawa€Ё si€Ѕ bardzo !stary. Nie mia€Ё €Єadnej broni i "chocia€Є zamy€Њlony, stara€Ё si€Ѕ nie pozostawa€Ћ w tyle za innymi. Gavroche spostrzeg€Ё go. €Ї Kto to taki?? €Ї zapyta€Ё Courfeyraca. €Ї Jaki€Њ starowina. By€Ё to pan Mabeuf. Starzec Opowiedzmy, co si€Ѕ sta€Ёo. Na ulicy Lesdiguieres spotkali !id€Јcego wolno starca. Zwr€Іci€Ёoich uwag€Ѕ, €Єe szed€Ё zygzakiem, jak pijany. Pr€Іcz tego trzyma€Ё kapelusz w r€Ѕku,mimo €Єe ca€Ёe rano pada€Ё !deszcz i €Єe pada€Ёo r€Іwnie€Є w tej chwili. Courfeyrac pozna€Ё ojca Mabeuf. Zna€Ё go, gdy€Є nieraz a€Є do jego drzwi odprowadza€Ё Mariusza. Wiedzia€Ё, €Єe stary skarbnik parafii i bibliofil by€Ё cz€Ёowiekiem spokojnym i !wi€Ѕcej nawet ni€Є nie€Њmia€Ёym, tote€Є ze zdumieniem zobaczy€Ёgo w tym t€Ёumie, o kilka krok€Іw od szar€Єy konnicy, prawie w €Њrodku strzelaniny, zodkryt€Ј g€Ёow€Ј przechadzaj€Јcego si€Ѕ w€Њr€Іd kul. Podszed€Ё do niego i mi€Ѕdzy dwudziestopi€Ѕcioletnim powsta€Љcem a osiemdziesi€Ѕcioletnim starcem zawi€Јza€Ё si€Ѕ taki dialog: €Ї Panie Mabeuf, niech pan wraca do domu. €Ї Dlaczego?? €Ї Bo b€Ѕdzie gor€Јco. €Ї To dobrze. €Ї R€Јbanie szablami, strzelanina, panie Mabeuf. €Ї To dobrze. €Ї Strzelanie z armat. €Ї To dobrze. A wy dok€Јd idziecie? €Ї My idziemy obali€Ћ rz€Јd. €Ї To dobrze. !I poszed€Ё za nimi. Od tej chwilinie odezwa€Ё si€Ѕ ani s€Ёowem. Krok jego sta€Ё si€Ѕ nagle pewnyi silny. Robotnicy chcieli go prowadzi€Ћ pod r€Ѕce, ale odm€Іwi€Ё poruszeniem g€Ёowy. Wysun€Ј€Ё si€Ѕ prawie do pierwszego szeregu i mia€Ё ruchy cz€Ёowieka, kt€Іry idzie, !a twarz cz€Ёowieka, kt€Іry €Њpi. €Ї Jaki zaci€Ѕty starzec!! €Ї szeptali studenci. Przez szeregi przebiega€Ёa wie€Њ€Ћ, €Єe to dawny cz€Ёonek Konwentu, stary kr€Іlob€Іjca. "T€Ёum wszed€Ё w ulic€Ѕ Szklarsk€Ј.Ma€Ёy Gavroche szed€Ё jak tr€Ѕbacz przed pierwszym szeregiem, dr€Јc si€Ѕ na ca€Ёe gard€Ёo. €Џpiewa€Ё: Patrz, wzeszed€Ё ksi€Ѕ€Єyc, chod€Ў do lasu, Karolko, ach, nie tra€Ћmy czasu! Nie chc€Ѕ, tam ciemno jest i ch€Ё€Іd! Don, don, don, P€Іjdziemy do Meudon. Ja mam jednego tylko Boga. jednego kr€Іla, jeden grosz i jeden but. W sztok si€Ѕ zala€Ёy dwa wr€Іbelki, Wypity rosy dwie kropelki. Jak w Galilejskiej Kanie cud! Zi, zi, zi, P€Іjdziemy do Passy. Ja mam jednego tylko Boga. jednego kr€Іla, jeden grosz i jeden but. Z wilikami by€Ёo te€Є sto pociech, !A€Є tygrys €Њmia€Ё si€Ѕ w swojej grocie, Jak jeden wilk drugiego b€Іd€Ё. Tu, tu, tu, P€Іjdziemy do Chatou. Ja mam jednego tylko Boga, jednego kr€Іla, jeden grosz i jeden but. !On b€Ёaga, ona klnie i zrz€Ѕdzi. Wi€Ѕc z lasu dzisiaj nic nie b€Ѕdzie, Bo tam ciemno jest i ch€Ё€Іd. Nie, to nie, W Pary€Єu nie jest €Ўle. Ja mam jednego tylko Boga, jednego kr€Іla, jeden grosz i jeden but. Szli w kierunku €Њw. Mederyka. Ochotnicy "Co chwila t€Ёum si€Ѕ powi€Ѕksza€Ё.Przy ulicy des Billettes "przy€Ё€Јczy€Ё si€Ѕ do nich jaki€Њ m€Ѕ€Єczyzna wysokiego wzrostu, szpakowaty, kt€Іregosylwetk€Ѕ tchn€Јc€Ј energi€Ј i zdecydowaniem, €Њmia€Ё€Ј i surow€Ј min€Ѕ Courfeyrac, Enjolras i Combeferre spostrzegli od razu, cho€Ћ go nie znali. Gavroche €Њpiewa€Ё, "gwizda€Ё, nuci€Ё, wyt€Ѕ€Єa€Ё krok w pierwszym szeregu, stuka€Ё w okiennice sklep€Іw kolb€Ј swojego pistoletu bez kurka i tak by€Ё tym wszystkim !poch€Ёoni€Ѕty, €Єe nie zwr€Іci€Ё uwagi na tego cz€Ёowieka. Tak si€Ѕ zdarzy€Ёo, €Єe przechodzili ulic€Ј Szklarsk€Ј ko€Ёo mieszkania Courfeyraca. €ЇDoskona€Ёa okazja €Їrzek€Ё Courfeyrac. €Ї Zapomnia€Ёem !sakiewki i zgubi€Ёem kapelusz. €ЇOd€Ё€Јczy€Ё si€Ѕ od gromady i przeskakuj€Јc po cztery stopnie schod€Іw naraz, pobieg€Ё do siebie. Wzi€Ј€Ё stary kapelusz i sakiewk€Ѕ. Zabra€Ё te€Є kwadratow€Ј skrzynk€Ѕ !wielko€Њci sporej walizy, kt€Іra by€Ёa ukryta pod brudn€Ј $bielizn€Ј. Kiedy zbiega€Ё na d€І€Ё, dozorczyni zawo€Ёa€Ёa: €Ї Kto€Њ czeka na pana. €Ї Kto taki?? €Ї Nie wiem. €Ї Gdzie?? €Ї U mnie w str€І€Є€Іwce. €Ї Niech go diabli wezm€Ј!! €Ї rzek€Ё Courfeyrac. €Ї Ale ten cz€Ёowiek czeka ju€Є #wi€Ѕcej ni€Є godzin€Ѕ €Ї nalega€Ёa dozorczyni. W tej samej chwili kto€Њ wygl€Јdaj€Јcy na m€Ёodego robotnika, chudy, blady, niski,piegowaty, odziany w dziuraw€Ј bluz€Ѕ i €Ёatane welwetowe spodnie, bardziej podobny do przebranej dziewczyny ni€Є do m€Ѕ€Єczyzny,wyszed€Ё z izby i zapyta€Ё Courfeyraca g€Ёosem, kt€Іry jako €Єywo nie mia€Ё w sobie nic kobiecego: €Ї Prosz€Ѕ pana, gdzie jest pan Mariusz? €Ї Nie ma go w domu. €Ї Czy wr€Іci wieczorem?? €Ї Nie wiem. I Courfeyrac doda€Ё: €Ї Ja na pewno nie wr€Іc€Ѕ. M€Ёody robotnik spojrza€Ё na niego uwa€Єnie i zapyta€Ё: €Ї Bo co?? €Ї Bo nic. €Ї Gdzie pan idzie?? €Ї A co ci€Ѕ to obchodzi?? !€Ї Pozwoli pan zanie€Њ€Ћ kufer?? €ЇId€Ѕ na barykady. €Ї Czy mog€Ѕ p€Іj€Њ€Ћ z panem?? €Ї Jak ci si€Ѕ podoba €Ї odpowiedzia€Ё Courfeyrac. €Ї Ulica jest otwarta, bruk jest dla wszystkich. I pobieg€Ё, €Єeby dogoni€Ћ "przyjaci€І€Ё. Z€Ё€Јczywszy si€Ѕ z nimi, odda€Ё kufer jednemu z towarzyszy. Dopiero w kwadrans potem !spostrzeg€Ё, €Єe m€Ёody robotnik rzeczywi€Њcie poszed€Ё za nim. T€Ёum nie zawsze idzie tam, gdzie chce. Wyt€Ёumaczyli€Њmy ju€Є, €Єe unosi go p€Ѕd wiatru. !Min€Ѕli €Њw. Mederyka i sami nie wiedz€Јc jak, znale€Ўli si€Ѕ na ulicy €Њw. Dionizego. Rozdzia€Ё jedenasty KORYNT Historia Koryntu od czasu jego za€Ёo€Єenia Pary€Єanie, kt€Іrzy dzisiaj wchodz€Ј na ulic€Ѕ Rambuteau od strony Hal i widz€Ј po prawej r€Ѕce, naprzeciw ulicy Zakr€Ѕt, sklep koszykarza z wywieszk€Ј, kt€Іr€Ј jest koszyk maj€Јcy kszta€Ёt cesarza Napoleona Wielkiego i zaopatrzony w napis: NAPOLEON NOWY, CA€ГY WIKLINOWY, "nie domy€Њlaj€Ј si€Ѕ straszliwych scen, jakich widowni€Ј by€Ёo to miejsce przed trzydziestu zaledwie laty. Tu by€Ёa ulica Konopna i s€Ёawna gospoda zwana Koryntem. Dla jasno€Њci opowiadania niech nam wolno b€Ѕdzie uciec si€Ѕ do prostego sposobu, u€Єytego ju€Єraz przy opisie bitwy pod Waterloo. Kto chce mie€Ћ dosy€Ћdok€Ёadny obraz rozmieszczenia dom€Іw stoj€Јcych w owym czasie ko€Ёowie€Єy €Њw. Eustachego, na p€І€Ёnocno €Їwschodnim rogu HalParyskich, gdzie dzi€Њ ko€Љczy si€Ѕ ulica Rambuteau, niech sobie przedstawi w przestrzeni mi€Ѕdzy ulic€Ј €Њw. Dionizego i !Halami du€Є€Ј liter€Ј N, kt€Іrej ramionami pionowymi by€Ёyby ulice Wielka €Ђebracza i !Konopna, a lini€Ј uko€Њn€Ј ulica Ma€Ёa €Ђebracza. Stara ulica Zakr€Ѕt przecina€Ёa owe trzy linie pod bardzo ostrymi k€Јtami i w rezultacie pl€Јtanina tych czterech ulic utworzy€Ёa na przestrzeni stu s€Ј€Єni kwadratowych, mi€Ѕdzy !Halami i ulic€Ј €Њw. Dionizego z jednej strony, a ulic€Ј €Гab€Ѕdzi€Ј i Dominika€Љsk€Ј z drugiej, siedem wysepek dom€Іw dziwacznie €Њci€Ѕtych, !r€І€Єnej wielko€Њci, rozrzuconychprzypadkowo i oddzielonych w€Јskimi szczelinami niby bloki kamienne w warsztacie kamieniarza. Powiedzieli€Њmy €Аw€Јskimi szczelinami€Б, bo trudno jest da€Ћ dok€Ёadniejsze wyobra€Єenie o tych uliczkach ciemnych, €Њci€Њni€Ѕtych, kanciastych i otoczonych o€Њmiopi€Ѕtrowymi ruderami. Rudery te by€Ёy tak zniszczone, €Єe na ulicy Konopnej i Ma€Ёej €Ђebraczej podtrzymywa€Ёy je belki opieraj€Јce si€Ѕ o €Њciany przeciwleg€Ёych dom€Іw. Ulica by€Ёa w€Јska, a rynsztok szeroki, przechodzie€Љ szed€Ё pozawsze b€Ёotnistym bruku, ocieraj€Јc si€Ѕ o sklepy podobnedo piwnic, o grube s€Ёupy po€Ё€Јczone €Єelaznymi €Ёa€Љcuchami, o olbrzymie stosy €Њmieci i bramy zbrojne w ci€Ѕ€Єkie, odwieczne kraty. Przebicie ulicy Rambuteau zniszczy€Ёo to wszystko. Przechodzie€Љ skr€Ѕcaj€Јcy z ulicy €Њw. Dionizego w Konopn€Ј widzia€Ё j€Ј przed sob€Ј, !zw€Ѕ€Єaj€Јc€Ј si€Ѕ stopniowo jak lejek. Na ko€Љcu tej ulicy, bardzo kr€Іtkiej, zagradza€Ё mu drog€Ѕ od strony Hal rz€Јd wysokich dom€Іw i mo€Єna by przypuszcza€Ћ, €Єe ulica jest zamkni€Ѕta, gdyby nie dwa ciemne przesmyki na prawo i na lewo, kt€Іre dawa€Ёy #przej€Њcie. By€Ёa to ulica Zakr€Ѕt,kt€Іra mia€Ёa jeden wylot na Dominika€Љsk€Ј, a drugi na #€Гab€Ѕdzi€Ј i Ma€Ё€Ј €Ђebracz€Ј. W $g€Ё€Ѕbi tej niby €Њlepej uliczki, narogu prawego przesmyka, sta€Ё dom ni€Єszy ni€Є inne, wysuni€Ѕty na jezdni€Ѕ jak p€І€Ёwysep. W tym to w€Ёa€Њnie domu, o dw€Іch tylko pi€Ѕtrach, rozsiad€Ёa si€Ѕ weso€Ёo przed trzystu laty s€Ёynna gospoda. Miejsce by€Ёo dobre, gospoda przechodzi€Ёa z ojca na syna. Za czas€Іw Maturyna Regnier gospoda nazywa€Ёa si€Ѕ €АPot-aux-Roses€Б, a €Єe w€Іwczas by€Ёy w modzie rebusy, wi€Ѕc za wywieszk€Ѕ mia€Ёa na r€І€Єowo pomalowany s€Ёupek. W przesz€Ёym stuleciu zacny Natoire, jeden z mistrz€Іw fantazji, dzi€Њ wzgardzony przez wyznawc€Іwnapuszonego idea€Ёu, upiwszy si€Ѕ kilka razy w tej gospodzie przy tym samym stole, przy kt€Іrym upija€Ё si€Ѕ s€Ёawny Regnier, przez wdzi€Ѕczno€Њ€Ћ wymalowa€Ё na r€І€Єowym s€Ёupkuwinn€Ј ki€Њ€Ћ. W€Ёa€Њciciel z "rado€Њci zmieni€Ё nazw€Ѕ i kaza€Ё "napisa€Ћ z€Ёotymi g€Ёoskami: €АPodWinogronami z Koryntu€Б. St€Јd wzi€Ѕ€Ёa si€Ѕ nazwa Korynt. Ostatni z tej dynastii ober€Єyst€Іw, ojciec Hucheloup,nie wiedz€Јc ju€Є nic o rodzinnej tradycji, pomalowa€Ё s€Ёupek na niebiesko. Ojciec Hucheloup prawdopodobnie przyszed€Ё na €Њwiat z talentem chemika, ale zosta€Ё kucharzem; w gospodzie jego nie tylko si€Ѕ "pi€Ёo, ale i jad€Ёo. Wynalaz€Ё on doskona€Ё€Ј potraw€Ѕ, kt€Іr€Ј tylko u niego mo€Єna by€Ёo dosta€Ћ; potraw€Ј t€Ј by€Ёy faszerowane karpie. Jake€Њmy ju€Є m€Іwili, Courfeyrac i jego przyjaciele upodobali sobie Korynt jako Jeden z najch€Ѕtniej ucz€Ѕszczanych lokali czy zgo€Ёa punkt€Іw zbornych. €Ђona ober€Єysty, stara Hucheloup, by€Ёa istot€Ј brodat€Ј i bardzo szpetn€Ј. Oko€Ёo roku 1830 ojciec Hucheloup umar€Ё, zabieraj€Јc zsob€Ј do grobu tajemnic€Ѕ przyrz€Јdzania faszerowanych karpi. Wdowa, ma€Ёo nadaj€Јca si€Ѕ do tego, €Єeby j€Ј kto chcia€Ё pocieszy€Ћ, sama prowadzi€Ёa dalej gospod€Ѕ, ale kuchnia spad€Ёa na poziom nies€Ёychanieniski, a wino, kt€Іre zawsze $by€Ёo z€Ёe, sta€Ёo si€Ѕ obrzydliwe. Courfeyrac i jego przyjaciele wci€Ј€Є jednak chodzili do Koryntu €Ї przez pietyzm, jak powiada€Ё Bossuet. Dwie s€Ёu€Є€Јce, zwane Matelotai Gibelota, pomaga€Ёy matce Hucheloup podawa€Ћ dzbany z winem i stawia€Ћ w glinianych misach przed wyg€Ёodzonymi go€Њ€Ћmi r€І€Єne polewki. Matelota, gruba, okr€Јg€Ёa, rudow€Ёosa i krzykliwa, dawna ulubienica nieboszczyka Hucheloup, by€Ёa brzydsza od wszystkich potwor€Іw mitologicznych, ale €Єe wypada, aby s€Ёu€Є€Јca ust€Ѕpowa€Ёa pierwsze€Љstwa swojej pani, by€Ёa mniej brzydka ni€Є matka Hucheloup. Gibelota, wysoka, delikatna i limfatycznie blada, z podkr€Ј€Єonymi oczami, opad€Ёymi powiekami, zawsze wyczerpana i s€Ёaba, chora na co€Њ, co nazwa€Ћ by mo€Єna chronicznym wycie€Љczeniem, "wstawa€Ёa pierwsza, k€Ёad€Ёa si€Ѕ spa€Ћ ostatnia, us€Ёugiwa€Ёa wszystkim, nawet drugiej s€Ёu€Є€Јcej, cicho, spokojnie, pokornie, u€Њmiechaj€Јc si€Ѕ mimo znu€Єenia jakim€Њ b€Ё€Ѕdnym, sennym u€Њmiechem. Na drzwiach prowadz€Јcych dosali restauracyjnej przeczyta€Ћmo€Єna by€Ёo sentencj€Ѕ wypisan€Ј kred€Ј przez Courfeyraca: RACZ SI€, O ILE MO€ЂESZ, JEDZ, JE€ЏLI€Џ ODWA€ЂNY Beztroski pocz€Јtek Laigle z Meaux, jak wiadomo, !cz€Ѕ€Њciej mieszka€Ё u Joly€Вego ni€Є gdzie indziej. Traktowa€Ё mieszkanie jak ptak ga€Ё€Ј€Ў. Dwaj przyjaciele mieszkali razem, jedli razem i spali razem. Rano, pi€Јtego czerwca, poszli na €Њniadanie do Koryntu. By€Ёa dziewi€Јta, gdy otworzyli drzwi gospody. Weszli na pierwsze pi€Ѕtro. Matelota i Gibelota zapyta€Ёy, co poda€Ћ. #€Ї Ostrygi, ser i szynk€Ѕ €Ї rzek€ЁLaigle. Usiedli za sto€Ёem. W pustej gospodzie nie by€Ёo nikogo pr€Іcz nich dw€Іch. Gibelota, poznawszy Joly€Вego iLaigle€Вa, postawi€Ёa na stole butelk€Ѕ wina. #Zabierali si€Ѕ w€Ёa€Њnie do ostryg,kiedy w otworze schod€Іw $ukaza€Ёa si€Ѕ g€Ёowa i jaki€Њ g€Ёos zawo€Ёa€Ё: "€Ї Przechodzi€Ёem t€Ѕdy. Zalecia€Ёmnie na ulicy rozkoszny zapach sera z Brie. Wi€Ѕc wchodz€Ѕ. By€Ё to Grantaire. Wzi€Ј€Ё taboret i usiad€Ё przy stole. Gibelota na widok Grantaire€Вa z l€Ѕkiem jako o wielkiej є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПсp\ c dMтЬ Я c ЧMу›‹ c *Nф& W c Nх}* c №Nц†5ќ Z SOprzynios€Ёa jeszcze dwie butelki. A wi€Ѕc razem trzy. €Ї Czy masz zamiar wypi€Ћ te !dwie butelki?? €Ї zapyta€Ё LaigleGrantaire€Вa. Grantaire odpowiedzia€Ё: €ЇWszyscy s€Ј domy€Њlni, ty jeden bezmy€Њlny. Dwie butelki nie zdziwi€Ёy jeszcze €Єadnego m€Ѕ€Єczyzny. Joly i Laigle zabrali si€Ѕ najprz€Іd do jedzenia. Grantaire zacz€Ј€Ё od picia. "Szybko opr€І€Єni€Ё p€І€Ё butelki. €Ї Masz chyba dziur€Ѕ w brzuchu?? €Ї zapyta€Ё Laigle. €Ї A ty na €Ёokciu €Ї odpar€Ё Grantaire. !I wychyliwszy szklank€Ѕ, doda€Ё: €Ї Doprawdy, orle m€Іw pogrzebowych, masz stary przyodziewek. €ЇMa si€Ѕ rozumie€Ћ !€Їodpowiedzia€Ё Laigle. €ЇTote€Є m€Іj surdut i ja €Єyjemy w przyk€Ёadnej zgodzie. Stare surduty to jak starzy przyjaciele. €Ї Grantaire €Ї zapyta€Ё €Ї czy przychodzisz z bulwaru?? €Ї Nie. €Ї Joly i ja widzieli€Њmy pocz€Јtek pogrzebu. !€Ї To wspania€Ёy widok €Ї rzek€Ё Joly. €ЇJaka to spokojna ulica! €Ї !zawo€Ёa€Ё Laigle. €Ї Kto by si€Ѕ domy€Њli€Ё, €Єe Pary€Є przewr€Іcony jest do g€Іry nogami? Zaraz pozna€Ћ, €Єe tu dawniej mie€Њci€Ёy si€Ѕ same klasztory. Pe€Ёno tu by€Ёo mnich€Іw: trzewiczkowych, bosych, ogolonych, brodatych,szarych, czarnych, bia€Ёych, franciszkan€Іw, minoryt€Іw, kapucyn€Іw, karmelit€Іw, ma€Ёych augustian€Іw, wielkich augustian€Іw, starych augustian€Іw... istne mrowisko. €Ї Nie m€Іwmy o mnichach €Ї przerwa€Ё Grantaire €Ї bo zaraz mam ochot€Ѕ si€Ѕ podrapa€Ћ. Grantaire rozpoczyna€Ё swoj€Ј drug€Ј butelk€Ѕ, gdy ze schod€Іw wy€Ёoni€Ё si€Ѕ nowy przybysz. By€Ё to ch€Ёopczyk niespe€Ёna dziesi€Ѕcioletni, obdarty, drobny, €Є€І€Ёty, o wychudzonej twarzy i bystrymspojrzeniu, nies€Ёychanie rozczochrany, przemok€Ёy od deszczu, ale u€Њmiechni€Ѕty. Bez wahania, wybieraj€Јc mi€Ѕdzy trzema, cho€Ћ najwidoczniej nie zna€Ё !€Єadnego, ch€Ёopiec odezwa€Ё si€Ѕdo Laigle€Вa z Meaux: €Ї Pan jest Bossuet?? €Ї To moje imi€Ѕ chrzestne €Ї odpowiedzia€Ё Laigle. €Ї Co powiesz?? €ЇJeden wysoki blondyn zapyta€Ёmnie na bulwarze: €АCzy znasz matk€Ѕ Hucheloup?€Б Odpowiedzia€Ёem: €ЇZnam, na ulicy Konopnej, wdowa po starym. €ЇA on mi na to: €АId€Ў tam. Zastaniesz u niej pana Bossueta i powiesz mu ode mnie: ABC€Б. To na pewno jaki€Њ kawa€Ё, prawda? Da€Ё mi dziesi€Ѕ€Ћ su. $€ЇJoly, po€Єycz mi dziesi€Ѕ€Ћ su €Ї #rzek€Ё Laigle i obracaj€Јc si€Ѕ do "Grantaire€Вa, doda€Ё: €ЇGrantaire,po€Єycz mi dziesi€Ѕ€Ћ su. Zebrawszy tym sposobem dwadzie€Њcia su, Laigle da€Ё je malcowi. €Ї Dzi€Ѕkuj€Ѕ panu €Ї rzek€Ё ch€Ёopczyk. €Ї Jak si€Ѕ nazywasz?? €Ї zapyta€Ё Laigle. €Ї Franu€Њ, przyjaciel Gavroche€Вa. #€Ї Zosta€Љ z nami €Ї rzek€Ё Laigle.€Ї Zjedz z nami €Њniadanie €Ї uzupe€Ёni€Ё Grantaire. Malec odpowiedzia€Ё: €Ї Nie mog€Ѕ, jestem z orszaku; to ja krzycz€Ѕ: Precz z Polignakiem! I mocno szurgn€Јwszy nog€Ј, comia€Ёo oznacza€Ћ uk€Ёon pe€Ёen szacunku, ch€Ёopczyk poszed€Ё sobie. #Laigle zamy€Њli€Ё si€Ѕ i po chwili rzek€Ё p€І€Ёg€Ёosem: €Ї ABC to znaczy pogrzeb Lamarque€Вa. €Ї Wysoki blondyn €Ї doda€Ё Grantaire €Ї to Enjolras. Wzywaci€Ѕ. €Ї P€Іjdziemy?? €Ї zapyta€Ё Bossuet. "€Ї Deszcz pada €Ї rzek€Ё Joly. €Ї Przysi€Ѕga€Ёem, €Єe p€Іjd€Ѕ w ogie€Љ, ale nie w wod€Ѕ. Nie chc€Ѕ dosta€Ћ kataru. #€Ї Ja zostaj€Ѕ €Ї rzek€Ё Grantaire."€Ї Wol€Ѕ €Њniadanie ni€Є pogrzeb. €Ї A wi€Ѕc zostajemy €Ї zako€Љczy€Ё Laigle. €Ї Pijmy!! Zreszt€Ј mo€Єna nie by€Ћ na pogrzebie i zd€Ј€Єy€Ћ jeszcze na ruchawk€Ѕ. €Ї A, ruchawka, rozumiem! €Ї zawo€Ёa€Ё Joly. Laigle zatar€Ё r€Ѕce: €ЇOto wreszcie poprawimy troch€Ѕ rewolucj€Ѕ z 1830 roku. Rzeczywi€Њcie, uciska ona nar€Іd ze wszech stron. €ЇNic mnie nie obchodzi wasza !rewolucja €Їrzek€Ё Grantaire. €Ї Wcale nie mam nienawi€Њci do obecnego rz€Јdu. To korona, kt€Іr€Ј €Ёagodzi w€Ё€Іczkowy czepek. Ber€Ёo zako€Љczone parasolem. Zdaje mi si€Ѕ, €Єe dzi€Њ, na tak€Ј pogod€Ѕ, kr€Іl Ludwik Filip m€Іg€Ёby u€Єy€Ћ w dwojaki spos€Іb swej kr€Іlewskiej godno€Њci: wyci€Јgn€Ј€Ћ ber€Ёo przeciw ludowi i otworzy€Ћ parasol przeciw chmurom. Sala by€Ёa ciemna, g€Ѕste chmury zakry€Ёy s€Ёo€Љce. W gospodzie i na ulicy nie by€Ёo nikogo, wszyscy poszli €Аpopatrze€Ћ, co si€Ѕ dzieje€Б. !€ЇCzy to po€Ёudnie, czy p€І€Ёnoc?!€Їzawo€Ёa€Ё Bossuet. €ЇCiemno jak!w rogu. Gibeloto, podaj €Њwiec€Ѕ!Grantaire, smutny, popija€Ё. €ЇEnjolras gardzi€Ё mn€Ј $€Їmrukn€Ј€Ё. €Ї Przys€Ёa€Ё Franusia do Bossueta. Gdyby przyszed€Ё po mnie, poszed€Ёbym z nim. Tym gorzej dla Enjolrasa! Nie p€Іjd€Ѕ na ten jego pogrzeb. Powzi€Јwszy takie postanowienie, Bossuet, Joly i Grantaire nie ruszyli si€Ѕ z szynkowni. Oko€Ёo drugiej po po€Ёudniu st€І€Ё, przy kt€Іrym siedzieli, by€Ё zastawiony #pr€І€Єnymi butelkami. Pali€Ёy si€Ѕ dwie €Њwiece, jedna w mosi€Ѕ€Єnym lichtarzu, ca€Ёkiem pozielenia€Ёym od grynszpanu, druga w szyjce obt€Ёuczonej butelki. Grantaire nam€Іwi€Ё Joly€Вego i Bossueta na wino, a Joly i Bossuet nam€Іwili Grantaire€Вa na weso€Ёo€Њ€Ћ. Bossuet, dobrze podchmielony,zachowywa€Ё si€Ѕ spokojnie. Siedzia€Ё we framudze otwartego okna, mocz€Јc plecyna deszczu, i spogl€Јda€Ё na przyjaci€І€Ё. Nagle us€Ёysza€Ё za sob€Ј wrzaw€Ѕ, szybkie kroki i krzyki:!€ЇDo broni! Odwr€Іci€Ё si€Ѕ i na rogu ulicy €Њw. Dionizego, u wylotu Konopnej, zobaczy€Ё Enjolrasa z karabinem, Gavroche€Вa z pistoletem, Feuilly€Вego i Courfeyraca z szablami, Prouvaire€Вa, Combeferre€Вa i Bahorela uzbrojonych w karabiny, a za nimi t€Ёum zbrojny i wzburzony.!Ulica Konopna nie by€Ёa d€Ёu€Єszanad strza€Ё karabinowy. Bossuet, z€Ёo€Єywszy przy ustach d€Ёonie w kszta€Ёt tuby, zawo€Ёa€Ё: €Ї Courfeyrac!! Courfeyrac! Hop, hop! Courfeyrac us€Ёysza€Ё, spostrzeg€Ё Bossueta i wbieg€Ё wKonopn€Ј wo€Ёaj€Јc: €Ї Czego !chcesz? €Їco skrzy€Єowa€Ёo si€Ѕ z zapytaniem: €Ї Dok€Јd idziesz?? €Ї Stawia€Ћ barykad€Ѕ €Ї odpowiedzia€Ё Courfeyrac. €Ї Wi€Ѕc chod€Ў tutaj!! Miejsce dobre; stawiaj tutaj. €Ї To prawda, Orle €Ї rzek€Ё Courfeyrac. I na skinienie Courfeyraca t€Ёum rzuci€Ё si€Ѕ w ulic€Ѕ Konopn€Ј. Noc zapada nad Grantaire€Вem Miejsce rzeczywi€Њcie by€Ёo znakomite: wej€Њcie w ulic€Ѕ !szerokie, g€Ё€Јb jej zw€Ѕ€Єona i prawie zamkni€Ѕta przez Korynt, ulica Zakr€Ѕt €Ёatwa do zagrodzenia i z lewa, i z prawa, natarcie mo€Єliwe tylko od €Њw. Dionizego, to jest od przodu i z ods€Ёoni€Ѕtych pozycji. Podchmielony Bossuet mia€Ё bystre spojrzenie trze€Ўwego Hannibala. Gdy zbrojny t€Ёum wpad€Ё na ulic€Ѕ, mieszka€Љc€Іw ogarn€Ј€Ё strach. Przechodnie uciekli. W mgnieniu oka, w g€Ё€Ѕbi, na prawo i na lewo, pozamyka€Ёy si€Ѕ sklepy, bramy, okna i okienka r€І€Єnych rozmiar€Іw, odparteru a€Є po dachy. Jaka€Њ wyl€Ѕkniona starowinka wywiesi€Ёa przez okno materac na dw€Іch kijach do suszenia #bielizny, aby j€Ј chroni€Ё od kul. !Tylko dom, gdzie mie€Њci€Ёa si€Ѕ gospoda, sta€Ё otworem z tej prostej przyczyny, €Єe t€Ёum wtargn€Ј€Ё do €Њrodka. €ЇO m€Іj Bo€Єe! M€Іj Bo€Єe! €Ї j€Ѕcza€Ёa matka Hucheloup. Bossuet zszed€Ё na spotkanie Courfeyraca. !Joly stan€Ј€Ё w oknie i wo€Ёa€Ё: €Ї Courfeyrac, dlaczego€Њ nie wzi€Ј€Ё parasola? Zakatarzysz si€Ѕ! Tymczasem w ci€Јgu kilku minut wyrwano dwadzie€Њcia pr€Ѕt€Іw €Єelaznych z okratowanych okien gospody i rozebrano dziesi€Ѕ€Ћ s€Ј€Єni bruku. Gavroche i Bahorel zatrzymali i przewr€Іcili na bokw€Іz fabrykanta wapna, nazwiskiem Anceau, zawieraj€Јcy trzy beczki z wapnem, i u€Ёo€Єyli na nich warstw€Ѕ brukowc€Іw; Enjolras otworzy€Ё piwnic€Ѕ i wszystkie stare beczki od wina ustawione zosta€Ёy przy beczkach z wapnem. Kiedy Bossuet i Courfeyrac spojrzeli !na ulic€Ѕ, ju€Є potowa jej by€Ёa zagrodzona wa€Ёem, wy€Єej ni€Є na wzrost cz€Ёowieka. Nie ma nic zr€Ѕczniejszego nad r€Ѕk€Ѕ ludu do budowania tego, co trzeba budowa€Ћ niszcz€Јc. Matelota i Gilbelota pomaga€Ёy w pracy. Gibelota znosi€Ёa gruz na barykad€Ѕ z r€Іwnie spokojn€Ј i zaspan€Ј min€Ј, jak podawa€Ёa wino. W g€Ё€Ѕbi ulicy przeje€Єd€Єa€Ё omnibus zaprz€Ѕ€Єony w dwa bia€Ёe konie. Bossuet przeskoczy€Ё stos kamieni, pobieg€Ё, zatrzyma€Ё wo€Ўnic€Ѕ  poprosi€Ё podr€І€Єnych, €Єeby wysiedli, "poda€Ё r€Ѕk€Ѕ €Аdamom€Б, odprawi€Ёkonduktora i wr€Іci€Ё, prowadz€Јc za uzd€Ѕ konie ci€Јgn€Јce pojazd. !W chwil€Ѕ p€І€Ўniej wyprz€Ѕ€Єone konie puszczono na ulic€Ѕ Zakr€Ѕt, a przewr€Іcony omnibus uzupe€Ёni€Ё barykad€Ѕ. Przera€Єona matka Hucheloup uciek€Ёa na pierwsze pi€Ѕtro. !Patrzy€Ёa b€Ё€Ѕdnymi oczami, nic !nie widz€Јc; chcia€Ёa krzycze€Ћ, ale okrzyki strachu zamiera€Ёy jej w gardle. "€Ї Koniec €Њwiata!! €Ї szepta€Ёa. Joly z€Ёo€Єy€Ё poca€Ёunek na czerwonym i pomarszczonym karku wdowy Hucheloup, m€Іwi€Јc do Grantaire€Вa: €Ї Zawsze uwa€Єa€Ёem, €Єe karczek kobiety to rzecz niezmiernie delikatna. Ale najwy€Єsze rejony "szale€Љstwa osi€Јgn€Ј€Ё Grantaire.Kiedy Matelota wr€Іci€Ёa na pi€Ѕtro, chwyci€Ё j€Ј wp€І€Ё i poprowadzi€Ё ku oknu wybuchaj€Јc €Њmiechem. €ЇMatelota jest brzydka! €Їwo€Ёa€Ё. €Ї Jest brzydka jak marzenie! Matelota jest chimer€Ј! U€Њciskaj mnie, Mateloto! Jeste€Њ zmys€Ёowa i wstydliwa. Masz policzki, kt€Іreczekaj€Ј na poca€Ёunek siostrzany, i wargi, kt€Іre wzywaj€Ј ust kochanka! €Ї Cicho b€Јd€Ў, opoju! €Ї krzykn€Ј€Ё mu Courfeyrac. Grantaire odpowiedzia€Ё: €Ї Jestem kapitu€Ёom i laureatem turnieju poetyckiego w Tuluzie!! Enjolras, kt€Іry sta€Ё na barykadzie z karabinem w !r€Ѕku, podni€Іs€Ё ku niemu swoj€Ј"pi€Ѕkn€Ј i surow€Ј twarz. Mia€Ё onw sobie, jak wiadomo, co€Њ !sparta€Љskiego i puryta€Љskiego. Zgin€Ј€Ёby w Termopilach razem z Leonidasem i spali€Ёby Droghed€Ѕ z Cromwellem. '€ЇGrantaire! €Ї zawo€Ёa€Ё. €ЇId€Ў si€Ѕ gdzie€Њ przespa€Ћ! To jest miejsce upojenia, ale nie "pija€Љstwa! Nie wolno ci ha€Љbi€Ћ barykady! Te s€Ёowa wywar€Ёy osobliwe wra€Єenie na Grantairze. Mo€Єnaby powiedzie€Ћ, €Єe zachowa€Ё si€Ѕ, jakby mu kto€Њ wyla€Ё na twarz szklank€Ѕ zimnej wody. Wydawa€Ёo si€Ѕ, €Єe raptownie otrze€Ўwia€Ё. Usiad€Ё przy stole ko€Ёo okna, wspar€Ё si€Ѕ na €Ёokciach, popatrzy€Ё na Enjolrasa z niewypowiedzian€Ј s€Ёodycz€Ј i powiedzia€Ё: €Ї Ty wiesz, €Єe ja w ciebie wierz€Ѕ. €Ї Wyno€Њ si€Ѕ. !€Ї Pozw€Іl mi si€Ѕ tu przespa€Ћ. €Ї Prze€Њpij si€Ѕ, ale gdzie indziej! €Ї zawo€Ёa€Ё Enjolras. !Ale Grantaire, wci€Ј€Є wlepiaj€Јcw niego tkliwe i zamglone spojrzenie, odpar€Ё na to: €Ї Pozw€Іl mi tu spa€Ћ a€Є do €Њmierci. Enjolras spojrza€Ё na niego z pogard€Ј. "€Ї Grantaire €Ї rzek€Ё. €Ї Ty nie potrafisz wierzy€Ћ, my€Њle€Ћ, chcie€Ћ, €Єy€Ћ ani umrze€Ћ. Grantaire odpowiedzia€Ё powa€Єnie: €Ї Zobaczysz. Wybe€Ёkota€Ё jeszcze kilka niezrozumia€Ёych s€Ё€Іw, po czym jego g€Ёowa opad€Ёa #ci€Ѕ€Єko na st€І€Ё i jak to zwykle bywa w drugim stadium pijackiego zamroczenia, po chwili Grantaire ju€Є spa€Ё. Pr€Іba pocieszenia wdowy Hucheloup Bahorel, zachwycony barykad€Ј, wo€Ёa€Ё: €Ї A to wydekoltowana ulica, a€Є mi€Ёo spojrze€Ћ! Courfeyrac, demoluj€Јc #cz€Ѕ€Њciowo gospod€Ѕ, stara€Ё si€Ѕ pocieszy€Ћ wdow€Ѕ po szynkarzu: €ЇMatko Hucheloup, przecie€Є "niedawno skar€Єyli€Њcie si€Ѕ, €Єe spisali protok€І€Ё, bo Gibelota trzepa€Ёa dywan za oknem, prawda? €Ї Rzeczywi€Њcie, kochany panie Courfeyrac. O m€Іj Bo€Єe! Czy i ten m€Іj st€І€Ё zabierzecie do tych waszych zbere€Єe€Љstw? A rz€Јd to mi nie tylko za dywan,ale i za doniczk€Ѕ kwiat€Іw, kt€Іra spad€Ёa z mansardy na ulic€Ѕ, kaza€Ё zap€Ёaci€Ћ sto frank€Іw kary. Co za niegodziwo€Њ€Ћ! €Ї Ot€І€Є, matko Hucheloup, my teraz m€Њcimy si€Ѕ za was. Matka Hucheloup nie zdawa€Ёa si€Ѕ dostrzega€Ћ w tym akcie sprawiedliwo€Њci zysku dla siebie. Deszcz usta€Ё. Nadci€Јgali nowi ochotnicy. Robotnicy przynie€Њlipod bluzami bary€Ёk€Ѕ prochu, koszyk pe€Ёen butelek z kwasem siarkowym, kilka karnawa€Ёowych pochodni i kosz lampion€Іw, kt€Іre €Аzosta€Ёy z imienin kr€Іla€Б. Uroczysto€Њ€Ћ ta odby€Ёa si€Ѕ niedawno, pierwszego maja. T€Ёuczono jedyne latarnie na ulicach Konopnej i €Њw. Dionizego oraz wszystkie inne w s€Јsiedztwie, na ulicy Zakr€Ѕt, na €Гab€Ѕdziej, Dominika€Љskiej, Ma€Ёej i Wielkiej €Ђebraczej. Enjolras, Combeferre i Courfeyrac kierowali ca€Ё€Ј akcj€Ј. Teraz budowano jednocze€Њnie dwie barykady, obie oparte o Korynt i prostopad€Ёe do siebie; wi€Ѕkszazamyka€Ёa ulic€Ѕ Konopn€Ј, mniejsza Zakr€Ѕt od strony €Гab€Ѕdziej. Ta druga barykada, bardzo w€Јska, zbudowana by€Ёa z samych beczek i brukowc€Іw. Pracowa€Ёo przy $niej oko€Ёo pi€Ѕ€Ћdziesi€Ѕciu ludzi;trzydziestu z nich by€Ёo uzbrojonych w karabiny, gdy€Є !po drodze zaci€Јgn€Ѕli wi€Ѕksz€Ј po€Єyczk€Ѕ w sklepie rusznikarskim. Trudno sobie wyobrazi€Ћ co€Њ bardziej dziwacznego i pstrokatego ni€Є ta gromada. Jeden mia€Ё Spencer, kawaleryjsk€Ј szabl€Ѕ, dwa !pistolety, drugi €Їbez kurtki i w okr€Јg€Ёym kapeluszu €Їro€Єek z prochem zawieszony u pasa. Kto€Њ wo€Ёa€Ё: €ЇWyr€Єnijmy ich wszystkich co do nogi i umrzyjmy z bagnetem w d€Ёoni! €Ї Ten nie mia€Ё nawet bagnetu "Inny pyszni€Ё si€Ѕ lederwerkami i €Ёadownic€Ј gwardii narodowej, z wyszytym czerwon€Ј we€Ёn€Ј !napisem: €АPorz€Јdek publiczny€Б.Dodajcie do tego ogromn€Ј #rozpi€Ѕto€Њ€Ћ wieku i rozmaito€Њ€Ћ twarzy €Їdrobni ludzie o bladej cerze obok opalonych na br€Јz robotnik€Іw portowych. Wszyscy si€Ѕ €Њpieszyli i pomagaj€Јc sobie nawzajem, rozmawiali o widokach powodzenia €Ї €Єe oko€Ёo !trzeciej rano nadejd€Ј posi€Ёki, €Єe jeden pu€Ёk jest pewny, €Єe Pary€Є powstanie. Pe€Ёne grozy s€Ёowa przeplata€Ёy si€Ѕ z weso€Ёymi €Єartami. Wszyscy !wygl€Јdali na braci, chocia€Є nieznali swoich nazwisk. Wielkie niebezpiecze€Љstwa w tym s€Ј pi€Ѕkne, €Єe ukazuj€Ј braterstwonie znaj€Јcych si€Ѕ ludzi. W kuchni rozpalono ogie€Љ i topiono na kule dzbany, €Ёy€Єki, widelce, ca€Ё€Ј cynow€Ј zastaw€Ѕgospody. Praca nie przeszkadza€Ёa w piciu wina. Mi€Ѕdzy szklankami le€Єa€Ёy !bez€Ёadnie napoje, €Њrut i kule. W sali bilardowej matka Hucheloup, Matelota i Gibelota, ka€Єda na sw€Іj spos€Іb przera€Єona, jedna og€Ёupia€Ёa, druga zadyszana, trzecia skupiona, dar€Ёy stare szmaty i robi€Ёy szarpie. Wysoki m€Ѕ€Єczyzna, kt€Іrego Courfeyrac, Combeferre i Enjolras spostrzegli, kiedy przy€Ё€Јczy€Ё si€Ѕ do gromady przy ulicy des Billettes, pomaga€Ё przy budowie ma€Ёej barykady i okaza€Ё si€Ѕ bardzo po€Єyteczny. Gavroche pracowa€Ё przy du€Єej. Natomiast m€Ёody robotnik, kt€Іry przyszed€Ё do domu Courfeyraca i pyta€Ё o pana Mariusza, znikn€Ј€Ё, mniej wi€Ѕcej w€Іwczas, kiedy przewracano omnibus. Gavroche, zachwycony, #promieniej€Јcy rado€Њci€Ј, wzi€Ј€Ё na siebie podtrzymywanie entuzjazmu. %Biega€Ё, krz€Јta€Ё si€Ѕ, ha€Ёasowa€Ё,!migota€Ё jak iskra. Zdawa€Ё si€Ѕ by€Ћ tu dla zach€Ѕty innych. Czymia€Ё po temu jak€Ј€Њ !przyczyn€Ѕ? Tak, swoj€Ј n€Ѕdz€Ѕ. Czy€Єby mia€Ё skrzyd€Ёa? Tak, swoj€Ј weso€Ёo€Њ€Ћ. By€Ё jak huragan. Co krok wyrasta€Ё z !ziemi, jego g€Ёos rozlega€Ё si€Ѕ bez przerwy. Dwoj€Јc si€Ѕ i troj€Јc by€Ё jednocze€Њnie wsz€Ѕdzie; jego wszechobecno€Њ€Ћ prawie !irytowa€Ёa, ale nic go nie mog€Ёopowstrzyma€Ћ. Ogromna barykada czu€Ёa go na swym grzbiecie. Zawstydza€Ё pr€І€Єniak€Іw, pobudza€Ё leniwych, dodawa€Ё si€Ё zm€Ѕczonym, niecierpliwi€Ё zamy€Њlonych, w jednych budzi€Ёhumor, w innych energi€Ѕ, w jeszcze innych gniew; przygadywa€Ё studentom, docina€Ё robotykom, przystawa€Ё na chwil€Ѕ, siada€Ё, zn€Іw si€Ѕ zrywa€Ё i wzlatywa€Ё nad tym pracowitym zgie€Ёkiem, przeskakiwa€Ё z miejsca na miejsce, mrucza€Ё, brz€Ѕcza€Ё i n€Ѕka€Ё jak mucha ogromny zaprz€Ѕg wozu rewolucji. Jego chude ramiona by€Ёy w nieustannym ruchu, a drobne p€Ёuca nieustannie krzycza€Ёy: €Ї€Џmia€Ёo! Dawajcie wi€Ѕcej kamieni z bruku! Jeszcze beczek! Jeszcze wi€Ѕcej! Czy ju€Є nic nie ma? Zatka€Ћ mi t€Ѕ dziur€Ѕ koszykiem gruzu! Ma€Ёa jest ta wasza barykada. #Trzeba j€Ј podci€Јgn€Ј€Ћ w g€Іr€Ѕ. Znie€Њcie i zwalcie wszystko nakup€Ѕ, rozbierzcie dom! O, szklane drzwi! Jeden z robotnik€Іw zawo€Ёa€Ё: €Ї Szklane drzwi?? A to po co, mikrusie? €ЇNa Heraklesa! €Їodpar€Ё Gavroche. €Ї Szklane drzwi to wbarykadzie €Њwietna rzecz. Nie obroni€Ј nas przed atakiem, aleutrudni€Ј zdobycie barykady. "Czy nigdy nie chodzi€Ёe€Њ kra€Њ€Ћ jab€Ёek za murem, na kt€Іrym le€Єa€Ёy pot€Ёuczone butelki? Szklane drzwi pokalecz€Ј nogi gwardii narodowej, kiedy "b€Ѕdzie chcia€Ёa wedrze€Ћ si€Ѕ na barykad€Ѕ. Szk€Ёo jest !zdradzieckie jak diabli. S€Ёab€Ј macie wyobra€Ўni€Ѕ, towarzysze.Gavroche by€Ё zirytowany swoim pistoletem bez kurka. jako o wielkiej є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПтїПgХїПBч€p c ­Oш№ ѕ c Pщхs c sPъX a@ жPыЙ&№ c €QьЉ1 c yQэЋ<о мQChodzi€Ё od jednego do "drugiego, wo€Ёaj€Јc: €Ї Dajcie mi karabin!! Dlaczego nie dosta€Ёem karabina? €Ї Tobie karabin?? €Ї rzek€Ё Combeferre. €ЇA dlaczego nie? €Ї odpar€Ё Gavroche. €Ї W roku 1830, kiedy€Њmy mieli awantur€Ѕ z Karolem X, przecie€Є dosta€Ёem. Enjolras wzruszy€Ё ramionami. "€Ї Kiedy b€Ѕdzie do€Њ€Ћ karabin€Іwdla doros€Ёych, wtedy zaczniemy je rozdawa€Ћ dzieciom. !Gavroche odwr€Іci€Ё si€Ѕ dumnie irzek€Ё: !€Ї Je€Єeli ciebie zabij€Ј przede mn€Ј, zabior€Ѕ tw€Іj. €Ї Smarkaczu!! €Ї krzykn€Ј€Ё Enjolras. €Ї M€Ёokosie!! €Ї odrzek€Ё Gavroche. !Jaki€Њ elegant, zab€Ё€Јkany w tejulicy, zwr€Іci€Ё ich uwag€Ѕ. Gavroche zawo€Ёa€Ё: !€Ї Chod€Ў do nas, m€Ёodzie€Љcze! Jak to? Nic nie zrobimy dla tejstarej ojczyzny? Elegant uciek€Ё. Przygotowania Dzienniki €Іwczesne, kt€Іre pisa€Ёy, €Єe barykada na ulicy Konopnej, ten €Аbastion prawienie do zdobycia€Б€Їjak j€Ј nazywa€Ёy €Їsi€Ѕga€Ћ pierwszego pi€Ѕtra, myli€Ёy si€Ѕ. W rzeczywisto€Њci jej przeci€Ѕtna wysoko€Њ€Ћ nie przekracza€Ёa sze€Њciu, mo€Єe siedmiu st€Іp. Zbudowana by€Ёa w ten spos€Іb, €Єe walcz€Јcy mogli albo ukry€Ћ #si€Ѕ za ni€Ј, albo te€Є wej€Њ€Ћ na szczyt po czterech stopniach z u€Ёo€Єonych na jej wewn€Ѕtrznej stronie kamieni. Na zewn€Јtrz barykada, sk€Ёadaj€Јca si€Ѕ ze stos€Іw kamieni brukowych i beczek po€Ё€Јczonych belkami i deskami, kt€Іre wetkni€Ѕto w ko€Ёa wozu po wapnie i przewr€Іconego omnibusu, wygl€Јda€Ёa jak naje€Єony labirynt. Mi€Ѕdzy domami i przeciwleg€Ёym gospodzie kra€Љcem barykady pozostawiono w€Јskie przej€Њciena jednego cz€Ёowieka, dzi€Ѕki czemu mo€Єna si€Ѕ by€Ёo stamt€Јdwydosta€Ћ. Dyszel omnibusu, przywi€Јzany sznurami, stercza€Ё prostopadle i na jego szczycie powiewa€Ёa czerwona chor€Јgiew. Ma€Ёej barykady na Zakr€Ѕcie, ukrytej za domem mieszcz€Јcym gospod€Ѕ, nie by€Ёo wida€Ћ. Obie barykady razem tworzy€Ёy prawdziw€Ј redut€Ѕ. Enjolras i Courfeyrac nie uznali za stosowne zamkn€Ј€Ћ drug€Ј odnog€Ѕ ulicy Zakr€Ѕt, prowadz€Јc€Ј przez Dominika€Љsk€Ј do Hal, zapewnechcieli zabezpieczy€Ћ sobie po€Ё€Јczenie z miastem, a od trudnej do sforsowania uliczki Dominika€Љskiej atak wydawa€Ё si€Ѕ im ma€Ёo prawdopodobny. Ca€Ёa robota wykonana by€Ёa w ci€Јgu godziny bez €Єadnej przeszkody i nikt z garstki tych dziwnych ludzi nie zobaczy€Ё ani bermycy, ani bagnetu. Nieliczni przechodnie,kt€Іrzy w tym momencie rozruch€Іw mieli jeszcze !odwag€Ѕ zapu€Њci€Ћ si€Ѕ w ulic€Ѕ €Њw. Dionizego, rzuciwszy okiemw Konopn€Ј spostrzegali !barykad€Ѕ i przy€Њpieszali kroku.Po sko€Љczeniu obu barykad i wywieszeniu chor€Јgwi wyniesiono z gospody st€І€Ё, na kt€Іry wszed€Ё Courfeyrac. Enjolras przyni€Іs€Ё kwadratowy kuferek i Courfeyrac otworzy€Ёgo. Kuferek by€Ё pe€Ёen naboi. Na ten widok najodwa€Єniejszych przeszed€Ё dreszcz i zapanowa€Ёo milczenie. Courfeyrac z u€Њmiechem rozdzieli€Ё amunicj€Ѕ. Ka€Єdy dosta€Ё po trzydzie€Њci sztuk. Wielu mia€Ёo proch i ci zabrali si€Ѕ do wyrabiania nowych naboi ze €Њwie€Єo wytopionych kul. Bary€Ёka prochu sta€Ёa na osobnym stoleprzy drzwiach jako rezerwa. Kiedy barykady by€Ёy gotowe; stanowiska wyznaczone, karabiny nabite, warty rozstawione, samotni w €Њrodkutych strasznych ulic, kt€Іrymi nikt ju€Є nie przechodzi€Ё, otoczeni murami milcz€Јcych, Jakby wymar€Ёych dom€Іw, gdzie zastyg€Ё wszelki ruch, !okryci zas€Ёon€Ј g€Ѕstniej€Јcego zmierzchu, w tym mroku i w tej ciszy, pe€Ёnych tragizmu i grozy, zwiastunach czego€Њ, comia€Ёo nadej€Њ€Ћ, odci€Ѕci od €Њwiata, uzbrojeni, zdecydowani, spokojni, powsta€Љcy czekali. Ochotnik z ulicy des Billettes Zrobi€Ёa si€Ѕ zupe€Ёna noc; nic "nie nadchodzi€Ёo. S€Ёycha€Ћ by€Ёo tylko g€Ёuch€Ј wrzaw€Ѕ i czasem !strza€Ёy, ale rzadkie i dalekie. !Ta przed€Ёu€Єaj€Јca si€Ѕ zw€Ёoka znaczy€Ёa, €Єe rz€Јd spokojnie "gromadzi si€Ёy. Pi€Ѕ€Ћdziesi€Ѕciu "ludzi czeka€Ёo na sze€Њ€Ћdziesi€Јt tysi€Ѕcy. Enjolras czu€Ё, €Єe ogarnia go zniecierpliwienie, w€Ёa€Њciwe silnym duszom stoj€Јcym u progu gro€Ўnych zdarze€Љ. Poszed€Ё po Gavroche€Вa, kt€Іry zaj€Ј€Ё si€Ѕ wyrobem amunicji w izbie parterowej, przy sk€Јpym€Њwietle dw€Іch €Њwieczek postawionych przez ostro€Єno€Њ€Ћ na bufecie, gdy€Є na sto€Ёach rozsypany by€Ё proch. W tej chwili Gavroche by€Ё bardzo zaj€Ѕty, ale w€Ёa€Њciwie nie nabojami. !M€Ѕ€Єczyzna z ulicy des Billetteswszed€Ё do izby i usiad€Ё za sto€Ёem stoj€Јcym w najciemniejszym k€Јcie. Dosta€Ё mu si€Ѕ du€Єy karabin, kt€Іry trzyma€Ё mi€Ѕdzy kolanami. Gavroche, poch€Ёoni€Ѕty dot€Јd mn€Іstwem €Аzabawnych€Бrzeczy, nie zauwa€Єy€Ё jeszcze tego cz€Ёowieka. Kiedy wszed€Ё, Gavroche machinalnie powi€Іd€Ё za nim oczami, z podziwem przyjrza€Ё si€Ѕ jego karabinowi, a potem, gdy m€Ѕ€Єczyzna usiad€Ё, ch€Ёopiec nagle wsta€Ё. Kto by !€Њledzi€Ё owego m€Ѕ€Єczyzn€Ѕ a€Є !do tej chwili, dostrzeg€Ёby, €Єe przypatrywa€Ё si€Ѕ on barykadzie i powsta€Љcom ze szczeg€Іln€Ј uwag€Ј, lecz odk€Јdwszed€Ё do gospody, zaton€Ј€Ё wmy€Њlach i jak gdyby przesta€Ё widzie€Ћ, co si€Ѕ doko€Ёa niego dzieje. Ch€Ёopiec podszed€Ё do zamy€Њlonego jegomo€Њcia i !zacz€Ј€Ё kr€Ј€Єy€Ћ doko€Ёa niego na palcach, jakby nie chcia€Ё go obudzi€Ћ. R€Іwnocze€Њnie jegodzieci€Ѕca twarz, tak zuchwa€Ёai zarazem tak powa€Єna, tak trzpiotowata i tak rozumna, tak weso€Ёa i tak bolesna, gra€Ёa mimik€Ј doros€Ёego cz€Ёowieka, m€Іwi€Јc€Ј: Co znowu? ... Nie mo€Єe by€Ћ! ... Chyba przywidzenie... Sk€Јd mi to przysz€Ёo do g€Ёowy? ... &Czy€Єby to by€Ё... ? Ale€Є nie! ... A #jednak tak! ... A jednak nie! €Ї i "tak dalej. Gavroche ko€Ёysa€Ё si€Ѕ"na pi€Ѕtach, zaciska€Ё pi€Ѕ€Њci w kieszeniach, porusza€Ё szyj€Ј jak ptak i ca€Ё€Ј swoj€Ј przenikliwo€Њ€Ћ wyra€Єa€Ё wysuni€Ѕt€Ј naprz€Іd doln€Ј warg€Ј. By€Ё zdumiony, niepewny, niedowierzaj€Јcy, przekonany i ol€Њniony. Wszystko w nim pracowa€Ёo; instynkt, kt€Іry w€Ѕszy, i !inteligencja, kt€Іra konstruuje. !Najoczywi€Њciej przydarzy€Ёo si€ЅGavroche€Вowi co€Њ bardzo wa€Єnego. "Wtedy w€Ёa€Њnie zbli€Єy€Ё si€Ѕ do niego Enjolras. #€ЇJeste€Њ ma€Ёy €Їpowiedzia€Ё €Ї i nikt ci€Ѕ nie zobaczy. Wyjd€Ў zabarykady, przesu€Љ si€Ѕ pod !€Њcianami dom€Іw, rozejrzyj si€Ѕ po ulicach i opowiedz mi, co si€Ѕ tam dzieje. Gavroche wyprostowa€Ё si€Ѕ. !€ЇWi€Ѕc i tacy mali na co€Њ si€Ѕ $przydaj€Ј! Ca€Ёe szcz€Ѕ€Њcie! Id€Ѕ! Ufaj pan ma€Ёym, ale nie dowierzaj du€Єym... €ЇTu Gavroche podni€Іs€Ё g€Ёow€Ѕ, €Њciszy€Ё g€Ёos i doda€Ё, pokazuj€Јc na cz€Ёowieka z "ulicy des Billettes: €Ї Widzi pan tego dr€Јgala?? €Ї No i co?? €Ї To policjant. €Ї Jeste€Њ tego pewny?? €ЇNieca€Ёe dwa tygodnie temu €Њci€Јgn€Ј€Ё mnie za ucho z parapetu na mo€Њcie Kr€Іlewskim, gdzie sobie odpoczywa€Ёem. !Enjolras szybko opu€Њci€Ё malca iszepn€Ј€Ё kilka s€Ё€Іw do znajduj€Јcego si€Ѕ w izbie robotnika z magazyn€Іw wina. Robotnik wyszed€Ё i natychmiast wr€Іci€Ё z trzema innymi. Czterech m€Ѕ€Єczyzn, czterech tragarzy o szerokich barach, spokojnie, nie zwracaj€Јc na siebie uwagi, zaj€Ѕ€Ёo miejsce za sto€Ёem, o kt€Іry wspar€Ё si€Ѕ €Ёokciem !cz€Ёowiek z ulicy des Billettes; byli gotowi w razie potrzeby rzuci€Ћ si€Ѕ na niego. W€Іwczas podszed€Ё Enjolras i zapyta€Ё: €Ї Kto pan jest?? Na to niespodziane zapytanie cz€Ёowiek drgn€Ј€Ё. Zatopi€Ё spojrzenie w jasnych €Ўrenicach Enjolrasa i widocznie odgad€Ё jego my€Њl. U€Њmiechn€Ј€Ё si€Ѕ u€Њmiechem niesko€Љczenie pogardliwym, pe€Ёnym energii i determinacji, po czym odpowiedzia€Ё z wynios€Ё€Ј powag€Ј: €Ї Rozumiem, o co chodzi... Tak jest! €Ї Jeste€Њ szpiclem?? €Ї Jestem wykonawc€Ј w€Ёadzy. €Ї Nazywasz si€Ѕ?? €Ї Javert. Enjolras skin€Ј€Ё na czterech !ludzi. Nim Javert zd€Ј€Єy€Ё si€Ѕ odwr€Іci€Ћ, zosta€Ё powalony na ziemi€Ѕ, zwi€Јzany i zrewidowany. Znaleziono przy nim okr€Јg€Ё€Ј karteczk€Ѕ oprawion€Ј w dwa szkie€Ёka; z jednej strony widnia€Ё herb Francji oraz "s€Ёowa €АDoz€Іr i czujno€Њ€Ћ€Б, z drugiej napis: €АJavert, inspektor policji, lat pi€Ѕ€Ћdziesi€Јt dwa€Б i podpis €Іwczesnego prefekta policji, pana Gisquet. Mia€Ё r€Іwnie€Є zegarek i sakiewk€Ѕ z paroma sztukami z€Ёota. Zostawiono mu pieni€Јdze i zegarek. Za zegarkiem, w g€Ё€Ѕbi kieszonki, znaleziono jeszcze papier z€Ёo€Єony we czworo. Enjolras rozwin€Ј€Ё go i przeczyta€Ё nast€Ѕpuj€Јce polecenie skre€Њlone w€Ёasnor€Ѕcznie przez prefekta policji: Bezpo€Њrednio po wykonaniu swojej misji politycznej inspektor Javert zbada dok€Ёadnie, czy rzeczywi€Њcie z€Ёoczy€Љcy grasuj€Ј na prawym brzegu Sekwany przy mo€Њcie Jenajskim. Po sko€Љczonej rewizji podniesiono Javerta, !skr€Ѕpowano mu r€Ѕce i z ty€Ёu i przywi€Јzano do s€Ёawnego s€Ёupa, od kt€Іrego gospoda niegdy€Њ wzi€Ѕ€Ёa sw€Ј nazw€Ѕ. Gavroche, przypatruj€Јcy si€Ѕ tej scenie i wyra€Єaj€Јcy swoj€Јaprobat€Ѕ milcz€Јcym skinieniem#g€Ёowy, zbli€Єyl si€Ѕ do Javerta i rzek€Ё: €Ї To mysz z€Ёapa€Ёa kota. Na widok przywi€Јzanego do s€Ёupa Javerta nadbiegli Courfeyrac, Bossuet, Joly, Combeferre i ludzie z obu barykad. Javert, przywi€Јzany do s€Ёupa tak mocno, €Єe nie m€Іg€Ё si€Ѕ poruszy€Ћ, podni€Іs€Ё g€Ёow€Ѕ z nieustraszonym spokojem cz€Ёowieka, kt€Іry nigdy nie sk€Ёama€Ё. "€Ї To szpicel €Ї rzek€Ё Enjolras. I obr€Іciwszy si€Ѕ do Javerta, doda€Ё: €Ї B€Ѕdziesz rozstrzelany na dziesi€Ѕ€Ћ minut przed wzi€Ѕciem barykady. Javert odpowiedzia€Ё najbardziej w€Ёadczym tonem, jakiego u€Єywa€Ё: €Ї Dlaczego nie zaraz?? €Ї Oszcz€Ѕdzamy prochu. €Ї W takim razie sko€Љczcie pchni€Ѕciem no€Єa. €Ї Szpiclu €Ї odpowiedzia€Ё pi€Ѕkny Enjolras €Ї jeste€Њmy s€Ѕdziami, nie mordercami. Potem zawo€Ёa€Ё Gavroche€Вa. €Ї Ruszaj do roboty!! Zr€Іb, co ci kaza€Ёem. !€Ї Ju€Є id€Ѕ €Ї rzek€Ё Gavroche. Zatrzyma€Ё si€Ѕ jednak jeszcze na chwil€Ѕ. €Ї€Ђebym nie zapomnia€Ё: dacie !mi jego karabin! €Їzawo€Ёa€Ё. €Ї Oddaj€Ѕ wam muzykanta, ale klarnet mnie si€Ѕ nale€Єy. Zasalutowa€Ё i weso€Ёo wsun€Ј€Ё si€Ѕ w szczelin€Ѕ przy wielkiej barykadzie. Rozdzia€Ё dwunasty MARIUSZ WCHODZI W MROK !Z ulicy Plumet do dzielnicy €Њw. Dionizego €Дw g€Ёos, kt€Іry z mroku wezwa€Ё Mariusza na barykad€Ѕ przy ulicy Konopnej, wyda€Ё musi€Ѕ g€Ёosem przeznaczenia. !Chcia€Ё umrze€Ћ, nadarza€Ёa si€Ѕ sposobno€Њ€Ћ; stuka€Ё do drzwi grobu, jaka€Њ tajemnicza r€Ѕka poda€Ёa mu klucz. Z€Ёowrogie korytarze otwieraj€Јce si€Ѕ w ciemno€Њciach przed rozpacz€Ј s€Ј kusz€Јce. Mariusz odsun€Ј€Ё €Єelazny pr€Ѕt, kt€Іry go tylokrotnie wpuszcza€Ё do ogrodu, wyszed€Ё na ulic€Ѕ i powiedzia€Ё: €Ї Chod€Ўmy!! "Oszala€Ёy z bole€Њci, nie widz€Јc przed sob€Ј nic pewnego, €Єadnej nadziei, niezdolny nic ju€Є przyj€Ј€Ћ od losu po tych dw€Іch miesi€Јcach sp€Ѕdzonych#w upojeniu m€Ёodo€Њci i mi€Ёo€Њci, przyt€Ёoczony rozpacz€Ј, mia€Ё teraz tylko jedno pragnienie: sko€Љczy€Ћ jak najpr€Ѕdzej. Poszed€Ё szybko przed siebie. Przypadkowo by€Ё uzbrojony w pistolety Javerta. "M€Ёody cz€Ёowiek, kt€Іry mign€Ј€Ё mu przed oczami, znik€Ё gdzie€Њ w€Њr€Іd ulic. Wyszed€Ёszy z ulicy Plumet bulwarem, Mariusz min€Ј€Ё plac i!most Inwalid€Іw, Pola Elizejskie,plac Ludwika XV i wszed€Ё na ulic€Ѕ Rivoli. Sklepy by€Ёy !jeszcze otwarte, gaz pali€Ё si€Ѕ pod arkadami, kobiety robi€Ёy sprawunki, jedzono lody w kawiarni Laiter i ciastka w cukierni Angielskiej. Mariusz wszed€Ё przez pasa€Є !Delorme w ulic€Ѕ €Њw. Honoriusza.Tu sklepy by€Ёy zamkni€Ѕte, kupcy rozmawiali przy uchylonych drzwiach, kr€Ј€Єyli "przechodnie, pali€Ёy si€Ѕ latarnie!i od pierwszego pi€Ѕtra w g€Іr€Ѕ wszystkie okna by€Ёy o€Њwietlone jak zwykle. Na placu Pa€Ёacu Kr€Іlewskiego sta€Ёa konnica. Mariusz szed€Ё ulic€Ј €Њw. Honoriusza. W miar€Ѕ jak oddala€Ё si€Ѕ od Pa€Ёacu Kr€Іlewskiego, coraz mniej widzia€Ё o€Њwietlonych okien; sklepy tu by€Ёy zamkni€Ѕte na g€Ёucho, nikt nie rozmawia€Ё na progach, ulica pos€Ѕpnia€Ёa, a t€Ёum g€Ѕstnia€Ё. Tu bowiem !przechodnie byli tak liczni, €Єe stali si€Ѕ t€Ёumem. Nikt nie m€Іwi€Ё w tym t€Ёumie, a jednak szed€Ё od niego szmer g€Ёuchy i g€Ё€Ѕboki. #Na zakr€Ѕcie ulicy Ksi€Ѕ€Єej t€Ёum ju€Є nie posuwa€Ё si€Ѕ dalej. Tworzy€Ё skupion€Ј, pot€Ѕ€Єn€Ј, nieprzeniknion€Ј mas€Ѕ ludzi rozmawiaj€Јcych szeptem. Nie by€Ёo tam prawie czarnych surdut€Іw i okr€Јg€Ёych kapeluszy. D€Ёugie kurty, bluzy,czapki, g€Ёowy rozczochrane, twarze szare. Za tym g€Јszczem ludzi, na ulicy Roule,#Ksi€Ѕ€Єej i na przed€Ёu€Єeniu €Њw. Honoriusza, w €Єadnym oknie !nie p€Ёon€Ѕ€Ёa €Њwieca. Samotne, !malej€Јce rz€Ѕdy latarni gubi€Ёy si€Ѕ w g€Ё€Ѕbi ulic. €Дwczesne latarnie, podobne do du€Єych czerwonych gwiazd, zawieszonych na sznurach, rzuca€Ёy na bruk cie€Љ w kszta€Ёcie ogromnego paj€Јka. !Ulice te nie by€Ёy puste. Wida€Ћ !by€Ёo na nich z€Ёo€Єone w koz€Ёy karabiny, ruszaj€Јce si€Ѕ bagnety i biwakuj€Јce wojsko. !Ciekawo€Њ€Ћ nikogo nie pchn€Ѕ€Ёa do przekroczenia tej granicy. "Tu ju€Є przechodnie nie kr€Ј€Єyli.Tu ko€Љczy€Ё si€Ѕ t€Ёum, a zaczyna€Ёa si€Ѕ armia. Klucz€Јc zau€Ёkami, doszed€Ё Mariusz do uliczki, kt€Іra jak $s€Јdzi€Ё, by€Ёa ulic€Ј Garncarsk€Ј; #na €Њrodku uliczki potkn€Ј€Ё si€Ѕ o!przeszkod€Ѕ. Wyci€Јgn€Ј€Ё r€Ѕce. By€Ё to przewr€Іcony w€Іz; Mariusz st€Јpa€Ё po ka€Ёu€Єach, po rozkopanej ziemi i wyrwachw bruku. Widocznie zacz€Ѕto tustawia€Ћ barykad€Ѕ, lecz j€Ј opuszczono. Przeskoczy€Ё przezspi€Ѕtrzone kamienie bruku i !znalaz€Ё si€Ѕ po drugiej stronie przeszkody. Szed€Ё pod €Њcianami dom€Іw, wed€Ёug nich si€Ѕ kieruj€Јc. Niedaleko za barykad€Ј wyda€Ёo mu si€Ѕ, €Єe widzi co€Њ bia€Ёego. Podszed€Ё bli€Єej i rozpozna€Ё kszta€Ёty. By€Ёy to dwa bia€Ёe konie; konie z omnibusu, wyprz€Ѕ€Єone rano przez #Bossueta, kt€Іre b€Ё€Јka€Ёy si€Ѕ poulicach przez ca€Ёy dzie€Љ, a teraz stan€Ѕ€Ёy tutaj ze zrezygnowan€Ј cierpliwo€Њci€Ј bydl€Јt, nie rozumiej€Јcych czyn€Іw cz€Ё owieka, jak cz€Ёowiek nie pojmuje czyn€Іw Opatrzno€Њci. Mariusz min€Ј€Ё konie i gdy !skr€Ѕca€Ё, jak mu si€Ѕ zdawa€Ёo, w ulic€Ѕ Umowy Spo€Ёecznej, kula, wystrzelona nie wiadomo sk€Јd, €Њwisn€Ѕ€Ёa w ciemno€Њci "tu€Є nad jego g€Ёow€Ј i przebi€Ёa mosi€Ѕ€Єny talerz zawieszony nad sklepem fryzjera. Jeszcze w roku 1846 mo€Єna by€Ёo ogl€Јda€Ћ na ulicy Umowy Spo€Ёecznej t€Ѕ przebit€Ј wywieszk€Ѕ. !Ten strza€Ё by€Ё jeszcze jakim€Њ znakiem €Єycia. Od tej chwili Mariusz nic ju€Є nie spotyka€Ё. Ca€Ёa ta jego droga podobna !by€Ёa do zst€Ѕpowania w d€І€Ё po czarnych schodach. Szed€Ё jednak naprz€Іd. Kraw€Ѕd€Ў Mariusz dotar€Ё do Hal. Tu by€Ёo jeszcze spokojniej, ciemniej i martwiej ni€Є w !s€Јsiednich ulicach. Mo€Єna by€Ёopowiedzie€Ћ, €Єe lodowaty spok€Іj grob€Іw wyszed€Ё z ziemii rozpostar€Ё si€Ѕ na jej powierzchni. Jaki€Њ czerwony blask odcina€Ё wszak€Єe od czarnego t€Ёa wysokie dachy dom€Іw, kt€Іre zagradza€Ёy ulic€Ѕ Konopn€Ј od strony ko€Њcio€Ёa €Њw. Eustachego. By€Ё to blask pochodni z barykady Koryntu. Mariusz poszed€Ё w kierunku tej €Ёuny. Zawiod€Ёa go ona do Rynku Warzywnego i stamt€Јd zobaczy€Ё ciemny wylot ulicy !Dominika€Љskiej. Wszed€Ё w ni€Ј. Posterunek powsta€Љc€Іw ustawiony w drugim ko€Љcu ulicy nie spostrzeg€Ё go. Mariusz czu€Ё, €Єe jest ju€Є blisko tego, czego szuka€Ё; st€Јpa€Ё na palcach. Doszed€Ё w ten spos€Іb do tej "cz€Ѕ€Њci uliczki Zakr€Ѕt, kt€Іr€Ј Enjolras, jak pami€Ѕtamy, pozostawi€Ё nie zabarykadowan€Ј, aby mie€Ћ wyj€Њcie na zewn€Јtrz. Wysun€Ј€Ёg€Ёow€Ѕ zza w€Ѕg€Ёa ostatniego domu po lewej stronie i zajrza€Ёw g€Ё€Јb tego zau€Ёka. Tu€Є za ciemnym rogiem zau€Ёkai ulicy Konopnej, rzucaj€Јcym "szerok€Ј p€Ёacht€Ѕ cienia, kt€Іra go czyni€Ёa niewidzialnym, Mariusz zauwa€Єy€Ё €Њwiate€Ёka na bruku, fragment gospody, lampion mrugaj€Јcy we wn€Ѕce jakiej€Њ dziwacznej €Њciany i przykucni€Ѕtych ludzi z karabinami na kolanach. Dzieli€Ёo go od nich niespe€Ёna dziesi€Ѕ€Ћ s€Ј€Єni. To by€Ёo wn€Ѕtrze barykady. Domy stoj€Јce po prawej stronie zau€Ёku zakry€Ёy przed nim reszt€Ѕ gospody, wielk€Ј barykad€Ѕ i sztandar. Mariuszowi pozosta€Ёo jeszcze zrobi€Ћ jeden tylko krok. Nieszcz€Ѕ€Њliwy m€Ёodzieniec usiad€Ё na kamieniu pod. bram€Ј, skrzy€Єowa€Ё ramiona i zacz€Ј€Ё my€Њle€Ћ o swoim ojcu. Zacz€Ј€Ё my€Њle€Ћ o tym bohaterskim pu€Ёkowniku Pontmercy, kt€Іry by€Ё tak wspania€Ёym €Єo€Ёnierzem, za !Republiki broni€Ё granic Francji,a za cesarza dotar€Ё do granic Azji, widzia€Ё Genu€Ѕ, Aleksandri€Ѕ, Mediolan, Turyn, Madryt, Wiede€Љ, Drezno, Berlin, Moskw€Ѕ, na polach zwyci€Ѕskich bitew w ca€Ёej z kurka. jako o wielkiej є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПю€i c іQящ H* YR№1] c €ƒRёŽo c цRђ§$7 c ISѓ40Ч c ЌSєћ:‡) TEuropie zostawi€Ё krople tej samej krwi, kt€Іra p€Ёyn€Ѕ€Ёa w €Єy€Ёach Mariusza, posiwia€Ё przedwcze€Њnie w trudach €Єo€Ёnierskiej dyscypliny i dow€Іdztwa, €Єy€Ё nigdy nie odpinaj€Јc pasa, z fr€Ѕdzlami epolet€Іw spadaj€Јcymi na !pier€Њ, z kokard€Ј poczernia€Ё€Ј od prochu i czo€Ёem pooranym zmarszczkami od kasku, w obozowych barakach, na postojach, w ambulansach, a€Є wreszcie po dwudziestu latachwr€Іci€Ё z wielkich wojen, przynosz€Јc do domu szram€Ѕ na policzku i twarz u€Њmiechni€Ѕt€Ј, prost€Ј, spokojn€Ј, budz€Јc€Ј uwielbienie, czysty jak dziecko, zrobiwszy wszystko, co m€Іg€Ё, dla Francji i nic przeciwko niej. #My€Њla€Ё, €Єe oto nadszed€Ё i jego !dzie€Љ, €Єe wybi€Ёa wreszcie jego godzina, €Єe po ojcu on z kolei b€Ѕdzie teraz odwa€Єny, nieustraszony, zuchwa€Ёy, p€Іjdzie naprz€Іd pod gradem kul, nadstawi pier€Њ na bagnety, b€Ѕdzie przelewa€Ћ krew, szuka€Ћ wroga, szuka€Ћ €Њmierci; €Єe teraz on ruszy na wojn€Ѕ i stanie na polu bitwy, apolem bitwy, na kt€Іrym stanie, jest ulica, a wojna, na kt€Іr€Ј ruszy, jest wojn€Ј domow€Ј! Ujrza€Ё przed sob€Ј wojn€Ѕ domow€Ј niby otwart€Ј otch€Ёa€Љ,!kt€Іra za chwil€Ѕ go poch€Ёonie. I w€Іwczas zadr€Єa€Ё. Pomy€Њla€Ё o szpadzie ojca, kt€Іr€Ј dziadek sprzeda€Ё handlarzowi starego €Єelastwa, a kt€Іrej stary niegdy€Њ nie "m€Іg€Ё przebole€Ћ. M€Іwi€Ё sobie, €Єe gdyby teraz mia€Ё przy sobiet€Ѕ szpad€Ѕ, gdyby zabrawszy j€Ј znad wezg€Ёowia zmar€Ёego $ojca, o€Њmieli€Ё si€Ѕ jej u€Єy€Ћ do nocnej walki ulicznej mi€Ѕdzy Francuzami, na pewno by przepali€Ёa mu d€Ёonie i zap€Ёon€Ѕ€Ёa nad nim jak miecz archanio€Ёa! Powinien by€Ћ #szcz€Ѕ€Њliwy €Їm€Іwi€Ё sobie €Ї€Єe "nie ma jej, €Єe zgin€Ѕ€Ёa; sta€Ёo si€Ѕ dobrze i sprawiedliwie, dziadek by€Ё prawdziwym str€І€Єem stawy jego ojca, lepiej, €Єe stara szpada pu€Ёkownika, sprzedana na !licytacji, dosta€Ёa si€Ѕ w r€Ѕce tandeciarza i rdzewia€Ёa na stosie €Єelastwa, ni€Єby mia€Ёa dzi€Њ rozkrwawi€Ћ cia€Ёo ojczyzny. Udr€Ѕczony nadmiarem my€Њli, zwiesi€Ё g€Ёow€Ѕ. "Nagle podni€Іs€Ё j€Ј. Bo dokona€Ёosi€Ѕ w jego umy€Њle jakie€Њ pot€Ѕ€Єne sprostowanie. W !blisko€Њci grobu my€Њl rozszerza si€Ѕ, ogarnia wi€Ѕcej, gdy si€Ѕ jest bliskim €Њmierci, zaczyna si€Ѕ widzie€Ћ prawdziwie. Wizja !walki, w kt€Іr€Ј, czu€Ё to, by€Ћ mo€Єe wejdzie ju€Є za chwil€Ѕ, pojawi€Ёa si€Ѕ przed nim nie €Єa€Ёosna, lecz €Њwietna. Wojna uliczna przeobrazi€Ёa si€Ѕ niespodzianie, nie wiadomo jak€Ј prac€Ј ducha, przed okiem jego umys€Ёu. Wszystkie ha€Ёa€Њliwe pytajniki marzenia !wy€Ёoni€Ёy si€Ѕ od nowa, lecz tymrazem nie wywo€Ёa€Ёy u niego pomieszania. Na wszystkie mia€Ё odpowied€Ў. Dlaczego by ojciec mia€Ё si€Ѕ !oburza€Ћ? Czy€Є nie zdarza si€Ѕ, €Єe powstania urastaj€Ј do godno€Њci obowi€Јzku? W czym€Єe to ha€Љbi€Јca jest dla syna pu€Ёkownika Pontmercy tawalka, kt€Іra si€Ѕ rozpoczyna? !Przywr€Іci€Ћ prawd€Ѕ spo€Ёeczn€Ј, odda€Ћ tron wolno€Њci, uczyni€Ћ lud ludem, cz€Ёowieka w€Ёadc€Ј, w€Ёo€Єy€Ћ z powrotem purpur€Ѕ nag€Ёow€Ѕ Francji, odbudowa€Ћ w ca€Ёej pe€Ёni rozum i sprawiedliwo€Њ€Ћ, wypleni€Ћ wszelkie ziarno antagonizmu, oddaj€Јc ka€Єdemu jego !godno€Њ€Ћ, usun€Ј€Ћ przeszkod€Ѕ, jak€Ј jest monarchia, na drodze do powszechnego pokoju, zr€Іwna€Ћ ludzko€Њ€Ћ wobec prawa €Їjaka sprawa mo€Єe by€Ћ sprawiedliwsza, i jaka zatem wojna wznio€Њlejsza? Takie wojny buduj€Ј pok€Іj. Pot€Ѕ€Єna twierdza przes€Јd€Іw, przywilej€Іw, zabobon€Іw, k€Ёamstw, €Ёupiestw, nadu€Єy€Ћ, gwa€Ёt€Іw, mrok€Іw wznosi jeszcze nad €Њwiatem swoje wie€Єe zbudowane z nienawi€Њci.Trzeba j€Ј zburzy€Ћ. Niechaj runie ta masywna ohyda. Jest wielko€Њ€Ћ w zwyci€Ѕstwie pod Austerlitz, ale w zdobyciu Bastylii jest ogrom niezmierzony. Podczas gdy tak rozmy€Њla€Ё, przygn€Ѕbiony, lecz ju€Є zdecydowany, a mimo wszystko pe€Ёen jeszcze "niepewno€Њci i dr€Є€Јcy na my€Њl otym, co mia€Ё uczyni€Ћ, spojrzenie jego b€Ё€Јdzi€Ёo po wn€Ѕtrzu barykady. Powsta€Љcy rozmawiali p€І€Ёg€Ёosem, nie #ruszaj€Јc si€Ѕ, i dawa€Ёa si€Ѕ tam odczu€Ћ ta cisza, kt€Іra oznacza ostatni moment oczekiwania. Rozdzia€Ё trzynasty WIELKO€Џ ROZPACZY Sztandar €Ї akt pierwszy Nic jeszcze nie nadchodzi€Ёo. Na wie€Єy €Њw. Mederyka wybi€Ёa dziesi€Јta. Enjolras i Combeferre z karabinami w !r€Ѕku usiedli w przej€Њciu ko€Ёo wielkiej barykady. Nie m€Іwili do siebie; s€Ёuchali, czy nie doleci ich uszu cho€Ћby najbardziej st€Ёumiony i daleki odg€Ёos krok€Іw. Nagle w€Њr€Іd tej z€Ёowrogiej $ciszy rozleg€Ё si€Ѕ g€Ёos €Њwie€Єy, m€Ёody, weso€Ёy, kt€Іry zdawa€Ё si€Ѕ dochodzi€Ћ z ulicy €Њw. "Dionizego i €Њpiewa€Ё na melodi€Ѕ znanej, starej piosenki Przy €Њwietle ksi€Ѕ€Єyca te s€Ёowa, zako€Љczone okrzykiem na€Њladuj€Јcym pianie koguta: Mokro jest mi w nosie, M€Іj drogi Bugeaud. Mam ma€Ёy donosik, Gdzie €Єandarmi s€Ј. Niebieskie mundury €Ї Pe€Ёno ich jest tu. A na czapkach kury €Ї Ku-kukuryku! €Џcisn€Ѕli si€Ѕ za r€Ѕce. "€Ї To Gavroche €Ї rzek€Ё Enjolras.€Ї Ostrzega nas €Ї rzek€Ё Combeferre. "Tupot biegn€Јcych n€Іg zak€Ё€Іci€Ёspok€Іj pustej ulicy, jakie€Њ stworzenie zwinniejsze od linoskoczka wdrapa€Ёo si€Ѕ na omnibus i zdyszany Gavroche zeskoczy€Ё z barykady wo€Ёaj€Јc:€Ї Dajcie karabin!! Id€Ѕ! Elektryczny wstrz€Јs przebieg€Ё !przez barykad€Ѕ, s€Ёycha€Ћ by€Ёo ruchy r€Јk chwytaj€Јcych za bro€Љ. €Ї Chcesz m€Іj?? €Ї zapyta€Ё ch€Ёopca Enjolras. €Ї Wol€Ѕ ten du€Єy €Ї odpowiedzia€Ё Gavroche. I wzi€Ј€Ё karabin Javerta. Dwaj wartownicy wycofali si€Ѕ iwr€Іcili tu€Є za Gavroche€Вem. Jeden by€Ё to powstaniec z naro€Єnego posterunku, drugi zulicy Ma€Ёej €Ђebraczej. Wartownik z Dominika€Љskiej pozosta€Ё na stanowisku, co wskazywa€Ёo, €Єe od strony most€Іw i Hal nic nie nadchodzi. Ulica Konopna, z kt€Іrej bruku wida€Ћ by€Ёo w €Њwietle padaj€Јcym na sztandar tylko kilka kamieni, wygl€Јda€Ёa jak jakie€Њ wielkie czarne drzwi otwarte w k€Ё€Ѕbach dymu. Wszyscy zaj€Ѕli swoje stanowiska. Czterdziestu trzech powsta€Љc€Іw, a w€Њr€Іd nich Enjolras, Combeferre, Courfeyrac, Bossuet, Joly, !Bahorel i Gavroche, ukl€Ѕk€Ёo za "barykad€Ј, g€Ёow€Ј si€Ѕgaj€Јc jej kraw€Ѕdzi, z lufami strzelb i karabin€Іw opartymi o kamieniejak w strzelnicach; baczni, milcz€Јcy, gotowi do strza€Ёu. Sze€Њciu pod dow€Іdztwem Feuilly€Вego stan€Ѕ€Ёo ze strzelbami przy twarzy w oknach obu pi€Ѕter Koryntu. !Up€Ёyn€Ѕ€Ёo jeszcze kilka chwil, potem da€Ё si€Ѕ wyra€Ўnie s€Ёysze€Ћ od strony Saint-Leu odg€Ёos krok€Іw miarowych, "ci€Ѕ€Єkich, t€Ёumnych. Ha€Ёas ten,"zrazu s€Ёaby, p€І€Ўniej wyra€Ўny, wreszcie g€Ёo€Њny i dudni€Јcy, !zbli€Єa€Ё si€Ѕ z wolna, uparcie, bez przerwy, ze spokojn€Ј i straszn€Ј nieustanno€Њci€Ј. Nic !innego nie da€Ёo si€Ѕ s€Ёysze€Ћ. By€Ёa to jednocze€Њnie cisza i st€Јpanie pos€Јgu Komandora, ale ten kamienny krok mia€Ё w sobie co€Њ olbrzymiego i wielokrotnego, co przywodzi€Ёona my€Њl zarazem obraz t€Ёumu iobraz widma, jak gdyby nadchodzi€Ё przera€Єaj€Јcy "pos€Јg istoty, kt€Іrej imi€Ѕ jest Legion. Te kroki stawa€Ёy si€Ѕ bli€Єsze, coraz bli€Єsze i w #ko€Љcu stan€Ѕ€Ёy. Zdawa€Ёo im si€Ѕ,€Єe z ko€Љca ulicy s€Ёycha€Ћ oddech wielu ludzi. Jednak€Єe nic nie by€Ёo wida€Ћ, tylko daleko w g€Ѕstych ciemno€Њciach po€Ёyskiwa€Ёo mn€Іstwo metalowych nitek cienkich jak ig€Ёy, prawie niedostrzegalnych; drga€Ёy one,przypominaj€Јc fosforyczne !sieci, kt€Іre v chwili zasypianiawidzimy pod zamkni€Ѕtymi powiekami w€Њr€Іd pierwszych opar€Іw snu. By€Ёy to bagnety i lufy karabin€Іw, niewyra€Ўnie o€Њwietlone dalekim odblaskiem pochodni. Nasta€Ёa przerwa, jakby z obu stron jeszcze czekano. Nagle z g€Ё€Ѕbi mroku przem€Іwi€Ё g€Ёos tym bardziej z€Ёowrogi, €Єe nie by€Ёo wida€Ћ m€Іwi€Јcego, jak gdyby to si€Ѕ odezwa€Ёy same ciemno€Њci. G€Ёos ten zawo€Ёa€Ё: €Ї Kto tam?? #R€Іwnocze€Њnie da€Ё si€Ѕ s€Ёysze€Ћ chrz€Ѕst opuszczanych karabin€Іw. Enjolras odpowiedzia€Ё dono€Њnie i z dum€Ј: €Ї Rewolucja francuska!! €Ї Ognia!! €Ї zakomenderowa€Ё g€Ёos. B€Ёyskawica przemkn€Ѕ€Ёa czerwieni€Ј przez wszystkie fasady dom€Іw, jakby nagle otworzy€Ёy si€Ѕ i zamkn€Ѕ€Ёy drzwi roz€Єarzonego pieca. Straszliwa detonacja wstrz€Јsn€Ѕ€Ёa barykad€Ј. Czerwona chor€Јgiew upad€Ёa. Salwa by€Ёa tak gwa€Ёtowna i g€Ѕsta, €Єe z€Ёama€Ёa drzewce, czyli wierzcho€Ёek dyszla omnibusu. Kule, odbite od €Њciandom€Іw, upad€Ёy za barykad€Ѕ i rani€Ёy kilku ludzi. Pierwsza salwa zmrozi€Ёa wszystkich. Uderzenie by€Ёo niebyle jakie i nawet najodwa€Єniejsi mieli si€Ѕ nad czym zastanowi€Ћ. Naprzeciw nich sta€Ё z pewno€Њci€Ј co najmniej pu€Ёk. €Ї Towarzysze €Ї zawo€Ёa€Ё Courfeyrac €Ї nie marnujmy prochu. Czekajmy, a€Є wejd€Ј wulic€Ѕ. €Ї A przede wszystkim €Ї powiedzia€Ё Enjolras €Ї podnie€Њmy sztandar!! #I schyli€Ё si€Ѕ po sztandar, kt€Іryupad€Ё u jego st€Іp. Po drugiej stronie s€Ёycha€Ћ by€Ёo uderzenia stempli w lufach; wojsko nabija€Ёo bro€Љ. Enjolras odezwa€Ё si€Ѕ znowu: €Ї Kto jest odwa€Єny?? Kto na nowo zawiesi sztandar nad barykad€Ј? Nikt nie odpowiedzia€Ё. Wej€Њciena barykad€Ѕ, w chwili kiedy €Єo€Ёnierze na pewno znowu do niej celowali, oznacza€Ёo po !prostu €Њmier€Ћ. Najdzielniejszy nawet cz€Ёowiek waha si€Ѕ, nim dobrowolnie p€Іjdzie na pewn€Ј #zag€Ёad€Ѕ. Sam Enjolras zadr€Єa€Ё. Powt€Іrzy€Ё: €Ї Nikt si€Ѕ nie zg€Ёasza?? Sztandar €Ї akt drugi Odk€Јd powsta€Љcy przybyli do Koryntu i zabrali si€Ѕ do stawiania barykady, nikt ju€Є nie zwraca€Ё uwagi na ojca Mabeuf. Pan Mabeuf nie opu€Њci€Ё jednak oddzia€Ёu. Wszed€Ё do parterowej sali gospody i usiad€Ё za lad€Ј. Tu jakby unicestwi€Ё si€Ѕ w sobie. %Przesta€Ё ju€Є patrze€Ћ i my€Њle€Ћ. ICourfeyrac, i inni podchodzili do niego kilka razy, przestrzegaj€Јc przed niebezpiecze€Љstwem, namawiaj€Јc, €Єeby sobie "poszed€Ё, ale mieli wra€Єenie, €Єeich nie s€Ёyszy. Kiedy nikt do niego nie m€Іwi€Ё, wargi starca porusza€Ёy si€Ѕ, jakby odpowiada€Ё, a kiedy si€Ѕ do niego odzywano, usta mu nieruchomia€Ёy i oczy traci€Ёy wszelki wyraz €Єycia; Od kilku godzin siedzia€Ё w tej samej pozie, z pi€Ѕ€Њciami na kolanachi g€Ёow€Ј zwieszon€Ј w d€І€Ё, jakby spogl€Јda€Ё w przepa€Њ€Ћ. Nic go ju€Є nie zdo€Ёa€Ёo poruszy€Ћ; duch jego zdawa€Ё si€Ѕ b€Ё€Јdzi€Ћ daleko od barykady. Kiedy powsta€Љcy zajmowali swoje posterunki w gospodzie, na dole zosta€Ё tylko Javert przywi€Јzany do s€Ёupa, powstaniec z obna€Єon€Јszabl€Ј, pilnuj€Јcy Javerta, i on, Mabeuf. W chwili ataku detonacja dotar€Ёa do niego. Jak obudzony ze snu, podni€Іs€Ё"si€Ѕ nagle, przeszed€Ё przez sal€Ѕi gdy Enjolras powtarza€Ё swojewezwanie: €Ї Nikt si€Ѕ nie zg€Ёasza?? €Ї ujrzano starca stoj€Јcego na progu gospody. Jego widok zrobi€Ё du€Єe wra€Єenie. Zacz€Ѕto wo€Ёa€Ћ: €Ї To jeden z tych, co g€Ёosowali, pose€Ё do Konwentu! To przedstawiciel ludu! Prawdopodobnie nie s€Ёysza€Ё tych okrzyk€Іw. Szed€Ё prosto do Enjolrasa, mi€Ѕdzy powsta€Љcami rozst€Ѕpuj€Јcymi si€Ѕ przed nim z religijn€Ј czci€Ј. Wyrwa€Ё sztandar z r€Јk Enjolrasa, #kt€Іry cofa€Ё si€Ѕ oniemia€Ёy. Niktnie mia€Ё odwagi ani przeszkodzi€Ћ, ani pom€Іc temu osiemdziesi€Ѕcioletniemu !starcowi, gdy z trz€Ѕs€Јc€Ј si€Ѕ g€Ёow€Ј, ale pewnym krokiem zacz€Ј€Ё wchodzi€Ћ powoli po kamiennych schodach barykady. By€Ёo to tak niesamowite i tak wspania€Ёe, €Єe wszyscy doko€Ёa krzykn€Ѕli: €ЇZdj€Ј€Ћ czapki! €ЇZa ka€Єdym stopniem, na kt€Іry wchodzi€Ё, widok nabiera€Ё coraz wi€Ѕkszej grozy: jego bia€Ёe w€Ёosy, zgrzybia€Ёa twarz, jego wysokie, €Ёyse i pomarszczone czo€Ёo, zapad€Ёe oczy, usta zdziwione i otwarte, starcze rami€Ѕ podnosz€Јce czerwony sztandar wy€Ёania€Ёy si€Ѕ z cienia i olbrzymia€Ёy w krwawym blasku pochodni; zdawa€Ёo si€Ѕ, €Єe to duch roku 1793 wychodzi spod ziemi ze sztandarem terroru w r€Ѕku. Kiedy by€Ё ju€Є na najwy€Єszym schodku, kiedy ten duch, dr€Є€Јcy i straszliwy, stoj€Јcy na tym sza€Љcu z rupieci i brukowc€Іw, naprzeciw tysi€Јcadwustu niewidocznych karabin€Іw, wyprostowa€Ё si€Ѕ, !stawiaj€Јc czo€Ёo €Њmierci, jakbyby€Ё silniejszy od niej, ca€Ёa barykada nabra€Ёa w ciemno€Њciach rozmiar€Іw nadnaturalnych i olbrzymich. Nasta€Ёa cisza, jaka zapada w obliczu cud€Іw. W€Њr€Іd tej ciszy starzec potrz€Јsn€Ј€Ё czerwonym sztandarem i krzykn€Ј€Ё: !€Ї Niech €Єyje rewolucja!! Niech €Єyje Republika! Braterstwo, r€Іwno€Њ€Ћ i €Њmier€Ћ! Powsta€Љcy za barykad€Ј !us€Ёyszeli cichy i szybki szept, podobny do modlitwy ksi€Ѕdza, kt€Іremu si€Ѕ €Њpieszy. By€Ё to zapewne g€Ёos komisarza !policji, kt€Іry z drugiego ko€Љcaulicy przywo€Ёywa€Ё starca do porz€Јdku. Nast€Ѕpnie ten sam przera€Ўliwy"g€Ёos, kt€Іry przedtem krzykn€Ј€Ё:€АKto tam?€Б, zawo€Ёa€Ё: €Ї Cofn€Ј€Ћ si€Ѕ!! Pan Mabeuf, silny, z dzikim spojrzeniem, ze €Ўrenicami rozja€Њnionymi ponurymi ogniami ob€Ё€Ѕdu, podni€Іs€Ё sztandar nad g€Ёow€Ј i powt€Іrzy€Ё: €Ї Niech €Єyje Republika!! €Ї Ognia!! €Ї rozkaza€Ё g€Ёos. Druga salwa, podobna do ogniakartaczowego, spad€Ёa na barykad€Ѕ. Starzec zgi€Ј€Ё kolana, potem si€Ѕ podni€Іs€Ё, wypu€Њci€Ё sztandar i upad€Ё w ty€Ё, na bruk, prosto jak deska, z rozkrzy€Єowanymi r€Ѕkami. Krew chlusn€Ѕ€Ёa strumieniem spod jego cia€Ёa. Stara g€Ёowa, blada i smutna, zdawa€Ёa si€Ѕ patrze€Ћ w niebo. Jedno z tych wzrusze€Љ silniejszych od woli cz€Ёowieka, kt€Іre sprawiaj€Ј, €Єe zapomina si€Ѕ nawet o obronie, zaw€Ёadn€Ѕ€Ёo powsta€Љcami; $zbli€Єyli si€Ѕ do trupa z l€Ѕkiem i szacunkiem. €Ї Co to za ludzie ci "kr€Іlob€Іjcy!! €Їrzek€Ё Enjolras. Courfeyrac pochyli€Ё si€Ѕ do ucha Enjolrasa: €ЇCo€Њ ci powiem, ale tylko tobie, bo nie chc€Ѕ os€Ёabia€Ћ entuzjazmu. To nie by€Ё €Єaden kr€Іlob€Іjca, ja go zna€Ёem. Nazywa€Ё si€Ѕ ojciec Mabeuf. Nie wiem, co mu si€Ѕ dzisiaj sta€Ёo. To by€Ё sobie taki !poczciwy niedo€Ё€Ѕga. Sp€Іjrz na jego twarz. €Ї G€Ёowa niedo€Ё€Ѕgi, a serce Brutusa €Ї odpowiedzia€Ё Enjolras. Po czym podni€Іs€Ё g€Ёos: €ЇObywatele! Oto przyk€Ёad, jaki starzy daj€Ј m€Ёodym. Wahali€Њmy si€Ѕ, on przyszed€Ё! Cofn€Ѕli€Њmy si€Ѕ, on poszed€Ё naprz€Іd! Oto, czego ci, kt€Іrzy!dr€Є€Ј ze staro€Њci, ucz€Ј tych, kt€Іrzy dr€Є€Ј ze strachu! Ten starzec jest dostojny w obliczu ojczyzny. Mia€Ё d€Ёugie €Єycie i wspania€Ё€Ј €Њmier€Ћ! Teraz zabierzmy jego zw€Ёoki, niech ka€Єdy z nas broni tego martwego starca, tak jakby broni€Ё swojego €Єywego ojca, i !niech jego obecno€Њ€Ћ w€Њr€Іd nasuczyni t€Ѕ barykad€Ѕ niezdobyt€Ј! Szmer aprobaty "pe€Ёnej smutku i energii przyj€Ј€Ё$jego s€Ёowa. Enjolras schyli€Ё si€Ѕ,uni€Іs€Ё g€Ёow€Ѕ starca i z powag€Ј uca€Ёowa€Ё go w czo€Ёo, a nast€Ѕpnie, odsuwaj€Јc mu r€Ѕce i dotykaj€Јc umar€Ёego z $tkliw€Ј ostro€Єno€Њci€Ј, jakby si€Ѕ ba€Ё, €Єeby mu nie zrobi€Ћ krzywdy, zdj€Ј€Ё z niego surdut,pokaza€Ё wszystkim jego krwawe dziury i powiedzia€Ё: €Ї Oto jest nasz sztandar. Gavroche lepiej by zrobi€Ё, gdyby wzi€Ј€Ё karabin Enjolrasa Na cia€Ёo ojca Mabeuf zarzucono d€Ёugi czarny szal wdowy Hucheloup. Sze€Њciu !ludzi zrobi€Ёo ze strzelb nosze, z€Ёo€Єyli na nich zw€Ёoki i z odkrytymi g€Ёowami, powoli, !uroczy€Њcie zanie€Њli je do izby !na parterze i z€Ёo€Єyli na du€Єymstole. Ludzie ci, zaj€Ѕci powa€Єn€Ј i "€Њwi€Ѕt€Ј czynno€Њci€Ј, zupe€Ёnie zapomnieli o swoim niebezpiecznym po€Ёo€Єeniu. Kiedy zw€Ёoki niesiono obok oboj€Ѕtnego na wszystko Javerta, Enjolras rzek€Ё do szpiega: €Ї Zaraz nadejdzie twoja kolej. Tymczasem ma€Ёemu Gavroche€Вowi, kt€Іry jedyny nie opu€Њci€Ё stanowiska i "czuwa€Ё, wyda€Ёo si€Ѕ, €Єe jacy€Њ ludzie id€Ј cichymi krokami ku barykadzie. Nagle zawo€Ёa€Ё: €Ї Baczno€Њ€Ћ!! Courfeyrac, Enjolras, Jan Prouvaire, Combeferre, Joly, Bahorel, Bossuet i inni wypadli z gospody. By€Ё ju€Є najwy€Єszy czas. Ujrzano iskrz€Јcy si€Ѕ g€Јszcz bagnet€Іw, kt€Іry falowa€Ё nad barykad€Ј. Ro€Њli gwardzi€Њci municypalni !wdzierali si€Ѕ do €Њrodka, jedni po omnibusie, inni przez "przej€Њcie pod €Њcian€Ј. Ch€Ёopiec cofa€Ё si€Ѕ przed nimi, ale nie ucieka€Ё. Chwila by€Ёa krytyczna. By€Ёa tota pierwsza minuta powodzi, kiedy rzeka przybiera do wysoko€Њci tamy i woda zaczyna s€Јczy€Ћ si€Ѕ przez szczeliny. Jeszcze sekunda, a barykada by€Ёaby zdobyta. Bahorel rzuci€Ё si€Ѕ na pierwszego gwardzist€Ѕ, kt€Іry "stan€Ј€Ё na jej szczycie, i zabi€Ёgo wystrza€Ёem z karabinu; drugi gwardzista zabi€Ё Bahorela pchni€Ѕciem bagnetu. Inny powali€Ё ju€Є Courfeyraca, kt€Іry wo€Ёa€Ё: €ЇDo mnie! €Ї Najwy€Єszy ze wszystkich, ca€Ёej z kurka. jako o wielkiej є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПѕp c 8Tіy l c ›Tїхъ c ўTјЯ M c aUљ+Њ c ФUњЦ5Н ^ 'Vrodzaj olbrzyma, szed€Ё z bagnetem na Gavroche€Вa. Ch€Ёopiec podni€Іs€Ё ma€Ёymi d€Ёo€Љmi ogromny karabin Javerta, rezolutnie zmierzy€Ё do olbrzyma i poci€Јgn€Ј€Ё za kurek. Karabin nie wystrzeli€Ё. Javert nie nabi€Ё go. Gwardzista#za€Њmia€Ё si€Ѕ i podni€Іs€Ё bagnet na dzieciaka. Lecz zanim bagnet dotkn€Ј€Ё Gavroche€Вa, karabin wypad€Ё z #r€Јk €Єo€Ёnierza, kula trafi€Ёa go w €Њrodek czo€Ёa i powali€Ёa na wznak. Druga kula ugodzi€Ёa w !piersi innego gwardzist€Ѕ, kt€Іrywalczy€Ё z Courfeyrakiem, i tenrun€Ј€Ё na bruk. To Mariusz wszed€Ё na barykad€Ѕ. Bary€Ёka prochu Mariusz z ukrycia za w€Ѕg€Ёem ulicy Zakr€Ѕt patrzy€Ё na pocz€Јtek walki, niezdecydowany i dr€Є€Јcy. Nie #m€Іg€Ё jednak d€Ёugo opiera€Ћ si€Ѕ tajemniczemu i wszechw€Ёadnemu przyci€Јganiu, kt€Іre nazwa€Ћ bymo€Єna wo€Ёaniem przepa€Њci. Patrz€Јc na zbli€Єaj€Јce si€Ѕ niebezpiecze€Љstwo, na €Њmier€Ћ pana Mabeuf, t€Ѕ pos€Ѕpn€Ј !zagadk€Ѕ, i na €Њmier€Ћ Bahorela, s€Ёysz€Јc wo€Ёanie Courfeyraca: !€АDo mnie!€Бi widz€Јc zagro€Єone dziecko, przyjaci€І€Ё, kt€Іrzy oczekiwali, €Єeby im pom€Іg€Ё $albo ich pom€Њci€Ё €Їprzesta€Ё si€Ѕ !waha€Ћ i rzuci€Ё si€Ѕ do walki z dwoma pistoletami w r€Ѕku. Pierwszym strza€Ёem ocali€Ё Gavroche€Вa, drugim oswobodzi€Ё Courfeyraca. Na odg€Ёos strza€Ё€Іw, na krzyk padaj€Јcych gwardzist€Іw oblegaj€Јcy wdarli si€Ѕ na barykad€Ѕ i zza jej szczytu "wy€Ёania€Ё si€Ѕ teraz ca€Ёy t€Ёum !€Єo€Ёnierzy z gwardii miejskiej, oddzia€Ё€Іw liniowych i gwardii narodowej podmiejskiej, wychylonych do po€Ёowy cia€Ёa, z karabinami w r€Ѕkach. Pokrywali ju€Є przesz€Ёo dwie trzecie barykady, ale nie przeskakiwali na drug€Ј stron€Ѕ,jakby w obawie przed zasadzk€Ј. Zagl€Јdali w ciemne wn€Ѕtrze jak do jaskini lwa. B€Ёyski pochodni o€Њwietla€Ёy tylko bagnety, bermyce i niespokojne, gniewne oczy. Mariusz nie mia€Ё ju€Є naboi, odrzuci€Ё wystrzelone pistolety,ale zobaczy€Ё przy drzwiach gospody bary€Ёk€Ѕ z prochem. Kiedy odwraca€Ё si€Ѕ, patrz€Јc wt€Ѕ stron€Ѕ, jaki€Њ €Єo€Ёnierz wycelowa€Ё w niego. W tej samej chwili czyja€Њ r€Ѕka zakryta luf€Ѕ karabinu. To przyskoczy€Ё m€Ёody robotnik w welwetowych spodniach. #Strza€Ё pad€Ё, przeszy€Ё mu r€Ѕk€Ѕ,a mo€Єe nie tylko r€Ѕk€Ѕ, bo #m€Ёody cz€Ёowiek przewr€Іci€Ё si€Ѕ,"ale kula nie dosi€Ѕg€Ёa Mariusza. W€Њr€Іd g€Ѕstego dymu nikt prawie tego nie zauwa€Єy€Ё. Mariusz wchodzi€Ё w€Ёa€Њnie do "izby i ledwie spostrzeg€Ё, co si€Ѕsta€Ёo. Powsta€Љcy, zaskoczeni wprawdzie, nie dali si€Ѕ "zastraszy€Ћ i pr€Ѕdko opami€Ѕtali.!Enjolras zawo€Ёa€Ё: €ЇCzekajcie! Nie strzela€Ћ na €Њlepo! €Ї W istocie, w pierwszym zamieszaniu mogli rani€Ћ jedni drugich. Wi€Ѕksza ich cz€Ѕ€Њ€Ћ stan€Ѕ€Ёa w oknach pierwszego pi€Ѕtra i na poddaszu, sk€Јd g€Іrowali nad nacieraj€Јcymi. Najodwa€Єniejsi, z Enjolrasem, Courfeyrakiem, Janem Prouvaire i Combeferre€Вem, dumnie oparli si€Ѕ o €Њciany !dom€Іw, niczym nie os€Ёoni€Ѕci, istali naprzeciw €Єo€Ёnierzy i gwardzist€Іw, wychylaj€Јcych si€Ѕ spoza barykady. Dokona€Ёo si€Ѕ to wszystko bez !po€Њpiechu, z dziwn€Ј i gro€Ўn€Ј powag€Ј, kt€Іra poprzedza bitwy. Przeciwnicy celowali do siebie z tak bliska, €Єe mogliby ze sob€Ј rozmawia€Ћ. Kiedy mia€Ёa pa€Њ€Ћ iskra, oficer w haftowanym ko€Ёnierzu, z ogromnymi epoletami, "wyci€Јgn€Ј€Ё szabl€Ѕ i zawo€Ёa€Ё: €Ї Z€Ё€І€Єcie bro€Љ!! "€Ї Ognia!! €Ї rozkaza€Ё Enjolras. Strza€Ёy z obydw€Іch stron pad€Ёy jednocze€Њnie i wszystkozas€Ёoni€Ё dym. Dym ostry i dusz€Јcy, w kt€Іrymz g€Ёuchym i s€Ёabym j€Ѕkiem "czo€Ёgali si€Ѕ konaj€Јcy i ranni. Kiedy dym opad€Ё, ujrzano przerzedzone szeregi walcz€Јcych, kt€Іrzy nie ust€Јpiwszy z miejsca, w milczeniu nabijali bro€Љ. Nagle rozleg€Ё si€Ѕ grzmi€Јcy g€Ёos: €Ї Precz st€Јd albo wysadz€Ѕ barykad€Ѕ w powietrze!! Wszyscy odwr€Іcili si€Ѕ w jego stron€Ѕ. Mariusz wszed€Ё do gospody, zabra€Ё beczu€Ёk€Ѕ z prochem i wykorzystuj€Јc dym oraz t€Ѕ !jakby mg€Ё€Ѕ, kt€Іra wype€Ёni€Ёa osza€Љcowane wn€Ѕtrze, podczo€Ёga€Ё si€Ѕ pod barykad€Ј a€Є do kamiennej wn€Ѕki, gdzie umieszczona by€Ёa pochodnia. Wyrwa€Ћ pochodni€Ѕ, postawi€Ћ we wn€Ѕce bary€Ёk€Ѕ, podsun€Ј€Ћ stos kamieni pod bary€Ёk€Ѕ, kt€Іrej denko wyskoczy€Ёo natychmiast z niesamowitym pos€Ёusze€Љstwem, wszystko to zaj€Ѕ€Ёo Mariuszowi tyle czasu, "ile trzeba, €Єeby si€Ѕ schyli€Ћ i wyprostowa€Ћ. Teraz wszyscy, gwardzi€Њci narodowi, gwardzi€Њci miejscy, oficerowie!i €Єo€Ёnierze, zebrani na drugim ko€Љcu barykady, patrzyli w os€Ёupieniu, jak jedn€Ј nog€Ј oparty na spi€Ѕtrzonych kamieniach, z pochodni€Ј w r€Ѕku, z twarz€Ј roz€Њwietlon€Ј ponur€Ј determinacj€Ј, Mariusz pochyla p€Ёomie€Љ pochodni ku strasznej wn€Ѕce, w kt€Іrej wida€Ћ by€Ёo otwart€Ј bary€Ёk€Ѕ prochu, i wo€Ёa przera€Єaj€Јcym g€Ёosem: €ЇPrecz st€Јd albo wysadz€Ѕ barykad€Ѕ w powietrze! Mariusz, tu, na tej barykadzie, po osiemdziesi€Ѕcioletnim starcu, by€Ё uosobieniem m€Ёodej rewolucji po ukazaniu si€Ѕ starej. €Ї Wysadzisz barykad€Ѕ €Ї %zawo€Ёa€Ё sier€Єant €Ї ale i siebie!!Mariusz odpowiedzia€Ё: €ЇI siebie! #I zbli€Єy€Ё pochodni€Ѕ do bary€Ёki z prochem. !Ale na barykadzie nie by€Ёo ju€Є nikogo. Napastnicy, porzuciwszy swoich zabitych irannych, biegli w nie€Ёadzie, jeden przez drugiego ku kra€Љcowi ulicy i znowu !roztapiali si€Ѕ w ciemno€Њciach. Ogarn€Ј€Ё ich pop€Ёoch. Barykada by€Ёa wolna. Koniec poezji Jana Prouvaire€ВaWszyscy otoczyli Mariusza. Courfeyrac rzuci€Ё mu si€Ѕ na szyj€Ѕ. €Ї Wi€Ѕc przyszed€Ёe€Њ!! $€Ї Co za szcz€Ѕ€Њcie!! €Ї zawo€Ёa€Ё Combeferre. &€Ї Zjawi€Ёe€Њ si€Ѕ w sam€Ј por€Ѕ!! €Ї rzek€Ё Bossuet. €Ї Gdyby nie ty, ju€Є bym nie €Єy€Ё €Ї wtr€Јci€Ё Courfeyrac. €Ї Gdyby nie pan, tobym wsi€Јk€Ё! €Ї doda€Ё Gavroche. Mariusz zapyta€Ё: €Ї Kto jest dow€Іdc€Ј?? €Ї Ty €Ї rzek€Ё Enjolras. €Ђar, kt€Іry przez ca€Ёy dzie€Љ #pali€Ё jego m€Іzg, ust€Јpi€Ё teraz miejsca wirowi i Mariusz mi€Ј€Ё uczucie, €Єe ten wir jest gdzie€Њ na zewn€Јtrz niego i unosi go. Dzieli€Ёa go ju€Є od €Єycia niezmierna odleg€Ёo€Њ€Ћ. Dwa jasne miesi€Јce rado€Њci i "mi€Ёo€Њci nagle zako€Љczy€Ёy si€Ѕ t€Ј straszn€Ј bezdenn€Ј przepa€Њci€Ј; Kozeta by€Ёa dla niego stracona, pan Mabeuf #da€Ё si€Ѕ zabi€Ћ za Republik€Ѕ, on sam zosta€Ё dow€Іdc€Ј powsta€Љc€Іw; wszystko to chwilami wydawa€Ёo mu si€Ѕ potwornym snem. Musia€Ё wyt€Ѕ€Єa€Ћ umys€Ё, €Єeby sobie przypomnie€Ћ, €Єe to, co go otacza, jest rzeczywisto€Њci€Ј. Patrzy€Ё na w€Ёasny dramat jak na niezrozumia€Ё€Ј sztuk€Ѕ. W tym zamroczeniu umys€Ёu niepozna€Ё Javerta, kt€Іry przywi€Јzany do s€Ёupa, nie odwr€Іciwszy g€Ёowy, podczas szturmu na barykad€Ѕ "przygl€Јda€Ё si€Ѕ otaczaj€Јcej go rewolcie z rezygnacj€Ј m€Ѕczennika i majestatem s€Ѕdziego. Mariusz nawet go nie spostrzeg€Ё. Tymczasem napastnicy nie !ponawiali ataku, s€Ёycha€Ћ by€Ёo tylko ruch i kroki w ko€Љcu "ulicy, nikt si€Ѕ jednak w ni€Ј niezapuszcza€Ё; czekali mo€Єe na !rozkazy albo posi€Ёki, by rzuci€Ћsi€Ѕ znowu na t€Ѕ niezdobyt€Ј redut€Ѕ. Powsta€Љcy rozstawili posterunki, a niekt€Іrzy z nich,studenci medycyny, zabrali si€Ѕdo opatrywania rannych. Z gospody wyrzucono sto€Ёy, pr€Іcz dw€Іch, na kt€Іrych le€Єa€Ёy szarpie i naboje, oraz sto€Ёu, na kt€Іrym spoczywa€Ё ojciec Mabeuf. Ustawiono je na barykadzie i zamiast nich roz€Ёo€Єono w izbieparterowej materace z €Ё€І€Єek matki Hucheloup i s€Ёu€Є€Јcych. Na tych materacach po€Ёo€Єono rannych. Nikt nie wiedzia€Ё, co si€Ѕ sta€Ёo z trzema nieszcz€Ѕsnymi mieszkankami Koryntu, a€Є wreszcie znalaz€Ёy si€Ѕ w piwnicy. Bolesne wzruszenie zachmurzy€Ёo rado€Њ€Ћ ocalonej barykady. Zarz€Јdzony zosta€Ё apel. Jednego z powsta€Љc€Іw brakowa€Ёo. Kt€Іrego? Jednego znajdro€Єszych, jednego z najdzielniejszych, Jana !Prouvaire€Вa. Szukali go w€Њr€Іd rannych €Їna pr€І€Єno; szukali !mi€Ѕdzy poleg€Ёymi €Їi tam go nie!by€Ёo. Widocznie dosta€Ё si€Ѕ do niewoli. Combeferre powiedzia€Ё do Enjolrasa: €ЇMaj€Ј naszego przyjaciela; mymamy ich agenta. Czy bardzo ci zale€Єy na €Њmierci tego szpicla? !€Ї Tak €Ї odpowiedzia€Ё Enjolras !€Ї ale mniej ni€Є na €Єyciu Jana Prouvaire€Вa. Dzia€Ёo si€Ѕ to w izbie na parterze, przy s€Ёupie, do kt€Іrego przywi€Јzany by€Ё Javert. !€ЇA wi€Ѕc €Їrzek€Ё Combeferre €Ї !przywi€Ј€Є€Ѕ bia€Ё€Ј chustk€Ѕ do laski i p€Іjd€Ѕ jako parlamentariusz zaproponowa€Ћim wymian€Ѕ je€Љc€Іw. "€Ї Pos€Ёuchaj €Ї rzek€Ё Enjolras, k€Ёad€Јc r€Ѕk€Ѕ na ramieniu Combeferre€Вa. Z ko€Љca ulicy dochodzi€Ё charakterystyczny szcz€Ѕk broni. M€Ѕski g€Ёos zawo€Ёa€Ё: €Ї Niech €Єyje Francja!! Niech €Єyje przysz€Ёo€Њ€Ћ! Poznano g€Ёos Prouvaire€Вa. !Mign€Ѕ€Ёa b€Ёyskawica i rozleg€Ё si€Ѕ strza€Ё. I zn€Іw zapanowa€Ёa cisza. €Ї Zabili go!! €Ї zawo€Ёa€Ё Combeferre. Enjolras spojrza€Ё na Javerta i rzek€Ё: !€Ї Twoi przyjaciele rozstrzelali ci€Ѕ. !Agonia €Њmierci po agonii €Єycia Osobliwo€Њci€Ј tego rodzaju wojny jest to, €Єe szturm do barykad odbywa si€Ѕ prawie zawsze od przodu i €Єe oblegaj€Јcy unikaj€Ј zwykle okr€Ј€Єania pozycji, poniewa€Є !l€Ѕkaj€Ј si€Ѕ zasadzek albo te€Є !nie maj€Ј odwagi zapu€Њci€Ћ si€Ѕ w kr€Ѕte uliczki. Czujno€Њ€Ћ powsta€Љc€Іw zwr€Іcona wi€Ѕc by€Ёa w stron€Ѕ wielkiej barykady, kt€Іrej niew€Јtpliwie grozi€Ёo niebezpiecze€Љstwo i gdzie na pewno walka mia€Ёa rozpocz€Ј€Ћ si€Ѕ od nowa. Mariusz jednak pomy€Њla€Ё tak€Єeo ma€Ёej barykadzie i poszed€Ё j€Ј obejrze€Ћ. By€Ёa pusta i strze€Єona jedynie przez lampion chwiej€Јcy si€Ѕ mi€Ѕdzy kamieniami. "Uliczka Zakr€Ѕt i rozga€Ё€Ѕzienia €Гab€Ѕdziej i Ma€Ёej €Ђebraczej by€Ёy zreszt€Ј zupe€Ёnie spokojne. Kiedy Mariusz powraca€Ё po sko€Љczonym przegl€Јdzie, #us€Ёysza€Ё s€Ёaby g€Ёos wo€Ёaj€Јcy go z ciemno€Њci: €Ї Panie Mariuszu!! Zadr€Єa€Ё, gdy€Є pozna€Ё g€Ёos, kt€Іry przed dwiema godzinami zawo€Ёa€Ё go przez krat€Ѕ na ulicy Plumet. Teraz jednak g€Ёos ten by€Ё s€Ёaby jak oddech. "Rozejrza€Ё si€Ѕ, ale nie zobaczy€Ёnikogo. &S€Јdzi€Ё, €Єe si€Ѕ myli i €Єe to by€Ёoz€Ёudzenie, dodane przez jego wyobra€Ўni€Ѕ do tych wszystkich niezwyk€Ёych "wydarze€Љ, kt€Іre k€Ё€Ѕbi€Ёy si€Ѕ !doko€Ёa niego. Ruszy€Ё naprz€Іd, €Єeby wyj€Њ€Ћ z k€Јta mi€Ѕdzy murami, gdzie sta€Ёa barykada. #€Ї Panie Mariuszu!! €Ї powt€Іrzy€Ё g€Ёos. Tym razem nie m€Іg€Ё w€Јtpi€Ћ, !us€Ёysza€Ё wyra€Ўnie; popatrzy€Ё doko€Ёa i nic nie zobaczy€Ё. €Ї U pana st€Іp €Ї powiedzia€Ё g€Ёos. #Schyli€Ё si€Ѕ i zobaczy€Ё w cieniu jaki€Њ kszta€Ёt, kt€Іry si€Ѕ ku "niemu czo€Ёga€Ё. Co€Њ pe€Ёz€Ёo po bruku i w€Ёa€Њnie to co€Њ odzywa€Ёo si€Ѕ do niego. !€Џwiat€Ёo lampionu pozwoli€Ёo mu dostrzec bluz€Ѕ, podarte welwetowe spodnie, bose nogi i wielk€Ј plam€Ѕ wygl€Јdaj€Јc€Ј jak ka€Ёu€Єa krwi. Zobaczy€Ё r€Іwnie€Є blad€Ј twarz, kt€Іra podnios€Ёa si€Ѕ ku niemu i zapyta€Ёa: €Ї Pan mnie nie poznaje?? €Ї Nie. €Ї Jestem Eponina. Mariusz schyli€Ё si€Ѕ szybko. By€Ёa to rzeczywi€Њcie ta nieszcz€Ѕ€Њliwa dziewczyna, przebrana za m€Ѕ€Єczyzn€Ѕ. "€Ї Jak si€Ѕ tu dosta€Ёa€Њ?? Co tu robisz? €Ї Umieram €Ї odpowiedzia€Ёa. S€Ј s€Ёowa i zdarzenia, kt€Іre budz€Ј z najwi€Ѕkszego przygn€Ѕbienia. Mariusz zawo€Ёa€Ё, jakby zerwawszy si€Ѕ ze snu: €ЇJeste€Њ ranna! Poczekaj, zanios€Ѕ ci€Ѕ do izby. Opatrz€Ѕ ci€Ѕ. Czy to ci€Ѕ€Єka rana? Jak ci€Ѕ mam wzi€Ј€Ћ, €Єeby nie urazi€Ћ? Gdzie ci€Ѕ boli? Na !pomoc! M€Іj Bo€Єe! Ale po co€Њ tu przysz€Ёa? !I usi€Ёowa€Ё wsun€Ј€Ћ rami€Ѕ pod !jej plecy, €Єeby j€Ј podnie€Њ€Ћ. Podnosz€Јc dziewczyn€Ѕ dotkn€Ј€Ё jej r€Ѕki. Eponina wyda€Ёa s€Ёaby okrzyk. #€Ї Czy ci€Ѕ urazi€Ёem?? €Ї zapyta€Ё Mariusz. €Ї Troch€Ѕ. €Ї Przecie€Є dotkn€Ј€Ёem tylko r€Ѕki. !Podnios€Ёa d€Ёo€Љ do jego oczu i Mariusz zobaczy€Ё na €Њrodku tej d€Ёoni czarn€Ј dziur€Ѕ. $€Ї Co si€Ѕ sta€Ёo z twoj€Ј r€Ѕk€Ј?? €Ї zapyta€Ё. €Ї Przebita. €Ї Przebita?? €Ї Tak. €Ї Czym?? €Ї Kul€Ј. €Ї W jaki spos€Іb?? €Ї Czy widzia€Ё pan karabin wycelowany w pana?? "€Ї Tak, i widzia€Ёem te€Є r€Ѕk€Ѕ, kt€Іra zakry€Ёa luf€Ѕ. €Ї To by€Ёa moja r€Ѕka. Mariusz zadr€Єa€Ё. €ЇCo za szale€Љstwo! Biedne dziecko! Ale tym lepiej, to niegro€Ўna rana, pozw€Іl, %zanios€Ѕ ci€Ѕ na €Ё€І€Єko. Zrobi€Ѕ ciopatrunek, nie umiera si€Ѕ od przebitej d€Ёoni. Eponina szepn€Ѕ€Ёa: €Ї Kula przeszy€Ёa r€Ѕk€Ѕ, ale wysz€Ёa przez plecy. Ju€Є nie warto mnie st€Јd zabiera€Ћ. Powiem panu, jak pan mo€Єe mizrobi€Ћ lepszy opatrunek ni€Є chirurg. Niech pan si€Јdzie przymnie na tym kamieniu. Us€Ёucha€Ё; Eponina po€Ёo€Єy€Ёa g€Ёow€Ѕ na jego kolanach i nie patrz€Јc na niego, powiedzia€Ёa:€Ї O, jak dobrze. Jak mi przyjemnie. Ju€Є nic nie boli. Przez chwil€Ѕ le€Єa€Ёa w milczeniu, potem z wysi€Ёkiem !odwr€Іci€Ёa twarz i spojrza€Ёa na Mariusza. €ЇWie pan, panie Mariuszu, dra€Єni€Ёo mnie, €Єe pan wchodzido tego ogrodu. To nie mia€Ёo €Єadnego sensu, bo przecie€Є sama pokaza€Ёam panu ten dom i powinnam by€Ёa zrozumie€Ћ, €Єe!m€Ёody cz€Ёowiek taki jak pan... Przerwa€Ёa i nie ko€Љcz€Јc smutnej my€Њli, kt€Іra j€Ј zapewne nurtowa€Ёa, doda€Ёa z rozdzieraj€Јcym u€Њmiechem: €Ї Uwa€Єa€Ё pan, €Єe jestem brzydka, prawda? I m€Іwi€Ёa dalej: €ЇWidzi pan, jest pan zgubiony!Nikt ju€Є teraz nie wyjdzie z tej barykady. I to ja pana tu sprowadzi€Ёam. Umrze pan na pewno. Ale kiedy widzia€Ёam, €Єe€Єo€Ёnierz do pana celuje, zas€Ёoni€Ёam mu wylot lufy. To by€Ёo €Њmieszne, ale chcia€Ёam umrze€Ћ przed panem. Kiedy kula mnie trafi€Ёa, przyczo€Ёga€Ёam si€Ѕ w to miejsce; nikt mnie nie zauwa€Єy€Ё i nie zabrali mnie. Czeka€Ёam na pana i m€Іwi€Ёam sobie: czy on nie przyjdzie? Ach, gdyby pan wiedzia€Ё! Gryz€Ёam swoj€Ј bluz€Ѕ, tak mniebola€Ёo. Teraz jest mi ju€Є #dobrze. Kiedy€Њ da€Ё mi pan pi€Ѕ€Ћ frank€Іw, a ja powiedzia€Ёam, €Єe nie chc€Ѕ pa€Љskich pieni€Ѕdzy. Czy pan je przynajmniej wtedy podni€Іs€Ё? Przecie€Є pan nie jest bogaty. !Powinien by€Ё pan podnie€Њ€Ћ, nie przysz€Ёo mi do g€Ёowy, €Єeby topanu powiedzie€Ћ. S€Ёo€Љce tak $pi€Ѕknie €Њwieci€Ёo, by€Ёo ciep€Ёo. Pami€Ѕta pan, panie Mariuszu? Ach, jestem szcz€Ѕ€Њliwa! Wszyscy umr€Ј. Mariusz patrzy€Ё z g€Ё€Ѕbokim wsp€І€Ёczuciem na to nieszcz€Ѕsne stworzenie. !€ЇAch €Їzawo€Ёa€Ёa nagle €Ї b€Іl wraca. Dusz€Ѕ si€Ѕ! €ЇZacz€Ѕ€Ёa gry€Ў€Ћ swoj€Ј bluz€Ѕ, jej nogi coraz sztywniej wyci€Јga€Ёy si€Ѕ na bruku. W tej w€Ёa€Њnie chwili koguci g€Ёos ma€Ёego Gavroche€Вa rozleg€Ё si€Ѕ na barykadzie. !Ch€Ёopiec wszed€Ё na st€І€Ё, aby nabi€Ћ karabin, i €Њpiewa€Ё weso€Ёo popularn€Ј w€Іwczas piosenk€Ѕ: Gdy si€Ѕ poka€Єe Lafayette, Wszyscy €Єandarmi krzycz€Ј wnet: Kto €Єyje, w nogi! Kto €Єyje, w nogi! Eponina podnios€Ёa si€Ѕ, pos€Ёucha€Ёa i szepn€Ѕ€Ёa: €Ї To on. I zwracaj€Јc si€Ѕ do Mariusza, powiedzia€Ёa: !€Ї Tam jest m€Іj brat. Nie chc€Ѕ,€Єeby mnie zobaczy€Ё. Jeszcze mnie zwymy€Њla. €ЇTw€Іj brat? €Ї zapyta€Ё Mariusz, kt€Іry w tej chwili ogromnej goryczy i smutku my€Њla€Ё o obowi€Јzkach, jakie ojciec przekaza€Ё mu wzgl€Ѕdem!Th€­nardier€Іw. €Ї Kto jest twoimbratem? €Ї Ten ma€Ёy. €Ї Ten, kt€Іry €Њpiewa? €Ї Tak. Mariusz poruszy€Ё si€Ѕ. €ЇO nie, niech pan nie odchodzi€Їpowiedzia€Ёa €Ї to ju€Є nie !potrwa d€Ёugo. €ЇPodnios€Ёa si€Ѕ !nieco, ale g€Ёos jej by€Ё bardzo cichy i przerywany czkawk€Ј. Chwilami rz€Ѕ€Єenie nie $pozwala€Ёo jej m€Іwi€Ћ. Zbli€Єy€Ёa, ile tylko mog€Ёa, swoj€Ј twarz do twarzy Mariusza i odezwa€Ёasi€Ѕ jakim€Њ dziwnym tonem: €ЇNiech pan pos€Ёucha, nie chc€Ѕ panu zrobi€Ћ na z€Ёo€Њ€Ћ. Mam w kieszeni list do pana. Od wczoraj. Kazano mi odnie€Њ€Ћ go!na poczt€Ѕ. Schowa€Ёam list. Nie chcia€Ёam, €Єeby doszed€Ё do pana. Ale mo€Єe mia€Ёby pan do mnie o to €Єal tam, gdzie si€Ѕ !ju€Є nied€Ёugo spotkamy. Bo si€Ѕ zobaczymy, prawda? Niech pan we€Ўmie sw€Іj list. Konwulsyjnie schwyci€Ёa d€Ёo€Љ Mariusza przebit€Ј r€Ѕk€Ј, lecz $zdawa€Ёa si€Ѕ nie czu€Ћ ju€Є b€Іlu. W€Ёo€Єy€Ёa d€Ёo€Љ Mariusza do kieszeni swej bluzy. Mariusz dotkn€Ј€Ё kartki papieru. €Ї Niech pan we€Ўmie €Ї powiedzia€Ёa. Mariusz wzi€Ј€Ё list. Skin€Ѕ€Ёa g€Ёow€Ј na znak zadowolenia i zgody. €Ї Ale za to przyrzeknie mi pan... Zatrzyma€Ёa si€Ѕ. €Ї Co?? €Ї zapyta€Ё Mariusz. €Ї Niech mi pan przyrzeknie!! €Ї Przyrzekam. €ЇNiech mi pan przyrzeknie, €Єe mnie pan poca€Ёuje w czo€Ёo, kiedy umr€Ѕ. Poczuj€Ѕ to i po €Њmierci. G€Ёowa Eponiny opad€Ёa na kolana Mariusza, powieki zamkn€Ѕ€Ёy si€Ѕ. Mia€Ё wra€Єenie, €Єe jej biedna #dusza ju€Є ulecia€Ёa. Le€Єa€Ёa bez ruchu. Nagle otworzy€Ёa powoli oczy, !w kt€Іrych ukaza€Ёa si€Ѕ pos€Ѕpna"g€Ё€Ѕbia €Њmierci, i powiedzia€Ёa jako o wielkiej є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПтїПgХїПBћ€Q c …Vќб  c шV§еY@ KWў.| c€‹WџЊ&e cюW2ї cQX=†ДXg€Ёosem, kt€Іrego tkliwo€Њ€Ћ !zdawa€Ёa si€Ѕ przychodzi€Ћ ju€Є zinnego €Њwiata: €Ї Bo widzi pan, panie Mariuszu, zdaje mi si€Ѕ, €Єe by€Ёam w panu troch€Ѕ zakochana. Spr€Іbowa€Ёa jeszcze u€Њmiechn€Ј€Ћ si€Ѕ i skona€Ёa. Gavroche, g€Ё€Ѕboki rachmistrz odleg€Ёo€Њci Mariusz dotrzyma€Ё obietnicy. Z€Ёo€Єy€Ё poca€Ёunek na bladym czole, na kt€Іrym perli€Ё si€Ѕ zimny pot. Nie by€Ёa to niewierno€Њ€Ћ wzgl€Ѕdem Kozety, lecz pe€Ёne zadumy i tkliwe po€Єegnanie nieszcz€Ѕ€Њliwej duszy. Nie bez dr€Єenia wzi€Ј€Ё list, kt€Іry mu odda€Ёa Eponina. Odgad€Ё, €Єe zawiera co€Њ wa€Єnego. Pragn€Ј€Ё go przeczyta€Ћ jak najpr€Ѕdzej. Takie ju€Є jest serce ludzkie €Їledwie biedna dziewczyna !zamkn€Ѕ€Ёa oczy, Mariusz my€Њla€Ёo rozwini€Ѕciu tej kartki. !Ostro€Єnie z€Ёo€Єy€Ё Eponin€Ѕ na !ziemi i odszed€Ё. Co€Њ szepta€Ёo mu, €Єe przy jej zw€Ёokach nie powinien czyta€Ћ tego listu. "Zbli€Єy€Ё si€Ѕ do €Њwiecy w izbie na parterze. By€Ё to bilecik z€Ёo€Єony i zapiecz€Ѕtowany z wytworn€Ј staranno€Њci€Ј kobiec€Ј. Adres, pisany r€Ѕk€Ј kobiety, by€Ё taki: Pan Mariusz Pontmercy, u pana Courfeyraca ulica Szklarska 16 #Z€Ёama€Ё piecz€Јtk€Ѕ i przeczyta€Ё:Ukochany m€Іj! Niestety, ojciec chce wyjecha€Ћ natychmiast. Dzi€Њ wiecz€Іr b€Ѕdziemy na ulicy Cz€Ёowieka Zbrojnego 7. Za tydzie€Љ wyje€Єd€Єamy do Londynu. Kozeta 4 czerwca Taka by€Ёa niewinno€Њ€Ћ ich !mi€Ёo€Њci, €Єe Mariusz nie zna€Ё nawet pisma Kozety. W kilku s€Ёowach da si€Ѕ opowiedzie€Ћ, co zasz€Ёo. Wszystko by€Ёo sprawk€Ј Eponiny. Po wieczorze trzeciego czerwca dr€Ѕczy€Ёy j€Јnieustannie dwie my€Њli: jak przeszkodzi€Ћ zamiarom jej ojca i bandyt€Іw wobec domu przy ulicy Plumet i jak !roz€Ё€Јczy€Ћ Mariusza z Kozet€Ј. Zamieni€Ёa swoje €Ёachmany z pierwszym napotkanym ulicznikiem, kt€Іry my€Њl przebrania si€Ѕ za kobiet€Ѕ przyj€Ј€Ё jako dobry kawa€Ё, i w€Ёo€Єy€Ёa na siebie m€Ѕskie ubranie. Ona to da€Ёa Janowi Valjean na Polu Marsowym wymown€Ј przestrog€Ѕ: Wyprowad€Ўcie si€Ѕ! Jan Valjean!powr€Іci€Ё do domu i powiedzia€Ё do Kozety: €АPrzenosimy si€Ѕ dzi€Њ wiecz€Іr razem z Toussaint na ulic€Ѕ Cz€Ёowieka Zbrojnego. W przysz€Ёym tygodniu b€Ѕdziemy w Londynie€Б. Zdruzgotana t€Ј niespodziewan€Ј decyzj€Ј, "Kozeta skre€Њli€Ёa napr€Ѕdce kilkas€Ё€Іw do Mariusza. Ale jak odda€Ћ list na poczt€Ѕ? Sama niewychodzi€Ёa, a Toussaint, zdumiona takim zleceniem, pewnie pokaza€Ёaby list panu Fauchelevent. W€Њr€Іd tej rozterki Kozeta spostrzeg€Ёa przez krat€Ѕ Eponin€Ѕ, kt€Іra przebrana za ch€Ёopca kr€Ј€Єy€Ёa teraz nieustannie w okolicach ogrodu. Kozeta przywo€Ёa€Ёa "€Аm€Ёodego robotnika€Бi wsun€Ѕ€Ёa !mu w r€Ѕk€Ѕ pi€Ѕ€Ћ frank€Іw oraz list, ze s€Ёowami: €ЇZanie€Њcie ten list natychmiast wed€Ёug !adresu. €Ї Eponina schowa€Ёa list do kieszeni. Nazajutrz. pi€Јtegoczerwca, posz€Ёa do Courfeyraca rozpyla€Ћ si€Ѕ o Mariusza, nie €Єeby mu odda€Ћ !list, ale co €Ёatwo pojmie ka€Єdadusza zakochana i zazdrosna, "€Єeby €Аpopatrzy€Ћ€Б. Tu czeka€Ёa na Mariusza, a przynajmniej na Courfeyraca. Kiedy Courfeyrac powiedzia€Ё: €ЇIdziemy na barykady! €Ї przysz€Ёa jej nagle do g€Ёowy pewna my€Њl. Rzuci€Ћ si€Ѕ w t€Ѕ "€Њmier€Ћ, jak by€Ёa gotowa rzuci€Ћ$si€Ѕ w ka€Єd€Ј inn€Ј, i wtr€Јci€Ћ w ni€Ј Mariusza. Posz€Ёa za Courfeyrakiem, zapami€Ѕta€Ёa sobie, gdzie zabrano si€Ѕ do budowy barykady, i pewna, i€Є Mariusz jak zwykle o zmroku zjawi si€Ѕ na wieczornej schadzce, jako €Єe nic nie #wiedzia€Ё, bo ona przej€Ѕ€Ёa list, posz€Ёa na ulic€Ѕ Plumet; tam doczeka€Ёa si€Ѕ Mariusza i w !imieniu przyjaci€І€Ё wezwa€Ёa go na barykad€Ѕ. Liczy€Ёa na jego rozpacz, kiedy nie znajdzie w "domu Kozety, i nie omyli€Ёa si€Ѕ. Sama tak€Єe wr€Іci€Ёa na Konopn€Ј. Wiemy ju€Є, co si€Ѕ dalej sta€Ёo. Umar€Ёa z t€Ј tragiczn€Ј rado€Њci€Ј zazdrosnych serc, kt€Іre poci€Јgaj€Ј za sob€Ј w €Њmier€Ћ ukochan€Ј istot€Ѕ, my€Њl€Јc: nikt go mie€Ћ nie b€Ѕdzie. !Mariusz okry€Ё poca€Ёunkami list Kozety. Wi€Ѕc kocha€Ёa go! Pomy€Њla€Ё na chwil€Ѕ, €Єe nie powinien umiera€Ћ. Potem "powiedzia€Ё sobie: €Ї Odje€Єd€Єa! Ojciec zabiera j€Ј do Anglii, a m€Іj dziadek nie chce zezwoli€Ћna ma€Ё€Єe€Љstwo. Nic si€Ѕ nie !zmieni€Ёo w fatalnym losie. €Ї I w€Іwczas pomy€Њla€Ё, €Єe pozosta€Ёy mu do spe€Ёnienia dwa obowi€Јzki: zawiadomi€Ћ Kozet€Ѕ o swojej €Њmierci i !pos€Ёa€Ћ jej ostatnie po€Єegnanieoraz uratowa€Ћ z nadchodz€Јcejkat astrofy tego nieszcz€Ѕsnego dzieciaka, brata Eponiny, a syna Th€­nardiera. Mia€Ё przy sobie pugilares, ten sam, w kt€Іrym przedtem mie€Њci€Ё si€Ѕ zeszycik z wyznaniami mi€Ёo€Њci dla Kozety.Wydar€Ё kartk€Ѕ i napisa€Ё o€Ё€Іwkiem te s€Ёowa: Nasze ma€Ё€Єe€Љstwo jest niemo€Єliwe. Prosi€Ёem o pozwolenie dziadka, odm€Іwi€Ё: nie mam maj€Јtku. Ty tak€Єe. Pobieg€Ёem do Ciebie, ale Ci€Ѕ nie zasta€Ёem. Nie zapomnia€Ёemdanego Ci s€Ёowa, dotrzymuj€Ѕ go. Umieram. Kocham Ci€Ѕ. Kiedy to b€Ѕdziesz czyta€Ћ, duch m€Іj stanie przy Tobie i u€Њmiechniecie do Ciebie. Nie maj€Јc czym !zapiecz€Ѕtowa€Ћ listu, z€Ёo€Єy€Ё papier we czworo i napisa€Ё adres: Panna Kozeta Fauchelevent, u pana Fauchelevent, ulica Cz€Ёowieka Zbrojnego 7. $Z€Ёo€Єywszy list, siedzia€Ё chwil€Ѕ zamy€Њlony, wzi€Ј€Ё znowu pugilares, otworzy€Ё i tym samym o€Ё€Іwkiem napisa€Ё na pierwszej stronicy te s€Ёowa: Nazywam si€Ѕ Mariusz Pontmercy. Prosz€Ѕ zanie€Њ€Ћ mojego trupa do mojego dziadka, pana Gillenormand, ulica Panien Kalwaryjskich 6, wdzielnicy Marais. W€Ёo€Єy€Ё pugilares do kieszeni surduta, po czym zawo€Ёa€Ё Gavroche€Вa. Na g€Ёos Mariusza ch€Ёopiec przybieg€Ё z uradowan€Ј i us€Ёu€Єn€Ј min€Ј. €Ї Czy chcesz co€Њ zrobi€Ћ dla mnie?? €ЇWszystko, jak Bozi€Ѕ kocham! €Ї zawo€Ёa€Ё Gavroche. €Ї Gdyby nie pan, by€Ёoby ju€Є po mnie jak dwa a dwa cztery. €Ї Widzisz ten list?? €Ї Widz€Ѕ. €ЇWe€Ў go. Wyjd€Ў zaraz z barykady €Ї Gavroche "niespokojnie zacz€Ј€Ё si€Ѕ drapa€Ћza uchem €Ї i jutro rano oddasz go wed€Ёug adresu pannie Kozecie u pana Fauchelevent, ulica Cz€Ёowieka Zbrojnego, numer 7. Bohaterski dzieciak odpowiedzia€Ё: €Ї Aha, w€Ёa€Њnie tymczasem wezm€Ј barykad€Ѕ i mnie tu nie b€Ѕdzie. €ЇWed€Ёug wszelkiego prawdopodobie€Љstwa barykad€Ѕszturmowa€Ћ zaczn€Ј nad ranemi nie zdob€Ѕd€Ј jej przed po€Ёudniem. Rzeczywi€Њcie; chwila wytchnienia, kt€Іr€Ј oblegaj€Јcy dali barykadzie, przed€Ёu€Єa€Ёa si€Ѕ. By€Ёa to jedna z tych przerw, tak cz€Ѕstych w nocnych walkach, po kt€Іrych rozpoczyna si€Ѕ ze zdwojon€Ј zaci€Ѕto€Њci€Ј nowy b€Іj. "€Ї A wi€Ѕc €Ї zapyta€Ё Gavroche €Їmo€Єe bym odni€Іs€Ё pana list jutro rano?? €ЇTo b€Ѕdzie za p€І€Ўno. Prawdopodobnie otocz€Ј barykad€Ѕ, wszystkie ulice b€Ѕd€Ј strze€Єone i nie wyjdziesz. Id€Ў zaraz. Gavroche, nie znajduj€Јc ju€Є €Єadnej odpowiedzi, sta€Ё niepewny i smutnie drapa€Ё si€Ѕ za uchem. Nagle w€Ёa€Њciwym sobie ptasim ruchem porwa€Ё list i o€Њwiadczy€Ё: €Ї Dobrze. #I pobieg€Ё przez uliczk€Ѕ Zakr€Ѕt. Gavroche wpad€Ё na pewien "pomys€Ё, kt€Іry wp€Ёyn€Ј€Ё na jegopostanowienie, nie wyjawi€Ё go wszak€Єe z obawy, aby Mariuszsi€Ѕ nie sprzeciwi€Ё. "Jest dopiero p€І€Ёnoc €Ї my€Њla€Ё sobie €Їna ulic€Ѕ Cz€Ёowieka Zbrojnego niedaleko, zaraz !zanios€Ѕ list i wr€Іc€Ѕ na czas. Rozdzia€Ё czternasty ULICA CZ€ГOWIEKA ZBROJNEGO Bibu€Ёa-gadu€Ёa Czym€Єe s€Ј zaburzenia w mie€Њcie przy niepokojach duszy? Cz€Ёowiek to jeszcze !wi€Ѕksza g€Ё€Ѕbina ni€Є lud. Jan Valjean by€Ё wydany na pastw€Ѕprzera€Єaj€Јcej zamieszki. Rozwar€Ёy si€Ѕ przed nim wszystkie otch€Ёanie. Jak "Pary€Є, tak i on dr€Єa€Ё na progu strasznej i tajemniczej rewolucji. !Do€Њ€Ћ by€Ёo na to kilku godzin. Jego los i sumienie nagle pokry€Ёy si€Ѕ mrokiem. O nim, tak samo jak o Pary€Єu, mo€Єna by€Ёo powiedzie€Ћ: dwie zasady "stan€Ѕ€Ёy naprzeciw siebie. Anio€Ё"bia€Ёy i anio€Ё czarny wezm€Ј si€Ѕza bary nad brzegiem przepa€Њci. Kt€Іry z nich zepchnie drugiego? Kt€Іry zwyci€Ѕ€Єy? W przeddzie€Љ pi€Јtego czerwcaJan Valjean w towarzystwie Kozety i Toussaint przeni€Іs€Ё si€Ѕ na ulic€Ѕ Cz€Ёowieka Zbrojnego. Oczekiwa€Ёa go tam niespodzianka. Kozeta nie bez oporu opu€Њci€Ёa ulic€Ѕ Plumet. Po raz pierwszy, od czasu jak mieszkali razem, wola Kozety nie by€Ёa zgodna z!wol€Ј Jana Valjean; je€Єeli jedna"i druga nie star€Ёy si€Ѕ z sob€Ј, to w ka€Єdym razie by€Ёy sprzeczne. Z jednej strony !zjawi€Ё si€Ѕ sprzeciw, z drugiej €Ї nieugi€Ѕto€Њ€Ћ. Rada: Wyprowad€Ўcie si€Ѕ! €Їznienacka dana mu przez nieznajomego, przerazi€Ёa Jana Valjean tak !dalece, €Єe na nic nie zwa€Єa€Ё. Zdawa€Ёo mu si€Ѕ, €Єe jest odkryty i €Њcigany. Kozeta musia€Ёa ust€Јpi€Ћ. Oboje przybyli na ulic€Ѕ Cz€Ёowieka Zbrojnego nie otworzywszy ust, nie wym€Іwiwszy do siebie ani !s€Ёowa, ka€Єde zaj€Ѕte w€Ёasnymi my€Њlami. Jan Valjean by€Ё tak niespokojny, €Єe nie dostrzeg€Ё smutku Kozety, a Kozeta takasmutna, €Єe nie widzia€Ёa niepokoju Jana VaIjean. Jan Valjean zabra€Ё z sob€Ј Toussaint, czego nigdy poprzednio nie czyni€Ё. Przewidywa€Ё, €Єe mo€Єe nie wr€Іci na ulic€Ѕ Plumet, a nie m€Іg€Ё ani pozostawi€Ћ za sob€Ј Toussaint, ani powierzy€Ћ jej swojej tajemnicy. Mieszkanie przy ulicy Cz€Ёowieka Zbrojnego by€Ёo w podw€Іrzu, na drugim pi€Ѕtrze, isk€Ёada€Ёo si€Ѕ w dw€Іch pokoi sypialnych, jadalni i tu€Є przy niej kuchni z pawlaczem, gdzie sta€Ёo €Ё€І€Єko, kt€Іre przypad€Ёo w udziale Toussaint.Jadalnia by€Ёa zarazem przedpokojem i rozdziela€Ёa obie sypialnie. Mieszkanie by€Ёozaopatrzone we wszelkie potrzebne sprz€Ѕty. Cz€Ёowiek r€Іwnie pr€Ѕdko odzyskuje spok€Іj, jak wpada w trwog€Ѕ; taka jest jego natura. Zaledwie Jan Valjean przyby€Ё na ulic€Ѕ Cz€Ёowieka Zbrojnego, obawy jego zmniejszy€Ёy si€Ѕ i stopniowo znik€Ёy. S€Ј takie miejsca uspokajaj€Јce, kt€Іre dzia€Ёaj€Ј na umys€Ё prawie mechanicznie. Ulica by€Ёa nieucz€Ѕszczana, mieszka€Љcy spokojni. Janowi Valjean jakby udzieli€Ё si€Ѕ spok€Іj tej uliczki starego Pary€Єa, tak w€Јskiej, €Єe do zamkni€Ѕcia jej dla ruchu ko€Ёowego wystarcza€Ёa belka po€Ёo€Єona w poprzek na dw€Іch s€Ёupkach, cichej i g€Ёuchej w€Њr€Іd wrzawy miasta, ciemnejw po€Ёudnie i €Єe tak powiem, niezdolnej do wzrusze€Љ mi€Ѕdzyswoimi dwoma rz€Ѕdami wysokich stuletnich dom€Іw, milcz€Јcych jak wszyscy "starcy. By€Ёo w tej ulicy jakie€Њ zastyg€Ёe zapomnienie. Jan Valjean odetchn€Ј€Ё. Kt€І€Є by go tu m€Іg€Ё odnale€Ў€Ћ? Oko€Ёo pi€Јtej Toussaint, krz€Јtaj€Јca si€Ѕ nieustannie i wielce przej€Ѕta t€Ј niewielk€Ј przeprowadzk€Ј, postawi€Ёa na stole w jadalni p€І€Ёmisek z zimnym drobiem, na kt€Іry Kozeta zgodzi€Ёa si€Ѕ spojrze€Ћ przez wzgl€Јd na ojca. Nast€Ѕpnie, pod pozorem uporczywej migreny, powiedzia€Ёa Janowi Valjean dobranoc i zamkn€Ѕ€Ёa si€Ѕ w swojej sypialni. Jan Valjean zjad€Ё z apetytem skrzyde€Ёko kury i wsparty na stole, coraz pogodniejszy, czu€Ё si€Ѕ coraz bardziej bezpieczny. Podczas tego skromnego obiadu kilkakrotnie dochodzi€Ё go jak gdyby z daleka g€Ёos !Toussaint, kt€Іra j€Јkaj€Јc si€Ѕ $m€Іwi€Ёa: €ЇProsz€Ѕ pana, co€Њ si€Ѕ $dzieje w Pary€Єu, bij€Ј si€Ѕ. €ЇAle zaj€Ѕty swoimi my€Њlami, nie zwr€Іci€Ё na to uwagi, bo !prawd€Ѕ m€Іwi€Јc, nie s€Ёysza€Ё, co m€Іwi€Ёa. Wsta€Ё i zacz€Ј€Ё si€Ѕ przechadza€Ћ od okna do drzwii od drzwi do okna, coraz spokojniejszy. Razem z uspokojeniem powraca€Ёa w jego my€Њli Kozeta, jedyny przedmiot jegozainteresowania. Nie dlatego, €Єeby go zatrwo€Єy€Ё €Іw b€Іl g€Ёowy, ma€Ёe rozdra€Єnienie nerw€Іw i d€Јsy dziewcz€Ѕce €Їtachwilowa chmurka zniknie #jutro lub pojutrze €Ї ale my€Њla€Ё #o przysz€Ёo€Њci i €Ї jak zwykle €Ї !my€Њla€Ё z rozczuleniem. Zdawa€Ёo"mu si€Ѕ, €Єe nic ju€Є nie stoi na przeszkodzie, €Єeby jego €Єyciedalej potoczy€Ёo si€Ѕ szcz€Ѕ€Њliwie. W pewnych godzinach wszystko wydaje si€Ѕ nam niemo€Єliwe; w innych znowu wszystko wydaje si€Ѕ "€Ёatwe. Jan Valjean by€Ё w€Ёa€Њniew jednej z takich dobrych godzin. Zazwyczaj przychodz€Јone po z€Ёych, jak dzie€Љ po nocy, przez to prawo nast€Ѕpstwa i kontrastu, kt€Іre jest sam€Ј istot€Ј natury, a kt€Іre umys€Ёy powierzchowne nazywaj€Ј antytez€Ј. W tej !spokojnej ulicy, na kt€Іr€Ј si€Ѕ !schroni€Ё, Jan Valjean uwalnia€Ё si€Ѕ od wszystkiego, co go niepokoi€Ёo od pewnego czasu. W€Ёa€Њnie dlatego, €Єe widzia€Ё wiele ciemno€Њci, zaczyna€Ё stopniowo dostrzega€Ћ pogodne#niebo. Ju€Є to by€Ёo szcz€Ѕ€Њliw€Ј wr€І€Єb€Ј, €Єe bez €Єadnego wypadku i bez €Єadnych $powik€Ёa€Љ opu€Њci€Ё ulic€Ѕ Plumet. Mo€Єe roztropnie by€Ёoby wyjecha€Ћ z Francji, cho€Ћby na!kilka miesi€Ѕcy, i uda€Ћ si€Ѕ do Londynu? Wi€Ѕc pojedzie! Francj a czy Anglia, wszystko mu jedno, gdzie b€Ѕdzie, byle mia€Ё przy sobie Kozet€Ѕ. Kozetaby€Ёa jego ojczyzn€Ј. Kozeta by€Ёa ca€Ёym jego szcz€Ѕ€Њciem. My€Њl, €Єe mo€Єe on jej do szcz€Ѕ€Њcia nie wystarczy, ta my€Њl, kt€Іra niegdy€Њ przyprawia€Ёa go o bezsenno€Њ€Ћ i gor€Јczk€Ѕ, teraz nie przychodzi€Ёa mu do g€Ёowy. Zastyg€Ёy w nim wszystkie cierpienia, by€Ё pe€Ёen optymizmu. Przechadzaj€Јc si€Ѕ powoli wzd€Ёu€Є i wszerz pokoju !natkn€Ј€Ё si€Ѕ nagle spojrzeniem na co€Њ dziwnego. Naprzeciwko, w pochylonym lustrze stoj€Јcym na kredensie, ujrza€Ё i wyra€Ўnie przeczyta€Ё takie oto s€Ёowa: Ukochany m€Іj! Niestety, ojciec chce wyjecha€Ћ natychmiast. Dzi€Њ wiecz€Іr b€Ѕdziemy w ulicy Cz€Ёowieka Zbrojnego 7. Za tydzie€Љ wyje€Єd€Єamy do Londynu . Kozeta 4 czerwca !Jan Valjean stan€Ј€Ё przera€Єony.Kozeta po€Ёo€Єy€Ёa po przyje€Ўdzie teczk€Ѕ z papierem!listowym i bibu€Ё€Ј przed lustremi pogr€Ј€Єona w bolesnym niepokoju zapomnia€Ёa jej zabra€Ћ, nie zauwa€Єywszy, €Єe jest otwarta, i to na tej #w€Ёa€Њnie stronie bibu€Ёy, kt€Іr€Ј osuszy€Ёa list napisany do Mariusza i przes€Ёany mu przez m€Ёodego robotnika z ulicy "Plumet. Pismo odcisn€Ѕ€Ёo si€Ѕ na bibule. Lustro je odbija€Ёo. Jan Valjean zachwia€Ё si€Ѕ, %wzi€Ј€Ё do r€Ѕki bibu€Ё€Ѕ, upu€Њci€Ё j€Ј i pad€Ё na stary fotel obok kredensu, ze spuszczon€Ј !g€Ёow€Ј i szklanymi, ob€Ё€Јkanymioczyma. Powiedzia€Ё sobie, €Єe "to by€Ёo oczywiste, €Єe €Њwiat€Ёo €Њwiata zgas€Ёo dla niego i €Єe Kozeta napisa€Ёa ten list do jakiego€Њ m€Ѕ€Єczyzny. Dusza jego sta€Ёa si€Ѕ znowu straszna i w ciemnych jej g€Ё€Ѕbiach #us€Ёysza€Ё g€Ёuchy ryk. Spr€Іbujciewydrze€Ћ lwu psa, kt€Іrego ma w swej klatce! Rzecz dziwna i smutna, w tej chwili Mariusz nie mia€Ё jeszczelistu Kozety; zdradziecki przypadek odda€Ё go wcze€Њniej Janowi Valjean ni€Є Mariuszowi.Jan Valjean do tego dnia nie upad€Ё pod brzemieniem €Єadnej przeciwno€Њci. Przeszed€Ё najstraszniejsze pr€Іby; nie szcz€Ѕdzono mu €Єadnych udr€Ѕcze€Љ; okrutny los, zbrojnywe wszystkie kary i omy€Ёki spo€Ёecze€Љstwa, prze€Њladowa€Ё go zawzi€Ѕcie. Jan Valjean nigdy si€Ѕ nie cofn€Ј€Ё ani zawaha€Ё. Kiedy by€Ёo trzeba, przyjmowa€Ё ka€Єd€Ј #ostateczno€Њ€Ћ; po€Њwi€Ѕci€Ё swoj€Јodzyskan€Ј nietykalno€Њ€Ћ "ludzk€Ј, odda€Ё swoj€Ј wolno€Њ€Ћ, narazi€Ё g€Ёow€Ѕ, wszystko !straci€Ё, wszystko wycierpia€Ё i pozosta€Ё bezinteresowny i stoicki; chwilami mo€Єna by€Ёo "s€Јdzi€Ћ, €Єe wyzby€Ё si€Ѕ samego siebie jak m€Ѕczennik. Jego sumienie, zaprawione do odparcia wszelkich atak€Іw przeciwno€Њci, zdawa€Ёo si€Ѕ niezdobyte. Ot€І€Є, kto by zajrza€Ё w tej chwili do jego sumienia, musia€Ёby stwierdzi€Ћ,€Єe s€Ёabnie. Albowiem ze wszystkich katuszy, jakich dozna€Ё w "d€Ёugiej torturze €Єycia, ta by€Ёanajstraszniejsza. Nigdy jeszcze nie chwyci€Ёy go tak #pot€Ѕ€Єne kleszcze. Czu€Ё, €Єe si€Ѕw nim tajemniczo porusza€Ёa !ca€Ёa jego ukryta wra€Єliwo€Њ€Ћ. "Czu€Ё, €Єe co€Њ w nim szarpn€Ѕ€Ёo nie znan€Ј mu strun€Ѕ. Niestety,najwy€Єsz€Ј pr€Іb€Ј, lepiej powiedzmy, jedyn€Ј pr€Іb€Ј, jest utrata kochanej istoty. Biedny, stary Jan Valjean wprawdzie kocha€Ё Kozet€Ѕ tylko jak ojciec, ale jak zauwa€Єyli€Њmy poprzednio, wdowie€Љstwo jego €Єycia wla€Ёo w to ojcostwo wszystkie "rodzaje mi€Ёo€Њci: kocha€Ё Kozet€Ѕjak c€Іrk€Ѕ i kocha€Ё j€Ј jak #matk€Ѕ, i kocha€Ё j€Ј jak siostr€Ѕ.A €Єe nie mia€Ё nigdy ani kochanki, ani €Єony, a natura jest wierzycielem bezlitosnym,to uczucie, najsilniejsze ze wszystkich, te€Є przymiesza€Ёo si€Ѕ do innych, niepewne siebie, nie€Њwiadome, czyste czysto€Њci€Ј za€Њlepienia, !niebia€Љskie, anielskie, boskie; nie tyle uczucie, ile instynkt, nie tyle instynkt, ile poci€Јg niedostrze€Єony i niewidzialny, ale rzeczywisty; i mi€Ёo€Њ€Ћ w pe€Ёnym znaczeniu tego s€Ёowa by€Ёa w jego niezmiernej czu€Ёo€Њci dla Kozety niby w zia€Ёa jako o wielkiej є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПpе cЩXE П c,Yu cYy ј cђYq*Ы cUZ<5$ cИZ g€Іrach €Єy€Ёa z€Ёota, ukryta i dziewicza. Tote€Є kiedy ujrza€Ё, €Єe wszystko si€Ѕ sko€Љczy€Ёo ostatecznie, €Єe Kozeta ucieka, €Єe mu si€Ѕ wysuwa z r€Јk, pierzcha, rozp€Ёywa jak mg€Ёa wycieka jak woda, gdy mu stan€Ѕ€Ёa przed oczami ta !mia€Єd€Є€Јca oczywisto€Њ€Ћ: inny jest celem jej serca, inny jest pragnieniem jej €Єycia, inny jest jej kochankiem; ja tylko ojcem, ja nie istniej€Ѕ! €Їgdy ju€Є nie m€Іg€Ё pow€Јtpiewa€Ћ, gdy powiedzia€Ё sobie: €Ї ona wydziera si€Ѕ z mej duszy! €Їbole€Њ€Ћ, jakiej dozna€Ё, przesz€Ёa wszelkie wyobra€Єenie!Zrobi€Ћ wszystko, co zrobi€Ё dotychczas €Їi na tym "zako€Љczy€Ћ! I sta€Ћ si€Ѕ niczym! Wtedy, powiedzieli€Њmy, dreszcz buntu przenikn€Ј€Ё go !od st€Іp do g€Ё€Іw. Uczu€Ё a€Є w korzonkach w€Ёos€Іw pot€Ѕ€Єne przebudzenie si€Ѕ egoizmu i €Аja€Б zawy€Ёo w otch€Ёaniach tego cz€Ёowieka. Jan Valjean wzi€Ј€Ё jeszcze raz $bibu€Ё€Ѕ do r€Ѕki i przekona€Ё si€Ѕ jeszcze raz; siedzia€Ё pochylony i os€Ёupia€Ёy, wpatrzony w te nieub€Ёagane litery, i powsta€Ёa w nim mg€Ёa tak g€Ѕsta, €Єe mo€Єna by "s€Јdzi€Ћ, i€Є ca€Ёe wn€Ѕtrze jego duszy run€Ѕ€Ёo. Patrzy€Ё na to odkrycie rozrastaj€Јce si€Ѕ w jego jakby sennej wyobra€Ўni, patrzy€Ё ze spokojem pozornym i strasznym, bo rzecz to gro€Ўna, kiedy spok€Іj cz€Ёowieka jest zimny jak pos€Јg. Instynkt jego nie waha€Ё"si€Ѕ ani chwili. Por€Іwna€Ё pewne okoliczno€Њci, pewne daty, pewne rumie€Љce i blado€Њ€Ћ Kozety i powiedzia€Ё sobie: to on. Przenikliwo€Њ€Ћ rozpaczy jest niby zaczarowany €Ёuk, kt€Іry nigdy nie chybia celu. Zaraz w pierwszym domy€Њle dosi€Ѕgn€Ј€Ё Mariusza. Nie znal nazwiska, ale natychmiast odgad€Ё cz€Ёowieka.W nieub€Ёaganej wizji wspomnienia dostrzeg€Ё !wyra€Ўnie nieznanego w€Ё€Іcz€Ѕg€Ѕz Ogrodu Luksemburskiego, n€Ѕdznego poszukiwacza mi€Ёostek, romansowego pr€І€Єniaka, durnia i nikczemnika, bo nikczemno€Њci€Ј jest umizganie si€Ѕ do dziewcz€Јt maj€Јcych przy boku kochaj€Јcego je ojca. Stwierdziwszy niezbicie, €Єe przyczyn€Ј tego by€Ё €Іw m€Ёodzieniec i €Єe wszystko wywodzi si€Ѕ od niego, on Jan Valjean, cz€Ёowiek odrodzony, !cz€Ёowiek, kt€Іry tyle pracowa€Ё nad sw€Ј dusz€Ј i tyle robi€Ё wysi€Ёk€Іw, aby ca€Ёe swoje €Єycie, wszystkie n€Ѕdze i wszelkie nieszcz€Ѕsna #przetopi€Ћ w mi€Ёo€Њ€Ћ, zajrza€Ё w g€Ё€Јb siebie i zobaczy€Ё tam widmo €Ї Nienawi€Њ€Ћ. Kiedy tak rozmy€Њla€Ё, wesz€Ёa Toussaint. Jan Valjean wsta€Ё i zapyta€Ё: €Ї W kt€Іrej to stronie?? Nie wiecie? Toussaint, zdumiona, zapyta€Ёa:€Ї Czego pan sobie €Єyczy?? Przecie€Є przed chwil€Ј m€Іwili€Њcie, €Єe si€Ѕ bij€Ј? €Ї A tak, prosz€Ѕ pana €Ї odpowiedzia€Ёa Toussaint. €Ї Bij€Ј si€Ѕ w stronie €Џwi€Ѕtego Mederyka. Istniej€Ј machinalne nakazy, kt€Іre poza nasz€Ј wiedz€Ј dobywaj€Ј si€Ѕ z samego dna naszego umys€Ёu. Niew€Јtpliwie pod dzia€Ёaniem jednego z takich nakaz€Іw, nie bardzo €Њwiadom dlaczego, Jan Valjean"w pi€Ѕ€Ћ minut p€І€Ўniej znalaz€Ё si€Ѕ na ulicy. Z odkryt€Ј g€Ёow€Ј usiad€Ё na progu domu. Zdawa€Ё si€Ѕ nas€Ёuchiwa€Ћ. Zapad€Ёa ju€Є noc. "Ulicznik, nieprzyjaciel €Њwiat€Ёa Ile czasu tak przesiedzia€Ё? Jakie by€Ёy przyp€Ёywy i odp€Ёywy jego tragicznych rozmy€Њla€Љ? Czy wyprostowa€Ё si€Ѕ? Czy pozosta€Ё zgi€Ѕty? A !mo€Єe pochyli€Ё si€Ѕ tak bardzo, #€Єe a€Є si€Ѕ za€Ёama€Ё? Czy m€Іg€Ё d€Ўwign€Ј€Ћ si€Ѕ jeszcze, "odnale€Ў€Ћ jaki€Њ trwa€Ёy grunt w swojej €Њwiadomo€Њci? Sam zapewne nie umia€Ёby powiedzie€Ћ. Ulica by€Ёa pusta. Kilku niespokojnych mieszczan, po€Њpiesznie wracaj€Јc do dom€Іw, ledwie go spostrzeg€Ёo. W czasach niebezpiecznych !ka€Єdy my€Њli o sobie. Latarnik ozwyk€Ёej godzinie przyszed€Ё zapali€Ћ latarni€Ѕ, stoj€Јc€Ј wprost drzwi numeru si€Іdmego, i poszed€Ё sobie. Temu, kto by mu si€Ѕ przyjrza€Ё w tej chwili, Jan Valjean nie wyda€Ёby si€Ѕ €Єywym cz€Ёowiekiem. Siedzia€Ё nieruchomy na progu swoich !drzwi, jak zlodowacia€Ёy upi€Іr. Rozpacz mrozi. S€Ёycha€Ћ by€Ёo g€Ёos dzwonu i jaki€Њ g€Ёuchy, burzliwy szum. W€Њr€Іd niespokojnego bicia w dzwony i dalekiego zgie€Ёku walki zegar na ko€Њciele €Њw. Paw€Ёa wybi€Ё jedenast€Ј, powa€Єnie, nie !€Њpiesz€Јc si€Ѕ; bo g€Ёos dzwonu to cz€Ёowiek, a g€Ёos zegara to B€Іg. Jan Valjean, oboj€Ѕtny na $p€І€Ўn€Ј por€Ѕ, nie poruszy€Ё si€Ѕ. Tymczasem prawie w tej samejchwili rozleg€Ёa si€Ѕ seria strza€Ё€Іw od strony Hal, potem druga, jeszcze gwa€Ёtowniejsza; prawdopodobnie by€Ё to szturm na barykad€Ѕ na ulicy Konopnej, kt€Іry, jak !widzieli€Њmy, odpar€Ё Mariusz. Naodg€Ёos tej dwukrotnej salwy, kt€Іrej w€Њciek€Ёo€Њ€Ћ jakby wzros€Ёa w€Њr€Іd g€Ёuchej ciszy nocnej, Jan Valjean zadr€Єa€Ё, !odwr€Іci€Ё si€Ѕ w stron€Ѕ, sk€Јd dochodzi€Ё ha€Ёas, potem znowu#zgarbi€Ё si€Ѕ na progu, za€Ёo€Єy€Ё r€Ѕce na krzy€Є i g€Ёowa jego powoli opad€Ёa na piersi. Znowu rozpocz€Ј€Ё ponur€Ј rozmow€Ѕ z sob€Ј samym. Nagle podni€Іs€Ё oczy, kto€Њ szed€Ё ulic€Ј, us€Ёysza€Ё kroki !gdzie€Њ blisko, spojrza€Ё i przy €Њwietle latarni zobaczy€Ё nadchodz€Јc€Ј od strony "Archiw€Іw jak€Ј€Њ posta€Ћ, blad€Ј,m€Ёod€Ј i zadzierzyst€Ј. To Gavroche wszed€Ё w ulic€Ѕ Cz€Ёowieka Zbrojnego. Gavroche patrzy€Ё w g€Іr€Ѕ i zdawa€Ё si€Ѕ czego€Њ szuka€Ћ. Widzia€Ё doskonale Jana Valjean, ale nie zwraca€Ё na niego uwagi. Popatrzywszy si€Ѕ w g€Іr€Ѕ, #spojrza€Ё w d€І€Ё; wspinaj€Јc si€Ѕ na palce, dotyka€Ё drzwi i okienna parterze; wszystkie by€Ёy zamkni€Ѕte i zaryglowane. !Zbadawszy pi€Ѕ€Ћ lub sze€Њ€Ћ tak zabarykadowanych dom€Іw, ch€Ёopiec zagai€Ё rozwa€Єania naten temat nast€Ѕpuj€Јcymi s€Ёowy: €Ї Psiakrew!! Potem znowu zacz€Ј€Ё patrze€Ћ w g€Іr€Ѕ. Jan Valjean, kt€Іry przed !chwil€Ј nie przem€Іwi€Ёby s€Ёowa do nikogo, mimo woli odezwa€Ё si€Ѕ do dziecka: €Ї Czego chcesz, ma€Ёy? !€Ї Chc€Ѕ je€Њ€Ћ €Ї odpowiedzia€Ё Gavroche rzeczowo. I doda€Ё: €Ї Sam pan jest ma€Ёy. Jan Valjean poszuka€Ё w kieszeni i wyj€Ј€Ё !pi€Ѕciofrank€Іwk€Ѕ. Ale Gavroche,ruchliwy jak pliszka, szybko przechodzi€Ё od jednego gestu do drugiego i tymczasem podni€Іs€Ё ju€Є kamie€Љ. Spostrzeg€Ё bowiem latarni€Ѕ. €ЇC€І€Є to, u was si€Ѕ jeszcze pali na ulicach. Co wy sobie my€Њlicie, moi przyjaciele? Co za nieporz€Јdki! St€Ёuczmy to! I rzuci€Ё kamie€Љ w latarni€Ѕ, kt€Іrej szyby upad€Ёy z takim €Ёoskotem, €Єe mieszczuchy, skulone za firankami w s€Јsiednim domu, zawo€Ёa€Ёy: €Ї "Wr€Іci€Ё rok dziewi€Ѕ€Ћdziesi€Јty trzeci! Latarnia zako€Ёysa€Ёa si€Ѕ gwa€Ёtownie i zgas€Ёa. Ulica nagle zaton€Ѕ€Ёa w ciemno€Њciach. €Ї Tak, stara ulico €Їrzek€Ё Gavroche €Ї k€Ёad€Ў teraz szlafmyc€Ѕ na g€Ёow€Ѕ. I obr€Іciwszy si€Ѕ do Jana Valjean, doda€Ё: €ЇJak si€Ѕ nazywa ten olbrzymi gmach, kt€Іry macie tam na ko€Љcu ulicy? Archiwa, prawda? Przyda€Ёoby si€Ѕ wykopsa€Ћ te kolumny, co przed nim stoj€Ј, iu€Ёo€Єy€Ћ z nich jak€Ј€Њ "barykadk€Ѕ. Jan Valjean zbli€Єy€Ё si€Ѕ do Gavroche€Вa. €Ї Biedne dziecko €Їrzek€Ё p€І€Ёg€Ёosem do siebie €Ї jest g€Ёodne. I w€Ёo€Єy€Ё mu w r€Ѕk€Ѕ pi€Ѕ€Ћ frank€Іw. Gavroche podni€Іs€Ё nos, zdumiony wielko€Њci€Ј tej monety. Przyjrza€Ё si€Ѕ jej w mroku, zachwycony blaskiem. !Zna€Ё pi€Ѕciofrank€Іwki tylko ze !s€Ёyszenia, podoba€Ёa mu si€Ѕ ich reputacja i ucieszy€Ё si€Ѕ, €Єe !wreszcie ogl€Јda jedn€Ј z bliska.Powiedzia€Ё wi€Ѕc: €Ї Przypatrzmy si€Ѕ tygrysowi. Ogl€Јda€Ё monet€Ѕ kilka chwil, potem obr€Іci€Ё si€Ѕ do Jana Valjean, odda€Ё mu pieni€Јdz i rzek€Ё majestatycznie: €ЇBur€Єuju, wol€Ѕ rozbija€Ћ latarnie. Zabierz swoje dzikie "zwierz€Ѕ. Nie dam si€Ѕ przekupi€Ћ. Ma to pi€Ѕ€Ћ szpon€Іw, ale mnie nie dra€Њnie. !€Ї Masz matk€Ѕ?? €Ї zapyta€Ё Jan Valjean. Gavroche odpowiedzia€Ё: €Ї Mo€Єe nawet bardziej na pewno ni€Є pan. €Ї W takim razie €Ї rzek€Ё Jan Valjean €Ї schowaj te pieni€Јdze dla matki. Gavroche uczu€Ё si€Ѕ poruszony. Zauwa€Єy€Ё zreszt€Ј, €Єe cz€Ёowiek, z kt€Іrym rozmawia€Ё,nie mia€Ё kapelusza i to wzbudzi€Ёo w nim zaufanie. #€Ї Naprawd€Ѕ?? €Ї rzek€Ё. €Ї Nie po to pan daje, €Єebym nie t€Ёuk€Ё latarni? €Ї T€Ёucz, co ci si€Ѕ podoba. !€Ї Porz€Јdny z pana cz€Ёowiek €Ї rzek€Ё Gavroche. I w€Ёo€Єy€Ё pi€Ѕ€Ћ frank€Іw do jednej ze swych licznych kieszeni. Nabrawszy zaufania, rzek€Ё: €Ї Pan jest z tej ulicy?? €Ї Tak, bo co? €Ї Czy mo€Єe mi pan wskaza€Ћ numer si€Іdmy?? €Ї Na co ci potrzebny numer si€Іdmy?? Ch€Ёopiec zamilk€Ё w obawie, czy aby za du€Єo nie powiedzia€Ё. Energicznie podrapa€Ё si€Ѕ w g€Ёow€Ѕ i odpowiedzia€Ё tylko: €Ї Ano tak sobie. Pewna my€Њl przemkn€Ѕ€Ёa w umy€Њle Jana Valjean. Rozpacz bywa przenikliwa. Zapyta€Ё ch€Ёopca: €Ї Mo€Єe przynosisz list, na kt€Іry czekam. !€Ї Pan?? €Ї odpar€Ё Gavroche. €Ї Pan nie jest kobiet€Ј. €Ї List jest do panny Kozety, prawda? !€Ї Kozeta €Ї mrukn€Ј€Ё Gavroche. €ЇZdaje mi si€Ѕ, €Єe to jest w€Ёa€Њnie to €Њmieszne imi€Ѕ. €Ї Ot€І€Є ja mam jej odda€Ћ ten list. Daj! €Ї W takim razie powiniene€Њ pan wiedzie€Ћ, €Єe jestem przys€Ёany z barykady. €Ї Pewnie, €Єe wiem. !Gavroche wsun€Ј€Ё r€Ѕk€Ѕ do innej zn€Іw kieszeni i wyj€Ј€Ё papier z€Ёo€Єony we czworo. Nast€Ѕpnie, salutuj€Јc po wojskowemu, rzek€Ё: €Ї Respekt dla depeszy!! Pochodzi od rz€Јdu tymczasowego. €Ї Daj €Ї rzek€Ё Jan Valjean. Gavroche trzyma€Ё papier wysoko nad g€Ёow€Ј. €ЇNie wyobra€Єaj pan sobie, €Єe to bilecik mi€Ёosny. To dla kobiety, ale i dla ludu. My bijemy si€Ѕ i szanujemy p€Ёe€Ћ pi€Ѕkn€Ј. Nie jeste€Њmy jak te lwy salonowe, co gruchaj€Ј z g€Ѕsiami. €Ї Dawaj!! €Ї Co prawda €Ї m€Іwi€Ё dalej Gavroche €Ї masz pan min€Ѕ porz€Јdnego cz€Ёowieka. €Ї Dawaj €Єywo!! €Ї Masz pan. I odda€Ё papier Janowi Valjean. "€ЇI €Њpiesz si€Ѕ, panie Kto€Њ, bo panna Ktosieta czeka. Gavroche by€Ё z tego konceptubardzo zadowolony. Jan Valjean zapyta€Ё: €Ї Czy odpowied€Ў trzeba odnie€Њ€Ћ na €Џwi€Ѕtego Mederyka?? €ЇStrzeli€Ёby€Њ pan wtedy zwierza, kt€Іrego pospolicie nazywaj€Ј bykiem €Ї odpowiedzia€Ё Gavroche. €ЇList pochodzi z barykady na ulicy Konopnej i ja tam wracam. Dobranoc, obywatelu. To powiedziawszy odszed€Ё albo, m€Іwi€Јc dok€Ёadniej, polecia€Ё jak ptak ku miejscu, z kt€Іrego przyby€Ё. Da€Ё nurka w !ciemno€Њci, jakby je przebija€Ё zszybko€Њci€Ј wystrzelonego pocisku. Ulica Cz€Ёowieka Zbrojnego znowu sta€Ёa si€Ѕ cicha i pusta; w jednym mgnieniu oka ten dziwny !dzieciak, w kt€Іrym by€Ёo co€Њ z !mg€Ёy, pogr€Ј€Єy€Ё si€Ѕ w cieniu w€Њr€Іd rz€Ѕd€Іw czarnych dom€Іwi znikn€Ј€Ё jak dym w ciemno€Њciach. Mo€Єna by s€Јdzi€Ћ, €Єe si€Ѕ rozwia€Ё w powietrzu, gdyby w kilku minut po jego znikni€Ѕciu "g€Ёo€Њny brz€Ѕk t€Ёuczonego szk€Ёai szcz€Ѕk padaj€Јcych na bruk szyb latarni nie rozbudzi€Ё znowu oburzonych mieszczan. To Gavroche przechodzi€Ё ulic€Ј Chaume. Podczas gdy Kozeta i Toussaint €Њpi€Ј Jan Valjean wr€Іci€Ё do domu z listem Mariusza. Po omacku wszed€Ё po schodach, zadowolony z ciemno€Њci niby sowa trzymaj€Јca w szponach lup, po cichu otworzy€Ё i zamkn€Ј€Ё drzwi swego pokoju, nadstawi€Ё ucha, czy nie s€Ёycha€Ћ gdzie szmeru, przekona€Ё si€Ѕ, €Єe wed€Ёug wszelkiego prawdopodobie€Љstwa Kozeta i "Toussaint €Њpi€Ј, zanurzy€Ё kilka zapa€Ёek w butelce fosforycznej, ale €Єadnej nie !zapali€Ё, tak mu dr€Єa€Ёy r€Ѕce; to, co pope€Ёni€Ё, by€Ёo jednak kradzie€Є€Ј. W ko€Љcu zapali€Ё €Њwiec€Ѕ, usiad€Ё przy stole, !rozwin€Ј€Ё papier i przeczyta€Ё. W gwa€Ёtownych wzruszeniach cz€Ёowiek nie czyta, ale €Єeby tak rzec, mia€Єd€Єy papier, kt€Іry trzyma w r€Ѕku; dusi go jak ofiar€Ѕ, gniecie i zapuszczawe€Љ szpony swego gniewu lub rado€Њci; przebiega a€Є do ko€Љca, przeskakuje na pocz€Јtek; uwaga jest rozgor€Јczkowana, obejmuje "ca€Ёo€Њ€Ћ, przybli€Єon€Ј tre€Њ€Ћ, chwyta jeden punkt, a reszta znika. W li€Њcie Mariusza do Kozety Jan Valjean zobaczy€Ё tyle tylko: "... Umieram... Kiedy to b€Ѕdziesz czyta€Ћ, duch m€Іj stanie przy Tobie... Odczytuj€Јc te dwa wiersze dozna€Ё niesamowitego ol€Њnienia; przez chwil€Ѕ by€Ё jakby unicestwiony nag€Ё€Ј zmian€Ј dozna€Љ, kt€Іra si€Ѕ dokonywa€Ёa w jego sercu, i patrzy€Ё na list Mariusza z pijackim jakby zdziwieniem; mia€Ё przed oczami wspania€Ёy widok: €Њmier€Ћ znienawidzonej istoty. Wyda€Ё straszny okrzyk wewn€Ѕtrznej rado€Њci. A wi€Ѕc #ju€Є si€Ѕ sko€Љczy€Ёo! Rozwi€Јzanie"nadesz€Ёo wcze€Њniej, ni€Єby si€Ѕ o€Њmieli€Ё spodziewa€Ћ. Oto !znika€Ё ten, kt€Іry ci€Ј€Єy€Ё na jego losie. Znika€Ё sam, dobrowolnie. On, Jan Valjean, niczym si€Ѕ do tego nie przy€Ёo€Єy€Ё, nie jego to wina, €Єe €Аten cz€Ёowiek€Бumiera. Mo€Єe nawet ju€Є umar€Ё. Tu gor€Јczka zacz€Ѕ€Ёa rachowa€Ћ: nie, jeszcze nie umar€Ё! !Widocznie list pisany by€Ё z t€Ј my€Њl€Ј, €Єe Kozeta b€Ѕdzie go czyta€Ёa nazajutrz rano; po dw€Іch salwach, kt€Іre s€Ёyszanomi€Ѕdzy godzin€Ј jedenast€Ј i p€І€Ёnoc€Ј, nie by€Ёo walki; na barykad€Ѕ uderz€Ј dopiero nad ranem; ale to wszystko jedno, je€Єeli €Аten cz€Ёowiek€Б !wmiesza€Ё si€Ѕ do tej wojny, ju€Єpo nim; wci€Јgni€Ѕty zosta€Ё w nieub€Ёagane ko€Ёo machiny. JanValjean poczu€Ё si€Ѕ oswobodzony. Wi€Ѕc znowu b€Ѕdzie sam z Kozet€Ј. Wsp€І€Ёzawodnik ust€Ѕpuje; !przysz€Ёo€Њ€Ћ rozpoczyna si€Ѕ od nowa. Wystarczy schowa€Ћ list do kieszeni. Kozeta nigdy nie b€Ѕdzie wiedzia€Ёa, co si€Ѕ z €Аtym cz€Ёowiekiem€Б sta€Ёo. €АWystarczy poczeka€Ћ na bieg wypadk€Іw. Ten cz€Ёowiek nie !umknie €Њmierci. Je€Єeli jeszcze nie umar€Ё, umrze na pewno. Coza szcz€Ѕ€Њcie!€Б Powiedziawszy sobie w duchu to wszystko, spochmurnia€Ё. "Potem zszed€Ё na d€І€Ё i obudzi€Ё od€Ўwiernego. W niespe€Ёna godzin€Ѕ p€І€Ўniej Jan Valjean wyszed€Ё na ulic€Ѕ w mundurze gwardii narodowej i z broni€Ј w r€Ѕku. Od€Ўwierny bez trudu znalaz€Ё w s€Јsiedztwie wszystko, czego mu brakowa€Ёo do ekwipunku. Mia€Ё nabity karabin i €Ёadownic€Ѕ pe€Ёn€Ј amunicji. Poszed€Ё w stron€Ѕ Hal. Nadmierna gorliwo€Њ€Ћ Gavroche€Вa Tymczasem Gavroche€Вowi zdarzy€Ёa si€Ѕ przygoda. Sumiennie ukamienowawszy latarni€Ѕ na ulicy Chaume, Gavroche wszed€Ё na ulic€Ѕ Vieilles-Haudriettes i nie widz€Јc tam €Єywej duszy, !uzna€Ё, €Єe ma dobr€Ј okazj€Ѕ do pofolgowania swojemu natchnieniu pie€Њniarskiemu. !€Џpiewaj€Јc nie zwalnia€Ё kroku, przeciwnie, przy€Њpiesza€Ё go. Na u€Њpione lub przera€Єone domy zacz€Ј€Ё rozsiewa€Ћ takie oto p€Ёomienne kuplety: W starej, altance gil zawodzi: Atala taka €Њwi€Ѕta by€Ёa, A z kim to w podr€І€Є si€Ѕ pu€Њci€Ёa? Dok€Јd to pi€Ѕkne dziewcz€Ѕ uchodzi? Hej ha! Nie gderz, Piotrusiu, co szkodzi, €Ђe bardzo lubi mnie Ludmi€Ёa, Ca€Ёus przez okno mi przesy€Ёa. Dok€Јd to pi€Ѕkne dziewcz€Ѕ uchodzi? Hej ha! Z mi€Ёo€Њci€Ј €Єycie p€Ёynie s€Ёodziej. !Cho€Ћ na mnie sid€Ёa zastawi€Ёa, Sama w nie wpad€Ёa Bogumi€Ёa. Dok€Јd to pi€Ѕkne dziewcz€Ѕ uchodzi? Hej ha! Uroda na bezdro€Єa wodzi. Janeczko, dusza moja €Њni€Ёa, !€Ђe€Њ mnie tuli€Ёa i pie€Њci€Ёa. Dok€Јd to pi€Ѕkne dziewcz€Ѕ uchodzi? Hej ha! W czasie €Њpiewu Gavroche nie szcz€Ѕdzi€Ё min i gest€Іw. Ruch jest komentarzem melodii. Twarz jego, niewyczerpany repertuar masek, robi€Ёa grymasy bardziej fantastyczne ni€Є dziurawa bielizna schn€Јca na porywistym wietrze. Na nieszcz€Ѕ€Њcie by€Ё sam i otoczony noc€Ј, cuda te !przemin€Ѕ€Ёy wi€Ѕc nie widziane iniewidzialne. Zdarzaj€Ј si€Ѕ takie stracone bogactwa. Nagle zatrzyma€Ё si€Ѕ i rzek€Ё: €Ї Dosy€Ћ tej ballady. Jego kocia €Ўrenica spostrzeg€Ёaw zag€Ё€Ѕbieniu bramy to, co w malarstwie nazywa si€Ѕ kompozycj€Ј €Ї €Єyw€Ј istot€Ѕ i przedmiot; przedmiotem by€Ё r€Ѕczny w€Іzek, €Єyw€Ј istot€Ј €Їch€Ёop z Owernii, €Њpi€Јcy w w€Іzku. !Dr€Ј€Єki w€Іzka opiera€Ёy si€Ѕ o bruk, a g€Ёowa Owerniaka o kraw€Ѕd€Ў w€Іzka. Le€Єa€Ё on skulony na tej r€Іwni pochy€Ёej,nogami dotykaj€Јc ziemi. Gavroche, do€Њwiadczony w sprawach tego €Њwiata, pozna€Ё pijaka. By€Ё to tragarz, kt€Іry wypi€Ё bardzo du€Єo i spa€Ё bardzo mocno. Oto €Їpomy€Њla€Ё Gavroche €Ї do czego przydaj€Ј si€Ѕ letnie noce. Owerniak zasypia w swoim w€Іzku. Zabierzemy w€Іzek dla republiki, a pijaka zostawimy monarchii. W g€Ёowie b€Ёysn€Ѕ€Ёa mu bowiem !my€Њl: €АTen w€Іzek wygl€Јda€Ёby pierwszorz€Ѕdnie na naszej barykadzie€Б. Owerniak chrapa€Ё. Gavroche delikatnie pchn€Ј€Ё w€Іzek w ty€Ё, a Owerniaka poci€Јgn€Ј€Ё z przodu, czyli za "nogi, i po chwili ch€Ёop, wci€Ј€Є €Њpi€Јc w najlepsze, le€Єa€Ё na bruku. W€Іzek zosta€Ё oswobodzony. Gavroche, przywyk€Ёy do spotykania si€Ѕ z niespodziankami, mia€Ё zawsze wszystko przy sobie. Poszuka€Ё w kieszeniach, wyj€Ј€Ё skrawek zu€Ёo€Њci dla Kozety niby w zia€Ёa jako o wielkiej є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПтїПgХїПB€” c[  „ [~[ ˜Й @й[ Q) c€т[ zЙ cE\ 3*H cЈ\{4§ c ]papieru i kawa€Ёek czerwonego o€Ё€Іwka, kt€Іry €Њci€Јgn€Ј€Ё jakiemu€Њ cie€Њli. Napisa€Ё: REPUBLIKA FRANCUSKA Otrzymano tw€Іj w€Іzek. I podpisa€Ё: Gavroche To uczyniwszy w€Ёo€Єy€Ё papier do kieszeni welwetowej kamizelki ch€Ёopa, kt€Іry dalej "chrapa€Ё, chwyci€Ё dr€Ј€Єki w obiegar€Њcie i pobieg€Ё w kierunku Hal, popychaj€Јc przed sob€Ј w€Іzek z triumfalnym €Ёoskotem.By€Ёo to niebezpieczne. Przy Drukami Kr€Іlewskiej mie€Њci€Ёa si€Ѕ wartownia. Gavroche nie pomy€Њla€Ё o tym. Stali tam gwardzi€Њci narodowi z przedmie€Њcia. Oddzia€Ё zaniepokoi€Ё si€Ѕ i kilku gwardzist€Іw, €Њpi€Јcych na €Ё€І€Єkach polowych, podnios€Ёo g€Ёowy. Dwie latarni st€Ёuczone jedna po drugiej, piosenka "€Њpiewana na ca€Ёe gard€Ёo, by€Ёo to ju€Є bardzo wiele jak na te #tch€Іrzliwe uliczki, kt€Іre lubi€Ј spa€Ћ od zachodu s€Ёo€Љca i !wcze€Њnie gasz€Ј €Њwiece. Ju€Є odgodziny ulicznik ha€Ёasowa€Ё w tej spokojnej dzielnicy jak komar w butelce. Sier€Єant z #przedmie€Њcia s€Ёucha€Ё i czeka€Ё. By€Ё to cz€Ёowiek ostro€Єny. W€Њciek€Ёy turkot w€Іzka dope€Ёni€Ё miary oczekiwania i "sier€Єant zdecydowa€Ё si€Ѕ zrobi€Ћ rekonesans. Jest ich tu ca€Ёa gromada €Ї !pomy€Њla€Ё €Ї id€Ўmy ostro€Єnie. !Nie w€Јtpi€Ё, €Єe hydra anarchii wype€Ёz€Ёa ze swej kryj€Іwki i szala€Ёa w dzielnicy. Ostro€Єnymi krokami ruszy€Ё na wywiad. Nagle, kiedy Gavroche, popychaj€Јc w€Іzek, mia€Ё skr€Ѕca€Ћ z ulicy Vieilles-Haudriettes, spotka€Ё si€Ѕ oko w oko z mundurem, czakiem, kit€Ј i karabinem. Zatrzyma€Ё si€Ѕ po raz drugi. €Ї O!! €Ї rzek€Ё €Ї to on. Uszanowanie, porz€Јdku publiczny. Zdziwienie by€Ёo zawsze u Gavroche€Вa kr€Іtkie i znika€Ёo szybko. €Ї Dok€Јd idziesz, €Ёobuzie? €Ї krzykn€Ј€Ё sier€Єant. €Ї Obywatelu €Їrzek€Ё Gavroche €Ї jeszcze ci€Ѕ nie nazwa€Ёem bur€Єujem. Dlaczego mnie zniewa€Єasz? €Ї Dok€Јd idziesz, hultaju? !€Ї M€Іj panie €Їodpar€Ё Gavroche €Їmo€Єe wczoraj by€Ёe€Њ cz€Ёowiekiem dowcipnym, ale dzi€Њ rano widocznie ci€Ѕ zdegradowali. €Ї Pytam ci€Ѕ, dok€Јd idziesz, €Ёotrze! Gavroche odpowiedzia€Ё:€ЇJaki pan jest grzeczny. Dalib€Іg, nigdy bym nie da€Ё panu tyle lat, co pan ma. Powinien pan sprzeda€Ћ swoje w€Ёosy po sto frank€Іw sztuka. Dosta€Ёby€Њ pan za wszystkie razem pi€Ѕ€Ћset frank€Іw. €Ї Dok€Јd idziesz, dok€Јd, dok€Јd, bandyto? Gavroche odpar€Ё spokojnie: !€ЇA fe! Jakie brzydkie s€Ёowa. Nadrugi raz, m€Іj panie, jak ci mamka b€Ѕdzie dawa€Ћ piersi, niech ci potem lepiej obetrze g€Ѕb€Ѕ. Sier€Єant nastawi€Ё bagnet. €Ї Powiesz mi w ko€Љcu, dok€Јd idziesz, n€Ѕdzniku? €Ї M€Іj generale €Ї odrzek€Ё Gavroche €Ї id€Ѕ po doktora. €Ђona mi rodzi. €Ї Do broni!! €Ї krzykn€Ј€Ё sier€Єant. Ocali€Ћ si€Ѕ z pomoc€Ј tego, co nas zgubi€Ёo, oto arcydzie€Ёo dzielnego cz€Ёowieka. Gavroche jednym rzutem oka obj€Ј€Ё ca€Ё€Јsytuacj€Ѕ. W€Іzek go skompromitowa€Ё, w€Іzek powinien go obroni€Ћ. #Kiedy sier€Єant mia€Ё ju€Є rzuci€Ћ si€Ѕ na Gavroche€Вa, w€Іzek, zamieniony w pocisk, pchni€Ѕty"z ca€Ёych si€Ё, potoczy€Ё si€Ѕ na niego z furi€Ј i sier€Єant, ugodzony w brzuch, upad€Ё na wznak w rynsztok, a jego karabin wystrzeli€Ё w powietrze.S€Ёysz€Јc krzyk sier€Єanta, €Єo€Ёnierze z wartowni wybiegli "bez€Ёadnie na ulic€Ѕ, wystrza€Ё z karabinu sta€Ё si€Ѕ dla nich pobudk€Ј do salwy na chybi€Ё trafi€Ё, po czym znowu nabili "bro€Љ i znowu zacz€Ѕli strzela€Ћ. Ta karabinowa zabawa w ciuciubabk€Ѕ trwa€Ёa dobry !kwadrans i poci€Јgn€Ѕ€Ёa za sob€Јkilka ofiar w postaci szyb. Tymczasem Gavroche, kt€Іry #ucieka€Ё, ile mia€Ё si€Ё w nogach, !by€Ё ju€Є oddalony o pi€Ѕ€Ћ albo #sze€Њ€Ћ ulic i dysz€Јc siedzia€Ё nakamieniu przy rogu ulicy Czerwonych Dzieci. Nads€Ёuchiwa€Ё. Odetchn€Јwszy chwil€Ѕ, !odwr€Іci€Ё si€Ѕ w stron€Ѕ, sk€Јd dochodzi€Ёa go zawzi€Ѕta $strzelanina, podni€Іs€Ё lew€Ј r€Ѕk€Ѕdo wysoko€Њci nosa i trzykrotnie wysun€Ј€Ё j€Ј ku przodowi, uderzaj€Јc si€Ѕ praw€Јw ty€Ё g€Ёowy; jest to monumentalny gest, w kt€Іrym $ulicznicy Pary€Єa stre€Њcili ironi€Ѕfrancusk€Ј, gest widocznie skuteczny, skoro ju€Є przetrwa€Ё p€І€Ё wieku. Gorzka refleksja zak€Ё€Іci€Ёa jednak jego weso€Ёo€Њ€Ћ. €ЇNo tak €Ї powiedzia€Ё sobie €Їweso€Ёo mi, tarzam si€Ѕ ze €Њmiechu, ale zszed€Ёem z drogi "i teraz trzeba b€Ѕdzie okr€Ј€Єa€Ћ."Bylebym si€Ѕ tylko nie sp€І€Ўni€Ё na barykad€Ѕ! I znowu zacz€Ј€Ё biec. Biegn€Јc zada€Ё sobie pytanie: €Ї Ale w kt€Іrym to ja miejscu przerwa€Ёem?? I p€Ѕdem przemierzaj€Јc ulic€Ѕ, "dalej €Њpiewa€Ё swoj€Ј piosenk€Ѕ; w€Њr€Іd ciemno€Њci coraz ciszej rozlega€Ёy si€Ѕ s€Ёowa: Ale czy kto si€Ѕ na to zgodzi, €Ђeby Bastylia zn€Іw o€Єy€Ёa !Przyda si€Ѕ jeszcze nasza si€Ёa. Dok€Јd to pi€Ѕkne dziewcz€Ѕ uchodzi? Hej ha! Wi€Ѕc wszyscy razem, starzy, m€Ёodzi, Uderzmy znowu w Luwr, gdzie zgni€Ёa Monarchia gniazdo swe uwi€Ёa. Dok€Јd to pi€Ѕkne dziewcz€Ѕ uchodzi? Hej ha! Krata wolno€Њci nie odgrodzi. Kr€Іla Karola nie zbawi€Ёa, Korona mu si€Ѕ odklei€Ёa. Dok€Јd to pi€Ѕkne dziewcz€Ѕ uchodzi? Hej ha! Przygoda Gavroche€Вa przechowa€Ёa si€Ѕ w podaniach dzielnicy Temple jako jedno z najbardziej wstrz€Јsaj€Јcych wspomnie€Љ starych mieszka€Љc€Іw Marais i w ich pami€Ѕci nosi tytu€Ё: €АNocny atak na wartowni€Ѕ Drukarni Kr€Іlewskiej€Б.     !"#$%&'()*+,-./0123456789:;<=>?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZRozdzia€Ё pierwszy WOJNA W€ЏR€ДD CZTERECH €ЏCIAN Co robi€Ћ w przepa€Њci, je€Єeli nie rozmawia€Ћ Pod okiem Enjolrasa, bo Mariusz nic ju€Є nie widzia€Ё, powsta€Љcy wykorzystali noc. Nie tylko naprawili, ale powi€Ѕkszyli barykad€Ѕ. Podwy€Єszyli j€Ј o dwie stopy. €Ђelazne pr€Ѕty, umocowane mi€Ѕdzy kamieniami, wygl€Јda€Ёy jak stercz€Јce piki. Wszelkiegorodzaju rupiecie i zewsz€Јd poznoszone gruzy pokry€Ёy zewn€Ѕtrzn€Ј cz€Ѕ€Њ€Ћ barykady. Naprawili tak€Єe kamienne schody, po kt€Іrych mo€Єna !by€Ёo wej€Њ€Ћ na ni€Ј jak na mur cytadeli. Zabitych z€Ёo€Єono na stos na uliczce Zakr€Ѕt, kt€Іr€Ј powsta€Љcy wci€Ј€Є jeszcze mieliw swoim r€Ѕku. W miejscu tym bruk na d€Ёugo pozosta€Ё czerwony. W€Њr€Іd poleg€Ёych by€Ёo czterech gwardzist€Іw narodowych z przedmie€Њcia. "Enjolras kaza€Ё od€Ёo€Єy€Ћ na bok ich mundury. Radzi€Ё, €Єeby si€Ѕ przespa€Ћ teraz ze dwie godziny. Rada Enjolrasa by€Ёa rozkazem. Niewielu jednak z niej skorzysta€Ёo. !Feuilly u€Єy€Ё tych trzech godzinna wyrycie napisu w murze naprzeciw ober€Єy: NIECH €ЂYJ€Ѓ LUDY! Te trzy wyrazy, wydrapane gwo€Ўdziem w tynku, widnia€Ёy na tej €Џcianie jeszcze w roku 1848. Trzy kobiety, korzystaj€Јc z nocnej przerwy, znikn€Ѕ€Ёy na dobre; powsta€Љcy odetchn€Ѕli swobodniej. Znalaz€Ёy one spos€Іb schronienia si€Ѕ w kt€Іrym€Њ z s€Јsiednich dom€Іw. Wi€Ѕkszo€Њ€Ћ rannych mog€Ёa i chcia€Ёa jeszcze walczy€Ћ. W kuchni, kt€Іr€Ј zamieniono na !ambulans, le€Єa€Ёo na pos€Ёaniu zmaterac€Іw i s€Ёomy pi€Ѕciu ci€Ѕ€Єko rannych, w€Њr€Іd nich dw€Іch miejskich gwardzist€Іw. Opatrzono ich przed innymi. W izbie na parterze pozosta€Ё tylko Mabeuf pod czarnym ca€Ёunem i Javert przywi€Јzany do s€Ёupa. €Ї Tutaj jest sala umar€Ёych €Ї powiedzia€Ё Enjolras. W sali tej, s€Ёabo o€Њwietlonej €Ёoj€Іwk€Ј, st€І€Ё z nieboszczykiem by€Ё umieszczony w g€Ё€Ѕbi w poprzek za s€Ёupem tak, €Єe stoj€Јcy Javert i le€Є€Јcy Mabeuf tworzyli jakby rodzaj krzy€Єa. Dyszel omnibusu, cho€Ћ z€Ёamany przez kule, stercza€Ё jeszcze do g€Іry i mo€Єna by€Ёo zawiesi€Ћ na nim chor€Јgiew. "Enjolras, kt€Іry mia€Ё t€Ѕ cech€Ѕ wodza, €Єe zawsze wykonywa€Ё !to, co powiedzia€Ё, przywi€Јza€Ё do tego drzewca podziurawiony i skrwawiony p€Ёaszcz zabitego starca. Nie by€Ёo ju€Є nic do jedzenia. Ani chleba, ani mi€Ѕsa. "Pi€Ѕ€Ћdziesi€Ѕciu ludzi z barykadyw ci€Јgu szesnastu godzin wyczerpa€Ёo do cna liche zapasy gospody. Poniewa€Є nie by€Ёo co je€Њ€Ћ, Enjolras nie $pozwoli€Ё pi€Ћ. Zupe€Ёnie zabroni€Ё !wina i ograniczy€Ё porcje w€Іdki.W piwnicy znaleziono pi€Ѕtna€Њcie pe€Ёnych butelek, szczelnie zapiecz€Ѕtowanych. Enjolras i Combeferre obejrzelije, a Combeferre wracaj€Јc na g€Іr€Ѕ rzek€Ё: €Ї To stare zapasy ojca Hucheloup, kt€Іry by€Ё kiedy€Њ kupcem winnym. €ЇTo musi by€Ћ prawdziwe wino $€Їdoda€Ё Bossuet. €ЇSzcz€Ѕ€Њcie, €ЄeGrantaire €Њpi; gdyby si€Ѕ trzyma€Ё na nogach, nie€Ёatwo by€Њmy ocalili te butelki. Mimo szemrania Enjolras obj€Ј€Ё butelki swoim zakazem i €Єeby by€Ёy nietykalne, jak jaka€Њ "€Њwi€Ѕto€Њ€Ћ, kaza€Ё je postawi€Ћ pod sto€Ёem, na kt€Іrym spoczywa€Ё ojciec Mabeuf. O drugiej nad ranem policzyli si€Ѕ. By€Ёo ich jeszcze trzydziestu siedmiu. Zaczyna€Ёo €Њwita€Ћ. Zgaszono pochodni€Ѕ, na powr€Іt wstawion€Ј w kamienne zag€Ё€Ѕbienie. Ciemne wn€Ѕtrze barykady, podobne do podw€Іrza urz€Јdzonego na ulicy, wygl€Јda€Ёo w ponurej szaro€Њci poranka jak pok€Ёad zniszczonego okr€Ѕtu. Porusza€Ёy si€Ѕ na nim czarne sylwetki ludzi z za€Ёogi. Nad tym strasznym gniazdem cienia milcz€Јce domy wznosi€Ёysine zarysy pi€Ѕter; w g€Іrze kominy ju€Є biela€Ёy €Ї Niebo mia€Ёo pi€Ѕkny, nieokre€Њlony #odcie€Љ, kt€Іry jest mo€Єe biel€Ј, a mo€Єe b€Ё€Ѕkitem. Ptaki przelatywa€Ёy z radosnym €Њwiergotem. Na dachu wysokiego domu w g€Ё€Ѕbi barykady, zwr€Іconego ku !wschodowi, k€Ёad€Ё si€Ѕ r€І€Єowy odblask. "€ЇCiesz€Ѕ si€Ѕ, €Єe pochodnia jestzgaszona €Ї rzek€Ё Courfeyrac do Feuilly€Вego. €ЇNieprzyjemny #by€Ё jej p€Ёomie€Љ chwiej€Јcy si€Ѕ na wietrze. Wygl€Јda€Ёo to, jakby si€Ѕ ba€Ёa. €Џwiat€Ёo pochodni podobne jest do m€Јdro€Њci ludzi tch€Іrzliwych: dr€Єy i dlatego jest niepewne. €Џwit budzi i ptaki, i my€Њli. Wszyscy zacz€Ѕli rozmawia€Ћ. Joly, widz€Јc kota przechadzaj€Јcego si€Ѕ po rynnie, filozofowa€Ё na jego temat. €ЇCo to jest kot? €Їm€Іwi€Ё. €Ї Korekta. Pan B€Іg stworzywszy mysz powiedzia€Ё sobie: O, zrobi€Ёem g€Ёupstwo! €Ї I wtedy stworzy€Ё kota. Kot jest poprawk€Ј myszy. Mysz razem z kotem to przejrzany i poprawiony tekst dzie€Ёa stworzenia. Rozja€Њnienia i przy€Ћmienia Enjolras poszed€Ё na rekonesans. Wyszed€Ё przez uliczk€Ѕ Zakr€Ѕt, przesuwaj€Јc si€Ѕ wzd€Ёu€Є dom€Іw. Powsta€Љcy, stwierd€Ўmy to, #byli pe€Ёni nadziei. €Гatwo€Њ€Ћ, z jak€Ј odepchn€Ѕli nocny atak, sprawi€Ёa, €Єe ju€Є niemal lekcewa€Єyli atak, kt€Іry mia€Ё !nast€Јpi€Ћ o €Њwicie. Oczekiwali #go u€Њmiechaj€Јc si€Ѕ. Nie w€Јtpilio sukcesie, jak nie w€Јtpili o swojej sprawie. Na pewno zreszt€Ј otrzymaj€Ј pomoc. Liczyli na ni€Ј. Z ow€Ј sk€Ёonno€Њci€Ј do przewidywania !zwyci€Ѕstwa, kt€Іra jest wielk€Ј si€Ё€Ј walcz€Јcego Francuza, dzielili nadchodz€Јcy dzie€Љ na trzy okresy, kt€Іrych byli pewni: o sz€Іstej rano pu€Ёk, "kt€Іry €Аobrobili€Б, przejdzie na ich stron€Ѕ, w po€Ёudnie wybuchnie powstanie w ca€Ёym Pary€Єu, o zachodzie s€Ёo€Љca zacznie si€Ѕ rewolucja. Enjolras wr€Іci€Ё. Wraca€Ё z pos€Ѕpnej wyprawy or€Ёa w !otaczaj€Јc€Ј gniazdo ciemno€Њ€Ћ. S€Ёucha€Ё przez chwil€Ѕ tej radosnej wrzawy ze skrzy€Єowanymi ramionami i !r€Ѕk€Ј na ustach. Potem, €Њwie€Єyi r€І€Єowy we wzrastaj€Јcej jasno€Њci poranka, rzek€Ё: €ЇCa€Ёa armia paryska naciera. "Trzecia cz€Ѕ€Њ€Ћ tej armii oblega barykad€Ѕ, na kt€Іrej wy jeste€Њcie. Pr€Іcz tego gwardia narodowa. Pozna€Ёem czaka pi€Јtego pu€Ёku liniowego i sztandar sz€Іstej legii. Zostaniecie zaatakowani za godzin€Ѕ. Lud burzy€Ё si€Ѕ wczoraj, ale dzi€Њ JUZ si€Ѕ nie rusza. Nie trzeba niczego oczekiwa€Ћ, niczego si€Ѕ spodziewa€Ћ. Przedmie€Њcia nie wi€Ѕcej ni€Є pu€Ёku. Jeste€Њcie opuszczeni. S€Ёowa te upad€Ёy w gwar rozm€Іw i podzia€Ёa€Ёy na obro€Љc€Іw barykady tak, jak "na r€Іj pszcz€І€Ё dzia€Ёa pierwszakropla burzy. Wszyscy oniemieli. Nasta€Ёa chwila tak niewypowiedzianej ciszy, €Єe mo€Єna by by€Ёo us€Ёysze€Ћ przelatuj€Јc€Ј €Њmier€Ћ. Chwila ta by€Ёa kr€Іtka. Jaki€Њ g€Ёos z samego ko€Љca szereg€Іw krzykn€Ј€Ё do Enjolrasa: €ЇNiech i tak b€Ѕdzie. Wznie€Њmy barykad€Ѕ na dwadzie€Њcia st€Іp i wszyscy tu zosta€Љmy. Obywatele, niech nasze trupy zaprotestuj€Ј. Poka€Єmy, €Єe chocia€Є lud porzuca republikan€Іw, republikanie nie porzucaj€Ј ludu. S€Ёowa te wy€Ёoni€Ёy wsp€Іln€Ј my€Њl z ci€Ѕ€Єkiej chmury odosobnionych niepokoj€Іw. Przyj€Ѕte zosta€Ёy z entuzjazmem. Nie dowiedziano si€Ѕ nigdy nazwiska cz€Ёowieka, kt€Іry je powiedzia€Ё. By€Ё to jaki€Њ nieznany robotnik, bezimienny, zapomniany, przemijaj€Јcy bohater, €Іw wielki anonim, zjawiaj€Јcy si€Ѕ zawsze w prze€Ёomowych chwilach ludzko€Њci, u pocz€Јtk€Іw narodzin nowego spo€Ёecze€Љstwa, kt€Іry w decyduj€Јcym momencie wypowiada nieodwo€Ёalnie rozstrzygaj€Јce s€Ёowo i znika w ciemno€Њciach, on, kt€Іry przez minut€Ѕ, w €Њwietle b€Ёyskawicy, reprezentowa€Ё ludi Boga. To nieub€Ёagane postanowienie jakby unosi€Ёo si€Ѕ w powietrzu dnia 6 czerwca 1832 roku; prawie w tym samym czasie powsta€Љcy z barykady €Њw. Mederyka wydali okrzyk, kt€Іry!przeszed€Ё do historii i zosta€Ё wci€Јgni€Ѕty do protoko€Ёu: €АWszystko jedno, czy dostaniemy pomoc, czy nie! !Zgi€Љmy tu, a€Є do ostatniego!€Б Jak wida€Ћ, obie barykady, cho€Ћ materialnie oddzielone, mia€Ёy €Ё€Јczno€Њ€Ћ. O pi€Ѕciu mniej, o jednego wi€Ѕcej Kiedy €Іw cz€Ёowiek, kt€Іry zadekretowa€Ё €Аprotest trup€Іw€Б, wypowiedzia€Ё i !okre€Њli€Ё wsp€Іln€Ј tre€Њ€Ћ ich dusz, ze wszystkich ust wyszed€Ё ten sam okrzyk dziwnie spokojny i straszny, €Єa€Ёobny w znaczeniu, triumfalny w tonie. #€Ї Niech €Єyje €Њmier€Ћ!! Zosta€Љmy tu wszyscy! €Ї Dlaczego wszyscy?? €Ї rzek€Ё Enjolras. €Ї Wszyscy! Wszyscy! €ЇPozycja jest dobra €Їrzek€Ё Enjolras €Ї barykada pi€Ѕkna. Wystarczy trzydziestu ludzi. Po co po€Њwi€Ѕca€Ћ czterdziestu?Odpowiedzieli: "€Ї Bo €Єaden nie zechce odej€Њ€Ћ. !€ЇObywatele €Їzawo€Ёa€Ё Enjolras prawie gniewnie €Ї republika nie jest do€Њ€Ћ bogata w ludzi, €Єeby nimi niepotrzebnie szafowa€Ћ. Szukanie czczej chwa€Ёy to marnotrawstwo. Je€Єeli dla niekt€Іrych !obowi€Јzkiem jest odej€Њ€Ћ st€Јd,obowi€Јzek ten powinien by€Ћ spe€Ёniony jak ka€Єdy inny. €Ї Tak €Ї wtr€Јci€Ё jeden z gromady €Ї odej€Њ€Ћ to €Ёatwo powiedzie€Ћ. Barykada jest otoczona. €ЇOd strony Hal nie €Їrzek€Ё Enjolras. €ЇUlica Zakr€Ѕt jest wolna, a przez ulic€Ѕ Dominika€Љsk€Ј mo€Єna si€Ѕ przedosta€Ћ na plac M€Ёodziank€Іw. !€ЇAle tam si€Ѕ wpadnie €Їodpar€Ё !inny g€Ёos z t€Ёumu. €ЇPosterunekwojskowy albo gwardyjski zobaczy przechodz€Јcego cz€Ёowieka w bluzie i w czapce.Sk€Јd idziesz? Czy nie z barykady? Obejrz€Ј ci r€Ѕce. Czu€Ћ ci€Ѕ prochem. I kula w g€Ёow€Ѕ. Enjolras, nie odpowiadaj€Јc, "tr€Јci€Ё w rami€Ѕ Combeferre€Вa i obydwaj weszli do izby. Po chwili wyszli. Enjolras trzyma€Ё w obu r€Ѕkach cztery mundury, kt€Іre przedtem schowano, a Combeferre ni€Іs€Ё za nim lederwerki i kaszkiety. €ЇW tych mundurach €Ї rzek€Ё !Enjolras €Їmo€Єna wmiesza€Ћ si€Ѕ w szeregi i umkn€Ј€Ћ. Dla czterech wystarczy. I rzuci€Ё cztery mundury na "ziemi€Ѕ odart€Ј z bruku. Nikt si€Ѕnie poruszy€Ё w tym stoickim audytorium. Combeferre zabra€Ёg€Ёos: €ЇNo, miejcie troch€Ѕ lito€Њci. Czy wiecie, o kogo tu chodzi? Chodzi o kobiety. Pos€Ёuchajcie.Czy nie ma kobiet i dzieci? Czy nie ma matek ko€Ёysz€Јcych niemowl€Ѕta i otoczonych drobiazgiem? Statystyki stwierdzaj€Ј, €Єe €Њmiertelno€Њ€Ћ opuszczonych dzieci wynosi pi€Ѕ€Ћdziesi€Јt pi€Ѕ€Ћ na sto. Powtarzam: chodzio kobiety, o matki, o dziewcz€Ѕta, o drobne dzieci. Albo€Є o was m€Іwi€Ѕ? Wiadomo, !kim jeste€Њcie, wiadomo, €Єe€Њcieodwa€Єni, do kro€Ћset! wszyscy wiemy, €Єe ka€Єdy z was czuje w duszy rado€Њ€Ћ i dum€Ѕ, oddaj€Јc €Єycie za wielk€Ј spraw€Ѕ, €Єe ka€Єdy z was czuje !si€Ѕ powo€Ёany, €Єeby zgin€Ј€Ћ z po€Єytkiem i chwa€Ё€Ј, €Єe ka€Єdemu drogi jest udzia€Ё w triumfie. Doskonale! Ale nie #jeste€Њcie sami na €Њwiecie. S€Ј i inne istoty, o kt€Іrych nale€Єy pomy€Њle€Ћ. Nie b€Јd€Ўmy samolubni. Wszyscy ponuro pochylili g€Ёowy. Dziwne bywaj€Ј sprzeczno€Њci serca ludzkiego w najbardziej podnios€Ёych chwilach. Combeferre, kt€Іry tak m€Іwi€Ё, nie by€Ё przecie€Є sierot€Ј. Pami€Ѕta€Ё o innych matkach, a o swojej zapomnia€Ё. Szed€Ё na €Њmier€Ћ. By€Ё €Аsamolubny€Б. #Mariusz, kt€Іrego trawi€Ё g€Ё€Іd i gor€Јczka, po€Єegnawszy po kolei wszystkie swoje nadzieje, wyrzucony na raf€Ѕ cierpienia, najpos€Ѕpniejszy z rozbitk€Іw, miotany gwa€Ёtownymi uczuciami i €Њwiadomy bliskiego ko€Љca, "pogr€Ј€Єa€Ё si€Ѕ coraz bardziej w i dla Kozety niby w zia€Ёa jako o wielkiej є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПpТ cn]2 … cб]З$ c4^л ё c—^Ь+а cњ^œ6иU]_tym wizyjnym ot€Ѕpieniu, jakie zawsze poprzedza chwil€Ѕ fataln€Ј, dobrowolnie oczekiwan€Ј. Jednak ta scena wzruszy€Ёa go.By€Ёo w niej co€Њ, co dotar€Ёo swoim ostrzem a€Є do jego €Њwiadomo€Њci i obudzi€Ёo go. !Mia€Ё ju€Є tylko jedno pragnienie!€Ї €Њmier€Ћ i odsuwa€Ё od siebie wszystko, co by mog€Ёo go "odci€Јgn€Ј€Ћ od tej my€Њli, ale w tym pos€Ѕpnym lunatyzmie wyda€Ёo mu si€Ѕ, €Єe kiedy sam ginie, mo€Єe jeszcze kogo€Њ ocali€Ћ. !Rzek€Ё wi€Ѕc donios€Ёym g€Ёosem: €Ї Enjolras i Combeferre maj€Ј s€Ёuszno€Њ€Ћ; obejdzie si€Ѕ bez niepotrzebnych ofiar. Przy€Ё€Јczam si€Ѕ do nich i wzywam, €Єeby€Њcie si€Ѕ po€Њpieszyli. S€Ј mi€Ѕdzy wami tacy, kt€Іrzy maj€Ј rodziny, matki, siostry, €Єony i dzieci. Niechaj ci wyjd€Ј z szereg€Іw. Nikt si€Ѕ nie ruszy€Ё. €Ї €Ђonaci oraz utrzymuj€Јcy !rodziny wyst€Јpi€Ћ z szereg€Іw!! €Ї powt€Іrzy€Ё Mariusz. Powaga jego by€Ёa wielka. Enjolras by€Ё dow€Іdc€Ј barykady, lecz Mariusz jej wybawc€Ј. €Ї Rozkazuj€Ѕ!! €Ї zawo€Ёa€Ё Enjolras. €Ї Prosz€Ѕ was o to €Ї rzek€Ё Mariusz. W€Іwczas, wzruszeni s€Ёowami Combeferre€Вa, zachwiani rozkazem Enjolrasa, roztkliwieni pro€Њb€Ј Mariusza, ci bohaterscy ludzie zacz€Ѕli si€Ѕ nawzajem wydawa€Ћ. €Ї To prawda €Їm€Іwi€Ё m€Ёodzieniec do"dojrza€Ёego cz€Ёowieka. €Ї Jeste€Њ!ojcem rodziny. Id€Ў. €Ї To raczejty €Їodpar€Ё tamten €Їmasz na utrzymaniu dwie siostry. €Ї Wybuchn€Ѕ€Ёa niezwyk€Ёa walka. Nikt nie chcia€Ё, €Єeby go wyp€Ѕdzono z grobu. !€Ї €Џpieszmy si€Ѕ €Ї powiedzia€Ё Courfeyrac €Ї za kwadrans ju€Є b€Ѕdzie za p€І€Ўno. "€ЇObywatele €Їci€Јgn€Ј€Ё Enjolras €Ї mamy tu republik€Ѕ i obowi€Јzuje powszechne g€Ёosowanie. Sami wyznaczcie tych, kt€Іrzy powinni odej€Њ€Ћ. Us€Ёuchali go. Po kilku minutachpi€Ѕciu ludzi jednomy€Њlnie wybranych wyst€Јpi€Ёo z szereg€Іw. #€Ї Jest ich pi€Ѕciu!! €Ї zawo€Ёa€Ё Mariusz. Mundur€Іw by€Ёo tylko cztery. €Ї Trudno €Ї powiedzieli wybrani€Ї jeden musi zosta€Ћ. "Szlachetna k€Ё€Іtnia rozpocz€Ѕ€Ёa si€Ѕ na nowo. €ЇTy masz €Єon€Ѕ, kt€Іra ci€Ѕ kocha. €Ї A ty masz star€Ј matk€Ѕ. €ЇTy nie masz ju€Є ani ojca, ani matki, co si€Ѕ stanie z twoimi trzema ma€Ёymi bra€Ћmi? €Ї Ty masz pi€Ѕcioro "dzieci. €ЇA ty powiniene€Њ €Єy€Ћ, masz dopiero siedemna€Њcie lat.€Ї Pr€Ѕdzej €Ї powt€Іrzy€Ё Courfeyrac. Kto€Њ zawo€Ёa€Ё do Mariusza: €Ї Niech pan wybierze tego, kt€Іry ma zosta€Ћ. €Ї Tak €Ї powiedzia€Ёo tych pi€Ѕciu €Ї niech pan wybiera. Us€Ёuchamy. Mariusz nie s€Јdzi€Ё, €Єeby cokolwiek mog€Ёo go jeszcze wzruszy€Ћ. Kiedy jednak pomy€Њla€Ё, €Єe ma wybra€Ћ na €Њmier€Ћ cz€Ёowieka, ca€Ёa krew sp€Ёyn€Ѕ€Ёa mu do serca. Zblad€Ёby, gdyby m€Іg€Ё jeszcze bardziej zbledn€Ј€Ћ. Podszed€Ё ku tym pi€Ѕciu, "kt€Іrzy si€Ѕ do niego u€Њmiechali i z tym wielkim ogniem w !oczach, kt€Іry p€Ёonie w historii!Termopil, zacz€Ѕli wo€Ёa€Ћ jeden przez drugiego: €Ї Mnie!! Mnie! Mnie! Porachowa€Ё ich bezmy€Њlnie; tak, by€Ёo niew€Јtpliwie pi€Ѕciu. Potem spu€Њci€Ё oczy na cztery !mundury. I w tej w€Ёa€Њnie chwilipi€Јty mundur spad€Ё jak z nieba. Pi€Јty cz€Ёowiek by€Ё ocalony. Mariusz podni€Іs€Ё oczyi pozna€Ё pana Fauchelevent. Jan Valjean wszed€Ё na barykad€Ѕ. Mo€Єe zasi€Ѕgn€Јwszy informacji, czy te€Є instynktownie, a mo€Єe przypadkiem przyszed€Ё przez !uliczk€Ѕ Zakr€Ѕt. By€Ё w mundurzegwardzisty, wi€Ѕc nikt go nie zat rzyma€Ё. Powstaniec stoj€Јcy na warcie w uliczce, widz€Јc samotnego gwardzist€Ѕ, nie wszczyna€Ё alarmu. Pozwoli€Ё"mu przej€Њ€Ћ, my€Њl€Јc sobie, €Єe zapewne chce przysta€Ћ do powstania, a w najgorszym razie zostanie je€Љcem. Chwila by€Ёa zbyt wa€Єna, aby wartownik m€Іg€Ё zej€Њ€Ћ ze stanowiska. Kiedy Jan Valjean wszed€Ё do reduty, nikt go nie spostrzeg€Ё,bo oczy wszystkich zwr€Іcone by€Ёy na pi€Ѕciu wybranych i na cztery mundury. Ale Jan !Valjean widzia€Ё i s€Ёysza€Ё, po cichu zdj€Ј€Ё z siebie mundur i dorzuci€Ё go na stos. Wra€Єenie by€Ёo nie do opisania.€Ї Kim jest ten cz€Ёowiek?? €Ї zapyta€Ё Bossuet. €Ї To jest cz€Ёowiek €Ї odpowiedzia€Ё Combeferre €Ї kt€Іry ocala innych. Mariusz doda€Ё z powag€Ј: €Ї Znam go. Ta r€Ѕkojmia wystarczy€Ёa wszystkim. Enjolras obr€Іci€Ё si€Ѕ do Jana Valjean: €Ї Witaj, obywatelu €Ї rzek€Ё. I doda€Ё: "€Ї Wiesz, €Єe czeka nas €Њmier€Ћ. Jan Valjean, nie odpowiadaj€Јc, pomaga€Ё ubra€Ћ si€Ѕ w sw€Іj mundur powsta€Љcowi, kt€Іrego ocali€Ё. Jaki horyzont mo€Єna ogl€Јda€Ћ ze szczytu barykady Enjolras sta€Ё na kamieniach u€Ёo€Єonych w stopnie, wsparty €Ёokciem na lufie karabinu. Rozmy€Њla€Ё; zadr€Єa€Ё, jakby przeszed€Ё jaki€Њ podmuch; przez miejsca, w kt€Іrych jest €Њmier€Ћ, przebiegaj€Ј takie prorocze pr€Јdy. Z jego €Ўrenic, zapatrzonych w!g€Ё€Јb, wydobywa€Ёy si€Ѕ jakie€Њ t€Ёumione ognie. Nagle wyprostowa€Ё g€Ёow€Ѕ i jego !jasne w€Ёosy podnios€Ёy si€Ѕ jak w€Ёosy anio€Ёa na pos€Ѕpnej kwadrydze z gwiazd €Ї wygl€Јda€Ёy niby lwia grzywa zje€Єona groz€Ј w p€Ёomienn€Ј aureol€Ѕ. Enjolras zawo€Ёa€Ё: €ЇObywatele, czy wyobra€Єacie !sobie przysz€Ёo€Њ€Ћ? Ulice miast zalane €Њwiat€Ёem, zielone ga€Ё€Ѕzie na progach, zbratane narody, starcy b€Ёogos€Ёawi€Јcy !dzieci, przesz€Ёo€Њ€Ћ pojednana zprzysz€Ёo€Њci€Ј, my€Њliciele korzystaj€Јcy z pe€Ёnej swobody, wierz€Јcy z pe€Ёnej r€Іwno€Њci, religia zast€Јpiona przez niebo, B€Іg jako bezpo€Њredni kap€Ёan, sumienie ludzkie jako o€Ёtarz, koniec wszelkich nienawi€Њci, zjednoczenie warsztatu i szko€Ёy, kara i nagroda sprowadzone do publicznego pot€Ѕpienia i publicznej pochwa€Ёy. Praca dla wszystkich, dla wszystkich prawa, nad wszystkimi pok€Іj, koniec rozlew€Іw krwi, koniec wojen, szcz€Ѕ€Њliwe matki! Poskromi€Ћ materi€Ѕ, oto pierwszy krok; zrealizowa€Ћ idea€Ё, oto drugi krok. Zastan€Іwcie si€Ѕ, co ju€Є uczyni€Ё post€Ѕp. Niegdy€Њ !pierwotne plemiona trz€Ѕs€Ёy si€Ѕ z l€Ѕku, widz€Јc hydr€Ѕ, kt€Іra swoim tchnieniem zion€Ѕ€Ёa na wody, smoka, kt€Іry wyrzuca€Ё z paszczy ogie€Љ, lataj€Јcego gryfa, powietrznego potwora oskrzyd€Ёach or€Ёa i szponach tygrysa; przera€Єaj€Јce zwierz€Ѕta, kt€Іre panowa€Ёy nad cz€Ёowiekiem. Cz€Ёowiek jednak zastawi€Ё swoje sid€Ёa, €Њwi€Ѕte sid€Ёa rozumu, i wreszcie schwyci€Ё potwory. Poskromili€Њmy hydr€Ѕ i nazywa si€Ѕ ona statkiem parowym, poskromili€Њmy smoka i nazywa si€Ѕ on parowozem, ju€Є wkr€Іtce poskromimy gryfa, ju€Єgo trzymamy; nazywa si€Ѕ on balonem. W dzie€Љ, kiedy zako€Љczy si€Ѕ to prometejskie dzie€Ёo, kiedy cz€Ёowiek ostatecznie podporz€Јdkuje swojej woli potr€Іjn€Ј chimer€Ѕ !staro€Єytno€Њci, hydr€Ѕ, smoka i gryfa, stanie si€Ѕ on panem wody, ognia i powietrza i dla reszty €Єywego stworzenia b€Ѕdzie tym, czym dawni bogowie byli niegdy€Њ dla niego.Odwagi, id€Ўmy naprz€Іd! Ach, rodzaj ludzki b€Ѕdzie wyzwolony, podniesiony i dozna pociechy! Zapewniamy go o tym z tej barykady. Sk€Јd "ma si€Ѕ odezwa€Ћ g€Ёos mi€Ёo€Њci, je€Єeli nie z wy€Єyn po€Њwi€Ѕcenia? O moi bracia, w !tym miejscu po€Ё€Јczyli si€Ѕ ci, "co my€Њl€Ј, i ci, co cierpi€Ј; ta barykada nie jest zbudowana z kamienia ani z belek, ani z €Єelastwa, lecz z dw€Іch stos€Іw€Ї ze stosu idei i ze stosu "cierpie€Љ. N€Ѕdza spotyka si€Ѕ tu z idea€Ёem. Dzie€Љ obejmuje tu w u€Њcisku noc i m€Іwi do niej: umr€Ѕ z tob€Ј, a ty si€Ѕ odrodzisz ze mn€Ј. Z u€Њcisku wszystkich nieszcz€Ѕ€Њ€Ћ rodzi !si€Ѕ wiara. Cierpienia przynosz€Јtu swoj€Ј agoni€Ѕ, idee swoj€Ј nie€Њmiertelno€Њ€Ћ. Ta agonia pomieszana z t€Ј %nie€Њmiertelno€Њci€Ј z€Ёo€Єy si€Ѕ na nasz€Ј €Њmier€Ћ. Bracia, kto tu umiera, umiera w promieniach przysz€Ёo€Њci. Wchodzimy do grobu rozja€Њnionego jutrzenk€Ј. Enjolras przerwa€Ё sobie raczej,!ni€Є sko€Љczy€Ё przemawia€Ћ; jegowargi porusza€Ёy si€Ѕ w milczeniu, jak gdyby m€Іwi€Ё jeszcze sam do siebie, i powsta€Љcy, wyt€Ѕ€Єaj€Јc uwag€Ѕ,aby nie straci€Ћ tych s€Ё€Іw, patrzyli na niego. Nie by€Ёo oklask€Іw, ale d€Ёugo szeptano. S€Ёowo jest podmuchem i poruszone przez nie umys€Ёy podobne s€Ј do szeleszcz€Јcychli€Њci. Mariusz nieprzytomny, Javert ma€Ёom€Іwny Powiedzmy, co si€Ѕ dzia€Ёo tymczasem w my€Њlach Mariusza. Czytelnik pami€Ѕta, jaki by€Ё stan jego duszy. Przypomnieli€Њmy przed chwil€Ј, !€Єe wszystko by€Ёo dla niego ju€Єtylko przywidzeniem. Umys€Ё jego spowi€Ёa mg€Ёa. Mariusz, podkre€Њlmy to, sta€Ё w cieniu wielkich, mrocznych skrzyde€Ё, kt€Іre rozpo€Њcieraj€Ј si€Ѕ nad konaj€Јcymi. Czu€Ё, €Єe wchodzi w gr€Іb. Wydawa€Ёo mu si€Ѕ, €Єe jest ju€Є z tamtej strony muru, i na twarze €Єyj€Јcych patrzy€Ё oczami umar€Ёego. W jaki spos€Іb dosta€Ё si€Ѕ tu pan Fauchelevent? Dlaczego przyszed€Ё? Co zamierza tu robi€Ћ? Mariusz nie zadawa€Ё sobie tych pyta€Љ. Rozpacz "cz€Ёowieka ma t€Ѕ w€Ёa€Њciwo€Њ€Ћ, €Єe zagarnia wszystkich doko€Ёanas, wydawa€Ёo mu si€Ѕ wi€Ѕc ca€Ёkiem logiczne, €Єe wszyscy szukaj€Ј €Њmierci. "Tylko serce €Њciska€Ёo mu si€Ѕ na my€Њl o Kozecie. Zreszt€Ј pan Fauchelevent nie !przem€Іwi€Ё do niego ani s€Ёowa, nie spojrza€Ё nawet na niego i "zdawa€Ё si€Ѕ nie s€Ёysze€Ћ, kiedy Mariusz powiedzia€Ё: znam go. Takie zachowanie si€Ѕ pana Fauchelevent sprawi€Ёo ulg€Ѕ Mariuszowi i gdyby mo€Єna u€Єy€Ћ tego wyra€Єenia dla okre€Њlenia takich wra€Єe€Љ, powiedzieliby€Њmy, €Єe podoba€Ёomu si€Ѕ. Zawsze czu€Ё, €Єe w €Єaden spos€Іb nie potrafi€Ёby przem€Іwi€Ћ do tego zagadkowego cz€Ёowieka, kt€Іrywydawa€Ё mu si€Ѕ zarazem i podejrzany, i imponuj€Јcy. Pr€Іcz tego za€Њ od dawna ju€Є go nie widzia€Ё, co naturom nie€Њmia€Ёym i zamkni€Ѕtym w sobie, jak Mariusz, jeszcze bardziej uniemo€Єliwia rozmow€Ѕ.Pi€Ѕciu wybranych opu€Њci€Ёo !barykad€Ѕ przez uliczk€Ѕ Zakr€Ѕt;byli €Ёudz€Јco podobni do gwardzist€Іw. Jeden z nich, odchodz€Јc, p€Ёaka€Ё. Przed odej€Њciem u€Њciskali tych, kt€Іrzy pozostali. Kiedy pi€Ѕciu ludzi odes€Ёanych €Єyciu odesz€Ёo, Enjolras pomy€Њla€Ё o skazanym na €Њmier€Ћ. Wszed€Ё do izby na parterze. Javert, przywi€Јzany do s€Ёupa, duma€Ё. €Ї Potrzeba ci czego?? €Ї zapyta€Ё Enjolras. Javert odpowiedzia€Ё: €Ї Kiedy mnie zabijecie?? €Ї Poczekaj. W tej chwili potrzebujemy wszystkich €Ёadunk€Іw. !€Ї Wi€Ѕc dajcie mi wody €Ї rzek€ЁJavert. Enjolras sam mu poda€Ё szklank€Ѕ wody, a €Єe Javert "by€Ё zwi€Јzany, podni€Іs€Ё mu j€Ј do ust. €ЇCzy to wszystko? €Ї zapyta€Ё Enjolras. €ЇNiewygodnie mi przy tym s€Ёupie €Їodpowiedzia€Ё Javert. €ЇNie najczulsze macie serca, kiedy€Њcie mnie tak zostawili !na ca€Ё€Ј noc. Zwi€Јzujcie mnie, jak wam si€Ѕ podoba, ale mo€Єecie przecie€Є po€Ёo€Єy€Ћ mnie na stole, jak tego. I ruchem g€Ёowy wskaza€Ё na zw€Ёoki pana Mabeuf. Na rozkaz Enjolrasa czterech powsta€Љc€Іw odwi€Јza€Ёo Javerta od s€Ёupa. Kiedy to robili, pi€Јty trzyma€Ё bagnet przy€Ёo€Єony do jego piersi. !R€Ѕce mia€Ё wci€Ј€Є skr€Ѕpowane zty€Ёu, a nogi mu zwi€Јzano sznurkiem cienkim i mocnym, !tak €Єeby m€Іg€Ё st€Јpa€Ћ drobnymkrokiem, jak cz€Ёowiek id€Јcy na rusztowanie. W ten spos€Іb zaprowadzono go na drugi koniec izby, do sto€Ёu, na kt€Іrym po€Ёo€Єono go i mocno przywi€Јzano w po€Ёowie cia€Ёa. Kiedy kr€Ѕpowano Javerta, jaki€Њ m€Ѕ€Єczyzna, stoj€Јcy w progu przypatrywa€Ё mu si€Ѕ ze szczeg€Іln€Ј uwag€Ј. Na widok cienia padaj€Јcego od tego cz€Ёowieka, Javert odwr€Іci€Ё g€Ёow€Ѕ. Podni€Іs€Ё oczy i pozna€Ё Jana Valjean. Nie zadr€Єa€Ё nawet, wynio€Њle zamkn€Ј€Ё powieki i "powiedzia€Ё tylko: €Ї Oczywi€Њcie.Sytuacja staje si€Ѕ coraz powa€Єniejsza #Rozja€Њnia€Ёo si€Ѕ szybko. Ale ani jedno okno nie otworzy€Ёo si€Ѕ, nie uchyli€Ёy si€Ѕ ani jedne drzwi; ten €Њwit nie obudzi€Ё nikogo. M€Іwili€Њmy ju€Є, €Єe wojsko wycofa€Ёo si€Ѕ z przeciwleg€Ёego barykadzie kra€Љca ulicy Konopnej; wydawa€Ёa si€Ѕ ona wolna i !otwiera€Ёa si€Ѕ dla przechodni€Іwze z€Ёowrogim spokojem. Ulica €Њw. Dionizego by€Ёa niema jak !aleja teba€Љskich sfinks€Іw. Ani €Єywej duszy na zalanych s€Ёo€Љcem rogach. Jak€Єe pos€Ѕpne jest €Њwiat€Ёo s€Ёoneczne na pustych ulicach! By€Ёo pusto, ale nie g€Ёucho. Z pewnej odleg€Ёo€Њci dawa€Ё si€Ѕ "s€Ёysze€Ћ jaki€Њ tajemniczy ruch. Niew€Јtpliwie chwila krytyczna by€Ёa coraz bli€Єsza. Jak poprzedniego wieczora, !plac€Іwki opu€Њci€Ёy stanowiska, lecz tym razem wszystkie. Barykada by€Ёa silniejsza ni€Є podczas pierwszego ataku. Po odej€Њciu pi€Ѕciu powsta€Љc€Іw jeszcze j€Ј podwy€Єszono. Za rad€Ј wartownika, kt€Іry obserwowa€Ё okolic€Ѕ Hal, Enjolras, obawiaj€Јc si€Ѕ napa€Њci z ty€Ёu, powzi€Ј€Ё powa€Єn€Ј decyzj€Ѕ. Kaza€Ё zabarykadowa€Ћ woln€Ј dot€Јd uliczk€Ѕ Zakr€Ѕt. W tym celu zerwano bruk sprzed kilku dom€Іw. Teraz barykada, zamurowana z trzech stron: z przodu od Konopnej, od "€Гab€Ѕdziej i Ma€Ёej €Ђebraczej z lewej strony, od Zakr€Ѕtu z prawej , sta€Ёa si€Ѕ rzeczywi€Њcie prawie nie do zdobycia, lecz powsta€Љcy te€Є byli w niej ca€Ёkowicie zamkni€Ѕci. Mia€Ёa trzy fronty, bez €Єadnego ju€Є jednak wyj€Њcia. €Ї Twierdza, ale i "pu€Ёapka €Ї Powiedzia€Ё €Њmiej€Јc si€Ѕ Courfeyrac. Jak wczorajszego wieczora, wszystkie oczy by€Ёy wpatrzone, mo€Єna by prawie powiedzie€Ћ: wparte w koniec ulicy, teraz widoczny w €Њwietle dnia. Oczekiwanie nie trwa€Ёo d€Ёugo. Wrzawa wyra€Ўnie dochodzi€Ёa od strony Saint-Leu, nie by€Ёo to jednak podobne do porusze€Љ pierwszego ataku. !Brz€Ѕk €Ёa€Љcuch€Іw, niepokoj€Јcyturkot czego€Њ ci€Ѕ€Єkiego, szcz€Ѕk spi€Єu podskakuj€Јcego na bruku, jaki€Њ jakby uroczysty zgie€Ёk, zapowiada€Ёy, €Єe zbli€Єa si€Ѕ z€Ёowieszcza machina €Єelazna. Dreszcz przenikn€Ј€Ё wn€Ѕtrzno€Њci tych starych ulic,spokojnych, zabudowanych dla!p€Ёodnej cyrkulacji interes€Іw i idei, a bynajmniej nie przeznaczonych dla potwornych k€І€Ё wojny. €Жrenice obro€Љc€Іw barykady utkwione by€Ёy W koniec ulicy z coraz bardziej zaci€Ѕt€Ј gotowo€Њci€Ј. Ukaza€Ёa si€Ѕ armata. Artylerzy€Њci popychali dzia€Ёo osadzone na lawecie; konie by€Ёy odprz€Ѕ€Єone; dw€Іch €Єo€Ёnierzy podtrzymywa€Ёo lawet€Ѕ, a czterech pcha€Ёo ko€Ёa; inni szli z ty€Ёu prowadz€Јc jaszczyk. Wida€Ћ by€Ёo dymi€Јcy si€Ѕ lont. #€Ї Ognia!! €Ї krzykn€Ј€Ё Enjolras. Ca€Ёa barykada da€Ёa ognia, hukby€Ё straszny; tumany dymu "skry€Ёy armat€Ѕ i €Єo€Ёnierzy; po kilku sekundach chmura rozproszy€Ёa si€Ѕ, armata i ludzie ukazali si€Ѕ znowu, artylerzy€Њci dalej popychali dzia€Ёo i ustawiali je naprzeciwbarykady, spokojnie, bez !po€Њpiechu. Ani jeden nie zosta€Ёugodzony. Dow€Іdca baterii siad€Ё na lawecie armaty i regulowa€Ё cel z powag€Ј astronoma ustawiaj€Јcego lunet€Ѕ. €Ї Brawo, kanonierzy! €Ї zawo€Ёa€Ё Bossuet. I ca€Ёa barykada zaklaska€Ёa w d€Ёonie. Po chwili armata, ustawiona nasamym €Њrodku ulicy, w poprzekrynsztoka, by€Ёa gotowa do strza€Ёu. Jej pot€Ѕ€Єna paszcza otworzy€Ёa si€Ѕ ku barykadzie. €Ї Nabi€Ћ bro€Љ!! €Їrozkaza€Ё Enjolras. Jak barykada wytrzyma strza€Ё armatni? Czy pocisk zrobi wy€Ёom? Takie zadawano sobie pytania. Kiedy powsta€Љcy !€Ёadowali karabiny, artylerzy€Њcinabijali armat€Ѕ. !Wielki by€Ё niepok€Іj w reducie. Przy€Ёo€Єono lont €Ї dzia€Ёo wypali€Ёo. !€Ї Jestem!! €Ї zawo€Ёa€Ё weso€Ёy g€Ёos. Kula armatnia ugodzi€Ёa w barykad€Ѕ i w tej samej chwili Gavroche wpad€Ё do €Њrodka. Przyszed€Ё od strony ulicy €Гab€Ѕdziej, przeskoczywszy z !€Ёatwo€Њci€Ј barykad€Ѕ na Ma€Ёej €Ђebraczej. Gavroche wywar€Ё wi€Ѕksze !wra€Єenie ni€Є wystrza€Ё armatni.Kula ugrz€Ѕz€Ёa w gruzach. !Z€Ёama€Ёa tylko ko€Ёo omnibusu i zgruchota€Ёa do reszty stary w€Іz handlarza wapnem. Ujrzawszy to, ca€Ёa barykada wybuchn€Ѕ€Ёa €Њmiechem. $€Ї Strzelajcie dalej!! €Ї zawo€Ёa€Ё Bossuet do artylerzyst€Іw. Z artylerzystami nie ma €Єart€ІwOtoczono Gavroche€Вa. Nie mia€Ё jednak czasu opowiedzie€Ћ swych przyg€Іd. Mariusz z dr€Єeniem odprowadzi€Ё go na bok. €Ї Po co€Њ tu przyszed€Ё?? $€Ї Jak to?? €Ї odpar€Ё ch€Ёopiec. €ЇA pan?? I utkwi€Ё w Mariuszu swoje epicko zuchwa€Ёe spojrzenie. P€Ёomie€Љ dumy rozszerza€Ё jego €Ўrenice. Mariusz m€Іwi€Ё dalej surowym tonem: €Ї Kto ci kaza€Ё wraca€Ћ?? Czy przynajmniej odda€Ёe€Њ list wed€Ёug adresu? Gavroche mia€Ё troch€Ѕ wyrzut€Іw sumienia z powodu #tego listu. €Џpiesz€Јc si€Ѕ, €Єeby !jak najpr€Ѕdzej wr€Іci€Ћ, raczej "si€Ѕ go pozby€Ё, ni€Є odda€Ё. Ale wydoby€Ё si€Ѕ z k€Ёopotu "najpospolitsz€Ј drog€Ј: sk€Ёama€Ё wierutnie. €Ї Obywatelu, odda€Ёem list dozorcy. Dama spa€Ёa. Dostanie list, kiedy si€Ѕ obudzi. !Mariusz, wysy€Ёaj€Јc list, mia€Ё !cel podw€Іjny: po€Єegna€Ћ si€Ѕ z Kozet€Ј i ocali€Ћ Gavroche€Вa. !Musia€Ё si€Ѕ zadowoli€Ћ po€Ёow€Ј niby w zia€Ёa jako o wielkiej є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПтїПgХїПBp‡ cВ_ї q c`h’ cx`њˆ cл`‚*я c>aq5 `Ёatego, czego pragn€Ј€Ё. Uderzy€Ё go pewien zwi€Јzek mi€Ѕdzy wys€Ёaniem listu i zjawieniem si€Ѕ na barykadzie pana Fauchelevent. Pokaza€Ё goGavroche€Вowi. €Ї Czy znasz tego cz€Ёowieka?? €Ї Nie €Ї odpowiedzia€Ё Gavroche. Rzeczywi€Њcie, jak pami€Ѕtamy, Gavroche widzia€Ё Jana Valjeanw nocy. Niepewne i chorobliwe domys€Ёy, kt€Іre powsta€Ёy na chwil€Ѕ w umy€Њle Mariusza, rozproszy€Ёy si€Ѕ. Nie zna€Ё przecie€Є pogl€Јd€Іw pana Fauchelevent. Mo€Єe by€Ё on po prostu republikaninem i st€Јd jego obecno€Њ€Ћ w walce? Tymczasem Gavroche by€Ё ju€Є na drugim ko€Љcu barykady i wo€Ёa€Ё: €Ї Gdzie jest m€Іj karabin?? Courfeyrac kaza€Ё mu go odda€Ћ.Gavroche ostrzeg€Ё swoich €Аtowarzyszy€Б, jak ich nazywa€Ё, €Єe barykada jest otoczona. Przedar€Ё si€Ѕ z wielkim trudem. Batalion !liniowy, stoj€Јc na ulicy Ma€Ёej €Ђebraczej, czuwa€Ё od strony €Гab€Ѕdziej; ze strony przeciwnej gwardia miejska zajmowa€Ёa Dominika€Љsk€Ј. $Przed sob€Ј mieli g€Ё€Іwn€Ј cz€Ѕ€Њ€Ћwojska. Gavroche opowiedzia€Ё to wszystko i doda€Ё na zako€Љczenie: €Ї Upowa€Єniam was do przetrzepania im sk€Іry. Enjolras tymczasem patrzy€Ё #przez strzelnic€Ѕ i nas€Ёuchiwa€Ё. Oblegaj€Јcy, zapewne niezadowoleni ze strza€Ёu armatniego, ju€Є go nie powt€Іrzyli. Kompania piechoty zaj€Ѕ€Ёa koniec ulicy, za armat€Ј. €Ђo€Ёnierze wyrywali kamienie z bruku i uk€Ёadali na wprost barykady podmurowanie, stanowisko strzelnicze wysoko€Њci nie wi€Ѕkszej ni€Є jakie€Њ osiemna€Њcie cali. Na lewym kra€Љcu tego podmurowania wida€Ћ by€Ёo czo€Ёo batalionu gwardzist€Іw ulokowanego na ulicy €Њw. Dionizego. Enjolrasowi zdawa€Ёo si€Ѕ, €Єe s€Ёyszy osobliwy szmer, towarzysz€Јcy posuwaniu jaszczyka z kartaczami, i zobaczy€Ё, €Єe dow€Іdca baterii zmieni€Ё kierunek i przesuwa !luf€Ѕ w lewo. Potem artylerzy€Њcinabili armat€Ѕ. Dow€Іdca sam #chwyci€Ё lont i zbli€Єy€Ё do ognia.#€Ї Schyli€Ћ g€Ёowy, uszykujcie si€Ѕwzd€Ёu€Є muru €Ї zawo€Ёa€Ё Enjolras €Ї kl€Ѕkn€Ј€Ћ pod barykad€Ј!! Rozproszeni ko€Ёo gospody powsta€Љcy, kt€Іrzy zeszli ze swoich stanowisk w chwili przybycia Gavroche€Вa, rzucili si€Ѕ bez€Ёadnie ku barykadzie, ale nim wykonali rozkaz Enjolrasa, rozleg€Ё si€Ѕ przera€Ўliwy ryk wystrza€Ёu kartaczami. By€Ёy to rzeczywi€Њcie kartacze. Strza€Ё, skierowany w przej€Њcie mi€Ѕdzy redut€Ј a domem, odbi€Ё si€Ѕ od €Њciany i ten straszny rykoszet ugodzi€Ё €Њmiertelnie dw€Іch powsta€Љc€Іw i rani€Ё trzech. !Jeszcze kilka takich strza€Ё€Іw ibarykada by€Ёaby nie do utrzymania. Kartacze wpada€Ёy do €Њrodka. "Rozleg€Ё si€Ѕ szmer przera€Єenia. "€Ї Postarajmy si€Ѕ nie dopu€Њci€Ћ do drugiego strza€Ёu €Ї rzek€Ё Enjolras. I opu€Њciwszy karabin, zmierzy€Ёdo dow€Іdcy baterii, kt€Іry w tej chwili, pochylony na lawecie, poprawia€Ё i !ostatecznie ustala€Ё cel. Z lufy !karabinu trysn€Ѕ€Ёa b€Ёyskawica. Artylerzysta dwa razy okr€Ѕci€Ё si€Ѕ doko€Ёa siebie z wyci€Јgni€Ѕtymi r€Ѕkami i podniesion€Ј g€Ёow€Ј, jakby chcia€Ё zaczerpn€Ј€Ћ powietrza, po czym zwali€Ё si€Ѕ bokiem na armat€Ѕ i zosta€Ё tak bez ruchu.Trzeba go by€Ёo zabra€Ћ i zast€Јpi€Ћ innym. Zyskali wi€Ѕc kilka minut. U€Єytek starego talentu k€Ёusowniczego niezawodnej celno€Њci strza€Ёu, kt€Іra wp€Ёyn€Ѕ€Ёa na wyrok z roku 1796 Powsta€Љcy naradzali si€Ѕ po€Њpiesznie. Obstrza€Ё armatni zn€Іw si€Ѕ rozpocznie, kartaczezburz€Ј barykad€Ѕ w ci€Јgu kwadransa. Nale€Єa€Ёo bezwzgl€Ѕdnie unieszkodliwi€Ћ strza€Ёy. Enjolras rzuci€Ё rozkaz: €Ї Trzeba umie€Њci€Ћ tam materac. €Ї Nie ma materaca €Їrzek€Ё Combeferre. €ЇLe€Є€Ј na nim ranni. Jan Valjean, siedz€Јc na skrajutrotuaru, przy gospodzie, trzyma€Ё mi€Ѕdzy kolanami strzelb€Ѕ i a€Є do tej pory nie bra€Ё udzia€Ёu w niczym. Jakby nie s€Ёysza€Ё, €Єe doko€Ёa odzywa€Ёy si€Ѕ g€Ёosy walcz€Јcych: patrzcie, bezczynna strzelba! Na d€Ўwi€Ѕk rozkazu rzuconego przez Enjolrasa wsta€Ё. Pami€Ѕtamy przecie€Є, €Єe gdy oddzia€Ё przyby€Ё na ulic€Ѕ Konopn€Ј, jaka€Њ staruszka, przewiduj€Јc kule, wywiesi€Ёa przed oknem materac. To okno znajdowa€Ёo si€Ѕ na mansardzie sze€Њciopi€Ѕtrowego domu stoj€Јcego nieco przed barykad€Ј. Materac, u€Ёo€Єony w poprzek, oparty by€Ё o dwie tyczki do suszenia bielizny, a u g€Іry przywi€Јzany dwoma sznurkami do gwo€Ўdzi wbitychw ramy okna. Sznurki te, wyra€Ўnie widoczne na tle nieba, wydawa€Ёy si€Ѕ cienkie jak w€Ёosy. €Ї Mo€Єe mi kto po€Єyczy€Ћ dwustrza€Ёowego karabinu?? €Ї zapyta€Ё Jan Valjean. !Enjolras poda€Ё mu sw€Іj, kt€Іry !nabi€Ё przed chwil€Ј. Jan Valjean"zmierzy€Ё do okienka i strzeli€Ё. Jeden sznurek zosta€Ё !przeci€Ѕty. Materac wisia€Ё ju€Є tylko na drugim. €ЇJan Valjean strzeli€Ё powt€Іrnie. Drugi sznurek uderzy€Ё o szyb€Ѕ okienka. Materac zsun€Ј€Ё si€Ѕ mi€Ѕdzy tyczkami i spad€Ё na ulic€Ѕ. Barykada klaska€Ёa. Wszyscy zawo€Ёali: €Ї Mamy materac!! "€Ї Tak €Ї rzek€Ё Combeferre €Ї alekto po niego p€Іjdzie?? Rzeczywi€Њcie, materac upad€Ё przed barykad€Ј, mi€Ѕdzy obleganymi i oblegaj€Јcymi. €Џmier€Ћ sier€Єanta artylerii doprowadzi€Ёa wojsko do w€Њciek€Ёo€Њci; €Єo€Ёnierze, !po€Ёo€Єywszy si€Ѕ za zas€Ёon€Ј z kamieni brukowych, od kilku minut strzelali w barykad€Ѕ, czekaj€Јc, kiedy po uzupe€Ёnieniu obs€Ёugi zn€Іw !odezwie si€Ѕ dzia€Ёo. Powsta€Љcy nie odpowiadali im, aby oszcz€Ѕdza€Ћ amunicji. Strza€Ёy !rozbija€Ёy si€Ѕ o barykad€Ѕ, ale "g€Ѕsto €Њwistaj€Јce kule czyni€Ёy ulic€Ѕ niebezpieczn€Ј. "Jan Valjean przesun€Ј€Ё si€Ѕ ko€Ёo€Њciany, wyszed€Ё na jezdni€Ѕ, przeszed€Ё pod gradem pocisk€Іw a€Є do materaca, "podni€Іs€Ё go, w€Ёo€Єy€Ё sobie na plecy i wr€Іci€Ё na barykad€Ѕ. Sam zastawi€Ё przej€Њcie materacem, w ten spos€Іb przysuwaj€Јc go do muru, €Єe artylerzy€Њci nie mogli go widzie€Ћ. Teraz powsta€Љcy czekali na nowy strza€Ё armatni. Nast€Јpi€Ё niebawem. Armata z rykiem wyrzuci€Ёa !€Ёadunek kartaczy. Ale nie by€Ёo rykoszetu, kule uwi€Ѕz€Ёy w materacu. Rezultat odpowiada€Ёoczekiwaniom. Barykada ocala€Ёa jeszcze raz. €Ї Obywatelu €Ї powiedzia€Ё Enjolras do Jana Valjean. €Ї !Republika dzi€Ѕkuje ci!! Bossuet &podziwia€Ё i €Њmia€Ё si€Ѕ. Zawo€Ёa€Ё: €ЇTo niemoralne, €Єeby materac #mia€Ё tak€Ј si€Ё€Ѕ. Triumf tego, cosi€Ѕ ugina, nad tym, co ciska pioruny. Ale wszystko jedno. Chwa€Ёa materacowi, kt€Іry unieszkodliwia armat€Ѕ! !Strza€Ё, kt€Іry nie chybia celu, nie zabijaj€Јc nikogo Ogie€Љ oblegaj€Јcych nie ustawa€Ё. Strza€Ёy armatnie i karabinowe nast€Ѕpowa€Ёy po sobie kolejno, niewielkie jednak czyni€Јc spustoszenie. !Ucierpia€Ёa od nich tylko g€Іrna cz€Ѕ€Њ€Ћ fasady Koryntu. Okna pierwszego pi€Ѕtra i poddasza, dziurawione kulami ikartaczami, rozpada€Ёy si€Ѕ powoli. Powsta€Љcy, kt€Іrzy mieli tam "stanowiska, musieli si€Ѕ cofn€Ј€Ћ.Zreszt€Ј jest to taktyka normalna przy ataku na barykady; strzela€Ћ d€Ёugo, aby wyczerpa€Ћ amunicj€Ѕ "obl€Ѕ€Єonych, je€Њli pope€Ёniaj€Ј !oni ten b€Ё€Јd, €Єe odpowiadaj€Ј strzelaniem. Kiedy po s€Ёabni€Ѕciu ich ognia oblegaj€Јcy poznaj€Ј, €Єe brak ju€Є im kul i prochu, wtedy przypuszczaj€Ј atak. Enjolras nie wpad€Ё w t€Ѕ zasadzk€Ѕ; barykada nie odpowiada€Ёa wcale. Przy ka€Єdej salwie oddzia€Ёu Gavroche wypycha€Ё sobie policzek j€Ѕzykiem na znak g€Ё€Ѕbokiej pogardy. €Ї To dobrze €Ї powiedzia€Ё €Ї drzyjcie p€Ё€Іtno. Potrzeba nam szarpi. Courfeyrac zapytywa€Ё kartacze o powody ma€Ёych szk€Іd, jakie wyrz€Јdza€Ёy, i m€Іwi€Ё do armaty: !€Ї Jako€Њ kiepsko si€Ѕ trzymasz, moja staruszko! W czasie bitwy strony intryguj€Ј si€Ѕ jak na balu. Prawdopodobnie milczenie reduty zacz€Ѕ€Ёo niepokoi€Ћ oblegaj€Јcych i budzi€Ћ w nich obaw€Ѕ jakiej€Њ niespodzianki; "zapragn€Ѕli wi€Ѕc stwierdzi€Ћ, co !si€Ѕ dzieje za t€Ј kup€Ј kamieni,za tym niezdobytym wa€Ёem, kt€Іry oboj€Ѕtnie przyjmowa€Ё pociski, nie odpowiadaj€Јc na nie. Powsta€Љcy spostrzegli nagle kask b€Ёyszcz€Јcy w s€Ёo€Љcu na s€Јsiednim dachu. Jaki€Њ saper sta€Ё przy wysokim kominie, jakby na warcie. Spojrzenie jego pada€Ёo prosto na barykad€Ѕ. €Ї Kr€Ѕpuje nas ten dozorca €Ї rzek€Ё Enjolras. Jan Valjean odda€Ё by€Ё karabin Enjolrasa, ale mia€Ё swoj€Ј strzelb€Ѕ. Nie rzek€Ёszy s€Ёowa, zmierzy€Ё do sapera i w chwil€Ѕ p€І€Ўniej kask, przestrzelony kul€Ј, spad€Ё z €Ёoskotem na ulic€Ѕ. Przestraszony €Єo€Ёnierz wycofa€Ё si€Ѕ. Miejsce jego zaj€Ј€Ё drugi obserwator. By€Ё nim oficer. JanValjean nabi€Ё strzelb€Ѕ, zmierzy€Ё do nowo przyby€Ёego ikask oficera spad€Ё w €Њlad za kaskiem €Єo€Ёnierza. Oficer nie #upiera€Ё si€Ѕ i pr€Ѕdko znikn€Ј€Ё. Tym razem zrozumiano przestrog€Ѕ. Nikt si€Ѕ nie pojawi€Ё na dachu; wojsko zrezygnowa€Ёo z podpatrywania barykady. €Ї Dlaczego nie zabi€Ё pan tego cz€Ёowieka?? €Ї zapyta€Ё BossuetJana Valjean. Jan Valjean nie odpowiedzia€Ё. Nie€Ёad stronnikiem €Ёadu Bossuet szepn€Ј€Ё Combeferre€Вowi do ucha: €Ї Nie odpowiedzia€Ё na moje pytanie. €Ї Ten cz€Ёowiek czyni dobro kulami €Ї odrzek€Ё Combeferre. Ci, kt€Іrzy zachowali w pami€Ѕcit€Ѕ odleg€Ё€Ј epok€Ѕ, przypominaj€Ј mo€Єe sobie, €Єe podmiejska gwardia narodowa dzielnie walczy€Ёa przeciwko powstaniom. Szczeg€Іln€Ј zapami€Ѕta€Ёo€Њci€Ј i odwag€Ј odznacza€Ёa si€Ѕ w dni czerwcowe 1832 roku. Ten czy€Іw ober€Єysta z Pantin, z Vertus czy z la Cunette, kt€Іrego €Аzak€Ёad€Бby€Ё nieczynny z powodu !zamieszek, nabiera€Ё i€Њcie lwiejodwagi na widok swej pustej #sali ta€Љca i szed€Ё na €Њmier€Ћ w obronie porz€Јdku uosobionego w postaci szynku. W owych czasach, mieszcza€Љskich i heroicznych zarazem, przeciwko rycerzom idei wyst€Ѕpowali paladyni interesu. Prozaiczno€Њ€Ћ pobudek nie pomniejsza€Ёa brawury ruchu. Malej€Јcy stos dwudziestofrank€Іwek sk€Ёania€Ё bankier€Іw do €Њpiewania Marsylianki. Lirycznie przelewano krew za spraw€Ѕ kontuaru i z lacedemo€Љskim entuzjazmem broniono sklepu, tego ogromnego zdrobnienia ojczyzny. W istocie, powiedzmy to, sz€Ёow€Іwczas o sprawy bardzo powa€Єne. €Ђywio€Ёy spo€Ёeczne, w oczekiwaniu dnia, kiedy znajd€Ј si€Ѕ w r€Іwnowadze, ruszy€Ёy do walki. Drugim znakiem czasu by€Ёo zbratanie si€Ѕ anarchii z prorz€Јdowo€Њci€Ј. Zwolennicy €Ёadu bronili go w spos€Іb bez€Ёadny, niekarny. B€Ѕbny zaczyna€Ёy bi€Ћ znienacka, na rozkaz jakiego€Њpu€Ёkownika gwardii narodowej,na dowolnie zarz€Јdzony apel. !Tu jaki€Њ kapitan rzuca€Ё si€Ѕ w wir walki pod wp€Ёywem przelotnego natchnienia; tam !jaki€Њ oddzia€Ё gwardii walczy€Ё !na w€Ёasn€Ј odpowiedzialno€Њ€Ћ i w€Ёasne ryzyko. W chwilach prze€Ёomowych w ogniu utarczek radzono si€Ѕ nie tyle dow€Іdc€Іw, ile w€Ёasnych instynkt€Іw. Cywilizacja, na nieszcz€Ѕ€Њcie b€Ѕd€Јca w owej epoce raczej splotem interes€Іw ni€Є zbiorem !zasad, by€Ёa zagro€Єona lub te€Є !za tak€Ј si€Ѕ mia€Ёa; podnosi€Ёa !alarm i oto ka€Єdy, kto chcia€Ё, pomaga€Ё jej i ochrania€Ё j€Ј wed€Ёug w€Ёasnego widzimisi€Ѕ; pierwszy lepszy przyb€Ё€Ѕda obwo€Ёywa€Ё si€Ѕ zbawc€Ј spo€Ёecze€Љstwa. Gorliwo€Њ€Ћ doprowadza€Ёa czasem do zbrodni. Ten czy €Іwpluton gwardii narodowej uznawa€Ё sam siebie trybuna€Ёem wojennym i w ci€Јgu pi€Ѕciu minut s€Јdzi€Ё i traci€Ё wzi€Ѕtego do niewoli powsta€Љca. Sz€Іstego czerwca 1832 roku kompania gwardii narodowej pod komend€Ј Fannicota z w€Ёasnej i nieprzymuszonej wolida€Ёa si€Ѕ zdziesi€Јtkowa€Ћ na ulicy Konopnej. Ten niezwyk€Ёy fakt zosta€Ё stwierdzony przez€Њledztwo zarz€Јdzone po u€Њmierzeniu powstania 1832 roku. Kapitan Fannicot, krewkii bu€Љczuczny mieszczanin z rasy kondotier€Іw porz€Јdku, kt€Іrych opisywali€Њmy wy€Єej, fanatyczny a niesforny !stronnik rz€Јdu, nie m€Іg€Ё si€Ѕ oprze€Ћ pokusie otwarcia ogniaprzed oznaczon€Ј godzin€Ј i ambicji zdobycia barykady samemu tylko, czyli ze swoj€Ј kompani€Ј. W chwili gdy si€Ѕ najmniej tego spodziewano, kapitan Fannicot pchn€Ј€Ё swoich ludzi przeciw barykadzie. Ten manewr, wykonany bardziej zapalczywie ni€Є strategicznie,drogo kosztowa€Ё kompani€Ѕ. Ledwie bowiem przeby€Ёa dwie trzecie ulicy, przywita€Ёa j€Ј salwa z barykady. Czterech najodwa€Єniejszych, kt€Іrzy biegli na przedzie, leg€Ёo pod sam€Ј redut€Ј. Po kr€Іtkim wahaniu zuchwa€Ёa gromada gwardzist€Іw, odwa€Єnych, leczpozbawionych wojskowej wytrzyma€Ёo€Њci, musia€Ёa !cofn€Ј€Ћ si€Ѕ, pozostawiaj€Јc na bruku pi€Ѕtna€Њcie trup€Іw. Chwila wahania pozwoli€Ёa powsta€Љcom ponownie na€Ёadowa€Ћ bro€Љ. I zanim "kompania zd€Ј€Єy€Ёa schroni€Ћ si€Ѕza rogiem, dosi€Ѕg€Ёa jej nast€Ѕpna mordercza salwa. Przez chwil€Ѕ, wzi€Ѕta we dwa !ognie, znalaz€Ёa si€Ѕ w zasi€Ѕgu baterii, kt€Іra nie maj€Јc odpowiedniego rozkazu, nie zaprzesta€Ёa strzela€Ћ. Nieustraszony i nieroztropny Fannicot pad€Ё w€Њr€Іd trafionych kartaczami. Zabi€Ёo go dzia€Ёo €Їbron stronnik€Іw €Ёadu. "Atak €Іw, bardziej w€Њciek€Ёy ni€Є"powa€Єny, rozdra€Єni€Ё Enjolrasa. %€ЇG€Ёupcy! €Ї zawo€Ёa€Ё. €ЇWysy€Ёaj€Јna rze€Ў swoich €Єo€Ёnierzy i zmuszaj€Ј nas do marnowania amunicji. Enjolras odezwa€Ё si€Ѕ, jak przystoi genera€Ёowi buntu, kt€Іrym by€Ё w istocie. Powstanie i represja nie walcz€Ј r€Іwn€Ј broni€Ј. Powstanie rozporz€Јdza "ograniczon€Ј liczb€Ј i strza€Ё€Іw, i ludzi. Wyczerpana €Ёadownica i zabity cz€Ёowiek nie daj€Ј si€Ѕ zast€Јpi€Ћ. Represja nie sk€Јpi #ludzi, bo ma armi€Ѕ, i nie €Єa€Ёujeamunicji, bo ma Vincennes. Represja ma tyle pu€Ёk€Іw, ile barykada ma obro€Љc€Іw, i tyle arsena€Ё€Іw, ile barykada €Ёadownic. S€Ј to zatem boje jednego przeciwko stu, kt€Іre zawsze ko€Љcz€Ј si€Ѕ zmia€Єd€Єeniem barykady; chyba€Єe rewolucja, nagle wybuchaj€Јc, rzuci na szal€Ѕ sw€Іj gorej€Јcy miecz archanio€Ёa. Zdarza si€Ѕ to. W€Іwczas wszystko powstaje, bruki zaczynaj€Ј wrze€Ћ, mno€Є€Ј!si€Ѕ ludowe reduty, Pary€Є dr€Єy pot€Ѕ€Єnie, quid divinum wydobywa si€Ѕ, 10 sierpnia jestw powietrzu, 29 lipca jest w powietrzu, objawia si€Ѕ cudowne €Њwiat€Ёo, rozwarty pysk przemocy cofa si€Ѕ i armia, ten lew, widzi przed sob€Ј spokojnie stoj€Јcego proroka €Ї Francj€Ѕ. Dowiadujemy si€Ѕ imienia kochanki Enjolrasa Courfeyrac, siedz€Јcy na kamieniu obok Enjolrasa, w dalszym ci€Јgu przeklina€Ё armat€Ѕ i za ka€Єdym razem, kiedy z potwornym ha€Ёasem przelatywa€Ёa chmura pocisk€Іw, kt€Іra nazywa si€Ѕ karla€Ёem, przyjmowa€Ё j€Ј wybuchem ironii: €ЇNadwer€Ѕ€Єysz sobie p€Ёuca, m€Іj biedny, stary brutalu, robisz mi zmartwienie, marnujesz sw€Іj ha€Ёas. To nie grzmot, to kaszel. "Stoj€Јcy w pobli€Єu €Њmiali si€Ѕ. €ЇPodziwiam Enjolrasa €Їm€Іwi€Ё Bossuet. €ЇZachwyca mnie jego niewzruszona odwaga. €Ђyje samotnie i to go mo€Єe czyni nieco smutnym. Enjolras skar€Єy"si€Ѕ na swoj€Ј wielko€Њ€Ћ, kt€Іra skazuje go na wdowie€Љstwo. My wszyscy mamy mniej lub wi€Ѕcej kochanek, kt€Іre robi€Ј z nas ludzi szalonych, czyli odwa€Єnych. Kiedy cz€Ёowiek jest zakochany jak tygrys, wtedy bi€Ћ si€Ѕ jak lew to dla niego fraszka. Jest to pewien spos€Іb zemsty za pociski mi€Ёo€Њci, jakimi porazi€Ёy nas gryzetki, panie nasze. Wszystkie nasze bohaterstwa pochodz€Ј od naszych kobiet. M€Ѕ€Єczyzna bez kobiety jest jak pistolet bez kurka; to kobieta sprawia, €Єe m€Ѕ€Єczyzna strzela. A wi€Ѕc, Enjolras nie ma kobiety. Nie kocha si€Ѕ, a jednak potrafi by€Ћ nieustraszony. To nies€Ёychane, €Єe mo€Єna by€Ћ zimnym jak l€Іd i €Њmia€Ёym jak ogie€Љ. Enjolras zdawa€Ё si€Ѕ nie s€Ёucha€Ћ, ale kto€Њ, kto by znajdowa€Ё si€Ѕ blisko niego, "us€Ёysza€Ёby, jak szepn€Ј€Ё cicho s€Ёowo: €ЇPatria. Bossuet €Њmia€Ё si€Ѕ jeszcze, kiedy Courfeyrac krzykn€Ј€Ё: €Ї Co€Њ nowego!! I na€Њladuj€Јc g€Ёos wo€Ўnego wywo€Ёuj€Јcego nazwiska, doda€Ё: €Ї Nazywam si€Ѕ O€Њmiofunt€Іwka. W samej rzeczy nowa osobisto€Њ€Ћ wkroczy€Ёa na !scen€Ѕ. By€Ёo to drugie dzia€Ёo. Artylerzy€Њci szybko wykonali manewr i odprzodkowali to dzia€Ёo obok pierwszego. Zaczyna€Ёo zarysowywa€Ћ si€Ѕ rozwi€Јzanie. W kilka chwil p€І€Ўniej oba dzia€Ёa, obs€Ёugiwane z po€Њpiechem, strzela€Ёy prosto na redut€Ѕ; ogie€Љ plutonu liniowego i plutonu gwardii wspiera€Ё artyleri€Ѕ. W pewnej odleg€Ёo€Њci s€Ёycha€Ћ by€Ёo inn€Ј kanonad€Ѕ. W tym samym czasie, kiedy dwa dzia€Ёa wali€Ёy do sza€Љca na ulicy Konopnej, dwa inne, jedno wycelowane w ulic€Ѕ €Њw. Dionizego, drugie w ulic€Ѕ Aubry-le-Boucher, zasypywa€Ёypociskami barykad€Ѕ €Њw. Mederyka. Cztery armaty pos€Ѕpnie sobie wt€Іrowa€Ёy. Ponure psy wojny szczeka€Ёy do siebie. Z dw€Іch dzia€Ё, kt€Іre wali€Ёy teraz w barykad€Ѕ na ulicy Konopnej, jedno strzela€Ёo kartaczami, drugie kulami. jako o wielkiej є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПтїПgХїПBp, cbœ Њ cdbF cЧbe ќ c*ca+ cc ё5 Z№cDzia€Ёo strzelaj€Јce kulami wycelowane by€Ёo nieco za wysoko, a strza€Ёy by€Ёy tak wymierzone, €Єe kule uderza€Ёy w skraj g€Іrnego w€Ѕg€Ёa barykady, odbija€Ёy si€Ѕ od niego i kruszy€Ёy kamienie brukowe, kt€Іrych od€Ёamki pada€Ёy na powsta€Љc€Іw. Taki spos€Іb strzelania zmierza€Ё do zepchni€Ѕcia powsta€Љc€Іw ze szczytu reduty, aby musieli zgrupowa€Ћ si€Ѕ w jej wn€Ѕtrzu, a wi€Ѕc zapowiada€Ё natarcie. Po wyparciu walcz€Јcych €Ї kulami ze szczytu barykady i kartaczami z okien gospody €Ї kolumny szturmowe mog€Ёyby zapu€Њci€Ћ si€Ѕ w ulic€Ѕ, nie wystawiaj€Јc si€Ѕ na cel, mo€Єe nawet niepostrze€Єenie, nagle wedrze€Ћ si€Ѕ na redut€Ѕ, jak poprzedniego wieczora, i kto wie, czy nie zdoby€Ћ jej znienacka. €ЇKoniecznie trzeba zmniejszy€Ћ#szkodliwo€Њ€Ћ tych dzia€Ё €Ї rzek€Ё!Enjolras i zawo€Ёa€Ё: €ЇOgnia do artylerzyst€Іw! Wszystko by€Ёo gotowe. Barykada, kt€Іra milcza€Ёa ju€Є od tak dawna, da€Ёa w€Њciek€Ё€Ј !salw€Ѕ; z rado€Њci€Ј jak gdyby i za€Єarcie wystrzelili tak siedem, osiem razy z rz€Ѕdu, ulica wype€Ёni€Ёa si€Ѕ o€Њlepiaj€Јcym dymem i po kilku minutach, poprzez t€Ѕ mg€Ё€Ѕ zmieszan€Ј z p€Ёomieniami, z trudem zobaczy€Ћ mo€Єna by€Ёo dwie trzecie artylerzyst€Іw zwisaj€Јcych na ko€Ёach armat. Ci, kt€Іrzy pozostali, nie przestali obs€Ёugiwa€Ћ dzia€Ё z surowym spokojem, ale ogie€Љ sta€Ё si€Ѕ rzadszy. !€Ї Dobrze idzie €Ї rzek€Ё Bossuetdo Enjolrasa. €Ї Uda€Ёo si€Ѕ. !Enjolras potrz€Јsn€Ј€Ё g€Ёow€Ј i odpowiedzia€Ё: €ЇJeszcze kwadrans takiego powodzenia, a nie b€Ѕdzie nawet dziesi€Ѕciu naboj€Іw na barykadzie. Zdaje si€Ѕ, €Єe Gavroche us€Ёysza€Ё te s€Ёowa. Gavroche przed barykad€Ј Courfeyrac nagle spostrzeg€Ё kogo€Њ przed barykad€Ј, na ulicy, pod kulami. Gavroche zabra€Ё z gospody kosz na butelki, wyszed€Ё przezprzekop i spokojnie zacz€Ј€Ё opr€І€Єnia€Ћ €Ёadownice gwardzist€Іw narodowych, zabitych pod barykad€Ј. €Ї Co tam robisz?? €Ї zapyta€Ё Courfeyrac. Gavroche odpowiedzia€Ё: €Ї Obywatelu, nape€Ёniam koszyk. !€Ї Nie widzisz, €Єe kartaczuj€Ј? Gavroche odpowiedzia€Ё: €Ї A tak, pada. Co z tego? Courfeyrac zawo€Ёa€Ё: €Ї Wracaj!! €Ї Zaraz wr€Іc€Ѕ €Ї odrzek€Ё Gavroche. I jednym skokiem rzuci€Ё si€Ѕ w ulic€Ѕ. Pami€Ѕtamy, €Єe kompania gwardzist€Іw kapitana Fannicot, ust€Ѕpuj€Јc, postawi€Ёa za sob€Ј sznur trup€Іw. Ze dwudziestu poleg€Ёych gwardzist€Іw le€Єa€Ёo tam rozrzuconych po bruku na ca€Ёej d€Ёugo€Њci ulicy. Dwadzie€Њcia €Ёadownic dla Gavroche€Вa. Zapas naboi dla barykady. !Dym strza€Ё€Іw wype€Ёni€Ё ulic€Ѕ jak g€Ѕsta mg€Ёa. Kto widzia€Ё chmur€Ѕ opad€Ё€Ј w w€Јw€Іz g€Іrski mi€Ѕdzy dwoma stromymizboczami, ten potrafi wyobrazi€Ћ sobie ten dym zg€Ѕszczony mi€Ѕdzy dwoma ciemnymi rz€Ѕdami wysokich !dom€Іw. Podnosi€Ё si€Ѕ z wolna i odnawia€Ё za ka€Єdym wystrza€Ёem, st€Јd rosn€Јca "ciemno€Њ€Ћ w€Њr€Іd bia€Ёego dnia. Walcz€Јcy na dw€Іch ko€Љcach !do€Њ€Ћ kr€Іtkiej przecie€Є ulicy ledwo si€Ѕ nawzajem widzieli. Ta ciemno€Њ€Ћ, prawdopodobnie po€Є€Јdana i przewidziana przezdow€Іdc€Іw kieruj€Јcych szturmem do barykady, by€Ёa korzystna dla Gavroche€Вa. "Pod sk€Ё€Ѕbion€Ј zas€Ёon€Ј dymu i dzi€Ѕki swej drobnej postaci, nie dostrze€Єony posun€Ј€Ё si€Ѕ daleko w ulic€Ѕ. Bez wi€Ѕkszego niebezpiecze€Љstwa wypr€І€Єni€Ё siedem czy osiem €Ёadownic. #Czo€Ёga€Ё si€Ѕ na brzuchu, p€Ѕdzi€Ёna czworakach, trzymaj€Јc !koszyk w z€Ѕbach, kr€Ѕci€Ё si€Ѕ, pe€Ёzn€Ј€Ё, wi€Ё jak w€Ј€Є od jednego do drugiego trupa i opr€І€Єnia€Ё €Ёadownice, jak ma€Ёpa €Ёuska orzechy. Z barykady, od kt€Іrej nie by€Ё jeszcze bardzo oddalony, nie odwa€Єono si€Ѕ przywo€Ёywa€Ћ go !z powrotem, boj€Јc si€Ѕ zwr€Іci€Ћna niego uwag€Ѕ oblegaj€Јcych. Przy trupie jakiego€Њ kaprala znalaz€Ё ro€Єek z prochem. €ЇI to si€Ѕ przyda €Їrzek€Ё, chowaj€Јc ro€Єek do kieszeni. "Posuwaj€Јc si€Ѕ wci€Ј€Є naprz€Іd, dotar€Ё do miejsca, gdzie dym strza€Ё€Іw stawa€Ё si€Ѕ przezroczysty. Wreszcie tyralierzy piechoty, !przykucni€Ѕci za swoj€Ј os€Ёon€Ј z kamieni, i tyralierzy gwardii podmiejskiej, zgrupowani za rogiem ulicy, zacz€Ѕli nagle pokazywa€Ћ sobie co€Њ, co si€Ѕ rusza€Ёo w€Њr€Іd dymu. Kiedy Gavroche zabiera€Ё !€Ёadunki sier€Єantowi le€Є€Јcemu przy brzegu trotuaru, kula trafi€Ёa trupa. €Ї Tam do licha!! €Ї rzek€Ё Gavroche. €ЇZabijaj€Ј mi moich nieboszczyk€Іw. Druga kula skrzesa€Ёa iskry na bruku, tu€Є obok niego. Trzecia przewr€Іci€Ёa mu koszyk. Gavroche spojrza€Ё i zobaczy€Ё, €Єe strza€Ёy pochodz€Ј od gwardzist€Іw. "Wsta€Ё, wyprostowa€Ё si€Ѕ, uj€Ј€Ё pod boki i z w€Ёosami rozwianymi przez wiatr, wpatruj€Јc si€Ѕ w strzelaj€Јcychgwardzist€Іw, za€Њpiewa€Ё: Kto€Њ kim€Њ w Hawrze poniewiera €Ї Wszystko wina jest Waltera. !Kto€Њ jest g€Ёupi w Palaiseau €Ї Wszystko przez tego Rousseau. Potem podni€Іs€Ё koszyk, zebra€Ёco do jednego €Ёadunki, kt€Іre #si€Ѕ wysypa€Ёy, i zbli€Єaj€Јc si€Ѕ #ku strza€Ёom, zacz€Ј€Ё opr€І€Єnia€Ћ now€Ј €Ёadownic€Ѕ. Tam chybi€Ёa go czwarta kula. Gavroche za€Њpiewa€Ё: Nie chc€Ј wybra€Ћ mnie na mera€Ї Wszystko wina jest Waltera. Ch€Ёystek jestem, nie ma co €Ї Wszystko przez tego Rousseau. Pi€Јta kula wywo€Ёa€Ёa tylko trzeci€Ј zwrotk€Ѕ: Dobry humor mnie rozpiera €Ї Wszystko wina jest Waltera. Ale portki mi si€Ѕ dr€Ј €Ї Wszystko przez tego Rousseau. Tak trwa€Ёo pewien czas. By€Ё to widok przera€Єaj€Јcy i urzekaj€Јcy zarazem. Ostrzeliwany Gavroche kpi€Ё ze strzelaniny. "Zdawa€Ё si€Ѕ bawi€Ћ wy€Њmienicie. By€Ё to wr€Іbel dziobi€Јcy strzelc€Іw. Na ka€Єdy wystrza€Ё odpowiada€Ё zwrotk€Ј piosenki. Strzelali do niego nieustannie izawsze chybiali. Gwardzi€Њci $narodowi i €Єo€Ёnierze €Њmieli si€Ѕ celuj€Јc. To pad€Ё plackiem na ziemi€Ѕ, to powsta€Ё, to skry€Ё si€Ѕ w k€Јt bramy, podskoczy€Ё, znik€Ё, ukaza€Ё si€Ѕ znowu, na strza€Ёy odpowiada€Ё grymasami,a jednocze€Њnie zbiera€Ё $€Ёadunki, opr€І€Єnia€Ё €Ёadownice i nape€Ёnia€Ё koszyk. Powsta€Љcy, wstrzymuj€Јc oddech z niepokoju, €Њledzili go wzrokiem. Barykada dr€Єa€Ёa, on!€Њpiewa€Ё. Nie by€Ё to dzieciak, nie by€Ё to m€Ѕ€Єczyzna, ale Jaki€Њ dziwny ulicznik €Їczarodziej. Rzek€Ёby€Њ, nietykalny karze€Ёek z t€Ёumu. Kule ugania€Ёy si€Ѕ za nim, on !by€Ё zwinniejszy od kul. Gra€Ё ze$€Њmierci€Ј w jak€Ј€Њ przera€Єaj€Јc€Ј"ciuciubabk€Ѕ; ilekro€Ћ zbli€Єa€Ёa si€Ѕ p€Ёaskonosa twarz widma, dawa€Ё jej szczutka w nos. Jedna wszak€Єe kula, lepiej wymierzona lub bardziej od innych radziecka, dosi€Ѕg€Ёa jednak tego ch€Ёopca €Їognika. !Gavroche zachwia€Ё si€Ѕ i upad€Ё. Ca€Ёa barykada krzykn€Ѕ€Ёa; ale ten pigmej mia€Ё w sobie co€Њ z Anteusza. Dla ulicznika !dotkn€Ј€Ћ si€Ѕ bruku, to jak dla olbrzyma dotkn€Ј€Ћ ziemi. Gavroche upad€Ё tylko po to, €Єeby si€Ѕ zaraz podnie€Њ€Ћ; usiad€Ё na bruku, d€Ёuga struga krwi sp€Ёywa€Ёa mu po twarzy podni€Іs€Ё obie r€Ѕce do g€Іry, spojrza€Ё w stron€Ѕ, z kt€Іrej przyszed€Ё strza€Ё, i zacz€Ј€Ё €Њpiewa€Ћ: Cz€Ёowiek tylko guzy zbiera €Ї Wszystko wina jest Waltera. Lec€Ѕ nosem w rynsztok, o! €Ї Wszystko przez tego... Nie doko€Љczy€Ё. Druga kula tegosamego strzelca przerwa€Ёa piosenk€Ѕ. Tym razem upad€Ё twarz€Ј w bruk i ju€Є si€Ѕ nie poruszy€Ё. Wielka dusza ma€Ёegocz€Ёowieczka ulecia€Ёa. W jaki spos€Іb brat staje si€Ѕ ojcem W tym samym czasie, w Ogrodzie Luksemburskim €Їspojrzenie dramatu winno przenikn€Ј€Ћ wsz€Ѕdzie €Ї sz€Ёo dwoje dzieci, trzymaj€Јc si€Ѕ zar€Ѕce. Jedno mog€Ёo mie€Ћ siedem, drugie pi€Ѕ€Ћ lat. Deszcz je zmoczy€Ё, wi€Ѕc sz€Ёy alej€Ј po s€Ёonecznej stronie; starszy ch€Ёopiec prowadzi€Ё m€Ёodszego; byli obdarci, mizerni, mieli wygl€Јd dzikich !ptak€Іw. M€Ёodszy powtarza€Ё: €Ї Chce mi si€Ѕ je€Њ€Ћ. Starszy, ju€Є troch€Ѕ w roli opiekuna, prowadzi€Ё brata !lew€Ј r€Ѕk€Ј, a w prawej trzyma€Ёkijek. !Byli sami w ogrodzie. Ogr€Іd by€Ёpusty, bramy zamkni€Ѕte z nakazu policji spowodowanegopowstaniem. Biwakuj€Јce tu wojsko wyruszy€Ёo do walki. O tych to w€Ёa€Њnie dw€Іch malc€Іw martwi€Ё si€Ѕ Gavroche, jak sobie czytelnik przypomina. By€Ёy to dzieci Th€­nardier€Іw umieszczone u Magnon, przypisywane panu !Gillenormand, a teraz jak li€Њciezerwane z tych ga€Ё€Ѕzi bez korzeni i gnane wiatrem po ziemi. Ubranie ich, schludne, kiedy byli jeszcze u Magnon i gdy s€Ёu€Єy€Ёo ono za prospekt dla pana Gillenormand, teraz podar€Ёo si€Ѕ w strz€Ѕpy. "Te biedne istotki nale€Єa€Ёy ju€Є do rubryki statystycznej €Аdzieci opuszczonych€Б, kt€Іre policja znajduje, zbiera, gubi iznowu odnajduje na paryskim bruku. Trzeba by€Ёo a€Є zaburze€Љ tego dnia, aby dwaj mali n€Ѕdzarze mogli znale€Ў€Ћ si€Ѕ w tym ogrodzie. Gdyby ich spostrzegli dozorcy,wyp€Ѕdziliby te €Ёachmany. Ma€Ёym biedakom nie wolno wchodzi€Ћ do ogrod€Іw publicznych; a jednak "nale€Єa€Ёoby pomy€Њle€Ћ, €Єe jako dzieci maj€Ј prawo do kwiat€Іw.Chwilami, kiedy powia€Ё wiatr, dolatywa€Ёy niewyra€Ўne krzyki, jaka€Њ wrzawa, burzliwy €Ёoskot karabinowych strza€Ё€Іw i g€Ёuchy huk armat. Dym unosi€Ё si€Ѕ nad dachami od strony Hal. Dzwon, kt€Іry zdawa€Ё si€Ѕ nawo€Ёywa€Ћ, dzwoni€Ё w oddali. Ale dzieci nie zwraca€Ёy uwagi na t€Ѕ wrzaw€Ѕ. M€Ёodszy "powtarza€Ё p€І€Ёg€Ёosem: €ЇChce mi si€Ѕ je€Њ€Ћ. Prawie jednocze€Њnie z malcami do wielkiej sadzawki zbli€Єy€Ёa si€Ѕ druga para. By€Ё to #pi€Ѕ€Ћdziesi€Ѕcioletni jegomo€Њ€Ћ, kt€Іry prowadzi€Ё za r€Ѕk€Ѕ sze€Њcioletniego jegomo€Њcia. Zapewne ojciec i syn. "Jegomo€Њ€Ћ sze€Њcioletni trzyma€Ё w r€Ѕku du€Єe dro€Єd€Єowe ciastko. W owym czasie mieszka€Љcy niekt€Іrych s€Јsiednich dom€Іw przy ulicy Madame i Enfer mieliklucze od Ogrodu Luksemburskiego i mogli korzysta€Ћ z nich, kiedy bramy !by€Ёy ju€Є zamkni€Ѕte; p€І€Ўniej zniesiono ten przywilej. Ojcieci syn wyszli najwidoczniej z kt€Іrego€Њ z takich dom€Іw. Dwaj biedni malcy zobaczyli nadchodz€Јcego €Аpana€Бi skryli si€Ѕ za szop€Ѕ, w kt€Іrej mieszka€Ёy €Ёab€Ѕdzie. €Дw pan by€Ё to mieszczanin, mo€Єe ten sam, kt€Іrego spotka€Ё razu pewnego Mariusz,!ogarni€Ѕty gor€Јczk€Ј mi€Ёo€Њci, tak€Єe przy tej sadzawce, i s€Ёysza€Ё, jak radzi€Ё synowi, €Єeby €Аunika€Ё zbytk€Іw€Б. Mia€Ё min€Ѕ uprzejm€Ј i wynios€Ё€Ј, a usta nie !domkni€Ѕte i u€Њmiechni€Ѕte. Ten u€Њmiech mechaniczny, pochodz€Јcy z nadmiaru szcz€Ѕk, a niedostatku sk€Іry, pokazywa€Ё raczej z€Ѕby ni€Є dusz€Ѕ. Ch€Ёopiec, z napocz€Ѕtymciastkiem w r€Ѕku, by€Ё wyra€Ўnie przekarmiony. Malec z powodu rozruch€Іw mia€Ё na sobie mundurek gwardii narodowej, ojciec za€Њ przez roztropno€Њ€Ћ pozosta€Ё w ubraniu cywilnym. Ojciec i syn zatrzymali si€Ѕ przy wielkiej sadzawce, gdzie pluska€Ёy si€Ѕ €Ёab€Ѕdzie. €Дw mieszczanin zdawa€Ё si€Ѕ mie€Ћ szczeg€Іlny sentyment dla !€Ёab€Ѕdzi. By€Ё do nich podobny otyle, €Єe chodzi€Ё jak one. #€Гab€Ѕdzie p€Ёywa€Ёy w€Ёa€Њnie, co jest ich g€Ё€Іwnym talentem, i by€Ёy wspania€Ёe. Gdyby ci dwaj malcy mogli us€Ёysze€Ћ i zrozumie€Ћ, dosz€Ёyby ich te oto s€Ёowa cz€Ёowieka powa€Єnego. Ojciec m€Іwi€Ё do syna: €ЇM€Ѕdrzec zadowala si€Ѕ !niewielkim! Sp€Іjrz na mnie, m€Іj synu. Nie lubi€Ѕ przepychu. Nie widziano mnie nigdy w ubiorzewyszytym z€Ёotem i drogimi kamieniami; ten fa€Ёszywy blaskzostawiam duszom €Ўle ukszta€Ёconym. W tej chwili wzmog€Ёy si€Ѕ g€Ёuche krzyki dochodz€Јce od strony Hal, bicie dzwonu i wrzawa. €Ї Co to jest?? €Ї zapyta€Ё ch€Ёopiec. Ojciec odpowiedzia€Ё: €Ї Rozpusta uliczna. Nagle zauwa€Єy€Ё dw€Іch obdartych malc€Іw, stoj€Јcych za zielonym domkiem €Ёab€Ѕdzi. !€Ї Oto ju€Є pocz€Јtek €Ї rzek€Ё. I po chwili milczenia doda€Ё: €Ї Anarchia wciska si€Ѕ do tego ogrodu. Tymczasem ch€Ёopiec ugryz€Ё kawa€Ёek ciastka, wyplu€Ё go i nagle zacz€Ј€Ё p€Ёaka€Ћ. !€Ї Czego p€Ёaczesz?? €Ї zapyta€Ё ojciec. !€Ї Ju€Є mi si€Ѕ nie chce je€Њ€Ћ. Ojciec u€Њmiechn€Ј€Ё si€Ѕ rozumnie: €Ї Moje dziecko, nie trzeba by€Ћ g€Ёodnym, €Єeby je€Њ€Ћ ciastko. €Ї To ciastko mi nie smakuje. Jest czerstwe. €Ї Nie chcesz go?? €Ї Nie. Ojciec pokaza€Ё mu €Ёab€Ѕdzie. €Ї Rzu€Ћ je tym p€Ёetwonogom. Ch€Ёopiec zawaha€Ё si€Ѕ; mo€Єna !ju€Є nie chcie€Ћ ciastka, ale to jeszcze nie pow€Іd, €Єeby je oddawa€Ћ. Ojciec m€Іwi€Ё dalej: €Ї B€Јd€Ў ludzki. Trzeba mie€Ћ lito€Њ€Ћ dla zwierz€Јt. I bior€Јc ciastko z r€Ѕki syna, rzuci€Ё je do sadzawki. Ciastko upad€Ёo blisko brzegu. €Гab€Ѕdzie by€Ёy daleko, na €Њrodku sadzawki, zaj€Ѕte polowaniem na jak€Ј€Њ zdobycz. Nie widzia€Ёy ani pana, ani ciastka. Pan, w obawie, €Єeby ciastko nie uton€Ѕ€Ёo nadaremnie, "rozpocz€Ј€Ё jak€Ј€Њ sygnalizacj€Ѕ "telegraficzn€Ј, kt€Іra zwr€Іci€Ёa wreszcie uwag€Ѕ €Ёab€Ѕdzi. Spostrzeg€Ёy co€Њ p€Ёywaj€Јcego na powierzchni, jak okr€Ѕty zmieni€Ёy kierunek i z wolna pop€Ёyn€Ѕ€Ёy ku ciastku, z majestatycznym spokojem, jaki przystoi bia€Ёym ptakom. "€Ї €Гab€Ѕdzie rozumiej€Ј znaki €Ї rzek€Ё mieszczanin uszcz€Ѕ€Њliwiony swoj€Ј pomys€Ёowo€Њci€Ј. W tej chwili daleka wrzawa miejska znowu wzros€Ёa, tym razem z€Ёowrogo. Niekt€Іre powiewy wiatru m€Іwi€Ј "wyra€Ўniej ni€Є inne. Ten, kt€Іry d€Ј€Ё w tej chwili, wyra€Ўnie !donosi€Ё bicie w b€Ѕbny, krzyki, strza€Ёy i ponury dwug€Ёos dzwon€Іw i armat. Jednocze€Њnie czarna chmura nagle zas€Ёoni€Ёa s€Ёo€Љce. €Гab€Ѕdzie jeszcze nie dop€Ёyn€Ѕ€Ёy do ciastka. €Ї Wracajmy €Їrzek€Ё ojciec €Ї szturmuj€Ј do Tuileri€Іw. !I odszed€Ё, prowadz€Јc za r€Ѕk€Ѕ swego ma€Ёego mieszczucha. Syn, €Єa€Ёuj€Јc €Ёab€Ѕdzi, odwraca€Ё g€Ёow€Ѕ ku sadzawce, dop€Іki na zakr€Ѕcie alei nie straci€Ё jej z oczu. Tymczasem razem z €Ёab€Ѕdziami dwaj biedni $zab€Ё€Јkani malcy zbli€Єyli si€Ѕ do ciastka. P€Ёywa€Ёo na wodzie. Mniejszy patrzy€Ё na ciastko, wi€Ѕkszy patrzy€Ё na odchodz€Јcego pana. Ojciec i syn znikn€Ѕli w labiryncie alei prowadz€Јcych na wielkie schody od ulicy Madame. !Kiedy ju€Є nie by€Ёo ich wida€Ћ, "starszy ch€Ёopiec po€Ёo€Єy€Ё si€Ѕ plackiem na ziemi przy brzegu sadzawki, lew€Ј r€Ѕk€Ј uczepi€Ё $si€Ѕ kraw€Ѕdzi, przechyli€Ё si€Ѕ ku wodzie, tak €Єe o ma€Ёo nie spad€Ё, i praw€Ј r€Ѕk€Ѕ z kijem wyci€Јgn€Ј€Ё ku ciastku. €Гab€Ѕdzie spostrzeg€Ёy nieprzyjaciela i zacz€Ѕ€Ёy si€Ѕ €Њpieszy€Ћ, ale swoim po€Њpiechem pomog€Ёy ma€Ёemu rybakowi; poruszy€Ёy piersiami wod€Ѕ i jedna z kolistych koncentrycznych fal lekko popchn€Ѕ€Ёa ciastko ku dziecku. !Kiedy ptaki dop€Ёyn€Ѕ€Ёy, ciastko"by€Ёo ju€Є ko€Ёo kijka. Ch€Ёopiec uderzy€Ё kijkiem w wod€Ѕ, przyci€Јgn€Ј€Ё ciastko do brzegu, odstraszy€Ё €Ёab€Ѕdzie, #porwa€Ё ciastko i podni€Іs€Ё si€Ѕ. Ciastko by€Ёo mokre, ale chcia€Ёo im si€Ѕ je€Њ€Ћ i pi€Ћ. Starszy roz€Ёama€Ё ciastko na "dwoje, mniejsz€Ј cz€Ѕ€Њ€Ћ wzi€Ј€Ё sobie, wi€Ѕksz€Ј poda€Ё ma€Ёemu bratu i rzek€Ё: €Ї Masz, wcinaj. Mortuus pater filium moriturum expectat Mariusz wyskoczy€Ё za barykad€Ѕ. Combeferre pobieg€Ё za nim. Ale by€Ёo za p€І€Ўno. Gavroche by€Ё martwy. Combeferre zabra€Ё koszyk z €Ёadunkami. Mariusz zabra€Ё ch€Ёopca. #Ach! €Ї my€Њla€Ё. €Ї To, co ojciec Gavroche€Вa uczyni€Ё dla jego ojca, on oddaje synowi; ale !Th€­nardier przyni€Іs€Ё jego ojca€Єywego, on ni€Іs€Ё martwe dziecko. Kiedy Mariusz z Gavroche€Вem na r€Ѕkach wr€Іcili do reduty, mia€Ё, jak i ch€Ёopiec, twarz zlan€Ј krwi€Ј. "W chwili gdy schyla€Ё si€Ѕ, €Єeby podnie€Њ€Ћ Gavroche€Вa, kula drasn€Ѕ€Ёa go w czaszk€Ѕ; nawet tego nie spostrzeg€Ё. Courfeyrac odwi€Јza€Ё z szyi chustk€Ѕ i owin€Ј€Ё Mariuszowi czo€Ёo. Z€Ёo€Єono Gavroche€Вa na stole obok Mabeufa i oba cia€Ёa okryto czarnym szalem; "starczy€Ёo go i dla starca, i dla dziecka. Combeferre rozda€Ё €Ёadunki z przyniesionego koszyka. Dosta€Ёo si€Ѕ ka€Єdemu po pi€Ѕtna€Њcie strza€Ё€Іw. Jan Valjean siedzia€Ё wci€Ј€Є w tym samym miejscu, na brzegutrotuaru, nieruchomy. Gdy Combeferre podawa€Ё mu pi€Ѕtna€Њcie €Ёadunk€Іw, "przecz€Јco potrz€Јsn€Ј€Ё g€Ёow€Ј. !€ЇA to osobliwy dziwak €Ї rzek€Ё cicho Combeferre do Enjolrasa. €Ї Znajduje spos€Іb, €Єeby si€Ѕ nie bi€Ћ na tej barykadzie. €Ї Co mu nie przeszkadza jej "broni€Ћ €Ї odpowiedzia€Ё Enjolras.€Ї Bohaterstwo ma swoich orygina€Ё€Іw €Ї wtr€Јci€Ё Combeferre. !A Courfeyrac, kt€Іry us€Ёysza€Ё, dorzuci€Ё: €Ї To inny gatunek ni€Є ojciec Mabeuf. Combeferre, przepasany fartuchem, opatrywa€Ё rannych;"Bossuet i Feuilly robili €Ёadunki z prochu, kt€Іry Gavroche zabra€Ё poleg€Ёemu kapralowi. #Bossuet m€Іwi€Ё do Feuilly€Вego: €ЇWkr€Іtce wsi€Јdziemy do "dyli€Єansu na drug€Ј planet€Ѕ. €Ї Courfeyrac, siedz€Јc na kamieniach, kt€Іre sobie zarezerwowa€Ё przy Enjolrasie, uk€Ёada€Ё i porz€Јdkowa€Ё ca€Ёy . jako o wielkiej є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПтїПgХїПB!p/ cJd"Ÿ 6 c­d#е| ce$Qч cse%8) cжe&H4. c9farsena€Ё: swoj€Ј lask€Ѕ ze szpad€Ј, sw€Іj karabin, dwa pistolety i kij; czyni€Ё to ze staranno€Њci€Ј dziewcz€Ѕcia porz€Јdkuj€Јcego sw€Іj koszyczek do rob€Іtki. Jan Valjean, milcz€Јc, patrzy€Ё na €Њcian€Ѕ przed sob€Ј. Jaki€Њ robotnik w€Ёo€Єy€Ё na g€Ёow€Ѕ szeroki s€Ёomiany kapelusz matki Hucheloup, €Єeby €Ї jak m€Іwi€Ё €Їnie opali€Ћ si€Ѕ na s€Ёo€Љcu. Joly ogl€Јda€Ё sobie j€Ѕzyk w lusterku wdowy Hucheloup. Paru powsta€Љc€Іw znalaz€Ёo w szufladzie suche sk€Іrki sple€Њnia€Ёego chleba i zjada€Ёo je chciwie. Mariusz rozmy€Њla€Ё z niepokojem o tym,co ju€Є wkr€Іtce powie mu ojciec. S€Ѕp dostaje si€Ѕ w inne szpony Nagle mi€Ѕdzy dwoma wystrza€Ёami us€Ёyszano daleki d€Ўwi€Ѕk zegara bij€Јcego godzin€Ѕ. "€Ї Po€Ёudnie €Ї rzek€Ё Combeferre.Jeszcze nie przebrzmia€Ёo dwunaste uderzenie, gdy Enjolras zerwa€Ё si€Ѕ i piorunuj€Јcym g€Ёosem zawo€Ёa€Ё ze szczytu barykady: €ЇZnosi€Ћ bruk do domu! Zatka€Ћ nim otwory okien na dole i na poddaszu! Po€Ёowa ludzi do broni, potowa niech nosi bruk! Nie ma ani chwili do stracenia! Na skraju ulicy ukaza€Ё si€Ѕ w bojowym ordynku oddzia€Ё saper€Іw z siekierami na !ramieniu. Nie mog€Ёo to by€Ћ nic innego ni€Є czo€Ё€Іwka kolumny. Jakiej? Oczywi€Њcie kolumny szturmowej, poniewa€Є saperzy!maj€Јcy rozbiera€Ћ barykad€Ѕ szlizawsze przed €Єo€Ёnierzami, kt€Іrzy mieli j€Ј zdoby€Ћ. Rozkaz Enjolrasa zosta€Ё wykonany z systematycznym po€Њpiechem w€Ёa€Њciwym okr€Ѕtom i barykadom, jedynymmiejscom, z kt€Іrych nie ma ucieczki. Nast€Ѕpnie zabarykadowano okna na dole i ustawiono w pogotowiu €Єelazne sztaby, kt€Іre na noc zak€Ёadano od wewn€Јtrz na drzwi gospody. Twierdza by€Ёa gotowa, niczego nie brakowa€Ёo. Barykada by€Ёa wa€Ёem, a karczma obronn€Ј wie€Є€Ј. Pozosta€Ёymi kamieniami za€Ёo€Єono przej€Њcie przy €Њcianie. Enjolras powiedzia€Ё do Mariusza: €ЇJeste€Њmy obydwaj dow€Іdcami. Ja wydam ostatnierozkazy wewn€Јtrz, ty zosta€Љ na zewn€Јtrz i uwa€Єaj. Mariusz stan€Ј€Ё na szczycie barykady i patrzy€Ё. Enjolras kaza€Ё zabi€Ћ gwo€Ўdziami drzwi do kuchni, kt€Іr€Ј jak pami€Ѕtamy, zamieniono na ambulans. #€Ї Ostro€Єnie z rannymi €Ї rzek€Ё. Ostatnie instrukcje wydawa€Ё w izbie na parterze, silnym, ale spokojnym g€Ёosem. Feuilly !s€Ёucha€Ё i odpowiada€Ё w imieniu wszystkich. €Ї Na pierwszym pi€Ѕtrze potrzebne s€Ј topory do zr€Јbania schod€Іw. Czy macie je? €Ї Mamy €Ї rzek€Ё Feuilly. €ЇIle? €Ї Dwa topory i siekier€Ѕ. €Ї Wystarczy. Jest tu nas dwudziestu sze€Њciu zdolnych do walki. €ЇIle karabin€Іw? €Ї Trzydzie€Њci cztery. €ЇO osiem za du€Єo. Miejcie te osiem karabin€Іw nabite i pod "r€Ѕk€Ј. U pasa szable i pistolety.Dwudziestu ludzi na barykadzie. Sze€Њciu przyczai si€Ѕ w oknach pierwszego pi€Ѕtra i na strychu, €Єeby strzela€Ћ do oblegaj€Јcych przez strzelnice z kamieni brukowych. Niech ani jeden niezostanie bezczynny. Jak tylko b€Ѕben uderzy do ataku niech ca€Ёa dwudziestka wskoczy na barykad€Ѕ. Pierwsi zajm€Ј najlepsze miejsca. Wydawszy te rozporz€Јdzenia, $obr€Іci€Ё si€Ѕ do Javerta i rzek€Ё: €Ї Nie zapomnia€Ёem o tobie. !I po€Ёo€Єywszy pistolet na stole,doda€Ё: !€Ї Ostatni, kt€Іry st€Јd wyjdzie,rozwali €Ёeb temu szpiegowi. "€Ї Tu?? €Ї zapyta€Ё jaki€Њ g€Ёos. !€ЇNie, tego trupa nie godzi si€Ѕ miesza€Ћ z naszymi poleg€Ёymi. Mo€Єna wyprowadzi€Ћ go za ma€Ё€Ј barykad€Ѕ, na Zakr€Ѕt. Barykada ma tylko cztery stopy wysoko€Њci. On jest dobrze zwi€Јzany. Tam go zaprowadzi€Ћ i zastrzeli€Ћ. Kto€Њ mia€Ё w tej chwili wyraz twarzy oboj€Ѕtniejszy jeszcze ni€Є Enjolras; tym kim€Њ by€Ё Javert. W tej chwili pojawi€Ё si€Ѕ Jan Valjean. Sta€Ё dot€Јd w gromadzie powsta€Љc€Іw. Teraz wyszed€Ё naprz€Іd i zapyta€Ё Enjolrasa: €Ї Czy pan jest dow€Іdc€Ј?? €Ї Ja. €Ї Przed chwil€Ј dzi€Ѕkowa€Ё mi pan. €Ї W imieniu Republiki. Barykada ma dw€Іch zbawc€Іw: Mariusza Pontmercy i pana. €Ї Czy s€Јdzi pan, €Єe zas€Ёu€Єy€Ёem na nagrod€Ѕ? €Ї Niew€Јtpliwie. €Ї Wi€Ѕc prosz€Ѕ o ni€Ј. €Ї Jak€Ј?? €Ї €Ђebym m€Іg€Ё sam paln€Ј€Ћ w €Ёeb temu cz€Ёowiekowi. Javert podni€Іs€Ё g€Ёow€Ѕ, zobaczy€Ё Jana Valjean, drgn€Ј€Ёniepostrze€Єenie i rzek€Ё: €Ї S€Ёusznie. Enjolras zabra€Ё si€Ѕ do nabijania karabinu; powi€Іd€Ё oczami doko€Ёa i zapyta€Ё: €Ї Nikt si€Ѕ nie sprzeciwia?? I obr€Іciwszy si€Ѕ do Jana Valjean, rzek€Ё: €Ї We€Ў pan sobie tego szpicla. Jan Valjean obj€Ј€Ё w posiadanie Javerta, siadaj€Јc "na brzegu sto€Ёu. Wzi€Ј€Ё pistolet!i cichy zgrzyt oznajmi€Ё, €Єe go nabija. W tej€Єe chwili us€Ёyszano g€Ёos tr€Јbki. #€Ї Do broni!! €Ї zawo€Ёa€Ё Mariusz ze szczytu barykady. "Javert za€Њmia€Ё si€Ѕ w€Ёa€Њciwym sobie cichym €Њmiechem i patrz€Јc uporczywie na powsta€Љc€Іw, rzek€Ё: "€Ї Nie lepiej si€Ѕ macie ni€Є ja. #€Ї Wszyscy na ulic€Ѕ!! €Ї zawo€Ёa€Ё Enjolras. "Powsta€Љcy rzucili si€Ѕ t€Ёumnie, a Javert krzykn€Ј€Ё w €Њlad za nimi: €Ї Do pr€Ѕdkiego zobaczenia!! Zemsta Jana Valjean Kiedy Jan Valjean pozosta€Ё sam z Javertem, odwi€Јza€Ё sznur kr€Ѕpuj€Јcy wi€Ѕ€Ўnia w pasie, a zawi€Јzany na supe€Ё pod sto€Ёem, i da€Ё mu znak, €Єeby wsta€Ё. Javert us€Ёucha€Ё, z tym nieopisanym u€Њmiechem, kt€Іry wyra€Єa ca€Ё€Ј wy€Єszo€Њ€Ћ uwi€Ѕzionej w€Ёadzy. Jan Valjean wzi€Ј€Ё Javerta za postronek, jak bierze si€Ѕ koniaza uzd€Ѕ, i ci€Јgn€Јc go za sob€Ј, wyszed€Ё z gospody, powoli, bo Javert ze sp€Ѕtanyminogami m€Іg€Ё st€Јpa€Ћ tylko drobnym krokiem. Jan Valjean trzyma€Ё w r€Ѕku pistolet. Tak przeszli przez trapezoidalne wn€Ѕtrze barykady. Powsta€Љcy, zaj€Ѕci bliskim szturmem, odwr€Іceni byli plecami. Tylko Mariusz, stoj€Јcy bokiem na lewym kra€Љcu nasypu, widzia€Ё, jak !przechodzili. Grobowe €Њwiat€Ёo, #kt€Іre mia€Ё w duszy, o€Њwietli€Ёo t€Ѕ grup€Ѕ z€Ёo€Єon€Ј ze skaza€Љc€Іw i kata. Jan Valjean nie bez trudu przeci€Јgn€Ј€Ё Javerta przez "ma€Ё€Ј barykad€Ѕ uliczki Zakr€Ѕt, nie puszczaj€Јc go jednak ani na chwil€Ѕ. Kiedy przebyli barykad€Ѕ, znale€Ўli si€Ѕ w uliczce sami. #Nikt ich nie m€Іg€Ё ju€Є widzie€Ћ. R€Іg kamienicy zas€Ёania€Ё ich przed okiem walcz€Јcych. Trupyzniesione z barykady le€Єa€Ёy tu€Є obok, u€Ёo€Єone w straszliwy stos. !W€Њr€Іd tych zw€Ёok wida€Ћ by€Ёo sin€Ј twarz, rozpuszczone "w€Ёosy, przestrzelon€Ј r€Ѕk€Ѕ i nawp€І€Ё obna€Єon€Ј pier€Њ niewie€Њci€Ј. By€Ёa to Eponina. Javert spojrza€Ё z ukosa na !zmar€Ё€Ј i najzupe€Ёniej spokojnypowiedzia€Ё p€І€Ёg€Ёosem: €Ї Zdaje mi si€Ѕ, €Єe znam t€Ѕ dziewczyn€Ѕ. Potem odwr€Іci€Ё si€Ѕ do Jana Valjean. Jan Valjean wsun€Ј€Ё pistolet pod pach€Ѕ i utkwi€Ё w Jayercie spojenie, kt€Іre i bez s€Ё€Іw m€Іwi€Ёo wyra€Ўnie: €Ї To ja, Javercie! Javert odpowiedzia€Ё: €Ї M€Њcij si€Ѕ wi€Ѕc. Jan Valjean wydoby€Ё z kieszeni n€І€Є i otworzy€Ё. "€Ї Majcher?? €Ї zawo€Ёa€Ё Javert. €Ї Masz s€Ёuszno€Њ€Ћ!! To stosowniejsza bro€Љ dla ciebie. Jan Valjean przeci€Ј€Ё postronek, kt€Іry Javert mia€Ё na szyi, nast€Ѕpnie sznur na r€Ѕkach, po czym schyli€Ё si€Ѕ, przeci€Ј€Ё szpagat u n€Іg i prostuj€Јc si€Ѕ, rzek€Ё: €Ї Jest pan wolny. !Javert nie€Ёatwo si€Ѕ dziwi€Ё. A jednak, cho€Ћ tak €Њwietnie panowa€Ё nad sob€Ј, nie m€Іg€Ё przezwyci€Ѕ€Єy€Ћ wzruszenia. Otworzy€Ё usta i sta€Ё nieruchomo. Jan Valjean m€Іwi€Ё dalej: €ЇNie s€Јdz€Ѕ, €Єebym st€Јd wyszed€Ё. Ale je€Єeli jakim€Њ przypadkiem wydostan€Ѕ si€Ѕ, tomieszkam pod nazwiskiem Faucheleyent, przy ulicy Cz€Ёowieka Zbrojnego pod si€Іdmym. !Javert skrzywi€Ё si€Ѕ jak tygrys jedn€Ј stron€Ј ust i mrukn€Ј€Ё przez z€Ѕby: €Ї Strze€Є si€Ѕ. !€Ї Niech pan idzie €Ї rzek€Ё Jan Valjean. Javert odpar€Ё: !€Ї Powiedzia€Ёe€Њ: Fauchelevent, ulica Cz€Ёowieka Zbrojnego? €Ї Numer si€Іdmy. !Javert powt€Іrzy€Ё p€І€Ёg€Ёosem: €Ї Numer si€Іdmy. Zapi€Ј€Ё surdut, sztywno, po wojskowemu wyprostowa€Ё si€Ѕ, wykona€Ё p€І€Ё obrotu, skrzy€Єowa€Ё ramiona i !trzymaj€Јc si€Ѕ jedn€Ј r€Ѕk€Ј za podbr€Іdek, zacz€Ј€Ё i€Њ€Ћ w kierunku Hal. Jan Valjean €Њledzi€Ё go spojrzeniem. Uszed€Ёszy kilka krok€Іw, Javert odwr€Іci€Ё si€Ѕ i krzykn€Ј€Ё na Jana Valjean: €Ї Nudzi mnie to, niech mnie pan raczej zabije. Javert sam nawet nie !spostrzeg€Ё, €Єe m€Іwi€Ё do Jana Valjean €Аpan€Б. €Ї Niech pan sobie idzie €Ї odpowiedzia€Ё Jan Valjean. Javert oddali€Ё si€Ѕ wolnym krokiem. Po chwili skr€Ѕci€Ё za r€Іg ulicy Dominika€Љskiej. Kiedy Javert znikn€Ј€Ё, Jan Valjean wystrzeli€Ё z pistoletu w powietrze. Potem wr€Іci€Ё na barykad€Ѕ i rzek€Ё: €Ї Sko€Љczone. A oto, co si€Ѕ tymczasem sta€Ёo.Mariusz, bardziej zaj€Ѕty tym, co si€Ѕ dzia€Ёo na zewn€Јtrz barykady, ni€Є tym, co w €Њrodku, dotychczas nie przypatrzy€Ё si€Ѕ uwa€Єniej szpiegowi zwi€Јzanemu i uwi€Ѕzionemu w ciemnym k€Јcieizby. Kiedy zobaczy€Ё go przy €Њwietle dnia, jak przechodzi€Ё barykad€Ѕid€Јc na €Њmier€Ћ, pozna€Ё go. Przypomnia€Ё sobie inspektora zulicy Pontoise i dwa pistolety od niego otrzymane, a kt€Іrych"on, Mariusz, u€Єy€Ё tu w€Ёa€Њnie, na tej barykadzie; przypomnia€Ёsobie nie tylko twarz, ale i nazwisko. Ale wspomnienie to by€Ёo mgliste i niepewne jak wszystkie jego my€Њli. Nie tyle stwierdzi€Ё, ile raczej zada€Ё sobie pytanie: €Ї Czy to aby nie inspektor policji, kt€Іry !m€Іwi€Ё, €Єe si€Ѕ nazywa Javert? Mo€Єe by€Ё jeszcze czas, €Єeby wstawi€Ћ si€Ѕ za tym cz€Ёowiekiem? Ale nale€Єa€Ёoby wprz€Іd wiedzie€Ћ, czy to rzeczywi€Њcie ten sam Javert. Mariusz zawo€Ёa€Ё do Enjolrasa, kt€Іry sta€Ё na drugim ko€Љcu barykady: €Ї Enjolras!! €Ї Co?? €Ї Jak si€Ѕ nazywa ten cz€Ёowiek?? €Ї Kto?? €Ї Agent policji. Znasz jego nazwisko? €Ї Naturalnie. Sam powiedzia€Ё. €Ї Jak€Єe si€Ѕ nazywa?? €Ї Javert. Mariusz drgn€Ј€Ё. W tej chwili us€Ёyszano strza€Ё z pistoletu. Jan Valjean ukaza€Ё si€Ѕ i krzykn€Ј€Ё: €Ї Sko€Љczone!! Ponury dreszcz przenikn€Ј€Ё serce Mariusza. Bohaterowie Nagle uderzono w b€Ѕbny do szturmu. Atak by€Ё gwa€Ёtowny jak nawa€Ёnica. Poprzedniego dnia €Єo€Ёnierze zbli€Єali si€Ѕ do barykady cichaczem, w !ciemno€Њci, jak w€Ј€Є boa. Teraz,!w dzie€Љ, w ods€Ёoni€Ѕtej ulicy, zaskoczenie by€Ёo niemo€Єliwe, zreszt€Ј ods€Ёoni€Ѕte ju€Є #bateri€Ѕ, ju€Є zarycza€Ёy dzia€Ёa, "armia rzuci€Ёa si€Ѕ na barykad€Ѕ. "Tym razem w€Њciek€Ёo€Њ€Ћ zaj€Ѕ€Ёa miejsce zr€Ѕczno€Њci. Silna kolumna piechoty liniowej, w r€Іwnych odst€Ѕpach przetykana gwardi€Ј narodow€Ј i piesz€Ј gwardi€Ј miejsk€Ј, maj€Јc za sob€Ј niezliczone masy, kt€Іre dawa€Ёy si€Ѕ s€Ёysze€Ћ, cho€Ћ niewidoczne, wpad€Ёa biegiem w ulic€Ѕ przy odg€Ёosie b€Ѕbn€Іw i tr€Јb, z bagnetami z€Ёo€Єonymi do ataku, z saperami na czele, i nie zwa€Єaj€Јc na strza€Ёy, uderzy€Ёa w barykad€Ѕ niby spi€Єowa belka w mur. Mur wytrzyma€Ё. Nacieraj€Јcy mieli za sob€Ј liczb€Ѕ, powsta€Љcy pozycj€Ѕ. Stali na szczycie i z bliska razili €Єo€Ёnierzy, kt€Іrzy !potykali si€Ѕ o trupy i rannych iz trudem wdzierali si€Ѕ na strom€Ј €Њcian€Ѕ barykady. Ta barykada, zbudowana znakomicie i €Њwietnie umieszczona, mog€Ёa z garstk€Јludzi trzyma€Ћ w szachu ca€Ёy legion. Wszelako kolumna oblegaj€Јcych ci€Јgle wzrasta€Ёa!i mimo gradu kul zbli€Єa€Ёa si€Ѕ nieub€Ёaganie, krok za krokiem,powoli, ale pewnie; armia €Њciska€Ёa barykad€Ѕ jak €Њruba pras€Ѕ. Ataki powtarza€Ёy si€Ѕ jeden za drugim. Wzrasta€Ёa zgroza. W€Іwczas na tej kupie kamieniprzy ulicy Konopnej wszcz€Ѕ€Ёa si€Ѕ walka godna mur€Іw Troi. Ciludzie, mizerni, obdarci, wyczerpani, kt€Іrzy od dwudziestu czterech godzin "nie jedli, nie spali, mieli tylko po kilka naboj€Іw i na pr€І€Єno szukali jeszcze po pustych kieszeniach, prawie wszyscy ranni, z g€Ёowami i r€Ѕkami w banda€Єach rdzawych od krwi, czarnych od sadzy, z dziuramiw odzieniu, przez kt€Іre s€Јczy€Ёa si€Ѕ krew, ledwie uzbrojeni w z€Ёe karabiny i stare wyszczerbione szable €Ї stali si€Ѕ tytanami. Wojsko dziesi€Ѕ€Ћ razy przypada€Ёo do barykady, nigdy nie mog€Јc jej wzi€Ј€Ћ. !Aby poj€Ј€Ћ t€Ѕ walk€Ѕ, trzeba bywyobrazi€Ћ sobie ogie€Љ pod€Ёo€Єony pod stos straszliwej!odwagi, i po€Єar, kt€Іry by st€Јdpowsta€Ё. To nie by€Ёa bitwa, lecz wn€Ѕtrze pieca; usta dysza€Ёy tu p€Ёomieniem, twarzeby€Ёy niezwyk€Ёe, kszta€Ёty ludzkie zdawa€Ёy si€Ѕ czym€Њ "niemo€Єliwym, walcz€Јcy p€Ёon€Ѕli i straszliwy by€Ё widok tych salamander buntu poruszaj€Јcych si€Ѕ w czerwonym dymie. Walczyli wr€Ѕcz, zwarci ze sob€Ј, na pistolety, na szable, !na pi€Ѕ€Њci, z dala, z bliska, z g€Іry, z do€Ёu, zewsz€Јd, z dachu domu, z okien gospody, z. otwor€Іw piwnicy, gdzie kilku si€Ѕ w€Њlizn€Ѕ€Ёo. Na wp€І€Ё zburzona fasada Koryntu by€Ёa straszna. Okno, poszczerbione kartaczami, straci€Ёo szyby i ramy i stanowi€Ёo tylko bezkszta€Ёtn€Ј dziur€Ѕ, kt€Іr€Ј zastawiono napr€Ѕdce kamieniami z bruku. "Poleg€Ё Bossuet, poleg€Ё Feuilly, "poleg€Ё Courfeyrac, poleg€Ё Joly; Combeferre, trzy razy pchni€Ѕty w pier€Њ bagnetem, w chwili gdy podnosi€Ё rannego !€Єo€Ёnierza, spojrza€Ё jeszcze w niebo i skona€Ё. "Mariusz wci€Ј€Є walczy€Ё; by€Ё takporaniony, zw€Ёaszcza w g€Ёow€Ѕ, €Єe twarz nik€Ёa mu we !krwi, jakby mu j€Ј kto€Њ zakry€Ё czerwon€Ј chustk€Ј. "Tylko Enjolras nie odni€Іs€Ё rany.Kiedy nie mia€Ё ju€Є broni, wyci€Јga€Ё r€Ѕk€Ѕ na prawo i lewo, a powsta€Љcy podawali mu, co kto mia€Ё. Zosta€Ёy mu w r€Ѕku cztery u€Ёamki szpady; o jeden wi€Ѕcej ni€Є Franciszkowi I pod Marignan. Krok za krokiem Kiedy z dow€Іdc€Іw pozostali "przy €Єyciu ju€Є tylko Enjolras i Mariusz na dw€Іch kra€Љcach barykady, €Њrodek, kt€Іrego tak!d€Ёugo bronili Courfeyrac, Joly, Bossuet, Feuilly i Combeferre, #za€Ёama€Ё si€Ѕ. Armata, nie robi€Јcw nim wy€Ёomu, do€Њ€Ћ szeroko !go wyszczerbi€Ёa; szczyt run€Ј€Ё w tym miejscu pod kulami, a szcz€Јtki, kt€Іre upad€Ёy i na zewn€Јtrz, i do €Њrodka, utworzy€Ёy dwa usypiska po obu stronach barykady, jedno z przodu, drugie z ty€Ёu. Usypisko zewn€Ѕtrzne tworzy€Ёo"r€Іwni€Ѕ pochy€Ё€Ј, pozwalaj€Јc€Ј wej€Њ€Ћ na szaniec. Przypuszczono tam silne natarcie i natarcie to uda€Ёo !si€Ѕ. T€Ёum naje€Єony bagnetami, "pchni€Ѕty naprz€Іd, wdar€Ё si€Ѕ naszaniec gimnastycznym krokiem i szerokie czo€Ёo kolumny szturmowej ukaza€Ёo si€Ѕ w€Њr€Іd dymu na szczycie barykady. Tym razem by€Ё to koniec. Garstka powsta€Љc€Іw, #broni€Јca €Њrodka, cofn€Ѕ€Ёa si€Ѕ w pop€Ёochu. Wtedy u niekt€Іrych zbudzi€Ёo si€Ѕ rozpaczliwe ukochanie €Єycia. Wi dz€Јc wycelowany w siebie las karabin€Іw, nie chcieli umiera€Ћ. By€Ёa to ta chwila, kiedy instynkt zachowawczy zaczyna wy€Ћ, kiedy w cz€Ёowieku odzywa si€Ѕ zwierz€Ѕ. Byli przyparci do wysokiego, sze€Њciopi€Ѕtrowego domu, kt€Іry tworzy€Ё ty€Ё reduty. Ten dom m€Іg€Ё da€Ћ ocalenie. Dom ten by€Ё zabarykadowany i jakby zamurowany od g€Іry do do€Ёu. Zanim piechota liniowa znajdzie si€Ѕ we wn€Ѕtrzu sza€Љca, jakie€Њ drzwi zd€Ј€Єy€Ёyby jeszcze otworzy€Ћ !si€Ѕ i zamkn€Ј€Ћ, wystarczy€Ёoby mgnienie oka, a brama tego domu, nagle uchylona i natychmiast zamkni€Ѕta, to by€Ёo €Єycie dla tych strace€Љc€Іw. Za domem by€Ёy ulice, mo€Єliwo€Њ€Ћ ucieczki, przestrze€Љ. Zacz€Ѕli wali€Ћ w bram€Ѕ kolbami i nogami, "wo€Ёaj€Јc, krzycz€Јc, b€Ёagaj€Јc, sk€Ёadaj€Јc r€Ѕce. Nikt nie otworzy€Ё. Ale Enjolras i Mariusz oraz siedmiu czy o€Њmiu zebranych "doko€Ёa nich rzucili si€Ѕ naprz€Іdi os€Ёonili tamtych. Enjolras $krzykn€Ј€Ё do €Єo€Ёnierzy: St€Іjcie!€Їa kiedy jaki€Њ oficer nie us€Ёucha€Ё, Enjolras zabi€Ё oficera. Sta€Ё teraz na wewn€Ѕtrznym placyku sza€Љca, pod sam€Ј €Њcian€Ј Koryntu, ze szpad€Ј w jednej, z karabinem w drugiej d€Ёoni, i przytrzymywa€Ё otwarte drzwi gospody, zagradzaj€Јc dost€Ѕp napastnikom. Krzycza€Ё do zrozpaczonych: €Ї Tylko jedna brama jest otwarta. Ta! €ЇI os€Ёaniaj€Јc ich w€Ёasnym cia€Ёem, sam jeden stawiaj€Јc czo€Ёo ca€Ёemu batalionowi, przepu€Њci€Ё ich za sob€Ј. Wszyscy wpadli do €Њrodka. Wykonuj€Јc karabinem, kt€Іrego teraz u€Єywa€Ё jak laski, manewr nazywany przez #szermierzy r€І€Є€Ј, Enjolras odbi€Ёbagnety doko€Ёa siebie i przed sob€Ј i wszed€Ё ostatni; nadesz€Ёa straszna chwila, kiedy €Єo€Ёnierze chcieli wtargn€Ј€Ћ, a powsta€Љcy zamkn€Ј€Ћ si€Ѕ. Drzwi zatrza€Њni€Ѕto z tak€Ј gwa€Ёtowno€Њci€Ј, €Єe kiedy podskoczy€Ёy w ramie, ujrzano !pi€Ѕ€Ћ obci€Ѕtych i przyklejonychdo drzewa palc€Іw €Єo€Ёnierza, kt€Іry si€Ѕ ich uczepi€Ё. Mariusz pozosta€Ё na zewn€Јtrz.Kula strzaska€Ёa mu obojczyk; czu€Ё, €Єe mdleje i pada. W tej chwili, kiedy oczy mia€Ё ju€Є zamkni€Ѕte, poczu€Ё szarpni€Ѕciesilnej d€Ёoni, kt€Іra go chwyci€Ёa, i omdlenie, w kt€Іre a€Ё ca€Ёy . jako o wielkiej є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПтїПgХїПB'€Љ cœf() ˜ cџf)С€ cbg*A l cХg+­+W (h,/Œ c€Hh-97Ћh si€Ѕ osuwa€Ё, zaledwie da€Ёo mu czas na t€Ѕ oto my€Њl zmieszan€Јz ostatnim wspomnieniem Kozety: Dosta€Ёem si€Ѕ do niewoli. B€Ѕd€Ѕ rozstrzelany. Enjolras, nie widz€Јc Mariusza w€Њr€Іd tych, kt€Іrzy schronili si€Ѕ do gospody, pomy€Њla€Ё to samo. Ale byli w takim po€Ёo€Єeniu, !kiedy ka€Єdy ni€Ј czas pomy€Њle€Ћtylko o w€Ёasnej €Њmierci. Enjolras zasun€Ј€Ё sztab€Ѕ, zaryglowa€Ё drzwi, dwa razy przekr€Ѕci€Ё klucze w zamku i w k€Ё€Іdce, a tymczasem z zewn€Јtrz pada€Ёy gwa€Ёtowne uderzenia, €Єo€Ёnierze walili kolbami, saperzy siekierami. Tuskierowa€Ёo si€Ѕ g€Ё€Іwne natarcie. Rozpoczyna€Ёo si€Ѕ teraz obl€Ѕ€Єenie gospody. €Ђo€Ёnierzy, powiedzmy to, opanowa€Ёa furia. Rozw€Њcieczy€Ёa ich €Њmier€Ћ #sier€Єanta artylerii, a p€І€Ўniej, co gorsza, w czasie godzin, kt€Іre poprzedzi€Ёy atak, rozesz€Ёa si€Ѕ mi€Ѕdzy nimi !wie€Њ€Ћ, €Єe powsta€Љcy kalecz€Ј je€Љc€Іw i €Єe w gospodzie #znajduj€Ј si€Ѕ zw€Ёoki €Єo€Ёnierza bez g€Ёowy. Takie straszliwe pog€Ёoski towarzysz€Ј zwykle wojnom domowym i tego w€Ёa€Њnie rodzaju z€Ёa plotka !sta€Ёa si€Ѕ p€І€Ўniej przyczyn€Ј katastrofy przy ulicy Transnonain. Kiedy zabarykadowano drzwi, Enjolras powiedzia€Ё do towarzyszy: €Ї Sprzedajmy si€Ѕ drogo. Niczego nie zabrak€Ёo przy zdobywaniu gospody Hucheloup; ani deszczu kamieni brukowych, kt€Іre spadaj€Јc z okien i z dachu na oblegaj€Јcych, krzesa€Ёy gniew €Єo€Ёnierzy, mia€Єd€Є€Јc ich straszliwie, ani strza€Ё€Іw z piwnicy i strychu, ani w€Њciek€Ёo€Њci natarcia, ani za€Єarto€Њci obrony, ani w ko€Љcu, kiedy drzwi ust€Јpi€Ёy, op€Ѕtanej rzezi. Gdy napastnicywpadli do gospody, potykaj€Јc si€Ѕ o deski wywa€Єonych drzwi,nie znale€Ўli tam ani jednego powsta€Љca. Kr€Ѕte schody, por€Јbane toporem, le€Єa€Ёy po€Њrodku sali na parterze, kilku rannych kona€Ёo, wszyscypozostali przy €Єyciu znajdowali si€Ѕ na pierwszym !pi€Ѕtrze i stamt€Јd, przez otw€Іr w suficie, kt€Іry by€Ё przedtem wej€Њciem na schody, buchn€Ј€Ё przera€Єaj€Јcy ogie€Љ. By€Ёy to ostatnie naboje. Kiedy si€Ѕ wyczerpa€Ёy, kiedy ci konaj€Јcybohaterowie nie mieli ju€Є ani !prochu, ani kul, ka€Єdy wzi€Ј€Ё wr€Ѕk€Ѕ po dwie butelki przygotowane przez Enjolrasa i stawili czo€Ёo natarciu uzbrojeni w te kruche maczugi. By€Ёy to butelki z kwasem azotowym. Strzelanina oblegaj€Јcych, cho€Ћ utrudniona!i z do€Ёu do g€Іry id€Јca, by€Ёa zab€Іjcza. Otw€Іr w suficie otoczy€Ёy wkr€Іtce martwe "g€Ёowy, z kt€Іrych s€Јczy€Ёy si€Ѕ d€Ёugie, czerwone i dymi€Јce strugi. Orestes na czczo, Pylades pijany Na koniec, podaj€Јc sobie r€Ѕce, wdrapuj€Јc si€Ѕ po szcz€Јtkach schod€Іw, !czepiaj€Јc si€Ѕ €Њcian i sufitu, r€Јbi€Јc ostatnich, kt€Іrzy stawiali op€Іr w otworze, ze dwudziestu oblegaj€Јcych €Єo€Ёnierzy, gwardzist€Іw narodowych i miejskich €Ї prawie wszyscy oszpeceni ranami na twarzy, o€Њlepieni %krwi€Ј i w€Њciek€Ёo€Њci€Ј €Ї wdar€Ёo si€Ѕ do izby na pierwszym pi€Ѕtrze. Tam czeka€Ё na nich tylko jeden cz€Ёowiek, Enjolras.Bez €Ёadunk€Іw, bez szabli, trzyma€Ё tylko luf€Ѕ od !dubelt€Іwki, bo kolb€Ѕ strzaska€Ёna g€Ёowie jednego z atakuj€Јcych. Zagrodzi€Ё si€Ѕ bilardem przed napastnikami, cofn€Ј€Ё w r€Іg sali i tu ze spojrzeniem dumnym, wynios€Ёym czo€Ёem i u€Ёamkiem broni w r€Ѕku, by€Ё jeszcze tak straszny, €Єe pustka powsta€Ёa "dooko€Ёa. Jaki€Њ g€Ёos zawo€Ёa€Ё: €ЇTo dow€Іdca! To on zabi€Ё artylerzyst€Ѕ. Niech zostanie tam, gdzie stoi. Rozstrzelajmy go na miejscu! €Ї Rozstrzelajcie €Ї rzek€Ё Enjolras. I odrzuciwszy luf€Ѕ swojej dubelt€Іwki, za€Ёo€Єy€Ё r€Ѕce i nadstawi€Ё pier€Њ. Odwaga wobec €Њmierci zawszewzrusza ludzi. Gdy Enjolras za€Ёo€Єy€Ё r€Ѕce, czekaj€Јc na koniec, wrzawa w izbie umilk€Ёa i ca€Ёy ten chaos uciszy€Ё si€Ѕ nagle w jakim€Њ pogrzebowym skupieniu. Zdawa€Ёo si€Ѕ, €Єe gro€Ўny majestat bezbronnego i nieruchomego Enjolrasa przyt€Ёoczy€Ё ten zgie€Ёk i €Єe ten m€Ёodzieniec, jedyny z powsta€Љc€Іw, kt€Іry nawet nie !by€Ё ranny, sam€Ј tylko w€Ёadcz€Јpowag€Ј swego spokojnego spojrzenia, wspania€Ёy, unurzany we krwi, pi€Ѕkny, !oboj€Ѕtny, jakby go si€Ѕ kule nie$ima€Ёy, zmusi€Ё t€Ѕ ponur€Ј ci€Єb€Ѕ,€Єeby go zabi€Ёa z szacunkiem. Dwunastu ludzi uformowa€Ёo si€Ѕw pluton w przeciwnym ko€Љcu sali i milcz€Јc nabija€Ёo karabiny. Sier€Єant zakomenderowa€Ё: €Ї Cel!! Wtem wtr€Јci€Ё si€Ѕ oficer: €Ї Zaczekajcie. !I obr€Іciwszy si€Ѕ do Enjolrasa, zapyta€Ё: €Ї Czy zawi€Јza€Ћ panu oczy?? €Ї Nie. €Ї Czy to pan zabi€Ё sier€Єanta artylerii?? €Ї Tak. Przed kilku minutami obudzi€Ё si€Ѕ Grantaire. Grantaire, jak sobie przypominamy, spa€Ё od poprzedniego dnia w g€Іrnej izbie gospody, siedz€Јc na krze€Њle i oparty o stoi. By€Ё on w ca€Ёym znaczeniu tego wyra€Єenia pijany jak bela. Szkaradna mieszanina #pio€Ёun€Іwki i spirytusu wtr€Јci€Ёago w letarg. Stolik jego by€Ё ma€Ёy, nieprzydatny dla barykady, wi€Ѕc zostawiono mugo. Otrze€Ўwienie pijanego podobne jest do rozdarcia si€Ѕ zas€Ёony. Spostrzega on od razu, jednym rzutem oka wszystko, co by€Ёo ukryte. Pami€Ѕ€Ћ nagle od€Єywa i pijak, nie maj€Јcy poj€Ѕcia o wydarzeniach ostatniej doby, ledwie otwiera oczy, ju€Є si€Ѕ w!nich orientuje. Jasno€Њ€Ћ umys€Ёuwraca mu w mgnieniu oka i niby €Ёuska z oczu, z m€Іzgu spada mg€Ёa pija€Љstwa, ust€Ѕpuj€Јc miejsca jasnej obserwacji rzeczywisto€Њci. "€Ђo€Ёnierze zaj€Ѕci Enjolrasem nie!spostrzegli Grantaire€Вa, kt€Іry siedzia€Ё w drugim ko€Љcu izby, jakby schowany za bilardem, i sier€Єant zamierza€Ё ju€Є powt€Іrzy€Ћ komend€Ѕ: €АCel!€Б, gdy nagle tu€Є obok us€Ёysza€Ё silny g€Ёos wo€Ёaj€Јcy: €Ї Niech €Єyje Republika!! Ja jestem z nimi! Grantaire wsta€Ё. Niezmierne €Њwiat€Ёo ca€Ёej walki, kt€Іr€Ј przespa€Ё i w kt€Іrej nie bra€Ё udzia€Ёu, pojawi€Ёo si€Ѕ w b€Ёyszcz€Јcym spojrzeniu przetworzonego pijaka. Powt€Іrzy€Ё: €Ї Niech €Єyje Republika!! Przeszed€Ё sal€Ѕ pewnym krokiem i stan€Ј€Ё na wprost karabin€Іw, obok Enjolrasa. !€Ї Zabijcie nas obu jedn€Ј salw€Ј€Ї €Ї powiedzia€Ё. I obracaj€Јc si€Ѕ do Enjolrasa, zapyta€Ё nie€Њmia€Ёo: €Ї Pozwolisz?? !Enjolras u€Њcisn€Ј€Ё mu d€Ёo€Љ i u€Њmiechn€Ј€Ё si€Ѕ. U€Њmiech nie zamar€Ё jeszcze na!jego ustach, kiedy rozleg€Ёa si€Ѕsalwa. Enjolras, przeszyty o€Њmiu kulami, pozosta€Ё oparty o €Њcian€Ѕ, jakby go strza€Ёy do niej przybi€Ёy. Tylko g€Ёowa opad€Ёa mu na pier€Њ. Grantaire martwy run€Ј€Ё u jegon€Іg. W kilka chwil potem €Єo€Ёnierze €Њcigali ostatnich powsta€Љc€Іw ukrywaj€Јcych si€Ѕ na pi€Ѕtrze. Strzelali przez drewniane kratyna strychu. Walczono na poddaszu. Wyrzucano cia€Ёa przez okno, czasami jeszcze €Єywe. Dw€Іch wolty€Єer€Іw, kt€Іrzy usi€Ёowali podnie€Њ€Ћ strzaskany omnibus, zosta€Ёo zabitych strza€Ёami z mansardy.M€Ѕ€Єczyzna w bluzie, ugodzonybagnetem w brzuch i wypchni€Ѕty przez okienko, #le€Єa€Ё rz€Ѕ€Є€Јc na bruku. Jaki€Њ €Єo€Ёnierz szamota€Ё si€Ѕ z powsta€Љcem na pochy€Ёo€Њci dachu i nie chc€Јc si€Ѕ poniecha€Ћ, spadli razem, trzymaj€Јc si€Ѕ w obj€Ѕciach straszliwym u€Њciskiem. Podobnawalka w piwnicy. Krzyki, strza€Ёy, straszliwy tupot. Potem cisza. Barykada by€Ёa wzi€Ѕta. "€Ђo€Ёnierze zacz€Ѕli przeszukiwa€Ћokoliczne domy €Њci€Јgaj€Јc zbieg€Іw. Jeniec Mariusz by€Ё rzeczywi€Њcie je€Љcem. Je€Љcem Jana Valjean. R€Ѕka, kt€Іra padaj€Јcego schwyci€Ёa z ty€Ёu i kt€Іrej u€Њcisk poczu€Ё, kiedy traci€Ё !przytomno€Њ€Ћ, by€Ёa r€Ѕk€Ј Jana Valjean. Jan Valjean nie bra€Ё udzia€Ёu wwalce opr€Іcz tego, €Єe si€Ѕ nara€Єa€Ё. Gdyby nie on, w ostatniej godzinie konania barykady nikt by nie pomy€Њla€Ё o rannych. On to, jak Opatrzno€Њ€Ћ, wsz€Ѕdzie obecny podczas rzezi, podnosi€Ё upadaj€Јcych, zanosi€Ё do izby na parterze i opatrywa€Ё. Kiedy nie nosi€Ё rannych, naprawia€Ё barykad€Ѕ. Ale oni razu nie !podni€Іs€Ё r€Ѕki do strza€Ёu czy uderzenia, cho€Ћby po to, €Єebysi€Ѕ broni€Ћ. Dozna€Ё zreszt€Ј #zaledwie kilku zadra€Њni€Ѕ€Ћ. Kule !go omija€Ёy. Je€Єeli wchodz€Јc dotego grobu my€Њla€Ё o samob€Іjstwie, to mu si€Ѕ nie uda€Ёo urzeczywistni€Ћ tego pragnienia. Nie s€Јdzimy jednak, €Єeby przysz€Ёa mu do g€Ёowy my€Њl o samob€Іjstwie, czynie sprzecznym z religi€Ј. W g€Ѕstej chmurze walki Jan !Valjean zdawa€Ё si€Ѕ nie widzie€ЋMariusza, ale nie spuszcza€Ё goz oczu. Gdy upad€Ё trafiony kul€Ј karabinow€Ј, Jan Valjean skoczy€Ё ze zwinno€Њci€Ј tygrysa, rzuci€Ё si€Ѕ na niego jak na €Ёup i uni€Іs€Ё. Atak by€Ё w tej chwili tak gwa€Ёtownie skoncentrowany wko€Ёo Enjolrasa i drzwi gospody, €Єe nikt nie zobaczy€Ё,jak Jan Valjean, nios€Јc na r€Ѕkach omdla€Ёego Mariusza, przeszed€Ё przez ogo€Ёocone z bruku wn€Ѕtrze barykady i znik€Ё za w€Ѕg€Ёem Koryntu. Przypominacie sobie ten r€Іg, kt€Іry wrzyna€Ё si€Ѕ niby #przyl€Јdek w ulic€Ѕ; zas€Ёania€Ё on!od kul i kartaczy, a r€Іwnie€Є i !od ludzkich spojrze€Љ kilka st€Іpkwadratowych ziemi. Zdarza si€Ѕ w czasie po€Єaru izba, kt€Іrej ogie€Љ nie ogarnie, i podczas najgwa€Ёtowniejszej burzy morskiej jakie€Њ spokojnezag€Ё€Ѕbienie w rafach. W tym to w€Ёa€Њnie jakby zagi€Ѕciu wewn€Ѕtrznego trapezu barykady skona€Ёa Eponina. Tu zatrzyma€Ё si€Ѕ Jan Valjean, ostro€Єnie z€Ёo€Єy€Ё na ziemi Mariusza, wspar€Ё si€Ѕ o mur i rozejrza€Ё doko€Ёa. Po€Ёo€Єenie by€Ёo gro€Ўne. Na chwil€Ѕ, na kilka minut !najd€Ёu€Єej, ten za€Ёom muru by€Ёschronieniem, ale jak wydosta€Ћ si€Ѕ z tej rzezi? Przypomnia€Ё sobie, w jakiej "€Њmiertelnej trwodze znalaz€Ё si€Ѕna ulicy Polonceau przed o€Њmiu laty i w jaki spos€Іb uda€Ёo mu !si€Ѕ umkn€Ј€Ћ; w€Іwczas by€Ёo to !trudne, teraz niemo€Єliwe. Mia€Ё przed sob€Ј nieub€Ёagany, g€Ёuchy, sze€Њciopi€Ѕtrowy dom. Po prawej strome mia€Ё barykad€Ѕ, do€Њ€Ћ nisk€Ј, zamykaj€Јc€Ј ulic€Ѕ Ma€Ё€Ј €Ђebracz€Ј; przeskoczy€Ћ przez t€Ѕ przeszkod€Ѕ by€Ёo rzecz€Ј nietrudn€Ј, ale stercza€Ё sponadniej szpaler bagnet€Іw. Oddzia€Ёy wojska sta€Ёy na czatach w tyle barykady. !Przej€Њ€Ћ barykad€Ѕ, znaczy€Ёo tooczywi€Њcie narazi€Ћ si€Ѕ na ogie€Љ plutonowy; ka€Єda g€Ёowa,"kt€Іra by wysun€Ѕ€Ёa si€Ѕ za mur, sta€Ёaby si€Ѕ celem sze€Њ€Ћdziesi€Ѕciu strza€Ё€Іw z karabinu. Po lewej stronie mia€Ёpole bitwy. Za w€Ѕg€Ёem by€Ёa €Њmier€Ћ. Co pocz€Ј€Ћ? Jan Valjean spojrza€Ё na dom naprzeciwko, spojrza€Ё na stoj€Јc€Ј obok barykad€Ѕ, a potem spojrza€Ё w ziemi€Ѕ z gwa€Ёtowno€Њci€Ј ostatniego wysi€Ёku, jakby chcia€Ё prze€Њwidrowa€Ћ j€Ј oczami. A kiedy tak w ni€Ј patrza€Ё, co€Њ, co ledwie potrafi€Ё dostrzec w tej przed€Њmiertnej chwili, zarysowa€Ёo si€Ѕ u jego n€Іg, jakby pot€Ѕg€Ј wzroku wykrzesa€Ё to, czego pragn€Ј€Ё. O kilka krok€Іw od siebie, u st€Іp barykady nieub€Ёaganie strze€Єonej z zewn€Јtrz, pod stosem kamieni ujrza€Ё na wp€І€Ё$ukryt€Ј krat€Ѕ €Єelazn€Ј, le€Є€Јc€Ј poziomo na wysoko€Њci bruku. Ta krata, z€Ёo€Єona z kilku poprzecznych pr€Ѕt€Іw, mia€Ёa powierzchni€Ѕ oko€Ёo dw€Іch st€Іp kwadratowych. Bruk umacniaj€Јcy krat€Ѕ zosta€Ё wyrwany. By€Ёa jakby wyj€Ѕta z oprawy. Za pr€Ѕtanu widnia€Ё ciemny otw€Іr, podobny do rury komina lub cylindra studni. Jan Valjean rzuci€Ё si€Ѕ ku kracie. Jego stara umiej€Ѕtno€Њ€Ћ organizowania ucieczek jak b€Ёyskawica rozja€Њni€Ёa mu umys€Ё. Usun€Ј€Ё kamienie, podni€Іs€Ё krat€Ѕ, bezw€Ёadnego jak trup Mariusza w€Ёo€Єy€Ё na ramiona, pomagaj€Јc sobie $€Ёokciami i kolanami, spu€Њci€Ё si€Ѕz tym brzemieniem w rodzaj studni, na szcz€Ѕ€Њcie nie !bardzo g€Ё€Ѕbokiej, zamkn€Ј€Ё za $sob€Ј ci€Ѕ€Єk€Ј krat€Ѕ €Єelazn€Ј, nakt€Іr€Ј znowu spad€Ёy poruszonekamienie bruku, i stan€Ј€Ё na dnie wy€Ёo€Єonym p€Ёytami kamiennymi, trzy €Ёokcie pod ziemi€Ј €Ї wszystkiego tego dokona€Ё jakby w gor€Јczce, z si€Ё€Ј olbrzyma i szybko€Њci€Ј !or€Ёa; trwa€Ёo to zaledwie kilka minut. Jan Valjean znalaz€Ё si€Ѕ z wci€Ј€Є nieprzytomnym Mariuszem w jakim€Њ d€Ёugim korytarzu podziemnym. #Ogarn€Ј€Ё go tu g€Ё€Ѕboki spok€Іj, zupe€Ёna cisza i noc. Wr€Іci€Ёo mu wra€Єenie, jakiego do€Њwiadczy€Ё niegdy€Њ, wpadaj€Јc z ulicy do klasztoru. #Tylko €Єe dzi€Њ unosi€Ё z sob€Ј nieKozet€Ѕ, lecz Mariusza. Teraz ledwo dochodzi€Ёa go z g€Іry, w postaci niewyra€Ўnego szmeru, straszliwa wrzawa zdobywanej szturmem gospody. Rozdzia€Ё drugi WN€TRZNO€ЏCI LEWIATANA Historia staro€Єytna kana€Ё€Іw Gdyby wyobrazi€Ћ sobie Pary€Є zdj€Ѕty na podobie€Љstwo przykrywki, podziemna sie€Ћ kana€Ё€Іw, ogl€Јdana z lotu ptaka, narysowa€Ёaby po obu brzegach Sekwany rodzaj wielkiej ga€Ё€Ѕzi zaszczepionej na rzece. Na prawym brzegu kana€Ё obwodowy by€Ёby pniem tej ga€Ё€Ѕzi, kana€Ёy doprowadzaj€Јce €Ї jej konarami, a pomniejsze, €Њlepo ko€Љcz€Јce si€Ѕ €Њcieki €Ї ga€Ё€Јzkami. Dok€Ёadniejszy obraz tej niezwyk€Ёej figury geometrycznej mo€Єna uzyska€Ћ, przedstawiaj€Јc sobie"roz€Ёo€Єony na tle mrok€Іw jaki€Њ dziwaczny i niezmiernie zagmatwany alfabet wschodni,kt€Іrego bezkszta€Ёtne litery !po€Ё€Јczone by€Ёyby mi€Ѕdzy sob€Јna poz€Іr chaotycznie i jakby przypadkowo, czasem wierzcho€Ёkami, kiedy indziej znowu kra€Љcami. €Џcieki s€Ј sumieniem miasta. Wszystko si€Ѕ w nich zbiega i konfrontuje. W tym sinym przybytku panuj€Ј ciemno€Њci, ale nie ma ju€Є €Єadnych tajemnic. Ka€Єda rzecz ma sw€Іjkszta€Ёt prawdziwy albo przynajmniej ostateczny. Stos €Њmieci ma t€Ѕ zalet€Ѕ, €Єe nie k€Ёamie. Tam si€Ѕ schroni€Ёa naiwno€Њ€Ћ. Wszystkie brudy cywilizacji, odbywszy swoj€Ј s€Ёu€Єb€Ѕ, wpadaj€Ј w ten gr€Іb prawdy, gdzie znajduje sw€Іj kres gigantyczne obsuwanie si€Ѕ gruntu spo€Ёecznego. "Wpadaj€Ј, ale rozpo€Њcieraj€Ј si€Ѕ!w ca€Ёej okaza€Ёo€Њci. Ten chaos jest spowiedzi€Ј. Koniec wszelkich fa€Ёszywych pozor€Іw, nie ma mowy o €Єadnej szmince, plugastwo zdejmuje koszul€Ѕ, absolutna nago€Њ€Ћ, kl€Ѕska z€Ёudze€Љ i mira€Єy, nic ponad to, co jest i co przybiera z€Ёowrog€Ј posta€Ћ tego, co si€Ѕ ko€Љczy. Rzeczywisto€Њ€Ћ i nico€Њ€Ћ. Od€Ёamek butelki wyznaje pija€Љstwo, pa€Ё€Јk koszyka opowiada o tajnikach koszykowego; ogryzek, kt€Іry niegdy€Њ mia€Ё swoje pogl€Јdy naliteratur€Ѕ, z powrotem staje si€Ѕ ogryzkiem; podobizna na miedzianym groszaku szczerzepokrywa si€Ѕ jadowitym grynszpanem, spluni€Ѕcie Kaifasza spotyka wymioty Falstaffa, luidor pochodz€Јcy zszulerni uderza o gw€І€Ўd€Ў, z kt€Іrego zwisa kawa€Ёek sznura "samob€Іjcy, siny p€Ё€Іd toczy si€Ѕzawini€Ѕty w cekiny, kt€Іre ta€Љczy€Ёy w Operze w ostatni t€Ёusty wtorek, biret, kt€Іry s€Јdzi€Ё ludzi, tarza si€Ѕ obok !zgni€Ёego €Ёachmana, kt€Іry by€Ё sp€Іdnic€Ј ulicznej dziewczyny; to ju€Є nie jest braterstwo, ale tykanie si€Ѕ. Wszystko, co si€Ѕ malowa€Ёo, teraz nurza twarz wbrudzie. Ostatnia zas€Ёona zosta€Ёa zerwana. €Џciek jest cynikiem. M€Іwi wszystko. Ta szczero€Њ€Ћ nieczysto€Њci podoba si€Ѕ nam i dzia€Ёa koj€Јco na dusz€Ѕ. Kiedy €Єycie na ziemi wype€Ёnia cz€Ёowiekowiwidowisko, jakie daj€Ј, przybieraj€Јc majestatyczne pozy, racja stanu, niewzruszono€Њ€Ћ przysi€Ѕgi, m€Јdro€Њ€Ћ polityczna, sprawiedliwo€Њ€Ћ ludzka, uczciwo€Њ€Ћ zawodowa, koniunkturalne przyp€Ёywy bezwzgl€Ѕdno€Њci, nieprzekupne togi €Ї doznaje si€Ѕ ulgi, wchodz€Јc do €Њcieku i widz€Јc b€Ёoto, kt€Іre to wszystko wyznaje. W €Њredniowieczu kana€Ёy paryskie by€Ёy legendarne. W szesnastym wieku Henryk II pr€Іbowa€Ё je zbada€Ћ, lecz pr€Іba si€Ѕ nie powiod€Ёa. Na pocz€Јtku bie€Є€Јcego stulecia wci€Ј€Є jeszcze by€Ёy miejscem tajemniczym. Pary€Є "domy€Њla€Ё si€Ѕ, €Єe ma pod sob€Ј straszn€Ј piwnic€Ѕ. M€Іwiono o niej, jak o owej potwornej ka€Ёu€Єy teba€Љskiej, w kt€Іrej roi€Ёy si€Ѕ stonogi maj€Јce po pi€Ѕtna€Њcie st€Іp d€Ёugo€Њci i kt€Іra mog€Ёaby s€Ёu€Єy€Ћ za wann€Ѕ dla Behemota. Otw€Іr kana€Ёu na ulicy Mortellerie s€Ёawny by€Ё z zara€Ўliwych wyziew€Іw, kt€Іre si€Ѕ z niego wydobywa€Ёy. Zamkni€Ѕty krat€Ј z ostro zako€Љczonych sztab €Єelaznych, podobnych do szeregu z€Ѕb€Іw, wygl€Јda€Ё na tej nieszcz€Ѕsnej ulicy jak paszcza smoka ziej€Јca piek€Ёem na ludzi. Wyobra€Ўnia ludowa przyda€Ёa ponuremu zlewowi Pary€Єa jakiej€Њ ohydnej !niesko€Љczono€Њci. Nawet policji nie przychodzi€Ёa my€Њl zbadania!tych kryj€Іwek tr€Јdu. Kt€І€Є by si€Ѕ odwa€Єy€Ё przetrz€Јsa€Ћ to niewiadome, zapu€Њci€Ћ sond€Ѕ w te cienie, robi€Ћ odkrycia w tejprzepa€Њci. By€Ёo to przera€Єaj€Јce. !Jednak znalaz€Ё si€Ѕ kto€Њ taki. Kloaka mia€Ёa swojego Krzysztofa Kolumba. Pewnego dnia w roku 1805, podczas jednej z rzadkich wizyt, kt€Іre cesarz sk€Ёada€Ё Pary€Єowi, minister spraw wewn€Ѕtrznych asystowa€Ё przy wstawaniu monarchy. S€Ёycha€Ћ . jako o wielkiej є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїП.pi cтh/й п [Ei0Ињ c€ i1Вe cj2+ђ cfj3 6v SЩj by€Ёo na placu Karuzelu szcz€Ѕk szabel tych niezwyk€Ёych !€Єo€Ёnierzy wielkiej Republiki i wielkiego Cesarstwa. Ca€Ёa €Іwczesna armia by€Ёa tam, na dziedzi€Љcu Tuileri€Іw, reprezentowana przez szwadrony lub plutony strzeg€Јce spoczynku Napoleona; by€Ёa to owa €Њwietna epoka, w kt€Іrej wielka armia mia€Ёa za sob€Ј Marengo, a przed sob€Ј Austerlitz. €ЇNajja€Њniejszy panie €Ї powiedzia€Ё minister spraw wewn€Ѕtrznych do Napoleona €Ї widzia€Ёem wczoraj najodwa€Єniejszego cz€Ёowieka w twoim cesarstwie. €Ї Kim jest ten cz€Ёowiek €Ї zapyta€Ё porywczo cesarz €Ї i co zrobi€Ё?? €Ї Chce dopiero zrobi€Ћ, najja€Њniejszy panie. €Ї C€І€Є takiego?? €Ї Zwiedzi€Ћ paryskie kana€Ёy. Cz€Ёowiek ten istnia€Ё rzeczywi€Њcie i nazywa€Ё si€Ѕ Bruneseau. Nieznane szczeg€І€Ёy "I zwiedzi€Ё je. By€Ёa to straszna wyprawa, nocna walka przeciwzarazie i truci€Ўnie. By€Ёa to r€Іwnie€Є podr€І€Є odkrywcza. Jeden z uczestnik€Іw tej wyprawy, inteligentny robotnik, bardzo w€Іwczas m€Ёody, jeszcze przed kilku laty opowiada€Ё ciekawe szczeg€І€Ёy, kt€Іre Bruneseau uzna€Ё za konieczne pomin€Ј€Ћ wraporcie z€Ёo€Єonym prefektowi policji, jako niegodne stylu urz€Ѕdowego. Tu i €Іwdzie, g€Ё€Іwnie pod Pa€Ёacem Sprawiedliwo€Њci, rozpoznano €Њlady kom€Іrek dawnych wi€Ѕzie€Љ, umieszczonych tu w€Ёa€Њnie, w kana€Ёach. Ohydne in pace. !€Ђelazna obr€Ѕcz wisia€Ёa jeszczena €Ёa€Љcuchu w jednej z takichcelek. Zamurowano je wszystkie. Niekt€Іre odkrycia by€Ёy bardzo niezwyk€Ёe; mi€Ѕdzyinnymi znaleziono szkielet orangutana, kt€Іry znikn€Ј€Ё z Ogrodu Zoologicznego w roku 1800. Znikni€Ѕcie to prawdopodobnie nie by€Ёo bez zwi€Јzku ze s€Ёynnym i niezaprzeczonym pojawieniem si€Ѕ diab€Ёa na ulicy Bernardyn€Іw, w ostatnim roku osiemnastego stulecia. Biedny #diabe€Ё sko€Љczy€Ё, topi€Јc si€Ѕ w kanale. W drugim sklepionym korytarzu, ko€Љcz€Јcym si€Ѕ pod €Гukiem Marion, wzbudzi€Ё podziw znawc€Іw doskonale zachowany kosz szmaciarza. Mu€Ё, kt€Іry robotnicy kanalizacyjni nauczyli si€Ѕ w ko€Љcu porusza€Ћ bez l€Ѕku, obfitowa€Ё wsz€Ѕdzie w drogocenne przedmioty, z€Ёot€Ј "i srebrn€Ј bi€Єuteri€Ѕ, szlachetnekamienie, monety. Olbrzym, kt€Іre by przefiltrowa€Ё t€Ѕ kloak€Ѕ, odkry€Ёby w swoim filtrze bogactwa stuleci. Pod rozga€Ё€Ѕzieniem ulic Temple i Sainte-Avoye znaleziono osobliwy medal protestancki z miedzi, przedstawiaj€Јcy no jednej stronie wieprza w kapeluszu kardynalskim, a po drugiej wilka ubranego w tiar€Ѕ.Ca€Ёa wizytacja podziemnych nieczysto€Њci Pary€Єa trwa€Ёa siedem lat od roku 1805 do 1812. W czasie tych podr€І€Єy Bruneseau projektowa€Ё powa€Єne roboty, kierowa€Ё nimii doprowadza€Ё je do ko€Љca; w roku 1808 obni€Єy€Ё poziom kana€Ёu Ponceau i buduj€Јc wsz€Ѕdzie nowe przewody, !przed€Ёu€Єy€Ё w roku 1809 kana€Ёy!pod ulic€Ј €Њw. Dionizego a€Є do fontanny M€Ёodziank€Іw, w roku1812 do ulicy Pokoju i alei d€ВAntin. Jednocze€Њnie te€Є dezynfekowa€Ё i oczyszcza€Ё ca€Ё€Ј sie€Ћ. W drugim roku tej pracy wzi€Ј€Ё do pomocy swojego zi€Ѕcia Nargaud. W ten spos€Іb na pocz€Јtku naszego stulecia stare spo€Ёecze€Љstwo zatroszczy€Ёo si€Ѕ o swoj€Ј podszewk€Ѕ i zrobi€Ёo toalet€Ѕ swoich €Њciek€Іw, co€Њ przynajmniej w sobie oczyszczaj€Јc. Kr€Ѕte, pe€Ёne zapadlin, pozbawione bruku, usiane trz€Ѕsawiskami, wznosz€Јce si€Ѕ i zni€Єaj€Јce bezsensownie, smrodliwe, dzikie, przera€Єaj€Јce, pogr€Ј€Єone w ciemno€Њciach, z bliznami na kamiennych p€Ёytach i szramami na €Њcianach, !odra€Єaj€Јce €Ї takie by€Ёy przedlaty staro€Єytne €Њcieki paryskie. Odnogi we wszystkiestrony, krzy€Єuj€Јce si€Ѕ przej€Њcia, rozga€Ё€Ѕzienia w kszta€Ёcie ptasich €Ёap lub gwiazd, jak w okopach, przewody bez wyj€Њcia, €Њlepe zau€Ёki, prze€Єarte saletr€Ј sklepienia, ziej€Јce zaraz€Ј do€Ёy, liszajowate wycieki na €Њcianach, krople wilgoci spadaj€Јce ze sklepie€Љ, nieprzejrzane ciemno€Њci; nic nie dor€Іwnywa€Ёo okropno€Њciomtej starej krypty s€Јcz€Јcej zgnilizn€Ѕ, tego systemu trawiennego Babilonu, tej jaskini, grobu, pieczary przewierconej ulicami, tytanicznego kretowiska, w kt€Іrym umys€Ё zdaje si€Ѕ spostrzega€Ћ b€Ё€Јdz€Јcego w mroku, w plugastwie, kt€Іre by€Ёo €Њwietno€Њci€Ј, ogromnego !€Њlepego kreta €Ї przesz€Ёo€Њ€Ћ. !Dzi€Њ €Њciek paryski jest czysty,ch€Ёodny, prosty, poprawny. Jest on prawie urzeczywistnieniem tego idea€Ёu, kt€Іry okre€Њla si€Ѕ w Anglii wyrazem respectable. Jest godny, siwiej€Јcy, wyci€Јgni€Ѕty pod sznur, mo€Єnaby prawie powiedzie€Ћ: wymuskany. Jest w nim niemal jasno. Nieczysto€Њci zachowuj€Јsi€Ѕ tu przyzwoicie. Trzydzie€Њci lat temu, w epoce powstania pi€Јtego i sz€Іstego czerwca, w wielu miejscach €Њciek paryski by€Ё jeszcze €Њciekiem prawie staro€Єytnym. Wiele ulic, dzi€Њ wypuk€Ёych, by€Ёo na€Іwczas wkl€Ѕs€Ёymi szosami. W licznych punktach,przy zbiegu ulic lub na rogach plac€Іw, znajdowa€Ёy si€Ѕ du€Єe kwadratowe kraty z €Єelaza, kt€Іrych grube sztaby, wyszlifowane stopami przechodz€Јcego t€Ёumu, by€Ёy niebezpieczne dla powoz€Іw i przewraca€Ёy konie. Stara kloaka gotycka wysuwa€Ёa jeszcze cyniczne swe paszcze.Kamienne jej podniebienia, niekiedy otoczone s€Ёupkami, otwiera€Ёy si€Ѕ w ogromnym rozziewie z pos€Јgow€Ј bezczelno€Њci€Ј. Rozdzia€Ё trzeci B€ГOTO, ALE I DUSZA Niespodzianki kana€Ёu Jan Valjean znajdowa€Ё si€Ѕ w paryskim €Њcieku. Jest to jeszcze jedno podobie€Љstwo Pary€Єa do morza. Nurek mo€Єe w nim znikn€Ј€Ћ jak w oceanie. "By€Ёo to przej€Њcie nies€Ёychane. Z samego €Њrodka miasta Jan Valjean wyszed€Ё poza miasto iw mgnieniu oka, w ci€Јgu czasu potrzebnego na podniesienie i zamkni€Ѕcie pokrywy, przeszed€Ё z bia€Ёego dnia w zupe€Ёn€Ј ciemno€Њ€Ћ, z !po€Ёudnia w p€І€Ёnoc, z ha€Ёasu wcisz€Ѕ, spod gradu piorun€Іw w bezruch grobu i zbiegiem rzeczy jeszcze cudowniejszymni€Є na ulicy Polonceau, z najniebezpieczniejszego po€Ёo€Єenia do najbezwzgl€Ѕdniejszego bezpiecze€Љstwa. Gwa€Ёtowny upadek do piwnicy,znikni€Ѕcie w lochach Pary€Єa, zej€Њcie z powierzchni ziemi, !gdzie doko€Ёa czyha€Ёa €Њmier€Ћ, do tego grobowca, w kt€Іrym by€Ёo €Єycie €Їby€Ёa to chwila bardzo dziwna. Przez kilka minut sta€Ё jak nieprzytomny i nas€Ёuchiwa€Ё w os€Ёupieniu. Ranny nie rusza€Ё si€Ѕ wcale i Jan Valjean nie wiedzia€Ё, czy ten, kt€Іrego wni€Іs€Ё do tego grobu, by€Ё €Єywy czy umar€Ёy. Pierwszym wra€Єeniem, jakiego "dozna€Ё, by€Ёo o€Њlepienie. Nagle przesta€Ё widzie€Ћ. Zdawa€Ёo mu #si€Ѕ r€Іwnie€Є, €Єe w jednej chwili og€Ёuch€Ё. $Nic nie s€Ёysza€Ё. Dzi€Ѕki grubo€Њciziemi, kt€Іra go dzieli€Ёa od ulicy, krwawa burza, szalej€Јcao kilka st€Іp nad nim, dochodzi€Ёa do niego, jak to powiedzieli€Њmy, g€Ёucho i niewyra€Ўnie niby jaki€Њ szum g€Ё€Ѕbin. Czu€Ё tylko, €Єe ma twardy grunt pod nogami, nic #wi€Ѕcej, ale to by€Ёo ju€Є do€Њ€Ћ. Wyci€Јgn€Ј€Ё r€Ѕk€Ѕ, p€І€Ўniej drug€Ј, dotkn€Ј€Ё si€Ѕ muru z dw€Іch stron i stwierdzi€Ё, €Єe #korytarz jest w€Јski; po€Њlizn€Ј€Ё si€Ѕ i poczu€Ё, €Єe bruk jest wilgotny. Ostro€Єnie wysun€Ј€Ё nog€Ѕ, obawiaj€Јc si€Ѕ dziury, studni lub topieli, i nabra€Ё !pewno€Њci, €Єe bruk idzie dalej. Smrodliwy zaduch obja€Њni€Ё go omiejscu, w kt€Іrym si€Ѕ znajdowa€Ё. !Po up€Ёywie kilku chwil przesta€Ёby€Ћ €Њlepy. Nieco €Њwiat€Ёa wpada€Ёo z otworu, kt€Іrym si€Ѕ w€Њlizn€Ј€Ё, i wzrok jego !dostosowa€Ё si€Ѕ do tej piwnicy. #Zaczyna€Ё rozr€І€Єnia€Ћ kszta€Ёty. Za jego plecami korytarz, w "kt€Іrym si€Ѕ zary€Ё €Ї€Єaden inny wyraz nie odda€Ёby lepiej !po€Ёo€Єenia by€Ё zamurowany. By€Ёto jeden z tych €Њlepych zau€Ёk€Іw, kt€Іre j€Ѕzyk specjalny nazywa !rozga€Ё€Ѕzieniami kana€Ёu. Przed !nim sta€Ёa inna €Њciana, €Њciana !mroku. €Џwiat€Ёo otworu gas€Ёo o dziesi€Ѕ€Ћ lub dwadzie€Њcia krok€Іw od miejsca, w kt€Іrym znajdowa€Ё si€Ѕ Jan Valjean, i szarawym blaskiem rozja€Њnia€Ёozaledwie kilka metr€Іw wilgotnych mur€Іw korytarza. Dalej ciemno€Њ€Ћ stawa€Ёa si€Ѕ nieprzenikniona; l€Ѕk powstrzymywa€Ё przed wej€Њciem w t€Ѕ otch€Ёa€Љ #gro€Є€Јc€Ј €Њmia€Ёkowi utoni€Ѕciem;jednak mo€Єna i trzeba by€Ёo %zapu€Њci€Ћ si€Ѕ w t€Ѕ €Њcian€Ѕ mg€Ёy.Trzeba by€Ёo nawet jak najpr€Ѕdzej. Jan Valjean pomy€Њla€Ё, €Єe krat€Ѕ, spostrze€Єon€Ј przez niego pod brukiem, mogli r€Іwnie€Є #spostrzec €Єo€Ёnierze i €Єe €Єycie zale€Єa€Ёo od tego przypadku. Mogli te€Є zej€Њ€Ћ w studni€Ѕ i zacz€Ј€Ћ poszukiwania. Nie by€Ёochwili do stracenia. Przedtem z€Ёo€Єy€Ё Mariusza na bruku, teraz zebra€Ё go €Ї jest to tak€Єe wyraz dok€Ёadnie rzecz "maluj€Јcy €Їwzi€Ј€Ё zn€Іw na barkii poszed€Ё. Zdecydowanie wkroczy€Ё w t€Ѕ ciemno€Њ€Ћ. "Kiedy przeszed€Ё z pi€Ѕ€Ћdziesi€Јtkrok€Іw, musia€Ё przystan€Ј€Ћ. Nastr€Ѕcza€Ёo si€Ѕ pytanie. !Korytarz ko€Љczy€Ё si€Ѕ u innego przewodu, kt€Іry przecina€Ё go poprzecznie. By€Ёy zatem dwie drogi. Kt€Іr€Ј obra€Ћ? Czy !nale€Єa€Ёo skr€Ѕci€Ћ w lewo, czy te€Є w prawo? Jak zorientowa€Ћsi€Ѕ w tym czarnym labiryncie? Labirynt ten ma wszak€Єe swoj€Ј ni€Ћ €Їspadek. I€Њ€Ћ w kierunku spadku, znaczy i€Њ€Ћ ku rzece. Jan Valjean zrozumia€Ё to natychmiast. Pomy€Њla€Ё sobie, €Єe znajduje si€Ѕ prawdopodobnie pod Halami; €Єeje€Єeli wybierze kierunek na lewo i p€Іjdzie w d€І€Ё, za nieca€Ёy kwadrans dotrze do brzegu rzeki w okolicy mi€Ѕdzy mostem Wymiany i Nowym Mostem, czyli w jasny dzie€Љ uka€Єe si€Ѕ w najbardziej ruchliwym punkcie Pary€Єa. Lepiej by€Ёo zag€Ё€Ѕbi€Ћ si€Ѕ w labirynt, zaufa€Ћ ciemno€Њciom i spraw€Ѕ wyj€Њcia odda€Ћ w r€Ѕce "Opatrzno€Њci. Poszed€Ё pod g€Іr€Ѕ, na prawo. "Kiedy skr€Ѕci€Ё do nowej galerii, oddalone €Њwiat€Ёo otworu znik€Ёo, znowu spad€Ёa na niego zas€Ёona zupe€Ёnej ciemno€Њci i o€Њlep€Ё powt€Іrnie. Mimo to jednak posuwa€Ё si€Ѕ nie wolniejni€Є przedtem. Ramiona Mariusza mia€Ё zarzucone na szyj€Ѕ, jego nogi zwisa€Ёy mu naplecach. Jan Valjean przytrzymywa€Ё jedn€Ј r€Ѕk€Ј r€Ѕce rannego, drug€Ј za€Њ dotyka€Ё €Њcian. Twarz Mariusza dotyka€Ёa jego twarzy i klei€Ёa si€Ѕ do niej, gdy€Є by€Ёa zakrwawiona. Czu€Ё, jak sp€Ёywapo nim i przesi€Јka mu pod ubranie ciep€Ёy strumie€Љ krwi Mariusza. Ale wilgotne ciep€Ёo ko€Ёo ucha, kt€Іrego dotyka€Ёy usta rannego, oznacza€Ёo !oddech, a wi€Ѕc €Єycie. Szed€Ё w ciemno€Њciach, podobny do duch€Іw nocy po omacku poruszaj€Јcych si€Ѕ w niewidzialnym i zagubionych wpodziemnych €Єy€Ёach mroku. Powoli jednak €Їczy to dlatego,€Єe oddalone okienka dopuszcza€Ёy nieco !rozproszonego €Њwiat€Ёa w g€Ё€Јb tej nieprzejrzanej mg€Ёy, czy te€Є, €Єe oczy przyzwyczaja€Ёy "si€Ѕ do ciemno€Њci €Ї zacz€Ѕ€Ёo mu si€Ѕ zdawa€Ћ, €Єe co€Њ widzi, i chwilami jakby dostrzega€Ё to €Њcian€Ѕ, kt€Іrej dotyka€Ё, to sklepienie, pod kt€Іrym przechodzi€Ё. Powoli te€Є, trzeba to przyzna€Ћ, zaczyna€Ё go ogarnia€Ћ strach. Mrok, kt€Іry go otacza€Ё, przenika€Ё mu do m€Іzgu. Szed€Ё w€Њr€Іd zagadki. Ten kloaczny akwedukt jest #gro€Ўny; krzy€Єuje si€Ѕ on i wik€Ёazawrotnie. By€Ћ poch€Ёoni€Ѕtym przez ten Pary€Є ciemno€Њci €Ї to rzecz okrutna. Jan Valjean musia€Ё wynajdywa€Ћ, prawie wymy€Њla€Ћ sobie drog€Ѕ, nie widz€Јc jej. W tym nieznanym ka€Єdy krok, kt€Іry stawia€Ё, m€Іg€Ё by€Ћ ostatnim krokiem. Jak si€Ѕ st€Јd wydostanie? Czy znajdzie wyj€Њcie? Czy znajdzie je na czas? Czy #zdo€Ёa przenikn€Ј€Ћ i przebi€Ћ t€Ѕ kolosaln€Ј g€Јbk€Ѕ podziemn€Ј sk€Ёadaj€Јc€Ј si€Ѕ z kamiennych kom€Іrek? Czy natrafi na jaki€Њ niespodziewany w€Ѕze€Ё ciemno€Њci? Czy dojdzie do nierozwi€Јzywalnego i nieprzebytego? Czy Mariusz umrze z up€Ёywu krwi, a on sam!z g€Ёodu? Czy sko€Љczy si€Ѕ tak, €Єe zgin€Ј obaj i stan€Ј si€Ѕ dwoma szkieletami w jakim€Њ zakamarku tej nocy? Nie wiedzia€Ё. Zadawa€Ё sobie te !pytania i na €Єadne nie potrafi€Ё odpowiedzie€Ћ. Kiszki Pary€Єa to!przepa€Њ€Ћ. Jan Valjean by€Ё jak prorok w brzuchu potwora. Przy ka€Єdym rozga€Ё€Ѕzieniu korytarza Jan Valjean obmacywa€Ё naro€Єniki i gdy spostrzega€Ё, €Єe boczny otw€Іr jest w€Ѕ€Єszy od korytarza, w kt€Іrym si€Ѕ znajdowa€Ё, nie skr€Ѕca€Ё, lecz szed€Ё dalej !prosto, rozumuj€Јc s€Ёusznie, €Єeka€Єda w€Ѕ€Єsza droga mo€Єe doprowadzi€Ћ go do €Њlepej €Њciany i jedynie oddali€Ћ od celu, czyli od wyj€Њcia. Nagle zobaczy€Ё przed sob€Ј !sw€Іj cie€Љ. Rysowa€Ё si€Ѕ on na tle ledwie dostrzegalnej czerwono€Њci, kt€Іra zabarwia€Ёas€Ёab€Ј purpur€Ј bruk pod Jego stopami oraz sklepienie ponad %g€Ёow€Ј i €Њlizga€Ёa si€Ѕ z prawej i z lewej strony po wilgotnych murach. Zdumiony, odwr€Іci€Ё si€Ѕ. Za nim, w tej cz€Ѕ€Њci korytarza, kt€Іr€Ј ju€Є #przeszed€Ё, w odleg€Ёo€Њci, kt€Іra wyda€Ёa mu si€Ѕ ogromn€Ј, b€Ёyszcza€Ёa, przebijaj€Јc swoim€Њwiat€Ёem g€Ѕsty mrok, jak gdyby jaka€Њ straszna gwiazda,zdaj€Јca si€Ѕ spogl€Јda€Ћ na niego. By€Ёa to pos€Ѕpna gwiazda policji, kt€Іra wschodzi€Ёa w kanale. !Za ni€Ј porusza€Ёo si€Ѕ w cieniu osiem, mo€Єe dziesi€Ѕ€Ћ postaci karnych, wyprostowanych, niewyra€Ўnych, strasznych. Wyja€Њnienie Sz€Іstego czerwca nakazane zosta€Ёo przetrz€Ј€Њni€Ѕcie kana€Ё€Іw. Obawiano si€Ѕ, €Єeby zwyci€Ѕ€Єeni nie szukali w nich schronienia, i prefekt Gisquet mia€Ё przeszuka€Ћ Pary€Є ukryty,w tym samym czasie, kiedy genera€Ё Bugeaud wymiata€Ё Pary€Є jawny. Trzy plutony agent€Іw i uprz€Јtaczy kana€Ё€Іwprzegl€Јda€Ёy podziemn€Ј otch€Ёa€Љ Pary€Єa: pierwszy €Ї prawy brzeg, drugi €Їlewy, trzeci za€Њ wysp€Ѕ Cite. To, co w tej chwili sz€Ёo na Jana Valjean, by€Ёo latarni€Ј prawobrze€Єnego patrolu. "Patrol ten zwiedzi€Ё ju€Є uko€Њn€Ј!galeri€Ѕ i trzy €Њlepe korytarze !pod ulic€Ј Cadran. Kiedy obnosi€Ёon sw€Ј latarni€Ѕ po tych labiryntach, Jan Valjean napotka€Ё na swej drodze wej€Њcie do galerii i zorientowawszy si€Ѕ, €Єe jest w€Ѕ€Єsze od g€Ё€Іwnego przej€Њcia, nie wszed€Ё w nie i poszed€Ё dalej. Wychodz€Јcym z galerii pod ulic€Ј Cadran policjantom $zdawa€Ёo si€Ѕ, €Єe s€Ёysz€Ј odg€Ёos krok€Іw id€Јcych w kierunku kana€Ёu obwodowego. By€Ёy to rzeczywi€Њcie kroki Jana Valjean. Sier€Єant dowodz€Јcy patrolem podni€Іs€Ё latarni€Ѕ i jego ludzie zacz€Ѕli wpatrywa€Ћ si€Ѕ w ciemno€Њci, sk€Јd dochodzi€Ё szmer. Dla Jana Valjean by€Ёa to chwila, kt€Іrej opisa€Ћ niepodobna. Na szcz€Ѕ€Њcie, on dobrze widzia€Ё latarni€Ѕ, a latarnia widzia€Ёa go €Ўle. Ona by€Ёa "€Њwiat€Ёem, on by€Ё cieniem. By€Ё daleko i wtapia€Ё si€Ѕ w mrok. #Przylgn€Ј€Ё do €Њciany i stan€Ј€Ё. Zreszt€Ј nie zdawa€Ё sobie sprawy z tego, co si€Ѕ za nim "porusza€Ёo. Bezsenno€Њ€Ћ, g€Ё€Іd, wzruszenia i jego wprowadzi€Ёyw stan p€І€Ёmaligny. Widzia€Ё migaj€Јce €Њwiat€Ёo i doko€Ёa tego €Њwiat€Ёa cienie. Co to by€Ёo? Nie mia€Ё poj€Ѕcia. Kiedy Jan Valjean si€Ѕ zatrzyma€Ё, ha€Ёas usta€Ё. Ludzie nale€Є€Јcy do patrolu s€Ёuchali i nic nie s€Ёyszeli, patrzyl i i nic nie widzieli. Zacz€Ѕli si€Ѕ naradza€Ћ. Podczas tej narady doszli do wniosku, €Єe ulegli z€Ёudzeniu, €Єe szmeru wcale nie by€Ёo, €Єe dalej nie ma nikogo i nie wartozapuszcza€Ћ si€Ѕ w kana€Ё obwodowy, gdy€Є by€Ёaby to strata czasu, jak naj€Њpieszniejnatomiast trzeba i€Њ€Ћ w kierunku €Њw. Mederyka, bo #je€Єeli gdzie€Њ mo€Єe by€Ћ co€Њ do "roboty, je€Єeli uda si€Ѕ wytropi€Ћzbiega, to w€Ёa€Њnie w tamtej dzielnicy. Sier€Єant da€Ё rozkaz, €Єeby skr€Ѕcili w lewo, ku Sekwanie. Gdyby im przysz€Ёo do g€Ёowy "rozdzieli€Ћ si€Ѕ na dwa oddzia€Ёy i p€Іj€Њ€Ћ w dw€Іch kierunkach, Jan Valjean zosta€Ёby schwytany. Wszystko zawis€Ёo na tym w€Ёosku. Prawdopodobnie jednak instrukcje prefektury, "przewiduj€Јc mo€Єliwo€Њ€Ћ walki i obecno€Њ€Ћ znaczniejszej liczby powsta€Љc€Іw w kanale, #zabrania€Ёy patrolom dzieli€Ћ si€Ѕ na grupy. Patrol odszed€Ё, pozostawiaj€Јc za sob€Ј Jana Valjean, kt€Іry dostrzeg€Ё tyle $tylko, €Єe latarnia obr€Іci€Ёa si€Ѕ nagle i zgas€Ёa. Przed odej€Њciem sier€Єant, dla zaspokojenia swego policyjnego sumienia, !wystrzeli€Ё z karabinu w stron€Ѕ,kt€Іr€Ј opuszczali, w kierunku Jana Valjean. Echo roznios€Ёo wzd€Ёu€Є krypty detonacj€Ѕ niby burczenie w tym tytanicznym brzuchu. Od€Ёamek tynku, kt€Іryupad€Ё z pluskiem w wod€Ѕ o kilka krok€Іw od Jana Valjean, #u€Њwiadomi€Ё go, €Єe kula trafi€Ёa w sklepienie tu€Є nad jego g€Ёow€Ј. Kroki r€Іwne i powolne odbija€Ёysi€Ѕ jeszcze przez kilka chwil po bruku, cichn€Јc coraz bardziej w rosn€Јcym oddaleniu; grupa czarnych !postaci zag€Ё€Ѕbia€Ёa si€Ѕ coraz dalej, migotliwe i rozko€Ёysane !€Њwiat€Ёo rzuca€Ёo na sklepienie czerwonaw€Ј smug€Ѕ, kt€Іra !zw€Ѕ€Єa€Ёa si€Ѕ coraz bardziej i wreszcie znik€Ёa; powr€Іci€Ёa . jako o wielkiej є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПтїПgХїПB4pИ ck5( С ck6щп cтk7Ш " cEl8ъ+п cЈl9Щ6ОN mg€Ё€Ѕboka cisza, powr€Іci€Ёa nieprzejrzana ciemno€Њ€Ћ, mrok #znowu sta€Ё si€Ѕ €Њlepy i g€Ёuchy. Jan Valjean, wci€Ј€Є nie maj€Јc odwagi poruszy€Ћ si€Ѕ, d€Ёugo jeszcze sta€Ё oparty o mur, z nastawionym uchem, z !nat€Ѕ€Єon€Ј €Ўrenic€Ј, patrz€Јc, jak si€Ѕ rozwiewa ten widmowypatrol. Cz€Ёowiek tropiony Nale€Єy odda€Ћ policji owych "czas€Іw t€Ѕ sprawiedliwo€Њ€Ћ, €Єe nawet podczas najci€Ѕ€Єszych zamieszek publicznych niezachwianie wype€Ёnia€Ёa sw€Іjobowi€Јzek dozoru i baczno€Њci.W€Њr€Іd wydarze€Љ politycznych,!kt€Іre mog€Ёy mie€Ћ nieobliczalne skutki, w obliczu zagra€Єaj€Јcejrewolucji, nie pozwalaj€Јc przeszkodzi€Ћ sobie, agent policyjny mimo powstania i barykad tropi€Ё z€Ёodzieja. Co€Њ w tym w€Ёa€Њnie rodzaju odbywa€Ёo si€Ѕ po po€Ёudniu sz€Іstego czerwca nad brzegiem Sekwany, na skarpie lewego wybrze€Єa, nieco za mostem Inwalid€Іw. Dwaj ludzie na tym to wybrze€Єu, oddzieleni od siebie#pewn€Ј odleg€Ёo€Њci€Ј, zdawali si€Ѕobserwowa€Ћ wzajemnie, unikaj€Јc si€Ѕ jednak€Єe. Ten, $kt€Іry szed€Ё naprz€Іd, stara€Ё si€Ѕ#oddali€Ћ, ten za€Њ, kt€Іry szed€Ё z!tylu, stara€Ё si€Ѕ przybli€Єy€Ћ. By€Ёa to niby partia szach€Іw rozgrywana z daleka i w milczeniu. Ani jeden, ani drugi nie zdradza€Ё po€Њpiechu i obydwaj szli powoli, Jakby w obawie, €Єe nadmierny po€Њpiechmo€Єe podwoi€Ћ kroki partnera. Tych dw€Іch ludzi mo€Єna by€Ёo €Ёatwo dostrzec tylko z przeciwleg€Ёego brzegu i temu, kto by ich ogl€Јda€Ё z tej odleg€Ёo€Њci, cz€Ёowiek, id€Јcy przodem, wyda€Ёby si€Ѕ istot€Ј nastroszon€Ј, obdart€Ј i cherlaw€Ј, niespokojn€Ј i dr€Є€Јc€Ј pod €Ёachmanem bluzy, "drugi za€Њ €Ї osob€Ј klasyczn€Ј i urz€Ѕdow€Ј, nosz€Јc€Ј surdut w€Ёadzy zapi€Ѕty na wszystkie guziki. Czytelnik pozna€Ёby mo€Єe tych dw€Іch ludzi, gdyby ich zobaczy€Ё z bliska. Jaki by€Ё cel drugiego cz€Ёowieka? Prawdopodobnie pragn€Ј€Ё odzia€Ћ pierwszego nieco cieplej. Kiedy cz€Ёowiek ubrany przez pa€Љstwo €Њciga cz€Ёowieka w €Ёachmanach, to po to, €Єeby zrobi€Ћ z niego tak€Єe cz€Ёowieka ubranego przez !pa€Љstwo. Tyle tylko, €Єe w inn€Ј!barw€Ѕ. By€Ћ odzianym w b€Ё€Ѕkit €Ї to rzecz chlubna; by€Ћ odzianym w czerwie€Љ €Ї rzecz nieprzyjemna. Istnieje te€Є bowiem purpura poni€Єenia. Pierwszy cz€Ёowiek stara€Ё si€Ѕ zapewne unikn€Ј€Ћ jakiej€Њ !nieprzyjemno€Њci i jakiej€Њ tego rodzaju purpury. !Je€Єeli drugi pozwala€Ё mu i€Њ€Ћ naprz€Іd i nie schwyta€Ё go jeszcze, to wed€Ёug wszelkiegoprawdopodobie€Љstwa dlatego, !€Єe si€Ѕ spodziewa€Ё przychwyci€Ћgo na jakim€Њ interesuj€Јcym spotkaniu i dosta€Ћ w swoje r€Ѕce jakie€Њ cenne towarzystwo. Przypuszczenie to jest tym prawdopodobniejsze, €Єe "cz€Ёowiek zapi€Ѕty a€Є po szyj€Ѕ, spostrzeg€Ёszy z wybrze€Єa na ulicy przeje€Єd€Єaj€Јc€Ј pust€Ј doro€Єk€Ѕ, da€Ё znak doro€Єkarzowi; doro€Єkarz zrozumia€Ё, pozna€Ё zapewne, z !kim ma do czynienia, €Њci€Јgn€Ј€Ё cugle i zacz€Ј€Ё jecha€Ћ powoli po jezdni za tymi dwoma. Ponura i obdarta posta€Ћ id€Јca przodem nie spostrzeg€Ёa tego wcale. Jedna z sekretnych instrukcji policyjnych danych agentom zawiera taki artyku€Ё: €АMie€Ћ zawsze pod r€Ѕk€Ј pojazd miejski, na wszelki wypadek€Б. Tak manewruj€Јc, ka€Єdy ze swej strony z nienagann€Ј #strategi€Ј, zbli€Єyli si€Ѕ obaj do zjazdu, po kt€Іrym doro€Єkarze jad€Јcy od Passy zbaczali z ulicy na wybrze€Єe, aby napoi€Ћ konie w Sekwanie. Cz€Ёowiek w bluzie zamierza€Ё prawdopodobnie wej€Њ€Ћ tym zjazdem na ulic€Ѕ, €Єeby pr€Іbowa€Ћ znikn€Ј€Ћ na Polach Elizejskich, miejscu obsadzonym drzewami, ale te€Єpilnie strze€Єonym przez agent€Іw policji, gdzie €Њcigaj€Јcy znalaz€Ёby wi€Ѕc €Ёatwo pomoc. Ku wielkiemu zdziwieniu swojego obserwatora cz€Ёowiek tropiony nie skr€Ѕci€Ё wcale na zjazd. Szed€Ё dalej brzegiem Sekwany wzd€Ёu€Є ulicy. !Jego po€Ёo€Єenie stawa€Ёo si€Ѕ w ten spos€Іb krytyczne. $Je€Єeli nie zamierza€Ё si€Ѕ rzuci€Ћ do Sekwany, co m€Іg€Ё jeszcze przedsi€Ѕwzi€Ј€Ћ? Co prawda ten kraniec !wybrze€Єa by€Ё zas€Ёoni€Ѕty przedwzrokiem ludzkim przez stos gruzu, sze€Њ€Ћ do siedmiu st€Іp wysoki, pochodz€Јcy z jakiej€Њ !rozbi€Іrki. Ale czy ten cz€Ёowiekm€Іg€Ё my€Њle€Ћ, €Єe b€Ѕdzie bezpieczny za rumowiskiem, !kt€Іre dosy€Ћ by€Ёo obej€Њ€Ћ, by go z€Ёapa€Ћ? By€Ёoby to dziecinad€Ј. Z pewno€Њci€Ј na to"nie liczy€Ё. Naiwno€Њ€Ћ z€Ёodziei nie si€Ѕga tak daleko. Stos gruzu tworzy€Ё nad brzegiem wody rodzaj pag€Іrka, wznosz€Јcego si€Ѕ coraz wy€Єej a€Є do prostopad€Ёego muru, nad kt€Іrym le€Єa€Ёa ulica. Cz€Ёowiek €Њcigany doszed€Ё do !tego wzniesienia i okr€Ј€Єy€Ё je tak, €Єe id€Јcy za nim straci€Ё go z oczu. Ten skorzysta€Ё teraz, €Єe sam te€Є nie jest przez niego widziany, porzuci€Ё wszelkie !udawanie i zacz€Ј€Ё i€Њ€Ћ bardzo szybko. W kilka chwil wchodzi€Ёju€Є za stos gruzu. Tam zatrzyma€Ё si€Ѕ zdumiony. "Cz€Ёowieka, kt€Іrego €Њciga€Ё, nieby€Ёo. !Zbieg nie m€Іg€Ё si€Ѕ rzuci€Ћ do Sekwany ani wdrapa€Ћ na mur, #bo ten, kt€Іry go €Њledzi€Ё, by€Ёbyto zobaczy€Ё. C€І€Є si€Ѕ wi€Ѕc sta€Ёo? Cz€Ёowiek w surducie zapi€Ѕtym po szyj€Ѕ podszed€Ё do kra€Љca wybrze€Єa i przystan€Ј€Ё tam w zamy€Њleniu, z zaci€Њni€Ѕtymi "pi€Ѕ€Њciami, bystro rozgl€Јdaj€Јc $si€Ѕ wok€І€Ё. Nagle uderzy€Ё si€Ѕ w czo€Ёo. Tam gdzie ziemia graniczy€Ёa z wod€Ј, zobaczy€Ё €Єelazn€Ј krat€Ѕ, szerok€Ј i nisk€Ј, sklepion€Ј, opatrzon€Ј w pot€Ѕ€Єny zamek i trzy masywnezawiasy. Ta krata, rodzaj drzwi wybitych w murze nadbrze€Єa, wychodzi€Ёa jednocze€Њnie na rzek€Ѕ i na skrawek brzegu. Wyp€Ёywa€Ё spod niej brunatny strumyk. Strumyk ten wpada€Ё do Sekwany. Za grubymi, zardzewia€Ёymi pr€Ѕtami kraty mo€Єna by€Ёo rozpozna€Ћ rodzaj sklepionego iciemnego korytarza. Cz€Ёowiek skrzy€Єowa€Ё ramiona ipopatrzy€Ё na krat€Ѕ z wyrzutem. Poniewa€Є spojrzenie nie wystarczy€Ёo, spr€Іbowa€Ё j€Ј #popchn€Ј€Ћ; wstrz€Јsn€Ј€Ё ni€Ј, alekrata ani drgn€Ѕ€Ёa. Prawdopodobnie zosta€Ёa przedchwil€Ј otwarta, jakkolwiek nies€Ёycha€Ћ by€Ёo najmniejszego skrzypni€Ѕcia, co jest rzecz€Ј niezwyk€Ё€Ј dla kraty tak zardzewia€Ёej; to jednak by€Ёo pewne, €Єe j€Ј zamkni€Ѕto z powrotem. A zatem osobnik, przed kt€Іrym te drzwi si€Ѕ otworzy€Ёy, mia€Ё nie wytrych, lecz klucz. Cz€Ёowiek usi€Ёuj€Јcy poruszy€Ћ krat€Ѕ zrozumia€Ё to natychmiast i z ust jego wyrwa€Ёa si€Ѕ pe€Ёna oburzenia sentencja: €Ї €Гadne rzeczy!! Rz€Јdowym kluczem! Nast€Ѕpnie uspokoi€Ё si€Ѕ w !mgnieniu oka i pomie€Њci€Ё ca€Ёy t€Ёum wewn€Ѕtrznych przypuszcze€Љ w szeregu wykrzyknik€Іw wym€Іwionych tonem prawie ironicznym: €Ї No!! no! no! no! Po tych s€Ёowach, spodziewaj€Јc si€Ѕ nie wiadomo czego €Їczy €Єe cz€Ёowiek w bluzie stamt€Јd wyjdzie, czy te€Є, €Єe inni tam wejd€Ј €Ї stan€Ј€Ё na czatach za stosem "gruzu z cierpliw€Ј zaciek€Ёo€Њci€Јpsa wystawiaj€Јcego zwierzyn€Ѕ. Doro€Єka, kt€Іra przedtem jecha€Ёa za nim krok w krok, sta€Ёa teraz nad nim na skraju ulicy. Przewiduj€Јc d€Ёugie czekanie, wo€Ўnica za€Ёo€Єy€Ё na pyski swoich koni worek z owsem, wilgotny od spodu, tak dobrze znany pary€Єanom, kt€Іrym, nawiasem m€Іwi€Јc, bywa te€Є czasem zak€Ёadany przez rz€Јd. Przez most Jenajski przechodzili niekiedy ludzie, kt€Іrzy przystawali i odwracali g€Ёowy, €Єeby popatrze€Ћ przez chwil€Ѕ na te dwa nieruchome szczeg€І€Ёy krajobrazu: cz€Ёowieka na brzegu Sekwany "i doro€Єk€Ѕ na nadbrze€Єnej ulicy.On tak€Єe niesie sw€Іj krzy€Є #Jan Valjean zacz€Ј€Ё i€Њ€Ћ dalej i ju€Є nie zatrzymywa€Ё si€Ѕ. By€Ёo chyba ko€Ёo trzeciej po po€Ёudniu, kiedy doszed€Ё do g€Ё€Іwnego kana€Ёu. Zdziwi€Ёo go przede wszystkim niespodziane rozszerzenie si€Ѕ !korytarza. Znalaz€Ё si€Ѕ nagle w #galerii, kt€Іrej €Њcian nie m€Іg€Ё dosi€Ѕgn€Ј€Ћ wyci€Јgaj€Јc w bok obie r€Ѕce, i pod sklepieniem, kt€Іrego nie dotyka€Ё g€Ёow€Ј. Istotnie, g€Ё€Іwny kana€Ё ma osiem st€Іp szeroko€Њci i siedem wysoko€Њci. Punkt, w kt€Іrym kana€Ё Montmartre €Ё€Јczy si€Ѕ z wielkim kana€Ёem, jest punktemprzeci€Ѕcia dw€Іch innych galerii podziemnych: galerii podulic€Ј Provence i galerii pod rze€Ўni€Ј. Maj€Јc do wyboru te cztery drogi, cz€Ёowiek mniej roztropny by€Ёby niezdecydowany. Jan Valjean wybra€Ё najszersz€Ј, to jest kana€Ё obwodowy. Ale tu !wraca€Ёo pytanie: i€Њ€Ћ w d€І€Ё, czy pod g€Іr€Ѕ? Pomy€Њla€Ё, €Єe czas nagli i €Єe mimo ryzyka powinien czym pr€Ѕdzej dosta€Ћ si€Ѕ do Sekwany. Innymi s€Ёowy, postanowi€Ё i€Њ€Ћ ze spadkiem. Skr€Ѕci€Ё w lewo. Dobrze na tym wyszed€Ё. B€Ё€Ѕdneby€Ёoby mniemanie, €Єe kana€Ё obwodowy ma dwa wyj€Њcia, jedno przy Bercy, a drugie ko€Ёo Passy, €Єe zgodnie ze swoj€Ј nazw€Ј biegnie pod ziemi€Ј po zewn€Ѕtrznym obwodzie prawobrze€Єnego "Pary€Єa. Ten wielki kana€Ё, kt€Іryjest po prostu dawnym strumieniem M€­nilmontant, ko€Љczy si€Ѕ, gdy i€Њ€Ћ nim pod !pr€Јd, €Њlepym zau€Ёkiem u st€Іp wzg€Іrza M€­nilmontant, w miejscu, gdzie niegdy€Њ !strumie€Љ mia€Ё swoje €Ўr€Іd€Ёo. Gdyby Jan Valjean poszed€Ё pod g€Іr€Ѕ, po tysi€Јcznych wysi€Ёkach, wyczerpany znu€Єeniem, konaj€Јcy w ciemno€Њciach, dotar€Ёby do "€Њlepej €Њciany. By€Ёby zgubiony. Instynkt pokierowa€Ё nim &szcz€Ѕ€Њliwie. P€Іj€Њcie w d€І€Ё by€Ёorzeczywi€Њcie jedyn€Ј drog€Ј ocalenia. Tu€Є za odnog€Ј, kt€Іra by€Ёa prawdopodobnie kana€Ёem €Њw. !Magdaleny, zatrzyma€Ё si€Ѕ. By€Ё bardzo zm€Ѕczony. Dosy€Ћ szerokie okienko, wychodz€Јcezapewne na ulic€Ѕ Andegawe€Љsk€Ј, przepuszcza€Ёo"du€Єo €Њwiat€Ёa. Ostro€Єnie, jakbymia€Ё do czynienia z w€Ёasnym bratem, Jan Valjean z€Ёo€Єy€Ё rannego na wyst€Ѕpie muru. Zakrwawiona twarz ukaza€Ёa si€Ѕ w bladym €Њwietle okienka jak na dnie grobu. Mariusz mia€Ёoczy zamkni€Ѕte, kosmyki w€Ёos€Іw przyklejone do skroni niby p€Ѕdzle zasch€Ёe w czerwonej farbie, r€Ѕce zwisa€Ёybezw€Ёadnie, d€Ёonie by€Ёy zimne, krew skrzep€Ёa w k€Јcikach warg. Gruze€Ё krwi tkwi€Ё w w€Ѕ€Ўle krawata, koszula przywar€Ёa do ran, #ubranie ociera€Ёo si€Ѕ o g€Ё€Ѕbokieskaleczenia. Jan Valjean, rozchyliwszy ko€Љcem palc€Іw $odzie€Є Mariusza, po€Ёo€Єy€Ё r€Ѕk€Ѕ na jego piersi; serce jeszcze bi€Ёo. Podar€Ё swoj€Ј koszul€Ѕ, obwi€Јza€Ё rany, jak najlepiej potrafi€Ё, i zatamowa€Ё up€Ёywaj€Јc€Ј krew; nast€Ѕpnie, !schyliwszy si€Ѕ w tym p€І€Ёcieniunad wci€Ј€Є nieprzytomnym i prawie nie oddychaj€Јcym Mariuszem, popatrza€Ё na niegoz nie daj€Јc€Ј si€Ѕ opisa€Ћ nienawi€Њci€Ј. Poprawiaj€Јc odzie€Є Mariusza, znalaz€Ё w jego kieszeniach dwie rzeczy: zapomniany od poprzedniego dnia kawa€Ёek "chleba i pugilares. Zjad€Ё chleb i!otworzy€Ё pugilares. Znalaz€Ё tamkartk€Ѕ i na niej kilka s€Ё€Іw napisanych r€Ѕk€Ј Mariusza. Przypominamy je sobie: Nazywam si€Ѕ Mariusz Pontmercy. Prosz€Ѕ zanie€Њ€Ћ mojego trupa do mojego dziadka, pana Gillenormand, ulica Panien Kalwaryjskich 6, wdzielnicy Marais. Jan Valjean przy €Њwietle okienka przeczyta€Ё te s€Ёowa i sta€Ё przez chwil€Ѕ jakby pogr€Ј€Єony w samym sobie, "powtarzaj€Јc p€І€Ёg€Ёosem: €ЇUlicaPanien Kalwaryjskich, numer sz€Іsty, pan Gillenormand. €Ї W€Ёo€Єy€Ё z powrotem pugilares do kieszeni Mariusza. Po zjedzeniu chleba czul si€Ѕ silniejszy; wzi€Ј€Ё znowu Mariusza na plecy, opar€Ё troskliwie jego g€Ёow€Ѕ na swoimprawym ramieniu i poszed€Ё dalej w d€І€Ё kana€Ёu. Ciemno€Њ€Ћ g€Ѕstnia€Ёa doko€Ёa niego coraz bardziej, on jednak nie przestawa€Ё posuwa€Ћ si€Ѕ w niej po omacku. Nagle ta ciemno€Њ€Ћ sta€Ёa si€Ѕ straszna. Topiel Jan Valjean uczu€Ё, €Єe wchodziw wod€Ѕ i nie ma ju€Є pod stopami bruku, lecz mu€Ё. Jan Valjean natrafi€Ё na grz€Јsk€Ј zapadlin€Ѕ. Tego rodzaju osiadanie ziemi cz€Ѕsto zdarza€Ёo si€Ѕ w€Іwczas pod Polami Elizejskimi, gdzie niewdzi€Ѕczny dla rob€Іt hydraulicznych grunt €Ўle utrzymywa€Ё podziemne budowle, gdy€Є by€Ё nazbyt sypki. Topiel napotkana przez Jana Valjean powsta€Ёa z ulewy, kt€Іra spad€Ёa poprzedniego dnia. U€Ёo€Єony na piasku bruk obsun€Ј€Ё si€Ѕ, woda deszczowa wype€Ёni€Ёa zag€Ё€Ѕbienie, przeciek€Ёa dalej pod chodnik i "tak go podmy€Ёa, €Єe si€Ѕ zapad€Ё.Na jak du€Єej przestrzeni? Nie spos€Іb by€Ёo odgadn€Ј€Ћ. "Ciemno€Њ€Ћ zalega€Ёa g€Ѕstsza ni€Єgdzie indziej. By€Ёa to dziura pe€Ёna b€Ёota w mrocznej jaskini. Jan Valjean uczu€Ё, €Єe kamienie uciekaj€Ј mu spod n€Іg. Wszed€Ё w to b€Ёoto. Pod wod€Ј stoj€Јc€Ј na powierzchni #dotyka€Ё mu€Ёu. Trzeba by€Ёo i€Њ€Ћ dalej. Wkr€Іtce mia€Ё mu€Ё po kostki, a wod€Ѕ po kolana. Szed€Ё trzymaj€Јc obur€Јcz Mariusza, o ile mo€Єno€Њci nad !wod€Ј. Teraz mu€Ё si€Ѕga€Ё mu po €Ёydki, a woda po pas. Odwr€Іt $mia€Ё ju€Є odci€Ѕty i zanurza€Ё si€Ѕ"coraz g€Ё€Ѕbiej. Ten mu€Ё, do€Њ€Ћ g€Ѕsty na ci€Ѕ€Єar jednego cz€Ёowieka, widocznie nie m€Іg€Ёutrzyma€Ћ dw€Іch. I on, i Mariusz wydostaliby si€Ѕ zapewne, ale pojedynczo. Jan Valjean szed€Ё przed siebie, trzymaj€Јc na r€Ѕkach tego !umieraj€Јcego, kt€Іry mo€Єe by€Ё ju€Є trupem. Woda si€Ѕga€Ёa mu po pachy; czu€Ё, €Єe si€Ѕ zapada. Ledwo m€Іg€Ё porusza€Ћ nogami w #g€Ё€Ѕbokim b€Ёocie. G€Јszcz, kt€Іrygo podtrzyrnywa€Ё, by€Ё zarazem przeszkod€Ј. !Dobywaj€Јc ostatka si€Ё, ni€Іs€Ё "ci€Јg€Ёe Mariusza i szed€Ё dalej, $ale zanurza€Ё si€Ѕ coraz g€Ё€Ѕbiej. #Zag€Ё€Ѕbi€Ё si€Ѕ jeszcze bardziej, "przechyli€Ё g€Ёow€Ѕ do ty€Ёu, aby unikn€Ј€Ћ wody i aby m€Іc oddycha€Ћ. Kto by go widzia€Ё w tych !ciemno€Њciach, pomy€Њla€Ёby, €Єe to maska p€Ёywaj€Јca na powierzchni mroku; jak przez mg€Ё€Ѕ dostrzega€Ё nad sob€Ј !zwieszon€Ј g€Ёow€Ѕ i blad€Ј twarzMariusza; zrobi€Ё rozpaczliwy wysi€Ёek i wysun€Ј€Ё naprz€Іd !nog€Ѕ; uderzy€Ё o co€Њ twardego. Jaki€Њ punkt oparcia. Czas by€Ё zaiste. !Wyprostowa€Ё si€Ѕ, obr€Іci€Ё i z rozpaczliw€Ј energi€Ј uczepi€Ё si€Ѕ tej podpory. Zdawa€Ёo mu si€Ѕ, €Єe wst€Јpi€Ё na pierwszy stopie€Љ schod€Іw prowadz€Јcych do €Єycia. Ten punkt oparcia, napotkany w mule w ostatniej chwili, by€Ё pocz€Јtkiem drugiego ko€Љca ocembrowania, kt€Іre ugi€Ѕ€Ёo !si€Ѕ jak deska i nie za€Ёamuj€Јc si€Ѕ, w ca€Ёo€Њci le€Єa€Ёo pod wod€Ј. Dobrze zbudowane bruki#sklepiaj€Ј si€Ѕ w ten spos€Іb i s€Јna tyle wytrzyma€Ёe. Fragment zatopionej cembrowiny by€Ё solidnym pomostem i wystarczy€Ёo stan€Ј€Ћ na nim, aby uj€Њ€Ћ niebezpiecze€Љstwa. Jan Valjean wszed€Ё po tej pochy€Ёo€Њci i dotar€Ё do drugiego brzegu trz€Ѕsawiska. Wychodz€Јc z wody, potkn€Ј€Ё "si€Ѕ o kamie€Љ i upad€Ё na kolana.Pomy€Њla€Ё, €Єe to dobrze, i przez kilka chwil pozosta€Ё w tej pozycji, pogr€Ј€Єony w jakiej€Њ milcz€Јcej rozmowie z Bogiem. Wsta€Ё, trz€Ѕs€Јc si€Ѕ z zimna, cuchn€Јcy i zgarbiony pod na p€І€Ё martwym brzemieniem, #kt€Іre d€Ўwiga€Ё; ocieka€Ё b€Ёotem,ale dusz€Ѕ mia€Ё pe€Ёn€Ј przedziwnej jasno€Њci. Czasem cz€Ёowiek osiada na mieli€Ўnie, my€Њl€Јc, €Єe jest blisko portu Jeszcze raz ruszy€Ё w drog€Ѕ. Szed€Ё z rozpacz€Ј, dosy€Ћ szybko, i zrobi€Ё tak ze sto krok€Іw, nie podnosz€Јc g€Ёowy,prawie nie oddychaj€Јc, kiedy nagle uderzy€Ё si€Ѕ o €Њcian€Ѕ. Doszed€Ё do zakr€Ѕtu kana€Ёu i !napotka€Ё mur. Podni€Іs€Ё oczy i u ko€Љca podziemia, daleko przed sob€Ј, spostrzeg€Ё !€Њwiat€Ёo. Tym razem nie by€Ёo to €Њwiat€Ёo straszne, ale dobre i jasne. €Џwiat€Ёo dnia. Jan Valjean zobaczy€Ё wyj€Њcie. Nie czu€Ё ju€Є znu€Єenia, nie czu€Ё ci€Ѕ€Єaru Mariusza, odzyska€Ё swoje stalowe nogi i $raczej bieg€Ё, ni€Є szed€Ё. Im by€Ё !bli€Єej, tym wyra€Ўniej rysowa€Ёo$si€Ѕ wyj€Њcie. By€Ё to €Ёuk ni€Єszy !od sklepienia, kt€Іre obni€Єa€Ёo si€Ѕ stopniowo, i w€Ѕ€Єszy od "galerii, kt€Іra kurczy€Ёa si€Ѕ, w miar€Ѕ jak sklepienie opada€Ёo. Jan Valjean doszed€Ё do wyj€Њcia. Doszed€Ёszy zatrzyma€Ё si€Ѕ. Istotnie mia€Ё przed sob€Ј "wyj€Њcie, ale wyj€Њ€Ћ nie m€Іg€Ё. #€Гuk zamkni€Ѕty by€Ё siln€Ј krat€Ј,a krata, wed€Ёug wszelkiego prawdopodobie€Љstwa rzadko obracaj€Јca si€Ѕ na zardzewia€Ёych zawiasach unieruchomiona by€Ёa w swoim kamiennym obramowaniu mocnym zamkiem, kt€Іry czerwona rdza czyni€Ёa podobnym do ogromnej ceg€Ёy. By€Ёo ju€Є pewno p€І€Ё do dziewi€Јtej; zapada€Ё zmrok. Jan Valjean po€Ёo€Єy€Ё Mariusza pod murem na suchej cz€Ѕ€Њci cembrowiny, zbli€Єy€Ё si€Ѕ do "kraty i zacisn€Ј€Ё obie d€Ёonie na€Єelaznych pr€Ѕtach; wstrz€Јs by€Ё pot€Ѕ€Єny, lecz krata nawetnie drgn€Ѕ€Ёa. Jan Valjean chwyta€Ё pr€Ѕty jeden po drugim, spodziewaj€Јc si€Ѕ, €Єe wyrwie najs€Ёabszy i z jego pomoc€Ј wysadzi krat€Ѕ lub zdruzgocze zamek. €Ђaden pr€Ѕt"nie poruszy€Ё si€Ѕ. Z€Ѕby tygrysa nie s€Ј mocniej osadzone. Bez lewara nie m€Іg€Ё wywa€Єy€Ћ kraty. Przeszkoda by€Ёa nie do przezwyci€Ѕ€Єenia. Ani mowy o otworzeniu kraty. Wi€Ѕc mia€Ё tu skona€Ћ? Co o wielkiej є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПтїПgХїПB:p  cYm; p cМm<€/ cn=Џ Œ c‚n>;+щ cхn?$6M WHopocz€Ј€Ћ? Zawr€Іci€Ћ? Znowu rozpocz€Ј€Ћ straszn€Ј podr€І€Є podziemn€Ј? #Si€Ё mu ju€Є na to nie starcza€Ёo. Zreszt€Ј, jak powt€Іrnie przeby€Ћ t€Ѕ topiel, z kt€Іrej wydoby€Ё si€Ѕ cudem? A za !trz€Ѕsawiskiem, czy€Є nie grozi€Ё patrol policji, kt€Іremu pewnie by nie umkn€Ј€Ё po raz drugi? I dok€Јd i€Њ€Ћ? Jaki obra€Ћ kierunek? Schodzenie po pochy€Ёo€Њci nie prowadzi€Ёo do celu. Cho€Ћby doszed€Ё do innego wyj€Њcia, natkn€Ј€Ёby si€Ѕ na !krat€Ѕ lub czop. I inne wyj€Њcia najprawdopodobniej tak zabezpieczono. Tylko przypadek oderwa€Ё krat€Ѕ, przez kt€Іr€Ј wszed€Ё, ale na pewno pozosta€Ёe wyloty kana€Ё€Іw by€Ёy zamkni€Ѕte. Uda€Ёo mu si€Ѕ jedynie uciec do wi€Ѕzienia. Wszystko wi€Ѕc przepad€Ёo. Ca€Ёy wysi€Ёek Jana Valjean !okaza€Ё si€Ѕ bezu€Єyteczny. B€Іg odm€Іwi€Ё pomocy. Obydwaj zostali schwytani w "ciemn€Ј i ogromn€Ј sie€Ћ €Њmierci.Jan Valjean czu€Ё, jak po jej czarnych niciach, drgaj€Јcych w mroku, biegnie straszliwy paj€Јk. "Odwr€Іci€Ё si€Ѕ plecami do kraty i!usiad€Ё, a raczej upad€Ё na bruk obok nieruchomego Mariusza i g€Ёowa osun€Ѕ€Ёa mu si€Ѕ na kolana. Nie ma wyj€Њcia €Ї to by€Ёa ju€Є ostatnia kropla goryczy. O kim my€Њla€Ё Jan Valjean tak przyt€Ёoczony nieszcz€Ѕ€Њciem? Nie o sobie i nie o Mariuszu. My€Њla€Ё o Kozecie. Oddarta po€Ёa surduta W€Њr€Іd tego unicestwienia "jaka€Њ r€Ѕka opar€Ёa si€Ѕ na jego ramieniu i odezwa€Ё si€Ѕ cichy g€Ёos: €Ї Dzielimy si€Ѕ p€І€Ё na p€Іl. Cz€Ёowiek w€Њr€Іd tym mrok€Іw? Nic bardziej nie jest podobne snu ni€Є rozpacz. Jan Valjean $pomy€Њla€Ё, €Єe €Њni. Nie s€Ёysza€Ё przecie€Є krok€Іw. Czy to mo€Єliwe? Podni€Іs€Ё oczy. Przed nim kto€Њ sta€Ё. Cz€Ёowiek ten mia€Ё na sobie bluz€Ѕ i by€Ё bosy, trzewiki trzyma€Ё w lewym r€Ѕku. Najwidoczniej zdj€Ј€Ё je, €Єeby podej€Њ€Ћ niepostrze€Єenie. Jan Valjean zorientowa€Ё si€Ѕ w mgnieniu oka. Spotkanie by€Ёo niespodziewane, ale pozna€Ё tego cz€Ёowieka od razu. By€Ё to Th€­nardier. Jakkolwiek €Ї €Єeby tak powiedzie€Ћ €Їwyrwany ze snu, Jan Valjean, przywyk€Ёy do nag€Ёych alarm€Іw i niespodzianych cios€Іw, kt€Іre wymagaj€Ј szybkiego odparowania, natychmiast odzyska€Ё ca€Ё€Ј przytomno€Њ€Ћ "umys€Ёu. Zreszt€Ј po€Ёo€Єenie nie "mog€Ёo si€Ѕ pogorszy€Ћ; s€Ј takie rozpaczliwe momenty, kt€Іre nie maj€Ј ju€Є wy€Єszego stopnia, i nawet Th€­nardier nie m€Іg€Ё uczyni€Ћ tej nocy ciemniejsz€Ј. Nast€Јpi€Ёa teraz chwila wyczekiwania. Th€­nardier podni€Іs€Ё praw€Ј !r€Ѕk€Ѕ do czo€Ёa, robi€Јc z niej daszek, zmarszczy€Ё brwi, #zmru€Єy€Ё oczy i €Њcisn€Ј€Ё wargi wspos€Іb charakterystyczny dla cz€Ёowieka nat€Ѕ€Єaj€Јcego uwag€Ѕ, aby rozpozna€Ћ, kogo ma przed sob€Ј. Nie uda€Ёo mu si€Ѕ to jednak. Jak powiedzieli€Њmy, Jan Valjean !siedzia€Ё ty€Ёem do €Њwiat€Ёa, a przy tym by€Ё tak zmieniony, ob€Ёocony i zakrwawiony, €Єe i w po€Ёudnie nikt by go nie pozna€Ё. Th€­nardier natomiast, kt€Іremu w sam€Ј twarz pada€Ёo "€Њwiat€Ёo przedostaj€Јce si€Ѕ zza kraty, €Њwiat€Ёo piwniczne co prawda i blade, ale mimo "blado€Њci o€Њwietlaj€Јce, od razu "€Ї jak powiada pe€Ёna si€Ёy, cho€Ћ!banalna metafora €Їrzuci€Ё si€Ѕ woczy Janowi Valjean. Te odmienne warunki zapewnia€Ёy mu przewag€Ѕ w tajemniczym pojedynku, kt€Іry mia€Ёy stoczy€Ћ ze sob€Ј dwie sytuacje i dwaj ludzie. Spotkanie odbywa€Ёo si€Ѕ mi€ЅdzyJanem Valjean, kt€Іry pozostawa€Ё zakryty, i Th€­nardierem, kt€Іry by€Ё bez maski. Jan Valjean w lot spostrzeg€Ё, €Єe Th€­nardier go nie pozna€Ё. !Przez chwil€Ѕ patrzyli na siebie w tym p€І€Ёcieniu, jakby si€Ѕ obaj nawzajem mierzyli. Th€­nardier pierwszy przerwa€Ё milczenie: €Ї Jakim sposobem chcesz wyj€Њ€Ћ?? Jan Valjean nie odpowiedzia€Ё. Th€­nardier za€Њ ci€Јgn€Ј€Ё: €Ї Nie ma mowy o otworzeniu drzwi wytrychem. A jednak musisz st€Јd wyj€Њ€Ћ. €Ї To prawda €Їrzek€Ё Jan Valjean. €Ї W takim razie podzielimy si€Ѕp€І€Ё na p€І€Ё. €Ї Co to znaczy?? €Ї Zabi€Ёe€Њ tego cz€Ёowieka. W porz€Јdku. A ja mam klucz. Th€­nardier wskazywa€Ё przy tym na Mariusza. €Ї Nie znam ci€Ѕ, ale chc€Ѕ ci pom€Іc. Musisz by€Ћ jednym z przyjaci€І€Ё €Ї powiedzia€Ё jeszcze. Jan Valjean zaczyna€Ё rozumie€Ћ. Th€­nardier uwa€Єa€Ё go za morderc€Ѕ. Th€­nardier doda€Ё: "€ЇS€Ёuchaj, kolego. Nie zabi€Ёe€Њ go przecie€Є, nie zajrzawszy mu do kieszeni. Daj mi po€Ёow€Ѕ,a ja ci otworz€Ѕ drzwi. I wydobywaj€Јc spod dziurawej!bluzy gruby klucz, m€Іwi€Ё dalej:€Ї Chcesz zobaczy€Ћ, jak wygl€Јda klucz od ulicy? Popatrz. Jan Valjean €Аzdr€Ѕtwia€Ё og€Ёupia€Ёy€Б (wyra€Єenie pochodzi od starego !Comeille€Вa) tak dalece, €Єe nie wierzy€Ё w€Ёasnym oczom. !Opatrzno€Њ€Ћ zjawia€Ёa si€Ѕ przednim, przybieraj€Јc t€Ѕ straszliw€Ј posta€Ћ; anio€Ё wybawienia wyszed€Ё spod ziemi w osobie Th€­nardiera. Th€­nardier wsadzi€Ё r€Ѕk€Ѕ do wielkiej kieszeni ukrytej pod !bluz€Ј, wyj€Ј€Ё stamt€Јd sznur i poda€Ё go Janowi Valjean. "€Ї Masz €Ї rzek€Ё €Ї daj€Ѕ ci ten sznur na dodatek. €Ї Po co mi sznur?? €Ї Potrzebny ci jest jeszcze kamie€Љ, ale go znajdziesz za drzwiami. Tam le€Єy taka kupa gruzu. €Ї Po co kamie€Љ?? €ЇNiedo€Ё€Ѕgo, skoro masz go wrzuci€Ћ do rzeki, potrzebny ci jest kamie€Љ i sznur, bo inaczejto b€Ѕdzie p€Ёywa€Ёo po wierzchu. Jan Valjean wzi€Ј€Ё sznur. Bywa tak, €Єe machinalnie bierzemy, co nam daj€Ј. Th€­nardier trzasn€Ј€Ё palcami, jakby pod wp€Ёywem jakiej€Њ nag€Ёej my€Њli. €ЇPowiedz mi jedn€Ј rzecz, kolego. Jak wydoby€Ёe€Њ si€Ѕ z tego trz€Ѕsawiska? Ja nie mia€Ёem odwagi tam wej€Њ€Ћ. Pfu! Nie mo€Єna powiedzie€Ћ, €Єeby€Њ €Ёadnie pachnia€Ё. Po chwili doda€Ё: €ЇMasz racj€Ѕ, €Єe nie odpowiadasz na moje pytania. Dobrze si€Ѕ przygotowujesz do tej paskudnej chwili, kiedy b€Ѕdziesz rozmawia€Ё z s€Ѕdzi€Ј !€Њledczym. A nic nie m€Іwi€Јc, napewno nie odezwiesz si€Ѕ zanadto g€Ёo€Њno. Mniejsza o to.Ale chocia€Є nie widz€Ѕ twojej twarzy i nie znam twojego nazwiska, nie my€Њl aby, €Єe niewiem, kto jeste€Њ i czego chcesz. Wiem wszystko. Poturbowa€Ёe€Њ troch€Ѕ tego !jegomo€Њcia, a teraz chcia€Ёby€Њ go gdzie€Њ schowa€Ћ. Szukasz rzeki, bo w niej si€Ѕ ukryje !ka€Єde g€Ёupstwo. Wydob€Ѕd€Ѕ ci€Ѕz k€Ёopotu. Pomaga€Ћ poczciwymch€Ёopakom to dla mnie wielka frajda. Mimo tej pochwa€Ёy milczenia, w widoczny spos€Іb usi€Ёowa€Ё wci€Јgn€Ј€Ћ Jana Valjean w rozmow€Ѕ. Tr€Јci€Ё go w rami€Ѕ, €Єeby mu si€Ѕ przyjrze€Ћ z profilu, i zawo€Ёa€Ё nie podnosz€Јc jednak zbytnio swego przyciszonego g€Ёosu: €ЇA co do tego trz€Ѕsawiska, to jeste€Њ patentowany g€Ёupiec. Dlaczego€Њ tam nie wrzuci€Ё tego cz€Ёowieka? Jan Valjean wci€Ј€Є milcza€Ё. Th€­nardier m€Іwi€Ё dalej, przy czym podci€Јga€Ё ku grdyce szmat€Ѕ zast€Ѕpuj€Јc€Ј mu krawat, kt€Іry to gest wyra€Єa u ludzi pe€Ёnych powagi najwy€Єszy stopie€Љ zadowolenia z siebie. €ЇW gruncie rzeczy mo€Єe i post€Јpi€Ёe€Њ rozs€Јdnie. Robotnicy, kt€Іrzy przyjd€Ј zatka€Ћ dziur€Ѕ, jak dwa a dwa cztery, znale€Ўliby zgubionego obywatela. Powolutku, po nitcedo k€Ё€Ѕbka, mo€Єna by wtedy odnale€Ў€Ћ €Њlad i trafi€Ћ do ciebie. Kto€Њ przechodzi€Ё kana€Ёem! Kto? Kt€Іr€Ѕdy wyszed€Ё? Czy nikt go przy !wyj€Њciu nie widzia€Ё? Policja madu€Єo dowcipu. Kana€Ё jest zdradliwy i denuncjuje cz€Ёowieka. Takie odkrycie to dla policji sensacja; zwraca uwag€Ѕ, bo ma€Ёo kto za€Ёatwia swoje interesy w kanale. Ka€Єdyma do dyspozycji rzek€Ѕ. Rzekato prawdziwy gr€Іb. Po miesi€Јcu wy€Ёowi€Ј twojego pasa€Єera pod Saint-Cloud. Ale co to komu zaszkodzi? To ju€Є jest tylko kawa€Ё €Њcierwa. Kto "zabi€Ё tego cz€Ёowieka? Pary€Є. I policja nawet nie zaczyna €Њledztwa. Dobrze€Њ zrobi€Ё. Im wymowniejszy by€Ё Th€­nardier, tym bardziej uporczywie milcza€Ё Jan Valjean. Th€­nardier znowu tr€Јci€Ё go w rami€Ѕ. €Ї A teraz dobijmy targu. !Podzielmy si€Ѕ. Widzia€Ёe€Њ m€Іj klucz, poka€Є mi swoje pieni€Јdze. Mia€Ё wyraz twarzy dziki i podst€Ѕpny, nieco gro€Ўny, ale mimo wszystko przyjacielski. Jedno by€Ёo dziwne. Th€­nardier nie zachowywa€Ё si€Ѕ ca€Ёkiem normalnie; wygl€Јda€Ё jakby czym€Њ skr€Ѕpowany, chocia€Є nie stwarza€Ё specjalnie nastroju konspiracji; m€Іwi€Ё cicho; od czasu do czasu k€Ёad€Ё!palec na ustach i szepta€Ё: Pst! Trudno by€Ёo odgadn€Ј€Ћ pow€Іd takiego post€Ѕpowania. Byli przecie€Є sami. Jan Valjean "pomy€Њla€Ё, €Єe mo€Єe inni bandyci kryli si€Ѕ w jakim€Њ niedalekim zakamarku i Th€­nardier nie chcia€Ё si€Ѕ z nimi dzieli€Ћ. Th€­nardier odezwa€Ё si€Ѕ znowu:€Ї Sko€Љczmy. Ile ten frajer mia€Ё? Jan Valjean poszuka€Ё w kieszeniach. Jak pami€Ѕtamy, zawsze mia€Ё przy sobie pieni€Јdze. Jego smutne €Єycie, pe€Ёne niespodzianek, narzuci€Ёo mu t€Ѕ zasad€Ѕ. Tym razem jednak zosta€Ё zaskoczony zupe€Ёnie nagle. Kiedy poprzedniego wieczora wdziewa€Ё mundur gwardii narodowej, pogr€Ј€Єony w ponurych my€Њlach, zapomnia€Ё o pugilaresie. Mia€Ё tylko troch€Ѕ bilonu w kieszonce kamizelki. By€Ёo tegooko€Ёo trzydziestu frank€Іw. Wywr€Іci€Ё przesi€Јkni€Ѕt€Ј #b€Ёotem kieszonk€Ѕ i po€Ёo€Єy€Ё na murze luidora dwie pi€Ѕciofrank€Іwki i pi€Ѕ€Ћ czy sze€Њ€Ћ monet dziesi€Ѕciocentymowych. Th€­nardier wysun€Ј€Ё doln€Ј warg€Ѕ i znacz€Јco pokiwa€Ё g€Ёow€Ј. €Ї Zabi€Ёe€Њ go za tanie pieni€Јdze €Ї rzek€Ё. Zacz€Ј€Ё poufale obmacywa€Ћ kieszenie Janowi Valjean i Mariuszowi. Jan Valjean nie przeszkadza€Ё mu, uwa€Єaj€Јc tylko na to, €Єeby si€Ѕ nie obr€Іci€Ћ do €Њwiat€Ёa. Przetrz€Јsaj€Јc surdut Mariusza, Th€­nardier ze !zr€Ѕczno€Њci€Ј kuglarza oderwa€Ё niepostrze€Єenie kawa€Ёek po€Ёy #i ukry€Ё pod bluz€Ј, my€Њl€Јc sobiezapewne, €Єe ten kawa€Ёek sukna pos€Ёu€Єy mu p€І€Ўniej do rozpoznania zab€Іjcy i zabitego. Nie znalaz€Ё zreszt€Ј nic, co by powi€Ѕkszy€Ёo sum€Ѕ tamtych trzydziestu frank€Іw. €ЇRzeczywi€Њcie €Їpowiedzia€Ё €Їwynosi kolega z kana€Ёu trupa, kt€Іrego maj€Јtek du€Єo nie wynosi. I zapominaj€Јc, €Єe m€Іwi€Ё o !podziale p€І€Ё na p€І€Ё, zabra€Ё wszystko. Waha€Ё si€Ѕ tylko, czy bra€Ћ !miedziaki. Po namy€Њle zgarn€Ј€Ё je tak€Єe, mrucz€Јc: !€ЇNiech tam. Nie szlachtuje si€Ѕ ludzi po tak niskiej cenie. Po czym znowu wyj€Ј€Ё klucz spod bluzy. €ЇTeraz, m€Іj kochany, trzeba ci otworzy€Ћ. Tu, jak na jarmarku, p€Ёaci si€Ѕ przy wyj€Њciu. Zap€Ёaci€Ёe€Њ, wi€Ѕc wychod€Ў. I zacz€Ј€Ё si€Ѕ €Њmia€Ћ. Czy wy€Њwiadczaj€Јc tym kluczem przys€Ёug€Ѕ nieznajomemu i wypuszczaj€Јc go za krat€Ѕ, mia€Ё szczery i bezinteresowny zamiar ocalenia mordercy? Wydaje si€Ѕto nader w€Јtpliwe. Th€­nardier pom€Іg€Ё Janowi Valjean zarzuci€Ћ Mariusza na plecy, potem na palcach, !wci€Ј€Є boso, skierowa€Ё si€Ѕ ku wyj€Њciu, daj€Јc r€Ѕk€Ј znak, €Єeby i€Њ€Ћ za nim, popatrzy€Ё "przez krat€Ѕ, po€Ёo€Єy€Ё palec na !ustach i przez kilka chwil sta€Ё jakby niezdecydowany; upewniwszy si€Ѕ wreszcie, w€Ёo€Єy€Ё klucz do zamku. Zasuwa ust€Јpi€Ёa i drzwi !obr€Іci€Ёy si€Ѕ na zawiasach, bez€Єadnego trzasku ani zgrzytu, zupe€Ёnie cicho. Widocznie krata i zawiasy, starannie naoliwione, #otwiera€Ёy si€Ѕ cz€Ѕ€Њciej, ni€Єby kto przypuszcza€Ё. Ta cicho€Њ€Ћ by€Ёa z€Ёowroga; czu€Ёo si€Ѕ w niej kroki zd€Ј€Єaj€Јce ukradkiem na zewn€Јtrz i do €Њrodka, dokonywane w milczeniu wyprawy i powroty nocnych ludzi, st€Јpanie wilka zbrodni. Kana€Ё by€Ё z pewno€Њci€Ј wsp€Іlnikiem jakiej€Њ tajemniczej bandy. Ta milcz€Јca krata ukrywa€Ёa z€Ёoczy€Љc€Іw. Th€­nardier uchyli€Ё drzwi na tyle tylko, €Єeby Jan Valjean #m€Іg€Ё si€Ѕ przez nie przecisn€Ј€Ћ,zamkn€Ј€Ё je z powrotem i dwa razy przekr€Ѕci€Ё klucz, po czymznik€Ё w ciemno€Њciach, bezszelestny jak oddech. Zdawa€Ёo si€Ѕ, €Єe chodzi na aksamitnych €Ёapach tygrysa. Ohydna opatrzno€Њ€Ћ powr€Іci€Ёa w niewidzialne. Jan Valjean wyszed€Ё z kana€Ёu. Mariusz wydaje si€Ѕ martwy komu€Њ, co si€Ѕ na tym zna Po€Ёo€Єy€Ё Mariusza na brzegu. Wydostali si€Ѕ! Smrodliwe wyziewy, ciemno€Њ€Ћ, !groza €Ї by€Ёy za nim. Otoczy€Ёo go zdrowe, €Њwie€Єe, czyste, radosne powietrze, nadaj€Јce si€Ѕ do oddychania. Wsz€Ѕdzie doko€Ёa cisza, rozkoszna cisza tej chwili, w kt€Іrej s€Ёo€Љce w€Ёa€Њnie zasz€Ёo na pogodnym niebie. Zmrok ju€Є zapad€Ё, nadchodzi€Ёa noc, wielka oswobodzicielka i przyjaci€І€Ёkatych wszystkich, kt€Іrym potrzebny jest p€Ёaszcz ciemno€Њci, €Єeby si€Ѕ pozby€Ћ udr€Ѕki. Gdziekolwiek by€Ёo spojrze€Ћ, niebo ofiarowywa€Ёo oczom sw€Іj bezgraniczny spok€Іj. Jan Valjean sta€Ё przez chwil€Ѕ urzeczony t€Ј dostojn€Ј i pieszczotliw€Ј pogod€Ј. Zdarzaj€Ј si€Ѕ takie minuty zapomnienia, cierpienie wypuszcza w€Іwczas n€Ѕdzarza ze swych szpon€Іw, my€Њli !zacieraj€Ј si€Ѕ, spok€Іj spowija rozmarzonego cz€Ёowieka jak "noc i w€Њr€Іd €Њwiate€Ё zmierzchu,na podobie€Љstwo wieczornego nieba, w duszy wschodz€Ј gwiazdy. Jan Valjean mimo wolizapatrzy€Ё si€Ѕ w ten ogrom ciemnej Jasno€Њci, kt€Іry mia€Ё nad sob€Ј; majestatyczna ciszaodwiecznych niebios by€Ёa dla jego zamy€Њlenia k€Јpiel€Ј w zachwycie i modlitwie. Potem, jakby mu nagle wr€Іci€Ёo poczucie obowi€Јzku, pochyli€Ё si€Ѕ nad Mariuszem i zaczerpn€Јwszy w d€Ёonie wody, prysn€Ј€Ё mu ni€Ј lekko natwarz. Powieki Mariusza nie otworzy€Ёy si€Ѕ, ale rozchylone usta oddycha€Ёy. !Jan Valjean mia€Ё ju€Є powt€Іrniezanurzy€Ћ r€Ѕk€Ѕ w rzece, lecz oto nagle dozna€Ё niemi€Ёego uczucia, jakby sta€Ё za nim kto€Њ, kogo on nie widzia€Ё. Raz ju€Є wspomnieli€Њmy o tym wra€Єeniu, znanym ka€Єdemu. Odwr€Іci€Ё si€Ѕ. !Rzeczywi€Њcie kto€Њ sta€Ё za nim.Wysoki cz€Ёowiek, odziany w d€Ёugi surdut, z r€Ѕkami za€Ёo€Єonymi na piersi, w prawejr€Ѕce trzymaj€Јc pa€Ёk€Ѕ z "o€Ёowian€Ј ga€Ёk€Ј, sta€Ё o kilka krok€Іw za Janem Valjean schylonym nad Mariuszem. W zmroku wieczornym wydawa€Ё si€Ѕ zjaw€Ј. Prostak przestraszy€Ёby si€Ѕ go z powodu ciemno€Њci, cz€Ёowiek my€Њl€Јcy z powodu pa€Ёki. Jan Valjean pozna€Ё Javerta. Czytelnik odgad€Ё zapewne, €Єe to Javert w€Ёa€Њnie tropi€Ё Th€­nardiera. Javert, po nieoczekiwanym wydostaniu si€Ѕ z barykady, poszed€Ё do prefektury policji, osobi€Њcie z€Ёo€Єy€Ё prefektowi meldunek nakr€Іtkiej audiencji, a potem bezzw€Ёocznie wr€Іci€Ё do swoichobowi€Јzk€Іw, kt€Іre €Їpami€Ѕtamy znalezion€Ј przy nim notatk€Ѕ €Ї polega€Ёy na obserwowaniu prawego brzegu !rzeki w okolicy P€Іl Elizejskich,gdy€Є miejsce to od pewnego czasu przyci€Јga€Ёo uwag€Ѕ policji. Tu spostrzeg€Ё Th€­nardiera i poszed€Ё jego €Њladem. Reszt€Ѕ znamy. Czytelnik zrozumia€Ё te€Є niew€Јtpliwie, €Єe tak uprzejme otworzenie kraty przed Janem Valjean by€Ёo podst€Ѕpem Th€­nardiera. Czu€Ё on, €Єe Javert nadal czeka; €Њcigany cz€Ёowiek ma niezawodny w€Ѕch.Wypychaj€Јc na zewn€Јtrz JanaValjean jako swojego zast€Ѕpc€Ѕ, Th€­nardier dawa€Ё "€Ёup policji, naprowadza€Ё j€Ј na !inny €Њlad, kaza€Ё jej zapomnie€Ћo sobie dla powa€Єniejszej sprawy, wynagradza€Ё Javerta za oczekiwanie, co szpiclowi jest zawsze mi€Ёe, zyskiwa€Ё !trzydzie€Њci frank€Іw i liczy€Ё, €Єe uda mu si€Ѕ umkn€Ј€Ћ, korzystaj€Јc z zamieszania. Jan Valjean wpad€Ё z jednej opresji w drug€Ј. Dwa spotkania jedno po drugim, Javert po !Th€­nardierze, to zaiste ci€Ѕ€Єkapr€Іba. Javert nie pozna€Ё Jana Valjean, kt€Іry jak powiedzieli€Њmy, zmieniony by€Ё nie do poznania. Stoj€Јc wci€Ј€Є na miejscu, niedostrzegalnym ruchem &€Њcisn€Ј€Ё silniej pa€Ёk€Ѕ i odezwa€Ё si€Ѕ spokojnie: €Ї Kto pan jest?? €Ї Ja. €Ї Kto taki?? €Ї Jan Valjean. "Javert w€Ёo€Єy€Ё pa€Ёk€Ѕ w z€Ѕby, zgi€Ј€Ё kolana, pochyli€Ё si€Ѕ, po€Ёo€Єy€Ё na ramionach Jana Valjean swoje pot€Ѕ€Єne d€Ёonie,kt€Іre wpi€Ёy si€Ѕ w nie jak !kleszcze, przypatrzy€Ё mu si€Ѕ i pozna€Ё. Ich twarze prawie si€Ѕ dotyka€Ёy. Spojrzenie Javerta by€Ёo straszne. Jan Valjean nie pr€Іbowa€Ё wydoby€Ћ si€Ѕ z u€Њcisku Javerta, podobny do lwa, !kt€Іry nie broni si€Ѕ od szpon€Іwrysia. "€ЇInspektorze Javert €Ї rzek€Ё €Ї jestem w pa€Љskiej mocy. Zreszt€Ј ju€Є od rana uwa€Єam !si€Ѕ za twojego wi€Ѕ€Ўnia. Nie po to da€Ёem panu m€Іj adres, €Єebyucieka€Ћ. Zabierz mnie. Ale wprz€Іd zr€Іb mi pan jedn€Ј €Ёask€Ѕ. #Javert zdawa€Ё si€Ѕ nie s€Ёysze€Ћ. Utkwi€Ё w Janie Valjean nieruchome €Ўrenice. Zmarszczy€Ё brod€Ѕ i wysun€Ј€Ё wargi, co nada€Ёo jego twarzy wyraz jakiej€Њ ponurej zadumy. Na koniec pu€Њci€Ё Jana Valjean,#wyprostowa€Ё si€Ѕ, wzi€Ј€Ё pa€Ёk€Ѕ !w gar€Њ€Ћ i jakby m€Іwi€Јc przez sen, raczej wyszepta€Ё, ni€Є powiedzia€Ё: €Ї Co pan tu robi i co to za cz€Ёowiek, ten drugi? W dalszym ci€Јgu nie tyka€Ё Jana Valjean. Jan Valjean odpowiedzia€Ё i dopiero d€Ўwi€Ѕk jego g€Ёosu jakby obudzi€Ё Javerta: mia€Ё tu skona€Ћ? Co o wielkiej є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПтїПgХїПB@€˜ cŸoA Œ cpBЄ3 cepCзt cШpDK+G c+qE’6l3ŽqFў;“#€Сq€ЇW€Ёa€Њnie o nim chcia€Ёem m€Іwi€Ћ. Rozporz€Јdzaj pan mn€Ј,jak si€Ѕ panu podoba, ale !najpierw pom€І€Є mi odnie€Њ€Ћ go do domu. O to jedno prosz€Ѕ. "Twarz Javerta €Њci€Јgn€Ѕ€Ёa si€Ѕ, "jak to mu si€Ѕ zdarza€Ёo, ilekro€Ћkto€Њ pr€Іbowa€Ё prosi€Ћ go o ust€Ѕpstwo. Mimo to nie odpowiedzia€Ё odmownie. Pochyli€Ё si€Ѕ znowu, wyj€Ј€Ё z kieszeni chustk€Ѕ, umoczy€Ё j€Ј w wodzie i otar€Ё zakrwawione czo€Ёo Mariusza. €ЇTen cz€Ёowiek by€Ё na #barykadzie €Ї rzek€Ё p€І€Ёg€Ёosem, jakby do siebie. €ЇNazywano go Mariuszem. Pierwszorz€Ѕdny szpicel Javert wszystko pods€Ёucha€Ё, wypatrzy€Ё i zauwa€Єy€Ё; cho€Ћ !s€Јdzi€Ё, €Єe umrze, szpiclowa€Ё bliski ju€Є agonii; oparty o kraw€Ѕd€Ў grobu, jeszcze zbiera€Ё informacje. "Uj€Ј€Ё r€Ѕk€Ѕ Mariusza, szukaj€Јc pulsu. €Ї On jest ranny €Ї rzek€Ё Jan Valjean. €Ї Zabity €Ї odpar€Ё Javert. Jan Valjean odpowiedzia€Ё: €Ї Nie. Jeszcze €Єyje. "€Ї Wi€Ѕc pan go przyni€Іs€Ё tutaj z barykady?? €Ї zapyta€Ё Javert.Musia€Ё by€Ћ nadzwyczaj zaj€Ѕtyswymi my€Њlami, skoro nie zapyta€Ё o szczeg€І€Ёy tej dziwnej podr€І€Єy przez kana€Ёy i nie spostrzeg€Ё nawet €Єe Jan Valjean odpowiedzia€Ё mu milczeniem. Jan Valjean r€Іwnie€Є wydawa€Ё $si€Ѕ zaj€Ѕty jedn€Ј tylko my€Њl€Ј i rzek€Ё: €Ї Mieszka w Marais na ulicy Panien Kalwaryjskich, u dziadka... Zapomnia€Ёem nazwiska. Poszuka€Ё w surducie Mariusza,wydoby€Ё pugilares, otworzy€Ё go i poda€Ё Javertowi razem z zapisan€Ј kartk€Ј. By€Ёo jeszcze do€Њ€Ћ €Њwiat€Ёa, €Єeby j€Ј przeczyta€Ћ. Javert mia€Ё zreszt€Ј wzrok nocnych ptak€Іw. Przeczyta€Ё s€Ёowa napisane przez Mariusza i mrukn€Ј€Ё: €Ї Gillenormand, ulica Panien Kalwaryjskich numer 6. Nast€Ѕpnie zawo€Ёa€Ё: €Ї Doro€Єka!! Pami€Ѕtamy, €Єe doro€Єka na wszelki wypadek czeka€Ёa. Javert zatrzyma€Ё pugilares Mariusza. W chwil€Ѕ potem pojazd zjecha€Ё na sam brzeg. Mariusza z€Ёo€Єono na siedzeniu"w g€Ё€Ѕbi. Javert usiad€Ё z Janem Valjean na przedzie. Po zamkni€Ѕciu drzwiczek doro€Єka szybko ruszy€Ёa w kierunku placu Bastylii. Oddalili si€Ѕ od Sekwany i wjechali w miasto. Doro€Єkarz, tworz€Јcy na ko€Ўle czarn€Ј sylwetk€Ѕ, ok€Ёada€Ё batem swojechude szkapy. We wn€Ѕtrzu doro€Єki panowa€Ёa martwa cisza. Nieruchomy Mariusz, plecami wci€Њni€Ѕty w r€Іg mi€Ѕdzy oparciem a por€Ѕcz€Ј, z g€Ёow€Ј opad€Ё€Ј na piersi, ze zwieszonymi r€Ѕkami i sztywnymi nogami, zdawa€Ё si€Ѕ czeka€Ћ ju€Є tylko na trumn€Ѕ. !Jan Valjean wygl€Јda€Ё jak cie€Љ, Javert jak g€Ёaz; w tej pe€Ёnej ciemno€Њci doro€Єce, kt€Іrej "wn€Ѕtrze, ilekro€Ћ przeje€Єd€Єali ko€Ёo latarni, ukazywa€Ёo si€Ѕ bladosine jak w blasku b€Ёyskawicy, przypadek #po€Ё€Јczy€Ё w jakiej€Њ z€Ёowrogiej konfrontacji trzy magiczne odmiany spokoju: trupi€Ј, widmow€Ј i pos€Јgow€Ј. Powr€Іt syna marnotrawnego, kt€Іry strwoni€Ё €Єycie Za ka€Єdym wstrz€Јsem doro€Єki kropla krwi spada€Ёa z w€Ёos€Іw Mariusza. By€Ёa ju€Є ciemna noc, kiedy doro€Єka stan€Ѕ€Ёa przed domem numer 6 na ulicy Panien Kalwaryjskich. Javert wysiad€Ё pierwszy, jednym rzutem oka sprawdzi€Ё numer nad bram€Ј i podni€Іs€Ёszy"ci€Ѕ€Єki m€Ёotek z kutego €Єelaza,ozdobiony staro€Њwieck€Ј mod€Ј koz€Ёem, kt€Іry b€Іd€Ё satyra, gwa€Ёtownie zastuka€Ё. Drzwi $uchyli€Ёy si€Ѕ, Javert pchn€Ј€Ё je. Wyjrza€Ё zza nich dozorca; ziewa€Ё, na wp€І€Ё jeszcze €Њpi€Јcy, i trzyma€Ё w r€Ѕku €Њwiec€Ѕ. Javert odezwa€Ё si€Ѕ do niego tonem, jaki przystoi rz€Јdowi przemawiaj€Јcemu do dozorcy w domu rebelianta: €Ї Tu mieszka Gillenormand?? €Ї Tu, a czego pan chce? €Ї Odnosz€Ј mu syna. €Ї Syna?? €Ї powt€Іrzy€Ё t€Ѕpo dozorca. €Ї Ju€Є nie€Єywego. Za Javertem sta€Ё Jan Valjean, obdarty i brudny; dozorca popatrzy€Ё na niego z widocznym l€Ѕkiem, ten za€Њ poruszy€Ё przecz€Јco g€Ёow€Ј. Dozorca jakby nie rozumia€Ё anis€Ё€Іw Javerta, ani znaku Jana Valjean. Javert m€Іwi€Ё dalej: €Ї Poszed€Ё na barykad€Ѕ, macie go z powrotem. €Ї Na barykad€Ѕ?? €Ї zawo€Ёa€Ё dozorca. &€Ї Da€Ё si€Ѕ zabi€Ћ. Id€Ўcie obudzi€Ћ ojca. Dozorca nie ruszy€Ё si€Ѕ z miejsca. $€Ї Pr€Ѕdzej!! €Ї krzykn€Ј€Ё Javert. I doda€Ё: €Ї Jutro b€Ѕdzie tu pogrzeb. Dla Javerta wszystko, co si€Ѕ zdarza€Ёo na ulicy, podlega€Ёo niewzruszonym kategoriom, !kt€Іre s€Ј podstaw€Ј czujno€Њci idozoru. Ka€Єdy wypadek mia€Ё swoj€Ј rubryk€Ѕ; wszelkie mo€Єliwe wydarzenia le€Єa€Ёy jakby w szufladkach, z kt€Іrych wychodzi€Ёy stosownie do okoliczno€Њci w rozmaitych dozach; na ulicy mog€Ёy mie€Ћ !miejsce: zak€Ё€Іcenie porz€Јdku, rozruchy, karnawa€Ё, pogrzeb. Dozorca obudzi€Ё tylko Baskijczyka, Baskijczyk Nikolet€Ѕ, Nikoleta ciotk€Ѕ Gillenormand. Dziadka zostawiono w spokoju, uwa€Єaj€Јc, €Єe zawszedo€Њ€Ћ wcze€Њnie dowie si€Ѕ o nieszcz€Ѕ€Њciu. Wniesiono Mariusza na pierwsze pi€Ѕtro, tak €Єe nikt nic nie s€Ёysza€Ё w innych !cz€Ѕ€Њciach domu, i z€Ёo€Єono go na starej kanapie w przedpokoju pana Gillenormand.Gdy Baskijczyk wyruszy€Ё po lekarza, a Nikoleta otwiera€Ёa szaf€Ѕ z bielizn€Ј, Jan Valjean uczu€Ё, €Єe Javert dotyka jego ramienia; !Zrozumia€Ё i zszed€Ё na d€І€Ё, a Javert krok w krok za nim. Od€Ўwierny patrzy€Ё na nich €Ї jak wtedy kiedy si€Ѕ zjawili €Ї zaspany i przestraszony. Wsiedli do doro€Єki, doro€Єkarz !zaj€Ј€Ё swoje miejsce na ko€Ўle. €ЇInspektorze Javert €Ї rzek€Ё Jan Valjean €Ї prosz€Ѕ pana jeszcze o jedn€Ј €Ёask€Ѕ. "€Ї Jak€Ј?? €Ї zapyta€Ё opryskliwieJavert. #€Ї Pozw€Іl mi wst€Јpi€Ћ na chwil€Ѕ do domu. P€І€Ўniej zrobi pan ze mn€Ј, co pan zechce. Javert milcza€Ё przez chwil€Ѕ, wsun€Јwszy brod€Ѕ w ko€Ёnierz surduta, po czym opu€Њci€Ё szyb€Ѕ powozu. $€Ї Doro€Єkarzu €Ї poleci€Ё €Ї jed€Ў na ulic€Ѕ Cz€Ёowieka Zbrojnego numer 7. Zachwiany absolut !Przez ca€Ё€Ј drog€Ѕ nie otworzyliust. Czego chcia€Ё Jan Valjean? Doko€Љczy€Ћ tego, co rozpocz€Ј€Ё; zawiadomi€Ћ Kozet€Ѕ, powiedzie€Ћ jej, gdzie !jest Mariusz, mo€Єe udzieli€Ћ jejjeszcze jakich€Њ innych po€Єytecznych informacji i przekaza€Ћ, gdyby mu na to pozwolono, swoj€Ј ostatni€Ј wol€Ѕ. Co do niego samego, wszystko ju€Є si€Ѕ sko€Љczy€Ёo; by€Ё schwytany przez Javerta inie stawia€Ё mu oporu. Inny na jego miejscu pomy€Њla€Ёby o sznurku, kt€Іry mu da€Ё Th€­nardier, i o kracie pierwszego wi€Ѕzienia, kt€Іre goczeka€Ёo, ale od spotkania z biskupem Jan Valjean czu€Ё €Їpodkre€Њlmy to €Ї g€Ё€Ѕboki religijny wstr€Ѕt do zamachu na€Єycie ludzkie, cho€Ћby swoje w€Ёasne. Przy wylocie ulicy Cz€Ёowieka Zbrojnego doro€Єka zatrzyma€Ёasi€Ѕ, poniewa€Є ulica ta by€Ёa zbyt w€Јska dla pojazd€Іw. Javert i Jan Valjean wysiedli. !Weszli w ulic€Ѕ. Jak zwykle by€Ёapusta. Javert kroczy€Ё za Janem Valjean. Podeszli pod numer si€Іdmy. Jan Valjean "zastuka€Ё. Drzwi si€Ѕ otworzy€Ёy. #€Ї Dobrze €Ї rzek€Ё Javert. €ЇId€Ў pan na g€Іr€Ѕ. I doda€Ё z dziwnym wyrazem twarzy, jakby zadawa€Ё sobie gwa€Ёt wymawiaj€Јc te s€Ёowa: €Ї Ja tu zaczekam. Jan Valjean spojrza€Ё na Javerta. Taki spos€Іb post€Ѕpowania nie nale€Єa€Ё do zwyczaj€Іw inspektora. Jednak nie zdziwi€Ё si€Ѕ, €Єe Javert okazuje mu to wynios€Ёe zaufanie, zaufanie kota, kt€Іrypozwala myszy porusza€Ћ si€Ѕ w zasi€Ѕgu swoich pazur€Іw, gdy€Є by€Ё najzupe€Ёniej zdecydowany odda€Ћ si€Ѕ w jego r€Ѕce i ju€Є raz ze wszystkim sko€Љczy€Ћ. Pchn€Ј€Ё drzwi, wszed€Ё do domui zawo€Ёawszy do od€Ўwiernego,"kt€Іry z €Ё€І€Єka poci€Јgn€Ј€Ё za sznurek: €ЇTo ja! €Ї wszed€Ё na schody. Stan€Јwszy na pierwszym pi€Ѕtrze, zatrzyma€Ё si€Ѕ. Wszystkie drogi m€Ѕki maj€Ј swoje stacje. Ma€Ёe okienko nad podestem by€Ёo otwarte. Jak w wielu starych domach, klatka schodowa mia€Ёa okna od ulicy. Stoj€Јca naprzeciwko latarnia rzuca€Ёa nieco blasku na stopnie, co pozwala€Ёo oszcz€Ѕdza€Ћ na o€Њwietleniu wej€Њcia. Jan Valjean wysun€Ј€Ё g€Ёow€Ѕ przez okno, mo€Єe chc€Јc odetchn€Ј€Ћ €Њwie€Єym powietrzem, a mo€Єe tylko !machinalnie. Wyjrza€Ё na ulic€Ѕ. By€Ёa kr€Іtka, latarnia o€Њwietla€Ёa j€Ј od ko€Љca do ko€Љca. Jan Valjean zachwia€Ё si€Ѕ ze zdumienia: na ulicy nie by€Ёo nikogo. Javert odszed€Ё. Dziadek Baskijczyk i dozorca wnie€Њli Mariusza do salonu na tej samej kanapie, na kt€Іrej go po€Ёo€Єono po przyje€Ўdzie. Wezwany lekarz przyby€Ё niezw€Ёocznie. Ciotka !Gillenormand wsta€Ёa z €Ё€І€Єka. Na rozkaz lekarza postawiono obok kanapy €Ё€І€Єko na pasach. Lekarz obejrza€Ё Mariusza i przekonawszy si€Ѕ, €Єe puls !bije, €Єe rana na piersi nie jestg€Ё€Ѕboka, a krew zakrzep€Ёa w k€Јcikach ust sp€Ёyn€Ѕ€Ёa z !nozdrzy, kaza€Ё go po€Ёo€Єy€Ћ na wznak, bez poduszki, g€Ёow€Ѕ r€Іwno z cia€Ёem, nawet nieco "ni€Єej, z obna€Єon€Ј piersi€Ј, abyu€Ёatwi€Ћ oddychanie. Panna Gillenormand, widz€Јc, €Єe rozbieraj€Ј Mariusza, wysz€Ёa i zabra€Ёa si€Ѕ do odmawiania r€І€Єa€Љca w swoim pokoju. Cia€Ёo do pasa nie by€Ёo powa€Єniej uszkodzone; kula, odbiwszy si€Ѕ od pugilaresu, "zboczy€Ёa i ze€Њlizn€Ѕ€Ёa si€Ѕ po €Єebrach, rozdzieraj€Јc cia€Ёo szpetnie, ale nieg€Ё€Ѕboko, a wi€Ѕc niezbyt niebezpiecznie. W d€Ёugiej podr€І€Єy podziemnej z€Ёamany obojczyk przesun€Ј€Ё si€Ѕ i to rzeczywi€Њcie mog€Ёo "niepokoi€Ћ. Ramiona nosi€Ёy €Њladyszabli. €Ђadna szrama nie oszpeci€Ёa twarzy, ale g€Ёowa "by€Ёa ca€Ёa poci€Ѕta. Jakie by€Ёy te rany na g€Ёowie? Czy zatrzymywa€Ёy si€Ѕ na sk€Іrze, przy w€Ёosach? Czy naruszy€Ёy czaszk€Ѕ? Tego nie mo€Єna by€Ёo jeszcze orzec. Wa€Єny symptomat stanowi€Ёo wywo€Ёane przez nie omdlenie, a z takich omdle€Љ cz€Ёowiek niezawsze si€Ѕ budzi. Pr€Іcz tego krwotok wyczerpa€Ё rannego. Barykada ochroni€Ёa Mariusza przed ranami od pasa w d€І€Ё. Lekarz zamy€Њli€Ё si€Ѕ smutnie. Czasami czyni€Ё g€Ёow€Ј znak przeczenia, jakby odpowiada€Ё na pytanie, kt€Іre sobie zadawa€Ё w duchu. Z€Ёy to znak dla chorego €Ї taki tajemniczy dialog lekarza z samym sob€Ј. Kiedy ociera€Ё twarz Mariusza i z lekka dotyka€Ё palcem powiek, ci€Јgle zamkni€Ѕtych, otwar€Ёy si€Ѕ drzwi w g€Ё€Ѕbi !salonu i blada, wynios€Ёa posta€Ћstan€Ѕ€Ёa na progu. By€Ё to dziadek. Starcy maj€Ј lekki sen; pok€Іj pana Gillenormand przylega€Ё dosalonu i mimo wszelkich "ostro€Єno€Њci ha€Ёas obudzi€Ё go. Zdziwiony €Њwiat€Ёem w szczelinie pod drzwiami, wsta€Ёz €Ё€І€Єka i wszed€Ё po cichu. Sta€Ё zdziwiony na progu, z #r€Ѕk€Ј opart€Ј o klamk€Ѕ na wp€І€Ё otwartych drzwi, z g€Ёow€Ј nieco naprz€Іd pochylon€Ј i dr€Є€Јc€Ј, w bia€Ёym szlafroku, prostym, g€Ёadkim jak ca€Ёun; przypomina€Ё widmo zagl€Јdaj€Јce w gr€Іb. Ujrza€Ё €Ё€І€Єko i na materacu m€Ёodzie€Љca we krwi, bladego blado€Њci€Ј wosku, jego zamkni€Ѕte oczy, otwarte usta, sine wargi, cia€Ёo obna€Єone do pasa, ca€Ёe w szkar€Ёatnych ranach, nieruchome i jaskrawo o€Њwietlone. Dziadek zadr€Єa€Ё od st€Іp do g€Ё€Іw tak silnie, jak tylko stare, zesztywnia€Ёe cia€Ёo mo€Єe zadr€Єe€Ћ. Jego oczy o starczo #po€Є€І€Ёk€Ёych bia€Ёkach zamgli€Ёa szklista pow€Ёoka, ca€Ёa twarz w jednej chwili zapad€Ёa si€Ѕ trupio, r€Ѕce mu zwis€Ёy, jakby p€Ѕk€Ёa w nich spr€Ѕ€Єyna, i os€Ёupienie wyrazi€Ёo si€Ѕ w rozsuni€Ѕciu palc€Іw obu #dr€Є€Јcych d€Ёoni, kolana ugi€Ѕ€Ёy si€Ѕ do przodu, ukazuj€Јc przezotwarte po€Ёy szlafroka wychud€Ёe nogi z naje€Єonymi siwymi w€Ёosami. €Ї Mariusz!! €Ї szepn€Ј€Ё. €Ї Prosz€Ѕ pana €Ї rzek€Ё Baskijczyk €Ї przynie€Њli !panicza. By€Ё na barykadzie i... $€Ї Nie €Єyje!! €Ї krzykn€Ј€Ё starzecprzera€Єaj€Јcym g€Ёosem. €Ї A zb€Іj!! Naraz jaka€Њ upiorna przemianazasz€Ёa w zgrzybia€Ёym starcu, kt€Іry si€Ѕ wyprostowa€Ё jak m€Ёody ch€Ёopiec. €Ї Panie €Ї rzek€Ё €Ї jest pan lekarzem. Chciej mi najpierw jedno powiedzie€Ћ. Nie €Єyje, czy tak? Lekarz milcza€Ё, pe€Ёen niepokoju. !Pan Gillenormand za€Ёama€Ё r€Ѕce i wybuchn€Ј€Ё strasznym €Њmiechem. "€ЇNie €Єyje! Nie €Єyje! Da€Ё si€Ѕ zabi€Ћ na barykadzie. Z !nienawi€Њci do mnie! Na z€Ёo€Њ€Ћ mnie! Ach, ty krwiopijco! To tak do mnie wracasz! O n€Ѕdzo mojego €Єycia. Zabili go! Podszed€Ё do okna, otworzy€Ё jena o€Њcie€Є, jakby mu by€Ёo duszno, i twarz€Ј zwr€Іcony ku ciemno€Њci, zacz€Ј€Ё m€Іwi€Ћ do nocy zalegaj€Јcej ulic€Ѕ: €ЇPoci€Ѕty, posiekany, zar€Єni€Ѕty, zamordowany, pokrajany, por€Јbany w !kawa€Ёki! Patrzcie go, €Ёajdaka! Wiedzia€Ё dobrze, €Єe na niego czekam, €Єe kaza€Ёem !uporz€Јdkowa€Ћ jego pok€Іj i €Єe !zawiesi€Ёem sobie nad €Ё€І€Єkiem jego portret z dziecinnych lat!Wiedzia€Ё, €Єe go przyjm€Ѕ w otwarte ramiona, €Єe wzywa€Ёem go od dawna, €Єe poca€Ёych wieczorach siedzia€Ёem przy kominku z r€Ѕkami za€Ёo€Єonymi na kolanach, nie wiedz€Јc, co robi€Ћ, €Єe og€Ёupia€Ёem od tego! Dobrze !wiedzia€Ёe€Њ, €Єe wystarczy€Ёoby #ci wr€Іci€Ћ i powiedzie€Ћ: To ja €Їa by€Ёby€Њ panem domu; ja #by€Ёbym ci pos€Ёuszny i robi€Ёby€Њ,co chcia€Ё z tym starym safandu€Ё€Ј, twoim dziadkiem! Wiedzia€Ёe€Њ to, a jednak "powiedzia€Ёe€Њ: Nie, nie p€Іjd€Ѕ, %to rojalista! €ЇI wola€Ёe€Њ i€Њ€Ћ na barykady i da€Ћ si€Ѕ tam zabi€Ћ ze z€Ёo€Њci! Z zemsty za to, comci m€Іwi€Ё o jego wysoko€Њci ksi€Ѕciu de Berry! To haniebne! "Po€Ё€І€Єcie si€Ѕ teraz i €Њpijcie spokojnie! Nie €Єyje. Oto moje przebudzenie. #Zbli€Єy€Ё si€Ѕ do Mariusza, kt€Іry #le€Єa€Ё blady i nieruchomy. Bia€Ёe wargi starca porusza€Ёy si€Ѕ machinalnie; wydobywa€Ёy si€Ѕ znich, niby rz€Ѕ€Є€Јcy oddech konaj€Јcego, prawie niedos€Ёyszalne s€Ёowa: €Ї A, serce z kamienia! A, klubista! Zbrodniarz! Septembrzysta! €Ї By€Ёy to ciche wyrzuty agonii wobec trupa. Powoli jednak, jako €Єe wybuchy wewn€Ѕtrzne zawsze musz€Ј wydoby€Ћ si€Ѕ na !wierzch, zwi€Јzek s€Ё€Іw wraca€Ё,lecz starzec jakby nie mia€Ё si€Ёy wymawia€Ћ ich wyra€Ўnie; g€Ёos jego sta€Ё si€Ѕ g€Ёuchy i zagas€Ёy, jakby przychodzi€Ё z drugiego brzegu otch€Ёani: €ЇWszystko mi jedno, i ja te€Є !umr€Ѕ. Pomy€Њle€Ћ tylko, €Єe nie ma w Pary€Єu sp€Іdniczki, kt€Іra!by nie czu€Ёa si€Ѕ szcz€Ѕ€Њliwa, uszcz€Ѕ€Њliwiaj€Јc tego €Ёotra! B€Ѕd€Ј dwa pogrzeby naraz. I take€Њ si€Ѕ urz€Јdzi€Ё dla pi€Ѕknych oczu genera€Ёa Lamarque? Co ci zrobi€Ё dobrego ten genera€Ё Lamarque? R€Ѕbacz, gadu€Ёa! Da€Ћg€Ёow€Ѕ za trupa! Jak tu nie zwariowa€Ћ? I kto to zrozumie? W dwudziestym roku €Єycia! I nie odwr€Іci€Ё g€Ёowy, €Єeby spojrze€Ћ, czy za sob€Ј czego€Њ nie zostawia. Tak, teraz biednistarcy musz€Ј umiera€Ћ samotnie. Zdychaj w swej dziurze, sowo! Ha, tym lepiej, tego si€Ѕ spodziewa€Ёem, to mnie od razu zabije. Jestem zbyt stary; mam sto lat, mam sto tysi€Ѕcy lat, od dawna ju€Є mam prawo umrze€Ћ. Taki cios to koniec. Sta€Ёo si€Ѕ, co za szcz€Ѕ€Њcie! Po co mu pod nos podsuwa€Ћ amoniak i te wszystkie leki? Na pr€І€Єno "tracisz czas, g€Ёupi lekarzu! Id€Ўsobie, nie €Єyje, na dobre nie €Єyje. Znam si€Ѕ na tym, bo sam "ju€Є jestem nie€Єywy. Nie zrobi€Ё tego do po€Ёowy. Tak, dzisiejsze czasy s€Ј haniebne, haniebne, haniebne! Oto, co my€Њl€Ѕ o was, o waszych ideach, o waszych systemach,o waszych mistrzach, o waszych wyroczniach, o waszych uczonych, o waszych€Ёajdackich pisarzach, o waszych ga€Ёganach filozofach i o wszystkich rewolucjach, !kt€Іre od sze€Њ€Ћdziesi€Ѕciu lat p€Ёosz€Ј stada kruk€Іw w Tuileriach! A €Єe by€Ёe€Њ bez $lito€Њci, daj€Јc si€Ѕ zabi€Ћ w taki spos€Іb, nie b€Ѕd€Ѕ nawet czu€Ё €Єalu po twej €Њmierci €Ї s€Ёyszysz, morderco? W tej chwili Mariusz powoli otworzy€Ё powieki i jego wzrok jeszcze zamglony, jakby si€Ѕ dziwi€Ё przebudzeniem z letargu, spocz€Ј€Ё na panu Gillenormand. "€ЇMariuszu! €Їkrzykn€Ј€Ё starzec. !€Ї Mariuszu! M€Іj ma€Ёy Mariuszu!moje dziecko! m€Іj synu kochany! Otwierasz oczy, patrzysz na mnie €Єyjesz, dzi€Ѕki ci! I mdlej€Јc osun€Ј€Ё si€Ѕ na pod€Ёog€Ѕ. Rozdzia€Ё czwarty JAVERT WYKOLEJONY Javert wolnym krokiem wyszed€Ё z ulicy Cz€Ёowieka Zbrojnego. Po raz pierwszy w "€Єyciu szed€Ё z pochylon€Ј g€Ёow€Јi r€Іwnie€Є po raz pierwszy w €Єyciu za€Ёo€Єy€Ё r€Ѕce w ty€Ё. A€Є do tego dnia z dw€Іch postaw Napoleona Javert przybiera€Ё tylko jedn€Ј, t€Ѕ, kt€Іra wyra€Єa niez€Ёomn€Ј decyzj€Ѕ €Їramiona skrzy€Єowane!na piersi; druga, kt€Іra wyra€Єa "niepewno€Њ€Ћ €Їr€Ѕce za€Ёo€Єone w !ty€Ё €Ї nie by€Ёa mu znana. Terazdokona€Ёa si€Ѕ odmiana; jego powolne ruchy i ca€Ёa ponura posta€Ћ zdradza€Ёy g€Ё€Ѕbok€Ј rozterk€Ѕ. $Zapu€Њci€Ё si€Ѕ w milcz€Јce uliczki.Szed€Ё jednak w okre€Њlonym kierunku. Obra€Ё najkr€Іtsz€Ј drog€Ѕ do Sekwany, dotar€Ё do nadbrze€Єa Wi€Јz€Іw, poszed€Ё nim wzd€Ёu€Є rzeki, min€Ј€Ё plac Gr€­ve i zatrzyma€Ё si€Ѕ w pewnej odleg€Ёo€Њci od komisariatu na placu Ch€Ќtelet, ko€Ёo mostu Notre-Dame. Mi€Ѕdzy tym mostem i mostem Wymiany z Ћ? Co o wielkiej є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПGp cфqH{ ^ cGrIй cЊrJъ!е c sKП,o cpsL.7EIгsjednej strony, a mi€Ѕdzy !nadbrze€Єami Bia€Ёosk€Іrnik€Іw i Kwiatowym z drugiej, Sekwanatworzy rodzaj kwadratowego jeziora, przez kt€Іre przep€Ёywawartki pr€Јd. Wszyscy €Єegluj€Јcy po Sekwanie boj€Ј si€Ѕ tego miejsca. Nie ma nic bardziej niebezpiecznego ni€Є ten pr€Јd,€Њci€Њni€Ѕty w owym czasie i pieni€Јcy si€Ѕ mi€Ѕdzy s€Ёupami m€Ёyna stoj€Јcego na mo€Њcie, dzi€Њ zburzonego. Dwa mosty !tak bliskie siebie powi€Ѕkszaj€Ј niebezpiecze€Љstwo; woda p€Ѕdzi pod €Ёukami z niesamowitym po€Њpiechem. Toczy swoje gro€Ўne fa€Ёdy i "spi€Ѕtrzona rzuca si€Ѕ na filary, jakby je chcia€Ёa wyrwa€Ћ p€Ёynnymi postronkami. Kto tamwpadnie, ten ju€Є nie wyp€Ёywa na powierzchni€Ѕ; najlepsi p€Ёywacy ton€Ј w tym miejscu. !Javert opar€Ё €Ёokcie o parapet, brod€Ѕ skry€Ё w d€Ёoniach i machinalnie zatapiaj€Јc paznokcie w g€Ѕstych faworytach, zamy€Њli€Ё si€Ѕ. Nowe, rewolucyjne, katastrofalne rzeczy zasz€Ёy w#g€Ё€Ѕbi jego duszy; mia€Ё si€Ѕ nad czym zastanowi€Ћ. Cierpia€Ё straszliwie. Od kilku godzin przesta€Ё by€Ћ prostym cz€Ёowiekiem. Wszystko w nim si€Ѕ zm€Јci€Ёo; ten m€Іzg, tak jasny w swojej €Њlepocie, utraci€Ё sw€Ј przezroczysto€Њ€Ћ; w tym krysztale zjawi€Ёa si€Ѕ chmura. Javert czu€Ё, €Єe poczucie obowi€Јzku rozdwaja si€Ѕ w jego €Њwiadomo€Њci, i nie potrafi€Ё tego ukry€Ћ przed sob€Ј. Kiedy tak niespodzianie spotka€Ё nad brzegiem SekwanyJana Valjean, podobny by€Ё do wilka odzyskuj€Јcego swoj€Ј zdobycz i do psa odnajduj€Јcego swojego pana. Widzia€Ё przed sob€Ј dwie drogi,obie jednakowo proste, ale by€Ёo ich dwie i to go przera€Єa€Ёo, jego, kt€Іry w ca€Ёym swoim €Єyciu zna€Ё tylko jedn€Ј prost€Ј drog€Ѕ. A najbardziej go n€Ѕka€Ёo, €Єe te drogi by€Ёy rozbie€Єne. Jedna z tych linii prostych wyklucza€Ёa drug€Ј. Kt€Іra by€Ёa s€Ёuszna? "Znajdowa€Ё si€Ѕ w po€Ёo€Єeniu nie do opisania. Zawdzi€Ѕcza€Ћ ocalenie €Єycia #z€Ёoczy€Љcy, przyj€Ј€Ћ ten d€Ёug i #sp€Ёaci€Ћ go, znale€Ў€Ћ si€Ѕ wbrew samemu sobie na r€Іwni z wyrzutkiem spo€Ёecze€Љstwa i odda€Ћ mu us€Ёug€Ѕ za us€Ёug€Ѕ, dopu€Њci€Ћ do tego, €Єeby mu %kto€Њ powiedzia€Ё: mo€Єesz i€Њ€Ћ €Ї iz kolei powiedzie€Ћ temu cz€Ёowiekowi: jeste€Њ wolny €Їpo€Њwi€Ѕci€Ћ z osobistych pobudek obowi€Јzek, kt€Іry jest najwy€Єszym prawem, i wyczuwa€Ћ w tych osobistych pobudkach co€Њ, co jest tak€Єe prawem i mo€Єe jeszcze wy€Єszym; zdradzi€Ћ spo€Ёecze€Љstwo, €Єeby pozosta€Ћwiernym sumieniu €Їwszystko to by€Ёo absurdalne, ale rzeczywiste i zwali€Ёo si€Ѕ na Javerta, mia€Єd€Є€Јc go swym ci€Ѕ€Єarem. Jedno go zdumia€Ёo €Ї €Єe Jan Valjean darowa€Ё mu €Єycie, i jedno wprawi€Ёo w stan "zupe€Ёnego os€Ёupienia €Ї €Єe on, Javert, darowa€Ё €Єycie Janowi Valjean. Co si€Ѕ z nim sta€Ёo? Szuka€Ё samego siebie i nie m€Іg€Ё odnale€Ў€Ћ. Co uczyni€Ћ teraz? Odda€Ћ Jana Valjean w r€Ѕce policji €Ї€Ўle, zostawi€Ћ Jana Valjean na wolno€Њci €Ї€Ўle. W pierwszym wypadku cz€Ёowiek reprezentuj€Јcy w€Ёadz€Ѕ spada€Ё ni€Єej od cz€Ёowieka z galer, w drugim galernik stawa€Ё si€Ѕ wy€Єszy nad prawo i depta€Ё je. Czy tak, czy owak, Javert #€Њci€Јga€Ё na siebie ha€Љb€Ѕ. Czy z tej, czy z tamtej strony m€Іg€Ё go spotka€Ћ tylko upadek. Los prowadzi czasem cz€Ёowieka na strome szczyty niemo€Єliwo€Њci, poza kt€Іrymi €Єycie jest tylko przepa€Њci€Ј. Javert sta€Ё na jednym z takich szczyt€Іw. Niepokoi€Ёo go tak€Єe to, €Єe mimo woli zacz€Ј€Ё my€Њle€Ћ. Zmusi€Ёa go do tego ju€Є sama gwa€Ёtowno€Њ€Ћ jego sprzecznych wzrusze€Љ. My€Њlenie by€Ёo czynno€Њci€Ј, !kt€Іrej nie praktykowa€Ё i kt€Іrasprawia€Ёa mu dotkliwy b€Іl. $Ka€Єda my€Њl zawiera jak€Ј€Њ ilo€Њ€Ћwewn€Ѕtrznego buntu i Javert irytowa€Ё si€Ѕ, kiedy poczu€Ё w sobie co€Њ takiego. Rozmy€Њlanie o czymkolwiek poza ciasnym kr€Ѕgiem jego czynno€Њci urz€Ѕdowych uwa€Єa€Ё zawsze za bezu€Єyteczne i m€Ѕcz€Јce, a rozmy€Њlanie o wydarzeniach ostatniego dnia by€Ёo ju€Є dla niego prawdziw€Ј katusz€Ј. Nale€Єa€Ёo jednak zajrze€Ћ w swoje sumienie po tych wstrz€Јsach i zda€Ћ sobie spraw€Ѕ z samego siebie. W jego refleksjach coraz bardziej wzbiera€Ёa groza. M€Іg€Ёby sobie wyrzuca€Ћ i owego powsta€Љca, kt€Іrego odwi€Іz€Ё na ulic€Ѕ Panien Kalwaryjskich, ale o tym nawetnie pomy€Њla€Ё. Mniejsza wina gin€Ѕ€Ёa w wi€Ѕkszej. Zreszt€Ј, powstaniec przecie€Є ju€Є nie €Єy€Ё, a wed€Ёug przepis€Іw €Њmier€Ћ uwalnia od odpowiedzialno€Њci prawnej. Ci€Ѕ€Єarem, kt€Іry przygniata€Ё jego dusz€Ѕ, by€Ё Jan Valjean. Jan Valjean dezorientowa€Ё go. Wszystkie prawdy, na kt€Іrychdotychczas opiera€Ё ca€Ёe swoje€Єycie, run€Ѕ€Ёy wobec tego cz€Ёowieka. Gn€Ѕbi€Ёa go wspania€Ёomy€Њlno€Њ€Ћ Jana Valjean wzgl€Ѕdem niego, Javerta. Inne fakty, kt€Іre sobie przypomnia€Ё, a kt€Іre dawniej uwa€Єa€Ё za k€Ёamstwa i brednie, od€Єy€Ёy teraz jako rzeczywisto€Њ€Ћ. Za Janem Valjean pojawi€Ё si€Ѕ pan Madeleine i obydwie postacie, nak€Ёadaj€Јc si€Ѕ na siebie, stworzy€Ёy jedn€Ј ca€Ёo€Њ€Ћ nakazuj€Јc€Ј szacunek. Javert czul, €Єe co€Њ okropnego przenika do jego duszy: podziw dla galernika. Szacunekdla cz€Ёowieka skazanego przezprawo €Їczy to do czego podobne? Dreszcz wstrz€Јsa€Ё !nim na t€Ѕ my€Њl, ale nie m€Іg€Ё si€Ѕ jej oprze€Ћ. Daremnie !szamota€Ё si€Ѕ; musia€Ё uzna€Ћ w duchu szlachetno€Њ€Ћ tego n€Ѕdznika. To by€Ёo dla niego straszne. Dobroczynny z€Ёoczy€Љca, €Ёagodny i zawsze gotowy nie€Њ€Ћ pomoc, galernik o !ludzkim sercu, kt€Іry odp€Ёaca€Ё dobrem za z€Ёo, przebaczeniem%za nienawi€Њ€Ћ, przek€Ёada€Ё lito€Њ€Ћ nad zemst€Ѕ, w€Ёasn€Ј zgub€Ѕ nad zgub€Ѕ wroga, ocala€Ё w€Ёasnego !oprawc€Ѕ i kl€Ѕcza€Ё na szczycie cnoty, bli€Єszy anio€Ёom ni€Є ludziom! Javert zmuszony by€Ё wyzna€Ћ sobie, €Єe taki potw€Іr istnieje. Nie mog€Ёo tak trwa€Ћ d€Ёu€Єej. Nie bez sprzeciwu €Ї stwierdzamy to z naciskiem €Їpodda€Ё si€Ѕ temu potworowi, temu haniebnemu anio€Ёowi, wstr€Ѕtnemu bohaterowi, kt€Іry go w tym samym prawie stopniu oburza€Ё, co zdumiewa€Ё.Ze dwadzie€Њcia razy, gdy siedzia€Ё w doro€Єce naprzeciw Jana Valjean, zarycza€Ё w nim tygrys praworz€Јdno€Њci. Ze dwadzie€Њcia razy bra€Ёa go ochota rzuci€Ћ si€Ѕ na Jana Valjean, schwyta€Ћ go i po€Єre€Ћ, to znaczy aresztowa€Ћ.C€І€Є by€Ёo €Ёatwiejszego? Zawo€Ёa€Ћ na pierwszy lepszy posterunek, ko€Ёo kt€Іrego przeje€Єd€Єali: oto zbieg€Ёy kryminalista! Wezwa€Ћ €Єandarm€Іw i rozkaza€Ћ im: "zabierzcie go! €Ї a potem p€Іj€Њ€Ћsobie, zostawi€Ћ tego #pot€Ѕpie€Љca i nie troszczy€Ћ si€Ѕ o reszt€Ѕ. Nad tym cz€Ёowiekiemwisi nieodwo€Ёalnie brzemi€Ѕ prawa i prawo zrobi z nim co zechce. C€І€Є bardziej s€Ёusznego? Javert powiedzia€Ё sobie to !wszystko, chcia€Ё si€Ѕ przem€Іc, !dzia€Ёa€Ћ i zaaresztowa€Ћ go, ale"i w€Іwczas, i teraz nie potrafi€Ё.Jego r€Ѕka, konwulsyjnie podnosz€Јca si€Ѕ do ko€Ёnierza Jana Valjean, opada€Ёa za ka€Єdym razem, jakby le€Єa€Ё na niej jaki€Њ ogromny ci€Ѕ€Єar. W "g€Ё€Ѕbi jego my€Њli odzywa€Ё si€Ѕ #g€Ёos, dziwny g€Ёos, kt€Іry wola€Ё:Dobrze, wydaj swojego zbawc€Ѕ, a potem ka€Є przynie€Њ€Ћ misk€Ѕ Poncjusza Pi€Ёata i umyj sobie szpony. Zwraca€Ё my€Њl ku sobie i obok olbrzymiego Jana Valjean widzia€Ё si€Ѕ ma€Ёy i upodlony. !Galernik by€Ё jego dobroczy€Љc€Ј.Dlaczego pozwoli€Ё temu cz€Ёowiekowi darowa€Ћ sobie €Єycie? Mia€Ё prawo zosta€Ћ zabity na tej barykadzie. Powinien by€Ё skorzysta€Ћ z tego prawa. M€Іg€Ё wezwa€Ћ innych powsta€Љc€Іw na pomoc przeciw Janowi Valjean i kaza€Ћ si€Ѕ rozstrzela€Ћ, tak by€Ёoby lepiej. !Najbardziej dr€Ѕczy€Ёo go to, €Єe"straci€Ё pewno€Њ€Ћ siebie. Czu€Ё, €Єe nie ma gruntu pod nogami. Kodeks w jego r€Ѕku by€Ё ju€Є tylko od€Ёamkiem strzaskanego miecza. Obudzi€Ёy si€Ѕ w nim nieznane skrupu€Ёy. Doznawa€Ё jakiego€Њ uczuciowego objawienia, zupe€Ёnie r€І€Єnego od litery prawa, kt€Іr€Ј jedynie dot€Јd si€Ѕ kierowa€Ё. Dawna sumienno€Њ€Ћ przesta€Ёa mu ju€Є wystarcza€Ћ. Nowe, nieoczekiwane fakty stan€Ѕ€Ёy przed nim, €Єeby go obezw€Ёadni€Ћ. Nieznany €Њwiat ukaza€Ё si€Ѕ jego duszy: zobowi€Јzanie wynikaj€Јce z doznanego dobrodziejstwa, po€Њwi€Ѕcenie, wsp€І€Ёczucie, wyrozumia€Ёo€Њ€Ћ, lito€Њ€Ћ triumfuj€Јca nad surowo€Њci€Ј, zrozumienie ka€Єdej indywidualno€Њci, koniec bezapelacyjnych wyrok€Іw, kt€Іre pot€Ѕpiaj€Ј na zawsze, prawo, kt€Іremu wolno si€Ѕ wzruszy€Ћ, jaka€Њ sprawiedliwo€Њ€Ћ boska, id€Јca pod pr€Јd sprawiedliwo€Њci ludzkiej. Widzia€Ё w ciemno€Њciach, jak wschodzi s€Ёo€Љce nieznanej etyki, "budz€Јc w nim groz€Ѕ i ol€Њnienie.By€Ё jak sowa zmuszona patrzy€Ћ wzrokiem or€Ёa. Musia€Ё przyzna€Ћ, €Єe dobro€Ћ istnieje. Ten przest€Ѕpca by€Ё dobry. I on sam, rzecz "nies€Ёychana, zrobi€Ё dzi€Њ dobry uczynek. A wi€Ѕc uleg€Ё demoralizacji. %Uwa€Єa€Ё, €Єe stch€Іrzy€Ё. My€Њla€Ё osobie z przera€Єeniem. Jak to? Ten wielkoduszny n€Ѕdznik odkry€Ё p€Ѕkni€Ѕcie w pancerzu, kt€Іry chroni spo€Ёecze€Љstwo. Jak to? Uczciwy s€Ёuga prawa znalaz€Ё si€Ѕ nagle mi€Ѕdzy dwiema zbrodniami, mi€Ѕdzy zbrodni€Ј wypuszczenia cz€Ёowieka na wolno€Њ€Ћ i zbrodni€Ј aresztowania go. Nie wszystko zatem jest pewne w poleceniach, jakie pa€Љstwo daje urz€Ѕdnikowi? Wi€Ѕc istniej€Ј bezdro€Єa obowi€Јzku. Wi€Ѕc to prawda? Czy to mo€Єliwe, €Єeby dawny bandyta, d€Ўwigaj€Јcy na plecach wyroki prawa, wyprostowa€Ё si€Ѕ i w ko€Љcu mia€Ё s€Ёuszno€Њ€Ћ? To nie do wiary. A wi€Ѕc s€Ј wypadki, w kt€Іrych prawo powinno si€Ѕ cofn€Ј€Ћ wobec przeistoczonego zbrodniarza i prosi€Ћ o przebaczenie! Tak, to by€Ёa prawda, Javert towidzia€Ё, dotyka€Ё tego i nie !tylko nie m€Іg€Ё zaprzeczy€Ћ, alenawet bra€Ё w tym udzia€Ё. To by€Ёy rzeczywi€Њcie fakty. Obrzydliwa jest rzeczywisto€Њ€Ћa€Є do tego stopnia potworna. Gdyby fakty spe€Ёnia€Ёy sw€Іj obowi€Јzek, dowodzi€Ёyby jedynie s€Ёuszno€Њci prawa. Fakty zsy€Ёa sam B€Іg. Czy€Єby teraz mia€Ёa zej€Њ€Ћ z nieba anarchia? A zatem €Їwyolbrzymiaj€Јce wszystko wzburzenie i fa€Ёszywa optyka bezradno€Њci przes€Ёoni€Ёy mu to, co by go mog€Ёo podtrzyma€Ћ, i Javert obejmowa€Ё teraz spo€Ёecze€Љstwo, ludzko€Њ€Ћ, €Њwiat jednym prostym i okropnym konturem €Ї a zatem prawo karne, prawomocny wyrok, powaga ustawodawstwa, orzeczenia najwy€Єszych instancji, ca€Ёe s€Јdownict wo, €Њciganie i karanie przest€Ѕpstwa, przykazania urz€Ѕdowej m€Јdro€Њci, nieomylno€Њ€Ћ trybuna€Ё€Іw, podstawy monarchii, te r€І€Єne dogmaty, !na kt€Іrych opiera si€Ѕ polityka i €Ёad spo€Ёeczny, w€Ёadza, sprawiedliwo€Њ€Ћ, logika kodeksu, idea spo€Ёecze€Љstwa, oficjalne prawdy €Ї wszystko to obraca si€Ѕ w ruiny, gruzy, chaos; on sam, Javert, str€І€Є porz€Јdku, nieprzekupno€Њ€Ћ na "s€Ёu€Єbie policji, opatrzno€Њ€Ћ i pies podw€Іrzowy spo€Ёecze€Љstwa, le€Єy pokonanyna ziemi, a na tych ruinach stoi cz€Ёowiek w zielonej czapce i w aureoli nad czo€Ёem.Oto, jaki zam€Ѕt powsta€Ё w duszy Javerta i jaka straszliwawizja mu si€Ѕ ukaza€Ёa. Czy m€Іg€Ё to znie€Њ€Ћ? Nie. Nie mo€Єna sobie wyobrazi€Ћ stanu gwa€Ёtowniejszego wzburzenia. By€Ёy tylko dwa sposoby wyj€Њcia z niego. Jeden: ruszy€Ћ zdecydowanym krokiem po Jana Valjean i "wtr€Јci€Ћ galernika do wi€Ѕzienia. Drugi... Javert odsun€Ј€Ё si€Ѕ od parapetu i tym razem z podniesion€Ј g€Ёow€Ј poszed€Ё pewnym i silnym krokiem w kierunku komisariatu, kt€Іry wskazywa€Ёa latarnia na rogu placu Ch€Ќtelet. Przyszed€Ёszy tam, zobaczy€Ё przez oszklone drzwi !policjanta i wszed€Ё do €Њrodka. Wymieni€Ё swoje nazwisko, !wylegitymowa€Ё si€Ѕ i usiad€Ё za sto€Ёem, na kt€Іrym p€Ёon€Ѕ€Ёa €Њwieca. Znalaz€Ё tam pi€Іro o€Ёowiany ka€Ёamarz i papier do protoko€Ё€Іw i sprawozda€Љ z nocnych patroli. Javert wzi€Ј€Ё arkusz papieru i #zacz€Ј€Ё pisa€Ћ. Oto, co napisa€Ё: Kilka uwag dla dobra s€Ёu€Єby Po pierwsze: prosz€Ѕ pana prefekta, €Єeby sam zechcia€Ё na to rzuci€Ћ okiem. Po wt€Іre: aresztaci przyprowadzeni na €Њledztwo zdejmuj€Ј trzewiki i stoj€Ј bosona kamiennej posadzce przez ca€Ёy czas trwania rewizji osobistej. Wielu wraca do wi€Ѕzienia z kaszlem. To poci€Јga wydatki na szpital. Po trzecie: siedzenie podejrzanych osobnik€Іw z pomoc€Ј agent€Іw rozstawionych w pewnych odleg€Ёo€Њciach od siebie jest skuteczne, trzeba jednak mie€Ћna uwadze, €Єeby przynajmniej dwaj agenci nie spuszczali si€Ѕ z oczu, zwa€Єywszy, €Єe gdy z jakiej b€Јd€Ў przyczyny jeden agent zachwieje si€Ѕ w wype€Ёnianiu obowi€Јzk€Іw, drugi powinien nad nim czuwa€Ћi w potrzebie zast€Јpi€Ћ go. Po czwarte: nie mo€Єna sobie wyt€Ёumaczy€Ћ, dlaczego specjalny regulamin wi€Ѕzienia Magdalenek zabrania wi€Ѕ€Ўniowimie€Ћ krzes€Ёo, nawet za op€Ёat€Ј. Po pi€Јte: przy kantynie u Magdalenek s€Ј tylko dwa pr€Ѕty, wskutek czego "wi€Ѕ€Ўniowie mog€Ј dotyka€Ћ r€Ѕki sprzedaj€Јcej. Po sz€Іste: wi€Ѕ€Ўniowie zwani szczekaczami, dlatego €Єe wywo€Ёuje i nnych wi€Ѕ€Ўni€Іw do"rozm€Іwnicy, ka€Є€Ј sobie p€Ёaci€Ћdwa su za wyra€Ўne wywo€Ёanie nazwiska. Jest to kradzie€Є: Po si€Іdme: w warsztacie tkackim str€Јca si€Ѕ wi€Ѕ€Ўniom !dziesi€Ѕ€Ћ su od sztuki; jest to nadu€Єycie przedsi€Ѕbiorcy, bo ich p€Ё€Іtno nie jest gorsze. Po €Іsme: nie jest dobrze, €Єe przychodz€Јcy na widzenie do wi€Ѕzieniu La Force musz€Ј przechodzi€Ћ przez oddzia€Ё kobiecy, udaj€Јc si€Ѕ do rozm€Іwnicy w pawilonie €Њw. Marii Egipcjanki. Po dziewi€Јte: jest rzecz€Ј pewn€Ј, €Єe €Єandarmi opowiadaj€Ј sobie na podw€Іrzuprefektury szczeg€І€Ёy z przes€Ёuchiwa€Љ oskar€Єonych. Jest to powa€Єne uchybienie, gdy €Єandarm, kt€Іry powinien dochowywa€Ћ €Њwi€Ѕcie tajemnicy, opowiada, co s€Ёysza€Ё w gabinecie s€Ѕdziego €Њledczego. Po dziesi€Јte: pani Henry jest uczciw€Ј kobiet€Ј, jej kantyna jest bardzo schludna, ale miejsce kobiety nie jest przy drzwiach wi€Ѕziennych. Nie licuje to z powag€Ј wi€Ѕziennictwa w kraju wielkiej kultury. Javert napisa€Ё to pismem r€Іwnym, starannym, nie opu€Њciwszy ani jednego przecinka i silnie skrzypi€Јc pi€Іrem po papierze. Na koniec podpisa€Ё si€Ѕ: Javert Inspektor I klasy Komisariat na placu Ch€Ќtelet. 7 czerwca 1832 r. , oko€Ёo pierwszej nad ranem. Wysuszy€Ё atrament, z€Ёo€Єy€Ё !arkusz jak list, zapiecz€Ѕtowa€Ё,napisa€Ё na wierzchu: Notatka dla administracji, zostawi€Ё swoje pismo na stole i trzasn€Јwszy oszklonymi drzwiami, wyszed€Ё z komisariatu. Znowu przeci€Ј€Ё na ukos plac Ch€Ќtelet, poszed€Ё na wybrze€Єei z dok€Ёadno€Њci€Ј automatu wr€Іci€Ё na miejsce, kt€Іre opu€Њci€Ё przed kwadransem; oparty €Ёokciami o parapet sta€Ёtak samo jak przedtem i w tym samym punkcie, jakby si€Ѕ w og€Іle stamt€Јd nie ruszy€Ё. Doko€Ёa panowa€Ёa !nieprzenikniona ciemno€Њ€Ћ. By€Ёato ta grobowa pora, kt€Іra nast€Ѕpuje po p€І€Ёnocy. G€Ѕste chmury zas€Ёania€Ёy niebo. Na bruku nadbrze€Єnej ulicy latarnia k€Ёad€Ёa czerwon€Ј plam€Ѕ. Mosty, jeden za drugim,roztapia€Ёy we mgle swoje sylwetki. Rzeka przybra€Ёa po niedawnych deszczach. Miejsce, gdzie sta€Ё Javert, znajdowa€Ёo si€Ѕ nad samym pr€Јdem, obmurowanie schodzi€Ёo pionowo w gro€Ўn€Ј %spiral€Ѕ wiru, kt€Іra skr€Ѕca€Ёa si€Ѕi rozkr€Ѕca€Ёa jak €Њruba bez ko€Љca. Javert pochyli€Ё g€Ёow€Ѕ i spojrza€Ё. Wszystko by€Ёo czarne. Dochodzi€Ё do niego szum spienionych fal, ale rzeki nie by€Ёo wida€Ћ. Czasami w tej "przepa€Њcistej g€Ё€Ѕbi wi€Ёa si€Ѕ jaka€Њ l€Њni€Јca smuga, gdy€Є woda nawet w najciemniejsze noce potrafi nie wiadomo jakim sposobem zapala€Ћ €Њwiat€Ёa, kt€Іre zamienia w #w€Ѕ€Єe. Te b€Ёyski gas€Ёy po chwilii wszystko znowu stawa€Ёo si€Ѕ nierozpoznawalne i bezgraniczne. W dole nie p€Ёyn€Ѕ€Ёa woda, lecz zion€Ѕ€Ёa otch€Ёa€Љ. €Џciana nadbrze€Єna, stroma, niewyra€Ўna, pomieszana z mg€Ё€Ј, ucieka€Ёa oczom i podobna by€Ёa do kraw€Ѕdzi niesko€Љczono€Њci. !Nic nie by€Ёo wida€Ћ, zalatywa€Ё !tylko wrogi ch€Ё€Іd wody i md€Ёy zapach wilgotnych kamieni. Przepa€Њ€Ћ wysy€Ёa€Ёa w g€Іr€Ѕ sw€Іj niesamowity oddech. Przyb€Іr wody, nie tyle daj€Јcy si€Ѕ dostrzec, co odgadn€Ј€Ћ, tragiczny szept fal, ogrom ponurych €Ёuk€Іw mostu, mo€Єliwo€Њ€Ћ upadku w czarn€Ј pr€І€Єni€Ѕ na dole €Їwszystko w tych mrokach pe€Ёne by€Ёo grozy. Javert przez kilka minut sta€Ё bez ruchu nad otwart€Ј pod nim ciemno€Њci€Ј i wpatrywa€Ё si€Ѕ w niewidzialne z nat€Ѕ€Єeniem, jakby skupiaj€Јc uwag€Ѕ. Woda szumia€Ёa. Nagle #zdj€Ј€Ё kapelusz i po€Ёo€Єy€Ё go naparapecie. Po chwili wysoka i czarna posta€Ћ, kt€Іr€Ј sp€І€Ўniony przechodzie€Љ m€Іg€Ёby wzi€Ј€Ћ z daleka za upiora, stan€Ѕ€Ёa na parapecie pochyli€Ёa si€Ѕ ku Sekwanie i znowu wyprostowana spad€Ёa wtem Wymiany z Ћ? Co o wielkiej є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПтїПgХїПBM€ytNљE c€"tO> о c…tP cшtQ! cKuR9,А cЎuSщ6žMv"ciemno€Њ€Ћ; rozleg€Ё si€Ѕ g€Ёuchy plusk i tylko noc widzia€Ёa konwulsje tej czarnej postaci znikaj€Јcej pod wod€Ј. Rozdzia€Ё pi€Јty WNUK I DZIADEK Znowu spotykamy drzewo obite blach€Ј W jaki€Њ czas po wypadkach, kt€Іre€Њmy opowiedzieli, im€Ћ Boulatruelle prze€Єy€Ё wielkie wzruszenie. #Im€Ћ Boulatruelle to €Іw dr€І€Єnik z Montfermeil, kt€Іrego ju€Є widzieli€Њmy w mrocznych cz€Ѕ€Њciach tej ksi€Ј€Єki. Boulatruelle €Ї jak sobie mo€Єe czytelnik przypomina €Їoddawa€Ё si€Ѕ r€І€Єnym i podejrzanym zaj€Ѕciom. T€Ёuk€Ё kamienie i niepokoi€Ё podr€І€Єnych na go€Њci€Љcu. Robotnik drogowy i z€Ёodziej, marzy€Ё o skarbach zakopanychw lesie Montfermeil. Spodziewa€Ё si€Ѕ, €Єe pewnego dnia znajdzie pieni€Јdze w ziemi u st€Іp jakiego€Њ drzewa, a na razie ch€Ѕtnie szuka€Ё ich w kieszeniach przechodni€Іw. Ostatnio jednak zachowywa€Ё si€Ѕ ostro€Єnie, poniewa€Є cudem tylko wydoby€Ё si€Ѕ z opa€Ё€Іw. Zosta€Ё on aresztowany na poddaszu Jondrette€Вa razem z innymi bandytami. Na€Ёogi czasem si€Ѕ przydaj€Ј €Ї uratowa€Ёo go pija€Љstwo. Nie umiano w €Єaden spos€Іb ustali€Ћ, w jakim charakterze tam si€Ѕ znalaz€Ё €Їjako rabu€Њ czy jako obrabowany. Sprawa jego zosta€Ёa umorzona na podstawie niezbicie stwierdzonego faktu, €Єe w czasie zasadzki by€Ё pijany, i dzi€Ѕki temu wyszed€Ё na wolno€Њ€Ћ. Pewnego poranka Boulatruelle, id€Јc jak zwykle do pracy, a mo€Єe i na zasadzk€Ѕ, nieco przed wschodem s€Ёo€Љca, zobaczy€Ё mi€Ѕdzy drzewami cz€Ёowieka, kt€Іrego sylwetka, mimo i€Є widzia€Ё j€Ј tylko od ty€Ёu, z daleka i w€Њr€Іd szar€Іwki, nie by€Ёa mu nieznajoma. Chocia€Є pijak, #Boulatruelle mia€Ё dobr€Ј pami€Ѕ€Ћ, t€Ѕ nieodzown€Ј bro€Љ ka€Єdego, kto €Єyje w niezupe€Ёnej zgodzie z prawem. Gdzie€Є, u diab€Ёa, mog€Ёem widzie€Ћ co€Њ podobnego do tego cz€Ёowieka? €Ї zastanawia€Ёsi€Ѕ. Potrafi€Ё odpowiedzie€Ћ sobie tylko tyle, €Єe cz€Ёowiek ten podobny by€Ё do kogo€Њ, kto pozostawi€Ё w jego wspomnieniach jaki€Њ niewyra€Ўny €Њlad. "Boulatruelle pomy€Њla€Ё o skarbie.Poszperawszy w pami€Ѕci, przypomnia€Ё sobie, €Єe przed kilku laty obudzi€Ё jego podejrzenia osobnik, kt€Іry jakmu si€Ѕ wydawa€Ёo, m€Іg€Ё by€Ћ tym samym cz€Ёowiekiem. Pod ci€Ѕ€Єarem tych rozmy€Њla€Љ pochyli€Ё g€Ёow€Ѕ; ruch to naturalny, ale niezbyt zr€Ѕczny.#Kiedy j€Ј podni€Іs€Ё, nic ju€Є nie "m€Іg€Ё dostrzec. Cz€Ёowiek znik€Ё w lesie i w mroku. #€ЇDo pioruna! €Їrzek€Ё Boulatruelle!€Ї znajd€Ѕ go. Dowiem si€Ѕ, co toza ptaszek. Ten w€Ё€Іcz€Ѕga spod kociej €Ёapy chodzi tu niebez kozery. W moim lesie nikt nie mo€Єe mie€Ћ przede mn€Ј tajemnic. Wzi€Ј€Ё swoj€Ј bardzo ostr€Ј motyk€Ѕ. €Ї Ot €Ї mrukn€Ј€Ё €Ї jest czym pogrzeba€Ћ w ziemi i w cz€Ёowieku. Aby zwi€Јza€Ћ przerwan€Ј ni€Ћ, ruszy€Ё spiesznie w kierunku, wkt€Іrym najprawdopodobniej poszed€Ё €Іw cz€Ёowiek, i zapu€Њci€Ё si€Ѕ w zaro€Њla. Jaki€Њ my€Њliwy, kt€Іry o tej wczesnej porze z daleka przechodzi€Ё lasem, gwi€Єd€Є€Јc sobie piosenk€Ѕ o Guillerym, !nasun€Ј€Ё mu my€Њl wdrapania si€Ѕna drzewo. Boulatruelle, cho€Ћ stary, by€Ё zwinny. Pod r€Ѕk€Ј mia€Ё wysoki buk, godny Tityra #i Boulatruelle€Вa. Wdrapa€Ё si€Ѕ naniego, jak m€Іg€Ё najwy€Єej. Pomys€Ё by€Ё dobry. Badaj€Јc okolic€Ѕ w stronie, gdzie las jest najg€Ѕstszy i najdzikszy, Boulatruelle nagle spostrzeg€Ё tego cz€Ёowieka. Zobaczy€Ё go i natychmiast zgubi€Ё z oczu. Cz€Ёowiek #wszed€Ё, a raczej w€Њlizn€Ј€Ё si€Ѕ na polank€Ѕ do€Њ€Ћ odleg€Ё€Ј i zas€Ёoni€Ѕt€Ј wysokimi drzewami,ale Boulatruelle zna€Ё j€Ј doskonale i zauwa€Єy€Ё przy stosie kamieni chory kasztan, obanda€Єowany przybit€Ј do "kory blach€Ј. T€Ѕ polan€Ѕ niegdy€Њnazywano €Ё€Јk€Ј Blaru. Stos kamieni, kt€Іry le€Єa€Ё tam nie wiadomo po co przed trzydziestu laty, le€Єy pewnie do dzi€Њ. Nic nie jest r€Іwnie d€Ёugotrwa€Ёe jak stos kamieni, chyba ogrodzenie z desek. Jedno i drugie jest tymczasowe. Najlepszy pow€Іd,€Єeby trwa€Ћ d€Ёugo. Boulatruelle, lekki i radosny, raczej zeskoczy€Ё z drzewa, "ni€Є zszed€Ё. Znalaz€Ё legowisko, !teraz trzeba by€Ёo tylko z€Ёowi€Ћzwierza. Prawdopodobnie by€Ё tam €Іw s€Ёawny skarb. Wszed€Ё bez wahania w g€Ѕstwin€Ѕ krzak€Іw. Przedziera€Ё si€Ѕ przez ostrokrzewy, tarniny, pokrzywy, dzikie r€І€Єe, osty i kolczaste ciemi€Ѕ. Podrapa€Ё si€Ѕ okrutnie. Na koniec po czterdziestu minutach doszed€Ё do €Ё€Јczki Blaru. spocony, zm€Ѕczony, zadyszany, podrapany, w€Њciek€Ёy. Na polanie nie by€Ёo nikogo. Boulatruelle podbieg€Ё do kamieni. Le€Єa€Ёy na swoim miejscu; nikt ich nie zabra€Ё. "Cz€Ёowiek za€Њ znikn€Ј€Ё w lesie. "Wymkn€Ј€Ё si€Ѕ. Gdzie? Kt€Іr€Ѕdy? W jak€Ј wszed€Ё g€Ѕstwin€Ѕ? Niepodobna odgadn€Ј€Ћ. !A najbole€Њniejsze by€Ёo to, €Єe za stosem kamieni, naprzeciw drzewa obanda€Єowanego blach€Ј, Boulatruelle zobaczy€Ё €Њwie€Єo poruszon€Ј ziemi€Ѕ, zapomnian€Ј albo porzucon€Ј motyk€Ѕ i d€І€Ё. D€І€Ё by€Ё pusty. €Ї Ach, ty z€Ёodzieju! €Ї krzykn€Ј€Ё Boulatruelle, #podnosz€Јc w g€Іr€Ѕ obie pi€Ѕ€Њci. Po wyj€Њciu z jednej wojny domowej Mariusz gotuje si€Ѕ dodrugiej Przez d€Ёugi czas Mariusz by€Ё p€І€Ёmartwy, p€І€Ё€Єywy. Przez !kilka tygodni mia€Ё gor€Јczk€Ѕ z majaczeniami i dosy€Ћ gro€Ўne zaburzenia m€Іzgowe, raczej od wstrz€Јs€Іw, kt€Іrych dozna€Ёodnosz€Јc rany w g€Ёow€Ѕ, ni€Є od samych ran. Po ca€Ёych nocach w z€Ёowrogimgor€Јczkowym podnieceniu i z uporem agonii powtarza€Ё imi€Ѕ Kozety. Du€Єe rany by€Ёy niebezpieczne, gdy€Є ich ropa przy pewnych stanach atmosfery mog€Ёa zosta€Ћ wch€Ёoni€Ѕta przez organizm i zabi€Ћ chorego; za ka€Єd€Ј zmian€Ј pogody, przy lada "burzy, lekarz niepokoi€Ё si€Ѕ. €Ї Chory przede wszystkim nie mo€Єe mie€Ћ €Єadnych wzrusze€Љ €Ї powtarza€Ё. Dop€Іki trwa€Ёo niebezpiecze€Љstwo, pan Gillenormand siedzia€Ё jak "ob€Ё€Јkany przy €Ё€І€Єku Mariusza i jak on by€Ё p€І€Ёmartwy, p€І€Ё€Єywy. Codziennie, a niekiedy dwa razy dziennie, jaki€Њ siwy pan, wed€Ёug relacji dozorcy bardzo porz€Јdnie ubrany, przychodzi€Ёdowiadywa€Ћ si€Ѕ o rannego i !przynosi€Ё du€Є€Ј paczk€Ѕ szarpi do opatrunk€Іw. Na koniec si€Іdmego wrze€Њnia, dok€Ёadnie w cztery miesi€Јce od owej bolesnej nocy, w kt€Іrej przyniesiono do dziadkaumieraj€Јcego Mariusza, lekarz !o€Њwiadczy€Ё, €Єe r€Ѕczy za jego €Єycie. !Zacz€Ѕ€Ёa si€Ѕ rekonwalescencja. Ale z powodu z€Ёamania obojczyka Mariusz musia€Ё jeszcze przez dwa miesi€Јce le€Єe€Ћ na szezlongu. Ta d€Ёuga choroba i powolny powr€Іt do zdrowia zabezpieczy€Ёy go przed poszukiwaniami w€Ёadz. We Francji €Єaden gniew, nawet "publiczny, nie trwa d€Ёu€Єej ni€Є p€І€Ё roku. Zamieszki s€Ј tak dalece win€Ј wszystkich w obecnym stanie !spo€Ёecze€Љstwa, €Єe daje si€Ѕ ponich odczu€Ћ potrzeba przymkni€Ѕcia oczu. Pan Gillenormand przeszed€Ё przez wszystkie rozpacze, a p€І€Ўniej przez wszystkie !rado€Њci. Z wielk€Ј trudno€Њci€Ј odwiedziono go od zamiaru czuwania nocami przy rannym;"kaza€Ё ustawi€Ћ sw€Іj wielki fotel"przy €Ё€І€Єku Mariusza; €Є€Јda€Ё, €Єeby c€Іrka dawa€Ёa najpi€Ѕkniejsze p€Ё€Іtno na opatrunki i banda€Єe. Panna Gillenormand, jako osoba !dojrza€Ёa i roztropna, znalaz€Ёa spos€Іb oszcz€Ѕdzania p€Ё€Іtna, wmawiaj€Јc w ojca, €Єe czyni zado€Њ€Ћ jego rozkazom. Pan Gillenormand nie dawa€Ё si€Ѕ jednak przekona€Ћ, €Єe grube p€Ё€Іtno jest r€Іwnie dobre na szarpie jak batyst, a stare lepsze ni€Є nowe. By€Ё obecny przy wszystkich opatrunkach, podczas kt€Іrych panna Gillenormand wychodzi€Ёa wstydliwie do drugiego pokoju.Gdy odcinano no€Єyczkami zgangrenowane kawa€Ёki cia€Ёa, !krzycza€Ё: aj, aj. €ЇWzruszaj€Јcyby€Ё widok, jak ten starzec dr€Є€Јcymi r€Ѕkami podawa€Ё rannemu zi€І€Ёka w fili€Єance. Lekarza zasypywa€Ё pytaniami, nie spostrzegaj€Јc, €Єe ci€Јgle pyta o to samo. Owego dnia, w kt€Іrym lekarz o€Њwiadczy€Ё, €Єe !niebezpiecze€Љstwo ju€Є min€Ѕ€Ёo,starowina szala€Ё z rado€Њci. Pr€Іbowa€Ё wzi€Ј€Ћ Nikolet€Ѕ na kolana. Tytu€Ёowa€Ё Mariusza !baronem i wo€Ёa€Ё: €ЇNiech €Єyje Republika! €ЇNie uznawa€Ё ju€Є siebie, uwa€Єa€Ё si€Ѕ za nic. Mariusz by€Ё panem domu, !starzec z rado€Њci wyrzek€Ё si€Ѕ w€Ёadzy ojcowskiej i sta€Ё si€Ѕ wnukiem swego wnuka. W tej rado€Њci pan Gillenormand by€Ё wzruszaj€Јco dziecinny. Niechc€Јc naprzykrza€Ћ si€Ѕ rekonwalescentowi, stawa€Ё za !nim i u€Њmiecha€Ё si€Ѕ do niego. By€Ё zadowolony, weso€Ёy, zachwycony, czaruj€Јcy, m€Ёody. Jego bia€Ёe w€Ёosy dodawa€Ёy €Ёagodnego majestatu rado€Њci rozlanej na jego twarzy. Kiedy wdzi€Ѕk €Ё€Јczy si€Ѕ ze zmarszczkami, budzi uwielbienie. Jest co€Њ z "jutrzenki w szcz€Ѕ€Њciu staro€Њci.Tymczasem Mariusz, pozwalaj€Јc si€Ѕ banda€Єowa€Ћ i piel€Ѕgnowa€Ћ, my€Њla€Ё tylko o Kozecie. Kiedy gor€Јczka i maligna "opu€Њci€Ёy go, nie wspomina€Ё ju€Єjej imienia i mo€Єna by€Ёo %s€Јdzi€Ћ, €Єe ju€Є o niej nie my€Њli. On milcza€Ё dlatego, €Єe dusz€Ј by€Ё przy niej. Nie wiedzia€Ё, co si€Ѕ sta€Ёo z Kozet€Ј. Wydarzenia z ulicy Konopnej wynurza€Ёy si€Ѕ z jegopami€Ѕci jak ob€Ёok mg€Ёy; niewyra€Ўne cienie kr€Ј€Єy€Ёy w jego umy€Њle: Eponina, Gavroche, Mabeuf, Th€­nardierowie i tragiczne postacie przyjaci€І€Ё w dymie barykady; dziwny udzia€Ё pana Fauchelevent w tej krwawej przygodzie by€Ё dla niego !zagadk€Ј w€Њr€Іd nawa€Ёnicy; nie rozumia€Ё, dlaczego €Єyje, nie rozumia€Ё, kto i w jaki spos€Іb go ocali€Ё, i nikt w domu tego nie wiedzia€Ё; powiedziano mu tylko, €Єe zosta€Ё przywieziony w nocy na ulic€Ѕ Panien Kalwaryjskich. "Przesz€Ёo€Њ€Ћ, tera€Ўniejszo€Њ€Ћ, $przysz€Ёo€Њ€Ћ sta€Ёy si€Ѕ mglistymi "poj€Ѕciami, ale w€Њr€Іd tej mg€Ёy jeden punkt trwa€Ё, jedno by€Ёo wyra€Ўne i jasne €Ї silne postanowienie jakby wykute wgranicie: odnale€Ў€Ћ Kozet€Ѕ. Nie ukrywa€Ё przed sob€Ј czekaj€Јcych go przeszk€Іd i trudno€Њci. Zanotujmy tu jeden szczeg€І€Ё: wszystkie starania, ca€Ёa tkliwo€Њ€Ћ dziadka nie podbi€Ёa go, nie rozczuli€Ёa. Przede wszystkim nie zna€Ё ca€Ёych jej rozmiar€Іw, a po wt€Іre umys€Ё chorego, mo€Єe jeszcze rozgor€Јczkowany, nie dowierza€Ё tym pieszczotom, kt€Іre by€Ёy dla niego dziwne i nowe, a mia€Ёy go zapewne ujarzmi€Ћ. Przyjmowa€Ё je ch€Ёodno. Biedny dziadek na pr€І€Єno wysila€Ё sw€Іj stary !u€Њmiech. Mariusz m€Іwi€Ё sobie, €Єe wszystko to dobre, p€Іki onsi€Ѕ nie odzywa, ale gdy wspomni o Kozecie, ujrzy ca€Ёkiem inn€Ј twarz i rzeczywisty stosunek dziadka !do niego w€Іwczas si€Ѕ ods€Ёoni. A przy tym, w miar€Ѕ jak odzyskiwa€Ё €Єycie, wraca€Ёy dawne urazy, otwiera€Ёy si€Ѕ stare rany pami€Ѕci; wspomina€Ё przesz€Ёo€Њ€Ћ, pu€Ёkownik Pontmercy stawa€Ё mi€Ѕdzy nim a panem Gillenormand i Mariuszm€Іwi€Ё sobie, €Єe niczego dobrego nie mo€Єna si€Ѕ spodziewa€Ћ po cz€Ёowieku, !kt€Іry by€Ё tak niesprawiedliwy itwardy dla jego ojca. Razem ze zdrowiem wraca€Ёa cierpko€Њ€Ћ wobec dziadka. Biedny starzec cierpia€Ё i milcza€Ё. Pan Gillenormand, cho€Ћ tego nie okazywa€Ё, zauwa€Єy€Ё, €Єe Mariusz od chwili, gdy go przyniesiono i gdy odzyska€Ё przytomno€Њ€Ћ, ani razu nie nazwa€Ё go ojcem. Nie m€Іwi€Ё mu co prawda €Аprosz€Ѕ pana€Б, ale unikaj€Јc jednego i drugiego znajdowa€Ё zawsze jaki€Њ wymijaj€Јcy spos€Іb zwracania si€Ѕ do niego. "Chwila prze€Ёomowa zbli€Єa€Ёa si€Ѕnajwidoczniej. Jak prawie zawsze bywa w podobnych razach, przed przyst€Јpieniem do bitwy "Mariusz przedsi€Ѕwzi€Ј€Ё pr€Іbn€Ј utarczk€Ѕ. Pewnego poranka pan Gillenormand wzi€Јwszy do r€Ѕki gazet€Ѕ odezwa€Ё si€Ѕ lekcewa€Є€Јco o Konwencie i zako€Љczy€Ё rojalistyczn€Ј sentencj€Ј na temat Dantona, Saint-Justa i Robespierre€Вa. €ЇLudzie dziewi€Ѕ€Ћdziesi€Јtego trzeciego roku byli olbrzymami €Ї odpar€Ё surowo Mariusz. Starzec umilk€Ё i przez ca€Ёy dzie€Љ nie powiedzia€Ё ju€Є ani s€Ёowa. Mariusz, kt€Іry od najm€Ёodszych lat zna€Ё niez€Ёomny charakter dziadka, oceni€Ё to milczenie jako st€Ёumiony gniew i wywnioskowa€Ё, €Єe walka b€Ѕdzie zaci€Ѕta; w zak€Јtkach my€Њli zacz€Ј€Ё mno€Єy€Ћ przygotowania do boju. Postanowi€Ё sobie, i€Є w razie odmowy poszarpie banda€Єe, rozecie zestawiony obojczyk, rozj€Јtrzy rany i nie b€Ѕdzie przyjmowa€Ё €Єadnych pokarm€Іw. Rany by€Ёy jego broni€Ј. Dostanie Kozet€Ѕ albo umrze. !Czeka€Ё na sprzyjaj€Јc€Ј chwil€Ѕ z podst€Ѕpn€Ј cierpliwo€Њci€Ј choych. Chwila ta nadesz€Ёa. Mariusz atakuje Pewnego dnia, kiedy ciotka porz€Јdkowa€Ёa buteleczki i fili€Єanki na marmurowym blaciekomody, pan Gillenormand, pochyliwszy si€Ѕ ku Mariuszowi,powiedzia€Ё do niego swoim. najtkliwszym tonem: €ЇWiesz co, Mariuszku, na twoim miejscu jad€Ёbym teraz "wi€Ѕcej mi€Ѕsa ni€Є ryb. Sma€Єona ryba dobra jest w pocz€Јtkach rekonwalescencji, ale €Єeby stan€Ј€Ћ na nogach, chory potrzebuje dobrego kotleta. Mariusz, kt€Іry prawie ca€Ёkiem "ju€Є odzyska€Ё si€Ёy, zebra€Ё je, usiad€Ё, po€Ёo€Єy€Ё na ko€Ёdrze zaci€Њni€Ѕte d€Ёonie, spojrza€Ё dziadkowi prosto w twarz i rzek€Ё gro€Ўnym tonem: €Ї To mi przypomina, €Єe mam cico€Њ powiedzie€Ћ. €Ї Co takiego?? €Ї €Ђe chc€Ѕ si€Ѕ o€Єeni€Ћ. €Ї To jest przewidziane €Ї odpowiedzia€Ё dziadek i roze€Њmia€Ё si€Ѕ. €Ї Jak to: przewidziane? €Ї Tak, przewidziane. Dostaniesz t€Ѕ swoj€Ј dziewczynk€Ѕ. Mariusz zadr€Єa€Ё, os€Ёupia€Ёy, zgn€Ѕbiony i ol€Њniony. Pan Gillenormand m€Іwi€Ё dalej: €ЇTak, dostaniesz t€Ѕ €Њliczn€Ј dziewczyn€Ѕ. Ona tu przychodzi codziennie w postaci starego jegomo€Њcia, €Єeby dowiadywa€Ћ si€Ѕ o twoje zdrowie. Odk€Јd jeste€Њ ranny, ca€Ёy czas tylko p€Ёacze i !skubie szarpie. Zasi€Ѕgn€Ј€Ёem o niej informacji. Mieszka na ulicy Cz€Ёowieka Zbrojnego pod si€Іdmym. Wi€Ѕc o to ci chodzi, chcesz j€Ј €Ї dobrze, dostaniesz. Ja ci proponuj€Ѕ kotlety, a ty mi odpowiadasz: &€АA propos, chc€Ѕ si€Ѕ o€Єeni€Ћ€Б. €Ї !€Гadne skojarzenie. Liczy€Ёe€Њ na!sprzeczk€Ѕ, co? Nie wiedzia€Ёe€Њ,€Єe jestem stary tch€Іrz. Co teraz powiesz? D€Јsasz si€Ѕ? Nieprzypuszcza€Ёe€Њ, €Єe tw€Іj dziadek jest g€Ёupszy od ciebie, i przepad€Ёa ci mowa, kt€Іr€Ј sobie przygotowa€Ёe€Њ, panie adwokacie. To irytuj€Јce,$ale trudno, z€Ёo€Њ€Ћ si€Ѕ. Zatka€Ёo !ci€Ѕ, g€Ёuptasie, €Єe robi€Ѕ to, czego chcesz. Pos€Ёuchaj. Dowiedzia€Ёem si€Ѕ wszystkiego,bo i ja jestem chytry. Ona jestzachwycaj€Јca, cnotliwa, w !historii o oficerze nie by€Ёo nicprawdy naskuba€Ёa fur€Ѕ szarpi €Їto prawdziwy klejnot, ub€Іstwia ci€Ѕ. Gdyby€Њ umar€Ё, pogrzeb by€Ёby na trzy osoby, poniewa€Є jej trumna towarzyszy€Ёaby mojej. Wiedzia€Ёem, uwa€Єasz, €Єe mnie nie kochasz, wi€Ѕc pomy€Њla€Ёem "sobie: co, u licha, zrobi€Ћ, €Єebymnie to zwierz€Ѕ pokocha€Ёo? Aha, mam pod r€Ѕk€Ј t€Ѕ ma€Ё€Ј Kozet€Ѕ, dam mu j€Ј i wtedy musi mnie troch€Ѕ pokocha€Ћ albo powiedzie€Ћ, dlaczego nie kocha. €ЇMy€Њla€Ёe€Њ pewno, €Єe stary b€Ѕdzie si€Ѕ rzuca€Ё, %z€Ёo€Њci€Ё, krzycza€Ё: nie pozwol€Ѕ! €Їi podniesie kij na t€Ѕ r€І€Єyczk€Ѕ. Nic podobnego. Kozeta? €Ї prosz€Ѕ bardzo. Mi€Ёo€Њ€Ћ? €Їprosz€Ѕ bardzo. Niczego wi€Ѕcej nie pragn€Ѕ, niech pan b€Ѕdzie €Ёaskaw si€Ѕ $o€Єeni€Ћ. B€Јd€Ў szcz€Ѕ€Њliwy, m€Іj drogi ch€Ёopcze. To powiedziawszy starzec zaszlocha€Ё. !Obj€Ј€Ё r€Ѕkoma g€Ёow€Ѕ Mariusza,#przycisn€Ј€Ё j€Ј do starej piersi i obydwaj p€Ёakali. Jest to jedna z form najwy€Єszego szcz€Ѕ€Њcia.€Ї M€Іj ojcze!! €Ї zawo€Ёa€Ё Mariusz. €Ї Ach!! Wi€Ѕc jednak mnie kochasz €Ї powiedzia€Ё starzec. Nadesz€Ёa niewys€Ёowiona "chwila. Dusi€Ёo ich €Ёkanie i nie mogli m€Іwi€Ћ. Na koniec starzec wybe€Ёkota€Ё: €ЇNo, nareszcie si€Ѕ odkorkowa€Ё"i powiedzia€Ё mi: €Аm€Іj ojcze€Б. Mariusz wysun€Ј€Ё g€Ёow€Ѕ z obj€Ѕ€Ћ dziadka i powiedzia€Ё: €Ї M€Іj ojcze, teraz jestem !zdr€Іw, wi€Ѕc zdaje mi si€Ѕ, €Єe m€Іg€Ёbym j€Ј zobaczy€Ћ. €ЇI to jest przewidziane, zobaczysz j€Ј jutro. €Ї Ojcze... €Ї Co?? €Ї Dlaczego nie dzi€Њ?? €ЇZgoda, dzi€Њ! Niech b€Ѕdzie "dzi€Њ. Powiedzia€Ёe€Њ mi trzy razy$€Аojcze€Б, wi€Ѕc ci si€Ѕ to nale€Єy.Zajm€Ѕ si€Ѕ tym, przyprowadz€Ј j€Ј do ciebie. To by€Ёo przewidziane, powiadam ci, a nawet dawno ju€Є u€Ёo€Єone wierszem. Tak si€Ѕ ko€Љczy elegia Chory ch€Ёopiec AndrzejaCh€­nier, kt€Іrego zamordowali ci zbrod... ci olbrzymi z roku !dziewi€Ѕ€Ћdziesi€Јtego trzeciego. Panu Gillenormand zdawa€Ёo si€Ѕ,€Єe dostrzega lekk€Ј zmarszczk€Ѕ na czole Mariusza,"kt€Іry nawet nie s€Ёysza€Ё s€Ё€Іw dziadka, pogr€Ј€Єony w zachwycie i my€Њl€Јcy o Kozecie, a nie o roku dziewi€Ѕ€Ћdziesi€Јtym trzecim. Przera€Єony swoj€Ј niefortunn€Ј uwag€Ј o Andrzeju Chenier, starzec zacz€Ј€Ё m€Іwi€Ћ bardzo szybko: €Ї€АZamordowali€Б to nie jest w€Ёa€Њciwe s€Ёowo. W Wymiany z Ћ? Co o wielkiej є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПTpм c^vUL е cСvV!‚ c$wWЃ г c‡wXv+ђ cъwYh6 PMxrzeczywisto€Њci ci genialni "rewolucjoni€Њci, kt€Іrzy nie byli !z€Ёymi lud€Ўmi €Їbez w€Јtpienia, to byli nawet bohaterowie €Ї !uwa€Єali, €Єe Chenier troch€Ѕ im !przeszkadza, i go zgiloty... €Їtoznaczy w interesie ocalenia publicznego ci wielcy ludzie si€Іdmego termidora poprosili Andrzeja Ch€­nier, €Єeby by€Ё €Ёaskaw wej€Њ€Ћ na... Rozpocz€Ѕte zdanie uwi€Ѕz€Ёo muw gardle i pan Gillenormand nie m€Іg€Ё go doko€Љczy€Ћ, a €Єe za !p€І€Ўno ju€Є by€Ёo na odwo€Ёanie wypowiedzianych s€Ё€Іw, wzburzony tylu wzruszeniami, starzec spiesznie wybieg€Ё z sypialni, podczas gdy jego c€Іrka poprawia€Ёa Mariuszowi poduszk€Ѕ, trzasn€Ј€Ё drzwiami za sob€Ј i czerwony, zapieniony, z wytrzeszczonymi oczami, wpad€Ё na poczciwego Baskijczyka, kt€Іry w przedpokoju czy€Њci€Ё buty. Porwa€Ё Baskijczyka za !ko€Ёnierz i krzykn€Ј€Ё mu w uszy g€Ёosem pe€Ёnym w€Њciek€Ёo€Њci: €Ї Do stu tysi€Ѕcy fur beczek diab€Ё€Іw, ci rozb€Іjnicy go zamordowali! €Ї Kogo, prosz€Ѕ pana? €Ї Andrzeja Ch€­nier!! €Ї Tak jest, prosz€Ѕ pana €Ї odpowiedzia€Ё przestraszony Baskijczyk. Panna Gillenormand w ko€Љcu !przestaje mie€Ћ za z€Ёe, €Єe pan Fauchelevent przyszed€Ё, trzymaj€Јc co€Њ pod pach€Ј Kozeta i Mariusz zobaczyli si€Ѕ znowu. Spotkania tego opisywa€Ћ nie b€Ѕdziemy. S€Ј rzeczy, kt€Іrych odmalowa€Ћ niepodobna; do ich liczby nale€Єy s€Ёo€Љce. !Ca€Ёa rodzina, nie wy€Ё€Јczaj€Јc Baskijczyka i Nikolety, zebra€Ёasi€Ѕ w pokoju Mariusza w chwili, gdy wesz€Ёa Kozeta. Ukaza€Ёa si€Ѕ na progu; zdawa€Ёo#si€Ѕ, €Єe bi€Ёy od niej promienie. W€Ёa€Њnie w tej chwili dziadek mia€Ё wytrze€Ћ nos; znieruchomia€Ё na jej widok i z chustk€Ј przy nosie spojrza€Ё na Kozet€Ѕ. €Ї Prze€Њliczna!! €Ї zawo€Ёa€Ё. Po czym g€Ёo€Њno doko€Љczy€Ё wycierania nosa. Kozeta by€Ёa pe€Ёna upojenia, zachwytu, l€Ѕku i szcz€Ѕ€Њcia. Czu€Ёa niepok€Іj o tyle, o ile szcz€Ѕ€Њcie mo€Єe niepokoi€Ћ. M€Іwi€Ёa pl€Јcz€Јc s€Ёowa, na przemian blada i purpurowa, mia€Ёa ochot€Ѕ rzuci€Ћ si€Ѕ w !obj€Ѕcia Mariusza i zabrak€Ёo jej"odwagi. Wstydzi€Ёa si€Ѕ, €Єe tyle os€Іb widzi jej mi€Ёo€Њ€Ћ. Nie !mamy lito€Њci dla szcz€Ѕ€Њliwych kochank€Іw; zostajemy przy nich, gdy najbardziej chcielibyzosta€Ћ sami. A oni przecie€Є wcale nas nie potrzebuj€Ј. Za Kozet€Ј wszed€Ё m€Ѕ€Єczyzna o siwych w€Ёosach, powa€Єny, cho€Ћ u€Њmiechni€Ѕty jakim€Њ dziwnie bolesnym u€Њmiechem. By€Ё to €Аpan Fauchelevent€Б, czyli Jan Valjean. By€Ё bardzo porz€Јdnie ubrany, jak m€Іwi€Ё dozorca, ca€Ёy na czarno i w bia€Ёym krawacie. W tym nieskazitelnym mieszczaninie, wygl€Јdaj€Јcym na notariusza, dozorca nigdy by nie pozna€Ё przera€Єaj€Јcego tragarza trup€Іw, kt€Іry ukaza€Ёsi€Ѕ mu w nocy si€Іdmego czerwca obdarty, zab€Ёocony, okropny, dziki, z twarz€Ј umazan€Ј krwi€Ј i b€Ёotem, nios€Јc w ramionach omdla€Ёego Mariusza. Str€І€Єowski w€Ѕch dzia€Ёa€Ё wszak€Єe. Kiedy pan Fauchelevent wszed€Ё z Kozet€Ј, dozorca powiedzia€Ё na ucho swojej €Єonie: €Ї Nie wiem !dlaczego, ale co€Њ mi si€Ѕ zdaje,€Єe ju€Є kiedy€Њ t€Ѕ twarz widzia€Ёem. W pokoju Mariusza pan Fauchelevent stan€Ј€Ё jakby na uboczu, przy drzwiach. Mia€Ё pod pach€Ј pakiet dosy€Ћ podobny do ksi€Ј€Єki formatu inoctavo. owini€Ѕty w papier. Papier ten by€Ё zielonkawy i jakby sple€Њnia€Ёy. €ЇCzy ten pan zawsze nosi !ksi€Ј€Єki pod pach€Ј? €Ї szeptem zapyta€Ёa Nikolet€Ѕ panna !Gillenormand, kt€Іra nie lubi€Ёa ksi€Ј€Єek. €ЇTo pewnie jaki€Њ uczony €Ї odpowiedzia€Ё r€Іwnie cicho panGillenormand, dos€Ёyszawszy jejs€Ёowa. €Ї Czy to jego wina?? Pan Boulard, m€Іj znajomy, te€Є!zawsze chodzi€Ё z ksi€Ј€Єk€Ј pod pach€Ј. $I sk€Ёoniwszy si€Ѕ rzek€Ё g€Ёo€Њno: €Ї Panie Trancheleverit... Pan Gillenormand nie zrobi€Ё tego umy€Њlnie; niezwracanie uwagi na nazwiska nale€Єa€Ёo dojego arystokratycznych manier. €ЇPanie Tranchelevent, mam zaszczyt prosi€Ћ pana o r€Ѕk€Ѕ panny Tranchelevent dla mojego wnuka, pana barona Mariusza Pontmercy. €АPan Tranchelevent€Б uk€Ёoni€Ё si€Ѕ. €Ї Sprawa za€Ёatwiona €Ї o€Њwiadczy€Ё dziadek. Po czym, obr€Іcony ku Mariuszowi i Kozecie, wyci€Јgn€Ј€Ё do nich r€Ѕce b€Ёogos€Ёawi€Јcym gestem i zawo€Ёa€Ё: €Ї Mo€Єecie si€Ѕ teraz ub€Іstwia€Ћ!! Nie kazali sobie powtarza€Ћ tego pozwolenia. Rozpocz€Ј€Ё si€Ѕ szczebiot. Rozmawiali po cichu, Mariusz wsparty na szezlongu, Kozeta stoj€Јc przynim. €Ї O m€Іj Bo€Єe €Ї szepta€Ёa Kozeta. €ЇZnowu pana widz€Ѕ. Toty! To pan! ... Po co by€Ёo chodzi€Ћ na barykad€Ѕ. Co za okropno€Њ€Ћ! Przez cztery miesi€Јce by€Ёam jak nie€Єywa. Ach, jak to nie€Ёadnie, €Єe pan poszed€Ё bi€Ћ si€Ѕ! Co ja panu takiego zrobi€Ёam? Przebaczam, ale €Єeby to by€Ёo ostatni raz. Kiedy si€Ѕ teraz dowiedzia€Ёam, €Єe mam tu przyj€Њ€Ћ znowu my€Њla€Ёam, €Єe umr€Ѕ, ale z rado€Њci. Tak mi by€Ёo smutno. Nie zd€Ј€Єy€Ёam si€Ѕ przebra€Ћ, pewno wygl€Јdam jak strach nawr€Іble. Co pana rodzina powie na m€Іj wygnieciony ko€Ёnierzyk? No, niech si€Ѕ pan odezwie cho€Ћ s€Ёowem. Ca€Ёy czas tylko ja m€Іwi€Ѕ. Mieszkamy wci€Ј€Є na ulicy Cz€Ёowieka Zbrojnego. Podobno by€Ё pan tak strasznie ranny w rami€Ѕ. S€Ёysza€Ёam, €Єe w tej %ranie zmie€Њci€Ёaby si€Ѕ pi€Ѕ€Њ€Ћ! I podobno obcinali panu cia€Ёo no€Єyczkami. To straszne. Oczy sobie wyp€Ёaka€Ёam. A€Є dziwne, "€Єe mo€Єna tak cierpie€Ћ. Pa€Љski dziadek jest bardzo przyjemny. Niech pan le€Єy spokojnie i nie opiera si€Ѕ na "€Ёokciu, bo b€Ѕdzie bola€Ёo. Ach, jaka jestem szcz€Ѕ€Њliwa! Wi€Ѕc ju€Є wszystko w porz€Јdku! Zupe€Ёnie zg€Ёupia€Ёam, mia€Ёam tyle do powiedzenia i wszystko mi wylecia€Ёo z g€Ёowy. Czy pan mnie jeszcze kocha? Mieszkamy na ulicy Cz€Ёowieka Zbrojnego. Tam nie ma ogrodu. Ca€Ёy czas skuba€Ёam szarpie, prosz€Ѕ spojrze€Ћ, to pana wina, porobi€Ёy mi si€Ѕ na palcach odciski. €Ї Aniele €Ї odpowiada€Ё jej Mariusz. !€АAnio€Ё€Бto najbardziej odporne s€Ёowo w mowie ludzkiej; €Єadneinne nie wytrzyma€Ёoby tak niemi€Ёosiernego nadu€Єywania przez kochank€Іw. Potem, przez wzgl€Јd na obecnych, przerwali rozmow€Ѕ. Nie m€Іwili ju€Є nic, tylko €Њciskali si€Ѕ za r€Ѕce. !Pan Gillenormand odwr€Іci€Ё si€Ѕ do wszystkich obecnych i zawo€Ёa€Ё: €ЇRozmawiajcie g€Ёo€Њno, krzyczcie, ha€Ёasujcie, u diab€Ёa, €Єeby dzieci mog€Ёy sobie swobodnie poszczebiota€Ћ. !I zbli€Єywszy si€Ѕ do Mariusza i Kozety, szepn€Ј€Ё im: €Ї M€Іwcie sobie €Аty€Б, nie kr€Ѕpujcie si€Ѕ. Ciotka Gillenormand z os€Ёupieniem patrzy€Ёa na to wtargni€Ѕcie €Њwiat€Ёa w jej starczy dom. Os€Ёupienie to jednak nie mia€Ёow sobie nic nieprzyjaznego, nie by€Ёo to bynajmniej zgorszone i zazdrosne spojrzenie sowy na dwoje turkawek, tylko bezmy€Њlne oko biednego, pi€Ѕ€Ћdziesi€Ѕcioletniego niewini€Јtka; chybione €Єycie patrzy€Ёo na triumf mi€Ёo€Њci. €ЇPanno Gillenormand starsza €Їrzek€Ё do niej ojciec €Їa co, !m€Іwi€Ёem przecie€Є, €Єe ci€Ѕ to spotka. I po chwili milczenia doda€Ё: €Ї Przypatrz si€Ѕ szcz€Ѕ€Њciu innych. Usiad€Ё przy nich, posadzi€Ё "Kozet€Ѕ i uj€Ј€Ё ich cztery r€Ѕce w swoje stare, pomarszczone d€Ёonie. €ЇZachwycaj€Јca jest ta ma€Ёa. Kozeta to arcydzie€Ёo. Ma€Ёa dziewczynka, a wielka dama. Szkoda, €Єe b€Ѕdzie tylko baronow€Ј, urodzi€Ёa si€Ѕ na margrabin€Ѕ. Co za rz€Ѕsy! Moje dziatki, dobrze zapami€Ѕtajcie sobie, €Єe nie ma nic lepszego ni€Є mi€Ёo€Њ€Ћ. Kochajcie si€Ѕ! &Zg€Ёupiejcie z mi€Ёo€Њci! Mi€Ёo€Њ€Ћ to"g€Ёupota ludzi i m€Јdro€Њ€Ћ Boga. #Ub€Іstwiajcie si€Ѕ! Tylko €Ї doda€Ёnagle zachmurzony €Ї co za nieszcz€Ѕ€Њcie! Przysz€Ёo mi na my€Њl, €Єe po€Ёowa tego, co posiadam, to do€Єywocie. Dop€Іki b€Ѕd€Ѕ €Єy€Ё, to jako€Њ !p€Іjdzie, ale po mojej €Њmierci, za dwadzie€Њcia lat mniej "wi€Ѕcej, nie b€Ѕdziecie mieli ani szel€Јga, biedne dzieci. Twoje pi€Ѕkne r€Јczki, pani baronowo, b€Ѕd€Ј musia€Ёy klepa€Ћ bied€Ѕ. Tu odezwa€Ё si€Ѕ powa€Єny i spokojny g€Ёos: €Ї Panna Eufrazja Fauchelevent ma sze€Њ€Ћset tysi€Ѕcy frank€Іw posagu. By€Ё to g€Ёos Jana Valjean. Dotychczas nie wyrzek€Ё jeszcze ani s€Ёowa; wszyscy zapomnieli prawie, €Єe sta€Ё nieruchomy, z ty€Ёu za tymi szcz€Ѕ€Њliwymi lud€Ўmi. €Ї Jaka panna Eufrazja?? €Ї zapyta€Ё zdumiony dziadek. €Ї To ja €Ї odpowiedzia€Ёa Kozeta. %€Ї Sze€Њ€Ћset tysi€Ѕcy frank€Іw!! €Ї powt€Іrzy€Ё pan Gillenormand. €Ї Bez czternastu czy mo€Єe "pi€Ѕtnastu tysi€Ѕcy €Ї doda€Ё Jan Valjean. I po€Ёo€Єy€Ё na stole pakiet, kt€Іry ciotka Gillenormand wzi€Ѕ€Ёa za ksi€Ј€Єk€Ѕ. Jan Valjean sam go rozwin€Ј€Ё; by€Ё to plik banknot€Іw. Rozwi€Јzano go i przeliczono. By€Ёo pi€Ѕ€Ћset banknot€Іw tysi€Јcfrankowych i sto sze€Њ€Ћdziesi€Јt osiem pi€Ѕ€Ћsetfrankowych. Razem pi€Ѕ€Ћset osiemdziesi€Јt cztery tysi€Јce frank€Іw. €Ї To rzeczywi€Њcie pi€Ѕkna ksi€Ј€Єka €Ї rzek€Ё pan Gillenormand. "€Ї Pi€Ѕ€Ћset osiemdziesi€Јt cztery tysi€Јce frank€Іw €Ї szepn€Ѕ€Ёa ciotka. €ЇTo si€Ѕ dobrze sk€Ёada, nieprawda€Є, panno !Gillenormand starsza? €Ї m€Іwi€Ё !dziadek. €ЇTen diabe€Ё, Mariusz, odkry€Ё na drzewie marze€Љ milionow€Ј gryzetk€Ѕ. I ufaj tu mi€Ёostkom m€Ёodych ludzi! Studenci znajduj€Ј kochanki z !sze€Њciuset tysi€Јcami frank€Іw! "€ЇPi€Ѕ€Ћset osiemdziesi€Јt cztery "tysi€Јce frank€Іw! €Їpowt€Іrzy€Ёa !p€І€Ёg€Ёosem panna Gillenormand. €Ї Pi€Ѕ€Ћset osiemdziesi€Јt cztery!! To jakby sze€Њ€Ћset tysi€Ѕcy, co? A Mariusz i Kozeta tymczasem wpatrywali si€Ѕ w siebie i prawie nie zwr€Іcili uwagi na ten drobiazg. Bezpieczniej jest z€Ёo€Єy€Ћ pieni€Јdze w lesie ni€Є u notariusza Nie potrzebujemy chyba opowiada€Ћ szczeg€І€Ёowo, €Єe posprawie Champmathieu Jan Valjean m€Іg€Ё podczas swej pierwszej kilkudniowej !ucieczki wpa€Њ€Ћ do Pary€Єa, €Єe zd€Ј€Єy€Ё jeszcze podnie€Њ€Ћ u Laffitte€Вa swoje pieni€Јdze, z€Ёo€Єone na nazwisko pana Madeleine, mera w Montreuil-sur-mer, i €Єe obawiaj€Јc si€Ѕ powt€Іrnego !aresztowania, kt€Іre nast€Јpi€Ёo wkr€Іtce, zakopa€Ё te pieni€Јdzew lesie Montfermeil, w miejscuzwanym polan€Ј Blaru. Suma sze€Њciuset tysi€Ѕcy frank€Іw, ca€Ёa w banknotach, ma€Ёo zajmowa€Ёa miejsca i mo€Єna j€Ј by€Ёo zamkn€Ј€Ћ w pude€Ёku, ale €Єeby uchroni€Ћ pieni€Јdze od wilgoci, w€Ёo€Єy€Ё je do d€Ѕbowego kuferka nape€Ёnionego wi€Іrami z kasztanowego drzewa. Do #kuferka tego w€Ёo€Єy€Ё r€Іwnie€Є i sw€Іj drugi skarb, €Њwieczniki biskupa. Pami€Ѕtamy, €Єe je zabra€Ё, uciekaj€Јc z Montreuil-sur-mer. Cz€Ёowiek, kt€Іrego Boulatruelle zobaczy€Ё pierwszy raz pewnego wieczora, by€Ё to Jan Valjean. P€І€Ўniej, ilekro€Ћ Jan Valjean potrzebowa€Ё pieni€Ѕdzy, "chodzi€Ё po nie na polan€Ѕ Blaru. St€Јd wyjazdy, o kt€Іrych by€Ёa mowa. Mia€Ё motyk€Ѕ schowan€Ј w krzakach, w jemu tylko znanej kryj€Іwce. Rzeczywista suma wynosi€Ёa pi€Ѕ€Ћset osiemdziesi€Јt cztery !tysi€Јce pi€Ѕ€Ћset frank€Іw. Jan Valjean zachowa€Ё pi€Ѕ€Ћset frank€Іw dla siebie. Co b€Ѕdzie $dalej, to si€Ѕ zobaczy €Ї my€Њla€Ё. R€І€Єnica mi€Ѕdzy t€Ј sum€Ј i sze€Њciuset trzydziestoma tysi€Јcami frank€Іw podniesionymi u Laffitte€Вa zosta€Ёa wydana w ci€Јgu dziesi€Ѕciu lat, od 1823 do 1833 roku. Pi€Ѕ€Ћ lat pobytu w klasztorze kosztowa€Ёo tylko pi€Ѕ€Ћ tysi€Ѕcy frank€Іw. Jan Valjean postawi€Ё na swoimkominku dwa srebrne lichtarze, gdzie b€Ёyszcza€Ёy ku wielkiemu podziwowi starej Toussaint. Jan Valjean wiedzia€Ё, €Єe si€Ѕ uwolni€Ё od Javerta. Opowiadano przy nim i sam to sprawdzi€Ё w €АMonitorze€Б, kt€Іry ten fakt og€Ёosi€Ё, €Єe !inspektor policji Javert zosta€Ё znaleziony pod galarami praczek mi€Ѕdzy mostem Wymiany i Nowym Mostem i €Єepismo zostawione przez tego cz€Ёowieka, nieskazitelnego zreszt€Ј i bardzo cenionego przez zwierzchnik€Іw, naprowadzi€Ёo na domys€Ё, €Єe w przyst€Ѕpie pomieszania !zmys€Ё€Іw odebra€Ё sobie €Єycie. Rzeczywi€Њcie €Їpomy€Њla€Ё Jan Valjean €Ї je€Єeli mia€Ё mnie w "r€Ѕku i pu€Њci€Ё na wolno€Њ€Ћ, to ju€Є wtedy chyba nie by€Ё przy zdrowych zmys€Ёach. Dwaj starcy, ka€Єdy na sw€Іj !spos€Іb, robi€Ј, co mog€Ј, €Єeby Kozeta by€Ёa szcz€Ѕ€Њliwa Przygotowano wszystko do !wesela. Lekarz o€Њwiadczy€Ё, €Єe mo€Єe si€Ѕ ono odby€Ћ w lutym. By€Ё grudzie€Љ. Rozkoszne tygodnie doskona€Ёego !szcz€Ѕ€Њcia przemin€Ѕ€Ёy szybko. Dziadek nie nale€Єa€Ё do !najmniej szcz€Ѕ€Њliwych. Ca€Ёymi godzinami wpatrywa€Ё si€Ѕ w Kozet€Ѕ. $€Ї €Џliczna dziewczyna!! €Їwo€Ёa€Ё. €Ї I ma twarz tak €Ёagodn€Ј i dobr€Ј! Dalib€Іg, bardziej uroczej nie widzia€Ёem, jak $€Єyj€Ѕ. P€І€Ўniej b€Ѕdzie to mia€Ёo cnoty z zapachem fio€Ёk€Іw. Prawdziwa gracja, na honor! "Maj€Јc tak€Ј €Єon€Ѕ, musisz €Єy€Ћ na wysokiej stopie. Mariuszu, drogi ch€Ёopcze, jeste€Њ baronem, jeste€Њ bogaty €Ї rzu€Ћto swoje adwokackie rzemios€Ёo, b€Ёagam ci€Ѕ. Kozeta i Mariusz nagle przeszli!z grobu do raju. Przej€Њcie by€Ёotak niespodziane, €Єe odurzy€Ёoby ich, gdyby ich nie ol€Њni€Ёo. €Ї Czy rozumiesz co€Њ z tego wszystkiego?? €Ї pyta€Ё Mariusz.!€Ї Nie €Ї odpowiada€Ёa Kozeta €Ї ale zdaje mi si€Ѕ, €Єe Pan B€Іg na nas patrzy. Jan Valjean dzia€Ёa€Ё, pokonywa€Ё trudno€Њci, zabiega€Ё o wszystko i wszystko u€Ёatwi€Ё.!Przy€Њpiesza€Ё szcz€Ѕ€Њcie Kozetytak skwapliwie i na Doz€Іr z !tak€Ј rado€Њci€Ј jak i ona sama. Jako dawny mer potrafi€Ё rozwi€Јza€Ћ dra€Єliwe zagadnienie, kt€Іego tajemnic€Ѕposiada€Ё on tylko: spraw€Ѕ pochodzenia Kozety. Wyznanieca€Ёej prawdy mo€Єe by !przeszkodzi€Ёo ma€Ё€Єe€Љstwu. JanValjean usun€Ј€Ё jednak wszystkie trudno€Њci. Wynalaz€Ё jej zmar€Ёych rodzic€Іw, co mu da€Ёo pewno€Њ€Ћ, €Єe nikt si€Ѕ nigdy o nic nie upomni. Kozetanie mia€Ёa odt€Јd nikogo z "najbli€Єszej rodziny, kt€Іra ju€Є "wygas€Ёa; nie by€Ёa jego c€Іrk€Ј, ale c€Іrk€Ј innego Faucheleventa. Dwaj bracia Fauchelevent pracowali niegdy€Њ jako ogrodnicy w klasztorze przy ulicy Petit-Picpus. Zapytany o nich klasztor da€Ё €Њwiadectwa r€Іwnie pochlebne, jak zas€Ёuguj€Јce na zaufanie; poczciwe zakonnice, niezbyt zdolne i niezbyt sk€Ёonne do roztrz€Јsa€Љ w materii ojcostwa, nie znalaz€Ёy powodudo €Єadnych podejrze€Љ, a w dodatku nigdy dobrze nie wiedzia€Ёy, kt€Іry z dw€Іch Fauchelevent€Іw by€Ё ojcem ma€Ёej Kozety. Potwierdzi€Ёy wi€Ѕc wszystko z najwi€Ѕkszym przekonaniem. Spisano akt "to€Єsamo€Њci. Kozeta sta€Ёa si€Ѕ wobliczu prawa pann€Ј Eufrazj€Ј Fauchelevent, sierot€Ј, kt€Іr€Ј odumarli oboje rodzice Jan Valjean urz€Јdzi€Ё si€Ѕ w ten spos€Іb, €Єe pod nazwiskiem Fauchelevent wyznaczony zosta€Ё na opiekuna Kozety, a jako drugiego opiekuna dodanojej pana Gillenormand. Co do pi€Ѕciuset osiemdziesi€Ѕciu czterech !tysi€Ѕcy frank€Іw, by€Ё to zapis dla Kozety, uczyniony przez "osob€Ѕ ju€Є nie €Єyj€Јc€Ј, kt€Іra chcia€Ёa pozosta€Ћ nieznan€Ј; pierwotny zapis wynosi€Ё pi€Ѕ€Ћset dziewi€Ѕ€Ћdziesi€Јt cztery tysi€Јce frank€Іw, ale dziesi€Ѕ€Ћ tysi€Ѕcy kosztowa€Ёo wychowanie panny Eufrazji; "pi€Ѕ€Ћ tysi€Ѕcy z tej sumy dosta€Ёprzed laty klasztor. Zapis, z€Ёo€Єony na r€Ѕce osoby trzeciej, mia€Ё by€Ћ oddany Kozecie, gdy dojdzie do pe€Ёnoletno€Њci lub wyjdzie za m€Ј€Є. Jak widzimy, ca€Ёa ta historia by€Ёa do przyj€Ѕcia, zw€Ёaszcza z dodatkiem "przesz€Ёo p€І€Ё miliona frank€Іw. "Niekt€Іre szczeg€І€Ёy wygl€Јda€Ёy co prawda troch€Ѕ dziwnie, ale ich nie spostrze€Єono. Jednemu z zainteresowanych zawi€Јza€Ёaoczy mi€Ёo€Њ€Ћ, wobec innych spe€Ёni€Ёo t€Ѕ rol€Ѕ sze€Њ€Ћset tysi€Ѕcy. !Kozeta dowiedzia€Ёa si€Ѕ, €Єe niejest c€Іrk€Ј tego starca, kt€Іrego tak d€Ёugo nazywa€Ёa ojcem. By€Ё to tylko jej krewny;jej ojcem prawdziwym by€Ё innyFauchelevent. W ka€Єdej innej chwili dotkn€Ѕ€Ёoby j€Ј to "bole€Њnie. Ale prze€Єywa€Ёa teraz godziny niewys€Ёowionego szcz€Ѕ€Њcia i ta wiadomo€Њ€Ћ !rzuci€Ёa na ni€Ј tylko przelotny cie€Љ, kt€Іry rado€Њ€Ћ wkr€Іtce rozproszy€Ёa. Mia€Ёa Mariusza. Zjawi€Ё si€Ѕ m€Ёody, stary odchodzi€Ё na stron€Ѕ €Ї takie jest €Єycie. Ponadto Kozeta od wielu lat przywyk€Ёa do €Єycia w€Њr€Іd zagadek; ka€Єda istota, kt€Іrej dziecinne lata otoczy€Ёa tajemnic€Ј, €Ёatwo godzi si€Ѕ z jej wyja€Њnieniem. Jednak€Єe w dalszym ci€Јgu nazywa€Ёa Jana Valjean ojcem. Kozeta by€Ёa wniebowzi€Ѕta i zachwyca€Ёa si€Ѕ panem Gillenormand. Przyczyni€Ёy si€Ѕ do tego jego komplementy i podarunki. Kiedy Jan Valjean stara€Ё si€Ѕ zapewni€Ћ jej normaln€Ј sytuacj€Ѕ w spo€Ёecze€Љstwie, pan Gillenormand czuwa€Ё nad wypraw€Ј. Najwi€Ѕcej radowa€Ёa go w€Ёasna szczodro€Њ€Ћ. Co rano Kozeta dostawa€Ёa jaki€Њ nowy prezent. Doko€Ёa niej pi€Ѕtrzy€Ёy si€Ѕ stosy kosztownych fata€Ёaszk€Іw. U€Ёo€Єono, €Єe m€Ёode !ma€Ё€Єe€Љstwo b€Ѕdzie mieszka€Ћ udziadka. Pan Gillenormand Co o wielkiej є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПтїПgХїПBZ€ cx[• д cy\iИ ccy]! @ c€Цy^a*ƒ c)z_ф4 cŒz`х>Дяz!koniecznie chcia€Ё odst€Јpi€Ћ im sw€Іj pok€Іj, najpi€Ѕkniejszy w ca€Ёym domu. €ЇOdm€Ёodniej€Ѕ dzi€Ѕki temu €Ї m€Іwi€Ё. €Ї To dawny projekt, zawsze marzy€Ёem, €Єeby wyprawi€Ћ wesele w moim pokoju. €Ї Umeblowa€Ё ten pok€Іj mn€Іstwem starych wytwornych cacek, sufit i !€Њciany kaza€Ё obi€Ћ niezwyk€Ё€Ј !materi€Ј, kt€Іrej ca€Ё€Ј sztuk€Ѕ mia€Ё w zapasie i s€Јdzi€Ё, €Єe pochodzi€Ёa z Utrechtu €Ї na at€Ёasowym tle barwy jasno€Є€І€Ёtej widnia€Ёy tam aksamitne pierwiosnki. Biblioteka pana Gillenormand !sta€Ёa si€Ѕ kancelari€Ј adwokata,kt€Іrej potrzebowa€Ё Mariusz, poniewa€Є €Ї jak czytelnik zapewne przypomina sobie €Їrada adwokacka wymaga€Ёa posiadania w€Ёasnej kancelarii. Majaki pomieszane ze szcz€Ѕ€Њciem Narzeczeni widywali si€Ѕ codziennie. Kozeta przychodzi€Ёa z panem Fauchelevent. Mariusz zadawa€Ё w my€Њlach najrozmaitsze nieme zapytaniatemu panu Fauchelevent, kt€Іry nie okazywa€Ё mu nic "opr€Іcz €Єyczliwej oboj€Ѕtno€Њci. M€Ёody cz€Ёowiek pow€Јtpiewa€Ё czasem o w€Ёasnych wspomnieniach. Mia€Ё w pami€Ѕciluk€Ѕ, ciemne miejsce, !przepa€Њ€Ћ, kt€Іr€Ј wydr€Ј€Єy€Ёy cztery miesi€Јce konania. Zagubi€Ёo si€Ѕ w niej wiele rzeczy. Tak by€Ё niepewny, €Єe zapytywa€Ё siebie, czy rzeczywi€Њcie widzia€Ё na barykadzie pana Fauchelevent,tego cz€Ёowieka tak powa€Єnego i spokojnego. Mariusz nie m€Іg€Ё uwierzy€Ћ, €Єeby Fauchelevent z barykadyby€Ё tym samym Faucheleventem z krwi i ko€Њci,tak dostojnie siedz€Јcym obok Kozety. Pierwszy by€Ё zapewne jednym z tych dr€Ѕcz€Јcych sn€Іw, kt€Іre mu przynios€Ёa i odchodz€Јc zabra€Ёa maligna. Zreszt€Ј natury ich by€Ёy niedost€Ѕpne dla siebie nawzajem i Mariusz czu€Ё, €Єe nie potrafi zada€Ћ panu Fauchelevent jakiegokolwiek pytania. Dwaj ludzie, kt€Іrzy maj€Ј wsp€Іln€Ј tajemnic€Ѕ i na podstawie milcz€Јcej umowy nie wspominaj€Ј o niej ani s€Ёowem €Ї to si€Ѕ zdarza cz€Ѕ€Њciej, ni€Єby kto przypuszcza€Ё. Raz jednak Mariusz zdoby€Ё si€Ѕ na pr€Іb€Ѕ. Napomkn€Ј€Ё w rozmowie ulic€Ѕ Konopn€Ј i zwracaj€Јc si€Ѕ do pana Fauchelevent zapyta€Ё: €Ї Pan chyba zna t€Ѕ ulic€Ѕ?? €Ї Jak€Ј ulic€Ѕ?? €Ї Konopn€Ј!! €ЇNie mam €Єadnego poj€Ѕcia o nazwie tej ulicy €Їodpowiedzia€Ёpan Fauchelevent tonem najnaturalniejszym w €Њwiecie. Odpowied€Ў dotyczy€Ёa nazwy !ulicy, nie za€Њ samej ulicy, ale mimo to Mariusz uzna€Ё te s€Ёowa za bardziej jednoznaczne, ni€Є by€Ёy w istocie. $Przywidzia€Ёo mi si€Ѕ €Їpomy€Њla€Ё. !€Ї Mia€Ёem halucynacje. To kto€Њ kto by€Ё do niego podobny. Pan Fauchelevent tam nie by€Ё. Dwaj ludzie, kt€Іrych nie spos€Іb odszuka€Ћ Jakkolwiek wielkie by€Ёo szcz€Ѕ€Њcie Mariusza, nie wyp€Ёoszy€Ёo ono jednak z jego umys€Ёu innych spraw. Podczas przygotowa€Љ do wesela, w oczekiwaniu naznaczonego dnia, Mariusz sondowa€Ё przesz€Ёo€Њ€Ћ, zarz€Јdzaj€Јc trudne i skrupulatne poszukiwania. Poczuwa€Ё si€Ѕ do r€І€Єnych d€Ёug€Іw wdzi€Ѕczno€Њci; winien j€Ј by€Ё za ojca i za siebie. Istnia€Ё przecie€Є Th€­nardier, !istnia€Ё te€Є nieznajomy, kt€Іry go odni€Іs€Ё do pana Gillenormand. Mariuszowi bardzo zale€Єa€Ёo na odnalezieniu tych ludzi. Nie chcia€Ё o€Єeni€Ћ si€Ѕ i by€Ћ szcz€Ѕ€Њliwy, zapominaj€Јc o !nich. L€Ѕka€Ё si€Ѕ, €Єeby te nie sp€Ёacone d€Ёugi nie rzuci€Ёy cienia na jego €Єycie, kt€Іre odt€Јd mia€Ёo by€Ћ tak pogodne. Niepodobna mu by€Ёo zostawi€Ћ ich za sob€Ј i przed wkroczeniem w radosn€Ј #przysz€Ёo€Њ€Ћ pragn€Ј€Ё rozliczy€Ћ si€Ѕ z przesz€Ёo€Њci€Ј. To, €Єe Th€­nardier by€Ё z€Ёoczy€Љc€Ј, w niczym nie zmienia€Ёo faktu, €Єe ocali€Ё €Єycie pu€Ёkownikowi Pontmercy.Th€­nardier by€Ё bandyt€Ј dla wszystkich, ale nie dla Mariusza. Nie€Њwiadomy rzeczywistego przebiegu wydarze€Љ na polu bitwy pod Waterloo, nie wiedzia€Ё, €Єe w tej dziwnej przygodzie jego ojciec by€Ё wprawdzie winien Th€­nardierowi €Єycie, lecz nie by€Ё obowi€Јzany do wdzi€Ѕczno€Њci. Ani jeden z licznych agent€Іw, kt€Іrych u€Єywa€Ё Mariusz, nie m€Іg€Ё trafi€Ћ na trop Th€­nardiera. !Zdawa€Ёo si€Ѕ, €Єe przepad€Ё bez !€Њladu. Th€­nardierowa umar€Ёa w wi€Ѕzieniu podczas €Њledztwa. Th€­nardier i jego c€Іrka Anzelma, dwie istoty pozosta€Ёe z tej €Єa€Ёosnej rodziny, zn€Іw uton€Ѕ€Ёy w mroku. Wobec tego, €Єe Th€­nardierowa umar€Ёa, Boulatruelle nie by€Ё obj€Ѕty oskar€Єeniem, Claquesous znikn€Ј€Ёa g€Ё€Іwni oskar€Єeni uciekli z wi€Ѕzienia, proces o zasadzk€Ѕ w ruderze Gorbeau w€Ёa€Њciwie spe€Ёz€Ё na niczym. Sprawa pozosta€Ёa nie wyja€Њniona. S€Јd przysi€Ѕg€Ёych musia€Ё poprzesta€Ћ na dw€Іch podrz€Ѕdnych winowajcach, Panchaudzie, zwanym Wiosennym i Urwipo€Ёciem, orazP€І€Ёszel€Јgu, zwanym Dwa !Miliardy, kt€Іrzy zostali skazanina dziesi€Ѕ€Ћ lat galer. Ich zbieg€Ёych wsp€Іlnik€Іw skazano zaocznie na do€Єywotnie !ci€Ѕ€Єkie roboty, a Th€­nardiera €Ї jako herszta bandy €Ї te€Є zaocznie, na kar€Ѕ €Њmierci. Co do drugiego cz€Ёowieka, nieznajomego, kt€Іry ocali€Ё €Єycie Mariuszowi, poszukiwania, przebiegaj€Јce zpocz€Јtku do€Њ€Ћ pomy€Њlnie, utkn€Ѕ€Ёy nagle na martwym punkcie. Odszukano doro€Єkarza, kt€Іry przywi€Іz€Ё Mariusza na ulic€Ѕ Panien Kalwaryjskich wieczorem sz€Іstego czerwca. Doro€Єkarz !o€Њwiadczy€Ё, €Єe dnia sz€Іstego czerwca, na rozkaz agenta policji, sta€Ё od trzeciej po po€Ёudniu a€Є do zapadni€Ѕcia nocy na nadbrze€Єu przy PolachElizejskich nad wej€Њciem do g€Ё€Іwnego kana€Ёu; €Єe oko€Ёo godziny dziewi€Јtej wieczorem !otworzy€Ёa si€Ѕ krata kana€Ёu od strony rzeki i wyszed€Ё z niej cz€Ёowiek nios€Јcy drugiego !cz€Ёowieka, kt€Іry wydawa€Ё si€Ѕ "nie€Єywy; €Єe agent, kt€Іry sta€Ё na czatach w tym miejscu, aresztowa€Ё cz€Ёowieka €Єyj€Јcego i zabra€Ё martwego; €Єe na rozkaz agenta, on, doro€Єkarz, zabra€Ё wszystkich do swego powozu i pojecha€Ё na ulic€Ѕ Panien Kalwaryjskich; !€Єe tam z€Ёo€Єono zmar€Ёego; €Єe zmar€Ёym by€Ё pan Mariusz i €Єe on, doro€Єkarz, poznaje go, cho€Ћ €Аtym razem€Б€Єyje; €Єe nast€Ѕpnie znowu wsiedli do !powozu, €Єe zaci€Ј€Ё konie, €Єe okilka krok€Іw przed wej€Њciem do Archiw€Іw kazano mu si€Ѕ zatrzyma€Ћ, zap€Ёacono go i odprawiono; €Єe agent zabra€Ё ze sob€Ј tego drugiego cz€Ёowieka; €Єe on nic ju€Є wi€Ѕcej nie wie, €Єe noc by€Ёa bardzo ciemna. Mariusz, jak powiedzieli€Њmy, nic sobie nie przypomina€Ё. To "jedno tylko pami€Ѕta€Ё, €Єe jaka€Њsilna r€Ѕka schwyci€Ёa go w chwili, gdy pada€Ё na wznak na barykadzie; wszystko, co %p€І€Ўniej nast€Јpi€Ёo, zatar€Ёo si€Ѕ w jego pami€Ѕci. Odzyska€Ё przytomno€Њ€Ћ dopiero u pana Gillenormand. Gubi€Ё si€Ѕ w domys€Ёach. Starannie schowa€Ё zakrwawione ubranie, w kt€Іrym go przyniesiono do dziadka, licz€Јc, €Єe mu si€Ѕ przyda w poszukiwaniach. Kiedy ogl€Јda€Ё surdut, !zauwa€Єy€Ё, €Єe jedna po€Ёa jest dziwnie rozdarta. Brakowa€Ёo kawa€Ёka sukna. Pewnego wieczora Mariusz w obecno€Њci Kozety i Jana Valjean opowiada€Ё o tej swojej dziwnej przygodzie, o niezliczonych poszukiwaniach i€Ї braku jakichkolwiek wynik€Іw. Zniecierpliwiony zimnym wyrazem twarzy €Аpana Fauchelevent€Бzawo€Ёa€Ё z €Єywo€Њci€Ј, w kt€Іrej brzmia€Ё prawie gniew: €ЇTak, ten cz€Ёowiek, kimkolwiek on jest, by€Ё wspania€Ёy. Czy pan wie, co on uczyni€Ё? Zjawi€Ё si€Ѕ jak #archanio€Ё. Musia€Ё rzuci€Ћ si€Ѕ w zgie€Ёk walki, porwa€Ћ mnie, otworzy€Ћ kana€Ё, wci€Јgn€Ј€Ћ mnie tam nie€Њ€Ћ! Musia€Ё i€Њ€Ћ przesz€Ёo p€І€Ёtorej mili po strasznych galeriach podziemnych, pochylony, zgi€Ѕty w ciemno€Њciach, w "kloace przesz€Ёo p€І€Ёtorej mili, prosz€Ѕ pana, z trupem na plecach! I w jakim celu? €Ђeby uratowa€Ћ trupa. A tym trupem by€Ёem ja. Powiedzia€Ё sobie: Mo€Єe tli si€Ѕ w nim jeszcze iskierka €Єycia; zaryzykuj€Ѕ moje €Єycie dla tej n€Ѕdznej "iskierki! €Ї I nie ryzykowa€Ё tego€Єycia raz, ale dwadzie€Њcia razy! Na ka€Єdym kroku czyha€Ёo niebezpiecze€Љstwo. Najlepszy dow€Іd, €Єe ledwie Wyszed€Ё z kana€Ёu, zosta€Ё aresztowany. Pojmuje pan, €Єe on to wszystko zrobi€Ё? Nie mog€Јc oczekiwa€Ћ €Єadnej nagrody! Bo kim€Єe ja by€Ёem? Powsta€Љcem, zwyci€Ѕ€Єonym. Ach, gdyby te sze€Њ€Ћset tysi€Ѕcy frank€Іw Kozety nale€Єa€Ёy do mnie... !€Ї Nale€Є€Ј do pana €Ї przerwa€Ё Jan Valjean. €Ї Wi€Ѕc €Ї rzek€Ё Mariusz €Ї odda€Ёbym je za odnalezienie tego cz€Ёowieka. Jan Valjean milcza€Ё. Rozdzia€Ё sz€Іsty BIA€ГA NOC 16 lutego 1833 roku Noc z 16 na 17 lutego 1833 "roku by€Ёa b€Ёogos€Ёawion€Ј noc€Ј."Nad jej ciemno€Њci€Ј otwar€Ёo si€Ѕniebo. By€Ёa to noc wesela Mariusza i Kozety. Chocia€Є zawarcie ma€Ё€Єe€Љstwa jest spraw€Ј naturaln€Ј i prost€Ј, og€Ёoszenie zapowiedzi, spisanie akt€Іw, za€Ёatwienie formalno€Њci w biurze mera i w ko€Њciele zawsze bywa do€Њ€Ћ k€Ёopotliwe. Nie uda€Ёo si€Ѕ zd€Ј€Єy€Ћ przed szesnastym. !Ot€І€Є €Ї notujemy ten szczeg€І€Ёtylko z zami€Ёowania do $€Њcis€Ёo€Њci €Ї trzeba by€Ёo trafu, €Єe szesnastego lutego wypad€Ё t€Ёusty wtorek. St€Јd wahania i skrupu€Ёy, szczeg€Іlnie ze strony ciotki Gillenormand. T€Ёusty wtorek! €Ї zawo€Ёa€Ё dziadek €Ї tym lepiej. Jest przys€Ёowie: !Kto si€Ѕ w t€Ёusty wtorek €Єeni, Za dzieci si€Ѕ nie rumieni Nie zwracajmy na to uwagi. Niech ju€Є zostanie szesnasty! A mo€Єe ty, Mariuszu, chcia€Ёby€Њ od€Ёo€Єy€Ћ €Њlub? €Ї O, nie! €Ї odpowiedzia€Ё zakochany. "€Ї A wi€Ѕc €Єe€Љmy si€Ѕ €Ї rzek€Ё dziadek. I wesele odby€Ёo si€Ѕ szesnastego, pomimo publicznych zabaw. Dnia tego pada€Ё deszcz, ale zawsze "znajdzie si€Ѕ na niebie b€Ё€Ѕkitny k€Јcik na us€Ёugi szcz€Ѕ€Њcia i narzeczem widz€Ј go nawet wtedy, kiedy reszta stworzenia kryje si€Ѕ pod parasolem. Poprzedniego dnia Jan Valjeanwr€Ѕczy€Ё Mariuszowi w obecno€Њci Pana Gillenormand pi€Ѕ€Ћset osiemdziesi€Јt cztery tysi€Јce frank€Іw. Niepotrzebn€Ј ju€Є Janowi Valjean Toussaint odziedziczy€Ёa Kozeta i awansowa€Ёa j€Ј na pokojow€Ј. Dla niego przygotowano w domu pana Gillenormand pi€Ѕknypok€Іj umeblowany z my€Њl€Ј o nim. Kozeta powiedzia€Ёa z tak nieodpartym wdzi€Ѕkiem: !€ЇOjcze, prosz€Ѕ ci€Ѕ, mieszkaj znami €Ї€Єe Jan Valjean prawie przysta€Ё na to. Na kilka dni przed €Њlubem Jan !Valjean mia€Ё wypadek: zgni€Іt€Ё sobie palec u prawej r€Ѕki. Nie by€Ёo to nic niebezpiecznego. Nie pozwoli€Ё, €Єeby kto€Њ si€Ѕ tym zaj€Ј€Ё, opatrzy€Ё lub przynajmniej zobaczy€Ё jego ran€Ѕ, kt€Іrej nie pokaza€Ё nawet Kozecie. Musia€Ё jednak !obanda€Єowa€Ћ r€Ѕk€Ѕ i nosi€Ћ na temblaku; nie m€Іg€Ё wi€Ѕc nic podpisa€Ћ. Zast€Јpi€Ё go pan Gillenormand jako drugi opiekun Kozety. Nie zaprowadzimy czytelnika ani do kancelarii mera, ani do #ko€Њcio€Ёa. Nie chodzi si€Ѕ a€Є tamw €Њlad za zakochanymi i dramat zwykle przestaje interesowa€Ћ, gdy tylko nadejdzie chwila €Њlubnego bukietu. Poprzestaniemy na zanotowaniu jednego szczeg€І€Ёu nie dostrze€Єonego przez m€Ёod€Ј par€Ѕ i orszak podczas przejazdu z ulicy Panien Kalwaryjskich do ko€Њcio€Ёa €Њw. Paw€Ёa. W owym czasie naprawiano bruk w p€І€Ёnocnym ko€Љcu ulicy €Њw. Ludwika, kt€Іr€Ј wobec tegozamkni€Ѕto od ulicy Parku Kr€Іlewskiego. Powozy weselne nie mog€Ёy jecha€Ћ wprost do €Њw. Paw€Ёa i trzeba by€Ёo zdecydowa€Ћ si€Ѕ na okr€Ѕ€Єn€Ј drog€Ѕ przez bulwar. Na bulwarze rojno by€Ёo od masek. Padaj€Јcy co pewien czas deszcz nie zra€Єa€Ё "pajac€Іw, b€Ёazn€Іw i trefnisi€Іw.Pary€Є, weso€Ёy tej zimy 1833 roku, przeistoczy€Ё si€Ѕ w Wenecj€Ѕ. Takich zapust€Іw teraz ju€Є nie ma. Poniewa€Є wszystko sta€Ёo si€Ѕ powszechnym karnawa€Ёem, karnawa€Ё przesta€Ё istnie€Ћ. W podw€Іjnym rz€Ѕdzie powoz€Іw, wzd€Ёu€Є kt€Іrych nibypsy pasterskie cwa€Ёowali gwardzi€Њci miejscy, poczciwe koczobryki familijne, zapchaneciociami i babkami, ukazywa€Ёyw drzwiczkach €Њwie€Єe twarzyczki poprzebieranych dzieciak€Іw, siedmioletnich pierrot€Іw, sze€Њcioletnich kolombin, czaruj€Јcych istotek,kt€Іre czuj€Јc, €Єe oficjalnie bior€Ј udzia€Ё w publicznej zabawie, przenikni€Ѕte by€Ёy godno€Њci€Ј tej maskarady i zachowywa€Ёy si€Ѕ z powag€Ј urz€Ѕdnik€Іw. Czasami w tej procesji powstawa€Ёo jakie€Њ zamieszanie. Po lewej lub prawej stronie sznur powoz€Іw zatrzymywa€Ё si€Ѕ, dop€Іki znowu nie rozwi€Јzano sup€Ёa; jeden pow€Іz, kt€Іry utkn€Ј€Ё w miejscu, wystarcza€Ё, €Єeby sparali€Єowa€Ћ ca€Ёy korow€Іd. Potem znowu ruszano naprz€Іd.Powozy weselne nale€Єa€Ёy do szeregu ci€Јgn€Јcego ku placowi Bastylii, wzd€Ёu€Є prawego brzegu bulwaru. Przy ulicy Pont-aux-Choux orszak zatrzyma€Ё si€Ѕ. Prawie w tej samej chwili drugi orszak, !ci€Јgn€Јcy w kierunku ko€Њcio€Ёa €Њw. Magdaleny, przystan€Ј€Ё tak€Єe. Naprzeciwko powozu panny m€Ёodej znalaz€Ё si€Ѕ pow€Іz z maskami. "€Ї Patrzajcie €Ї zawo€Ёa€Ёa jedna z masek €Ї wesele!! €Ї To na niby €Ї odpowiedzia€Ёa druga. €Ї Prawdziwe wesele jestu nas. Tymczasem dwie inne maski z tego samego powozu, stary Hiszpan z potwornym nosem i ogromnymi czarnymi w€Јsami i chuda przekupka, m€Ёoda dziewczyna w czarnej masce, "te€Є zauwa€Єyli wesele i zacz€Ѕli rozmawia€Ћ po cichu. Rozmowa ich gin€Ѕ€Ёa w og€Іlnym#zgie€Ёku. Strugi deszczu la€Ёy si€Ѕw odkryty pow€Іz, a wiatr w lutym nie jest ciep€Ёy, tote€Є wydekoltowana przekupka rozmawiaj€Јca z Hiszpanem dr€Єa€Ёa i kas€Ёa€Ёa mi€Ѕdzy jednym a drugim wybuchem €Њmiechu. Oto ich dialog: €Ї S€Ёuchaj no!! €Ї Co tata powie?? €Ї Widzisz tego starego?? €Ї Jakiego starego?? €Ї Tego w pierwszej €Њlubnej dryndzie z naszej strony. €Ї Co ma r€Ѕk€Ѕ zawieszon€Ј na czarnej chustce?? €Ї W€Ёa€Њnie. €Ї Wi€Ѕc co?? €Ї Jestem pewny, €Єe go znam. €Ї O!! "€Ї Wychyl si€Ѕ, mo€Єe ci si€Ѕ uda zobaczy€Ћ pann€Ѕ m€Ёod€Ј. €Ї Nie widz€Ѕ. €Ї Mniejsza o to, ale tego "starego, kt€Іremu co€Њ si€Ѕ sta€Ёo w €Ёap€Ѕ, dalib€Іg, ja na pewno znam. !€Ї Na co si€Ѕ to mo€Єe przyda€Ћ??€Ї Nie wiem. R€І€Єne rzeczy przydaj€Ј si€Ѕ. €Ї A co mnie obchodz€Ј starzy!! €Ї Sk€Јd jedzie to wesele?? €Ї A czy ja wiem!! €Ї S€Ёuchaj no!! €Ї Co?? !€ЇMusisz si€Ѕ dowiedzie€Ћ, co to jest za wesele, z kt€Іrym jedzie ten stary, i gdzie oni mieszkaj€Ј. Nie mog€Ѕ opu€Њci€Ћ powozu. €Ї Dlaczego?? €Ї Jestem wynaj€Ѕta. €Ї A, do licha! €Ї Prefektura wynaj€Ѕ€Ёa mnie nadzisiaj jako przekupk€Ѕ. €Ї To prawda. €ЇJe€Єeli opuszcz€Ѕ w€Іz, zatrzyma mnie pierwszy lepszyinspektor, kt€Іry mnie zobaczy.Wiesz o tym dobrze. €Ї Tak, wiem. €Ї Na dzisiaj jestem kupiona przez rz€Јd. €Ї Wszystko jedno. Ten stary mnie nudzi. S€Ёuchaj no. €Ї Co?? !€Ї Musisz si€Ѕ dowiedzie€Ћ, gdziepojecha€Ёo to wesele. €ЇJeszcze czego! Znale€Ў€Ћ po tygodniu wesele, kt€Іre przeje€Єd€Єa€Ёo przez Pary€Є w t€Ёusty wtorek! Szukaj szpilki wstogu siania. Jak ja ich znajd€Ѕ? €ЇTrudno, musisz spr€Іbowa€Ћ. Rozumiesz, Anzelmo? Dwa szeregi po obu stronach bulwaru ruszy€Ёy z miejsca w przeciwnych kierunkach i pow€Іz masek straci€Ё z oczu €Аdrynd€Ѕ€Бpa€Љstwa m€Ёodych. €АNieod€Ё€Јczny€Б Po sko€Љczeniu wszystkich ceremonii, kiedy powiedzieli ju€Є przed merem i przed ksi€Ѕdzem wszystkie mo€Єliwe #€Аtak€Б, kiedy ju€Є podpisali si€Ѕ w merostwie i w zakrystii, kiedy kl€Ѕcz€Јc obok siebie pod baldachimem z bia€Ёej mory w€Њr€Іd dymu kadzielnicy, zamienili obr€Јczki, kiedy !wracali trzymaj€Јc si€Ѕ za r€Ѕce,budz€Јc podziw i zazdro€Њ€Ћ wszystkich, Mariusz ca€Ёy na czarno, ona w bieli, poprzedzani przez szwajcara, !kt€Іry mia€Ё epolety pu€Ёkownika i stuka€Ё halabard€Ј w marmurow€Ј posadzk€Ѕ, mi€Ѕdzy dwoma rz€Ѕdami zachwyconychwidz€Іw, kiedy stan€Ѕli w drzwiach ko€Њcio€Ёa otwartych !na o€Њcie€Є, kiedy wszystko si€Ѕ sko€Љczy€Ёo i mieli siada€Ћ do powozu, Kozeta nie wierzy€Ёa, €Єe to prawda. Patrzy€Ёa na Mariusza, patrzy€Ёa na t€Ёum, patrzy€Ёa na niebo, jakby w obawie, €Єe si€Ѕ zbudzi ze snu. Potem wr€Іcili do domu na ulic€ЅPanien Kalwaryjskich. Mariusz promieniej€Јcy triumfem wst€Ѕpowa€Ё obok Kozety na te same schody, po kt€Іrych niedawno wniesiono go umieraj€Јcego. Pan Gillenormand poda€Ё rami€Ѕ Kozecie i wszed€Ё z ni€Ј pierwszy do jadalni, a za nim reszta biesiadnik€Іw. Zaj€Ѕto miejsca za sto€Ёem. Dwa wielkie fotele sta€Ёy po prawej i po lewej r€Ѕce panny m€Ёodej: jeden dla pana Gillenormand, drugi dla Jana Valjean. Pan Gillenormand usiad€Ё. Drugi fotel zosta€Ё pusty. Zacz€Ѕto si€Ѕ rozgl€Јda€Ћ za €Аpanem Fauchelevent€Б. Nigdzie go nie by€Ёo. Pan Gillenormand zapyta€Ё Baskijczyka: €Ї Gdzie jest pan Fauchelevent?? !€ЇJa€Њnie panie €Ї odpowiedzia€Ё Baskijczyk €Їpan Fauchelevent kaza€Ё powiedzie€Ћ, €Єe boli go $chora r€Ѕka i €Єe nie mo€Єe si€Ј€Њ€Ћdo obiadu z panem baronem i wielkiej є0г Ь5ЦrЧШrХПЪ№ЂkP€ш„ ”nС№ЂkЁїП&ГїП€Ѓk{ЗїПїAїП”ќП–ЗїПa€N cѕzbЮ Ё)X{coq c€{dрі cф{eж% cG|fи0k cЊ|gCс@€€€џ№„PD0&0ПР  € рр` р`" џPа0€€€ џ‡!!!#"D˜џр A У†?џ ‚‚‚‚…Ÿ€ "р"р"`" "р"`"!џ€€€€@@ Р  Р? РР@@@@ј 1IIIII8Œ$Œ$Œ$T$T$тF’I’H’H’HтHp IIIIII1$$$$$$$8’K’I’I’I’I’I‘† p€€ €``1aрРР€€€Уџ<€€№ёсУƒƒ‡Žё№јќ~ŒцРxјР<††ќўј|€9€0```q€?€џgџsc``````?с?уЧ†?у?с№<ј~ц8Рq€с€€ Цјўрx`№aјc˜gfffgcќaьРРРРРР ќЮfcS…Y‰ў@`рАИ˜џр!0 ˜ ˆ ˆ ˆџЯ"""""ўў0( 0   С30 PLC№џ„"р@€€IЩDбDqBaBaAA ТјpўўмL.ц#‚џ!?р$Рb`b`!0!Ајџ"""""""џР      @€`0O`јpXw`ќFФ€ˆƒ0‚!Bџ `р  р@@@`Р@@@ ј @@€ј PPPјˆˆ  ј @јpˆј€ˆp pˆˆˆˆpјpxˆˆt №ˆˆˆˆˆ p€@ р pˆ€€ˆp Ppxˆˆx pˆј€ˆp ј @ј p€€@ рииHииHРР@€@@P`Р@@x8D‚‚‚D8 Ppˆˆˆˆp ј @@€ј №№00Р0€`@Р 80000ўў0p0рqРуўƒў?1œc˜ox`@pа?ŸСрУ№Ч0 ŒЬЮ0Ч№ƒРуѓ0 1ѓУўcўggg0opoрmР9ў9ў1<~0ц1Ц1†a†a†aЦРџР{gs c ` ` ` ` ` ` ‡†ЦЦ8Р0Р0Р0Ц8Цц`Ч„„„„„…EEBB€   ( ( ( 8‘QQ1€€@@@Р<ˆ@P@P@P@ @ Ф$$Ф‘››••‘>|  >  „Ч‚ D>D2  @ < ‘Ч >љљсЧ$$т'$‚HH‚ˆ@Ш@Ш Ј Ј HHHHHљ$$Фœ""D D DTT˜р™‰HHƒ‡A!!!„™™••|јљёР   2 ((8( !Aƒ‡““ @|ј  ёРPpˆј€ˆp8D€€€D8@ Р@@@@@H$$H |ќŒ џџ ‡Ру gцЧ0 `@Р0px№ќ1Ь€Ууpјœ   РРСчУїЧ0Ю0Ь0Ь0РРРјxјќСЬУŒУ У ```  8pјџрџ4ч‡Ур33Œёќр№ ј№Ь0ЮpЧјУиУ УŒСўРі```џРB"""""" €9€-РDРџ#‚Ссq9O№Р€ """"$јBрў`00чџ' (ќџПˆ H &'ˆ Р8,nцЗџŒHHHHHH€ќ "      џ€€€€€0Pа €9€-РDРџ#‚Ссq9OРР€ №р@@€€ љ?Ÿ€H€HРHРH`ˆџџb’’ Ђ2Ђў    @"€џ0€ ‡џBрў`00чџ' (ќјРРР0Р@Р€€  УФмўпЯ€ЧРУрС№РјР|Р~№88|№=ј><<<<<<<<<<<<<<<<<<<ќќxx||<|<|žž№xaЮC†C‡G‡‡џ‡€€€Стќ>pљ{3ф>œŒ„Р№ќ|>Œ№ 8<< |М<<<<|О<<<<љџƒ№~~ј?xžžœјˆp0Р`Р€рp88p?№€>x𹇈€№8№Рpp`Р0`@ЈЈ<<x№pё€юќppрР Р€ Р8p№рР€€<€€€8pрР0ррР€0=Р>ќ€0€Ч88оŸ†ј8x№р№џ€Р€€€xx|<у?ш0@€pрРƒ€œр