ĺbkŃÉ˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙őđGî’ŕGđ@îŕ@>ŕBđEîoŕEńŮő>ŕB>RŕG>˙ęÁńŮ˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙ĂUÎíffĚ sƒ ˆ‰ÜĚnćÝÝٙťťgcněĚÝܙŸťš3>CLAS FARAON1 €003=—#˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙Copyright (C)2000-2001 Pat Crowe. This Book Reader was distributed solely for the reading of classic books which are out of copyright. Program extends to address 3fffh. No responsibilty can be accepted for any breach of copyright nor for any other matter involved with material above this address. This material will have been added by a user of this program and not the author of this program. Please address any enquiries concerning breach of copyright or any other concerns, to that third party. óÍĆ>˙ęŔúPę ŔúQęŔ1ţ˙Íb͛ >ęa>ŕ&>ę Ŕ>˙ę ŔÍđ͜Í:Í\ÍćÍóÍ ÍBÍS ú‚˙§(Ţú ŔOÍŕ>ęŔͧ ÍÓ ÍŽ Íż ÍÓ ÍŽ ÍG ÍÓ ÍŽ úQęŔÍ|ÍĹÍr>ęÁ>xŕE>@ŕAŻŕ>ŕ˙>Óŕ@űÍ ÍvúÁˇ(ńŻęÁ́Ë VËw cËoÂÄËgÂŐË_ 9ËW -ËO ËG Ăú Ŕ<ţ >OÍŕĂú Ŕ<ţ >OÍłĂÍ ĂÍS ĚĹĂú Ŕţ(ţ(ţ(#ú Ŕţ("ţ(*ţ( *Í/ĂÍĹĂÍËĂ͘ĂÍ^ĂÍ÷ĂÍĂÍ#Ăú Ŕ=ţ˙ >OÍ|Ăú Ŕ<ţ >OÍ|Ă!>w# űÉ!6# ú6˙#6# öÉ! 6˙#6# ö6# úÉÍB͜ÍĹÉú ŔţČÍw Í ÍÓ úÁO> ‘O͜úÁOÍŽ úÁ<ţ 8>ęÁÉú Ŕţ ú ŔGÍ3 8 ř Í3 8 řÍ#@Íw  Í  úÍÓ úÁţ(=> ęÁúÁO> ‘ţ >O͜úÁOÍŽ ú Ŕţ 0<ę ŔÉú ŔţČŐĹúÁO ú Ŕţ ͟ Íw Í ÍÓ ÍŽ yţ  Ü{ę ŔÁŃÉĹú Ŕţ ú ŔĆ GÍ3  úÍ3  úúÁO Íw Í ÍÓ ÍŽ yţ  é> ę ŔÁÉ>ę Ŕ>ęÁ>ęŔę!>ęA!@}ęŔ|ęŔÍŃ!ĐŔ*§ úaŔ*§ úúŔOúŔG>š >¸ >>ęŔÉ>ęŔę!>ęA!@}ęŔ|ęŔÍ- űÍŃúŔ=ęŔ Í3  úÍĹÉÍ-(ÍŃ>ęŔúŔć€(ěÍĹÉÍŃ>ęŔúŔć€Ę˜ÍĹÉ Í3  úÍuĘ,ÍŃúŔţÂúŔţĘ#>ę Ŕ>ęŔúŔć€(ÖÍĹÉĺŐĹúŔoúŔg #F+NxĄ<(,xą úŔęŔ͡ ÍÓ ÍŽ úQęŔ>ęŔ$úŔţ(>ęŔÍŻ ÍÓ ÍŽ úQęŔ>ęŔÁŃáÉĺŐĹú Ŕţ˙(!В@§(=ůÍ3 yę Ŕ!В@y§( řÍ3 ÁŃáÉĺŐĹyę Ŕ>ęŔÍG ÍÓ ÍŽ úQęŔú ŔO>˙ę ŔÍ|ÁŃáÉĺŐĹyę Ŕţ(ţ(ţ(ţ( ţ($ţ((!pÍ(!€Í !Í! Í!°Í!ŔÍÁŃáÉÍćĺĹ~î˙" ů ôÁáÉĺŐĹú Ŕ!ů ţ(q! ţ(j!H ţ(c!p ţ(\!˜ ţ(U!Á ţ(N!Ň ţ(G!ę ţ(@! ţ (9!: ţ (2!b ţ (+!Ň &ĺŐĹ!ˆ ĺŐĹ!ŔĺŐĹ!Ú ĺŐĹ!ą ĺŐĹ!aŔ˛Ŕ*§ úÁŃáÉ Przewiń Wers Str. Roz. Wsz Liiku: Rivi Sivu Kapp LopBlättern: Zeil Seit Kapt AlleDéfiler: Ligne Page Chap ToutScrolla: Rad Sida Kap Hela Lista: Linea Pagina Cap. Tutto Blader: Lijn Blad Hfdst Alles Bla: Linje Side Kap Alle Despl.: Línea Página Cap. Todo Mudar: Linha Pagina Cap. Tudo Despl.: Línia Plana Cap. Tot ĺŐĹúŔGúŔ<¸8Í-(ÍŃ>>ę Ŕ7 ęŔ>ę Ŕ§ÁŃá§ÉĺŐĹúŔţÂO úŔţÂO úŔţ(úŔţ ÍuÍŃúŔ>ę Ŕ7 =ęŔ>ę Ŕ§ÁŃáÉĺŐĹúŔG!Đx§(~#§ ÷ô˛Ŕ*§ úÁŃá§ÉĺĹ!€6# xą řÁáÉĺŐĹy!ţ(#!@‘ţ(!€’ţ(!Ŕ“ţ(!€@y§(=ů]T! ÁÍćP* úÍćP* úÍćP* úÍćP* úÁŃáÉ> ę>ęA!  y§( ĺ>""Ŕ " úáúN"úO">ęúŔćęAÉ> ę>ęA!  y§( *GúN¸ 6*GúO¸ .Ŕ * ú>ęúŔę!úŔćęAÍŃ Í3  úÉ> ę>ęA!    ž # ÷őúŔćęAńÉĺŐĹ! Á@6# xą ř!˛Ŕ~#§(Í÷ öÁŃáÉĺĹÖ o&MD)))  0úŔţ( 8 V#F#Í' yţ őzƒ_ÁáÉĺŐĹk&)}ćđo Á ÁĹË!Ë ÁĹ{ć§(Ë8Ë=öxśw#wyśw#wÁŃáÉđ˙ˇŕ˙Íćđ@ćŕ@É>‘ŕ@É>äŕGŕHŕIÉĺŐÍć!`˜Ŕ>đ" üÍćŔ" üŃáÉĺŐ!`˜ y§(=ů> ‘W>ÍćÍ'(Í'(Í'(éőy§ ńń!`˜QÍćÍ'(Í'(Í'(éŃáÉĺĹú‚˙§(,>˙ŕO!˜`>" xą ř€>" xą ř`>" xą ř>ţŕOÁáÉĹw#< ú 6# úÁÉ!˜>"< ű! ˜"< ű!@˜6ń# úÉ!ŕ™ 6ň# ú!š>("< ű! š "< űÉ́Ĺ> ŕđđđđ/ćË7G>ŕđđđđđđđđđđ/ć°Gú€˙¨ ę˙xę€˙>0ŕú˙ÁÉţ(Ż>˙ę‚˙ÉĹ>˙ŕ$ˆ xą ű>ŕ$ÁÉőđ@ć€(đDţ‘ ôńɇ‡‡Ć€ęh˙ióúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęh˙ióúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęh˙@ióúA˙ć ů*âű ňɇ‡‡Ć€ęj˙kóúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęj˙k@óúA˙ć ů*âű ňÉ˙ď=ď=|˙ď=˙˙ď=ď=˙ď=˙˙ď=ď=˙ď=˙˙ď=ď=ŕ˙ď=˙ď=ď=˙ď=ď=ď=ď=<ď=ď˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙MBFONTMonospaced @@@@@@   ŕ ŕ @ŔŔŕ``@€ @€ @ @@  `@@ @@@@@ @ @@ŕ@ @ŕ@ @`@ @@@€€ŕ     ŕ@Ŕ@@@@ŕŕ  @€€ŕŕ  `  ŕ€€  ŕ ŕ€€ŕ Ŕŕ€€ŕ  ŕŕ @@€€ŕ  ŕ  ŕŕ  ŕ ŕ@@ @ @€@ ŕŕ€@ @€ŕ  @@@ŕ ŕŕŕ€ŕŕ  ŕ   Ŕ  Ŕ  Ŕŕ€€€€€ŕŔ     Ŕŕ€€ŕ€€ŕŕ€€ŕ€€€ŕ€€€  ŕ   ŕ   ŕ@@@@@ŕ  ŕ   Ŕ   €€€€€€ŕ ŕ     ŕ      @     @ŕ  ŕ€€€ŕ    Ŕ ŕ  ŕŔ  ŕ€€ŕ ŕŕ@@@@@@      ŕ     @@     ŕ    @      ŕ@@@ŕ @@@€ŕ`@@@@@`€€@@@ ` `@ ŕ@ ŕ ŕ ŕ€€ŕ   ŕŕ€€€ŕ ŕ   ŕŕ ŕ€ŕ`@ŕ@@@@ŕ  ŕ ŕ€€Ŕ    @@@@@@ @€€  Ŕ  @@@@@@  ŕ   Ŕ    ŕ   ŕŕ  ŕ€€ŕ  ŕ Ŕ €€€ŕ€ŕ ŕ@`@@@     ŕ    @   ŕ   @     ŕ ŕŕ @€ŕ @@€@@ @@@@@@@€@@ @@€`€ŕŕŕŕŕŕŕ@ €`€ @ŕ     ŕ@€`@ŕ@@@@Ŕ   @ŕ@@@@@@ŕ@@@ŕ@@ € @€  @ŕ€ŕ ŕ @€@ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕŕ     ŕ @€@    ŔŔŕŕ`@ŕ@@ @ŕ€ŕ ŕ€@ @€ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕ@@@@@@@ŕ€€ŕ@€€€ Ŕ€ŕ @ ŕ  ŕ   0@@@@@@ŕ€ŕ ŕ ŕ ŕ€ŕŕ ŕ ŕ @€@ ŕ Ŕŕ€€@ŕ @@€ŕŕ ŕ@ŕ@ŕŔ @€ŕ@@`@Ŕ@@@€ŔŔŔŕ€€       @€Ŕ@Ŕŕ ŕ ŕ ŕ ŕ€@ @€@@@€ ŕ @@@ŕ @ŕŕ`ŕ€ ŕ @ŕ @€ŕ€@ŕ ŕ  @ŕ ŕ @ ŕ ŕ `€ŕ ŕ  ŕ ŕ @ŕ ŕ @ŕ€€€€ŕŕ€€€€ŕ@ €@ŕ€ŕ€ŕ @ŕ€ŕ€ŕŕ€€ŕ€€ŕ  ŕ€ŕ€ŕ€@ŕ@@ŕ @ŕ@@ŕ@ ŕ@@ŕ ŕ@@ŕŔ  ŕ  Ŕ @ ŕŕ  €@ŕ  ŕ@ŕ    ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕ ŕ  ŕ @ ŕ  ŕ  ŕ€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  @@Ŕ€ŕ ŕ€ŔŔ Ŕ  Ŕ€€@ŕ ŕ ŕ @ŕ ŕ ŕ@ ŕ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ@ŕ ŕ ŕ @ŕ€€€ŕŕ€€ŕ@ €@ŕ ŕ€ŕ @ŕ ŕ€ŕŕ ŕ€ŕ  ŕ ŕ€ŕ€@@@@@@€@@@@@ €€€€ @@@@@ @  ŕ ŕ @ŕ   €@ŕ ŕ @ŕ  ŕ@ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ   ŕ@ŕ@ŕ ŕ ŕ€@  ŕ @  ŕ@   ŕ   ŕ @  ŕ ŕ€€ŕ ŕ€€   ŕ ŕMBFONTVariable pitch €€€€€€  PPřPřPP x ř(đ ŔČ @˜ŕ  @° Đ€€@€€€€€@€@@@@@€@ŕ@ @ŕ@@€Ŕ€ @@@€€@     @@Ŕ@@@@ŕŕ  @€€ŕŕ  `  ŕ€€  ŕ ŕ€€ŕ Ŕŕ€€ŕ  ŕŕ @@€€ŕ  ŕ  ŕŕ  ŕ ŕ€€@@€ @€@ ŔŔ€@ @€ŕ  @@@ŕ ŕŕŕ€ŕŕ  ŕ   Ŕ  Ŕ  Ŕŕ€€€€€ŕŔ     Ŕŕ€€ŕ€€ŕŕ€€ŕ€€€ŕ€€€  ŕ   ŕ   ŕ@@@@@ŕ  ŕ   Ŕ   €€€€€€ŕˆŘ¨ˆˆˆˆˆˆČ¨˜ˆˆŕ     ŕŕ  ŕ€€€ŕ    Ŕ ŕ  ŕŔ  ŕ€€ŕ ŕŕ@@@@@@      ŕ      @ˆˆˆ¨¨¨P   @      ŕ@@@ŕ @@@€ŕŔ€€€€€Ŕ€€@@@ Ŕ@@@@@Ŕ@ ŕ€@ŕ ŕ ŕ€€ŕ   ŕŕ€€€ŕ ŕ   ŕŕ ŕ€ŕ`@ŕ@@@@ŕ  ŕ ŕ€€Ŕ    €€€€€€@@@@@@€€€  Ŕ  €€€€€€€ř¨¨¨¨ŕ    @   @ŕ   Ŕ€ŕ   ` ࠀ€€ŕ€ŕ ŕ€Ŕ€€€Ŕ    ŕ    @ˆ¨¨¨P  @     ŕ ŕŕ @€ŕ @@€@@ €€€€€€€€@@ @@€P ŕŕŕŕŕŕŕ`€€`€€`ŕ     ŕ@€`@ŕ@@@@Ŕ  ¨@ŕ@@@@@@ŕ@@@ŕ@@ € @€P @ŕ€ŕ ŕ @€@ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕŕ     ŕ@€€@HHŔŔđřP ü\T @ŕ€ŕ ŕ€@ @€ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕ€€€€€€@ŕ€€ŕ@€€€ Ŕ€ŕˆpPpˆŕ  ŕ  °€€€€€€ŕ€ŕ ŕ ŕ x„´¤´„xŕ ŕ ŕ$HH$ŕ Ŕx„´¤„x@ŕ @@€ŕŕ ŕ@ŕ@ŕŔ @€ŕ@@`Ŕ@@@@€   ŕ€€ĐĐPPPPP€€Ŕ@Ŕŕ ŕ ŕ ŕ ŕH$H€€€  (8€€€°ˆ 8ŕ ŕ(č @ŕ @€ŕ€@ŕ ŕ   @ŕ ŕ  @ ŕ ŕ P ŕ ŕ  ŕ ŕ  @ŕ ŕ  @ŕ€€€€ŕŕ€€€€ŕ@ €@ŕ€ŕ€ŕŕ€€ŕ€€ŕ ŕ€€ŕ€€ŕ  ŕ€ŕ€ŕ€@ŕ@@ŕ @ŕ@@ŕ@ ŕ@@ŕ ŕ@@@ŕpHHčHHp¨ˆČ¨˜ˆ€@ŕ  ŕ@ŕ    ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕPpˆˆˆp @ řˆ˜¨Čˆř€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  @@Ŕ€ŕ ŕ€Ŕ@ Ŕ  Ŕ€€@ŕ ŕ ŕ @ŕ ŕ ŕ@ ŕ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ@ŕ ŕ ŕ @ŕ€€€ŕŕ€€ŕ@ €@ŕ ŕ€ŕ @ŕ ŕ€ŕŕ ŕ€ŕ  ŕ ŕ€ŕ€@@@@@@€€€€€@ @@@@ @@@@@ @ p` @ŕ    €@ŕ  ŕ @ŕ   ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕ ŕ   ŕ@ŕ@ř¨¨ř@€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  ŕ ŕ€€ŕ  ŕ€€   ŕ ŕPÄ€"c€6ĺc× Dň(Kc€=7*7 "FARAON" TOM I BOLESŁAW PRUS Żonie mojej Oktawii z Trembńskich Głowackiej jako drobny dowód czci i przywišzania poœwięcam tę pracę Autor WSTĘP W północno-wschodnim kšcie Afryki leży Egipt, ojczyzna najstarszej cywilizacji w œwiecie. Przed trzema, czterema, a nawet pięcioma tysišcami lat, kiedy w œrodkowej Europie odziani w surowe skóry barbarzyńcy kryli się po jaskiniach, Egipt -już posiadał wysokš organizację społecznš, rolnictwo, rzemiosła i literaturę. Nade wszystko zaœ wykonywał olbrzymie prace inżynierskie i wznosił kolosalne budowle, których szczštki budzš podziw w technikach nowożytnych. Egipt -jest to żyzny wšwóz między PustynišLibijskš i Arabskš. Głębokoœć jego wynosi kilkaset metrów, długoœć sto trzydzieœci mil, œrednia szerokoœć zaledwo milę. Od zachodu - łagodne, ale nagie wzgórza libijskie, od wschodu strome i popękane skały arabskie sš œcianami tego korytarza,którego dnem płynie rzeka -Nil. Z biegiem rzeki, na północ, œciany wšwozu zniżajš się, a w odległoœci dwudziestu pięciu mil od Morza Œródziemnego nagle rozchodzš się, i Nil zamiast płynšć ciasnymkorytarzem, rozlewa się kilkoma ramionamipo obszernej równinie majšcej kształt trójkšta. Trójkšt ten, zwany Deltš Nilowš, ma za podstawę brzeg Morza Œródziemnego, zaœ u wierzchołka, przy wyjœciu rzeki z wšwozu, miasto Kair tudzież gruzy przedwiekowej stolicy, Memfisu. Gdyby kto mógł wznieœć się o dwadzieœcia mil w górę i stamtšd spojrzeć na Egipt, zobaczyłby dziwnš formę kraju i osobliwe zmiany jego koloru. Z tej wysokoœci, na tle białych i pomarańczowych piasków, Egipt wyglšdałby jak wšż, który w energicznych skrętach posuwa się przez pustynię do Morza Œródziemnego i -już zanurzył w nim trójkštnš głowę, ozdobionš dwojgiem oczu: lewym -Aleksandriš, prawym -Damiettš. Długi ten wšż w paŸdzierniku, kiedy Nil zalewa cały Egipt, miałby błękitnš barwę wody. W lutym, kiedy miejsce opadajšcych wód zajmuje wiosenna roœlinnoœć, wšż byłby zielony, z błękitnš pręgš wzdłuż ciała i mnóstwem błękitnych żyłek na głowie, z powodu kanałów, które przecinajš Deltę. W marcu błękitna pręga zwęziłaby się, a ciało węża, skutkiem dojrzewania zbóż, przybrałoby kolor złoty.Wreszcie w poczštkach czerwca Nilowa pręga byłaby bardzo cienka, a ciało węża zrobiłoby się stare, jakby przysłonięte krepš skutkiem suszy i pyłu. Zasadniczš właœciwoœciš klimatu egipskiego jest upał: w styczniu bywa dziesięć stopni ciepła, w sierpniu dwadzieœcia siedem; niekiedy goršco sięga czterdziestu siedmiu stopni, co u nas odpowiada temperaturze rzymskiejłaŸni. Nadto -w sšsiedztwie Morza Œródziemnego, nad Deltš, deszcz pada ledwie dziesięć razy na rok, zaœ w Górnym Egipcie raz na dziesięć lat. W tych warunkach Egipt, zamiast kolebkš cywilizacji, byłby pustynnym wšwozem, jakich pełno wœród Sahary, gdyby co roku nie wskrzeszały go wody œwiętej rzeki Nilu. Od końca czerwca do końca wrzeœnia Nil przybiera i zalewa prawie cały Egipt; od końca paŸdziernika do końca maja roku następnego opada i stopniowo odsłania coraz niższe płaty gruntu. Wody rzeki sš tak przesycone mineralnymi i organicznymi szczštkami, że kolor ich staje się brunatnawym, więc w miarę opadania wód na zalanych gruntach osadza się mul żyzny,który zastępuje najlepsze nawozy. Ten muł i goršcy klimat sprawia, że Egipcjanin, zamknięty między pustyniami, może mieć trzy zbiory w cišgu roku i około trzystu ziarn z jednego ziarna zasiewu! Ale Egipt nie jest jednostajnš płaszczyznš, lecz krajem falistym; niektóre jego grunta tylko przez dwa lub trzy miesišce pijš błogosławione wody, inne nie widzš jej przez cały rok; wylew bowiem nie dosięga pewnych punktów. Niezależnie od tego -trafiajš się lata małych przyborów, a wówczas częœć Egiptu nie otrzymuje zapładniajšcego mułu. Nareszcie, skutkiemupałów, ziemia prędko wysycha i trzeba jš zlewać jak w doniczkach. Wszystkie te okolicznoœci sprawiły, że naród zamieszkujšcy dolinę Nilu musiał albozginšć, jeżeli był słabym, albo uregulować wody, jeżeli posiadał geniusz. Starożytni Egipcjanie mieli geniusz, więc stworzyli cywilizację. Już przed szeœcioma tysišcami lat spostrzegli, ze Nil przybiera, gdy słońce ukazuje się pod gwiazdš Syriuszem, a zaczyna opadać, gdy słońce zbliża się do gwiazdozbioru Wagi. Spostrzeżenia te popchnęły ich do obserwacji astronomicznych i mierzenia czasu. Aby zachować wodę przez cały rok, wykopali w swoim kraju długš na kilka tysięcy mil sieć kanałów. Aby zaœ ubezpieczyć się od nadmiernych wylewów, wznosili potężne tamy i kopali zbiorniki, spomiędzy których sztuczne jezioro Moeris zajmowało trzysta kilometrów kwadratowych powierzchni, przy dwunastu piętrach głębokoœci. Nareszcie wzdłuż Nilui kanałów pobudowali mnóstwo prostych, ale skutecznych machin hydraulicznych, za pomocš których można było czerpać wodę iwylewać jš na pola położone o jedno lub dwa piętra wyżej. I jeszcze, jako dopełnienie wszystkiego, trzeba było co roku oczyszczać zamulone kanały, poprawiać tamy i budować wysoko położonedrogi dla wojsk, które w każdej porze musiały odbywać marsze. Te olbrzymie prace wymagały, obok wiadomoœci z astronomii, miernictwa, mechaniki i budownictwa -jeszcze doskonałej organizacji. Czy to umocnienie grobli, czy oczyszczenie kanałów musiało być robione i zrobione w pewnym czasie na wielkiej przestrzeni. Stšd powstała koniecznoœć utworzenia armii robotniczej, liczšcej dziesištki tysięcy głów, działajšcejw oznaczonym celu i pod jednym kierunkiem. Armii, która musiała mieć mnóstwo małych i wielkich dowódców, mnóstwo oddziałów wykonywajšcych rozmaite prace, skierowane do jednolitego rezultatu, armii, która potrzebowała wiele żywnoœci, œrodków i sił pomocniczych. Egipt zdobył się na takš armię pracownikówi jej zawdzięcza swoje wiekopomne dzieła. Zdaje się, że stworzyli jš, a następnie nakreœlali jej plany -kapłani, czyli mędrcy egipscy; rozkazywali zaœ królowie, czyli faraonowie. Skutkiem tego naród egipski w czasach wielkoœci tworzył jakby jednš osobę, w której stan kapłański odegrywał rolę myœli, faraon był wolš, lud -ciałem, a posłuszeństwo -cementem. Tym sposobem sama przyroda Egiptu, domagajšca się wielkiej, cišgłej i porzšdnejroboty, stworzyła szkielet społecznej organizacji tego kraju: lud pracował, faraon kierował, kapłani układali plany. I jak długo te trzy czynniki dšżyły zgodnie do celów wskazanych przez naturę, tak długo społecznoœć mogła kwitnšć i dokonywać swoich dzieł wiecznotrwałych. Łagodny i wesoły, a bynajmniej nie wojowniczy lud egipski dzielił się na dwie klasy: rolników i rzemieœlników. Między rolnikami musieli być jacyœ właœciciele drobnych kawałków gruntu, przeważnie jednak byli dzierżawcy ziem należšcych do faraona, kapłanów i arystokracji. Rzemieœlnicy wyrabiajšcy odzież, sprzęty, naczynia i narzędzia byli samodzielnymi; pracujšcy zaœ przy wielkich budowlach tworzyli jakby armię. Każda z tych specjalnoœci, a głównie budownictwo wymagało sił pocišgowych i motorów: ktoœ musiał czerpać po całych dniach wodę z kanałów lub przenosić kamienie z kopalń tam, gdzie były potrzebne. Te najcięższe mechaniczne zajęcia, a przede wszystkim -prace w kamieniołomach, wykonywali przestępcy skazani przez sšdy lub schwytani na wojnieniewolnicy. Rodowici Egipcjanie mieli barwę skóry miedzianš, czym chełpili się gardzšc jednoczeœnie czarnymi Etiopami, żółtymi Semitami i białymi Europejczykami. Ten kolor skóry, pozwalajšcy odróżnić swojego od obcego, przyczyniał się do utrzymania narodowej jednoœci silniej aniżeli religia, którš można przyjšć, albo język, którego można się wyuczyć. Z biegiem czasu jednak, kiedy państwowy gmach zaczšł pękać, do kraju coraz liczniej napływały obce pierwiastki. Osłabiały one spójnoœć, rozsadzały społeczeństwo, a nareszcie zalały i rozpuœciły w sobie pierwotnych mieszkańców kraju. Faraon rzšdził państwem przy pomocy armii stałej i milicji czy policji tudzież mnóstwa urzędników, z których powoli utworzyła się arystokracja rodowa. Tytularnie był on prawodawcš, naczelnym wodzem, najbogatszym właœcicielem, najwyższym sędziš, kapłanem, a nawet synem bożym i bogiem. Czeœć boskš odbierał nie tylko od ludu i urzędników, ale niekiedy sam sobie stawiał ołtarze i przed swymi własnymi wizerunkami palił kadzidła. Obok faraonów, a bardzo często ponad nimi, stali kapłani: był to zakon mędrców kierujšcy losami kraju. Dziœ prawie nie można wyobrazić sobie nadzwyczajnej roli, jakš stan kapłański odegrywał w Egipcie. Byli oni nauczycielami młodych pokoleń, wróżbitami, a więc doradcami ludzi dorosłych, sędziami zmarłych, którym ich wola i wiedza gwarantowała nieœmiertelnoœć. Nie tylko spełniali drobiazgowe obrzšdki religijne przy bogach i faraonach, ale jeszcze leczylichorych jako lekarze, wpływali na bieg robót publicznych jako inżynierowie tudzież na politykę jako astrologowie, a nade wszystko -znawcy własnego kraju i jego sšsiadów. W historii Egiptu pierwszorzędne znaczenie majš stosunki, jakie istniały między stanemkapłańskim a faraonami. Najczęœciej faraon ulegał kapłanom, składał bogom hojne ofiary i wznosił œwištynie. Wówczas żył długo, a jego imię i wizerunki, ryte na pomnikach, przechodziły od pokolenia do pokolenia, pełne chwały. Wielu jednak faraonów panowało krótko, a niektórych znikały nie tylko czyny, ale nawet nazwiska. Parę razy zaœ trafiło się, że upadała dynastia, a klaff , czapkę faraonów otoczonš wężem, przywdziewał kapłan. Egipt rozwijał się, dopóki jednolity naród, energiczni królowie i mšdrzy kapłani współdziałali sobie dla pomyœlnoœci ogółu. Lecz nadeszła epoka, że lud skutkiem wojen zmniejszył się liczebnie, w ucisku i zdzierstwie utracił siły, napływ zaœ obcych przybyszów podkopał rasowš jednoœć. A gdy jeszcze w powodzi azjatyckiego zbytku utonęła energia faraonów i mšdroœć kapłanów, i dwie te potęgi rozpoczęły między sobš walkę o monopol obdzierania ludu, wówczas Egipt dostał się pod władzę cudzoziemców, i œwiatło cywilizacji przez kilka tysięcy lat płonšce nad Nilem -zagasło. Poniższe opowiadanie odnosi się do XI wiekuprzed Chrystusem, kiedy upadła dynastia dwudziesta, a po synu słońca, wiecznie żyjšcym Ramzesie XIII, wdarł się na tron iczoło swoje ozdobił ureusem wiecznie żyjšcy syn słońca San-amen-Herhor, arcykapłan Amona... ROZDZIAŁ PIERWSZY W trzydziestym trzecim roku szczęœliwego panowania Ramzesa XII Egipt œwięcił dwie uroczystoœci, które prawowiernych jego mieszkańców napełniły dumš i słodyczš. Wmiesišcu Mechir, w grudniu, wrócił do Tebów, obsypany kosztownymi darami, bożek Chonsu, który przez trzy lata i dziewięć miesięcy podróżował w kraju Buchten, uzdrowił tam córkę królewskš imieniem Bent-res i wypędził złego ducha nie tylko z rodziny króla, a nawet z fortecyBuchtenu. Zaœ w miesišcu Farmuti, w lutym, pan Górnego i Dolnego Egiptu, władca Fenicji i dziewięciu narodów, Mer-amen-Ramzes XII,po naradzeniu się z bogami, którym jest równy, mianował swoim erpatrem, czyli następcš tronu, dwudziestodwuletniego synaCham-sem-merer-amen-Ramzesa. Wybór ten wielce uradował pobożnych kapłanów, dostojnych nomarchów, walecznš armię, wierny lud i wszelkie żyjšce na ziemi egipskiej stworzenie. Starsibowiem synowie faraona, urodzeni z królewny chetyjskiej, za sprawš czarów, których zbadać nie można, byli nawiedzeni przez złego ducha. Jeden syn, dwudziestosiedmioletni, od czasu pełnoletnoœci nie mógł chodzić, drugi przecišł sobie żyły i umarł, a trzeci przezzatrute wino, którego nie chciał się wyrzec, wpadł w szaleństwo i mniemajšc, że jest małpš, całe dnie przepędzał na drzewach. Dopiero czwarty syn, Ramzes, urodzony z królowej Nikotris, córki arcykapłana Amenhotepa, był silny jak wół Apis, odważny jak lew i mšdry jak kapłani. Od dzieciństwa otaczał się wojskowymi i, jeszcze będšc zwyczajnym księciem, mawiał: -Gdyby bogowie, zamiast młodszym synem królewskim, uczynili mnie faraonem, podbiłbym, jak Ramzes Wielki, dziewięć narodów, o których nigdy w Egipcie nie słyszano, zbudowałbym œwištynię większš aniżeli całe Teby, a dla siebie wzniósłbym piramidę, przy której grób Cheopsa wyglšdałby jak krzak róży obok dojrzałej palmy. Otrzymawszy tak pożšdany tytuł erpatra, młody ksišżę poprosił ojca o łaskawe mianowanie go dowódcš korpusu Menti. Na co jego œwištobliwoœć Ramzes XII, po naradzie z bogami, którym jest równy, odpowiedział, iż uczyni to, jeżeli następca tronu złoży dowód, że potrafi kierować masš wojsk na stopie bojowej. W tym celu zwołana została rada pod prezydencjš ministra wojny San-amen-Herhora, który był arcykapłanemnajwiększej œwištyni -Amona w Tebach. Rada postanowiła: Następca tronu w połowie miesišca Misori (poczštek czerwca)zbierze dziesięć pułków rozlokowanych wzdłuż linii, która łšczy miasto Memfis z miastem Pi-Uto leżšcym w Zatoce Sebenickiej. Z dziesięciotysięcznym korpusem, przygotowanym do boju, zaopatrzonym w obóz i machiny wojenne, następca uda się na wschód, ku goœcińcowi, który biegnie odMemfis do Chetem, na granicy ziemi Gosen ipustyni egipskiej. W tym czasie jenerał Nitager, naczelny wódz armii, która strzeże bram Egiptu od najazdu azjatyckich ludów, ma wyruszyć odGorzkich Jezior przeciw następcy tronu. Obie armie: azjatycka i zachodnia, zetknš się w okolicach miasta Pi-Bailos, ale -na pustyni, ażeby pracowity rolnik ziemi Gosennie doznał przeszkód w swoich zajęciach. Następca tronu zwycięży, jeżeli nie da się zaskoczyć Nitagerowi, a więc -jeżeli zgromadzi wszystkie pułki i zdšży ustawić je w szyku bojowym na spotkanie nieprzyjaciela. W obozie księcia Ramzesa znajdować się będzie sam jego dostojnoœć Herhor, minister wojny, i o biegu wypadków złoży raport faraonowi. Granicę ziemi Gosen i pustyni stanowiły dwie drogi komunikacyjne. Jednš był kanał transportowy od Memfis do jeziora Timsah,drugš -szosa. Kanał znajdował się jeszcze w ziemi Gosen, szosa już w pustyni, którš obie drogi otaczały półkolem. Z szosy prawie na całej przestrzeni widać było kanał. Niezależnie od sztucznych granic sšsiadujšce krainy różniły się pod każdym względem. Ziemia Gosen pomimo falistoœci gruntu wydawała się równinš, pustynię zaœskładały wapienne wzgórza i doliny piaszczyste. Ziemia Gosen wyglšdała jak olbrzymia szachownica, której zielone i żółte poletka odgraniczały się barwš zbóż ipalmami rosnšcymi na miedzach; zaœ na rudym piasku pustyni i jej białych wzgórzach płat zielonoœci albo kępa drzew i krzaków wyglšdały jak zabłškany podróżny. Na płodnej ziemi Gosen z każdego pagórka tryskał ciemny gaj akacji, sykomorów i tamaryndusów, z daleka przypominajšcych nasze lipy, wœród których kryły się pałacyki z rzędami przysadzistych kolumn albo żółte lepianki chłopów. Niekiedy obok -gaju bieliło się miasteczko z domami o płaskich dachach albo ponad drzewa ciężko wznosiły się piramidalne bramy œwištyń, niby podwójne skały, upstrzone dziwnymi znakami. W pustyni, spoza pierwszego szeregu trochę zielonych pagórków, wyzierały nagiewzgórza, zasłane stertami głazów. Zdawało się, że przesycony nadmiarem życia kraj zachodni z królewskš hojnoœciš rzuca na drugš stronę kanału zieleń i kwiaty, lecz wiecznie głodna pustynia pożera je w następnym roku i przerabia na popiół. Odrobina roœlinnoœci, wygnanej na skały i piaski, trzymała się miejsc niższych, dokšdza pomocš rowów, przebitych w nasypie szosy, można było doprowadzać wodę z kanału. Jakoż między łysymi wzgórzami, wpobliżu szosy, piły rosę niebieskš ukryte oazy, gdzie rósł jęczmień i pszenica, winnykrzew, palmy i tamaryndusy. W takich miejscach żyli i ludzie -pojedynczymi rodzinami, którzy spotkawszy się na targu w Pi-Bailos, mogli nawet nie wiedzieć, że sšsiadujš ze sobš na pustyni. Szesnastego Misori koncentracja wojsk była prawie skończona. Dziesięć pułków następcy tronu, które miały zluzować azjatyckie wojska Nitagera, już zebrały się na goœcińcu, powyżej miasta Pi-Bailos, zobozem i częœciš wojennych machin. Ruchami ich kierował sam następca. On zorganizował dwie linie zwiadów, z których3"ˆŠj ľA”48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj˜œˆiC ř }x}`X¸ŠjPc`Oc Ż6c ĺ,Ÿ c „:4  ¸;ž€dalsza miała œledzić nieprzyjaciół, bliższa -pilnować własnej armii od napadu, który był możliwym w okolicy pełnej wzgórz i wšwozów. On, Ramzes, w cišgu tygodnia sam objechał i obejrzał maszerujšce różnymi traktami pułki pilnie baczšc: czy żołnierze majš porzšdnš broń i ciepłe płaszcze na noc, czy w obozach znajduje się dostateczna iloœć sucharów, mięsa i suszonych ryb? On wreszcie rozkazał, aby żony, dzieci i niewolników wojsk, idšcych na granicę wschodniš, przewieziono kanałem, co wpłynęło na zmniejszenie obozów i ułatwiło ruchy właœciwej armii. Najstarsi jenerałowie podziwiali wiedzę, zapał i ostrożnoœć następcy tronu, a nade wszystko jego pracę i prostotę. Swój licznydwór, ksišżęcy namiot, wozy i lektyki zostawił on w Memfis; a sam w odzieży prostego oficera jeŸdził od pułku do pułku, konno, na sposób asyryjski, w towarzystwie dwu adiutantów. Dzięki temu koncentracja właœciwego korpusu poszła bardzo szybko i wojska w oznaczonym czasie stanęły pod Pi-Bailos. Inaczej było z ksišżęcym sztabem, z greckim pułkiem, który mu towarzyszył, i kilkoma wojennymi machinami. Sztab, zebrany w Memfis, miał drogę najkrótszš, więc wyruszył najpóŸniej, cišgnšc za sobš ogromny obóz. Prawie każdy oficer, a byli to panicze wielkich rodów, miał lektykę z czterema Murzynami, dwukolny wóz wojenny, bogaty namiot i mnóstwo skrzynek z odzieżš i jedzeniem tudzież dzbanów pełnych piwa i wina. Prócz tego za oficerami wybrała się w podróż liczna trupa œpiewaczek i tancerek zmuzykš; każda zaœ, jako wielka dama, musiała mieć wóz, zaprzężony w jednš lub dwie pary wołów, i lektykę. Gdy ciżba ta wylała się z Memfis, zajęła na goœcińcu więcej miejsca aniżeli armia następcy tronu. Maszerowano zaœ tak powoli, że machiny wojenne, które zostawiono na końcu, ruszyły o dobę póŸniej, aniżeli był rozkaz. Na domiar złego, œpiewaczki i tancerki zobaczywszy pustynię, wcale jeszcze niestrasznš w tym miejscu, zaczęły bać się i płakać. Więc, dla uspokojenia ich, trzeba było przyœpieszyć nocleg, rozbić namioty i urzšdzić widowisko, a potem ucztę. Nocna zabawa, w chłodzie, pod gwiaŸdzistym niebem, na tle dzikiej natury, tak podobała się tancerkom i œpiewaczkom,że oœwiadczyły, iż odtšd będš występować tylko w pustyni. Tymczasem następca tronu,dowiedziawszy się w drodze o sprawach swego sztabu, przysłał rozkaz, ażeby jak najprędzej zawrócono kobiety do miasta i przyœpieszono pochód. Przy sztabie znajdował się jego dostojnoœćHerhor, minister wojny, lecz tylko w charakterze widza. Nie prowadził za sobš œpiewaczek, ale też i nie robił żadnych uwag sztabowcom. Kazał wynieœć swojš lektykę na czoło kolumny i stosujšc się do jej ruchów posuwał się naprzód albo odpoczywał pod cieniem wielkiego wachlarza, którym osłaniał go adiutant. Jego dostojnoœć Herhor był to człowiek czterdziestokilkoletni, silnie zbudowany, zamknięty w sobie. Rzadko odzywał się i równie rzadko spoglšdał na ludzi spod zapuszczonych powiek. Jak każdy Egipcjanin miał obnażone ręce i nogi, odkrytš pierœ, sandały na stopach, krótkš spódniczkę dokoła bioder, a z przodu fartuszek w pasy niebieskie i białe. Jako kapłan golił zarost i włosy i nosił skórę pantery zawieszonš przez lewe ramię. Nareszcie, jako żołnierz, nakrywał głowę małym gwardyjskim hełmem, spod którego na kark spadała chusteczka, również w białe i niebieskie pasy. Na szyi miał potrójny łańcuch złoty, a podlewym ramieniem, na piersiach, krótki miecz w kosztownej pochwie. Lektyce jego, dŸwiganej przez szeœciu czarnych niewolników, stale towarzyszyło trzech ludzi: jeden niósł wachlarz, drugi topór ministra, a trzeci skrzynkę z papirusami. Był to Pentuer, kapłan i pisarz ministra, chudy asceta, który w największyupał nie nakrywał ogolonej głowy. Pochodził z ludu, lecz pomimo niskiego urodzenia zajmował ważne stanowisko w państwie dzięki wyjštkowym zdolnoœciom. Chociaż minister ze swymi urzędnikami znajdował się na czele sztabowej kolumny inie mięszał się do jej ruchów, nie można jednak twierdzić, ażeby nie wiedział, co siędzieje poza nim. Co godzinę, niekiedy co półgodziny, do lektyki dostojnika zbliżał się -toniższy kapłan, zwyczajny „sługa boży ”, to żołnierz maruder, to przekupień albo niewolnik, który niby obojętnie przechodzšcobok cichego orszaku ministra, rzucał jakieœ słówko. Słówko to zaœ Pentuer niekiedy zapisywał, ale najczęœciej pamiętał, bo pamięć miał nadzwyczajnš. Na te drobnostki nikt nie zważał w zgiełkliwym tłumie sztabowców. Ofcerowie ci, wielcy panicze, zanadto byli zajęci bieganiem, hałaœliwš rozmowš lub œpiewem,ażeby mieli patrzeć, kto zbliża się do ministra; tym więcej że wcišż mnóstwo ludzi snuło się wzdłuż szosy. Piętnastego Misori sztab następcy tronu, wraz z jego dostojnoœciš ministrem, przepędził noc podgołym niebem w odległoœci jednej mili od pułków ustawiajšcych się już do boju w poprzek szosy, za miastem Pi-Bailos. Przed pierwszš z rana, która odpowiada naszej godzinie szóstej, wzgórza pustynne przybrały kolor fioletowy. Spoza nich wychyliło się słońce. Ziemię Gosen zalała różowoœć, a miasteczka, œwištynie, pałace magnatów i lepianki chłopów wyglšdały jak iskry i płomienie, w jednej chwili zapalone wœród zielonoœci. Niebawem zachodni horyzont oblała barwa złota. I zdawało się, że zielonoœć ziemi Gosen rozpływa się w złocie, a niezliczone kanały, zamiast wody, toczš roztopione srebro. Ale wzgórza pustyni zrobiły się jeszcze mocniej fioletowymi, rzucajšc długie cienie na piaski i czarnoœć na roœliny. Straże stojšce wzdłuż szosy doskonale mogły widzieć wysadzone palmami pola za kanałem. Na jednych zielenił się len, pszenica, koniczyna, na innych złocił się dojrzewajšcy jęczmień drugiego posiewu. Jednoczeœnie z chat, ukrytych między drzewami, zaczęli wychodzić do roboty rolnicy, ludzie nadzy, barwy miedzianej, którzy za cały ubiór mieli krótkš spódniczkę na biodrach i czepek na głowie. Jedni zwrócili się do kanałów, aby oczyszczać je z mułu albo czerpać wodę i wylewać na pola za pomocš machin podobnych do żurawi przy studniach. Inni rozproszywszy się między drzewami zbierali dojrzałe figi i winogrona. Snuło siętam sporo nagich dzieci i kobiet w białych, żółtych lub czerwonych koszulach bez rękawów. I był wielki ruch w tej okolicy. Na niebie drapieżne ptactwo pustyni uganiało się za gołębiami i kawkami ziemi Gosen. Wzdłuż kanału huœtały się zgrzytajšce żurawie z kubełkami płodnej wody, a ludzie, którzy zbierali owoce, ukazywali się i znikali między zielonoœciš drzew jak barwne motyle. Zaœ w pustyni, na szosie, już zamrowiło się wojsko i jego służba. Przeleciał oddział konnych uzbrojony w lance. Za nim pomaszerowali łucznicy w czepkach i spódniczkach; mieli oni łuki w garœci, sajdaki na plecach i szerokie tasaki u prawego boku. Łucznikom towarzyszyli procarze niosšcy torby z pociskami i uzbrojeni w krótkie miecze. O sto kroków za nimi szły dwa małe oddziałki piechoty: jeden uzbrojony we włócznie, drugi w topory. Ci i tamci nieœli w rękach prostokštne tarcze, na piersiach mieli grube kaftany, niby pancerze, a na głowie czepki z chusteczkami zasłaniajšcymi kark od upału. Czepki i kaftany były w pasy: niebieskie z białym lub żółte z czarnym, corobiło żołnierzy podobnymi do wielkich szerszeni. Za przedniš strażš, otoczona oddziałem toporników, posuwała się lektyka ministra, a za niš, w miedzianych hełmach i pancerzach, greckie roty, których miarowykrok przypominał uderzenia ciężkich młotów. W tyle było słychać skrzypienie wozów, ryk bydła i krzyki woŸniców, a z boku szosy przemykał się brodaty handlarzfenicki w lektyce zawieszonej między dwoma osłami. Nad tym wszystkim unosił się tuman złotego pyłu i goršco. Nagle od straży przedniej przycwałował konny żołnierz i zawiadomił ministra, że zbliża się następca tronu. Jego dostojnoœć wysiadł z lektyki, a w tejże chwili na szosie ukazała się garstka jeŸdŸców, którzy zeskoczyli z koni. Po czym jeden z jeŸdŸców i minister zaczęli iœć ku sobie, cokilka kroków zatrzymujšc się i kłaniajšc. -BšdŸ pozdrowiony, synu faraona, który oby żył wiecznie -odezwał się minister. -BšdŸ pozdrowiony i żyj długo, ojcze œwięty -odparł następca. A potem dodał: -Cišgnięcie tak wolno, jakby wam nogi upiłowano, a Nitager najpóŸniej za dwie godziny stanie przed naszym korpusem. -Powiedziałeœ prawdę. Twój sztab maszeruje bardzo powoli. -Mówi mi też Eunana -tu Ramzes wskazał na stojšcego za sobš oficera obwieszonego amuletami -że nie wysyłaliœcie patroli do wšwozów. A przecież na wypadek rzeczywistej wojny nieprzyjaciel z tej strony mógł was napaœć. -Nie jestem dowódcš, tylko sędziš -spokojnie odpowiedział minister. -A cóż robił Patrokles? -Patrokles z greckim pułkiem eskortuje machiny wojenne. -A mój krewny i adiutant Tutmozis? -Podobno jeszcze œpi. Ramzes niecierpliwie uderzył nogš w ziemięi umilkł. Był to piękny młodzieniec, z twarzš prawie kobiecš, której gniew i opalenizna dodawały wdzięku. Miał na sobieobcisły kaftan w pasy niebieskie i białe, tegoż koloru chustkę pod hełmem, złoty łańcuch na szyi i kosztowny miecz pod lewym ramieniem. -Widzę -odezwał się ksišżę -że tylko ty jeden, Eunano, dbasz o mojš czeœć. Obwieszony amuletami oficer schylił się do ziemi. -Tutmozis jest to próżniak -mówił następca.-Wracaj, Eunano, na swoje stanowisko. Niech przynajmniej przednia straż ma dowódcę. Potem, spojrzawszy na œwitę, która już go otoczyła, jakby wyrosła spod ziemi, dodał: -Niech mi przyniosš lektykę. Jestem zmęczony jak kamieniarz. -Czyliż bogowie mogš męczyć się!... -szepnšł jeszcze stojšcy za nim Eunana. -IdŸ na swoje miejsce -rzekł Ramzes. -A może rozkażesz mi, wizerunku księżyca,teraz zbadać wšwozy? -cicho spytał oficer.- Proszę cię, rozkazuj mi, bo gdziekolwiek jestem, serce moje goni za tobš, aby odgadnšć twojš wolę i spełnić jš. -Wiem, że jesteœ czujny -odparł Ramzes. -Już idŸ i uważaj na wszystko. -Ojcze œwięty -zwrócił się Eunana do ministra -polecam waszej dostojnoœci moje najpokorniejsze służby. Ledwie Eunana odjechał, gdy na końcu maszerujšcej kolumny zrobił się jeszcze większy tumult. Szukano lektyki następcy tronu, ale -nie było jej. Natomiast ukazał się, rozbijajšc greckich żołnierzy, młody człowiek dziwnej powierzchownoœci. Miał na sobie muœlinowš koszulkę, bogato haftowany fartuszek i złotš szarfę przez ramię. Nade wszystko jednak odznaczała się jego ogromna peruka, składajšca się z mnóstwa warkoczyków, i sztuczna bródka, podobna do kociego ogona. Był to Tutmozis, pierwszy elegant w Memfis, który nawet podczas marszu stroił się i oblewał perfumami. -Witaj, Ramzesie! -wołał elegant, gwałtownie rozpychajšc oficerów -WyobraŸsobie, że gdzieœ podziała się twoja lektyka;musisz więc usišœć do mojej, która wprawdzie nie jest godnš ciebie, ale nie najgorszš. -Rozgniewałeœ mnie -odparł ksišżę. -Œpisz zamiast pilnować wojska. Zdumiony elegant zatrzymał się. -Ja œpię?... -zawołał. -Bodaj język usechł temu, kto mówi podobne kłamstwa. Ja, wiedzšc, że przyjedziesz, od godziny ubieram się, przygotowuję ci kšpiel i perfumy... -A tymczasem oddział posuwa się bez komendy. -Więc ja mam być komendantem oddziału, wktórym znajduje się jego dostojnoœć minister wojny i taki wódz jak Patrokles? Następca tronu umilkł, a tymczasem Tutmozis zbliżywszy się do niego szeptał: -Jak ty wyglšdasz, synu faraona?... Nie masz peruki, włosy i odzienie pełne kurzu,skóra czarna i popękana jak ziemia w lecie?... Najczcigodniejsza królowa-matka wygnałaby mnie ze dworu zobaczywszy twojš nędzę... -Jestem tylko zmęczony. -Więc siadaj do lektyki. Sš tam œwieże wieńce róż, pieczone ptaszki i dzban wina zCypru. Ukryłem też -dodał jeszcze ciszej -Senurę w obozie... -Jest?... -spytał ksišżę. Błyszczšce przed chwilš oczy zamgliły mu się. -Niech wojsko idzie naprzód -mówił Tutmozis -a my tu zaczekajmy na niš... Ramzes jakby ocknšł się. -Dajże mi spokój, pokuso!... Przecież za dwie godziny bitwa... -Co to za bitwa! -A przynajmniej rozstrzygnięcie losów megodowództwa. -Żartuj z tego -uœmiechnšł się elegant. -Przysišgłbym, że już wczoraj minister wojny posłał raport do jego œwištobliwoœciz proœbš, ażebyœ dostał korpus Menfi. -Wszystko jedno. Dziœ nie potrafiłbym myœleć o czym innym aniżeli o armii. -Okropny jest w tobie ten pocišg do wojny, na której człowiek nie myje się przez całemiesišce, ażeby pewnego dnia zginšć... Brr!... Gdybyœ jednak zobaczył Senurę... tylko spojrzyj na niš... -Właœnie dlatego nie spojrzę -odparł Ramzes stanowczo. W chwili gdy spoza greckich szeregów oœmiu ludzi wyniosło ogromnš lektykę Tutmozisa dla następcy tronu, od straży przedniej przyleciał jeŸdziec. Zsunšł się z konia i biegł tak prędko, aż dzwoniły mu napiersiach wizerunki bogów lub tabliczki z ich imionami. Był to rozgoršczkowany Eunana. Wszyscy zwrócili się do niego, co zdawało się robić mu przyjemnoœć. -Erpatre, najwyższe usta! -zawołał Eunanaschylajšc się przed Ramzesem. -Kiedy, zgodnie z twoim boskim rozkazem, jechałem na czele oddziału pilnie baczšc nawszystko, spostrzegłem na szosie dwa piękne skarabeusze . Każdy ze œwiętych żuków toczył przed sobš glinianš kulkę w poprzek drogi, ku piaskom... -Więc cóż? -przerwał następca. -Rozumie się -cišgnšł Eunana spoglšdajšc wstronę ministra -że jak nakazuje pobożnoœć, ja i moi ludzie, złożywszy hołd złotym wizerunkom słońca, zatrzymaliœmy pochód. Jest to tak ważna wróżba, że bez rozkazu nikt z nas nie oœmieliłby się iœć naprzód. -Widzę, że jesteœ prawdziwie pobożnym Egipcjaninem, choć rysy masz chetyckie -odpowiedział dostojny Herhor. A zwróciwszy się do kilku bliżej stojšcych dygnitarzy dodał: -Nie pójdziemy dalej goœcińcem, bo moglibyœmy podeptać œwięte żuki. Pentuerze, czy tym wšwozem, na prawo, można okolić szosę? -Tak jest -odparł pisarz ministra. -Wšwóz ten ma milę długoœci i wychodzi znowu na szosę, prawie naprzeciw Pi-Bailos. -Ogromna strata czasu -wtršcił gniewnie następca. -Przysišgłbym, że to nie skarabeusze, ale duchy moich fenickich lichwiarzy -odezwał się elegant Tutmozis. -Nie mogšc z powodu œmierci odebrać pieniędzy, zmuszajš mnie, abym za karę szedł przez pustynię! Œwita ksišżęca z niepokojem oczekiwała decyzji, więc Ramzes odezwał się do Herhora: -Cóż o tym myœlisz, ojcze œwięty? -Spojrzyj na oficerów -odparł kapłan -a zrozumiesz, że musimy iœć wšwozem. Teraz wysunšł się dowódca Greków, generał Patrokles, i rzekł do następcy: -Jeżeli ksišżę pozwolisz, mój pułk pójdzie dalej szosš. Nasi żołnierze nie bojš się skarabeuszów. -Wasi żołnierze nie bojš się nawet grobów królewskich -odpowiedział minister. -Nie musi tam być jednak bezpiecznie, skoro żaden nie wrócił. Zmieszany Grek usunšł się do œwity. -Przyznaj, ojcze œwięty -szepnšł z najwyższym gniewem następca -że taka przeszkoda nawet osła nie zatrzymałaby wpodróży. -Bo też osioł nigdy nie będzie faraonem -spokojnie odparł minister. -W takim razie ty, ministrze, przeprowadzisz oddział przez wšwóz! -zawołał Ramzes. -Ja nie znam się na kapłańskiej taktyce, zresztš muszę odpoczšć. ChodŸ ze mnš kuzynie -rzekł do Tutmozisa i skierował się w stronę łysych pagórków. ROZDZIAŁ DRUGI Jego dostojnoœć Herhor natychmiast poleciłswemu adiutantowi, który nosił topór, objšć dowództwo straży przedniej w miejsce Eunany. Potem wysłał rozkaz, ażeby machiny wojenne do rzucania wielkichkamieni zjechały z szosy ku wšwozowi, a żołnierze greccy aby ułatwiali im przejœciew miejscach trudnych. Wszystkie zaœ wozy i lektyki oficerów œwity miały ruszyć na końcu. Kiedy Herhor wydawał rozkazy, adiutant noszšcy wachlarz zbliżywszy się do pisarza Pentuera szepnšł: -Chyba już nigdy nie będzie można jeŸdzić tš szosš... -Dlaczego? -odparł kapłan. -Ale skoro dwa œwięte żuki przeszły nam drogę, nie wypada iœć niš dalej. Mogłoby się zdarzyć nieszczęœcie. -Już i tak jest nieszczęœcie. Albo nie uważałeœ, że ksišżę Ramzes rozgniewał sięna ministra, a nasz pan nie należy do tych, którzy zapominajš... -Nie ksišżę na naszego pana, ale nasz pan na księcia obraził się i zgromił go -odrzekłiadów, z których3"ˆŠj ľA”48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj˜œ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż Pcj÷ Waî c€O)Kcš7Ö9Pentuer. -I dobrze zrobił. Bo młodemu księciu już dziœ wydaje się, że będzie drugim Menesem... -Chyba Ramzesem Wielkim?... -wtršcił adiutant. -Ramzes Wielki słuchał bogów, za co we wszystkich œwištyniach ma chlubne napisy. Ale Menes, pierwszy faraon Egiptu, był burzycielem porzšdku i tylko ojcowskiej łagodnoœci kapłanów zawdzięcza, że jego imię jest wspominane... Chociaż nie dałbym jednego utena miedzi, że mumia Menesa nie istnieje. -Mój Pentuerze -mówił adiutant -jesteœ mędrcem, więc rozumiesz, że nam wszystko jedno, czy mamy dziesięciu panów, czy jedenastu... -Ale ludowi nie wszystko jedno, czy ma wydobywać co roku górę złota dla kapłanów, czy dwie góry złota: dla kapłanów i dla faraona -odpowiedział Pentuer i oczy mu błysnęły. -Rozmyœlasz o niebezpiecznych sprawach -szepnšł adiutant. -A ileż razy ty sam gorszyłeœ się zbytkami dworu faraona i nomarchów?... -spytał Ÿdziwiony kapłan. -Cicho... cicho!... jeszcze będziemy mówili o tych rzeczach, ale nie teraz. Pomimo piasku machiny wojenne, do którychprzyprzężono po dwa woły, szybciej toczyły się po pustyni aniżeli po szosie. Przy pierwszej z nich szedł Eunana, zakłopotany i rozmyœlajšcy nad tym: dlaczego minister pozbawił go dowództwa przedniej straży? Czy chce mu powierzyć jakieœ wyższe stanowisko? Wyglšdajšc tedynowej kariery, a może dla zagłuszenia obaw, które miotały jego sercem, pochwycił dršg i gdzie był głębszy piasek, podpierał balistę albo krzykiem zachęcał Greków. Ci jednak mało zwracali na niego uwagi. Już dobre pół godziny orszak posuwał się krętym wšwozem o œcianach nagich i spadzistych, gdyż straż przednia znowu zatrzymała się. W tym miejscu znajdował się inny wšwóz, poprzeczny, œrodkiem którego cišgnšł się doœć szeroki kanał. Goniec wysłany do ministra z wiadomoœciš o przeszkodzie, przywiózł polecenie, ażebykanał natychmiast zasypać. Około setki żołnierzy greckich z oskardami i łopatami rzuciło się do roboty. Jedni odršbywali kamienie ze skał, drudzy wrzucali je do rowu i przysypywali piaskiem. Wtem z głębi wšwozu wyszedł człowiek z motykš majšcš formę bocianiej szyi z dziobem. Był to chłop egipski, stary, zupełnie nagi. Przez chwilę z najwyższym zdumieniem patrzył na robotę żołnierzy, nagle skoczył między nich wołajšc: -Co wy dokazujecie, poganie, przecież to kanał? -A ty jak œmiesz złorzeczyć wojownikom jego œwištobliwoœci? -zapytał go, już obecny w tym miejscu, Eunana. -Widzę, że musisz być wielkim i Egipcjaninem -odparł chłop -więc odpowiemci, że ten kanał należy do potężnego pana: jest on ekonomem u pisarza przy takim, co nosi wachlarz jego dostojnoœci nomarchy Memfis. Baczcie więc, ażeby was nieszczęœcie nie spotkało!... Róbcie swoje -rzekł protekcjonalnym tonemEunana do żołnierzy greckich, którzy zaczęli przypatrywać się chłopu. Nie rozumieli jego mowy, ale zastanowił ich ton. -Oni wcišż zasypujš!... -mówił chłop z rosnšcym przerażeniem. -Biada wam, psubraty! - zawołał rzucajšc się na jednego z motykš. Grek wyrwał motykę, uderzył chłopa w zęby, aż krew wystšpiła mu na usta. Potemznów zabrał się do sypania piasku. Oszołomiony ciosem chłop stracił odwagę izaczšł błagać: -Panie -mówił -ależ ten kanał ja sam kopałem przez dziesięć lat nocami i w œwięta! Nasz pan obiecał, że jeżeli uda mi się przeprowadzić wodę do tej dolinki, zrobi mnie na niej parobkiem, odstšpi pištš częœć zbiorów i da wolnoœć... Słyszycie?... Wolnoœć mnie i trojgu dzieciom, o bogowie...Wzniósł ręce i znowu zwrócił się do Eunany: -Oni nie rozumiejš, ci zamorscy brodacze, potomstwo psów, bracia Fenicjan i Żydów. Ale ty, panie, wysłuchasz mnie... Od dziesięciu lat, kiedy inni szli na jarmark albo na tańce, albo na œwiętš procesję, ja wykradałem się w ten niegoœcinny wšwóz. Nie chodziłem na grób matki mojej, tylkom kopał; zapomniałem o zmarłych, ażeby moim dzieciom i sobie choć na jeden dzień przed œmierciš dać wolnoœć i ziemię... Wy bšdŸcie moimi œwiadkami, o bogowie, ilerazy zaskoczyła mnie tutaj noc... Ile ja tu razy słyszałem płaczliwe głosy hien i widziałem zielone oczy wilków. Alem nie uciekał, bo gdzież bym nieszczęsny uciekł, gdy na każdej œcieżce czyhał strach, a w tym kanale wolnoœć trzymała mnie za nogi. Raz, o tam, za załamem, wyszedł na mnie lew, faraon wszystkich zwierzšt. Motyka wypadła mi z ręki. Więc uklškłem przed nim i rzekłem te słowa, jak mnie widzicie: „Panie -czyliż raczyłbyœ mnie zjeœć... jestem przecież tylko niewolnikiem! ” Lew drapieżca ulitował się nade mnš; omijał mnie wilk; nawet zdradzieckie nietoperze oszczędzały biednš mojš głowę,a ty, Egipcjaninie... Chłop umilkł, spostrzegł zbliżajšcy się orszak ministra Herhora. Po wachlarzu poznał, że musi to być ktoœ wielki, a po skórze pantery, że kapłan. Pobiegł więc kuniemu, uklškł i uderzył głowš o piasek. -Czego chcesz, człowieku? -zapytał dostojnik. -„Œwiatło słoneczne, wysłuchaj mnie! -zawołał chłop. -Oby ni e było jęków w twojej komnacie i nieszczęœcie nie szło za tobš! Oby twoje czyny nie załamały się i oby cię pršd nie porwał, gdy będziesz płynšł Nilem na drugi brzeg... ” -Pytam, czego chcesz? -powtórzył minister.-„Dobry panie -prawił chłop -przewodniku bez kaprysów, który zwyciężasz fałsz, a stwarzasz prawdę... Który jesteœ ojcem biedaka, mężem wdowy, szatš nie majšcegomatki... Pozwól, abym miał sposobnoœć rozgłaszać imię twoje jako prawo w kraju... PrzyjdŸ do słowa ust moich... Słuchaj i zrób sprawiedliwoœć, najszlachetniejszy ze szlachetnych... ”* -On chce, ażeby nie zasypywano tego rowu -odezwał się Eunana. Minister wzruszył ramionami i posunšł się w stronę kanału, przez który rzucano kładkę. Wówczas zrozpaczony chłop pochwycił go za nogi. -Precz z tym!... -krzyknšł jego dostojnoœć cofnšwszy się jak przed ukšszeniem żmii. Pisarz Pentuer odwrócił głowę; jego chudatwarz miała barwę szarš. Ale Eunana schwycił i œcisnšł chłopa za kark, a nie mogšc oderwać go od nóg ministra wezwał żołnierzy. Po chwili jego dostojnoœć, oswobodzony, przeszedł na drugš stronę rowu, a żołnierze prawie w powietrzu odnieœli chłopa na koniec maszerujšcego oddziału. Dali mu kilkadziesišt kułaków, a zawsze zbrojni w trzciny podoficerowie odliczyli mu kilkadziesišt kijów i nareszcie -rzucili u wejœcia do wšwozu. Zbity, pokrwawiony, a nade wszystko przestraszony nędzarz chwilę posiedział napiasku, przetarł oczy i nagle zerwawszy się poczšł uciekać w stronę goœcińca jęczšc: -Pochłoń mnie, ziemio!... Przeklęty dzień, wktórym ujrzałem œwiatło, i noc, w której powiedziano: „narodził się człowiek... ”W płaszczu sprawiedliwoœci nie ma nawet skrawka dla niewolników... I sami bogowie nie spojrzš na taki twór, który ma ręce do pracy, gębę tylko do płaczu, a grzbiet do kijów... O œmierci, zetrzyj moje ciało na popiół, ażebym jeszcze i tam, na polach Ozirisa, po raz drugi nie urodził się niewolnikiem... -------- *Gadanina chłopa autentyczna ROZDZIAŁ TRZECI Dyszšcy gniewem ksišżę Ramzes wdzierał się na pagórek, a za nim Tutmozis. Elegantowi przekręciła się peruka, sztuczna bródka odpadła, więc niósł jš w rękach. Pomimo zmęczenia byłby blady na twarzy, gdyby nie warstwa różu. Wreszcie ksišżę zatrzymał się na szczycie.Od wšwozu dolatywał ich zgiełk żołnierstwa i łoskot toczšcych się balist; przed nimi rozcišgał się ogromny płat ziemi Gosen, wcišż kšpišcej się w blaskach słońca. Zdawało się, że to nie ziemia, ale złoty obłok, na którym marzenie wymalowało krajobraz farbami ze szmaragdów, srebra, rubinów, pereł i topazów. Następca wycišgnšł rękę. -Patrz -zawołał do Tutmozisa -tam ma być moja ziemia, a tu moje wojsko... I otóż tam- najwyższymi budowlami sš pałace kapłanów, a tu najwyższym dowódcš wojskjest kapłan!... Czy można cierpieć coœ podobnego?... -Tak zawsze było -odparł Tutmozis, lękliwie oglšdajšc się dokoła. -To fałsz! Znam przecież dzieje tego kraju zasłonięte przed wami. Dowódcami wojsk i panami urzędników byli tylko faraonowie, a przynajmniej energiczniejsi spoœród nich. Tym władcom nie schodziły dnie na ofiarach i modlitwach, lecz na rzšdzeniu państwem... -Jeżeli jest taka wola jego œwištobliwoœci... -wtršcił Tutmozis. -Nie jest wolš mojego ojca, ażeby nomarchowie rzšdzili samowolnie w swoich stolicach, a etiopski namiestnik prawie uważał się za równego królowi królów. I nie może być wolš mego ojca, ażeby jego armia obchodziła dwa złote żuki, dlatego że ministrem wojny jest kapłan. -Wielki to wojownik!... -szepnšł coraz bardziej wylękniony Tutmozis. -Jaki on tam wojownik!... Że pobił garstkę zbójców libijskich, którzy powinni uciekać na sam widok kaftanów egipskich żołnierzy? Ale zobacz, co robiš nasi sšsiedzi. Izrael zwłóczy ze składaniem haraczu i płaci coraz mniej. Chytry Fenicjanin co roku wycofuje po kilka okrętów z naszej floty. Przeciw Chetom musimy na wschodzie trzymać wielkš armię, a koło Babilonu i Niniwy kipi ruch, który czuć w całej Mezopotamii. I jakiż jest ostateczny skutek rzšdów kapłańskich? Ten, że kiedy jeszcze mój pradziad miał sto tysięcy talentów rocznego dochodu i sto szeœćdziesišt tysięcy wojska, mój ojciec ma ledwie pięćdziesišt tysięcy talentów i sto dwadzieœcia tysięcy wojska. A co to za wojsko!... Gdyby nie korpus grecki, który trzyma ich w porzšdku jak brytan owce, już dziœ egipscy żołnierze słuchaliby tylko kapłanów, a faraon spadłby do poziomu nędznego nomarchy. -Skšd ty to wiesz?... Skšd takie myœli? -dziwił się Tutmozis. -Alboż nie pochodzę z rodu kapłanów! Przecież uczyli mnie, gdym jeszcze nie był następcš tronu. O, gdy zostanę faraonem pomoim ojcu, który oby żył wiecznie, położę im na karkach nogę obutš w spiżowy sandał... A najpierwej sięgnę do ich skarbnic, które zawsze były przesycone, ale od czasów Ramzesa Wielkiego zaczęły puchnšć i dzisiaj sš tak wydęte złotem, że spoza nich nie widać skarbu faraona. -Biada mnie i tobie! -westchnšł Tutmozis. -Masz zamysły, pod którymi ugišłby się tenpagórek, gdyby słyszał i rozumiał. A gdzie twoje siły... pomocnicy... żołnierze?... Przeciw tobie stanie cały naród, prowadzony przez potężnš klasę... A kto za tobš? Ksišżę słuchał i zamyœlił się. Wreszcie odparł: -Wojsko... -Znaczna częœć jego pójdzie za kapłanami. -Korpus grecki... -Beczka wody w Nilu. -Urzędnicy... -W połowie należš do nich. Ramzes smutnie potrzšsnšł głowš i umilkł. Ze szczytu nagim i kamienistym spadkiem zeszli na drugš stronę wzgórza. Wtem Tutmozis, który wysunšł się trochę naprzód, zawołał: -Czy urok padł na moje oczy?... Spojrzyj, Ramzesie! Ależ między tymi skałami kryje się drugi Egipt... -Musi to być jakiœ folwark kapłański, którynie opłaca podatków -z goryczš odpowiedział ksišżę. U ich stóp, w głębi leżała żyzna dolina majšca formę wideł, których rogi kryły się między skałami. W jednym rogu widać było kilka chat dla służby i ładny domek właœciciela czy rzšdcy. Rosły tu palmy, wino, oliwki, drzewa figowe z powietrznymikorzeniami, cyprysy, nawet młode baobaby.Œrodkiem płynęła struga wody, zaœ na stokach wzgórz co kilkaset kroków widać było nieduże sadzawki. Zeszedłszy między winnice, pełne dojrzałych gron, usłyszeli kobiecy głos, który wołał, a raczej œpiewał na tęsknš nutę: -Gdzie jesteœ, kureczko moja, odezwij się, gdzie jesteœ, ulubiona?... Uciekłaœ ode mnie,choć sama poję cię i karmię czystym ziarnem, aż wzdychajš niewolnicy... Gdzież jesteœ, odezwij się!... Pamiętaj, że cię noc zaskoczy i nie trafisz do domu, w którym wszyscy ci usługujš; albo przyleci z pustyni rudy jastrzšb i poszarpie ci serce. Wtedy na próżno będziesz wołała twojej pani, jak teraz ja ciebie... Odezwijże się, borozgniewam się i odejdę, a ty będziesz musiała wracać za mnš piechotš... Œpiew zbliżał się w stronę podróżnych. Już œpiewaczka była od nich o kilka kroków, gdy Tutmozis wsunšwszy głowę między krzaki zawołał: -Spojrzyj no, Ramzesie, ależ to przeœliczna dziewczyna !... Ksišżę, zamiast patrzeć, wpadł na œcieżkę izabiegł drogę œpiewajšcej. Było to istotnie piękne dziewczę z greckimi rysami twarzy icerš słoniowej koœci. Spod welonu na głowie wyglšdały ogromne czarne włosy, skręcone w węzeł. Miała na sobie białš szatę powłóczystš, którš z jednej strony unosiła rękš; pod przejrzystš zasłonš widać było dziewicze piersi z kształtu podobne do jabłek. -Kto ty jesteœ, dziewczyno? -zawołał Ramzes. Z czoła zniknęły mu groŸne bruzdy, oczy zaiskrzyły się... -O Jehowo!... ojcze!... -krzyknęła przerażona, bez ruchu zatrzymujšc się na œcieżce. Powoli jednak uspokoiła się, a jej aksamitne oczy przybrały zwykły wyraz łagodnego smutku. -Skšdeœ się tu wzišł?... -zapytała Ramzesa trochę drżšcym głosem. -Widzę, że jesteœ żołnierz, a tu żołnierzom wchodzić nie wolno. -Dlaczego nie wolno? -Bo to jest ziemia wielkiego pana, Sezofrisa... -Ho! ho!... -uœmiechnšł się Ramzes. -Nie œmiej się, bo wnet zbledniesz. Pan Sezofris jest pisarzem pana Chairesa, który nosi wachlarz nad najdostojniejszym nomarchš Memfisu... A mój ojciec widział go i padał przed nim na twarz. -Ho! ho! ho!... -powtarzał, wcišż œmiejšc się, Ramzes. -Słowa twoje sš bardzo zuchwałe -rzekła marszczšc się dziewczyna. -Gdyby z twarzynie patrzyła ci dobroć, myœlałabym, że jesteœ greckim najemnikiem albo bandytš. -Jeszcze nim nie jest, ale kiedyœ może zostać największym bandytš, jakiego ta ziemia nosiła -wtršcił elegancki Tutmozis poprawiajšc swojš perukę. -A ty musisz być tancerzem -odparła już oœmielona dziewczyna. -O!... jestem nawet pewna, że widziałam cię na jarmarku w Pi-Bailos, jak zaklinałeœ węże... Obaj młodzi ludzie wpadli w doskonały humor. -A któż ty jesteœ? -zapytał dziewczyny Ramzes bioršc jš za rękę, którš cofnęła. -Nie bšdŸ taki œmiały. Jestem Sara, córka Gedeona, rzšdcy tego folwarku. -Żydówka?... -rzekł Ramzes i cień przesunšł mu się po twarzy. -Cóż to szkodzi... co to szkodzi!... -zawołał Tutmozis. -Czy myœlisz, że Żydówki sš mniejsłodkie od Egipcjanek?... Sš tylko skromniejsze i trudniejsze, co ich miłoœci nadaje wdzięk nadzwyczajny. -Więc jesteœcie poganami -rzekła Sara z godnoœciš. -Odpoczni jcie, jeżeliœcie zmęczeni, narwijcie sobie winogron i odejdŸcie z Bogiem. Nasza służba nierada takim goœciom. Chciała odejœć, lecz Ramzes jš zatrzymał. -Stój... Podobałaœ mi się i nie możesz tak nas opuszczać. -Zły duch cię opętał. Nikt w tej dolinie nie œmiałby przemawiać w taki sposób do mnie... - oburzyła się Sara. -Bo widzisz -wtršcił Tutmozis -ten młodzik jest oficerem kapłańskiego pułku Ptah i pisarzem u pisarza takiego pana, który nosiwachlarz nad noszšcym wachlarz za nomarchš Habu. -Pewnie, że musi być oficerem -odparła Sara w zamyœleniu patrzšc na Ramzesa. -Może nawet sam jest wielkim panem?... -dodała kładšc palec na ustach. -Czymkolwiek jestem, twoja pięknoœć przewyższa moje dostojeństwo -odparł Ramzes namiętnie. -Powiedz -rzekł nagle -czy prawda, że wy... jadacie wieprzowinę?... Sara spojrzała na niego obrażona, a Tutmozis wtršcił: -Jak to widać, że nie znasz Żydówek !... Dowiedz się zatem, że Żyd wolałby umrzeć aniżeli jeœć œwińskie mięso którego ja wreszcie nie uważam za najgorsze... -Ale koty zabijacie? -nalegał Ramzes œciskajšc ręce Sarze i patrzšc jej w oczy. -I to bajka... podła bajka!... -zawołał Tutmozis. -Mogłeœ mnie zapytać o te rzeczyzamiast gadać brednie. Miałem przecie trzy Żydówki kochankami... -Dotychczas mówiłeœ prawdę, ale teraz kłamiesz -odezwała się Sara. -Żydówka nie będzie niczyjš kochankš! -dodała dumnie. -Nawet kochankš pisarza u takiego pana, który nosi wachlarz nad nomarchš memfijskim?... -zapytał drwišcym tonem Tutmozis. -Nawet... -Nawet kochankš tego pana, który nosi wachlarz?... Sara zawahała się, lecz odparła: -Nawet. -Więc może nie zostałaby kochankš nomarchy?... Dziewczynie opadły ręce. Ze zdziwieniem spoglšdała kolejno na obu młodych ludzi; usta jej drżały, a oczy zachodziły łzami. -Kto wy jesteœcie? -pytała zatrwożona. -Zeszliœcie tu z gór, jak podróżni, którzy chcš wody i chleba... Ale mówicie do mnie jak najwięksi panowie... Coœcie wy za jedni?Twój miecz -zwróciła się do Ramzesa -jest wysadzany szmaragdami, a na szyi masz 3"ˆŠj ľA”48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj˜œ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żP2ÝI c€&˜ cž!żc}0™c?Słańcuch takiej roboty, jakiego w swoim skarbcu nie posiada nasz pan, miłoœciwy Sezofris... -Odpowiedz mi lepiej, czy ci się podobam?... -spytał z naleganiem Ramzes, œciskajšc jej rękę i tkliwie patrzšc w oczy. -Jesteœ piękny jak anioł Gabriel, ale ja bojęsię ciebie, bo nie wiem, kto ty jesteœ... Wtem, spoza gór, odezwał się dŸwięk tršbki. -Wzywajš cię -zawołał Tutmozis. -A gdybym ja był taki wielki pan jak wasz Sezofris?... -pytał ksišżę. -Ty możesz być... -szepnęła Sara. -A gdybym ja nosił wachlarz nad nomarchš Memfisu?... -Ty możesz być nawet i tak wielkim... Gdzieœ na wzgórzu odezwała się druga tršbka. -IdŸmy, Ramzesie!... -nalegał zatrwożony Tutmozis. -A gdybym ja był... następcš tronu, czy poszłabyœ do mnie, dziewczyno?... -pytał ksišżę. -O Jehowo!... -krzyknęła Sara upadajšc na kolana. Teraz w rozmaitych punktach grały tršbki gwałtownš pobudkę. -Biegnijmy!... -wołał zdesperowany Tutmozis. -Czy nie słyszysz, że w obozie alarm?... Następca tronu prędko zdjšł łańcuch ze swej szyi i zarzucił go na Sarę. -Oddaj to ojcu -mówił -kupuję cię od niego. BšdŸ zdrowa... Namiętnie pocałował jš w usta, a ona objęła go za nogi. Wyrwał się, odbiegł parę kroków, znowu wrócił i znowu pięknš jej twarz i krucze włosy pieœcił pocałunkami jakby nie słyszšc niecierpliwych odgłosów armii. -W imieniu jego œwištobliwoœci faraona wzywam cię -idŸ ze mnš!... -krzyknšł Tutmozis i schwycił księcia za rękę. Zaczęli biec pędem w stronę głosu tršbek. Ramzes chwilami zataczał się jak pijany i odwracał głowę. Wreszcie zaczęli wdrapywać się na naprzeciwległy pagórek. „I ten człowiek -myœlał Tutmozis -chce walczyć z kapłanami!... ” ROZDZIAŁ CZWARTY Następca tronu i jego towarzysz biegli z ćwierć godziny po skalistym grzbiecie wzgórza, coraz bliżej słyszšc tršbki, którewcišż gwałtowniej i gwałtowniej wygrywały alarm. Nareszcie znaleŸli się w miejscu, skšd można było ogarnšć wzrokiem całš okolicę. Na lewo cišgnęła się szosa, za którš dokładnie było widać miasto Pi-Bailos, stojšce za nim pułki następcy tronu i ogromny tuman pyłu, który unosił się nad nacierajšcym ze wschodu przeciwnikiem. Na prawo ział szeroki wšwóz, œrodkiem którego pułk grecki cišgnšł wojenne machiny. Niedaleko od szosy wšwóz ten zlewał się z drugim, szerszym, który wychodził z głębi pustyni. Otóż w tym punkcie działo się coœ niezwykłego. Grecy z machinami stali bezczynnie niedaleko połšczenia obu wšwozów; lecz na samym połšczeniu, między szosš a sztabem następcy, wycišgnęły się cztery gęste szeregi jakiegoœ innego wojska, niby cztery płoty najeżone iskrzšcymi włóczniami. Mimo bardzo spadzistej drogi ksišżę cwałem zbiegł do swego oddziału, do miejsca, gdzie stał minister wojny otoczony oficerami. -Co się tu dzieje?... -groŸnie zawołał. -Dlaczego tršbicie alarm zamiast maszerować?... -Jesteœmy odcięci -rzekł Herhor. -Kto?... przez kogo?... -Nasz oddział przez trzy pułki Nitagera, które wyszły z pustyni. -Więc tam, blisko szosy, stoi nieprzyjaciel?... -Stoi sam niezwyciężony Nitager... Zdawało się, że w tej chwili następca tronuoszalał. Skrzywiły mu się usta, oczy wyszły z orbit. Wydobył miecz i pobiegłszydo Greków krzyknšł chrapliwym głosem: -Za mnš na tych, którzy nam zastšpili drogę!... -Żyj wiecznie, erpatre!... -zawołał Patrokles, równie dobywajšc miecza. -Naprzód, potomkowie Achillesa!... -zwrócił się do swoich żołnierzy. -Pokażmy egipskimkrowiarzom, że nas zatrzymywać nie wolno!... Tršbki zagrały do ataku. Cztery krótkie, alewyprostowane szeregi poszły naprzód, wzbił się tuman pyłu i krzyk na czeœć Ramzesa. W parę minut Grecy znaleŸli się wobec pułków egipskich i -zawahali się. -Naprzód!... -wołał następca biegnšc z mieczem w ręku. Grecy zniżyli włócznie. W szeregach przeciwnych zrobił się jakiœ ruch, przeleciał szmer i - również zniżyły się włócznie. -Kto wy jesteœcie, szaleńcy?... -odezwał siępotężny głos ze strony przeciwnej. -Następca tronu!... -odpowiedział Patrokles.Chwila ciszy. -Rozstšpić się!... -powtórzył ten sam wielki głos co pierwej. Pułki armii wschodniej z wolna otworzyły się jak ciężkie podwójne wrota i -grecki oddział przeszedł. Wówczas do następcy zbliżył się siwy wojownik w złocistym hełmie i zbroi i nisko skłoniwszy się rzekł: -Zwyciężyłeœ, erpatre. Tylko wielki wódz wten sposób wydobywa się z kłopotu. -Ty jesteœ Nitager, najwaleczniejszy z walecznych!... -zawołał ksišżę. W tej chwili zbliżył się do nich minister wojny, który słyszał rozmowę, i rzekł cierpko: -A gdyby po waszej stronie znalazł się równie niesforny wódz, jak erpatre, czym zakończylibyœmy manewry? -Dajże spokój młodemu wojownikowi! -odparł Nitager. Czyliż nie wystarcza ci, żepokazał lwie pazury, jak przystało na dziecię faraonów?... Tutmozis słyszšc, jaki obrót przybiera rozmowa, zwrócił się do Nitagera: -Skšd wzišłeœ się tutaj, dostojny wodzu, jeżeli główne twoje siły znajdujš się przednaszš armiš? -Wiedziałem, jak niedołężnie maszeruje oddział z Memfis, gdy następca gromadzi pułki pod Pi-Bailos. No i dla œmiechu chciałem przyłapać was, paniczyków... Na moje nieszczęœcie znalazł się tu następca i popsuł mi plany. Tak zawsze postępuj, Ramzesie, naturalnie wobec prawdziwych nieprzyjaciół. -A jeżeli, jak dziœ, trafi na trzy razy większš siłę?... -zapytał Herhor. -Więcej znaczy odważny rozum aniżeli siła -odpowiedział stary wódz. -Słoń jest pięćdziesišt razy mocniejszym od człowieka, a jednak ulega mu lub ginie z jego ręki... Herhor słuchał w milczeniu. Manewry uznano za skończone. Następca tronu w towarzystwie ministra i wodzów pojechał do wojsk pod Pi-Bailos, przywitał weteranów Nitagera i pożegnał swoje pułkirozkazujšc im iœć na wschód i życzšc powodzenia. Następnie otoczony wielkš œwitš wracał szosš do Memfis wœród tłumów z ziemi Gosen, które z zielonymi gałšzkami i w œwištecznych szatach pozdrawiały zwycięzcę. Gdy goœciniec skręcił ku pustyni, tłum przerzedził się; a gdy zbliżyli się do miejsca, gdzie sztab następcy z powodu skarabeuszów wszedł do wšwozu, na szosie już nie było nikogo. Wtedy Ramzes skinšł na Tutmozisa i wskazujšc mu łysy pagórek szepnšł: -Pójdziesz tam, do Sary... -Rozumiem. -I powiesz jej ojcu, że oddaję mu folwark pod Memfisem. -Rozumiem. Pojutrze będziesz jš miał. Po tej wymianie zdań Tutmozis cofnšł się ku maszerujšcym za œwitš wojskom i zniknšł. Prawie naprzeciw wšwozu, do którego z rana wjechały machiny wojenne, o kilkanaœcie kroków za szosš rosło nieduże, choć stare drzewo tamaryndowe. W tym miejscu zatrzymała się straż poprzedzajšca ksišżęcš œwitę. -Czy znowu spotykamy się ze skarabeuszami?... -zapytał ze œmiechem następca tronu ministra. -Zobaczymy -odparł Herhor. Jakoż zobaczyli: na wštłym drzewie wisiał nagi człowiek. -Cóż to znaczy! -zawołał wzruszony następca. Pobiegli do drzewa adiutanci i przekonali się, że wisielcem jest ów stary chłop, któremu wojsko zasypało kanał. -Słusznie powiesił się -krzyczał między oficerami Eunana. -Czybyœcie uwierzyli, że ten nędzny niewolnik oœmielił się schwytać za nogi jego dostojnoœć ministra! Ramzes usłyszawszy to zatrzymał konia. Następnie zsiadł i zbliżył się do złowrogiego drzewa. Chłop wisiał z głowš wycišgniętš naprzód; miał usta szeroko otwarte, dłonie zwrócone do widzów, a w oczach zgrozę. Wyglšdał jak człowiek, który chce coœ powiedzieć, ale mu głosu zabrakło. -Nieszczęœliwy -westchnšł ze współczuciem ksišżę. Gdy wrócił do orszaku, kazał sobie opowiedzieć historię chłopa, a póŸniej przez długi czas jechał milczšcy. Przed oczyma wcišż stał mu obraz samobójcy, a w sercu nurtowało uczucie, że temu pogardzonemu niewolnikowi stała się wielka krzywda. Tak niezmierna krzywda, że nad niš mógł zastanawiać się nawet on, syn i następca faraona. Goršco było nieznoœne, kurz wysuszał wargi i kłuł oczy ludziom i zwierzętom. Zatrzymano oddział na krótki postój, a tymczasem Nitager kończył rozmowę z ministrem. -Moi oficerowie -mówił stary wódz -nie patrzš pod nogi, tylko przed siebie. I może dlatego nigdy nie zaskoczył mnie nieprzyjaciel. -Tym przypomniałeœ mi, wasza dostojnoœć, że powinienem zapłacić pewne długi -odparł Herhor i kazał zgromadzić się oficerom i żołnierzom, jacy byli pod rękš. -A teraz -rzekł minister -zawołajcie Eunanę. Obwieszony amuletami oficer znalazł się tak prędko, jakby od dawna czekał na to wezwanie. Na jego twarzy malowała się radoœć, z trudem hamowana przez pokorę. Herhor, ujrzawszy przed sobš Eunanę, zaczšł: -Z woli jego œwištobliwoœci, wraz ze skończeniem manewrów, najwyższa władzawojskowa znowu przechodzi w moje ręce. Obecni pochylili głowy. -Władzy tej wypada mi użyć przede wszystkim na wymiar sprawiedliwoœci... Oficerowie zaczęli spoglšdać po sobie. -Eunano -cišgnšł minister -wiem, że zawszebyłeœ jednym z najpilniejszych oficerów... -Prawda mówi przez wasze usta, dostojny panie -odparł Eunana. -Jak palma czeka na rosę, tak ja na rozkazy zwierzchników. A gdy ich nie otrzymuję, jestem jak sierota wpustyni, szukajšca drogi swojej. Okryci bliznami oficerowie Nitagera z podziwem przysłuchiwali się wartkiej wymowie Eunany i myœleli w sobie : „Ten będzie wywyższony nad innych! ” -Eunano -mówił minister -jesteœ nie tylko pilny, ale i pobożny; nie tylko pobożny, ale iczujny jak ibis nad wodš. Bogowie też zleli na ciebie wielkie dobrodziejstwa: dali ci wężowš przezornoœć i wzrok jastrzębia... -Czysta prawda płynie z ust waszej dostojnoœci -wtršcił Eunana. -Gdyby nie mójdziwny wzrok, nie wypatrzyłbym dwu œwiętych skarabeuszów... -Tak -przerwał minister -i nie uratowałbyœnaszego obozu od œwiętokradztwa. Za ten czyn, godny najpobożniejszego Egipcjanina, daję ci... Tu minister zdjšł z palca złoty pierœcień. -Daję ci ten oto pierœcień z imieniem bogini Mut, której łaska i roztropnoœć będš ci towarzyszyły do końca ziemskiej wędrówki, jeżeli na niš zasłużysz. Jego dostojnoœć wręczył pierœcień Eunanie,a obecni wydali wielki okrzyk na czeœć faraona i zaszczękali orężem. Ponieważ minister nie ruszył się, więc i Eunana stał i bystro patrzył mu w oczy, jak wierny pies, który otrzymawszy z ręki pańskiej jeden kšsek, jeszcze kręci ogonemi czeka. -A teraz -zaczšł znowu minister -przyznaj się Eunano, dlaczego nie powiedziałeœ, gdzie poszedł następca tronu, gdy wojsko ztrudem maszerowało przez wšwóz?... Popełniłeœ zły czyn, musieliœmy bowiem tršbić alarm w sšsiedztwie nieprzyjaciela. -Bogowie sš moimi œwiadkami, żem nic nie wiedział o najdostojniejszym księciu -odparł Ÿdziwiony Eunana. Herhor potrzšsnšł głowš. -Nie może być, ażeby człowiek, obdarzony takim jak ty wzrokiem, który o kilkadziesištkroków widzi wœród piasku œwięte skarabeusze, nie dostrzegł tak wielkiej osoby, jakš jest następca tronu. -Zaprawdę nie widziałem !... -tłumaczył sięEunana bijšc się w piersi. -Zresztš nikt mi nie kazał czuwać nad księciem. -Czyliż nie uwolniłem cię od dowództwa przedniej straży?... Czyliż wyznaczyłem ci jakie zajęcie? -pytał minister. -Byłeœ zupełnie wolny, właœnie jak człowiek powołany do œledzenia rzeczy ważnych. A czy wywišzałeœ się z tego zadania?... Zaiste, za podobny błšd w czasie wojny musiałbyœ umrzeć œmierciš... Nieszczęsny oficer pobladł. -Ale ja mam dla ciebie serce ojcowskie, Eunano -mówił dostojny pan -i pamiętajšc na wielkš usługę, jakš oddałeœ armii przezwypatrzenie symbolów œwiętego słońca, skarabeuszów, wyznaczam ci, nie jak surowy minister, ale jako łagodny kapłan, bardzo małš karę. Otrzymasz pięćdziesišt kijów. -Wasza dostojnoœć... -Eunano, umiałeœ być szczęœliwym, bšdŸ teraz mężnym i przyjmij to drobne upomnienie, jak przystało na oficera armii jego œwištobliwoœci. Ledwie skończył dostojny Herhor, już starsi rangš oficerowie położyli Eunanę w wygodnym miejscu obok szosy. Potem jedenusiadł na karku, drugi na nogach, a dwaj inni wyliczyli mu w obnażone ciało pięćdziesišt giętkich trzcin. Nieustraszony bojownik nie wydał jęku, owszem -nucił pieœń żołnierskš, a po ukończeniu ceremonii sam chciał się podnieœć. Ale schorzałe nogi odmówiły mu posłuszeństwa. Więc padł twarzš w piasekimusiano go odwieŸć do Memfisu na dwukolnym wozie, na którym leżšc i uœmiechajšc się do żołnierzy rozmyœlał, żenie tak prędko zmienia się wiatr w Dolnym Egipcie jak fortuna w życiu biednego oficera! Gdy po krótkim postoju orszak następcy tronu wyruszył w dalszš drogę, jego dostojnoœć Herhor siadł na konia i jadšc obok jego dostojnoœci Nitagera rozmawiał półgłosem o ludach azjatyckich, a przede wszystkim o rozbudzeniu się Asyrii. Wówczas dwaj słudzy ministra: adiutant niosšcy wachlarz i pisarz Pentuer, zaczęli też rozmowę. -Co myœlisz o przygodzie Eunany? -spytał adiutant. -A ty co myœlisz o chłopie, który się powiesił? -rzekł pisarz. -Zdaje mi się, że dla chłopa dzień dzisiejszy jest najlepszym, a powróz koło szyi najmiększym, jaki spotkał w życiu -odparł adiutant. -Myœlę też, że Eunana od tej pory będzie bardzo troskliwie pilnował następcy tronu. -Mylisz się -rzekł Pentuer. -Eunana od tej pory nigdy nie dojrzy skarabeusza, choćby był wielkim jak wół. Co się zaœ tyczy owego chłopa, czy nie sšdzisz, że jemu jednak musiało być Ÿle, bardzo Ÿle... bardzoŸle na œwiętej ziemi egipskiej ! -Nie znasz chłopów, więc tak mówisz. -A któż ich lepiej zna?... -odparł posępnie pisarz. -Czyliż nie wyrosłem między nimi?...Czy nie widziałem, jak mój ojciec nawodniał grunta, oczyszczał kanały, siał,zbierał, a nade wszystko -jak płacił podatki. O, ty nie wiesz, co to jest dola chłopa w Egipcie! -Za to wiem, co jest dola cudzoziemca -odpowiedział adiutant. -Mój pradziad czy prapradziad był jednym z wielkich między Hyksosami, ale został tu, bo przywišzał siędo ziemi. I co powiesz: nie tylko jemu odebrano majštek, ale jeszcze i na mnie cišży plama pochodzenia!... Sam widzisz, co nieraz znoszę od rodowitych Egipcjan, choćmam znaczne stanowisko. Jakże więc mogę litować się nad egipskim chłopem, który widzšc mojš żółtawš cerę nieraz mruczy pod nosem: „poganin!... cudzoziemiec!... ”Chłop zaœ nie jest ani poganinem, ani cudzoziemcem. -Tylko niewolnikiem -wtršcił pisarz. -Niewolnikiem, którego żeniš, rozwodzš, bijš, sprzedajš, niekiedy mordujš, a zawsze każš mu pracować obiecujšc w dodatku, że i na tamtym œwiecie również będzie niewolnikiem. Adiutant wzruszył ramionami. -Dziwny ty jesteœ, choć tak mšdry! -rzekł. -Przecie widzisz, że każdy z nas zajmuje jakieœ stanowisko -niskie mniej niskie lub bardziej niskie, na którym musi pracować. A czy martwi cię to, że nie jesteœ faraonem i że twoim grobem nie będzie piramida?... Wcale nie myœlisz o tym, bo rozumiesz, że taki jest porzšdek œwiata. Każdy pełni swoje obowišzki: wół orze, osioł dŸwiga podróżnych, ja chłodzę jego dostojnoœć, ty za niego pamiętasz i myœlisz,a chłop uprawia ziemię i płaci podatki. Cóż więc nam z tego, że jakiœ wół urodzi się Apisem, któremu czeœć oddajš, a jakiœ człowiek faraonem lub nomarchš? -Temu chłopu zniszczono jego dziesięcioletniš pracę... -szepnšł Pentuer. -A twojej pracy nie niszczy minister?... -spytał adiutant. -Któż wie, że to ty rzšdzisz państwem, nie zaœ dostojny Herhor?... -Mylisz się, rzekł pisarz -on rzšdzi naprawdę. On ma władzę, on ma wolę, a ja... tylko wiadomoœci... Mnie wreszcie nie bijš ani ciebie, jak owego chłopa... -Ale za to zbili Eunanę, a i nam może się dostać. Trzeba więc być mężnym i cieszyć się ze stanowiska, jakie wyznaczono człowiekowi. Tym bardziej że, jak ci wiadomo, nasz duch, nieœmiertelny Ka, w miarę oczyszczania się, wstępuje na wyższe szczeble, aby za tysišce czy milionylat, razem z duszami faraonów i niewolników, nawet razem z bogami -rozpłynšć się w bezimiennym a wszechmocnym ojcu życia. -Mówisz jak kapłan -odparł z goryczš Pentuer. -Ja to raczej powinienem mieć ten spokój !... Lecz zamiast niego mam ból w duszy, bo odczuwam nędzę milionów... -Któż ci każe? -Oczy moje i serce. Jest ono jak dolina między górami, która nie może milczeć, kiedy słyszy krzyk, lecz odpowiada echem. -A ja tobie mówię, Pentuerze, że za dużo myœlisz o rzeczach niebezpiecznych. Nie masz 3"ˆŠj ľA”48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj˜œ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żPâ32˙ c€1é c#0cJ1ň G<;&€można bezkarnie chodzić po urwiskach gór wschodnich, bo lada chwilę spadniesz; ani błšdzić po zachodniej pustyni, gdzie kršżš lwy zgłodniałe i zrywa się wœciekły chamsin. Tymczasem waleczny Eunana jadšc na wozie, który mu tylko odnawiał boleœć, abypokazać, jak jest mężnym, zażšdał jedzenia i picia. A gdy spożył suchy placek, natarty czosnkiem, i wypił kwaœne piwo z wysmukłego garnuszka, poprosił woŸnicy, aby mu gałšzkš spędzał muchy z poranionego ciała. Tak leżšc na workach i pakach, na skrzypišcym wozie, twarzš zwrócony do ziemi, biedny Eunana jękliwym głosem zaczšł opiewać ciężkš dolę niższego oficera: -„Z jakiejże to racji mówisz, że lepiej być oficerem aniżeli pisarzem? PrzyjdŸ i patrz na moje sine pręgi i popękane ciało, a ja ciprzez ten czas opowiem dzieje udręczonegooficera. Jeszcze byłem chłopcem, kiedy przyniesiono mnie do koszar. Na œniadanie dostawałem pięœciš w brzuch, aż mnie mdliło, na obiad kułak w oczy, aż mi się gęba rozdziawiała, a ku wieczorowi miałemjuż głowę okrytš ranami i prawie rozszczepionš. ChodŸ, niech ci opowiem, jak odbyłem podróż do Syrii. Jedzenie i picie musiałem dŸwigać w rękach, objuczony jak osioł. Szyję miałem zesztywniałš jak szyja osła,a kręgi pacierzowe spękane. Piłem zgniłš wodę, a wobec wroga byłem jako złapany ptak. Wróciłem do Egiptu, ale tu jestem jak drzewo, które robak toczy. Za byle co kładš mnie na ziemię i bijš jak w ksišżkę, tak że od kijów jestem prawie połamany. Jestem chory i muszę się kłaœć, muszš mnie wozić na wozie, a tymczasem służšcykradnie mi płaszcz i ucieka... Dlatego, o pisarzu! zmień swoje zdanie o szczęœciu oficera. ”* Tak œpiewał mężny Eunana, a jego pieœń, pełna łez, przetrwała państwo egipskie. -------- *Autentyczne ROZDZIAŁ PIĽTY W miarę jak œwita następcy tronu zbliżała się do Memfis, słońce pochylało się ku zachodowi, a od niezliczonych kanałów i dalekiego morza zrywał się wiatr nasyconychłodnš wilgociš. Szosa znowu zbliżyła się do żyznych okolic, a na polach i w zaroœlach było widać nieprzerwane szeregiludzi pracujšcych, choć na pustynię już padał różowy blask, a szczyty gór paliły się płomieniem. Wtem Ramzes zatrzymał się i zawrócił konia. Natychmiast otoczył a go œwita, podjechali wyżsi dowódcy i z wolna, równym krokiem zbliżyły się szeregi maszerujšcych pułków. W purpurowych promieniach zachodzšcego słońca ksišżę wyglšdał jak bożek; żołnierze patrzyli na niego z dumš i miłoœciš, dowódcy z podziwem. Podniósł rękę, wszystko umilkło, a on zaczšł mówić: -Dostojni wodzowie, mężni oficerowie, posłuszni żołnierze! Dziœ bogowie dali mi poznać słodycz rozkazywania takim jak wy.Radoœć przepełnia moje ksišżęce serce. A ponieważ wolš mojš jest, ażebyœcie wy, wodzowie, oficerowie i żołnierze, zawsze dzielili moje szczęœcie, więc przeznaczam: po jednej drachmie dla każdego żołnierza ztych, którzy poszli na wschód, i tych, którzy wracajš z nami od wschodniej granicy. Oprócz tego po jednej drachmie żołnierzom greckim, którzy dziœ, pod mojš komendš, otworzyli nam wyjœcie z wšwozu,i -po jednej drachmie żołnierzom tych pułków dostojnego Nitagera, którzy chcieli nam odcišć drogę do goœcińca... W wojsku zawrzało. -BšdŸ pozdrowiony, wodzu nasz!... bšdŸ pozdrowiony, następco faraona, który oby żył wiecznie!... -wołali żołnierze, a Grecy najgłoœniej. Ksišżę mówił dalej: -Do podziału między niższych oficerów armii mojej i dostojnego Nitagera przeznaczam pięć talentów. Nareszcie do podziału między jego dostojnoœć ministra i naczelnych wodzów przeznaczam dziesięć talentów... -Ja zrzekam się mojej częœci na rzecz wojska -odpowiedział Herhor. -BšdŸ pozdrowiony, następco!... bšdŸ pozdrowiony, ministrze!... -wołali oficerowie i żołnierze. Czerwony kršg słońca już dotknšł piaskówzachodniej pustyni. Ramzes pożegnał wojsko i galopem pocwałował do Memfis, ajego dostojnoœć Herhor, wœród radosnych okrzyków, wsiadł do lektyki i również kazał wyprzedzić maszerujšce oddziały. Kiedy odsunęli się tak, że pojedyncze głosy zlały się w jeden wielki szmer, niby szum wodospadu, minister wychyliwszy się do pisarza Pentuera rzekł: -Pamiętasz ty wszystko? -Tak, dostojny panie. -Twoja pamięć jest jak granit, na którym piszemy historiš, a twoja mšdroœć jak Nil, który wszystko zalewa i użyŸnia -mówił minister. -Przy tym bogowie obdarzyli cię największš ze wszystkich cnót -roztropnš pokorš... Pisarz milczał. -Ty więc dokładniej niż inni możesz ocenić postępki i rozum następcy tronu, który oby żył wiecznie. Minister chwilę spoczšł. Tak dużo mówić nie było w jego zwyczaju. -Powiedz mi zatem, Pentuerze, i zapisz to: czy godzi się, ażeby następca tronu wobec wojska wypowiadał swojš wolę?... Tak czynić może tylko faraon albo zdrajca, albo... lekkomyœlny młodzieniec, który z równš łatwoœciš popełnia gwałtowne czyny, jak wyrzuca bezbożne słowa. Słońce zaszło i w chwilę póŸniej zapadła noc gwiaŸdzista. Nad nieprzeliczonymi kanałami Dolnego Egiptu zaczęła zgęszczać się srebrna mgła, którš łagodny wiatr zanosił aż na pustynię, chłodził strudzonych żołnierzy i nasycał roœliny, już konajšce z pragnienia. -Albo powiedz mi, Pentuerze -cišgnšł minister -i zbadaj: skšd następca weŸmie dwadzieœcia talentów na dotrzymanie wojsku obietnicy, którš dziœ tak nieopatrznie uczynił? Zresztš skšdkolwiek weŸmie pienišdze, wydaje mi się, a zapewne i tobie, rzeczš niebezpiecznš, ażeby następca robił podarunki armii, właœnie w tym dniu, kiedy jego œwištobliwoœć nie ma czym zapłacić żołdu wracajšcym ze Wschodu pułkom Nitagera. Nie pytam cię o zdanie o tej rzeczy, bo je znam, jak i ty znasz moje najtajniejsze myœli. Proszę cię tylko, ażebyœ zapamiętał, co widziałeœ, dla opowiedzenia tego w kolegium kapłańskim. -Czy prędko będzie zwołane? -spytał Pentuer. -Nie ma jeszcze powodu. Spróbuję pierwej uspokoić rozhukanego byczka za pomocš ojcowskiej ręki jego œwištobliwoœci... A szkoda byłaby chłopca, bo ma duże zdolnoœci i energię południowego wichru. Tylko jeżeli wicher, zamiast zdmuchiwać nieprzyjaciół Egiptu, zacznie kłaœć jego pszenicę i wyrywać palmy!... Minister umilkł, a jego orszak utonšł w ciemnej alei drzew prowadzšcej do Memfisu. W tym czasie Ramzes dojeżdżał do pałacu faraona. Gmach ten stał na wzgórzu za miastem, wœród parku. Rosły tu osobliwe drzewa: baobaby z południa, cedry, sosny i dęby z północy. Dzięki sztuce ogrodniczej żyły onepo kilkadziesišt lat i dosięgały znacznej wysokoœci. Cienista aleja prowadziła z dołudo bramy, która miała wysokoœć trzypiętrowej kamienicy. Z każdej strony bramy wznosiła się potężna budowla niby wieża, w formie œciętej piramidy, szeroka na czterdzieœci kroków, wysoka na pięć pięter. Wœród nocy wyglšdało to jak dwa olbrzymienamioty z piaskowca. Dziwne te gmachy miały na parterze i piętrach kwadratowe okienka, a dachy płaskie. Ze szczytu jednejtakiej piramidy warta œledziła ziemię, z drugiej -dyżurny kapłan patrzył w gwiazdy.Na prawo i na lewo od wież, zwanych pylonami, cišgnęły się mury, a raczej długie, piętrowe budynki z wšskimi oknami ipłaskim dachem, po którym chodziły warty.Po obu stronach bramy głównej siedziały dwa posšgi, dosięgajšce głowami pierwszego piętra; u stóp posšgów znowu chodziły warty. Kiedy ksišżę w towarzystwie kilku jeŸdŸców zbliżył się do pałacu, wartownik, pomimo ciemnoœci, poznał go. Za chwilę wybiegł z pylonu urzędnik dworski, ubrany w białš spódnicę,ciemnš narzutkę i perukę, z wielkoœci podobnš do kaptura. -Pałac już zamknięty? -spytał ksišżę. -Prawdę rzekłeœ, dostojny panie -odparł urzędnik. -Jego œwištobliwoœć ubiera bogów do snu. -A potem co będzie robił? -Raczy przyjšć ministra wojny, Herhora. -No? -PóŸniej jego œwištobliwoœć popatrzy się w wielkiej sali na balet, a następnie przyjmie kšpiel i odprawi modlitwy wieczorne. -Mnie nie kazano przyjšć? -spytał następca.-Jutro po radzie wojennej. -A królowe co robiš? -Pierwsza królowa modli się w pokoju zmarłego syna, a wasza dostojna matka przyjmuje posła fenickiego, który przywiózł jej dary od kobiet z Tyru. -Sš i dziewczęta? -Podobno jest kilka. Każda ma na sobie kosztownoœci za dziesięć talentów. -A któż się tam włóczy z pochodniami? -rzekł ksišżę wskazujšc rękš na dół parku.-Zdejmujš z drzewa brata waszej dostojnoœci, który tam siedzi od południa. -I nie chce zejœć? -Owszem, teraz zejdzie, bo poszedł po niego błazen pierwszej królowej i obiecał, że zaprowadzi go do karczmy, gdzie pijš paraszytowie, otwieracze ciał zmarłych. -A o manewrach dzisiejszych już słyszeliœcie co? -Mówili w ministerium, że sztab został odcięty od korpusu. -I jeszcze co? Urzędnik wahał się. -Mów, co słyszałeœ. -I jeszcze słyszeliœmy, że z tego powodu wasza dostojnoœć kazałeœ odliczyć pewnemu oficerowi pięćset kijów, a przewodnika powiesić. -Wszystko kłamstwo!... -odezwał się półgłosem jeden z adiutantów następcy. -Żołnierze też mówiš między sobš, że to musi być kłamstwo -odparł œmielej urzędnik. Następca zwrócił konia i pojechał do dolnej częœci parku, gdzie znajdował się jego pałacyk. Była to właœciwie jednopiętrowa altana, wzniesiona z drzewa.Miała formę ogromnego szeœcianu z dwomawerendami: dolnš i górnš, które wkoło otaczały budynek i wspierały się na mnóstwie słupów. Wewnštrz płonęły kagańce, więc można było widzieć, że œciany składajš się z desek rzeŸbionych jakkoronka i że sš zabezpieczone od wiatru zasłonami z różnobarwnych tkanin. Dach budowli tej był płaski, otoczony balustradš; na nim stało parę namiotów. Serdecznie powitany przez półnagich służšcych, z których jedni wybiegli z pochodniami, drudzy padli przed nim na twarz, następca wszedł do domu. W mieszkaniu na parterze zdjšł zakurzonš odzież, wykšpał się w kamiennej wannie i narzucił na siebie białš togę, rodzaj wielkiego przeœcieradła, które zapišł pod szyjš, a w pasie przewišzał sznurem. Na pierwszym piętrze zjadł kolację złożonš z pszennego placka, garstki daktylów i kielicha lekkiego piwa. Potem wszedł na taras budowli i położywszy się na kanapie okrytej lwiš skórš kazał służbie odejœć i natychmiast przysłać na górę Tutmozisa, gdy przyjedzie. Około północy stanęła przed domem lektyka i wysiadł z niej adiutant Tutmozis. Gdy ciężko wszedł na taras ziewajšc, ksišżę zerwał się z kanapy. -Jesteœ?... I cóż?... -zawołał Ramzes. -Więc ty jeszcze nie œpisz?... -odparł Tutmozis. -O bogowie, po tyludniowej mordędze!... Myœlałem, że będę się mógł przedrzemać choćby do wschodu słońca. -Cóż Sara?... -Będzie tu pojutrze albo ty u niej na folwarku, z tamtej strony rzeki. -Dopiero pojutrze!... -Dopiero?... Proszę cię, Ramzesie, ażebyœ się wyspał. Zbyt wiele zebrało ci się w sercu czarnej krwi, skutkiem czego do głowy uderza ci ogień. -Cóż jej ojciec? -To jakiœ uczciwy człowiek i rozumny. Nazywa się Gedeon. Kiedy mu powiedziałem,że chcesz wzišć jego córkę, upadł na ziemię i zaczšł wydzierać sobie włosy. Rozumie się, przeczekałem ten wylew ojcowskiej boleœci, trochę zjadłem, wypiłem wina i -przystšpiliœmy nareszcie do układów. Zapłakany Gedeon najpierw przysišgł, że woli widzieć córkę swojš trupem aniżeli czyjškolwiek kochankš. Wówczas powiedziałem, że pod Memfis, nad Nilem, dostanie folwark, który przynosi dwa talenty rocznego dochodu i niepłaci podatków. Oburzył się. Wtedy oœwiadczyłem, że może jeszcze dostać co roku talent złotem i srebrem. Westchnšł i wspomniał, że jego córka przez trzy lata kształciła się w Pi-Bailos. Postšpiłem jeszcze talent. Teraz Gedeon, wcišż niepocieszony, nadmienił, że traci bardzo dobre miejsce rzšdcy u pana Sezofrisa. Powiedziałem, że tej posady rzucać nie potrzebuje, i dorzuciłem mu dziesięć krów dojnych z twoich obór. Czoło wyjaœniło mu się trochę, więc wyznał mi, pod największym sekretem, że na jego Sarę zwrócił już uwagę pewien strasznie wielki pan, Chaires,który nosi wachlarz nad nomarehš Memfisu.Ja zaœ obiecałem mu dodać byczka, mniejszy łańcuch złoty i większš bransoletę. Tym sposobem twoja Sara będzie cię kosztowała: folwark i dwa talenty rocznie gotowiznš, a dziesięć krów,byczka, łańcuch i bransoletę złotš jednorazowo. To dasz jej ojcu, zacnemu Gedeonowi; jej zaœ samej co ci się podoba. -Cóż na to Sara? -spytał ksišżę. -Przez czas układów chodziła między drzewami. A gdyœmy zakończyli sprawę i zapili dobrym winem żydowskim, powiedziała ojcu... -wiesz co?... Że gdyby jej nie oddał tobie, weszłaby na skałę i rzuciłaby się głowš na dół. Teraz chyba będziesz spał spokojnie -zakończył Tutmozis. -Wštpię -rzekł następca opierajšc się o balustradę i patrzšc w najpustszš stronę parku. - Czy wiesz, że w drodze spotkaliœmy powieszonego chłopa... -O!... to gorsze od skarabeuszów -syknšł Tutmozis. -Powiesił się sam z rozpaczy, że wojsko zasypało mu kanał, który przez dziesięć lat kopał w pustyni. -No, ten człowiek już œpi twardo... Więc chyba pora i nam... -Ten człowiek był skrzywdzony -mówił ksišżę -trzeba znaleŸć jego dzieci, wykupić i dać im kawałek ziemi w dzierżawę. -Ale trzeba to zrobić w wielkiej tajemnicy -wtršcił Tutmozis -bo inaczej zacznš się wieszać wszyscy chłopi, a nam, ich panom,żaden Fenicjanin nie pożyczy miedzianego utena. -Nie żartuj. Gdybyœ widział oblicze tego chłopa, nie zasnšłbyœ jak i ja... Wtem z dołu, spomiędzy gęstwiny, odezwałsię głos niezbyt silny, lecz wyraŸny: -Niech błogosławi cię, Ramzesie, jedyny i wszechmocny Bóg, który nie ma imienia w ludzkim języku ani posšgów w œwištyniach! Obaj młodzi ludzie, zdumieni, wychylili się. -Kto jesteœ? -zawołał ksišżę. -Jestem skrzywdzony lud egipski -powoli i spokojnie odpowiedział głos. Potem wszystko ucichło. Żaden ruch, żadenszelest gałęzi nie zdradził ludzkiej obecnoœci w tym miejscu. Na rozkaz księciawybiegła służba z pochodniami, spuszczonopsy i przeszukano wszystkie zaroœla otaczajšce dom następcy. Ale nie było nikogo. -Kto to mógł być?... -pytał Tutmozisa wzruszony ksišżę. -Może duch tego chłopa?... -Duch?... powtórzył adiutant. -Nigdy nie słyszałem gadajšcych duchów, choć nieraztrzymałem straż przy œwištyniach i grobach. Prędzej przypuszczałbym, że ten,który odezwał się do nas, jest jakimœ twoim przyjacielem. -Dlaczegoż by się ukrywał? -A co ci to szkodzi? -rzekł Tutmozis. -Każdyz nas ma dziesištki, jeżeli nie setki niewidzialnych wrogów. Dziękuj więc bogom,że masz choć jednego niewidzialnego przyjaciela. -Nie zasnę dziœ... -szepnšł wzburzony ksišżę. -Dajże spokój!... Zamiast biegać po tarasie, usłuchaj mnie i legnij. Widzisz, sen -to poważne bóstwo i nie wypada mu gonić za tymi, którzy biegajš jelenim kro-kiem. Gdy się zaœ położysz na wygodnej kanapie, sen,który lubi wygodę, sišdzie przy tobie i okryje cię swoim wielkim płaszczem, któryzasłania ludziom nie tylko oczy, ale i pamięć. To mówišc Tutmozis posadził Ramzesa na kanapie, potem przyniósł podstawkę z koœcisłoniowej w formie księżyca na nowiu i położywszy księcia umieœcił mu głowę na podporze... Następnie opuœcił płócienne œciany namiotu, sam położył się na podłodze i -w kilka minut zasnęli obaj. ROZDZIAŁ SZÓSTY Do pałacu faraona pod Memfisem wchodziło się przez bramę osadzonš między dwoma pięciopiętrowymi wieżami, czyli -pylonami. Zewnętrzne œciany tych budowli, wzniesionych z szarego piaskowca,od dołu do góry były okryte płaskorzeŸbami. Na szczycie bramy wznosił się herb czy symbol państwa: skrzydlata kula, spoza której wychylały siędwa węże. Poniżej siedział rzšd bogów, którym faraonowie składali ofiary. Na bocznych słupach wyrzeŸbiono również wizerunki bogów, w pięciu kondygnacjach, jedna nad drugš, a u dołu -hieroglificzne napisy. Na œcianach każdego pylonu główne miejscezajmowała płaskorzeŸba Ramzesa Wielkiego, który w jednej ręce miał podniesiony topór, a drugš trzymał za włosy gromadę ludzi zwišzanych w pęk nibypietruszka. Powyżej króla stały lub siedziały znowu dwie kondygnacje bogów; jeszcze wyżej szereg ludzi niosšcych ofiary, a pod samym szczytem pylonów -wizerunki skrzydlatych wężów, przeplatane wizerunkami skarabeuszów. Te pięciopiętrowe pylony, o œcianach zwężajšcych się ku górze, trzypiętrowa . Nie masz 3"ˆŠj ľA”48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj˜œ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żPŁcóTc Gň c!9+÷ I"05& I €brama, która je łšczyła, płaskorzeŸby, w których porzšdek mięszał się z ponurš fantazjš, a pobożnoœć z okrucieństwem, robiły przygnębiajšce wrażenie. Zdawało się, że trudno tu wejœć, niepodobna wyjœć, a żyć ciężko. Z bramy, przed którš stało wojsko i tłum drobnych urzędników, wchodziło się na dziedziniec otoczony krużgankami, wspartymi na piętrowych słupach. Był to ozdobny ogródek, w którym hodowano aloesy, małe palmy, drzewa pomarańczowei cedry w wazonach, wszystko wycišgnięte w szeregi i dobrane według wzrostu. Na œrodku tryskała fontanna; œcieżki wysypano kolorowym piaskiem. Tu, pod krużgankami, siedzieli lub przechadzali się wyżsi urzędnicy państwa szepczšc po cichu. Z dziedzińca, przez wysokie drzwi, szło się do sali wspartej nadwunastu kolumnach trzypiętrowych. Sala była duża, lecz z powodu gruboœci kolumn wydawała się ciasnš. Oœwietlały jš drobne okienka w œcianach i duży prostokštny otwór w suficie. Panował tu chłód i cień, prawie zmrok, który jednak nie przeszkadzał widzieć żółtych œcian i słupów pokrytych kondygnacjami malowideł. W górze liœcie i kwiaty, niżej bogowie, jeszcze niżej ludzie, którzy nieœli ich posšgi lub składali ofiary, a między tymi grupami szeregi hieroglifów. Wszystkoto było malowane wyraŸnymi, prawie ostrymi kolorami: zielonym, czerwonym i niebieskim. W tej sali, z wzorzystš posadzkš mozaikowš, stali w ciszy, białych szatach iboso -kapłani, najwyżsi urzędnicy państwa,minister wojny Herhor tudzież wo-dzowie: Nitager i Patrokles, wezwani do faraona. Jego œwištobliwoœć Ramzes XII, jak zwykleprzed naradš, składał ofiary bogom w swojej kaplicy. Cišgnęło się to doœć długo. Co chwilę z dalszych komnat wbiegał jakiœ kapłan albo urzędnik komunikujšc wiadomoœci o przebiegu nabożeństwa. -Już pan złamał pieczęć od kaplicy... Już myje œwięte bóstwo... Już je ubiera... Już zamknšł drzwi... Na twarzach obecnych, pomimo ich dostojeństw, malował się niepokój i zgnębienie. Tylko Herhor był obojętny, Patrokles niecierpliwy, a Nitager od czasu do czasu mšcił uroczystš ciszę swoim potężnym głosem. Za każdym tak nieprzyzwoitym odezwaniem się starego wodza dworacy poruszali się niby spłoszone owce, a potem spoglšdali na siebie jakby mówišc: „To gbur, całe życie ugania się za barbarzyńcami, więc można mu wybaczyć...”W dalszych komnatach odezwał się dŸwiękdzwonków i chrzęst broni. Do sali weszło dwoma rzędami kilkunastu gwardzistów w złotych hełmach i napierœnikach, z obnażonymi mieczami, potem dwa szeregi kapłanów, a nareszcie ukazał się faraon, niesiony na tronie, otoczony obłokami dymuz kadzielnic. Władca Egiptu, Ramzes XII, był to człowiek blisko szeœćdziesięcioletni, z twarzš zwiędłš. Miał na sobie białš togę, na głowie czerwono-biały kołpak ze złotym wężem, w ręku długš laskę. Kiedy orszak ukazał się, wszyscy upadli na twarz. Tylko Patrokles, jako barbarzyńca poprzestał na niskim ukłonie, a Nitager przyklęknšł na jedno kolano, lecz wnet podniósł się. Lektyka zatrzymała się przed baldachimem, pod którym na wzniesieniu stał tron hebanowy. Faraon z wolna zeszedł z lektyki, chwilę popatrzył na obecnych, a potem, usiadłszy na tronie, utkwił oczy w gzyms sali, na którym była wymalowana różowa kula z niebieskimi skrzydłami i zielonymi wężami. Na prawo od faraona stanšł wielki pisarz, na lewo sędzia z laskš, obaj w ogromnych perukach. Na znak dany przez sędziego wszyscy usiedli albo uklękli na podłodze, zaœ pisarz odezwał się do faraona: -Panie nasz i władco potężny! Twój sługa Nitager, wielki strażnik granicy wschodniej, przyjechał, aby złożyć ci hołdy, i przywiózł haracz od pobitych narodów: wazę z zielonego kamienia pełnš złota, trzysta wołów, sto koni i wonne drzewo teszep. -Nędzny to haracz, mój panie -odezwał się Nitager. -Prawdziwe skarby znaleŸlibyœmy dopiero nad Eufratem, gdzie pysznym, choćjeszcze słabym królom bardzo potrzeba przypomnieć czasy Ramzesa Wielkiego. -Odpowiedz słudze memu Nitagerowi -rzekłdo pisarza faraon -że jego słowa będš wzięte pod pilnš uwagę. A teraz zapytaj go: co sšdzi o wojskowych zdolnoœciach syna mego i następcy, z którym wczoraj miał zaszczyt zetrzeć się pod Pi-Bai los? -Nasz władca, pan dziewięciu narodów, zapytuje cię, Nitagerze... -zaczšł pisarz. Wtem, ku największemu zgorszeniu dworaków, wódz przerwał szorstko. -Sam słyszę, co mówi pan mój... Ustami zaœjego, kiedy zwraca się do mnie, mógłby byćtylko następca tronu, nie zaœ ty, wielki pisarzu. Pisarz z przerażeniem spojrzał na œmiałka, ale faraon rzekł: -Mówi prawdę mój wierny sługa Nitager. Minister wojny ukłonił się. Teraz sędzia obwieœcił wszystkim obecnym:kapłanom, urzędnikom i gwardii, że mogš wyjœć na dziedziniec, i sam wraz z pisarzem, skłoniwszy się tronowi, pierwsi opuœcili salę. Został w niej tylko faraon, Herhor i dwaj wodzowie. -Nakłoń uszy swoje, władco, i wysłuchaj skargi -zaczšł Nitager. -Dziœ z rana kapłan-urzędnik, który z twego rozkazu przyszedł namaœcić włosy moje, powiedział mi, ażebym idšc do ciebie zostawił sandały w przysionku. Tymczasemwiadomo jest nie tylko w Górnym i Dolnym Egipcie, ale u Chetów, w Libii, Fenicji i w kraju Punt, że dwadzieœcia lat temu dałeœ mi prawo stawania przed tobš w sandałach.-Mówisz prawdę -rzekł faraon. -Do mego dworu zakradły się różne nieporzšdki... -Tylko rozkaż, królu, a moi weterani zaraz zrobiš ład... -pochwycił Nitager. Na znak dany przez ministra wojny wbiegłokilku urzędników; jeden przyniósł sandały iobuł Nitagera, inni naprzeciw tronu ustawili kosztowne taborety dla ministra i wodzów. Gdy trzej dostojnicy usiedli, faraon zapytał: -Powiedz mi, Nitagerze, czy sšdzisz, że mój syn będzie wodzem?... Ale mów szczeršprawdę. -Na Amona z Teb, na sławę moich przodków, w których płynęła krew królewska, przysięgam, że Ramzes, twój następca, będzie wielkim wodzem, jeżeli mupozwolš bogowie - odparł Nitager. -Młody to jest chłopak, jeszcze pacholę, a jednak z wielkš umiejętnoœciš zebrał pułki, zaopatrzył i marsz im ułatwił. Najwięcej zaœ podoba mi się, że nie stracił głowy, kiedy mu przecišłem drogę, lecz poprowadził swoich do ataku. On będzie wodzem i zwycięży Asyryjczyków, których dziœ trzeba pobić, jeżeli nasze wnuki nie majš zobaczyć ich nad Nilem. -Cóż ty na to, Herhorze? -zapytał faraon. -Co się tyczy Asyryjczyków, myœlę, że dostojny Nitager za wczeœnie kłopocze się nimi. Jeszcze jesteœmy chorzy po dawnych wojnach i musimy pierwej dobrze się wzmocnić, zanim rozpoczniemy nowš -mówił minister. -Co się zaœ tyczy następcy tronu, Nitager sprawiedliwie mówi, że młodzian ten posiada zalety wodza: jest przezorny jak lisi gwałtowny jak lew. Mimo to wczoraj popełnił dużo błędów... -Kto z nas ich nie popełnia!... -wtršcił milczšcy dotšd Patrokles. -Następca -cišgnšł minister -mšdrze prowadził główny korpus, ale zaniedbał swój sztab, przez co maszerowaliœmy tak wolno i nieporzšdnie, że Nitager mógł zabiec nam drogę... -Może Ramzes liczył na waszš dostojnoœć? -spytał Nitager. -W rzšdzie i wojnie na nikogo nie liczy się: o jeden niedopatrzony kamyk można się przewrócić -rzekł minister. -Gdybyœ wasza dostojnoœć -odezwał się Patrokles -nie zepchnšł kolumny z goœcińcaz powodu tych tam skarabeuszów... -Jesteœ wasza dostojnoœć cudzoziemcem i poganinem -odparł Herhor -więc tak mówisz. My zaœ, Egipcjanie, rozumiemy, że gdy lud i żołnierze przestanš szanować skarabeusza, synowie ich przestanš się baćureusa. Z lekceważenia bogów rodzi się bunt przeciw faraonowi... -A od czego topory? -przerwał Nitager. -Kto chce zachować głowę na plecach, niech słucha najwyższego wodza. -Jakaż więc jest twoja ostateczna myœl o następcy? -spytał faraon Herhora. -Żywy obrazie słońca, synu bogów -odparł minister. -Każ Ramzesa namaœcić, daj mu wielki łańcuch i dziesięć talentów, ale wodzem korpusu Menfii jeszcze go nie mianuj. Ksišżę na ten urzšd jest za młody, za goršcy, niedoœwiadczony. Czy więc możemy uznać go równym Patroklesowi, który w dwudziestu bitwach zdeptał Etiopów i Libijczyków? A czy możemy stawiać go obok Nitagera, którego samo imię od dwudziestu lat przyprawia o bladoœćnaszych wrogów ze wschodu i północy? Faraon oparł głowę na ręku, pomyœlał i rzekł: -OdejdŸcie w spokoju i łasce mojej. Uczynię, jak nakazuje mšdroœć i sprawiedliwoœć. Dostojnicy skłonili się głęboko, a Ramzes XII nie czekajšc na œwitę przeszedł do dalszych komnat. Kiedy dwaj wodzowie znaleŸli się sami w przysionku, Nitager odezwał się do Patroklesa: -Tu widzę, rzšdzš kapłani jak u siebie. Ale jaki to wódz ten Herhor!... Pobił nas, nim przyszliœmy do słowa, i nie da korpusu następcy... -Mnie tak pochwalił, że nie œmiałem się odezwać -odparł Patrokles. -Zresztš on daleko widzi, choć nie wszystkomówi. Za następcš wcisnęliby się do korpusu rozmaite paniczyki, co to ze œpiewaczkami jeżdżš na wojnę, i oni zajęliby najwyższe posady. Naturalnie starzy oficerowie zaczęliby próżnować z gniewu, że ich awans ominšł; eleganci musieliby próżnować dla zabaw, i -korpus popękałby, nawet nie uderzywszy o nieprzyjaciela. O, Herhor to mędrzec!... -Bodajby nas nie kosztowała więcej jego mšdroœć aniżeli niedoœwiadczenie Ramzesa -szepnšł Grek. Przez szereg komnat pełnych kolumn i ozdobionych malowidłami, gdzi e w każdychdrzwiach kapłani i pałacowi urzędnicy składali mu niskie ukłony, faraon przeszedł do swego gabinetu. Była to dwupiętrowa sala o œcianach z alabastru, na których złotem i jaskrawymi farbami odmalowano najznakomitsze wypadki panowania Ramzesa XII, a więc: hołdy składane mu przez mieszkańców Mezopotamii, poselstwo od króla Buchtenu i triumfalnš podróż bożka Chonsu po kraju Buchten. W sali tej znajdował się malachitowy posšżek Horusa z ptasiš gł owš, ozdobiony złotem i klejnotami, przed nim ołtarz w formie œciętej piramidy, broń królewska, kosztowne fotele i ławki tudzież stoliki zapełnione drobiazgami. Gdy faraon ukazał się, jeden z obecnych kapłanów spalił przed nim kadzidło, a jeden z urzędników zameldował następcę tronu, który niebawem wszedł i nisko ukłonił się ojcu. Na wyrazistej twarzy księcia było widać goršczkowy niepokój. -Cieszę się, erpatre -rzekł faraon -że wracasz zdrowym z ciężkiej podróży. -Obyœ wasza œwištobliwoœć żył wiecznie i dziełami swoimi napełnił oba œwiaty -odparł ksišżę. -Dopiero co -mówił faraon -moi radcy wojenni opowiadali mi o twojej pracy i roztropnoœci. Twarz następcy drżała i mieniła się. Wpił wielkie oczy w faraona i słuchał. -Czyny twoje nie zostanš bez nagrody. Otrzymasz dziesięć talentów, wielki łańcuch i dwa greckie pułki, z którymi będziesz robił ćwiczenia. Ksišżę osłupiał, lecz po chwili zapytał stłumionym głosem: -A korpus Menfii?... -Za rok powtórzymy manewry, a jeżeli nie popełnisz żadnego błędu w prowadzeniu wojska, dostaniesz korpus. -Wiem, to zrobił Herhor!... -zawołał następca ledwie hamujšc się z gniewu. Obejrzał się wkoło i dodał: -Nigdy nie mogę być sam z tobš, mój ojcze... Zawsze między nami znajdujš się obcy ludzie. Faraon z lekka poruszył brwiami i jego œwita znikła jak gromada cieniów. -Co masz mi do powiedzenia? -Tylko jedno, ojcze... Herhor jest moim wrogiem... On oskarżył mnie przed tobš i naraził na taki wstyd!... Mimo pokornej postawy ksišżę gryzł wargi i zaciskał pięœci. -Herhor jest moim wiernym sługš, a twoim przyjacielem. Jego to wymowa sprawiła, żejesteœ następcš tronu. To ja -nie powierzamkorpusu młodemu wodzowi, który pozwolił odcišć się od swojej armii. -Połšczyłem się z niš!... -odparł zgnębiony następca -To Herhor kazał okršżać dwa żuki... -Chcesz więc, ażeby kapłan wobec wojska lekceważył religię? -Mój ojcze -szeptał Ramzes drżšcym głosem -ażeby nie zepsuć pochodu żukom, zniszczono budujšcy się kanał i zabito człowieka. -Ten człowiek sam podniósł rękę na siebie. -Ale z winy Herhora. -W pułkach, które tak umiejętnie zgromadziłeœ pod Pi-Bailos, trzydziestu ludzi umarło ze zmęczenia, a kilkuset jest chorych. Ksišżę spuœcił głowę. -Ramzesie -cišgnšł faraon -przez usta twoje nie przemawia dostojnik państwa, który dba o całoœć kanałów i życie robotników, ale człowiek rozgniewany. Gniew zaœ nie godzi się ze sprawiedliwoœcišjak jastrzšb z gołębiem. -O mój ojcze! -wybuchnšł następca -jeżeli gniew mnie unosi, to dlatego że widzę niechęć dla mnie Herhora i kapłanów... -Przecież sam jesteœ wnukiem arcykapłana,kapłani uczyli cię... Poznałeœ więcej ich tajemnic, aniżeli którykolwiek inny ksišżę... -Poznałem ich nienasyconš dumę i chęć władzy. A że ukrócę to... więc już dziœ sš moimi wrogami... Herhor nie chce mi dać nawet korpusu, gdyż woli rzšdzić całš armiš... Wyrzuciwszy te niebaczne słowa następca struchlał. Ale władca podniósł na niego jasne spojrzenie i odparł spokojnie: -Armiš i państwem rzšdzę ja. Ze mnie płynš wszelkie rozkazy i wyroki. Na tym œwiecie jestem wagš Ozirisa i sam ważę sprawy moich sług: następcy i ministra czyludu. Nieroztropnym byłby ten, kto by sšdził, że nie sš mi znane wszystkie gwichty. -Jednak gdybyœ, ojcze, patrzył na bieg manewrów własnymi oczami... -Może zobaczyłbym wodza -przerwał faraon -który w stanowczej chwili rzuca wojsko i ugania się po krzakach za izraelskš dziewczynš. Ale ja o takich błahostkach nie chcę wiedzieć. Ksišżę upadł do nóg ojcu szepczšc: -Tutmozis powiedział ci o tym, panie? -Tutmozis jest dzieciakiem jak i ty. On już robi długi, jako szef sztabu w korpusie Menfi, i myœli w swym sercu, że oko faraona nie dosięgnie jego spraw w pustyni... ROZDZIAŁ SIÓDMY W kilka dni póŸniej ksišżę Ramzes został wezwany przed oblicze najczcigodniejszej matki swojej, Nikotris, która była drugš żonš faraona, a dziœ największš paniš w Egipcie. Bogowie nie omylili się, powołujšc jš na rodzicielkę króla. Była to osoba wysoka, doœć pełna i pomimo czterdziestu lat jeszcze piękna. Nade wszystko w oczach, twarzy i całej postaci jej był taki majestat, że nawet gdy szła samotna, w skromnej szacie kapłanki, ludzie schylali przed niš głowy. Dostojna pani przyjęła syna w gabinecie wyłożonym fajansowymi płytami. Siedziała na inkrustowanym krzeœle, pod palmš. U jejnóg, na stołeczku leżał mały piesek; z drugiej strony klęczała czarna niewolnica zwachlarzem. Królewska małżonka miała na sobie muœlinowy płaszcz, haftowany złotem, a na peruce obršczkę ozdobionš klejnotami w formie lotosu. Kiedy ksišżę nisko ukłonił się, piesek obwšchał go i znowu położył się, a pani skinšwszy głowš zapytała: -Z jakiegoż to powodu, Ramzesie, żšdałeœ ode mnie posłuchania? -Jeszcze przed dwoma dniami, matko. -Wiedziałam, że jesteœ zajęty. Ale dziœ oboje mamy czas i mogę cię wysłuchać. -Tak mówisz do mnie, matko, jakby owionšłmnie nocny wiatr pustyni, i już nie mam odwagi przedstawić ci mojej proœby. -Więc zapewne chodzi o pienišdze? Ramzes zmieszany spuœcił głowę. -Dużo ci też potrzeba? -Piętnaœcie talentów... -O bogowie! -zawołała pani -wszak parę dnitemu wypłacono ci dziesięć talentów ze skarbu. PrzejdŸ się, moja dziewczynko, po ogrodzie, musisz być zmęczona -rzekła monarchini do czarnej niewolnicy. Gdy zaœ zostali oboje z synem, zapytała księcia: -Więc twoja Żydówka jest aż tak wymagajšca? Ramzes zarumienił się, ale podniósł głowę.-Wiesz, matko, że tak nie jest -odparł. -Aleobiecałem nagrodę wojsku i... nie mogę jej wypłacić!... Królowa przypatrywała mu się ze spokojnš dumš. -Jak to niedobrze -odezwała się po chwili -kiedy syn robi postanowienia nie naradziwszy się z matkš. Właœnie, pamiętajšc o twoim wieku, chciałam ci dać niewolnicę fenickš, którš przysłał mi Tyr, z dziesięcioma talentami posagu. Ale ty wolałeœ Żydówkę. -Podobała mi się. Tak pięknej nie ma międzytwymi służebnicami, matko, ani nawet między kobietami jego œwištobliwoœci... -Ależ to Żydówka!... -Nie uprzedzaj się; matko, błagam cię... To jest fałsz, że Żydzi jedzš wieprzowinę i zabijajš koty... Dostojna pani uœmiechnęła się. -Mówisz jak chłopiec z najniższej szkoły kapłańskiej -odparła wzruszajšc ramionami -a zapominasz o tym, co powiedział Ramzes Wielki: „Lud żółty jest liczniejszym i bogatszym od nas; zypiętrowa . Nie masz 3"ˆŠj ľA”48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj˜œ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż#P•c $ĺŐ c %şŠ &cpc €'Ó+Čc (›:Ú# działajmyż przeciw niemu, lecz ostrożnie, aby nie stał się jeszcze silniejszym... ”Nie sšdzę więc, ażeby dziewczyna z tego ludu była właœciwa na pierwszš kochankę następcy faraona. -Czyliż słowa Ramzesa mogš odnosić się do córki nędznego dzierżawcy!... -zawołał ksišżę. -Gdzie wreszcie sš ci Żydzi u nas?...Trzy wieki temu jak opuœcili Egipt, a dzisiajtworzš œmieszne państwo, rzšdzone przez kapłanów... -Widzę -odpowiedziała dostojna pani z lekkamarszczšc brwi -że twoja kochanka nie traci czasu... BšdŸ ostrożny, Ramzesie!... Pamiętaj, że wódz ich, Messu, jest to kapłan zdrajca, którego w naszych œwištyniach po dziœ dzień przeklinajš... Pamiętaj, że Żydzi wynieœli więcej skarbów z Egiptu, aniżeli była warta praca ich kilku pokoleń: zabrali nam nie tylko złoto, ale i wiarę w Jedyne-go i nasze œwięte prawa, które dziœ ogłaszajš za własne. Nareszcie wiedz o tym -dodała z mocš -że córki tego ludu wolš œmierć aniżeli łoże obcego człowieka. A jeżeli oddajš się, nawet nieprzyjacielskim wodzom, to chyba w tym celu, ażeby albo zjednać ich dla swojej polityki, albo zabić... -Wierz mi, matko, że wszystkie te wieœci rozgłaszajš kapłani. Nie chcš oni dopuœcić do podnóżka tronu ludzi innej wiary, którzymogliby służyć faraonowi przeciw nim... Monarchini podniosła się z krzesła i założywszy ręce na piersiach ze zdumieniem przypatrywała się synowi. -Więc to prawda, co mi mówiono, że jesteœ wrogiem kapłanów -rzekła. -Ty, ich ukochany uczeń?... -Jeszcze muszę mieć œlady ich kijów na plecach!... -odparł ksišżę. -Ależ twój dziad, a mój ojciec, mieszkajšcyz bogami, Amenhotep, był arcykapłanem i posiadał rozległš władzę w kraju. -Właœnie dlatego, że mój dziad był władcš i ojciec jest nim, ja nie mogę znieœć władzy Herhora... -Na to stanowisko wprowadził go twój dziad, œwięty Amenhotep... -A ja go stršcę. Matka wzruszyła ramionami. -I to ty -odezwała się ze smutkiem -chceszdowodzić korpusem?... Ależ ty jesteœ rozpieszczona dziewczyna, nie mšż i wódz...-Jak to?... -przerwał ksišżę, z trudnoœciš powstrzymujšc się od wybuchu. -Nie poznaję syna mego... Nie widzę w tobieprzyszłego pana Egiptu!... Dynastia w twojejosobie będzie jak nilowe czółno bez steru...Wypędzisz z dworu kapłanów, a któż ci zostanie?... Kto będzie twoim okiem w Dolnym i Górnym Kraju, kto za granicš?... A przecież faraon musi widzieć wszystko, na cokolwiek pada boski promień Ozirisa... -Kapłani będš moimi sługami, nie ministrami... -Oni też sš najwierniejszymi sługami. Dziękiich modłom ojciec twój panuje trzydzieœci trzy lat i unika wojen, które mogłyby być zgubnymi... -Dla kapłanów. -Dla faraona, dla państwa!... -przerwała. -Czy ty wiesz, co się dzieje z naszym skarbem, z którego w jednym dniu bierzeszdziesięć talentów, a żšdasz jeszcze piętnastu?... Czy wiesz, że gdyby nie ofiarnoœć kapłanów, którzy dla skarbu nawet bogom zabierajš prawdziwe klejnoty,a podsuwajš sztuczne, czy wiesz, że dobrakrólewskie byłyby już w rękach Fenicjan?...-Jedna szczęœliwa wojna zaleje nasze kasy jak przybór Nilu nasze pola. Wielka pani rozeœmiała się. -Nie -rzekła -ty, Ramzesie, jesteœ jeszcze takim dzieckiem, że nawet nie można poczytywać za grzech twoich słów bezbożnych. Proszę cię, zajmij się greckimipułkami i jak najprędzej pozbšdŸ się żydowskiej dziewczyny, a politykę zostaw...nam... -Dlaczego mam pozbyć się Sary? -Bo gdybyœ miał z niš syna, mogłyby powstać zawikłania w państwie, które i takma doœć kłopotów. Na kapłanów -dodała pani -możesz gniewać się, byleœ ich publicznie nie obrażał. Oni wiedzš, że trzeba wiele wybaczyć następcy tronu, osobliwie jeżeli ma tak burzliwy charakter. Ale czas uspokoi wszystko, na chwałę dynastii i pożytek państwu. Ksišżę rozmyœlał. Nagle odezwał się. -Więc nie mogę rachować na pienišdze ze skarbu? -W żadnym razie. Wielki pisarz już dziœ musiałby wstrzymać wypłaty, gdybym mu nie dała czterdziestu talentów, które mi Tyr przysłał. -I co ja zrobię z wojskiem!... -mówił ksišżę, niecierpliwie tršc czoło. -Oddal Żydówkę i poproœ kapłanów... Może ci pożyczš. -Nigdy!... Wolę wzišć od Fenicjan. Pani wstrzšsnęła głowš. -Jesteœ erpatrem, rób, jak chcesz... Ale ostrzegam cię, że musisz dać duży zastaw,a Fenicjanin, gdy raz stanie się twoim wierzycielem, już cię nie puœci. Oni sš podstępniejsi od Żydów. -Na pokrycie takich długów wystarczy czšstka mego dochodu. -Zobaczymy. Szczerze chciałabym ci pomóc,ale nie mam... -mówiła pani, ze smutkiem rozkładajšc ręce. -Czyń więc, jak ci wypada, ale pamiętaj, żeFenicjanie w naszych majštkach sš jak szczury w œpichlerzach: gdy jeden wciœnie się przez szczelinę, inni przyjdš za nim. Ramzes ocišgał się z wyjœciem. -Czy jeszcze powiesz mi co? -zapytała. -Chciałbym tylko zapytać... Moje serce domyœla się, że ty, matko, masz jakieœ plany względem mnie. Jakie?... Monarchini pogłaskała go po twarzy. -Jeszcze nie teraz... jeszcze nie teraz!... Dziœ jesteœ swobodnym jak każdy młody szlachcic w tym kraju, więc korzystaj... Ale, Ramzesie, przyjdzie czas, że będziesz musiał pojšć małżonkę, której dzieci będš ksišżętami krwi królews-kiej, a syn twoim następcš. O tych czasach ja myœlę... -I co?... -Jeszcze nic okreœlonego. W każdym razie mšdroœć polityczna mówi mi, że twojš małżonkš powinna być córka kapłana... -Może Herhora?... -zawołał ksišżę ze œmiechem. -Cóż by w tym było nagannego? Herhor bardzo prędko zostanie arcykapłanem w Tebach, a jego córka ma dopiero lat czternaœcie. -I zgodziłaby się zajšć przy mnie miejsce Żydówki?... -z ironiš zapytał Ramzes. -Musiałbyœ się postarać, ażeby ci zapomniano dzisiejszy błšd. -Całuję stopy twoje, matko, i odchodzę -rzekł Ramzes chwytajšc się za głowę. -Tyle tu słyszałem dziwnych rzeczy, że zaczynam się bać, ażeby Nil nie popłynšł wstronę katarakt albo piramidy nie przeszły na pustynię wschodniš. -Nie bluŸnij, dziecko moje -szepnęła pani, ztrwogš patrzšc na syna. -W tym kraju widywano dziwniejsze cuda... -Czy nie te -spytał z gorzkim uœmiechem syn -że œciany królewskiego pałacu podsłuchiwały swoich panów? -Widywano œmierć faraonów po kilkumiesięcznym panowaniu i upadki dynastii, które rzšdziły dziewięcioma narodami. -Bo ci faraonowie dla kadzielnicy zapomnielio mieczu -odparł ksišżę. Ukłonił się i wyszedł. W miarę jak kroki następcy cichły w ogromnym przysionku, twarz dostojnej panimieniła się: miejsce majestatu zajęły boleœć i trwoga, a w wielkich oczach błysnęły łzy. Pobiegła przed posšg bogini, uklękła i nasypawszy indyjskiego kadzidła na węgle zaczęła mówić: - O Izis -Izis -Izis! -po trzykroć wymawiamimię twoje. O Izis, która rodzisz węże, krokodyle i strusie, po trzykroć niech będzie pochwalone imię twoje... O Izis, która chronisz ziarna zbożowe od zabójczych wichrów, a ciała ojców naszychod niszczšcej pracy czasu, o Izis, ulituj sięi chroń mojego syna... Po trzykroć niech będzie wymawiane imię twoje i tu... tam... i tam... I dziœ, i zawsze, i na wieki wieków, dopóki œwištynie naszych bogów będš przeglšdały się w wodzie Nilu. Modlšc się tak i łkajšc monarchini pochyliłasię i dotknęła czołem ziemi. A w tej chwili rozległ się nad niš cichy szept: -Głos sprawiedliwego zawsze jest wysłuchany. Dostojna pani zerwała się i pełna zdumieniazaczęła oglšdać się dokoła. Ale w pokoju nie było nikogo. Tylko ze œcian patrzyły na niš malowane kwiaty, a znad ołtarza posšg bogini, pełen nadziemskiego spokoju. ROZDZIAŁ ÓSMY Ksišżę wrócił do swojej willi stroskany i wezwał Tutmozisa. -Musisz mnie -rzekł Ramzes -nauczyć, jak dostaje się pienišdze... -Aha!... -rozeœmiał się elegant. -Oto jest mšdroœć, której nie uczš w najwyższych szkołach kapłańskich, ale w której ja mógłbym zostać prorokiem... -Tam wykładajš, żeby nie pożyczać pieniędzy -wtršcił ksišżę. -Gdybym nie lękał się, ażeby warg moich nie splamiła bezbożnoœć, powiedziałbym, żeniektórzy kapłani marnujš czas. Biedni ludzie, chociaż œwięci!... Nie jedzš mięsa, poprzestajš na jednej żonie albo całkiem unikajš kobiet i -nie wiedzš: co to jest pożyczać... Jestem kontent, Ramzesie -prawił Tutmozis -że ten rodzaj mšdroœci poznasz przy moich radach. Już dziœ rozumiesz, jakich cierpień staje się Ÿródłem brak pieniędzy. Człowiek potrzebujšcy pieniędzy nie ma apetytu, zrywa się przez sen, na kobiety patrzy ze zdziwieniem, jakby pytał: na co one sš? W najchłodniejszej œwištyni bijš mu ognie do twarzy, a w największy upał, wœród pustyni, czuje dreszcz chłodu. Patrzy przed siebie jak obłškany, nie słyszy, co do niego mówiš, najczęœciej chodzi w przekręconej peruce, której zapomniał napoić wonnoœciami, a uspokaja się tylko przy dzbanie mocnego wina, i to na krótko. Bo ledwie nieborak odzyska zmysły, znowu zaczyna czuć, jakby mu się ziemia rozstępowała pod nogami. - Widzę to -cišgnšł elegant -po twoim niespokojnym chodzie i bezładnym wyrzucaniu rękoma, że w tej chwili doznajesz rozpaczy z powodu braku pieniędzy. Wkrótce jednak doznasz innych uczuć, jak gdyby ci zdjęto z piersi wielkiego sfinksa. PóŸniej ulegniesz słodkiemu stanowi zapomnienia o swoich poprzednich kłopotach i teraŸniejszych wierzycielach, a potem... Ach, szczęœliwy Ramzesie, czekajš cię nadzwyczajne niespodzianki!... Bo gdy upłynie termin, a wierzyciele zacznš odwiedzać cię pod pozorem składania hołdu, będziesz jak jeleń œcigany przez psyalbo jak dziewczyna egipska, która czerpišcwodę z rzeki zobaczy sękaty grzbiet krokodyla. -Wszystko to wyglšda bardzo wesoło -przerwał œmiejšc się Ramzes -ale nie przynosi ani jednej drachmy... -Nie kończ! -przerwał Tutmozis. -W tej chwili idę po fenickiego bankiera Dagona, a wieczorem, choćby ci jeszcze nie dał pieniędzy, odzyskasz spokój. Wybiegł, wsiadł do małej lektyki i otoczonysłużbš tudzież takimi jak sam letkiewiczamizniknšł w alejach parku. Przed zachodem słońca do domu następcy tronu przyjechał Fenicjanin Dagon, najznakomitszy bankier w Memfis. Był to człowiek w sile wieku, żółty, suchy, ale dobrze zbudowany. Miał niebieskš tunikę, na niej biały płaszcz z cienkiej tkaniny, ogromne włosy własne, œciœnięte złotš obršczkš, i dużš czarnš brodę, również własnš. Bujny ten zarost imponujšco wyglšdał obok peruk i przyprawnych bródek egipskich elegantów. Mieszkanie następcy roiło się arystokratycznš młodzieżš. Jedni na dole kšpali się i namaszczali, inni grali w szachyiarcaby na piętrze, inni, w towarzystwie kilku tancerek, pili pod namiotami na tarasie. Następca nie pił, nie grał, nie rozmawiał z kobietami, tylko chodził po jednej stronie tarasu, niecierpliwie wypatrujšc Fenicjanina. Gdy go zobaczył wyjeżdżajšcego z alei w lektyce na dwu osłach, zeszedł na pierwsze piętro, gdzie był nie zajęty pokój. Po chwili we drzwiachukazał się Dagon, przyklęknšł na progu i zawołał: -Pozdrawiam cię, nowe słońce Egiptu!... Obyœ żył wiecznie, a twoja sława oby dosięgła tych dalekich brzegów, kędy dobijajš fenickie statki... Na rozkaz księcia podniósł się i mówił z gwałtownš gestykulacjš: -Kiedy dostojny Tutmozis wysiadł przed mojš lepiankš (lepiankš jest mój dom wobectwoich pałaców, erpatre!), taki bił blask z jego twarzy, że zaraz krzyknšłem do żony:-Tamaro, dostojny Tutmozis nie od siebie przychodzi, ale od kogoœ wyższego niż on sam, jak Liban jest wyższym od nadmorskich piasków... A żona pyta się: -Skšd wiesz, panie mój, że dostojny Tutmozis nie przychodzi od siebie?... -Stšd, że nie mógł przyjœć z pieniędzmi, bo ich niema, i nie przyszedł po pienišdze, bo ja ich nie mam... - W tej chwili ukłoniliœmy się oboje dostojnemu Tutmozisowi. A gdy nam opowiedział, że to ty, najdostojniejszy panie, chcesz piętnastu talentów od swego niewolnika, ja zapytałem żony: -Tamaro, czy Ÿle nauczyło mnie moje serce? -Dagonie, jesteœ tak mšdry, że powinieneœ być doradcš następcy tronu... -odpowiedziała moja żona. Ramzes kipiał z niecierpliwoœci, ale słuchałbankiera. On, który burzył się wobec własnej matki i faraona! -Kiedyœmy -prawił Fenicjanin -zastanowili się i zrozumieli, że ty, panie, chcesz moich usług, taka w nasz dom wstšpiła radoœć, że kazałem dać służbie dziesięć dzbanów piwa, a moja żona, Tamar, kazała, ażebym ja jej kupił nowe zausznice. Wesele moje tak się wzmogło, że kiedym tu jechał, nie pozwoliłem oœlarzowi bić osłów. A kiedy niegodne moje stopy dotknęły waszej posadzki, ksišżę, wydobyłem złoty pierœcień (większy niż ten, który dostojny Herhor dał Eunanie!) i podarowałem ten złoty pierœcień waszemu niewolnikowi, który mi nalał wody na ręce. Za pozwoleniem waszej dostojnoœci, skšd pochodzi ten dzban srebrny, z którego poleli mi ręce?... -Sprzedał mi go Azariasz, syn Gabera, za dwa talenty. -Żyd?... Wasza dostojnoœć z Żydami handluje?... A co na to powiedzš bogowie?... -Azariasz jest kupcem jak wy -odparł następca. Usłyszawszy to Dagon oburšcz schwycił sięza głowę, zaczšł pluć i jęczyć: -O Baal Tammuz!... o Baaleth!... o Astoreth!... Azariasz, syn Gabera, Żyd, ma być takim kupcem jak ja!... O nogi moje, po coœcie mnie tu przyniosły?... O serce, za co cierpisz taki ból i naigrawanie?... Najdostojniejszy ksišżę -krzyczał Fenicjanin -zbij mnie, utnij mi rękę, jeżeli będę fałszował złoto, ale nie mów, że Żydmoże być kupcem. Prędzej upadnie Tyr, prędzej miejsce Sydonu zajmie piasek, aniżeli Żyd zostanie kupcem. Oni mogš doić swoje chude kozy albo pod egipskim batem mięszać glinę ze słomš, ale nigdy handlować. Tfu!... tfu!... nieczysty naród niewolników!... Rabuœniki, złodzieje. W księciu, nie wiadomo dlaczego, gniew zawrzał, lecz i wnet uspokoił się, co wydało się dziwnym samemu Ramzesowi, który dotychczas wobec nikogo nie uważał za potrzebne hamować się. -A więc -odezwał się nagle następca -czy pożyczysz mi, zacny Dagonie, piętnaœcie talentów? -O Astoreth!... piętnaœcie talentów?... To jesttak wielki ciężar, że ja musiałbym usišœć, ażeby o nim dobrze pomyœleć. -Więc siadaj. Za talent -mówił Fenicjanin, wygodnie siadajšc na krzeœle -można mieć dwadzieœcia złotych łańcuchów albo szeœćdziesišt pięknych krów dojnych, albo dziesięciu niewolników do roboty, albo jednego niewolnika, który potrafi czy to grać na flecie, czy malować, a może nawetleczyć. Talent to straszny majštek!... Księciubłysnęły oczy. -Więc jeżeli nie masz piętnastu talentów... -przerwał ksišżę. Przestraszony Fenicjanin nagle zsunšł się zkrzesła na podłogę. -Kto w tym mieœcie -zawołał -nie ma pieniędzy na twój rozkaz, synu słońca?... Prawda, że ja jestem nędzarz, którego złoto, klejnoty i wszystkie dzierżawy nie warte twojego spojrzenia, ksišżę. Ale gdy obejdę naszych kupców i powiem, kto mnie wysłał, do jutra wydobędziemy piętnaœcie talentów choćby spod ziemi. Gdybyœ ty, erpatre, stanšł przed uschniętš figš i powiedział: „Dawaj pieniędzy!... -figa zapłaciłaby okup... Tylko nie patrz tak na mnie, synu Horusa, bo czuję ból w dołku sercowym i mięsza mi się umysł ” -mówił błagajšcym tonem Fenicjanin. -No, usišdŸ, usišdŸ... -rzekł ksišżę z uœmiechem. Dagon podniósł się z podłogi i jeszcze wygodniej rozparł się na krzeœle. -Na jak długo ksišżę chce piętnastu talentów? -zapytał. -Zapewne na rok. -Powiedzmy od razu: na trzy lata. Tylko jego œwištobliwoœć mógłby oddać w cišgu roku piętnaœcie talentów, ale nie młody ksišżę, który co dzień musi przyjmować wesołych szlachciców i piękne kobiety... Ach, te kobiety!... Czy prawda, za pozwoleniem waszego dostojeństwa, że ksišżę wzišłeœ do siebie Sarę, córkę Gedeona? -A ile chcesz procentu? -przerwał ksišżę. -Drobiazg, o którym nie majš potrzeby mówić wasze œwięte usta. Za piętnaœcie talentów da ksišżę pięć talentów na rok, a w cišgu trzech lat ja wszystko odbiorę sam, tak że wasza dostojnoœć nawet nie będzie wiedzieć... -Dasz mi dzisiaj piętnaœcie talentów, a za trzy lata odbierzesz trzydzieœci?... -Prawo egipskie dozwala, ażeby suma procentów wyrównała pożyczce -odparł zmieszany Fenicjanin. -Ale czy to nie za dużo? -Za dużo? -krzyknšł Dagon. -Każdy wielki pan ma wielki dwór, wielki majštek i płaci tylko wielkie procenta. Ja wstydziłbym się wzišć mniej od następcy tronu; a i sam ksišżę mógłby kazać mnie zbić kijami i Šj ľA”48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj˜œ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż)PŚ D *ö _c €+Uac ,ś&=c -ó4— .Š6ç@ €wypędzić, gdybym oœmielił się wzišć mniej... -Kiedyż przyniesiesz pienišdze? -Przynieœć?... O bogowie! tego jeden człowiek nie potrafi. Ja zrobię lepiej: ja załatwię wszystkie wypłaty księcia, ażebyœwasza dostojnoœć nie potrzebował myœleć otakich nędznych sprawach. -Alboż ty znasz moje wypłaty? -Trochę znam -odparł niedbale Fenicjanin. -Ksišżę chce posłać szeœć talentów dla armii wschodniej, co zrobiš nasi batikierzy w Chetem i Migdolu. Trzy talenty dostojnemu Nitagerowi i trzy dostojnemu Patroklesowi, to załatwi się na miejscu... A Sarze i jej ojcu Gedeonowi ja mogę wypłacać przez tego parcha Azariasza... Tak nawet będzie lepiej, bo oni oszukaliby księcia w rachunkach. Ramzes niecierpliwie zaczšł chodzić po pokoju. -Więc mam ci dać rewers na trzydzieœci talentów? -zapytał. -Jaki rewers?... Po co rewers?... Co ja bym miał z rewersu?... Mnie ksišżę odda w dzierżawę na trzy lata swoje folwarki w nomesach: Takens, Ses, Neha-Ment Meha-Pechu, w Sebt-Het, w Habu... -Dzierżawa?... -rzekł ksišżę. -Nie podoba misię to... -Więc z czego ja odbiorę moje pienišdze... moje trzydzieœci talentów?... -Zaczekaj. Muszę najpierw zapytać dozorcystodół, ile przynoszš mi rocznie te majštki.-Po co wasza dostojnoœć ma zadawać sobie tyle pracy?... Co wie dozorca?... On nic nie wie, jakem uczciwy Fenicjanin. Każdego roku jest inny urodzaj i inny do-chód... Ja mogę stracić na tym interesie, a wtedy dozorca nie zwróci mi... -Ale widzisz, Dagonie, mnie się zdaje, że te majštki przynoszš daleko więcej aniżeli dziesięć talentów rocznie... -Nie chce ksišżę zaufać mi, dobrze. Ja, na wasz rozkaz, mogę opuœcić folwarki w Ses... Nie jest ksišżę jeszcze pewny mego serca?... No, więc ja jeszcze ustšpię Sebt-Het... Ale po co tu dozorca? On księcia będzie uczył mšdroœci?... O Astoreth! ja bym stracił sen i apetyt, gdyby jaki dozorca, poddany i niewolnik, œmiał poprawiać mojego miłoœciwego pana. Tu potrzebny tylko pisarz, który napisze, że wy, najdostojniejszy panie, oddajecie mi w dzierżawę na trzy lata folwarki w tym, tymi tym nomesie. I potrzeba szesnastu œwiadków, że mnie spotkał taki honor od księcia. Ale po co służba ma wiedzieć, że ich pan pożycza ode mnie pienišdze?... Znudzony następca wzruszył ramionami. -Jutro -rzekł -przynieœ pienišdze i sprowadŸ sobie pisarza i œwiadków. Ja o tym myœleć nie chcę. -Ach, jakie mšdre słowa! -zawołał Fenicjanin. -Obyœ, najdostojniejszy panie, żył wiecznie... ROZDZIAŁ DZIEWIĽTY Po lewej stronie Nilu, na brzegu północnymprzedmieœcia Memfis, znajdował się folwark, który następca tronu oddał na mieszkanie Sarze, córce Zyda Gedeona. Była to posiadłoœć na trzydzieœci pięć morgów rozległa, tworzšca niewielki kwadrat, który ze szczytu domu ogarniało się wzrokiem jak na dłoni. Grunta folwarkuleżały na wzgórzu i dzieliły się na cztery kondygnacje. Dwie najniższe i najobszerniejsze, które Nil zawsze zalewał, były przeznaczone pod uprawę zbóż i jarzyn. Na trzeciej kondygnacji, która czasami nie ulegała wylewom, rosły palmy, figi i inne drzewa owocowe. Na czwartej, najwyższej, był ogród zasadzonydrzewami oliwnymi winem, orzechami i kasztanami słodkimi, wœród których znajdował się dom. Dom był drewniany, jednopiętrowy, jak zwykle z tarasem, nad którym wznosił się płócienny namiot. Na dole mieszkał czarny niewolnik Ramzesa, na górze Sara ze swojškrewnš i służšcš Tafet. Dom był otoczony murem z niepalonej cegły, za którym w pewnej odległoœci znajdowały się budynki dla bydła, parobków i dozorców. Pokoje Sary nie były duże, ale wykwintne. Na podłogach leżały dywany, we drzwiach i oknach zwieszały się zasłony w różnokolorowe pasy. Były tu rzeŸbione łóżka i krzesła, inkrustowane skrzynie na odzież, trójnożne i jednonożne stoliki, na których stały wazony z kwiatami, wysmukłe dzbany do wina, szkatułki z flaszeczkami perfum, złote i srebrne czarki i kielichy, fajansowe wazy i misy, bršzowe kagańce. Każdy choćby najdrobniejszy sprzęt czy naczynie było ozdobione rzeŸbš lub kolorowym rysunkiem;każda sztuka odzieży -haftem i frędzlami. Już dziesięć dni mieszkała w tym ustroniu Sara, z obawy i wstydu kryjšc się przed ludŸmi, tak że ze służby folwarcznej prawie nikt jej nie widział. W zasłoniętym buduarze szyła, tkała płótno na małym warsztacie lub zwijała wieńce z żywych kwiatów dla Ramzesa. Niekiedy wymykała się na taras i ostrożnie rozchyliwszy œcianynamiotu wyglšdała na Nil pełen łodzi, których wioœlarze œpiewali wesołe pieœni. albo podniósłszy oczy patrzyła z trwogš naszare pylony królewskiego zamku, który milczšcy i posępny górował nad drugim brzegiem rzeki. Wówczas znowu uciekała do swoich robót i wołała Tafet. -SiedŸ tu, matko -mówiła -co ty tam robisz na dole?... -Ogrodnik przyniósł owoce, a z miasta przysłali chleby, wino i ptaszki; musiałam to odebrać. -SiedŸ tu i rozmawiaj, bo mnie strach ogarnia... -Głupiutka z ciebie dziecina! -odparła œmiejšc się Tafet. -Do mnie także pierwszego dnia strach wyglšdał z każdegokšta; ale jak wyszłam za mur, wszystko się skończyło. Kogo ja się tu mam bać, gdzie wszyscy padajš przede mnš na kolana? Przed tobš chyba by stawali na głowach!... WyjdŸ do ogrodu, jest piękny jak raj... Wyjrzyj w pole, gdzie zbierajš pszenicę... SišdŸ w łódkę rzeŸbionš, której przewoŸnicy usychajš z tęsknoty, ażeby cięzobaczyć i przewieŸć po Nilu... -Boję się... -Czego?... -Albo ja wiem?... dopóki szyję, myœlę, że jestem w naszej dolince i że zaraz przyjdzie ojciec. A kiedy wiatr uchyli zasłonę okna i spojrzę z góry na ten wielki... wielki kraj, zdaje mi się... Wiesz co?... Że mnie porwał sęp i zaniósł do swego gniazda na skale, skšd zejœć nie można... -Ach ty... ty!... Gdybyœ widziała, jakš dziœ wannę przysłał ksišżę, miedzianš wannę!... A jaki trójnóg na ognisko, jakie garnki i rożny!... A gdybyœ wiedziała, że ja dziœ dwie kury posadziłam i niedługo będziemy mieli pisklęta... Po zachodzie słońca, gdy nikt nie mógł jej widzieć, Sara bywała œmielszš. Wówczas wychodziła na taras i patrzyła na rzekę. A gdy z daleka ukazała się łódŸ oœwietlona pochodniami, które na czarnej wodzie rzeŸbiły krwawe i ogniste smugi, Sara obu rękoma przyciskała swoje biedne serce, które drżało jak złapany ptak. Tam płynšł do niej Ramzes, a ona nie umiałaby powiedzieć, co się z niš dzieje. Czy radoœć, że zbliża się ten piękny, którego poznała w dolince, czy trwoga, że znowu zobaczy wielkiego władcę i pana, który jš onieœmielał. Jednego dnia, w wigiliš szabasu, przyszedł na folwark ojciec, pierwszy raz od jej osiedlenia się w tym miejscu. Sara z płaczem rzuciła się do niego; sama umyła mu nogi, a na głowę wylała wonnoœci, okrywajšc go pocałunkami. Gedeon był to człowiek już szpakowaty, o surowych rysach. Miał na sobie długš do kostek koszulę, u dołu obszytš kolorowym haftem,a na niej żółty kaftan bez rękawów, rodzajkapy spadajšcej na piersi i plecy. Głowę nakrywał niewielkš czapkš, zwężajšcš się u góry. -Jesteœ?... jesteœ! -wołała Sara i znowu zaczęła całować jego ręce i głowę. -Ja sam dziwię się, że tu jestem! -odparł smutnie Gedeon. -Skradałem się do ogrodu jak złodziej. Przez całš drogę z Memfis zdawało mi się że wszyscy Egipcjanie pokazujš mnie palcami, a każdy Żyd pluje... -Przecież, ojcze, sam mnie oddałeœ księciu?... -szepnęła Sara. -Oddałem, bo cóż miałem robić? Zresztš mnie się tylko tak zdaje, że mnie pokazujš iopluwajš. Z Egipcjan, kto mnie zna, kłania mi się tym niżej, im sam jest wyższy. Przez czas, kiedy tu jesteœ, nasz pan, Sezofris, mówił, że trzeba mi dom powiększyć; pan Chaires darował mi stšgiew najlepszego wina, a sam najdostojniejszy nasz nomarcha przysyłał do mnie zaufanego sługę pytać: czy ty jesteœ zdrowa i czy ja nie zostałbym u niego rzšdcš? -A Żydzi?... -spytała Sara. -Co Żydzi!... Oni wiedzš, że ja nie ustšpiłem z dobrej woli. No, a każdy chciałby, żeby jemu tylko taki gwałt robili. Niechaj nas wszystkich Pan Bóg sšdzi. Lepiej powiedz: jak ty się masz? -Na łonie Abrahama nie będzie jej lepiej -odezwała się Tafet. -Cały dzień znoszš nam owoce, wina, chleby i mięso, czego dusza zapragnie. A jakš wannę mamy!... cała miedziana. A jakie naczynia kuchenne!...-Trzy dni temu -przerwała Sara -był u mnie Fenicjanin Dagon. Nie chciałam go widzieć, ale tak się napierał... -Dał mi złoty pierœcionek -wtršciła Tafet. -Powiedział mi -mówiła Sara -że jest dzierżawcš u mego pana, darował mi dwie bransolety na nogi, zausznice z pereł i szkatułkę wonnoœci z kraju Punt. -Za co on ci to darował? -zapytał ojciec. -Za nic. Tylko prosił, ażebym o nim dobrze myœlała i niekiedy powiedziała mojemu panu, że Dagon jest najwierniejszym jego sługš. -Ty bardzo prędko zbierzesz całš skrzynię zausznic i bransolet -odparł z uœmiechem Gedeon. -Ach -dodał po chwili -zbierz prędko wielki majštek i uciekajmy do naszejziemi, bo tu nam zawsze bieda. Bieda, kiedyjest Ÿle, a jeszcze większa bieda, kiedy jest dobrze. -A co by powiedział pan mój? -zapytała Sara ze smutkiem. Ojciec potrzšsnšł głowš. -Nim rok minie, pan twój porzuci cię, a innimu dopomogš. Gdybyœ była Egipcjankš, wzišłby cię do swego domu, ale Żydówkę... -Porzuci?... -powtórzyła Sara z westchnieniem. -Co martwić się przyszłymi dniami, które sš w ręku Boga? Przyszedłem spędzić u ciebie szabas... -A ja mam doskonałe ryby, mięso, placki i wino koszerne -szybko wtršciła Tafet. -Kupiłam też w Memfis siedmioramienny œwiecznik i œwiece woskowe... Będzie kolacja lepsza niż u samego pana Chairesa. Gedeon wyszedł z córkš na taras. Gdy zostali we dwoje, rzekł: -Mówiła mi Tafet, że cišgle siedzisz w domu. Dlaczego? Trzeba wyjrzeć przynajmniej do ogrodu. Sara wstrzšsnęła się. -Boję się -szepnęła. -Dlaczego ty się masz bać twego ogrodu?... Przecież ty tu jesteœ pani, wielka pani... -Raz wyszłam do ogrodu w dzień... Zobaczyli mnie jacyœ ludzie i zaczęli mówić między sobš: „Patrzcie, to ta Żydówka następcy tronu, przez którš opóŸnia się przybór!... ” -Głupi oni sš -wtršcił Gedeon. -Alboż to razNil o cały tydzień spóŸnił się z wylewem? Więc tymczasem wychodŸ sobie wieczorami.Sara otrzšsnęła się jeszcze gwałtowniej. -Nie chcę... nie chcę!... -zawołała. -Innego dnia wyszłam wieczór, tam, między oliwne drzewa. Nagle z bocznej œcieżki wysunęły się, jak cienie, dwie kobiety... Przestraszona, chciałam uciekać... Wtedy jedna z nich, młodsza i niższa, schwyciła mnie za rękę mówišc: „Nie uciekaj, musimy ci się przypatrzyć... ”A druga, starsza i wyższa, stanęła o kilka kroków przede mnš i spojrzała mi w oczy... Ach, ojcze, myœlałam, że się w kamień obrócę... Co to była za kobieta... co za spojrzenie!... -Kto to mógł być? -spytał Gedeon. -Ta starsza wyglšdała na kapłankę. -I nic do ciebie nie mówiła? -Nic. Tylko kiedy odchodzšc skryły się za drzewami, słyszałam zapewne głos starszej, która powiedziała tylko te wyrazy: „Zaprawdę, jest ładna... ” Gedeon zamyœlił się. -Może to były -rzekł -jakieœ wielkie panie. ze dworu?... Słońce zachodziło, a na obu brzegach Nilu zbierały się gęste tłumy ludzi, niecierpliwieczekajšcych na sygnał o przyborze, który istotnie opóŸnił się. Już od dwu dni wiał wiatr z morza i rzeka pozieleniała; już słońce minęło gwiazdę Sotis, ale w studni kapłańskiej w Memfsie woda nie podniosła się nawet na gruboœć palca. Ludzie byli zaniepokojeni, tym bardziej że w Górnym Egipcie, według sygnałów, wylew szedł prawidłowo, a nawet zapowiadał się doskonale. -Cóż więc zatrzymuje go pod Memfisem? -pytali stroskani rolnicy, z utęsknieniem czekajšc na sygnał. Gdy na niebie ukazały się gwiazdy, Tafet w jadalnym pokoju nakryła stół białym obrusem, postawiła œwiecznik z siedmioma zapalonymi œwiecami, przysunęła trzy krzesła i oœwiadczyła, że zaraz poda szabasowš kolację. Wtedy Gedeon nakrył głowę i wzniósłszy nad stołem obie ręce mówił zapatrzony w niebo: -Boże Abrahama, Izaaka, Jakuba, który wyprowadziłeœ lud nasz z ziemi egipskiej, który niewolnikom i wygnańcom dałeœ ojczyznę, który z synami Judy zawarłeœ wieczne przymierze... Boże Jehowa, Boże Adonai, pozwól nam spożywać bez grzechu płody wrogiej ziemi, wydobšdŸ nas ze smutku i strachu, w jakim jesteœmy pogršżeni, i powróć nad brzegi Jordanu, który opuœciliœmy dla twojej chwały... W tej chwili zza muru odezwał się głos: -Jego dostojnoœć Tutmozis, najwierniejszy sługa jego œwištobliwoœci i następcy tronu... -Oby żyli wiecznie!... -odezwało się kilka głosów z ogrodu. -Jego dostojnoœć -mówił znowu głos pojedynczy -zasyła pozdrowienia najpiękniejszej róży spod Libanu! Gdy umilkł, rozległ się dŸwięk arfy i fletu. -To muzyka!... -zawołała Tafet klaszczšc wręce. -Będziemy obchodzili szabas przy muzyce... Sara i jej ojciec, z poczštku przerażeni, zaczęli się œmiać i zasiedli do stołu. -Niech sobie grajš -rzekł Gedeon -nie zepsuje nam apetytu ich muzyka. Flet i arfa odegrały zwrotkę, po której odezwał się głos tenorowy œpiewajšc: -„Jesteœ piękniejsza od wszystkich dziewczšt, jakie przeglšdajš się w wodach Nilu. Włosy twoje czarniejsze od piór kruka, oczy spoglšdajš łagodniej od oczu łani, która tęskni za swoim koziołkiem. Wzrost twój jest jako wzrost palmy, a lotus zazdroœci tobie wdzięku. Piersi twoje sš jak winne grona, których sokiem upajajšsię królowie. ” Znowu odezwał się flet i arfa, a po nich pieœń: -„PrzyjdŸ i spocznij w ogrodzie. Służba, która do ciebie należy, przyniesie liczne naczynia i piwa wszelkich gatunków. PrzyjdŸ, uœwięcimy noc dzisiejszš i œwit, który po niej nastšpi. W moim cieniu, w cieniu figi rodzšcej słodkie owoce, twój kochanek spocznie po twojej prawicy; a ty go upoisz i powolnš będziesz wszelkim jego żšdaniom... ” Flet i arfa -po nich znów œpiew: -„Ja jestem milczšcego umysłu, nigdy nie mówię, co widzę, i słodyczy moich owocównie psuję czczym paplaniem... ” ** -------- *Autentyczne ROZDZIAŁ DZIESIĽTY Wtem œpiew umilkł zagłuszony wrzawš i szelestem jakby wielu biegnšcych. -Poganie!... wrogowie Egiptu! -wołał ktoœ. -Œpiewacie, kiedy wszyscy nurzamy się w strapieniu, i chwalicie Żydówkę, która czarami swoimi zatrzymała bieg Nilu... -Biada wam! -wołał inny. -Depczecie ziemię następcy tronu... Œmierć spadnie na was i dzieci wasze!... -Ustšpimy, ale niech wyjdzie do nas Żydówka, abyœmy jej przedstawili nasze krzywdy... -Uciekajmy!... -krzyknęła Tafet. -Gdzie? -spytał Gedeon. -Nigdy! -odparła Sara, na której twarz łagodnš wystšpił rumieniec gniewu. -Czyliż nie należę do następcy tronu, przed którymci ludzie padajš na twarz?... I zanim ojciec i służšca opamiętali się, wybiegła na taras cała w bieli, wołajšc dotłumu za murem: -Oto jestem!... Czego chcecie ode mnie?... Gwar na chwilę ucichł, lecz znowu odezwały się groŸne głosy: -BšdŸ przeklęta, cudzoziemko, której grzech zatrzymuje wody Nilu!... W powietrzu œwisnęło kilka kamieni rzuconych na oœlep; jeden uderzył w czołoSarę. -Ojcze! -zawołała chwytajšc się za głowę. Gedeon porwał jš na ręce i zniósł z tarasu.Wœród nocy widać było nagich ludzi w białych czepkach i fartuszkach, którzy przełazili mur. Na dole Tafet krzyczała wniebogłosy, a niewolnik Murzyn schwyciwszy topór stanšłw jedynych drzwiach domu, zapowiadajšc, że rozwali łeb każdemu, kto oœmieli się wejœć. -Dajcie no kamieni na tego psa nubijskiego! -wołali do gromady ludzie z muru. Lecz gromada nagle ucichła, gdyż z głębi ogrodu wyszedł człowiek z ogolonš głowš,odziany w skórę pantery. -Prorok !... ojciec œwięty... -zaszemrano w tłumie. Siedzšcy na murze poczęli zeskakiwać. -Ludu egipski -rzekł kapłan spokojnym głosem -jakim prawem podnosisz rękę na własnoœć następcy tronu? -Tam mieszka nieczysta Żydówka, która powstrzymuje przybór Nilu... Biada nam!... nędza i głód wisi nad Dolnym Egiptem. -Ludzie złej wiary czy słabego rozumu -mówił kapłan -gdzieżeœcie słyszeli, ażeby jedna kobieta mogła powstrzymać wolę bogów? Co rok, w miesišcu Tot, Nil zaczynaprzybierać i do miesišca Choiak roœnie. Czy działo się kiedy inaczej, choć nasz kraj zawsze był pełen cudzoziemców, niekiedy obcych kapłanów i ksišżšt, którzy, jęczšc w niewoli i ciężkiej pracy, z żalu i gniewu i Šj ľA”48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj˜œ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż/Pvc 0Ćc 1Ć- 2ó+c €3.c 4/<= mogli rzucać najstraszliwsze przekleństwa.Ci z pewnoœciš pragnęli na nasze głowy zwalić wszelakie nieszczęœcia, a niejeden oddałby życie, ażeby albo słońce nie weszło nad Egiptem o porannej godzinie, albo Nil nie przybrał w poczštkach roku. I co z ich modlitw?... Albo nie zostały wysłuchane w niebiosach, albo obcy bogowie nie mieli siły wobec naszych. Jakimwięc sposobem kobieta, której między nami jest dobrze, mogłaby œcišgnšć klęskę, której najpotężniejsi wrogowie nasi sprowadzić nie potrafili?... -Ojciec œwięty mówi prawdę!... Mšdre sš słowa proroka!... -odezwano się w tłumie. -A jednak Messu, wódz żydowski, zrobił ciemnoœć i pomór w Egipcie!... -zaoponował jeden głos. -Który to powiedział, niech wystšpi naprzód!... -zawołał kapłan. -Wzywam go, niech wystšpi, jeżeli nie jest wrogiem egipskiego ludu... Tłum zaszemrał jak wicher z daleka płynšcy między drzewami; ale naprzód nie wystšpił nikt. -Zaprawdę mówię, cišgnšł kapłan, że między wami kršżš Ÿli ludzie niby hieny w owczarni. Nie litujš się oni nad waszš nędzš, ale chcš was popchnšć do zniszczenia domu następcy tronu i buntu przeciw faraonowi. Gdyby zaœ udał się ich nikczemny zamiar, a z waszych piersi gdyby zaczęła płynšć krew, ludzie ci ukryliby się przed włóczniami jak w tej chwili przed moim wezwaniem. -Słuchajcie proroka!... Chwała ci, mężu boży!... -wołał tłum pochylajšc głowy. Pobożniejsi upadali na ziemię. -Słuchajcie mnie, ludu egipski... Za twojš wiarę w słowa kapłana, za posłuszeństwofaraonowi i następcy, za czeœć, jakš oddajecie słudze bożemu, spełni się nad wami łaska. IdŸcie do domów waszych w pokoju, a może, nim zejdziecie z tego pagórka, Nil zacznie przybierać... -Oby się tak stało!... -IdŸcie!... Im większa będzie wiara i pobożnoœć wasza, tym prędzej ujrzycie znak łaski... -IdŸmy!... IdŸmy!... BšdŸ błogosławiony, proroku, synu proroków... -Zaczęli rozchodzić się całujšc szaty kapłana. Wtemktoœ krzyknšł: -Cud!... spełnia się cud! : -Na wieży w Memfis zapalono œwiatło... Nilprzybiera!... Patrzcie, coraz więcej œwiateł!... Zaprawdę, przemawiał do nas wielki œwięty... Żyj wiecznie!... Zwrócono się do kapłana, ale ten zniknšł wœród cieniów. Tłum niedawno rozjštrzony, a przed chwilšzdumiony i przejęty wdzięcznoœciš, zapomniał i o swoim gniewie, i o kapłanie cudotwórcy. Opanowała ich szalona radoœć izaczęli biec pędem ku brzegowi rzeki, nad którym już zapłonęły liczne ogniska i rozlegał się wielki œpiew zebranego ludu: „BšdŸ pozdrowiony, o Nilu, o œwięta rzeko,która objawiłaœ się na tej ziemi. Przychodzisz w pokoju, aby dać życie Egiptowi. O boże ukryty, który rozpraszasz ciemnoœci, który skrapiasz łški, aby przynieœć pokarm niemym zwierzętom. O drogo, schodzšca z niebios, ażeby napoić ziemię, o przyjacielu chleba, który rozweselasz chaty... Ty jesteœ władcš ryb, a gdy zstšpisz na nasze pola, żaden ptak nie oœmieli się dotknšć zbiorów. Ty jesteœ twórcš zboża i rodzicielem jęczmienia; ty dajesz odpoczynek rękom milionów nieszczęœliwych i na wieki utrwalasz œwištynie. ”* W tym czasie oœwietlona łódŸ następcy tronu przypłynęła od tamtego brzegu, wœród okrzyków i œpiewów. Ci sami, którzypół godziny temu chcieli wedrzeć się do willi księcia, teraz padali przed nim na twarz albo rzucali się w wodę, aby całować wiosła i boki statku, który przywiózł syna władcy Egiptu. Wesoły, otoczony pochodniami Ramzes w towarzystwie Tutmozisa wszedł do domu Sary. Na jego widok Gedeon rzekł do Tafet: -Boję się bardzo o mojš córkę, ale jeszcze bardziej nie chcę spotykać się z jej panem... Przeskoczył mur i wœród ciemnoœci, przez ogród i pola, poszedł w stronę Memfisu. Na dziedzińcu wołał Tutmozis: -Witaj, piękna Saro!... Spodziewam się, że nas dobrze podejmiesz za muzykę, którš ci przysłałem... W progu ukazała się Sara z obwišzanš głowš, wsparta na Murzynie i służebnicy. -Co to znaczy? -spytał zdumiony ksišżę. -Straszne rzeczy! -zawołała Tafet. -Poganie napadli twój dom, a jeden uderzył kamieniem Sarę... -Jacy poganie?... -A ci... Egipcjanie! -objaœniła Tafet. Ksišżę rzucił jej spojrzenie pełne wzgardy.Lecz wnet opanowała go wœciekłoœć. -Kto uderzył Sarę?... Kto rzucił kamień?... -krzyknšł chwytajšc za ramię Murzyna. -Tamci znad rzeki... -odparł niewolnik. -Hej, dozorcy!... -wołał zapieniony ksišżę -uzbroić mi wszystkich ludzi na folwarku i dalej na tę zgraję! Murzyn znowu pochwycił swój topór, dozorcy zaczęli wywoływać parobków z zabudowań, a kilku żołnierzy ze œwity księcia machinalnie poprawili miecze. -Na miłoœć boskš, co chcesz uczynić?... -szepnęła Sara wieszajšc się na szyi księcia. -Chcę pomœcić cię... -odparł. -Kto uderza w mojš własnoœć, we mnie uderza... Tutmozispobladł i kręcił głowš. -Słuchaj, panie -odezwał się -a jakże po nocy i w tłumie poznasz ludzi, którzy dopuœcili się zbrodni? -Wszystko mi jedno... Motłoch to zrobił i motłoch będzie odpowiadał... -Tak nie powie żaden sędzia -reflektował Tutmozis. -A przecie ty masz być najwyższym sędziš... Ksišżę zamyœlił się; jego towarzysz mówił dalej: -Zastanów się, co by jutro powiedział nasz pan, faraon?... A jaka radoœć zapanowałabymiędzy wrogami Egiptu, ze wschodu i zachodu, gdyby usłyszeli, że następca tronu, prawie pod królewskim pałacem, napada w nocy swój lud?... -O, gdyby mi ojciec dał choć połowę armii, umilkliby na wieki wrogowie nasi we wszystkich stronach œwiata!... -szeptał ksišżę uderzajšc nogš w ziemię... -Wreszcie... przypomnij sobie tego chłopa, który się powiesił... Żałowałeœ go, gdyż umarł człowiek niewinny, a dzisiaj... Czy podobna, ażebyœ sam chciał zabijać niewinnych?... -Doœć już!... -przerwał głucho następca. -Gniew mój jest jak dzban pełen wody... Biada temu, na kogo się wyleje... WejdŸmy do domu... Wylękniony Tutmozis cofnšł się. Ksišżę wzišł Sarę za rękę i wszedł z niš na pierwsze piętro. Posadził jš obok stołu, naktórym stała nie dokończona kolacja, i zbliżywszy œwiecznik zerwał jej opaskę z głowy. -Ach -zawołał -to nawet nie jest rana, tylko siniak?... Przypatrywał się Sarze z uwagš. -Nigdy nie myœlałem -rzekł -że możesz mieć siniaka... To bardzo zmienia twarz... -Więc już ci się nie podobam?... -cicho zapytała Sara podnoszšc na niego wielkie oczy pełne trwogi. -Och, nie!... wreszcie to przejdzie... Potem zawołał Tutmozisa i Murzyna i kazałopowiedzieć wypadki wieczorne. -On nas obronił -rzekła Sara. -Stanšł z toporem w drzwiach... -Zrobiłeœ tak?... -spytał ksišżę niewolnika, bystro patrzšc mu w oczy. -Czyliż miałem pozwolić, ażeby do twego domu, panie, wdzierali się obcy ludzie? Ksišżę poklepał go po kędzierzawej głowie.-Postšpiłeœ -rzekł -jak człowiek mężny. Daję ci wolnoœć. Jutro dostaniesz wynagrodzenie i możesz wracać do swoich. Murzyn zachwiał się i przetarł oczy, których białka połyskiwały. Nagle upadł nakolana i uderzajšc czołem w posadzkę zawołał: -Nie odpędzaj mnie od siebie, panie!... -Dobrze -odparł następca. -Zostań przy mnie, ale jako wolny żołnierz. Takich mi właœnie potrzeba -dodał patrzšc na Tutmozisa. -Ten nie umie mówić jak dozorcadomu ksišg, ale gotów walczyć... I znowu zaczšł wypytywać o szczegóły najœcia, a gdy Murzyn opowiedział mu o zjawieniu się kapłana i jego cudzie, ksišżę schwycił się za głowę wołajšc: -Jestem najnieszczęœliwszym człowiekiem w Egipcie!... Niedługo nawet w moim łóżku będę znajdować kapłanów... Skšd on?... Co on za jeden`?... Tego Murzyn nie umiał objaœnić. Powiedziałjednak, że zachowanie się kapłana było bardzo życzliwe dla księcia i dla Sary; że napadem kierowali nie Egipcjanie, ale ludzie,których kapłan nazwał wrogami Egiptu i bezskutecznie wzywał ich, aby wystšpili naprzód. -Dziwy!... Dziwy!... -mówił w zamyœleniu ksišżę rzuciwszy się na łóżko. -Mój czarnyniewolnik jest dzielnym żołnierzem i pełnym rozsšdku człowiekiem... Kapłan broni Żydówki dlatego, że jest mojš... Co to za osobliwy kapłan?... Lud egipski, który klęka przed psami faraona, napada na dom następcy tronu, pod dowództwem jakichœ wrogów Egiptu?... Muszę ja to sam zbadać...--------- *Autentyczne ROZDZIAŁ JEDENASTY Skończył się miesišc Tot i zaczynał miesišcPaofi, druga połowa lipca. Woda Nilu z zielonkawej zrobiła się białš, a potem czerwonš i wcišż przybierała. Królewski wodowskaz w Memfisie był zapełniony prawie na wysokoœć dwu ludzi, a Nil rósł co dzień na dwie pięœci. Najniższe grunta były zalane, z wyższych œpiesznie zbieranolen, winogrona i pewien rodzaj bawełny. Gdzie z rana było jeszcze sucho, tam ku wieczorowi pluskały fale. Zdawało się, że gwałtowny, choć niewidzialny wicher dmie w głębi rzeki. Orze na niej szerokie zagony, wypełnia pianš bruzdy, potem na chwilę wygładza powierzchnię wody, a po chwili skręca jš wprzepaœciste wiry. Znowu orze, znowu wygładza, skręca nowe góry wody, nowe smugi pian i wcišż podnosi szeleszczšcš rzekę, wcišż zdobywa nowe płaty ziemi. Niekiedy woda dosięgnšwszy pewnej granicy przekracza jš, w okamgnieniu wlewa się w nizinę i tworzy błyszczšce jeziorko tam, gdzie przed chwilš rozsypywały się w proch zwiędłe trawy. Choć przybór dosięgnšł ledwie trzeciej częœci swej miary, już całe wybrzeże byłozalane. Co godzinę jakiœ folwarczek na wzgórzu robił się podobnym do wyspy, z poczštku odgraniczonej od innych tylko wšskim kanałem, który stopniowo rozszerzał się i coraz bardziej odcinał domostwo od sšsiadów. Nieraz, kto wyszedł do pracy piechotš, wracał czółnem. Łódek i tratew ukazywało się na Nilu corazwięcej. Z jednych łapano ryby w sieci, na innych przewożono zbiory do stodół albo ryczšce bydło do obór, na innych odwiedzano znajomych, ażeby wœród œmiechu i krzyku zawiadomić ich (na co patrzyli wszyscy), że Nil przybiera. Niekiedy łodzie, skupione jak stado kaczek,rozbiegały się na wszystkie strony przed szerokš tratwš, która z Górnego Egiptu niosła w dół olbrzymie bryły kamienne, wyršbane w nadbrzeżnych kopalniach. W powietrzu, jak ucho sięgło, rozlegał się szelest przybierajšcej wody, krzyk spłoszonego ptactwa i wesołe œpiewy ludzkie. Nil przybiera, będzie dużo chleba! Przez cały ten miesišc toczyło się œledztwo w sprawie napadu na dom następcy tronu. Każdego ranka łódŸ z urzędnikami i milicjš przybijała do jakiegoœfolwarku. Odrywano ludzi od pracy, zasypywano ich podstępnymi pytaniami, bitokijem. Ku wieczorowi zaœ wracały do Memfisu dwie łódki: jedna niosła urzędników, druga więŸniów. Tym sposobem wyłowiono kilkuset przestępców, z których połowa nie wiedziała o niczym, połowie zaœ groziło więzienie lub kilka lat pracy w kamieniołomach. Niczego jednak nie dowiedziano się ani o przywódcach napadu, ani o owym kapłanie, który skłonił lud do rozejœcia. W księciu Ramzesie kojarzyły się niezwyklesprzeczne przymioty. Był on gwałtowny jaklew i uparty jak wół. Obok tego miał wielki rozum i głębokie poczucie sprawiedliwoœci. Widzšc, że œledztwo prowadzone przez urzędników nie wydaje rezultatu, ksišżę pewnego dnia sam popłynšł do Memfisu i kazał sobie otworzyć więzienie. Było ono zbudowane na wzgórzu, otoczone wysokim murem i składało się z wielkiej liczby budynków kamiennych, ceglanych i drewnianych. Budowle te po większej częœcibyły tylko wejœciami lub mieszkaniami dozorców. WięŸniowie zaœ mieœcili się w podziemnych jaskiniach wykutych w wapiennej skale. Kiedy następca przekroczył bramę, spostrzegł gromadkę kobiet, które myły i karmiły jakiegoœ więŸnia. Nagi ten człowiek, podobny do szkieletu, siedział naziemi trzymajšc ręce i nogi w czterech otworach kwadratowej deski, która zastępowała kajdany. -Dawno ten człowiek tak cierpi? -zapytał ksišżę. -Dwa miesišce -odparł nadzorca. -A długo jeszcze ma siedzieć? -Miesišc. -Cóż on zrobił? -Zelżył urzędnika zbierajšcego podatki. Ksišżę odwrócił się i ujrzał drugš gromadę, złożonš z kobiet i dzieci. Między nimi był stary człowiek. -Czy to sš więŸniowie? -Nie, najdostojniejszy panie. To jest rodzina oczekujšca na zwłoki przestępcy, który ma być uduszony... O, już prowadzš go do izby. -mówił nadzorca. Po czym zwróciwszy się do gromadki rzekł:-BšdŸcie jeszcze chwilkę cierpliwi, kochani ludzie, zaraz dostaniecie ciało. -Bardzo dziękujemy ci, zacny panie -odparł stary człowiek, zapewne ojciec delikwenta.- Wyszliœmy z domu wczoraj wieczór, len został nam w polu, a tu rzeka przybiera!... Ksišżę pobladł i zatrzymał się. -Wiesz -zwrócił się do nadzorcy -że mam prawo łaski? -Tak, erpatre -odpowiedział nadzorca kłaniajšc się. a potem dodał: -Według praw, na pamištkę twojej bytnoœci w tym miejscu, synu słońca, dobrze prowadzšcy się, a skazani za obrazę religii lub państwapowinni otrzymać ulgi. Spis tych ludzi będziezłożony u stóp waszych w cišgu miesišca. -A ten, którego majš w tej chwili dusić, czynie ma prawa skorzystać z mojej łaski? Nadzorca rozłożył ręce i pochylił się w milczeniu. Ruszyli z miejsca i przeszli kilka dziedzińców. W drewnianych klatkach, na gołej ziemi, roili się w ciasnocie przestępcy skazani na więzienie. W jednym budynku rozlegały się straszne krzyki: bito dla wydobycia zeznań. -Chcę zobaczyć oskarżonych o napad na mójdom -rzekł głęboko wzruszony następca. -Jest ich z górš trzystu -odparł nadzorca. -Wybierzcie, zdaniem waszym, najwinniejszych i wypytajcie ich w mojej obecnoœci. Nie chcę jednak, ażeby mnie poznali. Otworzono następcy tronu izbę, w której prowadził czynnoœci urzędnik œledczy. Ksišżę kazał mu zajšć zwykłe miejsce, a sam usiadł za słupem. Niebawem zaczęli ukazywać się pojedynczo oskarżeni. Wszyscy byli chudzi; porosły im duże włosy i brody, a oczy miały wyraz spokojnego obłškania. -Dutmoze -rzekł urzędnik -opowiedz, jak tonapadliœcie na dom najdostojniejszego erpatre. -Powiem prawdę, jak na sšdzie Ozirisa. Było to wieczorem tego dnia, kiedy Nil miałzaczšć przybór. Moja żona mówi do mnie: „ChodŸ, ojcze, pójdziemy na górę, skšd prędzej można zobaczyć sygnał w Memfisie. ” Więc poszliœmy na górę, skšd łatwiej można zobaczyć sygnał w Memfisie. Wtedy do mojej żony zbliżył się jakiœ żołnierz i mówi: „PójdŸ ze mnš w ten ogród, to znajdziemy winogron albo i co jeszcze. ”Więc moja żona poszła w ogród z owym żołnierzem, a ja wpadłem w wielkigniew i zaglšdałem do nich przez mur. Czy jednak rzucali kamienie do domu księcia? Powiedzieć nie mogę, gdyż z powodu drzew i ciemnoœci nic nie widziałem. -A jakże mogłeœ puœcić żonę z żołnierzem?-spytał urzędnik. -Za pozwoleniem waszej dostojnoœci, a cóż ja miałem zrobić? Przeciem ja tylko chłop,a on wojownik i żołnierz jego œwištobliwoœci... -A kapłana widziałeœ, który do was przemawiał? -To nie był kapłan -odparł chłop z przekonaniem. -To musiał być sam bóg Num, bo wyszedł z pnia figowego i miał baraniš głowę. -A widziałeœ, że miał baraniš głowę? -Za pozwoleniem, dobrze nie pamiętam, czy ja sam widziałem, czy tak mówili ludzie. Oczy zasłaniała mi troska o mojš żonę. -Kamienie rzucałeœ do ogrodu? -Po cóż bym rzucał, panie życia i œmierci? Gdybym trafił żonę, sobie zrobiłbym niepokój na cały tydzień, a gdyby żołnierza, dostałbym pięœciš w brzuch, ażby mi język wylazł. Przeciem ja tylko chłop, a on wojownik wiecznie żyjšcego pana naszego. Następca wychylił się spoza kolumny. Odprowadzono Dutmoze, a wprowadzono Anupa. Był to chłop niski, na plecach miał jasne blizny od kijów. -Powiedz, Anupa -zaczšł znowu urzędnik -jak to było z tym napadem na ogród następcy tronu? -Oko słońca -odparł chłop -naczynie mšdroœci, ty wiesz najlepiej, że ja napadu nie robiłem. Tylko przyszedł do mnie sšsiadi mówi: „Anupa, chodŸ na górę, bo Nil przybiera. ”A ja mówię: czy aby przybiera?A on mówi: „Jesteœ głupszy od osła, bo przcież osioł usłyszałby muzykę na górze,a ty nie słyszysz. ”Ja zaœ odpowiadam: głupi jestem, bom się pisać nie uczył, ale za pozwoleniem, co innego jest muzyka, a co innego przybór. A on na to: „Gdyby nie było przyboru, ludzie nie mieliby z czego cieszyć się, grać i œpiewać. ”Więc poszliœmy, mówię waszej sprawiedliwoœci, na górę, a tam już muzykę rozpędzili i ciskajš w ogród kamienie... -Kto ciskał? -Nie mogłem zmiarkować. Ludzie ci nie wyglšdali na chłopów: prędzej na ewu i Šj ľA”48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj˜œ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż5P˝ c 6 †c 7“  8ž¨c€9F,Hc:Ž:ę!nieczystych paraszytów, którzy rozpruwajšzmarłych do balsamowania. -A kapłana widziałeœ? -Za pozwoleniem waszej czujnoœci, to nie był kapłan, ale chyba jakiœ duch, który pilnuje domu księcia następcy (oby żył wiecznie!...). -Dlaczego duch? -Bo czasami tom go widział, a czasami gdzieœ mi się podziewał. -Może go ludzie zasłaniali? -Z pewnoœciš, że go czasem ludzie zasłaniali. Ale za to raz był wyższy, a innyraz niższy. -Może właził na pagórek i złaził z niego? -Bez zawodu musiał włazić i złazić, ale może wydłużał się i skracał, gdyż był to wielki cudotwórca. Ledwie rzekł: „Zaraz Nilprzybierze ” --i wnet Nil zaczšł przybierać. -A kamienie rzucałeœ, Anupa? -Gdzieżbym œmiał rzucać kamienie w ogród następcy tronu?... Przecie ja prosty chłop iręka uschłaby mi po łokieć za takie œwiętokradztwo. Ksišżę kazał przerwać œledztwo. A gdy wyprowadzono oskarżonych, odezwał się do urzędnika: -Więc ci ludzie należš do najwinniejszych? -Rzekłeœ, panie -odparł urzędnik. -W takim razie jeszcze dzisiaj trzeba uwolnić wszystkich. Ludzie nie mogš być więzieni za to, że chcieli przekonać się, czyœwięty Nil przybiera, lub że słuchali muzyki. -Najwyższa mšdroœć mówi przez twoje usta, erpatre -rzekł urzędnik. -Kazano mi znaleŸć najwinniejszych, więc wybrałem tych, jakich znalazłem. Ale nie w mojej mocy jest powrócić im wolnoœć. -Dlaczego? -Spojrzyj, najdostojniejszy, na tę skrzynię.Jest ona pełna papirusów, na których spisano akta sprawy. Sędzia z Memfisu co dzień otrzymuje raporty o jej przebiegu i donosi jego œwištobliwoœci. W cóż obróciłaby się praca tylu uczonych pisarzy i wielkich mężów, gdyby oskarżonych uwolnić? -Ależ oni sš niewinni! -zawołał ksišżę. -Napad był, a więc było przestępstwo. Gdzie jest przestępstwo, muszš być przestępcy, a kto raz dostał się w ręce władzy i jest opisany w aktach, nie może odejœć bez jakiegoœ rezultatu. W szynku człowiek pije i płaci; na jarmarku coœ sprzedaje i otrzymuje; w polu sieje i zbiera; w grobach dostaje błogosławieństwa od zmarłych przodków. Jakim więc sposobem ktoœ przyszedłszy dosšdu wróciłby z niczym jak podróżny, który zatrzymuje się w połowie swej drogiizwraca stopy do domu nie osišgnšwszy celu? -Mšdrze mówisz -odparł następca. -Powiedzmi jednak, czy i jego œwištobliwoœć nie miałby prawa uwolnić tych ludzi? Urzędnik złożył ręce na krzyż i schylił głowę. -On, równy bogom, wszystko, co chce, uczynić może: uwolnić oskarżonych, nawet skazanych, a nawet zniszczyć akta sprawy,co spełnione przez zwykłego człowieka byłoby œwiętokradztwem. Ksišżę pożegnał urzędnika i polecił nadzorcy, ażeby na jego koszt lepiej karmiono oskarżonych o napad. Następnie, rozdrażniony, popłynšł na drugš stronę cišgle rozszerzajšcej się rzeki, do pałacu, ażeby prosić faraona o umorzenie nieszczęsnej sprawy. Tego jednak dnia jego œwištobliwoœć miał dużo ceremonii religijnych i naradę z ministrami, więc następca nie mógł się z nim widzieć. Wówczas ksišżę udał się do wielkiego pisarza, który po ministrze wojnynajbardziej znaczył we dworze. Stary t en urzędnik, kapłan jednej ze œwištyń w Memfis, przyjšł księcia grzecznie, ale zimno, a wysłuchawszy go odparł: -Dziwno mi, że wasza dostojnoœć podobnymisprawami chcesz niepokoić naszego pana. Jest to to samo, co gdybyœ prosił o nietępienie szarańczy, która spadła na pole. -Ależ to sš ludzie niewinni!... -My, dostojny panie, wiedzieć o tym nie możemy, gdyż o winie lub niewinnoœci rozstrzyga prawo i sšd. Jedno dla mnie jestpewnym, że państwo nie może œcierpieć, ażeby wpadano do czyjegoœ ogrodu, a tym bardziej, ażeby podnoszono rękę na własnoœć następcy tronu. -Sprawiedliwie mówisz, ale -gdzież sš winni? -spytał ksišżę. -Gdzie nie ma winnych, muszš być przynajmniej ukarani. Nie wina, ale kara następujšca po zbrodni uczy innych, że tegospełniać nie wolno. -Widzę -przerwał następca -że wasza dostojnoœć nie poprzesz mojej proœby u jego œwištobliwoœci. -Mšdroœć płynie z ust twoich, erpatre -odpowiedział dygnitarz. -Nigdy nie potrafięudzielać panu memu rady, która powagę władzy naraziłaby na szwank... Ksišżę wrócił do siebie zbolały i zdumiony. Czuł, że kilkuset ludziom dzieje się krzywda, i widział, że ratować ich nie może. Jak nie potrafiłby wydobyć człowieka, na którego upadł obelisk albo kolumna œwištyni. „Za słabe sš moje ręce do podniesienia tego gmachu ” -myœlał ksišżę z uciskiem wduszy. Pierwszy raz uczuł, że od jego woli jest jakaœ nieskończenie większa siła: interes państwa, który uznaje nawet wszechmocnyfaraon, a przed którym ugišć się musi on, następca! Zapadła noc. Ramzes nie kazał służbie nikogo przyjmować i samotny chodził po tarasie swojej willi dumajšc: „Straszna rzecz!... Tam rozstšpiły się przede mnš niezwyciężone pułki Nitagera, a tu - nadzorca więzienia, urzędnik œledczy i wielki pisarz zabiegajš mi drogę... Czymże oni sš?... Nędznymi sługami mojego ojca (oby żył wiecznie! ), który każdej chwili może ich stršcić do rzędu niewolników i zesłać w kamieniołomy. Ale dlaczego ojciecmój nie miałby ułaskawić niewinnych?... Państwo tak chce!... I cóż to jest państwo?... Co ono jada, gdzie sypia, gdzie jego ręce i miecz, którego się wszyscy bojš?... ”Spojrzał w ogród i między drzewami, na szczycie wzgórza, zobaczył dwie olbrzymie sylwetki pylonów, na których płonęły kagańce straży. Przyszło mu na myœl, że ta straż nigdy nie œpi i że pylony nigdy nie jedzš, a jednak sš. Odwieczne pylony, potężne jak mocarz, który je wznosił, Ramzes Wielki. Poruszyć te gmachy i setki im podobnych; zmylić tš straż i tysišce innych, które czuwajš nad bezpieczeństwem Egiptu; okazać nieposłuszeństwo prawom, które pozostawił Ramzes Wielki i inni, jeszcze więksi przed nim mocarze, a które dwadzieœcia dynastii uœwięciło swoim poszanowaniem... W duszy księcia, pierwszy raz w życiu, poczęło zarysowywać się jakieœ niejasne, ale olbrzymie pojęcie -państwa. Państwo jest to coœ wspanialszego od œwištyni w Tebach, coœ większego od piramidy Cheopsa, coœ dawniejszego od podziemi Sfinksa, coœ trwalszego od granitu. W tym niezmiernym, choć niewidzialnym gmachu ludzie sš jako mrówki w szczelinie skalnej, a faraon jak podróżny architekt, który ledwie zdšży osadzić jeden głaz w œcianie ijuż odchodzi. A œciany rosnš od pokolenia dopokolenia i budowa trwa dalej. Jeszcze nigdy, on, syn królewski, nie czuł tak swojej małoœci jak w tej chwili, kiedy jego wzrok wœród nocy błšdził ponad Nilem, między pylonami zamku faraona i niewyraŸnymi, lecz przepotężnymi sylwetkami memfijskich œwištyń. Wtem spomiędzy drzew, których konary dotykały tarasu, odezwał się głos: -Znam twojš troskę i błogosławię cię. Sšd nie uwolni oskarżonych chłopów. Ale sprawa ich może upaœć i wrócš w pokoju do swych domów, jeżeli dozorca twego folwarku nie będzie popierał skargi o napad. -Więc to mój dozorca podał skargę?... -spytał Ÿdziwiony ksišżę. -Prawdę rzekłeœ. On podał jš w twoim imieniu. Ale jeżeli nie przyjdzie na sšd, nie będzie pokrzywdzonego; a gdzie nie ma pokrzywdzonego, nie ma przestępstwa. Krzaki zaszeleœciły. -Stójże! -zawołał Ramzes. -Kto jesteœ?... Nikt nie odpowiedział. Tylko zdawało się księciu, że w smudze œwiatła pochodni, palšcej się na pierwszym piętrze, mignęła naga głowa i skóra pantery. -Kapłan?... -szepnšł następca. -Dlaczego on kryje się?... Lecz w tej chwili przyszło mu na myœl, że ów kapłan mógłby ciężko odpowiadać za udzielanie rad tamujšcych wymiar sprawiedliwoœci. ROZDZIAŁ DWUNASTY Większš częœć nocy Ramzes przepędził w goršczkowych marzeniach. Raz ukazywało mu się widmo państwa jako niezmierny labirynt o potężnych œcianach, których nie można przebić. To znowu widział cień kapłana, którego jedno mšdre zdanie wskazało mu sposób wydobycia się z labiryntu. I otóż najniespodziewaniej wystšpiły przed nim dwie potęgi: interes państwowy, którego dotychczas nie odczuwał, choć był następcš tronu, i -kapłaństwo, które chciał zetrzeć i uczynić swoim sługš. Była to ciężka noc. Ksišżę przewracał się na łożu i zadawał sobie pytanie: czy on nie był œlepym i czy dopiero dzisiaj nie odzyskał wzroku, ażeby przekonać się o swoim nierozsšdku i nicestwie? Jakże inaczej przedstawiały mu się w tych godzinach przestrogi matki, powœcišgliwoœćojca w wypowiadaniu najwyższej woli, a nawet surowe postępowanie ministra Herhora? „Państwo i kapłaństwo!... ”-w półœnie powtarzał ksišżę oblany zimnym potem. Tylko bogowie niebiescy wiedzš, co by nastšpiło, gdyby miały czas rozwinšć się i dojrzeć myœli, jakie tej nocy zakiełkowały w duszy księcia. Może, zostawszy faraonem, należałby do najszczęœliwszych inajdłużej panujšcych władców? Może imię jego, ryte w podziemnych i nadziemnych œwištyniach, przeszłoby do potomnoœci, otoczone najwyższš chwałš? Może on i jego dynastia nie straciliby tronu, a Egipt uniknšł wielkiego wstrzšœnienia w najgorszych dla siebie czasach? Ale jasnoœćdzienna rozproszyła mary kršżšce nad rozpalonš głowš księcia, a dni następne bardzo zmieniły jego pojęcia o nieugiętoœci państwowych interesów. Pobyt księcia w więzieniu nie pozostał bez następstw dla oskarżonych. Urzędnik œledczy natychmiast zdał raport najwyższemu sędziemu, sędzia powtórnie przejrzał sprawę, sam zbadał kilku obwinionych i w cišgu paru dni uwolniłwiększš ich częœć, a resztę jak najprędzej oddał pod sšd. Gdy zaœ, w imieniu poszkodowanego na własnoœci księcia, nie zjawił się oskarżyciel, pomimo wywoływańgo w sali sšdowej i na rynku, sprawa o napad upadła i resztę oskarżonych wypuszczono. Wprawdzie jeden z sędziów zrobił uwagę, że wedle prawa dozorca ksišżęcego folwarku powinien mieć proces o fałszywš skargę i w razie dowiedzenia mu ponieœć takš karę, jaka groziła oskarżonym. Kwestię tę jednak pominięto milczeniem. Dozorca folwarku usunšł się z oczu sšdowi, wysłany przez następcę do nomesuTakens, a niebawem znikła gdzieœ cała skrzynia aktów sprawy o napad. Dowiedziawszy się o tym ksišżę Ramzes poszedł do wielkiego pisarza i z uœmiechemzapytał: -Cóż dostojny panie, niewinni zostali uwolnieni, akta ich w œwiętokradzki sposób zniszczone i mimo to powaga władzy nie naraziła się na szwank? -Mój ksišżę -odparł ze zwykłym chłodem wielki pisarz -nie rozumiałem, że jednš rękš podajesz skargi, a drugš chcesz je usunšć. Wasza dostojnoœć byłeœ obrażony przez motłoch, więc naszš rzeczš było ukarać go. Jeżeli jednak ty przebaczyłeœ, państwo nie ma nic do dodania. -Państwo!... państwo!... -powtarzał ksišżę. -Państwo to my -dodał przymrużajšc oczy. -Tak, państwo to faraon i... jego najwierniejsi słudzy -odpowiedział pisarz. Dosyć było tej rozmowy z tak wysokim dostojnikiem, ażeby w duszy następcy zatrzeć budzšce się a potężne, choć jeszcze niejasne pojęcie o znaczeniu „państwa ”. Więc państwo nie jest odwiecznym i niewzruszonym gmachem, do którego po jednym kamieniu chwały dodawać powinni faraonowie, ale jest raczej kupš piasku, którš każdy władca przesypuje, jak mu się podoba. W państwie nie ma tych ciasnych drzwi, zwanych prawami, w których przejœciu każdy musi uchylić głowę, kimkolwiek jest: chłopem czy następcš tronu. W tym gmachu sš rozmaite wejœcia i wyjœcia: wšskie dla małych i słabych, bardzo obszerne, a nawet wygodne dla silnych. „Jeżeli tak jest -zakiełkowała nowa myœl wksięciu -to ja zrobię porzšdek, jaki mnie siępodoba!... ” W tej samej chwili przypomniał sobie dwu ludzi: oswobodzonego Murzyna, który nie czekajšc na rozkaz był gotów oddać życie za własnoœć księcia, i nieznajomego kapłana. „Gdybym miał więcej podobnych im, wola moja znaczyłaby w Egipcie i za Egiptem!... ”- rzekł do siebie i poczuł niepokonanš chęć odnalezienia owego kapłana. Był on prawdopodobnie tym samym, który powstrzymał tłum od napadu na dom księcia. Z jednej strony doskonale znał prawo, z drugiej -umiał kierować tłumami. -Nieoceniony człowiek!... Muszę go mieć... Od tej pory ksišżę, w czółenku prowadzonym przez jednego wioœlarza, zaczšł zwiedzać chaty w bliskoœci swego folwarku. Ubrany w tunikę i wielkš perukę, z kijem w ręku, na którym była wycięta miara, ksišżę wyglšdał jak inżynier œledzšcy przybór Nilu. Chłopi chętnie udzielali mu wszelkich objaœnień, dotyczšcych zmian kształtu gruntów skutkiem wylewu, a zarazem prosili, aby rzšd wymyœlił jakieœ łatwiejsze sposoby czerpania wody aniżeli żuraw z wiadrem. Opowiadali też o napadziena folwark następcy tronu i o tym, że nie znajš ludzi, którzy rzucali kamienie. Wreszcie przypominali sobie kapłana, co tak szczęœliwie usunšł zbiegowisko: ale kto by on był? nie wiedzieli. -Jest tu -mówił pewien chłop -w naszej okolicy kapłan, który kuruje na oczy, jest taki, co goi rany i składa złamane ręce i nogi. Jest paru kapłanów, którzy uczš pisać i czytać; jest, co gra na podwójnym flecie, i nawet ładnie gra. Ale tamten, który objawił się w ogrodzie następcy tronu, nie jest żadnym z nich, i oni sami nico nim nie wiedzš. Z pewnoœciš musiał to być bożek Num albo jakiœ duch czuwajšcy nad księciem, który oby żył wiecznie i zawsze miał apetyt. „A może to naprawdę jaki duch! ”-pomyœlałRamzes. W Egipcie zawsze łatwiej o złe czy dobre duchy aniżeli o deszcz. Woda Nilu z czerwonej zrobiła się brunatnš, a w sierpniu, w miesišcu Hator, dosięgnęła połowy swej wysokoœci. W nadbrzeżnych tamach otworzono œluzy i woda gwałtownie zaczęła wypełniać kanały tudzież olbrzymie jezioro sztuczne, Moeris, w prowincji Fayum słynšcej z pięknych róż. Egipt Dolny przedstawiał jakby odnogę morskš, gęsto zasianš pagórkami, na nich ogrodami i domami. Komunikacja lšdowa całkiem ustała, a łódek na wodzie kršżyło takie mnóstwo: białych, żółtych, czerwonych i ciemnych, że wyglšdały jak liœcie w jesieni. Na najwyższych punktach kraju kończono zbierać pewien rodzaj bawełny i po raz drugi kosić koniczynę, a zaczynano zrywać owoce tamaryndowe i oliwki. Pewnego dnia płynšc wzdłuż zalanych folwarków ksišżę spostrzegł ruch niezwykły. Na jednej z czasowych wysepekrozlegał się między drzewami głoœny krzykkobiet. „Zapewne ktoœ umarł... ” --pomyœlał ksišżę. Od drugiej wyspy na paru czółenkach odpływały zapasy zboża i kilka sztuk bydła, a ludzie stojšcy pod gospodarskimi budynkami grozili i złorzeczyli ludziom w łódkach. „Jakiœ spór sšsiedzki... ” --rzekł do siebie następca. W kilku dalszych folwarkach było spokojnie, a mieszkańcy, zamiast pracowaćalbo œpiewać, siedzieli na ziemi milczšc. „Musieli skończyć robotę i odpoczywajš. ” Za to od innej wysepki odbiło czółno z kilkorgiem płaczšcych dzieci, a jakaœ kobieta wszedłszy po pas w wodę wygrażała pięœciami. „Wiozš dzieci do szkoły ” -myœlał Ramzes. Wypadki te jednak poczęły go interesować. Na sšsiedniej wyspie znowu rozlegał się krzyk. Ksišżę przysłonił rękš oczy i zobaczył leżšcego na ziemi człowieka, którego bił kijem Murzyn. -Cóż się tu dzieje?... -zapytał Ramzes wioœlarza. -Czyliż nie widzicie, panie, że bijš nędznegochłopa? -odparł przewoŸnik œmiejšc się. - Musiał coœ zbroić, więc chodzi mu ból po koœciach. -A cóż ty jesteœ? -Ja?... -odparł z pychš wioœlarz. -Ja jestemwolny rybak. I bylem oddał, co należy, z połowu do jego œwištobliwoœci, mogę pływać po całym Nilu, od pierwszej katarakty do morza. Rybak jest jak ryba albo dzika gęœ, a chłop jak drzewo: karmi panów swoimi owocami i nigdzie nie może uciec, tylko skrzypi, gdy na nim dozorcy psujš korę. O ho! ho!... spojrzyjcie no tam... -zawołał znowu zadowolony rybak. -Hej !... ojciec!... anie wypijaj wszystkiej wody, bo będzie nieurodzaj... Wesoły ten wykrzyknik odnosił się do grupy osób spełniajšcych bardzo oryginalnšczynnoœć. Kilku ludzi gołych trzymało za nogi innego człowieka i nurzało mu w wodzie głowę po szyję, po piersi, wreszciepo pas. Obok stał jegomoœć z laskš, ubranyw poplamionš tunikę i perukę z baraniej skóry. Nieco dalej krzyczała wniebogłosy kobieta, którš za ręce trzymali ludzie. Bicie kijem było tak upowszechnione w szczęœliwym państwie faraonów jak jedzenie i spanie. Bito dzieci i dorosłych, chłopów, rzemieœlników, żołnierzy, oficerów i urzędników. Kto żył, dostawał kije, z wyjštkiem kapłanów i najwyższych ľA”48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj˜œ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż;PMc<ťc=X9c>‘,;$?Ě1– ^€dostojników, bo tych już nie miał kto bić. Ksišżę więc doœć spokojnie patrzył na chłopa bitego kijem; ale zastanowił go chłop nurzany w wodzie. -Ho! ho!... -œmiał się tymczasem wioœlarz -ato go pojš!... Zgrubieje tak, że żona będzie musiała nadsztukować mu opaskę. Ksišżę kazał przybić do brzegu. Tymczasemchłopa wydobyto z rzeki, pozwolono mu wykaszlać wodę i znowu schwycono go za nogi, pomimo nieczłowieczych wrzasków żony, która zaczęła kšsać ludzi trzymajšcych jš. -Stój! -krzyknšł ksišżę do oprawców, którzy cišgnęli chłopa. -Czyńcie waszš powinnoœć! -zawołał przez nos jegomoœć w baraniej peruce. -Kto jesteœ, zuchwalcze, który oœmie... W tej chwili ksišżę zwalił go przez łeb swojš miarš, która na szczęœcie była lekka. Mimo to właœciciel poplamionej tunikiaż usiadł na ziemi, a obmacawszy perukę i głowę, spojrzał na napastnika zamglonymi oczyma. -Odgaduję -rzekł naturalnym głosem -że mam honor rozmawiać ze znakomitš osobš...Oby ci, mój panie, zawsze towarzyszył dobry humor, a żółć nigdy nie rozlewała się po koœciach... -Co wy robicie z tym człowiekiem?... -przerwał ksišżę. -Pytasz, mój panie -odparł jegomoœć, znowu przez nos -jak cudzoziemiec, nie znajšcy ani miejscowych zwyczajów, ani ludzi, do których odzywa się zbyt poufale. Wiedz przeto, że jestem poborcš jego dostojnoœci Dagona, pierwszego bankiera w Memfis. A jeżeli jeszcze nie zbladłeœ, dowiedz się, że dostojny Dagon jest dzierżawcš, pełnomocnikiem i przyjacielem następcy tronu (oby żył wiecznie! )i że ty dopuœciłeœ się gwałtu, o czym zaœwiadczš moi ludzie, na gruntach księcia Ramzesa... -Więc to... -przerwał ksišżę, lecz nagle zatrzymał się. -Więc jakim prawem katujecie w podobny sposób ksišżęcego chłopa? -Bo nie chce łotr płacić podatków, a skarb następcy jest w potrzebie... Pomocnicy urzędnika, wobec katastrofy, jaka spotkała ich pana, wypuœcili swoje ofiary i stali bezradni niby członki ciała, któremu ucięto głowę. Uwolniony chłop znowu zaczšł pluć i wytrzšsać wodę z uszu, ale za to żona jego przypadła do wybawcy. -Kimkolwiek jesteœ -jęczała składajšc ręceprzed księciem -czy bogiem, czy nawet posłańcem faraona, posłuchaj o naszej nędzy. Jesteœmy chłopami następcy tronu (oby żył wiecznie! )i zapłaciliœmy wszystkiepodatki: w prosie, pszenicy, kwiatach i skórach bydlęcych. Tymczasem ostatniej dekady przyszedł do nas ten oto człowiek ikaże sobie znowu dać siedm mierzyc pszenicy... „Jakim prawem? -pyta mój mšż -przecie podatki już zapłacone? ” A on mego męża wali na ziemię, kopie nogami i mówi: „Takimprawem, że dostojny Dagon kazał. ”-„Skšdże wezmę? -odpowiada mój chłop -kiedy nie mamy żadnego zboża i już z miesišc karmimy się ziarnami albo korzonkami lotosu, o które także coraz trudniej, bo wielcy panowie lubiš bawić się kwiatami lotosu. ” Zatchnęła się i zaczęła płakać. Ksišżę czekał cierpliwie, aż się uspokoi, ale unurzany chłop mruczał: -Ta baba swoim gadaniem nieszczęœcie na nas sprowadzi... A mówiłem, że nie lubię, jak mi się baby mięszajš do interesów. Tymczasem urzędnik podsunšwszy się do wioœlarza spytał go po cichu, wskazujšc naRamzesa: -Kto jest ten chłystek?... -Bodaj ci język usechł! -odparł wioœlarz. -czy nie widzisz, że to musi być wielki pan: dobrze płaci i tęgo wali. -Ja zaraz poznałem -szeptał urzędnik -że to musi być ktoœ wielki. Młodoœć zeszła mi na ucztach ze znakomitymi panami. -Aha! jeszcze ci nawet po tych ucztach zostały sosy na odzieniu -odburknšł wioœlarz. Kobieta wypłakawszy się prawiła dalej : -Dzisiaj zaœ przyszedł ten pisarz ze swoimiludŸmi i mówi do mego chłopa: „Kiedy nie masz pszenicy, oddaj nam dwu synków, a dostojny Dagon nie tylko daruje ci ten podatek, ale jeszcze za każdego chłopca coroku zapłaci po drachmie... ” -Biada mi z tobš! -wrzasnšł topiony chłop. -Zgubisz nas wszystkich gadulstwem... Nie słuchaj jej, dobry panie -zwrócił się do Ramzesa. -Jak krowa myœli, że ogonem odstraszy muchy, tak babie zdaje się, że językiem odpędzi poborców... A nie wiedzš, że obie sš głupie... -Tyœ głupi! -przerwała baba. -Słoneczny panie, który masz postać królewskš... -Biorę was za œwiadków, że ta kobieta bluŸni... -rzekł półgłosem urzędnik do swoich ludzi. -Kwiecie pachnšcy, którego głos jest jak dŸwięk fletu, wysłuchaj mnie!... -błagała kobieta Ramzesa. -Więc mój mšż powiedziałtemu urzędnikowi: „Wolałbym stracić dwa byczki, gdybym je miał, aniżeli oddać moichchłopców, choćbyœcie mi za każdego płacilipo cztery drachmy na rok. Bo jak dziecko wyjdzie z domu na służbę, nikt go już nie zobaczy... ” -Bodajbym się udusił!... bodaj ryby jadły ciało moje na dnie Nilu!... -jęczał chłop. -Przecie ty cały folwark zmarnujesz swoimi skargami... kobieto... Urzędnik widzšc, że ma poparcie strony głównie zainteresowanej, wystšpił naprzódi zaczšł znowu przez nos: -Od czasu jak słońce wschodzi za pałacem królewskim, a zachodzi nad piramidami, działy się w tym kraju różne dziwowiska... Za faraona Semempsesa ukazywały się około piramidy kochom zjawiska cudowne i dżuma spadła na Egipt. Za Boetosa rozwarła się ziemia pod Bubastis i pochłonęła wielu ludzi... Za panowania Neferchesa wody Nilu przez jedenaœcie dnibyły słodkie jak miód. To widziano i wiele innych rzeczy, o których wiem, bo jestem pełen mšdroœci. Ale nigdy nie widziano, ażeby z wody wyszedł jakiœ nieznany człowiek i w majštkach najdostojniejszego następcy tronu bronił zbierania podatków... -Milcz! -krzyknšł Ramzes -i wynoœ się stšd.Nikt wam nie zabierze dzieci -dodał do kobiety. -Łatwo mi wynieœć się -odparł poborca -bo mam lotne czółno i pięciu wioœlarzy. Ale dajże mi, wasza dostojnoœć, jakiœ znak do pana mego, Dagona?... -Zdejmij perukę i pokaż mu znak na swoim łbie -rzekł ksišżę. -A Dagonowi powiedz, żemu takie same znaki porobię na całym ciele... -Słyszycie bluŸnierstwo?... -szepnšł poborca do swoich ludzi cofajšc się ku brzegowi wœród niskich ukłonów. Wsiadł w czółno, a gdy jego pomocnicy odbili i odsunęli się na kilkadziesišt kroków,wycišgnšwszy rękę poczšł wołać: -Oby was kurcz złapał za wnętrznoœci, buntownicy, bluŸniercy!... Stšd prosto jadę do następcy tronu i opowiem mu, co się dzieje w jego dobrach... Potem wzišł kij i zaczšł okładać swoich ludzi za to, że nie ujęli się za nim. -Tak będzie z tobš!... -wołał grożšc Ramzesowi. Ksišżę dopadł swego czółna i wœciekły kazał wioœlarzowi gonić za zuchwałym urzędnikiem lichwiarza. Ale jegomoœć w baraniej peruce rzucił kij i sam wzišł się do wioseł; jego zaœ ludzie pomagali mu tak gorliwie, że poœcig stał się niepodobnym. -Prędzej sowa dogoni jaskółkę, aniżeli my ich, mój piękny panie -rzekł œmiejšc się wioœlarz Ramzesa. -Ale co wy, to nie musicie być miernikiem, tylko oficerem, może nawet z gwardii jego œwištobliwoœci. Zaraz walicie w łeb! Znam się na tym, sam przez pięć lat byłem w wojsku. Zawsze waliłem w łeb albo w brzuch i nie najgorzej działo mi się na œwiecie. A jak mnie kto zwalił, zaraz zrozumiałem, że musi być wielki... W naszym Egipcie (oby go nigdy nie opuszczali bogowie! )strasznie ciasno: miasto przy mieœcie, dom przy domu, człowiek przy człowieku. Kto chce jako tako obracać się w tej ciżbie, musi walić w łeb. -Jesteœ żonaty? -spytał ksišżę. -Phy! jak mam kobietę i miejsce na półtorejosoby, tom żonaty, ale zresztš kawaler. Byłem przecie w wojsku i wiem, że kobietajest dobra raz na dzień, i to nie zawsze. Zawadza. -A może byœ ty poszedł do mnie w służbę? Kto wie, czybyœ żałował tego... -Za pozwoleniem waszej dostojnoœci, ja zaraz zmiarkowałem, że wy moglibyœcie dowodzić pułkiem, pomimo młodej twarzy. Ale w służbę do nikogo nie pójdę. Jestem wolny rybak; dziad mój był (za przeproszeniem)pastuchem w Dolnym Egipcie, zaœ nasz ród pochodzi od Hyksosów. Prawda, że wytrzšsa się z nas głupie chłopstwo egipskie, ale mnie na to œmiech bierze. Chłop i Hyksos, mówię waszej dostojnoœci, to niby wół i byk. Chłop może chodzić za pługiem czy przed pługiem, ale Hyksos nikomu nie będzie służył. Chyba w wojsku jego œwištobliwoœci, bo to wojsko. Rozochocony wioœlarz cišgle mówił, ale ksišżę już go nie słuchał. W jego duszy coraz głoœniej odzywały się pytania bardzobolesne, gdyż zupełnie nowe. Więc te wysepki, około których przepływał, należały do jego majętnoœci?... Dziwna rzecz, on wcale nie wiedział, gdzie sš i jakwyglšdajš jego folwarki. Więc w jego imieniu Dagon obłożył chłopów nowymi opłatami, a ten szczególny ruch, na jaki patrzył jadšc wzdłuż brzegów, to było zbieranie podatków?... Chłop, którego bito na brzegu, widać nie miał czym płacić. Dzieci, które rzewnie płakały w łodzi, były sprzedane, po drachmie za głowę na cały rok. A ta kobieta, która po pas weszław wodę i klęła, to ich matka... „Kobiety sš bardzo niespokojne -mówił do siebie ksišżę. -Sara jest najspokojniejsza z kobiet, inne jednak lubiš dużo gadać, płakaći wrzeszczeć... ” Przyszedł mu na myœl chłop, który łagodził uniesienia swojej żony. Jego topili -i nie gniewał się; jej nic nie robili i pomimo to wrzeszczała. „Kobiety sš bardzo niespokojne!... -powtarzał. -Tak, nawet moja czcigodna matka... Cóż to za różnica pomiędzy ojcem imatkš! Jego œwištobliwoœć wcale nie chce wiedzieć, że opuœciłem armię dla dziewczyny, ale królowa lubi zajmować się nawet tym, że wzišłem do domu Żydówkę... Sara jest najspokojniejszš kobietš, jakš znam. Za to Tafet gada, płacze i wrzeszczyza cztery... ” Potem przypomniał sobie ksišżę słowa żonychłopa, że już miesišc nie jedzš zboża, tylko ziarna i korzonki lotosu. Ziarno jego jest jak mak; korzenie -takie sobie. On nie jadłby tego nawet przez trzy dni z rzędu. Wreszcie kapłani, zajmujšcy się leczeniem,radzš zmieniać pokarm. Jeszcze w szkole mówiono mu, że trzeba jadać mięso obok ryb, daktyle obok pszenicy, figi obok jęczmienia. Ale przez cały miesišc żywić się ziarnami lotosu!... No a koń, krowa?... Koń i krowa lubiš siano, a jęczmienne kluskitrzeba im gwałtem pchać w gardło. Zapewne więc i chłopi wolš karmić się ziarnami lotosu, a pszenne lub jęczmienne placki, ryby i mięso jedzš bez smaku. Zresztš najpobożniejsi kapłani, cudotwórcy, ni gdy nie dotykajš mięsa ani ryb. Widocznie magnaci i synowie królewscypotrzebujš mięsa jak lwy i orły, a chłopi -trawy jak wół. Tylko... te nurzanie w wodzie za podatki?... Ech, alboż to on raz, kšpišc się z towarzyszami, pakował ich pod wodę, a nawet sam się nurzał?... Co przy tym było œmiechu!... Nurzaniezabawa. A co się tyczy bicia kijem, ileż razy jego w szkole bito kijem?... Jest to bolesne, ale widać nie dla wszelkiego stworzenia. Bity pies wyje i gryzie; bity wół nawet nie obejrzy się. Tak samo wielkiego pana bicie może boleć, ale chłop krzyczy tylko dlatego, ażeby wykrzyczyć się przy okazji. Nawet nie wszyscy krzyczš, a żołnierze i oficerowie œpiewajš pod kijami. Mšdre te uwagi nie potrafiły jednak zagłuszyć drobnego, ale dokuczliwego niepokoju w sercu następcy. Oto jego dzierżawca Dagon nałożył niesprawiedliwy podatek, którego chłopi jużpłacić nie mogli! W tej chwili księciu nie chodziło o chłopów,ale -o matkę. Jego matka musi wiedzieć o gospodarce Fenicjanina. Co ona powie na to synowi, jak spojrzy na niego, jak szyderczo uœmiechnie się?... A nie byłaby kobietš, gdyby mu nie przypomniała: -Wszak mówiłam, Ramzesie, że ten Fenicjanin zrujnuje twoje majštki?... „Gdyby zdrajcy kapłani -myœlał ksišżę -ofiarowali mi dziœ dwadzieœcia talentów, jutro wypędziłbym Dagona, moi chłopi nie dostawaliby kijów i nie byliby nurzani w wodzie, a matka nie żartowałaby ze mnie. Dziesišta... setna częœć tych bogactw, jakie leżš w œwištyniach i pasš chciwe oczy gołych łbów, na całe lata zrobiłaby mnie człowiekiem niezależnym od Fenicjan... ” W tej chwili błysnęło w duszy Ramzesa dosyć dziwne pojęcie, że -między chłopstwem i kapłanami istnieje jakiœ głęboki antagonizm. „Przez Herhora -myœlał -powiesił się tamten chłop na granicy pustyni... Na utrzymanie kapłanów i œwištyń ciężko pracuje ze dwa miliony ludu egipskiego... Gdyby majštki kapłańskie należały do skarbu faraona, ja nie musiałbym pożyczaćpiętnastu talentów i moi chłopi nie byliby tak strasznie uciskani... Oto gdzie jest Ÿródło nieszczęœć Egiptu i słaboœci jego królów!... ” Ksišżę czuł, że chłopom dzieje się krzywda, więc doznał niemałej ulgi odkrywszy, że sprawcami złego sš -kapłani. Nie przyszło mu do głowy, że jego sšd może być mylny i niesprawiedliwy. Zresztš on nie sšdził, tylko oburzał się. Gniew zaœ człowieka nigdy nie zwraca się przeciw niemu samemu; jak głodna panteranie żre własnego ciała, lecz, kręcšc ogonem i tulšc uszy, dokoła siebie wypatruje ofiary. ROZDZIAŁ TRZYNASTY Wycieczki następcy tronu, podjęte w celu odkrycia kapłana, który ocalił Sarę, a księciu udzielił porady prawnej, miały nieoczekiwany rezultat. Kapłan nie znalazł się, natomiast między egipskim chłopstwem zaczęły o Ramzesie kršżyć legendy. Jakiœ człowiek pływał wieczorami ode wsi do wsi w drobnym czółenku i opowiadał chłopom, że następcatronu uwolnił ludzi, którym za napad na jego dom groziły kopalnie. Oprócz tego zbiłurzędnika, który od chłopów chciał wydobyć niesprawiedliwy podatek. Dodawał w końcu nieznany człowiek, że ksišżę Ramzes znajduje się pod szczególnš opiekš boga Amona z pustyni zachodniej, który jestjego ojcem. Prosty lud chciwie słuchał wieœci, raz dlatego, że zgadzały się z faktami, po wtóre, że opowiadajšcy je człowiek sam wyglšdał na ducha: przypływał nie wiadomo skšd i znikał. Ksišżę Ramzes wcaleo swoich chłopach nie mówił z Dagonem, nawet nie wzywał go do siebie. Czuł wstyd wobec Fenicjanina, od którego wzišł pienišdze i jeszcze nieraz mógł ich potrzebować. Ale w kilka dni po awanturze z pisarzem Dagona bankier sam odwiedził następcę tronu, trzymajšc coœ zasłoniętego w rękach. A gdy wszedł do pokoju księcia, uklškł, rozwišzał białš chustkę i wyjšł z niej przeœliczny złoty kielich. Kielich był wysadzany różnokolorowymi kamieniami i pokryty płaskorzeŸbš, która na podstawie przedstawiała zbieranie i tłoczenie winogron, a na czaszy -ucztę. -Przyjmij ten kielich, dostojny panie, od niewolnika twego -mówił bankier -i używaj go sto... tysišc lat... do skończenia wieków. Ale ksišżę zrozumiał, o co chodzi Fenicjaninowi. Nie dotykajšc przeto złotegodaru rzekł z twarzš surowš: -Czy widzisz, Dagonie, te purpurowe blaski wewnštrz kielicha?... -Zaprawdę -odparł bankier -jakżebym nie miał widzieć tej purpury, która dowodzi, że kielich jest z najczystszego złota. -A ja ci mówię, że to jest krew dzieci zabieranych rodzicom -odpowiedział gniewnie następca tronu. Odwrócił się i wyszedł do dalszych pokojów. -O Astoreth!... -jęknšł Fenicjanin. Usta mu posiniały, a ręce zaczęły drżeć tak, że ledwie zdšżył owinšć swój kielich w białš chustę. W parę dni póŸniej Dagon popłynšł ze swoim kielichem do folwarku Sary. Ubrał się w szaty przetykane złotem, w gęstej brodzie miał szklanš kulkę, z której ciekły wonnoœci, a do głowy przypišł dwa pióra. -Piękna Saro -zaczšł -oby Jehowa zlał na twojš rodzinę tyle błogosławieństw, ile dziœ płynie wody w Nilu. My, Fenicjanie, i wy, Żydzi, jesteœmy przecie sšsiadami i braćmi. Ja zaœ takim żarem miłosnym płonę do ciebie, że gdybyœnie należała do najdostojniejszego pana naszego, dałbym za ciebie Gedeonowi (oby zdrów był! )dziesięć talentów i pojšłbym cię za prawš małżonkę. Taki jestem namiętny! -Niech mnie Bóg zachowa -odparła Sara -ażebym potrzebowała mieć innego pana aniżeli ten mój, który jest. Ale skšdże to, zacny Dagonie, przyszła ci ochota nawiedzić dzisiaj służebnicę pańskš? -Powiem ci prawdę, jakbyœ była Tamarš, żonš mojš, która choć rodowita córka Sydonu, choć wniosła mi duży posag, jest już stara i niewarta zdejmować ci sandałów. -W miodzie, płynšcym z ust waszych, jest dużo piołunu -wtršciła Sara. -Miód -prawił Dagon siadajšc -niech będzie dla ciebie, a piołun niech moje zatruwa serce. Pan nasz, ksišżę Ramzes (oby żył wiecznie! ), ma lwie usta i sępiš przebiegłoœć. Raczył mi wypuœcić w dzierżawę swoje majštki, co żołšdek mój napełniło radoœciš; ale nie ufa mi tak, że płanów i najwyższych ľA”48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj˜œ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż@P5cA…BcBÇCךc€Dq,äcEU;ja ze zgryzoty po całych nocach nie sypiam, tylko wzdycham i łzami oblewam łoże moje, w którym obyœ ty wespół ze mnš spoczywała, Saro, zamiast mojej małżonki Tamary, która pożšdliwoœci już we mnie rozbudzić nie może. -Nie to chcieliœcie mówić -przerwała zarumieniona Sara. -Ja już nie wiem, co chcę mówić od czasu, gdym ujrzał ciebie i gdy nasz pan, œledzšc moje czynnoœci na folwarkach, pobił kijem i odebrał zdrowie mojemu pisarzowi, któryzbierał od chłopów podatek. Przecie ten podatek nie dla mnie Saro, tylko dla naszegopana... Przecie nie ja będę jadł figi i pszenne chleby z tych dóbr, tylko ty, Saro, i nasz pan... Przecie ja dałem pienišdze panu, a tobie klejnoty, więc dlaczego podłe chłopstwo egipskie ma zubożać naszego pana i ciebie, Saro? Ażebyœ zaœ zrozumiała,jak mocno wzburzasz mojš krew dla siebie,i ażebyœ dowiedziała się, że z tych pańskich majštków ja nic mieć nie chcę, tylko wam wszystko oddaję, weŸmij, Saro, ten kielich szczerozłoty, wysadzany kamieniami i okryty rzeŸbš, której dziwilibysię sami bogowie... To mówišc Dagon wydobył z białej chusty kielich nie przyjęty przez księcia. -Ja nawet nie chcę, Saro -mówił -ażebyœ tyten złoty kielich miała w domu i dawała z niego pić naszemu panu. Ty oddaj ten szczerozłoty kielich twojemu ojcu Gedeonowi, którego kocham jak brata. I ty,Saro, powiedz ojcu twemu takie słowa: „Dagon, twój bliŸnięcy brat, nieszczęœliwy dzierżawca majštków następcy tronu, jest zrujnowany. Więc pij, mój ojcze, z tego kielicha i myœl o twoim bliŸniaczym bracie Dagonie, i proœ Jehowy, ażeby nasz pan, ksišżę Ramzes, nie rozbijał jemu pisarzów i nie buntował chłopów, którzy już i tak nie chcš płacić podatku. ”Ty zaœ Saro, wiedz o tym, że gdybyœ kiedy dopuœciła mnie do poufałoœci ze sobš, dałbym tobie dwa talenty, a twojemu ojcu talent. I jeszcze wstydziłbym się, że daję ci tak mało, boœ ty warta, ażeby pieœcił cię sam faraon i następca tronu, i dostojny ministerHerhor, i najwaleczniejszy Nitager, i najbogatsi bankierowie feniccy. W tobie jesttaki smak, że ja, gdy widzę cię -omdlewam,a gdy cię nie widzę, zamykam oczy i oblizuję się. Ty jesteœ słodsza od fig, bardziej pachnšca od róż... Ja bym dał tobie pięć talentów... WeŸ ten kielich Saro... Sara usunęła się ze spuszczonymi oczyma. -Nie wezmę kielicha -odparła -bo pan mój zabronił mi od kogokolwiek przyjmować darów. Dagon osłupiał i patrzył na niš zdziwionymioczyma. -Ty chyba nie wiesz, Saro, co jest wart tenkielich'?... Wreszcie ja daję go twojemu ojcu, memu bratu... -Nie mogę przyjšć... -szepnęła Sara. -Gwałtu!... -krzyknšł Dagon. -Więc ty, Saro,zapłacisz mi za ten kielich innym sposobem,nie mówišc twojemu panu... Przecie taka piękna jak ty kobieta musi posiadać złoto i klejnoty i powinna mieć swego bankiera, który by jej dostarczał pienišdze, kiedy jejsię podoba, nie zaœ tylko wówczas, gdy jej pan zechce?... -Nie mogę!... -szepnęła Sara nie ukrywajšc wstrętu dla Dagona. Fenicjanin w okamgnieniu zmienił ton i rzekł œmiejšc się: -Bardzo dobrze, Saro!... Ja tylko chciałem przekonać się, czy ty jesteœ wierna naszemu panu. I widzę, że jesteœ wierna, chociaż głupi ludzie gadajš... -Co? -wybuchnęła Sara rzucajšc się ku Dagonowi z zaciœniętymi pięœciami. -A cha! cha!... -œmiał się Fenicjanin. -Jaka szkoda, że tego nie słyszał i nie widział nasz pan... Ale ja jemu kiedy opowiem, gdy będzie dobrze usposobiony, że ty nie tylko jesteœ mu wierna jak pies, ale nawet nie chciałaœ przyjšć złotego kielicha, ponieważon nie kazał ci przyjmować prezentów... A ten kielich, wierz mi, Saro, skusiłby niejednš kobietę... I niemałš kobietę... Dagon posiedział jeszcze chwilę podziwiajšccnotę i posłuszeństwo Sary, wreszcie pożegnał się z niš bardzo czule, wsiadł w swojš łódŸ z namiotem i odpłynšł do Memfis. Im czółno dalej odsuwało się od folwarku, z twarzy Fenicjanina znikał uœmiech, a występował wyraz gniewu. A gdy dom Sary ukrył się za drzewami, Dagonpowstał i podniósłszy ręce do góry poczšł wołać: -O Baal Sydon, o Astoreth!... pomœcijcie mojšzniewagę nad przeklętš córkš Judy... Niech przepadnie jej zdradziecka pięknoœć jak kropla deszczu w pustyni... Niechaj chorobystoczš jej ciało, a szaleństwo opęta duszę... Niech jej pan wygna jš z domu jak parszywš œwinię... A jak dzisiaj odtršciła mój kielich, tak niech przyjdzie czas, ażebyludzie odtršcali jej wyschłš rękę, gdy będzie żebrać, spragniona, o kubek mętnej wody... Potem pluł i mruczał niezrozumiałe a straszne wyrazy, aż na chwilę czarny obłok zakrył słońce, a woda w pobliżu łodzi poczęła mšcić się i wydymać w duże fale. Gdy skończył, słońce znowu zajaœniało, ale rzeka jeszcze niepokoiła się, jakby poruszył jš nowy przybór. Wioœlarze Dagona zlękli się i przestali œpiewać, lecz oddzieleni od swego pana œcianš namiotu, nie spostrzegli jego praktyk. Od tej pory Fenicjanin nie pokazywał się następcy tronu. Lecz gdy pewnego dnia ksišżę przyszedł do swojej willi, zastał w pokoju sypialnym pięknš szesnastoletniš tancerkę fenickš, która za cały strój miała złotš obręcz na głowie i delikatny jak pajęczyna szal na ramionach. -Któż ty jesteœ? -zapytał ksišżę. -Jestem kapłankš i twojš służebnicš, a przysłał mnie pan Dagon, ażebym wypłoszyła twój gniew na niego. -Jakże potrafisz to zrobić? -O tak... SišdŸ tutaj -mówiła sadowišc go nafotelu -ja stanę na palcach, ażeby zrobić się wyższš aniżeli twój gniew, i tym szalem, który jest poœwięcony, będę odpędzać od ciebie złe duchy... A kysz!... a kysz!... -szeptała tańczšc wkoło Ramzesa. -Niech moje ręce zdejmš ponuroœć z włosów twoich... niech moje pocałunki przywrócš jasne spojrzenie oczom twym... niech bicie mego serca napełni muzykš uszytwoje, panie Egiptu... A kysz!... a kysz!... on nie wasz, ale mój... Miłoœć potrzebuje takiej ciszy, że wobec niej nawet gniew musi umilknšć. Tańczšc bawiła się włosami Ramzesa, obejmowała go za szyję, cał owała w oczy. Wreszcie zmęczona siadła u nóg księcia i, oparłszy głowę na jego kolanach,bystro przypatrywała mu się dyszšc rozchylonymi ustami. -Już nie gniewasz się na twego sługę Dagona?... -szeptała głaszczšc twarz księcia. Ramzes chciał jš pocałować w usta, lecz zerwała się z jego kolan i uciekła wołajšc:-O nie, nie można!... -Dlaczego? -Jestem dziewicš i kapłankš wielkiej bogini Astoreth... Musiałbyœ bardzo kochać i czcić mojš opiekunkę, zanim byłoby ci wolno pocałować mnie. -A tobie wolno?... -Mnie wszystko wolno, bo ja jestem kapłanka i przysięgłam zachować czystoœć.-Więc po cóżeœ tu przyszła? -Rozpędzić gniew twój. Zrobiłam to i odchodzę. BšdŸ zdrów i zawsze dobry!... -dodała z przejmujšcym wejrzeniem. -Gdzie mieszkasz?... jak się nazywasz?... -pytał ksišżę. -Nazywam się Pieszczota. A mieszkam... Ech, po co mam mówić. Jeszcze nieprędko przyjdziesz do mnie. Skinęła rękš i znikła, a ksišżę, jak odurzony, nie ruszył się z fotela. Gdy. zaœ po chwili wyjrzał oknem, zobaczył bogatš lektykę, którš czterej Nubijczycy szybko nieœli w stronę Nilu. Ramzes nie żałował odchodzšcej: zdziwiła go, ale nie porwała. „Sara jest spokojniejsza od niej -myœlał -i ładniejsza. Zresztš... zdaje mi się, że ta Fenicjanka musi być zimna, a jej pieszczotywyuczone. ” Lecz od tej chwili ksišżę przestał gniewać się na Dagona, tym bardziej że gdy raz był u Sary, przyszli do niego chłopi i dziękujšc za opiekę oœwiadczyli, że Fenicjanin już nie zmusza ich do płacenia nowego podatku. Tak było pod Memfisem. Za to w dalszych folwarkach ksišżęcy dzierżawca wetował sobie straty. ROZDZIAŁ CZTERNASTY W miesišcu Choiak od połowy wrzeœnia do połowy paŸdziernika, wody Nilu stanęły najwyżej i zaczšł się nieznaczny opad. W ogrodach zbierano owoce tamaryndowe, daktyle i oliwki, a drzewa zakwitły po raz drugi. W tym czasie jego œwištobliwoœć Ramzes XII opuœcił swój słoneczny pałac pod Memfisem i z wielkš œwitš, na kilkudziesięciu strojnych statkach popłynšł do Teb dziękować tamtejszym bogom za dobry wylew, a zarazem złożyć ofiary w grobach wiecznie żyjšcych przodków... Najdostojniejszy władca bardzo łaskawie pożegnał syna swego i następcę; ale kierunek spraw państwowych, na czas nieobecnoœci, powierzył Herhorowi. Ksišżę Ramzes tak mocno odczuł ten dowódmonarszej nieufnoœci, że przez trzy dni niewychodził ze swojej willi i nie przyjmował pokarmów, tylko płakał. PóŸniej przestał się golić i przeniósł się na folwark Sary, ażeby uniknšć stykania się z Herhorem i dokuczyć matce, którš uważał za przyczynę swoich nieszczęœć. Zaraz na drugi dzień w tym ustroniu odwiedził go Tutmozis cišgnšc za sobš dwie łodzie muzyków i tancerek, a trzeciš napełnionš koszami jadła i kwiatów tudzież dzbanami wina. Ale ksišżę kazał odjechać precz muzyce i tancerkom, a wzišwszy do ogroduTutmozisa rzekł: -Zapewne wysłała cię tu matka moja (oby żyła wiecznie! )w celu oderwania mnie od Żydówki?... Otóż powiedz jej dostojnoœci, żechoćby Herhor został nie tylko namiestnikiem, ale nawet synem mego ojca,ja robić będę to, co mi się podoba... Znam się na tym... Dziœ chcš mnie pozbawić Sary, a jutro władzy... Przekonam ich, że ja nie wyrzekam się niczego. Ksišżę był rozdrażniony, Tutmozis wzruszał ramionami, wreszcie odparł: -Jakwicher odnosi ptaka na pustynię, tak gniew wyrzuca człowieka na brzegi nie-sprawiedliwoœci. Czy możesz dziwić się kapłanom, że nie cieszš się, iż następca tronu zwišzał swoje życie z kobietš innej ziemi i wiary? Prawda, że nie podoba im sięSara, tym więcej że masz jš jednš; gdybyœ posiadał kilka kobiet rozmaitych, jak wszyscy młodzi szlachcice, nie zwracano by uwagi na Żydówkę. Lecz cóż oni zrobili jej złego?... Nic. Owszem, nawet jakiœ kapłan bronił jej przed rozjuszonym tłumem napastników, których tobie podobało się wydobyć z więzienia... -A moja matka?... -wtršcił następca. Tutmozis rozeœmiał się. -Twoja czcigodna matka -prawił -kocha cię jak własne oczy i serce. Jużci i jej nie podoba się Sara, ale wiesz, co mi raz powiedziała jej dostojnoœć?... Oto ażebym odbił ci Sarę!... Widzisz, jaki zrobiła sobie żart?... Na co ja odpowiedziałem równie żartem: Ramzes darował mi sforę gończych psów i dwa konie syryjskie, gdy mu się sprzykrzyły; może więc kiedyœ oddami i swojš kochankę, którš będę musiał przyjšć zapewne z dodatkiem... -Ani myœl o tym. Nikomu dziœ nie oddałbym Sary właœnie dlatego, że z jej powodu mój ojciec nie mianował mnie namiestnikiem. Tutmozis kręcił głowš. -Bardzo się mylisz -odparł. -Tak się mylisz,że aż mnie to przestrasza. Czyliżbyœ naprawdę nie rozumiał powodów niełaski, które zna każdy oœwiecony człowiek w Egipcie?... -Nic nie wiem... -Tym gorzej -mówił zakłopotany Tutmozis. -Nie wiesz więc, że od czasu manewrów żołnierze, osobliwie greccy, w każdym szynku pijš za twoje zdrowie... -Na to przecież dostali pienišdze. -Tak, ale nie na to, ażeby wołać na cały głos, że gdy nastšpisz po jego œwištobliwoœci (oby żył wiecznie! ), rozpoczniesz wielkš wojnę, po której zajdšzmiany w Egipcie... Jakie zmiany?... I kto, za życia faraona, oœmieli się mówić o planach jego następcy?... Teraz ksišżę sposępniał. -To jedno, ale powiem ci i drugie -prawił Tutmozis -bo złe jak hiena nigdy nie chodzi w pojedynkę. Czy wiesz, że między chłopstwem œpiewajš o tobie pieœni, jak uwolniłeœ napastników z więzienia, a co gorsza, znowu mówiš, że gdy nastšpisz po jego œwištobliwoœci, będš zniesione podatki?... Trzeba zaœ dodać, że ile razy między chłopstwem zaczynano gadać o niesprawiedliwoœci i podatkach, zawsze następowały rozruchy. I albo zewnętrzny nieprzyjaciel wpadał do osłabionego państwa, albo Egipt dzielił się na tyle częœci, ilu było nomarchów... Sam wreszcieosšdŸ: czy jest rzeczš stosownš, ażeby w Egipcie jakieœkolwiek imię częœciej było wymawżane aniżeli faraona?... I ażeby ktokolwiek stawał między ludem a naszym panem?... Gdybyœ zaœ pozwolił, opowiedziałbym ci, jak na tš sprawę zapatrujš się kapłani... -Ależ, rozumie się, mów... -Otóż jeden wielce mšdry kapłan, który ze szczytu œwištyni Amona zajmuje się dostrzeganiem niebieskich obrotów, wymyœlił takš przypowieœć. Faraon jest słońcem, a następca tronu księżycem. Gdy za œwietlanym bogiem z daleka posuwa się księżyc, mamy jasnoœć we dnie i jasnoœć w nocy. Gdy księżyc chce być zanadto blisko słońca, wówczas znika sam i noce sš ciemne. Ale jeżeli zdarzy się tak, że księżyc stanie przed słońcem, wtedy robi się zaćmienie, wielki popłoch dlaœwiata. -I wszystkie te paplaniny -przerwał Ramzes -dochodzš do uszu jego œwištobliwoœci?... Biada głowie mojej!... Bodajbym nigdy nie był synem królewskim!...-Faraon, jako bóg ziemski, wie o wszystkim; ale jest zanadto potężny, aby miał zważać na pijackie okrzyki żołnierstwa albo na szepty chłopów. On rozumie, że każdy Egipcjanin odda za niego życie, a ty najpierwej. -Prawdę rzekłeœ!... -odparł stroskany ksišżę. -W tym wszystkim jednak widzę nowš nikczemnoœć i obłudę kapłanów -dodał ożywiajšc się. -Więc to ja zasłaniammajestat pana naszego, bo uwalniam niewinnych z więzienia albo nie pozwalam memu dzierżawcy dręczyć chłopów niesprawiedliwym podatkiem?... Ale kiedy jego dostojnoœć Herhor rzšdzi armiš, mianuje dowódców, układa się z obcymi ksišżęty, a memu ojcu każe spędzać dni na modlitwach... Tutmozis zasłonił uszy i tupišc nogami zawołał: -Milcz już, milcz!... każde twoje słowo jest bluŸnierstwem... Państwem rzšdzi tylko jego œwištobliwoœć, i cokolwiek dzieje się na ziemi, pochodzi z jego woli. Herhor zaœ jest sługš faraona i robi to, co mu pan każe... Kiedyœ sam przekonasz się... Oby słowa moje nie były Ÿle zrozumiane!... Ksišżę tak sposępniał, że Tutmozis przerwał rozmowę i czym prędzej pożegnał przyjaciela. Gdy wsiadł do swej łódki opatrzonej baldachimem i firankami, głęboko odetchnšł i wypiwszy spory kielichwina, poczšł rozmyœlać: „Brr!... dziękuję bogom, że nie dali mi takiego charakteru, jaki ma Ramzes. Jest tonajnieszczęœliwszy człowiek w najszczęœliwszych warunkach... Mógłby mieć najpiękniejsze kobiety z Memfisu, a pilnuje się jednej, aby dokuczyć matce! Tymczasem on nie matce dokucza, ale tym wszystkim cnotliwym dziewicom i wiernym żonom, które usychajš z tęsknoty, że następca tronu, a w dodatku przeœliczny chłopak, nie odbiera im cnoty albo nie zmusza ich do niewiernoœci. Mógłby nie tylko pić, ale nawet kšpać się w najlepszymwinie, a tymczasem woli nędzne piwo żołnierskie i suchy placek natarty czosnkiem. Skšd te chłopskie upodobania? nie rozumiem. Chyba czcigodna pani Nikotrisw najniebezpieczniejszym czasie zapatrzyłasię na jedzšcych robotników? Mógłby też od œwitu do nocy nic nie robić. Gdyby chciał, nawet karmiliby go najznakomitsi panowie, ich żony, siostry i córki. Lecz on nie tylko sam wycišga rękę po jadło, ale jeszcze na utrapienie szlachetnej młodzieży sam się myje, sam się ubiera, a jego fryzjer po całych dniachłapie ptaki w sidła i marnuje zdolnoœci. O Ramzesie! Ramzesie!... -westchnšł elegant. -Czy podobna, ażeby przy takim księciu rozwinęła się moda? My przecie od roku nosimy takie same fartuszki, a peruki utrzymujš się tylko dzięki dworskim dygnitarzom, bo Ramzes wcale peruk nie chce nosić, co jest wielkim poniżeniem dla szlacheckiego stanu. A wszystko to... brr!... robi przeklęta polityka... O jak szczęœliwy jestem, że nie potrzebuję zgadywać: co myœlš w Tyrze albo Niniwie, troszczyć się o żołd dla wojska, rachować, ilu ludzi przybyło czy ubyło Egiptowi i jakie można wybrać podatki? Straszna rzecz powiedzieć sobie, że mój chłop nie tyle mi płaci, ile ja potrzebuję i wydaję, lecz -na ile pozwala przybór Nilu. Ojciec Nil przecie nie pyta moich wierzycieli: co ja im jestem winien?...” Tak rozmyœlał wykwintny Tutmozis i złotymwinem krzepił stroskanego ducha. A zanim czółno przypłynęło do Memfis, zmógł go tak ciężki sen, że niewolnicy musieli swego pana do lektyki przenieœć na rękach. Po odejœciu Tutmozisa, które wyglšdało na ucieczkę, następca tronu głęboko zamyœlił się, nawet poczuł trwogę. Ksišżę był sceptykiem, jako wychowaniec najwyższych szkół kapłańskich i członek najwyższej arystokracji. Wiedział, że gdy yższych ľA”48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj˜œ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żFPcGokcHڐcIj, PJ,8:2€jedni kapłani przez wielomiesięczne posty i umartwienia sposobiš się do wywoływania duchów, inni -nazywajš duchy przywidzeniem albo oszustwem. Widywał też, że œwięty wół, Apis, przed którym padał na twarz cały Egipt, dostawał nieraztęgie kije od najniższych kapłanów, którzy mu podawali paszę i podstawiali krowy. Rozumiał wreszcie, że jego ojciec, Ramzes XII, który dla pospólstwa był wiecznie żyjšcym bogiem i wszechwładnym panem œwiata, jest naprawdę takim jak inni człowiekiem, tylko trochę więcej schorowanym niż inni starcy i bardzo ograniczonym przez kapłanów. Wszystko to wiedział ksišżę i z wielu rzeczy drwił w duchu, a nawet publicznie. Lecz cały jego libertynizm upadał wobec faktycznej prawdy, że -z tytułów faraona żartować nie wolno nikomu!... Ramzes znał historiš swego kraju i pamiętał, że w Egipcie wiele rzeczy przebaczono wielkim. Wielki pan mógł zepsuć kanał, zabić ukradkiem człowieka, drwić po cichu z bogów, brać prezenta od posłów obcych mocarstw... Ale dwa grzechybyły niedopuszczalne: zdrada kapłańskich tajemnic i zdrada faraona. Człowiek, który popełnił jedno lub drugie, znikał, czasami po upływie roku, spoœród sług i przyjaciół.Ale gdzie się podziewał i co się z nim działo?... o tym nawet mówić nie œmiano. Otóż Ramzes czuł, że znajduje się na podobnej pochyłoœci, od czasu gdy wojsko ichłopi zaczęli wymawiać jego imię i rozprawiać o jakowychœ jego planach, zmianach w państwie i przyszłych wojnach.Myœlšc o tym ksišżę doznawał wrażenia, żejego, następcę tronu, bezimienny tłum nędzarzy i buntowników gwałtem pcha na szczyt najwyższego obelisku, skšd można tylko zlecieć i rozbić się na miazgę. PóŸniej, gdy po najdłuższym życiu ojca zostanie faraonem, będzie miał prawo i œrodki dokonać wielu takich czynów, o których nikt w Egipcie nie pomyœlałby bez zgrozy. Ale dziœ musi naprawdę strzec się, aby go nie uznano za zdrajcę i buntownika przeciw zasadniczym ustawom państwa. W Egipcie był jeden jawny władca: faraon. On rzšdził, on chciał, on myœlał za wszystkich, i biada temu, kto oœmieliłby sięwštpić głoœno o wszechpotędze faraona albo mówić o jakichœ swoich zamiarach czy choćby o zmianach w ogóle. Plany robiły siętylko w jednym miejscu: w sali, gdzie faraon słuchał zdań członków rady przybocznej i wypowiadał jej swoje opinie. Wszystkie też zmiany mogły wyjœć tylko stamtšd. Tam płonęła jedyna widoczna lampa mšdroœci państwowej, której blask oœwietlał cały Egipt. Ale i o tym bezpieczniej było milczeć. Wszystkie te uwagi z szybkoœciš wichru przelatywały przez głowę następcy, gdy siedział na kamiennej ławce ogrodu Sary, pod kasztanem, i patrzył na otaczajšcy go krajobraz. Woda Nilu już odrobinę opadła i poczęła robić się przezroczystš jak kryształ. Ale jeszcze cały kraj wyglšdał niby zatoka morska gęsto usiana wyspami, na których wznosiły się budynki, ogrody warzywne i owocowe, a gdzieniegdzie kępy drzew wielkich, służšcych do ozdoby. Dokoła wszystkich tych wysp widać było żurawie zkubłami, za pomocš których nadzy ludzie miedzianej barwy, w brudnych przepaskachiczepkach, czerpali wodę z Nilu i kolejno wlewali jš do coraz wyżej położonych studzien. Szczególnie jedna taka miejscowoœć odbiła się w pamięci Ramzesa. Był to stromy pagórek, na którego zboczu pracowały trzyżurawie: jeden wlewał wodę z rzeki do studni najniższej; drugi czerpał z najniższej i podnosił o parę łokci wyżej, do studni œredniej; trzeci ze œredniej przelewał wodę w studnię najwyższš, położonš już na szczycie pagórka. Tam zaœ kilku równie nagich ludzi czerpało wodę konwiami i polewało zagony jarzyn albo za pomocš ręcznych sikawek skrapiało drzewa. Ruchy żurawi, zniżajšcych się i podnoszšcych, nachylenia kubłów, wytryskisikawek były tak rytmiczne, że ludzi, którzy je wywoływali, można było uważać za automaty. Żaden z nich nie przemówił doswego sšsiada, nie zmienił miejsca, nie obejrzał się, tylko pochylał się i wyprostowywał zawsze w ten sam sposób od rana do wieczora, od miesišca do miesišca, a zapewne od dzieciństwa do œmierci. „I to takie twory -myœlał ksišżę patrzšc napracę rolników -takie twory chcš zrobić mnie wykonawcš swoich przywidzeń!... Jakich zmian mogš oni żšdać w państwie? Chyba, ażeby ten, kto czerpie wodę do niższej studni, przeszedł do wyższej albo zamiast polewać grzędy kubłem, skrapiał drzewa sikawkš?... ” Gniew bił mu do głowy, a upokorzenie przygniatało go na myœl, że on, następca tronu, dzięki bajkom takich oto istot, całe życie kiwajšcych się nad studniami mętnej wody, nie został namiestnikiem! W tej chwili usłyszał między drzewami cichy szelest i -delikatne ręce oparły się najego ramionach. -Cóż, Saro? -spytał ksišżę nie odwracajšc głowy. -Smutny jesteœ, panie mój?... -odparła. -Nietyle ucieszył się Mojżesz widokiem ziemi obiecanej, ile ja, gdyœ powiedział, że sprowadzasz się tu, aby ze mnš mieszkać. Lecz już dobę jesteœmy razem, a jeszcze nie widziałam twego uœmiechu. Nawet nie mówisz do mnie, ale chodzisz ponury, a w nocy nie pieœcisz mnie, tylko wzdychasz. -Mam zmartwienie. -Powiedz mi je. Zgryzota jest jak skarb dany do przechowania. Póki strzeżemy jej sami, nawet sen ucieka od nas i dopiero wtedy robi się lżej, gdy znajdziemy drugiego stróża. Ramzes objšł jš i posadził przy sobie na ławce. -Kiedy chłop -rzekł z uœmiechem -nie zdšżyprzed wylewem zebrać z pola, żona mu pomaga. Ona pomaga mu też doić krowy, nosi mu jadło za dom, myje go, gdy wróci od pracy. Stšd urosła wiara, że kobieta może ulżyć kłopotów mężczyŸnie. -Ty w to nie wierzysz, panie?... -Ksišżęcym troskom -odparł Ramzes -nie poradzi kobieta, nawet tak mšdra i władna jak moja matka... -Przebóg! jakież one sš, powiedz mi? -nalegała Sara tulšc się do ramienia następcy. - Według naszych podań, Adam opuœcił raj dla Ewy; a przecie on był chybanajwiększym królem najpiękniejszego królestwa... Ksišżę zamyœlił się, po chwili zaczšł: -I nasi mędrcy uczš, że niejeden mężczyzna wyrzekł się dostojeństw dla kobiety. Ale nie słychać, ażeby który zyskał co wielkiego przez kobietę; chyba jaki wódz, któremu faraon oddał córkę wraz z dużym posagiem i urzędem. Ale pomóc do wydŸwignięcia się czy to na wyższe stanowisko, czy choćby tylko z kłopotów, kobieta nie potrafi. -Bo może nie kocha jak ja ciebie, panie... -szepnęła Sara. -Wiem, że mnie kochasz nad podziw... Nigdynie żšdałaœ ode mnie darów ani opiekowałaœ się takimi, którzy nie wahajš się szukać kariery nawet pod łóżkami kochanek ksišżęcych. Jesteœ łagodniejsza od jagnięcia i cicha jak noc nad Nilem; pocałunki twoje sš jak wonnoœci z kraju Punt, a uœcisk twój słodki jak sen strudzonego. Nie miam miary na twojš pięknoœć ani słów na zalety. Jesteœ dziwowiskiem między kobietami, których wargi sš pełne niepokoju, a miłoœć kosztuje drogo. Lecz przy całej doskonałoœci swojej, w czym ty możesz ulżyć mym troskom? Czy sprawisz, aby jego œwištobliwoœć zrobił wielkš wyprawę na Wschód, a mnie mianował wodzem? Czy dasz mi choć aby korpus Menfi, o który prosiłem, albo uczynisz mnie w imieniu faraona rzšdcš nad Dolnym Egiptem? A czy sprawisz, aby wszyscy poddani jego œwištobliwoœci myœleli i czuli jak ja, jego najwierniejszy?... Sara spuœciła ręce na kolana i smutnie szeptała: -To prawda, że nie mogę... Nic nie mogę!... -Owszem, wiele możesz... możesz mnie rozweselić -odparł uœmiechajšc się Ramzes.- Wiem, że uczyłaœ się tańczyć i grać. Zdejm więc te powłóczyste szaty, które przystojš kapłankom pilnujšcym ognia, i ubierz się w przejrzysty muœlin jak... tancerki fenickie... i tak tańcz, i tak mnie pieœć jak one... Sara schwyciła go za ręce i z płomieniami w oczach krzyknęła: -Ty wdajesz się z takimi wszetecznicami?... Powiedz... niech się dowiem o mojej nędzy...A potem odeszlij mnie do ojca, w naszš dolinę pustynnš, w której obym cię nie byłaujrzała!... -No, no... uspokój się -mówił ksišżę bawišcsię jej włosami. -Muszę przecież widywać tancerki, jeżeli nie przy ucztach, to na uroczystoœciach królewskich albo podczas nabożeństw w œwištyni. Ale one wszystkie razem nie obchodzš mnie tyle co ty jedna, wreszcie... któraż z nich mogłaby dorównaćtobie? Ty masz ciało jak posšg Izydy rzeŸbione z koœci słoniowej, a z tamtych każda ma jakšœ skazę. Jedne sš zbyt tłuste, inne majš chude nogi albo brzydkie ręce, a jeszcze inne noszš przyprawne włosy. Któraż z nich jest jak ty?... Gdybyœ była Egipcjankš, wszystkie œwištynie ubiegałyby się, aby posiadać cię za przodownicę swych chórów. Co mówię, gdybyœ teraz ukazała się w Memfisie w przejrzystej sukni, kapłani pogodziliby się z tobš, byleœ chciała przyjmować udział w procesjach. -Nam, córkom Judy, nie wolno nosić nieskromnych sukien... -Ani tańczyć, ani œpiewać`?... Po cóżeœ się tego uczyła? -Tańczš nasze kobiety i dziewczęta same zesobš, na chwałę Panu, nie zaœ po to, aby wmęskich sercach zasiewać ogniste ziarna pożšdliwoœci. A œpiewamy... Zaczekaj, panie mój, ja ci zaœpiewam. Podniosła się z ławki i odeszła w stronę domu. Wkrótce ukazała się z powrotem. Za niš młoda dziewczyna, o wylęknionych czarnych oczach, niosła arfę. -Co to za dziewczyna? -spytał ksišżę. -Czekaj no, ja gdzieœ widziałem to spojrzenie?... Aha, kiedym tu był ostatnim razem, ta wystraszona dziewczyna przypatrywała mi się z krzaków... -To moja krewna i służebnica, Ester -odparła Sara. -Mieszka u mnie już miesišc, ale boi się was, panie, więc zawsze ucieka. Może być, że kiedy przypatrywała się wam spomiędzykrzaków. -Możesz odejœć, moje dziecko -rzekł ksišżędo skamieniałej dziewczyny. A gdy skryła się za drzewami, dodał: -Ona także Żydówka`?... A tenże stróż twegodomu, który również patrzy na mnie jak baran na krokodyla? -To jest Samuel, syn Ezdreasza, także mój krewny. Wzięłam go na miejsce Murzyna, któremuœ, panie, dał wolnoœć. Wszak pozwoliłeœ mi wybierać sługi?... -Ależ tak. To już chyba i dozorca parobków jest Żydem, bo ma żółtš cerę i również patrzy tak pokornie, jak by żaden Egipcjanin nie potrafił. -Tamten -odpowiedziała Sara -jest Ezechiel,syn Rubena, krewny mego ojca. Czy nie podoba ci się, mój panie?... To sš bardzo wierni słudzy twoi. -Czy podoba mi się! -rzekł markotny ksišżę bębnišc palcami w ławkę. -On nie po to tu jest, ażeby mi się podobał, lecz aby pilnował twego dobra... Nic mnie zresztš nie obchodzš ci ludzie... Œpiewaj, Saro. Sara klękła na murawie u stóp księcia i wzišwszy na arfie parę akordów zaczęła: -Gdzież jest ten, który by nie miał troski? Gdzie ten który zabierajšc się do snu miałby prawo rzec: oto dzień, który spędziłem bez smutku? Gdzie człowiek, który by kładšc się do grobu powiedział: życie moje upłynęło bez boleœci i trwogi jak pogodny wieczór nad Jordanem. Lecz jakże wielu takich, którzy co dzień chleb swój oblewajš łzami, a ich dom pełenwestchnień. Płacz jest pierwszym głosem człowieka natej ziemi, a jęk ostatnim pożegnaniem. Pełen strapienia wchodzi w życie, pełen żalu zstępuje na miejsce odpoczynku, a niktgo nie pyta, gdzie by chciał zostać? Gdzież jest ten, który nie zaznał goryczy bytu? Azali jest nim dziecię, którego matkę œmierć porywa, albo niemowlę, któremu przynależnš pierœ głód wyssał pierwej, nim zdšżyło przyłożyć usta swoje? Gdzie jest człowiek pewny losu, który niezmrużonym okiem wyglšdałby swego jutra? Czy ten, co pracujšc na roli, wie, żenie w jego mocy jest deszcz i nie on wskazuje drogę szarańczy? Czy kupiec, który bogactwo swe oddaje wiatrom, nie wiadomo skšd przychodzšcym, a życie powierza fali nad głębiš, która wszystko pochłania i nic nie zwraca? Gdzie jest człowiek bez niepokoju w duszy?Jestli nim myœliwiec, który goni prędkš sarnę, a spotyka na swej drodze lwa œmiejšcego się ze strzały? Jestli nim żołnierz, który w utrudzeniu idzie do sławy, a znajduje las ostrych włóczni, i miecze ze œpiżu, krwi łaknšce? Jestli nim wielki król, który pod purpurš nosi ciężkš zbroję, bezsennym okiem œledzi zastępy przemożnych sšsiadów, a uchem chwyta szmer kotary, aby we własnym namiocie nie powaliła go zdrada? Przetoż serce ludzkie na każdym miejscu i o każdej porze jest przepełnione tęsknoœciš. W pustyni grozi mu lew i skorpion, w jaskiniach smok, między kwiatami żmija jadowita. Przy słońcu chciwy sšsiad rozmyœla, jak by umniejszyć mu ziemi, w nocy przebiegły złodziej macadrzwi do jego komory. W dzieciństwie jest niedołężny, w staroœci pozbawiony mocy, wpełni sił okršżony niebezpieczeństwem jak wieloryb przepaœciš wodnš. Przetoż, o Panie, Stworzycielu mój, ku Tobie zwraca się umęczona dusza ludzka. Tyœ jš wywiódł na ten œwiat pełen zasadzek. Tyœ w niej zaszczepił trwogę œmierci, Tyœ zamknšł wszelkie drogi spokoju, wyjšwszy tej, która do Ciebie prowadzi. A jak dziecię stšpać nie umiejšce chwyta się szat matki, aby nie upaœć, tak mizerny człowiek wycišga ręce do Twego miłosierdzia i wydobywa się z niepewnoœci. Sara umilkła, ksišżę zamyœlił się i rzekł pochwili: -Wy, Żydzi, jesteœcie naród posępny. Gdyby w Egipcie tak wierzono jak uczy wasza pieœń, nikt nie œmiałby się nad brzegami Nilu. Możni ukryliby się ze strachu w podziemiach œwištyń, a lud, zamiast pracować, uciekłby do jaskiń i stamtšd wyglšdał zmiłowania, które by zresztš nie nadeszło. Nasz œwiat jest inny: wszystko w nim można mieć, ale wszystko trzeba zrobić samemu. I nasi bogowie nie pomagajš mazgajom. Schodzš na ziemię dopiero wówczas, gdy bohater, który odważył się na czyn nadludzki, wyczerpie wszystkie siły. Tak było z Ramzesem Wielkim, gdy rzucił się między dwa tysišce pięćset nieprzyjacielskich wozów, z których każdy dŸwigał trzech wojowników. Dopiero wtedy nieœmiertelny ojciec Amon podał mu rękę i dokończył pogromu. Lecz gdyby, zamiast walczyć, zaczšł czekać na opiekę waszego boga, już dawno nad brzegami Nilu Egipcjanin chodziłby tylko z kubłem i cegłš, a nędzni Chetowie z papirusami i kijmi! Dlatego, Saro, prędzej twoje wdzięki aniżelitwoja pieœń rozproszy mojš troskę. Gdybymtak poczynał sobie, jak uczš żydowscy mędrcy, i czekał na pomoc z nieba, wino uciekałoby od moich ust, a kobiety od moichdomów. Nade wszystko zaœ nie mógłbym być następcš faraona jak moi przyrodni bracia,z których jeden nie przejdzie pokoju bez oparcia się na dwu niewolnikach, a drugi skacze po drzewach. ROZDZIAŁ PIĘTNASTY Na następny dzień Ramzes wysłał swego Murzyna z rozkazami do Memfis, a około południa, od strony miasta, do folwarku Sary przybiła duża łódŸ, napełniona greckim żołnierstwem w wysokich hełmachi połyskliwych pancerzach. Na komendę szesnastu ludzi uzbrojonych w tarcze i krótkie włócznie wysiadło na brzeg i uszykowało się we dwa szeregi. Już mieli maszerować do domu Sary, gdy zatrzymał ich drugi posłaniec księcia, który rozkazał żołnierzom zostać na brzegu, a tylko naczelnego ich wodza, Patroklesa, wezwał do następcy tronu. Stanęli i stali bez ruchu, jak dwa rzędy kolumn obitych błyszczšcš blachš. Za posłańcem poszedł Patrokles, w hełmie z piórami i purpurowej tunice, na której miałzłotš zbroję, ozdobionš na piersiach wizerunkiem głowy kobiecej najeżonej wężami zamiast włosów. Ksišżę przyjšł znakomitego jenerała w bramie ogrodu. Nie uœmiechnšł się jak zwykle, nawet nie odpowiedział na niski ukłon Patroklesa, lecz z chłodnš twarzš rzekł: -Powiedz, wasza dostojnoœć, greckim żołnierzom z moich pułków, że nie będę z nimi odbywał musztry, dopóki jego œwištobliwoœć nasz pan nie mianuje mnie poraz drugi ich wodzem. Zaszczyt ten utracili wydajšc po szynkowniach godne pijaków okrzyki, które mnie obrażajš. Zwracam też uwagę waszej dostojnoœci, że greckie pułkisš nie doœć karne. W miejscach publicznych żołnierze tego korpusu rozprawiajš o polityce, a mianowicie o jakiejœ możliwej wojnie, co wyglšda na zdradę stanu. O tych rzeczach mówić może tylko jego œwištobliwoœć faraon i członkowie najwyższej rady. My zaœ, żołnierze i sługi pana naszego, jakiekolwiek zajmujemy stanowiska, możemy tylko wykonywać rozkazy najmiłoœciwszego władcy i -zawsze milczeć. Proszę, abyœ, wasza dostojnoœć, uwagi te zakomunikował moim pułkom, i życzę waszej dostojnoœci wszelkiego powodzenia. że gdy yższych ľA”48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj˜œ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żKPcLŕčcMČť%Nƒ#^c€Oá1‘ \-Będzie tak, jak powiedziałeœ, wasza dostojnoœć -odparł Grek. Obrócił się na pięcie i wyprostowany poszedł z chrzęstemdo swojej łodzi. Wiedział on o rozprawach żołnierzy w szynkowniach, a w tej chwili zrozumiał, żestała się jakaœ przykroœć następcy tronu, którego wojsko ubóstwiało. Gdy więc dosięgnšł stojšcej nad brzegiem garstki zbrojnych, przybrał minę bardzo zagniewanš i wœciekle machajšc rękoma zawołał: -Waleczni żołnierze greccy!... -parszywe psy, oby was tršd stoczył... Jeżeli od tej pory którykolwiek Grek wymówi w szynku imię następcy tronu, rozbiję mu dzban o łeb, a skorupy wpakuję do gardła i -won z pułku!... Będziesz jeden z drugim œwinie pasł u egipskiego chłopa, a w twoim hełmie kury będš składały jaja. Taki los czeka głupich żołdaków, którzy nie umiejš powœcišgać swego języka. A teraz -lewo -w tył -zwrot!-i marsz na czółno bodaj was mór pobił! Żołnierz jego œwištobliwoœci powinien przede wszystkim pić za zdrowie faraona i pomyœlnoœć dostojnego ministra wojny Herhora. Oby żyli wiecznie!... -Niech żyjš wiecznie!... -powtórzyli żołnierze. Wszyscy siedli na statek pochmurni. Ale około Memfisu Patrokles rozpogodził zmarszczone czoło i kazał zaœpiewać pieœńo córce kapłana, która tak lubiła wojsko, że do łóżka kładła lalkę, a sama całš noc przepędzała w budce szyldwachów. W takt tej pieœni najlepiej maszerowało sięinajraŸniej uderzały wiosła. Nad wieczorem do folwarku Sary przybiła druga łódŸ, z której wysiadł naczelny rzšdca dóbr Ramzesa. Ksišżę i tego dostojnika przyjšł w bramie ogrodowej. Może przez surowoœć, a może -aby nie zmuszać go do wchodzenia w dom swojej nałożnicy i Żydówki. -Chciałem -rzekł następca -zobaczyć się z tobš i powiedzieć, że między moim chłopstwem kršżš jakieœ nieprzystojne gadaniny o zniżeniu podatków czy o czymœ takim... Pragnę, ażeby dowiedzieli się chłopi, że ja im podatków nie zmniejszę. Jeżeli zaœ który, mimo ostrzeżeń, uprze się w swej głupocie i będzie rozprawiał o podatkach, dostanie kije... -Może lepiej, aby zapłacił karę... Utena czydrachmę, jak rozkaże wasza dostojnoœć - wtršcił naczelny rzšdca. -Owszem, niech płaci karę... -odparł ksišżępo chwilowym zawahaniu się. -A teraz może by dać kije pewnej liczbie niesforniejszych, ażeby lepiej pamiętali miłoœciwy rozkaz?... -szepnšł rzšdca. -Owszem, można dać niesforniejszym kije. -Oœmielam się zrobić uwagę waszej dostojnoœci -szeptał wcišż pochylony rzšdca -że chłopi przez pewien czas istotnie mówili o zniesieniu podatków, buntowani przez jakiegoœ nieznanego człowieka, ale od paru dni nagle ucichli. -No, więc w takim razie można im nie dawać kijów -zauważył Ramzes. -Chyba w formie zapobiegawczej?... -wtršcił rzšdca. -Czy nie szkoda kijów? -Tego towaru nigdy nam nie zabraknie. -W każdym razie... z umiarkowaniem -upominał go ksišżę. -Nie chcę... nie chcę, ażeby do jego œwištobliwoœci doszło, że bez potrzeby dręczę chłopów... Za buntownicze gawędy trzeba bić i œcišgać kary pieniężne, ale gdy nie ma powodu, można okazać się wspaniałomyœlnym. -Rozumiem -odparł rzšdca patrzšc w oczy księciu. -Niech tyle krzyczš ile potrzeba, ażeby nie szeptali bluŸnierstw... Obie te mowy: do Patroklesa i do rzšdcy, obiegły Egipt. Po odjeŸdzie urzędnika ksišżęziewnšł i oglšdajšc się dokoła znudzonym wzrokiem rzekł do siebie: „Zrobiłem, com mógł... A teraz nic nie będęrobił, o ile potrafię... ” W tej chwili od strony budynków folwarcznych doleciał księcia cichy jęk i gęste uderzenia. Ramzes odwrócił głowę i zobaczył, że dozorca parobków, Ezechiel, syn Rubena, wali kijem jednego ze swoich podwładnych uspokajajšc go przy tym: -A cicho!... a milcz, ty podłe bydlę! Bity zaœ parobek, leżšc na ziemi, zatykał rękš usta, aby nie krzyczeć. Ksišżę w pierwszej chwili rzucił się jak pantera w stronę budynków. Nagle stanšł. -Cóż mu zrobię?... -szepnšł. -Przecież to folwark Sary, a ten Żyd jest jej krewnym...Przygryzł usta i skrył się między drzewami, tym bardziej że egzekucja była już skończona. „Więc to tak gospodarujš pokorni Żydzi?... -myœlał ksišżę. -Więc to tak?... Na mnie patrzy jak wystraszony pies, a bije parobków?... Czy oni wszyscy tacy? ” I pierwszy raz zbudziło się w duszy Ramzesa podejrzenie, że i Sara pod pozorami dobroci może ukrywać obłudę. W Sarze istotnie zachodziły pewne zmiany, przede wszystkim moralne. Od pierwszej chwili, kiedy spotkała księcia w pustynnej dolince, Ramzes podobał się jej. Lecz uczucie to naraz umilkło pod wpływem ogłuszajšcej wiadomoœci, że ten piękny chłopiec jest synem faraona i następcš tronu. Gdy zaœ Tutmozis ułożył się z Gedeonem o zabranie jej do domu księcia, Sara wpadła w stan oszołomienia. Za żadne skarby, za cenę życia nie wyrzekłaby się Ramzesa, lecz -nie można powiedzieć, ażeby go kochała w tej epoce. Miłoœć potrzebuje swobody i czasu do wydania najpiękniejszych kwiatów; jej zaœ nie zostawiono ani czasu, ani swobody. Jednego dnia poznała księcia, nazajutrz porwano jš, prawie nie pytajšc o zdanie, i przeniesiono do willi za Memfisem. A w parę dni została kochankš, zdziwiona, przerażona, nie pojmujšca, co się z niš dzieje. Nadto, zanim zdšżyła oswoić się z nowymi wrażeniami, zatrwożyła jš niechęć okolicznego ludu do niej, do Żydówki, potemwizyta jakichœ nieznajomych pań, wreszcie napad na folwark. To, że Ramzes ujšł się za niš i chciał rzucić się na napastników, przestraszyło jš jeszcze bardziej. Traciła przytomnoœć na myœl, że znajduje się w ręku t ak gwałtownego i potężnego człowieka, który,gdyby mu się podobało, miał prawo przelewać cudzš krew, zabijać... Sara na chwilę wpadła w rozpacz; zdawałosię jej, że oszaleje słyszšc groŸne rozkazyksięcia, który wezwał do broni służbę. Lecz w tym samym momencie zdarzył się drobny wypadek, jedno słówko, które otrzeŸwiło Sarę i nowy kierunek nadało jejuczuciom. Ksišżę myœlšc, że jest raniona, zerwał jej z głowy opaskę, lecz zobaczywszy stłuczenie zawołał: -To tylko siniak?... Jak ten siniak zmienia twarz!... Wobec tego słówka Sara zapomniała o bólu i trwodze. Ogarnšł jš nowy niepokój: więc ona zmieniła się tak, aż to zdziwiło księcia?... A on tylko zdziwił się!... Siniak zniknšł w parę dni, ale w duszy Sarypozostały i rozrosły się nie znane dotychczas uczucia. Poczęła być zazdrosnš o Ramzesa i bać się, aby jej nie porzucił. Ijeszcze jedna dręczyła jš troska: że ona czuje się wobec księcia sługš i niewolnicš. Ona była i chciała być jego najwierniejszš sługš, najbardziej oddanš niewolnicš, nieodstępnš jak cień. Ale jednoczeœnie pragnęła, aby on jš, przynajmniej w chwili pieszczot, nie traktował jak pan i władca. Przecież ona była jego, a on jej. Z jakiej więc racji on nie okazuje, że należy do niejchoć trochę, lecz każdym słowem i ruchemdaje poznać, że dzieli ich jakaœ przepaœć... Jaka?... Alboż nie ona trzymała go w swoichobjęciach? Alboż nie on całował jej usta i piersi?... Pewnego dnia przypłynšł do niej ksišżę z psem. Bawił tylko parę godzin, ale przez cały ten czas pies leżał u nóg księcia, na miejscu Sary, a gdy ona chciała tam usišœć, warknšł na niš... A ksišżę œmiał się i tak samo zatapiał palcew kudłach nieczyst ego zwierzęcia jak i w jej włosach. I pies tak samo patrzył księciu w oczy jak ona, z tš chyba różnicš,że patrzył œmielej niż ona. Nie mogła uspokoić się i znienawidziła mšdre zwierzę, które jej zabierało częœć pieszczot, wcale nie dbajšc o nie i zachowujšc się wobec pana z takš poufałoœciš, na jakš ona zdobyć się nie œmiała. Nawet nie potrafiłaby mieć tak obojętnej miny albo patrzeć w innš stronę, gdy na jej głowie leżała ręka następcy. Niedawno znowu ksišżę wspomniał o tancerkach. Wówczas Sara wybuchła. Jak to, więc on pozwoliłby się pieœcić tym nagim, bezwstydnym kobietom?... I Jehowa, widzšc to z wysokiego nieba, na potworne kobiety nie rzucił gromu?... Wprawdzie Ramzes powiedział, że ona mu jest droższa nad wszystkie. Ale słowa jegonie uspokoiły Sary; ten tylko wywarły skutek, że postanowiła nie myœleć już o niczym poza obrębem swojej miłoœci. Co będzie jutro?... o to mniejsza. A kiedy u nóg księcia œpiewała pieœń o utrapieniach, od kolebki do grobu œcigajšcych ród ludzki, wypowiedziała w niej stan własnej duszy i swojš ostatniš nadzieję -w Bogu. Na dziœ Ramzes był przy niej, więc ma dosyć; ma wszystkie szczęœcia, jakie jej mogło dać życie. Ale tu właœnie zaczęła siędla Sary najcięższa gorycz. Ksišżę mieszkałz niš pod jednym dachem, chodził z niš po ogrodzie, czasem brał do łódki i woził jš po Nilu. Ale ani na jeden włos nie stał się dla niej dostępniejszy niż wówczas, gdy byłpo drugiej stronie rzeki, w obrębie królewskiego parku. Był z niš, ale myœlał oczym innym, a Sara nawet odgadnšć nie mogła -o czym. Obejmował jš albo bawił się jej włosami, ale patrzył w stronę Memfisu, na ogromne pylony zamku faraonaalbo -nie wiadomo gdzie. Czasem nawet nie odpowiadał na jej pytaniaalbo nagle spojrzał na niš jak zbudzony, jakby dziwił się, że jš widzi obok siebie. ROZDZIAŁ SZESNASTY Tak wyglšdały, zresztš doœć rzadkie, chwile naj-większego zbliżenia między Sarš i jej ksišżęcym kochankiem. Wydawszy bowiem rozkazy Patroklesowi i naczelnemu rzšdcy dóbr, następca tronu większš częœćdnia przepędzał za folwarkiem, zazwyczaj na czółnie. I albo płynšc po Nilu chwytał siatkš ryby, które tysišcami uwijały się w błogosławionej rzece, albo dostawał się namoczary i ukryty między wysokimi łodygamilotosów strzelał z łuku do dzikiego ptactwa, którego krzykliwe stada kršżyły gęsto jak muchy. Lecz i wówczas nie opuszczały go myœli ambitne; więc z polowania zrobił sobie rodzaj kabały czy wróżby. Nieraz, widzšc stado żółtych gęsi na wodzie, nacišgał łuk i mówił: -Jeżeli trafię, będę kiedyœ jako Ramzes Wielki... Pocisk cicho œwisnšł i przeszyty ptak trzepoczšc skrzydłami wydawał tak bolesne krzyki, że na całym moczarze robił się ruch. Chmury gęsi, kaczek i bocianów porywały się w górę i zatoczywszy wielkie koło nad umierajšcym towarzyszem spadały w inne miejsca. Gdy ucichło, ksišżę ostrożnie przesuwał łódkę dalej, kierujšc się chwianiem trzcin iurywanymi głosami ptaków. A gdy między zielonoœciš spostrzegł płat czystej wody i nowe stado, znowu nacišgał łuk i mówił: -Jeżeli trafię, będę faraonem. -Jeżeli nie trafię... Strzała tym razem uderzyła w wodę i odbiwszy się kilka razy od jej powierzchni znikła między lotosami. A roznamiętniony ksišżę wypuszczał coraz nowe pociski zabijajšc ptaki lub tylko płoszšc stada. Z folwarku poznawano, gdzie jest, po wrzeszczšcych chmurach ptactwa, które cochwila zrywało się i kršżyło nad jego łodziš. Gdy nad wieczorem zmęczony wracał do willi, Sara już czekała w progu z miednicš wody, dzbanem lekkiego wina i wieńcami róż. Ksišżę uœmiechał się do niej, głaskał po twarzy, lecz patrzšc w jej pełne tkliwoœci oczy myœlał: „Ciekawym, czy ona potrafiłaby bić egipskich chłopów jak jej zawsze wylęknieni krewni?... O, moja matka ma słusznoœć nie ufajšc Żydom, choć -Sara może być inna... ” Raz, wróciwszy niespodziewanie, zobaczył na dziedzińcu przed domem bardzo licznš gromadę nagich dzieci, wesoło bawišcych się. Wszystkie były żółte i na jego widok rozbiegły się z krzykiem jak dzikie gęsi na moczarze. Nim wszedł na taras domu, znikły, że nawet œladu nie zostało. -Cóż to za drobiazg -spytał Sary -który takprzede mnš ucieka? -To dzieci twoich sług -odparła. -Żydów? -Moich braci... -Bogowie! jakże mnożnym jest ten naród -rozeœmiał się ksišżę. -A któż jest ten znowu?... -dodał wskazujšc na człowieka, który lękliwie wyglšdał zza muru. -To Aod, syn Baraka, mój krewny... On chce służyć tobie, panie. Czy mogę go przyjšć?...Ksišżę wzruszył ramionami. -Twój jest folwark -odparł -możesz przyjmować wszystkich, kogo zechcesz. Tylko jeżeli ci ludzie będš się tak mnożyli, niedługo opanujš Memfis... -Nie cierpisz braci moich?... -szepnęła Sara, z trwogš patrzšc na Ramzesa i obsuwajšc mu się do nóg. Ksišżę Ÿdziwiony spojrzał na niš. -Ja o nich nawet nie myœlę -odparł dumnie. Drobne te zajœcia, które ognistymi kroplamipadały na duszę Sary, nie zmieniły dla niej Ramzesa. Zawsze był jednakowo życzliwy i pieœcił jš jak zwykle, choć coraz częœciej jego oczy biegły na drugš stronę Nilu i opierały się na potężnych pylonach zamku. Wnet spostrzegł, że nie tylko on tęskni na swoim dobrowolnym wygnaniu. Pewnego dniabowiem od tamtego brzegu odbiła strojna barka królewska, przepłynęła Nil w stronęMemfisu, a potem zaczęła kršżyć tak blisko folwarku, że Ramzes mógł poznać osoby siedzšce w niej. Jakoż poznał pod purpurowym baldachimemswojš matkę między dworskimi damami, a naprzeciw niej, na niskiej ławce, namiestnika Herhora. Wprawdzie nie patrzylina folwark, ale ksišżę zgadł, że go widzš. „Aha! -pomyœlał œmiejšc się. -Moja czcigodna matka i jego dostojnoœć minister radzi by wywabić mnie stšd przed powrotem jego œwištobliwoœci... ” Nadszedł miesišc Tobi, koniec paŸdziernika i poczštek listopada. Nil opadł na wysokoœćpółtora człowieka, co dzień odsłaniajšc nowe płaty czarnej, grzšskiej ziemi. Gdziekolwiek ustšpiły wody, zaraz w tym miejscu ukazywała się wšska socha cišgniona przez dwa woły. Za sochš szedł nagi oracz, obok wołów poganiacz z krótkim batem, a za nim siewca, który brnšc po kostki w mule niósł w fartuchu pszenicę i rzucał jš pełnymi garœciami. Zaczynała się dla Egiptu najpiękniejsza poraroku -zima. Ciepło nie przechodziło piętnastu stopni, ziemia szybko pokrywała się szmaragdowš zielonoœciš, spomiędzy której wytryskały narcyzy i fiołki. Woń ichcoraz częœciej odzywała się wœród surowego zapachu ziemi i wody. Już kilka razy statek, niosšcy czcigodnš paniš Nikotris i namiestnika Herhora, ukazywał się w pobliżu mieszkania Sary. Zakażdym razem ksišżę widział matkę swojš wesoło rozmawiajšcš z ministrem i przekonywał się, że w ostentacyjny sposóbnie patrzš w jego stronę, jakby mu chcieli okazać lekceważenie. -Poczekajcie! -szepnšł rozgniewany następca -przekonam was, że i ja się nie nudzę... Gdy więc jednego dnia, niedługo przed zachodem słońca, ukazała się na tamtym brzegu złocona łódŸ królewska, której purpurowy namiot zdobiły w rogach strusiepióra, Ramzes kazał przygotować czółno na dwie osoby i powiedział Sarze, że z niš popłynie. -Jehowo! -zawołała składajšc ręce. -Ależ tam jest wasza matka i namiestnik. -A tu będzie następca tronu. WeŸ twojš arfę, Saro. -Jeszcze i arfę?... -zapytała drżšc. -A jeżeli wasza czcigodna matka zechce mówićz tobš?... Chyba rzucę się w wodę!... -Nie bšdŸ dzieckiem, Saro -odparł œmiejšc się ksišżę. -Jego dostojnoœć namiestnik i moja matka bardzo lubiš œpiew. Możesz więc nawet zjednać ich, jeżeli zaœpiewasz jakš ładnš pieœń żydowskš. Niech tam będzie co o miłoœci... -Nie umiem takiej -odpowiedziała Sara, w której słowa księcia zbudziły otuchę. Możenaprawdę jej œpiew spodoba się potężnym władcom, a wówczas?... Na dworskim statku spostrzeżono, że następca tronu siada z Sarš do prostej łodzi i nawet sam wiosłuje. -Czy widzisz, wasza dostojnoœć -szepnęła królowa do ministra -że on wypływa naprzeciw nam ze swojš Żydówkš?... -Następca znalazł się tak poprawnie w stosunku do swoich żołnierzy i chłopów i okazał tyle skruchy usuwajšc się z granic pałacu, że wasza czeœć możesz mu przebaczyć to drobne uchybienie -odparł minister. -O, gdyby nie on siedział w tej łupince, kazałabym jš rozbić!... -rzekła z gniewem dostojna pani. -Po co? -spytał minister. -Ksišżę nie byłby potomkiem arcykapłanów i faraonów, gdybynie szarpał tych wędzideł jakie, niestety! narzuca mu prawo lub nasze, być może, błędne zwyczaje. W każdym razie dał dowód, że w ważnych wypadkach umie panować nad sobš. Nawet potrafi uznać własne uchybienia, co jest przymiotem rzadkim, a nieocenionym u następcy tronu. To samo zaœ, że ksišżę chce nas drażnić swojš ulubienicš, dowodzi, że boli go niełaska, w jakiej znalazł się, zresztš z najszlachetniejszych pobudek. -Ale ta Żydówka!... -szeptała pani mnšc wachlarz z piór. -Już dziœ jestem o niš spokojny -mówił minister. -Jest to ładne, ale głupiutkie stworzenie, które ani myœli, ani potrafiłobyzych ľA”48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj˜œ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żPP˜cQčY IRA•c€SÖ'PcT&68 >wyzyskać wpływu nad księciem. Nie przyjmuje prezentów i nawet nie widuje nikogo, zamknięta w swojej niezbyt kosztownej klatce. Z czasem może nauczyłaby się korzystać ze stanowiska ksišżęcej kochanki i choćby tylko zubożyć skarb następcy o kilkanaœcie talentów. Nim to jednak nastšpi, Ramzes znudzi się niš... -Bodajby przez twoje usta przemawiał Amon wszystkowiedzšcy. -Jestem tego pewny. Ksišżę ani przez chwilę nie szalał za niš, jak się to trafia naszym paniczom, którym jedna zręczna intrygantka może odebrać majštek, zdrowie, a nawet zaprowadzić ich do sali sšdowej ; Ksišżę bawi się niš jak dojrzały człowiek niewolnicš. Że zaœ Sara jest brzemienna... -Czy tak?... -zawołała pani. -Skšd wiesz?... -O czym nie wie ani jego dostojnoœć następca, ani nawet Sara?... -uœmiechnšł się Herhor. -My wszystko musimy wiedzieć. Ten zresztšsekret nie był trudny do zdobycia. Przy Sarze bowiem znajduje się jej krewna Tafet, kobieta niezrównanej gadatliwoœci. -Czy już wzywali lekarza? -Powtarzam, że Sara nic nie wie o tym, zaœpoczciwa Tafet z obawy, aby ksišżę nie zniechęcił się do jej wychowanicy, chętnie ukręciłaby głowę temu sekretowi. Ale my nie pozwolimy. Będzie to przecież dziecko ksišżęce. -A jeżeli syn?... Wiesz, wasza czeœć, że mógłby narobić kłopotu -wtršciła pani. -Wszystko przewidziane -mówił kapłan. -Jeżeli będzie córka, damy jej posag i wychowanie, jakie przystoi panience wysokiego rodu. A jeżeli syn, wówczas zostanie Żydem!... -Ach, mój wnuk Żydem!... -Nie trać pani do niego zbyt wczeœnie serca. Posłowie nasi donoszš, że lud izraelski zaczyna pragnšć króla. Zanim więcdziecko uroœnie, żšdania ich dojrzejš, a wtedy... my im damy władcę i zaprawdę pięknej krwi! -Jesteœ jak orzeł, który jednym spojrzeniem obejmuje wschód i zachód!... -odparła królowa, z podziwem patrzšc na ministra. -Czuję, że mój wstręt do tej dziewczyny zaczyna słabnšć. -Najmniejsza kropla krwi faraonów powinna wznosić się nad narodami jak gwiazda nad ziemiš -rzekł Herhor. W tej chwili czółenko następcy tronu płynęło zaledwie o kilkadziesišt kroków od dworskiego statku, a małżonka faraona zasłoniwszy się wachlarzem przez jego pióra spojrzała na Sarę. -Zaprawdę ona jest ładna!... -szepnęła. -Już drugi raz mówisz to, czcigodna pani. -Więc i o tym wiesz?... -uœmiechnęła się jejdostojnoœć. Herhor spuœcił oczy. Na czółenku odezwała się arfa i Sara drżšcym głosem zaczęła pieœń: -„Jakże wielkim jest Pan, jakże wielkim jest Pan, twój Bóg, Izraelu!... ” -Przeœliczny głos! -szepnęła królowa. Arcykapłan słuchał z uwagš. -„Dni Jego nie majš poczštku -œpiewała Sara -a dom Jego nie ma granic. Odwieczne niebiosa pod Jego okiem zmieniajš się jak szaty, które człowiek wdziewa na siebie i odrzuca. Gwiazdy zapalajš się i gasnš, jak iskry z twardego drzewa, a ziemia jest jakcegła, której przechodzień raz dotknšł nogš idšc wcišż dalej. Jakże wielkim jest twój Pan, Izraelu. Nie masz takiego, który by Mu powiedział: <>, ani łona, które by Go wydało. On uczynił niezmierzone otchłanie, ponad którymi unasza się, kędy chce. On z ciemnoœci wydobywa œwiatło, a z prochu ziemi -tworygłos wydajšce. On srogie Iwy ma za szarańczę, ogromnego słonia waży za nic, a wieloryb jest przy nim jak niemowlę Jegotrójbarwny łuk dzieli niebiosa na dwie częœci i opiera się na krańcach ziemi. Gdzież jest brama, która by Mu dorównała wielkoœciš? Na grzmot Jego wozu narody truchlejš i nie masz pod słońcem, co ostałoby się przed Jego migotliwymi strzałami. Jego oddechem jest wiatr północny, który orzeŸwia zemdlałe drzewa, a Jego dmuchnięciem jest chamsin,który pali ziemię. Kiedy wycišgnie rękę swojš nad wody, wodastaje się kamieniem. On przelewa morza na nowe miejsce jak niewiasta kwas do dzieży.On rozdziera ziemię niby zbutwiałe płótno, a łyse szczyty gór nakrywa srebrnym œniegiem. On w pszenicznym ziarnie chowa sto innych ziarn i sprawia, że lęgnš się ptaki. On z sennej poczwarki wydobywa złotego motyla, a ludzkim ciałom w grobach każe oczekiwać na zmartwychwstanie... ” Zasłuchani w œpiew wioœlarze podnieœli wiosła i purpurowy statek królewski z wolna płynšł sam z biegiem rzeki. Nagle Herhor podniósł się i zawołał: -Skręcić do Memfis!... Wiosła uderzyły, statek zawrócił w jednym miejscu i z szumem zaczšł wdzierać się w górę wody. Za nim goniła stopniowo milknšca pieœń Sary: -„On widzi ruch serca mszycy i ukryte œcieżki, po których chadza najsamotniejsza myœl ludzka. Lecz nie masz takiego, który by Jemu spojrzał w serce i odgadł Jego zamiary. Przed blaskiem Jego szat wielkie duchy zasłaniajš swoje oblicza. Przed Jego spojrzeniem bogowie potężnych miast i narodów skręcajš się i schnš jako liœć zwiędły. On jest mocš, On jest życiem, On jest mšdroœciš, On twój Pan, twój Bóg, Izraelu!... ” -Dlaczego wasza dostojnoœć kazałeœ odsunšć nasz statek? -zapytała czcigodna Nikotris. -Czy wiesz, pani, co to jest za pieœń?... -odparł Herhor w języku zrozumiałym tylkodla kapłanów. -Przecież ta głupia dziewczyna na œrodku Nilu œpiewa modlitwę, którš wolno odmawiać tylko w najtajemniejszym przybytku naszych œwištyń... -Więc to jest bluŸnierstwo?... -Szczęœcie, że na tym statku znajduje się tylko jeden kapłan -mówił minister. -Ja tego nie słyszałem, a choćbym słyszał, zapomnę. Lękam się jednak, czy bogowie niepołożš ręki na tej dziewczynie. -Ale skšdże ona zna tš strasznš modlitwę?...Przecież Ramzes jej nie mógł nauczyć?... -Ksišżę nic nie winien. Ale nie zapominaj, pani, że Żydzi niejeden taki skarb wynieœli znaszego Egiptu. Dlatego między wszystkimi narodami ziemi traktujemy ich jak œwiętokradców. Królowa wzięła za rękę arcykapłana. -Ale memu synowi -szeptała patrzšc mu w oczy -nie stanie się nic złego?... -Ręczę pani, że nikomu nie stanie się nic złego, skoro ja nie słyszałem i nie wiem... Ale księcia trzeba rozdzielić z tš dziewczynš... -Łagodnie rozdzielić!... prawda, namiestniku?-pytała matka. -Jak najłagodniej, jak najnieznaczniej, ale trzeba... Zdawało mi się -mówił arcykapłanjakby do siebie -że wszystko przewidziałem... Wszystko, z wyjštkiem procesu o bluŸnierstwo, który przy tej dziwnej kobiecie wisi nad następcš tronu!... Herhor zamyœlił się i dodał: -Tak, czcigodna pani! Można œmiać się z wielu naszych przesšdów; niemniej prawdš jest, że syn faraona nie powinien łšczyć się z Żydówkš... ROZDZIAŁ SIEDEMNASTY Od owego wieczoru, kiedy Sara œpiewała w łódce, statek dworski już nie ukazywał sięna Nilu, a ksišżę Ramzes poczšł nudzić się na dobre. Nadchodził miesišc Mechir, grudzień. Wodyopadały niżej, ziemia rozlegała się coraz szerzej, trawa była co dzień wyższa i gęstsza, a wœród niej, jak barwne iskry, zapalały się kwiaty przerozmaitych kolorów, niezrównanego zapachu. Niby wyspy na zielonym morzu ukazywały się w cišgu jednego dnia kwieciste kępy: białe, niebieskie, żółte, różowe albo pstre kobierce, z których dyszała woń upajajšca.Mimo to ksišżę nudził się, a nawet -czegoœ lękał. Od wyjazdu ojca sam nie był w pałacu i nikt stamtšd u niego, nie wyłšczajšc Tutmozisa, który po ostatniej rozmowie przepadł jak wšż w trawie. Czy szanowanojego samotnoœć, czy chciano mu dokuczyć, czy wprost lękano się odwiedzać księcia dotkniętego niełaskš?... Ramzes nie wiedział. „A może ojciec i mnie odsunie od tronu, jakstarszych braci?... ”-myœlał niekiedy następca i pot występował mu na czoło, a nogi ziębły. Co on poczšłby w takim razie? W dodatku -Sara była niezdrowa: chudła, bladła, wielkie oczy zapadały się, czasem z rana narzekała na mdłoœci. -Pewnie kto czary rzucił na niebogę!... -jęczała chytra Tafet, której ksišżę nie mógł znosić za jej gadulstwo i bardzo mizerne praktyki. Parę razy na przykład widział następca, żeTafet wieczorami wyprawiała do Memfis ogromne kosze z jadłem, bieliznš, nawet naczyniami. Na drugi zaœ dzień wniebogłosynarzekała, że w domu brak mški, wina lub garnków. Od czasu bowiem, jak następca sprowadził się na folwark, wychodziło dziesięć razy więcej różnych produktów niżdawniej. „Jestem pewny -myœlał Ramzes -że ta gadatliwa jędza okrada mnie dla swoich Żydów, którzy w dzień znikajš z Memfisu, ale w nocy rojš się po najbrudniejszych zaułkach jak szczury!... ” W tych czasach jedynš rozrywkš księcia było przypatrywać się zbieraniu daktyli. Nagi chłop stawał pod wysokš, bezgałęzistš palmš, otaczał pień i siebie sznurem, jak luŸnš obręczš, i wchodził na drzewo piętami, całym ciałem odsadzony wtył, sznur zaœ utrzymywał go przyciskajšcdo drzewa. Potem sznurowš obręcz posuwał na pniu o kilka cali wyżej, wspinałsię, znowu posuwał sznur i w ten sposób, cišgle narażajšc się na złamanie karku, właził niekiedy o parę piętr wysoko, na szczyt, gdzie rosła kępa dużych liœci i daktyle. Œwiadkiem tych ćwiczeń gimnastycznych był nie tylko ksišżę, ale i dzieci żydowskie. Z poczštku nie było ich. Potem między krzakami i spoza muru zaczęły wychylać się kędzierzawe główki i czarne błyszczšce oczy. Potem spostrzegłszy, że ksišżę nie płoszy ich, dzieci wyszły ze swych ukryć i bardzo powoli zbliżyły się doobrywanego drzewa. Najœmielsza dziewczynka podniosła z ziemi piękny daktyli podała go Ramzesowi. Jeden z chłopców zjadł sam najmniejszy daktyl, a następnie dzieci poczęły już to same jeœć, już częstować księcia owocami. Z poczštku przynosiły mu najlepsze, póŸniej gorsze, wkońcu całkiem zepsute. Przyszły władca œwiata zamyœlił się i rzekł w duchu: „Oni wszędzie wlezš i zawsze tak mnie będš częstować: dobrym na przynętę, zepsutym na podziękowanie!... ” Wstał i odszedł pochmurny, a dziatwa Izraela, jak rój ptaków, rzuciła się na pracę egipskiego chłopa, który wysoko nad ich głowami nucił piosenkę, nie myœlšc ani o swoich koœciach, ani o tym, że zbiera nie dla siebie. Niezrozumiała choroba Sary, częste jej łzy, zanikanie wdzięków, a nade wszystko Żydzi, którzy, przestawszy się kryć, coraz głoœniej gospodarowali się na folwarku, do reszty obmierziły księciu ten piękny zakštek ziemi. Nie pływał już czółnem, nie polował, nie patrzył na zbieranie daktylów, lecz pochmurny błškał się po ogrodzie lub z tarasu œledził zamek królewski. Nie wezwany, nigdy nie wróciłby do dworu,ale już zaczšł myœleć o wyjeŸdzie do dóbr położonych w Dolnym Egipcie, obok morza. W takim nastroju ducha znalazł go Tutmozis, który pewnego dnia na paradnym dworskim statku przyjechał do następcy z wezwaniem od faraona. Jego œwištobliwoœć wracał z Tebów i pragnšł, ażeby następca tronu wyjechał naprzeciw powitać go. Ksišżę drżał, bladł i rumienił się, gdy czytał łaskawy list pana i władcy. Był tak wzruszony, że nawet nie zauważył nowej kolosalnej peruki Tutmozisa, wydajšcej ze siebie piętnaœcie różnych zapachów, nie spostrzegł jego tuniki i płaszcza, delikatniejszego od mgły, ani sandałów zdobnych złotem i paciorkami. Po niejakim czasie Ramzes ochłonšł i nie patrzšc na Tutmozisa rzekł : -Cóżeœ tak dawno nie był u mnie? Czy przestraszyła cię niełaska, w jakš wpadłem?... -Bogowie! -zawołał elegant. -A kiedyżeœ ty był w niełasce i u kogo? Każdy goniec jego œwištobliwoœci zapytywał, jak się miewasz,zaœ czcigodna pani Nikotris i jego dostojnoœć Herhor kilka razy podpływali do twego domu liczšc, że zrobisz ku nim choć sto kroków, gdy oni zrobili parę tysięcy... Owojsku już nie wspominam. Żołnierze twoich pułków jak palmy milczš podczas musztry i nie wychodzš z koszar, a dostojny Patrokles ze zmartwienia całe dnie pije i klnie... A więc ksišżę nie był w niełasce, a jeżeli był, to już się skończyła!... Ta myœl podziałała na Ramzesa jak puchar dobrego wina. Szybko wykšpał się i namaœcił, włożył nowš bieliznę, wojskowy kaftan i hełm z piórami i poszedł do Sary, która blada, leżała pod opiekš Tafet. Sara aż krzyknęła zobaczywszy księcia takubranego. Usiadła i schwyciwszy go rękomaza szyję poczęła szeptać: -Ty odjeżdżasz, panie mój?... Ty już nie wrócisz!... -A to dlaczego? -zdziwił się następca. -Czyliż raz odjeżdżałem i wracałem?... -Pamiętam cię tak samo odzianym tam... w naszej dolince... -mówiła Sara. -O, gdzież teczasy!... Tak prędko przeszły, a tak dawno minęły. -Ależ wrócę i przywiozę ci najznakomitszego lekarza. -Po co? -wtršciła Tafet. -Ona jest zdrowa, pawica moja... jej trzeba tylko odpoczšć... Alekarze egipscy wpędzš jš w prawdziwš chorobę... Ksišżę nawet nie spojrzał na gadatliwš kobietę. -To był mój najszczęœliwszy miesišc z tobš-mówiła Sara tulšc się do Ramzesa -ale nie przyniósł mi szczęœcia. Na statku królewskim zatršbiono powtarzajšc sygnał dany w górze rzeki. Sara wstrzšsnęła się. -O, czy słyszysz, panie, te straszne głosy?... Słyszysz i uœmiechasz się... i biadami, wyrywasz się z moich objęć... Kiedy tršbki wołajš, nic cię nie zatrzyma, a już najmniej twoja niewolnica... -Chciałażbyœ, ażebym zawsze słuchał gdakania kur folwarcznych? -przerwał zniecierpliwiony ksišżę. -BšdŸ zdrowa i wesoło czekaj na mnie... Sara wypuœciła go z objęć i spojrzała tak żałoœnie, że następca złagodniał i pogłaskał jš. -No, bšdŸże spokojna... -mówił. -Boisz się głosu naszych tršb... Alboż one wtedy złš były wróżbš?... -Panie -odezwała się Sara -ja wiem, że oni cię tam zatrzymajš... Więc zrób mi ostatniš łaskę... Dam ci -mówiła szlochajšc -dam ci klatkę gołšbków... One tu urodziły się i porosły... Więc... ile razy wspomnisz o słudze twej, otwórz klatkę i wypuœć jednego ptaka... On mi wiadomoœć przyniesieod ciebie, a ja... ucałuję go... upieszczę, jak... jak... No, już idŸ! Ksišżę uœcisnšł jš i wyszedł do statku polecajšc swojemu Murzynowi, aby zaczekał na gołębie Sary i dopędził go w lekkim czółnie. Na widok następcy odezwały się bębny i piszczałki, a osada podniosła wielki krzyk. Znalazłszy się między żołnierzami, ksišżę głęboko odetchnšł i przecišgnšł ręce, jakby uwolnione z powrozów. -No -rzekł do Tutmozisa -dokuczyły mi już baby, i Żydzi... Ozirisie!... lepiej każ mnie natychmiast upiec przy wolnym ogniu, ale nie osadzaj drugi raz na folwarku. -Tak -potwierdził Tutmozis -miłoœć jest jakmiód: ze smakiem można jej kosztować, aleniepodobna kšpać się w niej. Brr!... aż mnie ciarki przechodzš, kiedy pomyœlę, żeœ blisko dwa miesišce spędził karmiony pocałunkami wieczór, daktylami z rana, a oœlim mlekiem w południe... -Sara jest bardzo dobra dziewczyna -wtršcił ksišżę. -Ja też nie mówię o niej, tylko o tych Żydach, którzy obsiedli folwark jak papyrusmoczary. Czy widzisz, że jeszcze wyglšdajšza tobš, a może nawet zasyłajš ci pozdrowienia... - prawił pochlebca. Ksišżę z niechęciš odwrócił się w innš stronę, a Tutmozis wesoło mrugnšł na oficerów, jakby chciał im dać do zrozumienia, że Ramzes nieprędko rzuci ichtowarzystwo. Im bardziej posuwali się w górę rzeki, tymgęœciej było ludu na obu brzegach i czółen na Nilu, tym więcej płynęło kwiatów, wieńców i bukietów rzucanych pod statek faraona. O milę za Memfisem stały ciżby z choršgwiami, bogami i muzykš i rozlegał się wielki gwar, podobny do zgiełku burzy. -Otóż i jego œwištobliwoœć! -zawołał radoœnie Tutmozis. Oczom patrzšcych ukazał się jedyny widok. Œrodkiem szerokiego zakrętu płynęła ogromna łódŸ faraona, z przodem podniesionym jak łabędŸ. Z prawej i lewej strony, niby dwa olbrzymie skrzydła, sunęły niezliczone łódki poddanych, a z tyłu, niby bogaty wachlarz, roztaczał się orszak władcy Egiptu. Kto żył -krzyczał, œpiewał, klaskał lub rzucał kwiaty do stóp panu, którego nawet nikt nie widział. Doœć było, że nad złocistym namiotem i pękami strusich piór powiewała czerwononiebieska choršgiew, znak obecnoœci faraona. Ludzie w łódkach byli jak pijani, ludzie na brzegu jak oszaleli. Co chwilę jakieœ czółnopotršcało lub wywracało inne i ktoœ wpadał w wodę, z której na szczęœcie uciekły krokodyle spłoszone niebywałym hałasem. Na brzegach popychano się, nikt bowiem nie patrzył na sšsiada, na ojca, na dziecko, ale obłškane oczy wlepiał w złocisty dziób łodzi i namiot królewski. Nawet ludzie tratowani, którym rozhukany tłum bezmyœlnie gniótł żebra i skręcał stawy, nie mieli innego okrzyku nad ten: -Żyj wiecznie, władco nasz... Œwieć, słońceli, ani potrafiłobyzych ľA”48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj˜œ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żUP^cVŽÚ0Wˆéc€Xq$ĐcYA3 RZP?,Egiptu! Szał powitalny niebawem udzielił się i łodzinastępcy tronu: oficerowie, żołnierze i wioœlarze, zbici w jeden tłum, krzyczeli nawyœcigi, a Tutmozis zapominajšc o następcytronu wdarł się na wysoki przód statku i o mało nie wleciał w wodę. Wtem z królewskiej łodzi zatršbiono i po chwili odpowiedziała tršbka ze statku Ramzesa. Drugi sygnał i -czółno następcy przybiło do wielkiej łodzi faraona. Jakiœ urzędnik wezwał Ramzesa. Między statki rzucono cedrowy mostek z rzeŸbionymi poręczami i -ksišżę znalazł się wobec ojca.Widok faraona czy burza okrzyków huczšcych dookoła tak oszołomiły księcia, że nie mógł wypowiedzieć ani słowa. Upadłojcu do nóg, a pan œwiata przycisnšł go do swej boskiej piersi. W chwilę póŸniej podniesiono boczne œciany namiotu i cały lud z obu brzegów Nilu ujrzał swego władcę na tronie, a na najwyższym stopniu klęczšcego, z głowš naojcowskich piersiach, księcia Ramzesa. Stała się taka cisza, że było słychać szelest choršgiewek na statkach. I nagle wybuchnšł ogromny krzyk, większy aniżeli wszystkie dotychczasowe. Uczcił nim lud egipski pojednanie ojca z synem, pozdrawiał obecnego, witał przyszłego pana. Jeżeli ktokolwiek rachował na niesnaski w œwiętej rodzinie faraona, mógł dziœ przekonać się, że nowa gałšŸ królewska mocno trzyma się pnia. Jego œwištobliwoœć wyglšdał bardzo mizernie. Po czułym przywitaniu syna kazał mu usišœć obok tronu i rzekł: -Dusza moja rwała się do ciebie, Ramzesie,tym goręcej, im lepsze miałem wieœci o tobie. Dziœ widzę, że jesteœ nie tylko młodzianem o lwim sercu, ale i mężem pełnym roztropnoœci, który umie oceniać własne postępki, potrafi hamowć się i ma poczucie interesów państwowych. A gdy wzruszony ksišżę milczał i całował ojcowskie nogi, pan mówił dalej: -Dobrze postšpiłeœ zrzekajšc się dwu pułków greckich, należy ci się bowiem korpus Menfi, którego od dzisiaj jesteœ wodzem... -Ojcze mój!... -szepnšł drżšcy następca. -Nadto w Dolnym Egipcie, z trzech stron otwartym na ataki nieprzyjaciół, potrzebnymi jest mšż dzielny i rozumny, który by wszystko dokoła widział, rozważył w sercu swoim i szybko działał w nagłych wypadkach. Z tego powodu, w tamtej połowie królestwa, ciebie mianuję moim namiestnikiem. Ramzesowi obfite łzy popłynęły z oczu. Żegnał nimi swojš młodoœć, witał władzę, do której od wielu lat z tęsknoœciš i niepokojem zwracała się jego dusza. -Jestem już człowiek zmęczony i schorzały-mówił władca -i gdyby nie troska o twój młodociany wiek i przyszłoœć państwa, dziœ jeszcze prosiłbym wiecznie żyjšcych przodków, aby mnie odwołali do swej chwały. Lecz z każdym dniem jest mi ciężej, i dlatego, Ramzesie, zaczniesz już podzielać ze mnš brzemię władzy. Jak kokosz uczy swoje pisklęta wyszukiwać ziarn i chronić się przed jastrzębiem, tak ja nauczę ciebie pełnej trudów sztuki rzšdzenia państwem i œledzenia obrotów nieprzyjaciół. Obyœ z czasem padł na nich jak orzeł na płoche kuropatwy! ŁódŸ królewska i jej strojny orszak przybiły pod pałac. Strudzony pan wsiadł do lektyki, a w tej chwili do następcy zbliżył się Herhor. -Pozwól, dostojny ksišżę -odezwał się -abym był pierwszym z tych, którzy radujšsię twoim wyniesieniem. Obyœ z równym szczęœciem przewodził wojskom, jak rzšdził najważniejszš prowincjš państwa na chwałę Egiptu. Ramzes mocno uœcisnšł mu rękę. -Tyœ to zrobił, Herhorze? -spytał. -To ci się należało -odparł minister. -Masz mojš wdzięcznoœć i przekonasz się, że jest coœ warta. -Jużeœ mnie wynagrodził mówišc tak -odpowiedział Herhor. Ksišżę chciał odejœć, Herhor jeszcze go zatrzymał. -Małe słówko -rzekł. -Ostrzeż, następco, jednš z twych kobiet, Sarę, ażeby nie œpiewała pieœni religijnych. A gdy Ramzes patrzył na niego zdziwiony, dodał: -Wtedy, podczas przejażdżki na Nilu, dziewczyna ta œpiewała nasz najœwiętszy hymn, którego ma prawo słuchać tylko faraon i arcykapłani. Biedne dziecko mogło ciężko odpokutować za swojš umiejętnoœć œpiewu i niewiadomoœć o tym, co œpiewa. -Więc ona popełniłaby bluŸnierstwo?... -spytał zmieszany ksišżę. -Mimowolne -odpowiedział arcykapłan. -Na szczęœcie tylko ja słyszałem i sšdzę, że między tš pieœniš i naszym hymnem jest podobieństwo bardzo odległe. W każdym razie niech jej już nigdy nie powtarza. -No i powinna się oczyœcić -wtršcił ksišżę. -Czy doœć będzie dla cudzoziemki, jeżeli ofiaruje œwištyni Izydy trzydzieœci krów?...-Owszem, niech ofiaruje -odparł Herhor z lekkim grymasem. -Bogowie nie obrażajš sięza dary... -Ty zaœ, szlachetny panie -mówił Ramzes -racz przyjšć cudownš tarczę, któršm dostał od mego œwiętego dziada... -Ja?... tarczę Amenhotepa?... -zawołał wzruszony minister. -Czyliżem jej godzien?... -Mšdroœciš dorównywasz memu dziadowi, a stanowiskiem dorównasz. Herhor milczšc złożył głęboki ukłon. Owa złota tarcza wysadzona drogimi kamieniami, oprócz wielkiej wartoœci pieniężnej, miała jeszcze znaczenie amuletu; była więc królewskim darem. Ale bardziej doniosłe znaczenie miały słowa księcia, że -Herhor stanowiskiem dorówna Amenhotepowi. Amenhotep był teœciem faraona... Czyby następca już zdecydował się poœlubić córkę jego, Herhora?... Było to ulubione marzenie ministra i królowej Nikotris. Trzeba jednak przyznać,że Ramzes mówišc o przyszłych dostojeństwach Herhora bynajmniej nie myœlał o żenieniu się z jego córkš, lecz -o daniu mu nowych urzędów, których było pełno w œwištyniach i przy dworze. ROZDZIAŁ OSIEMNASTY Od dnia kiedy został namiestnikiem Dolnego Egiptu, zaczęło się dla Ramzesa życie niesłychanie ucišżliwe, jakiego nie domyœlałsię nawet, pomimo że urodził się i wyrósł wœród królewskiego dworu. Wprost tyranizowano go, a katami byli interesanci różnych gatunków i rozmaitych klas społecznych. Już w pierwszym dniu, na widok tłumu ludzi, którzy, cisnšc się i popychajšc, mimowolnie wydeptywali mu trawniki, łamali drzewa, nawet psuli mur otaczajšcy, następca do swej willi zażšdał warty. Ale trzeciego dnia musiał uciec ze swego domu, w obręb właœciwego pałacu, gdzie z powodu gęstej straży, a nade wszystko wysokich murów, dostęp dla zwykłych ludzi był utrudniony. W cišgu dekady, poprzedzajšcej wyjazd, przed oczyma Ramzesa przesunęli się przedstawiciele całego Egiptu, jeżeli nie całego ówczesnego œwiata. Najpierwej puszczano wielkich. Więc przychodzili pozdrawiać go: arcykapłani œwištyń, ministrowie, posłowie feniccy, greccy, żydowscy, asyryjscy, nubijscy, których nawet ubiorów nie mógł spamiętać. Dalej szli naczelnicy sšsiednich nomesów, sędziowie, pisarze, wyżsi oficerowie korpusu Menfi i posiadacze ziemscy. Ludzie ci nie żšdali niczego, wypowiadali tylko swojš radoœć. Ale ksišżę, słuchajšc ich od rana do południa i od południa do wieczora, czuł zamęt w głowie i drżenie we wszystkich członkach. Potem przyszli reprezentanci niższych klas z darami: kupcy ze złotem, bursztynem, zagranicznymi tkaninami, pachnidłami i owocami. Potem bankierzy i wypożyczajšcy na procenta. Dalej -architekci z planami nowych budowli, rzeŸbiarze z projektami posšgów i płaskorzeŸb, kamieniarze, fabrykanci naczyń glinianych, stolarze zwyczajni i ozdobni, kowale, giserzy, garbarze, winiarze, tkacze, nawet paraszytowie, którzy otwierali ciała zmarłych. Jeszcze nie skończyła się procesja hołdowników, a już nadcišgnęła armia proszšcych. Inwalidzi, wdowy i sieroty po oficerach domagali się pensji; szlachetni panowie -dworskich urzędów dla synów. Inżynierowie przynosili projekta nowych sposobów irygacji, lekarze œrodki przeciw wszelkim chorobom, wróżbici horoskopy. Krewni więŸniów podawali proœby o zmniejszenie kary, skazani na œmierć o darowanie życia, chorzy błagali, aby następca dotknšł ich lub udzielił im swej œliny. Zgłaszały się wreszcie piękne kobiety tudzież matki dorodnych córek, pokornie i natrętnie proszšc, aby namiestnik przyjšł je do swego domu. Niektóre oznaczały wysokoœć żšdanej pensji, zachwalały swojedziewictwo i talenta. Po dziesięciu dniach przypatrywania się co chwilę nowym osobom i twarzom i wysłuchiwania próœb, które zaspokoić mógłby chyba majštek całego œwiata i boska potęga, ksišżę Ramzes wyczerpał się. Nie mógł sypiać, był tak rozdrażniony,że irytował go brzęk muchy, i chwilami nie rozumiał: o czym mówiš do niego. W tym położeniu znowu Herhor przyszedł mu z pomocš. Możnym kazał zapowiedzieć, że ksišżę już nie przyjmuje interesantów, ana lud, który, mimo kilkakrotnych wezwań do rozejœcia się, wcišż czekał, wysłał kompanię numidyjskich żołnierzy z kijami. Tym udało się bez porównania łatwiej aniżeli Ramzesowi zadowolić ludzkš pożšdliwoœć. Zanim bowiem minęła godzina, interesanci znikli z placu niby mgła, a ten i ów przez parę dni następnych okładał wodš głowę lub innš rozbitš częœć ciała. Po tej próbie piastowania najwyższej władzy ksišżę uczuł głębokš wzgardę dla ludzi i wpadł w apatię. Dwa dni leżał na kanapie, z rękoma pod głowš, bezmyœlnie patrzšc w sufit. Już nie dziwił się, że jegoœwištobliwy ojciec przepędza czas pod ołtarzami bogów, lecz nie mógł pojšć, jakim sposobem Herhor daje sobie radę z nawałem podobnych interesów, które, jak burza, nie tylko przewyższajš siły człowieka, lecz nawet mogš zmiażdżyć. „W jaki sposób przeprowadzić tu swoje plany, jeżeli tłum interesantów pęta naszš wolę, pożera myœli, wypija krew?... Po dziesięciu dniach jestem chory, po roku chybabym ogłupiał!... Na tym urzędzie niepodobna robić żadnych projektów, lecz po prostu bronić się od szaleństwa... ” Był tak zatrwożony bezsilnoœciš na stanowisku władcy, że -wezwał Herhora i jękliwym głosem opowiedział mu swoje strapienie. Mšż stanu z uœmiechem słuchał biadań młodego sternika nawy państwowej, wreszcie rzekł: -Czy wiesz, panie, że ten ogromny pałac, wktórym mieszkamy, wzniósł tylko jeden budowniczy, imieniem Senebi, i w dodatku -umarł przed ukończeniem go? A z pewnoœciš zrozumiesz: dlaczego wiecznie żyjšcy ten architekt mógł wykonać swój plan, nigdy nie zmęczywszy się i zawsze majšc wesoły umysł. -Ciekawym?... -Oto on sam nie robił wszystkiego; nie ciosał belek i kamieni, nie wygniatał cegły,nie nosił jej na rusztowania, nie układał i nie spajał. On tylko wymalował plan, a jeszcze i do tego miał pomocników. Ty zaœ,ksišżę, wszystko chciałeœ wykonać sam; sam wysłuchać i załatwić wszelkie interesa. To przechodzi człowiecze siły. -Jakże miałem robić inaczej, jeżeli między proszšcymi znajdowali się niewinnie pokrzywdzeni albo zasługa nie wynagrodzona? Przecież fundamentem państwa jest sprawiedliwoœć - odparł następca. -Ilu ksišżę możesz wysłuchać dziennie bez zmęczenia? -spytał Herhor. -No... dwudziestu... -Toœ szczęœliwy. Ja słucham najwyżej szeœciu lub dziesięciu, lecz nie sš nimi interesanci, tylko -wielcy pisarze, nadzorcyi ministrowie. Każdy z nich nie donosi mi drobiazgów, lecz rzeczy najważniejsze, jakie dziejš się: w armii, w dobrach faraona, w sprawach religijnych, w sšdach, w nomesach, w ruchach Nilu. Dlatego zaœ nie donoszš mi błahostek, że każdy z nich, zanim przyszedł do mnie, musiał wysłuchać dziesięciu pisarzy mniejszych. Każdy mniejszy pisarz i dozorca zebrał wiadomoœci od dziesięciu podpisarzy i poddozorców, a tamci znowu wysłuchali raporty od dziesięciu niższych urzędników. Tym sposobem ja i jego œwištobliwoœć, rozmawiajšc tylko z dziesięcioma ludŸmi dziennie, wiemy, co ważnego stało się w stu tysišcach punktów kraju i œwiata. Wartownik, który czuwa na kawałku ulicy w Memfis, widzi tylko parę domów. Dziesiętnik zna całš ulicę, setnik oddział miasta, naczelnik całe miasto. Faraon zaœ stoi ponad nimi wszystkimi, niby na najwyższym pylonie œwištyni Ptah, i widzi nie tylko Memfis, ale jeszcze miasta: Sochem, On, Cherau, Turra, Tetaui, ich okolice i kawałek pustyni zachodniej. Z tej wysokoœci jego œwištobliwoœć nie spostrzega wprawdzie ludzi skrzywdzonychalbo nie nagrodzonych, ale dojrzy tłum gromadzšcych się bez zajęcia robotników. Nie zobaczy żołnierza w szynkowni, ale pozna, czy pułk odbywa musztrę. Nie widzi, co gotuje na obiad jakiœ chłop albo mieszczanin, ale dostrzeże pożar zaczynajšcy się w dzielnicy. Ten porzšdek państwowy -mówił ożywiajšc się Herhor -jest naszš chwałš i potęgš. A kiedy Snofru, jeden z faraonów najpierwszej dynastii, spytał pewnego kapłana, jaki by sobie pomnik wystawić? -ten odpowiedział: Wyrysuj, panie, na ziemi kwadrat i połóż na nim szeœć milionów głazów -one przedstawiš lud. Na tej warstwie połóż szeœćdziesišt tysięcy kamieni ociosanych -tobędš twoi niżsi urzędnicy. Na tym ułóż szeœć tysięcy kamieni wygładzonych - to będš wyżsi urzędnicy. Na tym postaw szeœćdziesišt sztuk pokrytych rzeŸbš -to będš twoi najbliżsi doradcy i wodzowie, a na szczycie połóż jednš bryłę ze złotym wizerunkiem słońca - a będziesz ty sam. Tak też zrobił faraon Snofru. W ten sposóbpowstała najstarsza piramida schodowa -rzetelny obraz naszego państwa -z której urodziły się wszystkie inne. Sš to budowle nie wzruszone, z których szczytu widać krańce œwiata, a które będš podziwem najodleglejszych pokoleń. W takim urzšdzeniu -cišgnšł minister -spoczywa i nasza przewaga nad sšsiadami.Etiopowie byli równie liczni jak my. Lecz ichkról sam troszczył się o swoje bydło, sambił kijem poddanych i ani wiedział, ilu ich ma, ani potrafił zgromadzić ich, gdy wkroczyły nasze wojska. Tam nie było jednej Etiopii, ale wielka gromada ludzi nieuporzšdkowanych. Więc dzisiaj sš naszymi wasalami. Ksišżę libijski sam sšdzi każdš sprawę, szczególniej między ludŸmi bogatymi, i tyle oddaje im czasu, że prawienie może obejrzeć się za siebie. Toteż, pod jego bokiem, rodzš się całe bandy rozbójników, których my wytępiamy. Wiedz jeszcze i o tym, panie, że gdyby w Fenicji był jeden wspólny władca, który bywiedział, co się dzieje, i rozkazywał we wszystkich miastach, kraj ten nie płaciłby nam ani utena danin. A co to za szczęœcie dla nas, że królowie Niniwy i Babelu majš tylko po jednym ministrze i tak sš zmęczeninawałem spraw jak ty dzisiaj! Oni wszystkosami chcš widzieć, sšdzić i rozkazywać, przez co na sto lat zawikłali sprawy państwa. Lecz gdyby znalazł się jaki nikczemny pisarz egipski, który poszedłby tam, wytłomaczył królom ich błędy w rzšdzeniu i zaprowadził naszš urzędniczš hierarchię, naszš piramidę, za kilkanaœcie lat Judea i Fenicja wpadłyby w ręce asyryjczyków, a za kilkadziesišt lat -od wschodu i północy, lšdem i morzem zwaliłyby się na nas potężne armie, którymmoglibyœmy nie dać rady. -Więc dzisiaj my napadnijmy ich korzystajšcz nieładu! -zawołał ksišżę. -Jeszcze nie wyleczyliœmy się z poprzednichnaszych zwycięstw -odparł zimno Herhor i zaczšł żegnać Ramzesa. -Alboż zwycięstwa osłabiły nas?... -wybuchnšł następca. -Alboż nie zwieŸliœmy skarbów?... -A czy nie psuje się topór, którym œcinamy drzewo?... -zapytał Herhor i wyszedł. Ksišżę zrozumiał, że wielki minister chce spokoju za wszelkš cenę, pomimo że sam jest naczelnikiem armii. -Zobaczymy!... -szepnšł do siebie. Na parę dni przed wyjazdem Ramzes wezwany został do jego œwištobliwoœci. Faraon siedział na fotelu w marmurowej sali, w której nie było nikogo, a czterech wejœć strzegły nubijskie warty. Obok fotelu królewskiego stał taboret dla księcia i mały stolik założony dokumentami pisanymi na papirusie. Na œcianach były kolorowane płaskorzeŸby przedstawiajšce zajęcia rolne, a w rogach sali sztywne posšgi Ozirisa, z melancholijnym uœmiechemna ustach. Kiedy ksišżę na rozkaz ojca usiadł, jego œwištobliwoœć odezwał się: -Masz tu, ksišżę, twoje dokumenta, jako wódz i namiestnik. Cóż, podobno pierwsze dni władzy zmęczyły cię?... -W służbie waszej œwištobliwoœci znajdę siły. -Pochlebca!... -uœmiechnšł się pan. -Pamiętaj, że nie chcę, ażebyœ się zapracowywał... Baw się, młodoœć potrzebuje rozrywki... Nie znaczy to jednak, ażebyœ nie miał ważnych spraw do załatwienia. -Jestem gotów. -Po pierwsze... Po pierwsze, odkryję ci moje troski. Skarb nasz Ÿle wyglšda: dopływ podatków jest co rok mniejszy, osobliwie z Dolnego Egiptu, a rozchody mnożš się... Pan zamyœlił się. -Te kobiety... te kobiety, Ramzesie, pochłaniajš bogactwa nie tylko œmiertelnych”48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj˜œ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż[Pđc\@c]Áő c^ś+_Í+Ëc€`˜:Ó ludzi, ale i moje. Mam ich kilkaset, a każda chce posiadać jak najwięcej pokojówek, modystek, fryzjerów, niewolników do lektyki, niewolników do pokoju, konie, wioœlarzy, nawet swoich ulubieńców i dzieci... Małe dzieci!... Kiedy wróciłem z Tebów, jedna z tych pań, której nawet nie pamiętam, zabiegła mi drogę i prezentujšc tęgiego trzyletniego chłopaka żšdała, abymmu wyznaczył majštek, gdyż ma to być mójsyn... Trzyletni syn, czy uważasz, wasza dostojnoœć?... Rzecz prosta, nie mogłem spierać się z kobietš, jeszcze w tak delikatnej sprawie. Ale -człowiekowi szlachetnie urodzonemu łatwiej być uprzejmym aniżeli znaleŸć pienišdze na każdš podobnš fantazję... Pokiwał głowš, odpoczšł i mówił dalej: -Tymczasem moje dochody od poczštku panowania zmniejszyły się do połowy, szczególniej w Dolnym Egipcie. Pytam się: coto znaczy?... Odpowiadajš: lud zubożał, ubyło wielu mieszkańców, morze zasypało pewnš przestrzeń gruntów od północy, a pustynia od wschodu, było kilka lat nieurodzajnych, słowem -awantura za awanturš, a w skarbie coraz płycej... Proszę cię więc, ażebyœ mi wyœwietlił tš sprawę. Rozpatrz się, poznaj ludzi dobrze informowanych i prawdomównych i utwórz z nich komisję œledczš. Gdy zaœ zacznš składać raporty, nie ufaj zbytecznie papyrusowi, ale to i owo sprawdŸ osobiœcie.Słyszę, że masz oko wodza, a jeżeli tak jest, jedno spojrzenie nauczy cię, o ile sš dokładnymi opowieœci członków komisji. Alenie œpiesz się ze zdaniem, a nade wszystko -nie wygłaszaj go. Każdy ważny wniosek, jaki ci dziœ przyjdzie do głowy -zapisz, a po kilku dniach znowu przypatrz się tej samej sprawie i znowu zapisz. To nauczy cię ostrożnoœci w sšdach i trafnoœci w ogarnianiu przedmiotów. -Stanie się, jak rozkazujesz, wasza œwištobliwoœć -wtršcił ksišżę. -Druga misja, którš musisz załatwić, jest trudniejsza. Coœ się tam dzieje w Asyrii, comój rzšd zaczyna niepokoić. Kapłani nasi opowiadajš, że za Morzem Północnym jest piramidalna góra, zwykle okryta zielonoœciš u spodu, œniegiem u szczytu, która ma dziwne obyczaje. Po wielu latach spokoju nagle zaczyna dymić, trzšœć się, huczyć, a potem wyrzuca z siebie tyle płynnego ognia, ile jest wody w Nilu. Ogień ten kilkoma korytami rozlewa się po jej bokach i na ogromnej przestrzenirujnuje pracę rolników. Otóż Asyria, mój ksišżę, jest takš górš. Przez całe wieki panuje w niej spokój i cisza, lecz nagle zrywa się wewnętrzna burza, nie wiadomo skšd wylewajš się wielkie armie i niszczš spokojnych sšsiadów. Dziœ około Niniwy i Babelu słychać wrzenie:góra dymi. Musisz więc dowiedzieć się: o ileten dym zwiastuje nawałnicę, i -obmyœleć œrodki zaradcze. -Czy potrafię?... -cicho spytał ksišżę. -Trzeba nauczyć się patrzeć -mówił władca. -Jeżeli chcesz co dobrze poznać, nie poprzestawaj na œwiadectwie własnych oczu, ale zapewnij sobie pomoc kilku par cudzych. Nie ograniczaj się na sšdach samych Egipcjan: bo każdy naród i człowiekma wyłšczny sposób widzenia rzeczy i nie chwyta całej prawdy. Wysłuchaj zatem, comyœlš o Asyryjczykach: Fenicjanie, Żydzi, Chetowie i Egipcjanie, i pilnie rozważ w sercu swym -co w ich sšdach o Asyrii jest wspólnego. Jeżeli wszyscy powiedzš ci, że od Asyrii idzie niebezpieczeństwo, poznasz, że ono idzie. Lecz jeżeli różni mówić będš rozmaicie, także czuwaj, bo mšdroœć każe przewidywać raczej złe aniżeli dobre. -Mówisz, wasza œwištobliwoœć, jak bogowie! -szepnšł Ramzes. -Stary jestem, a z wysokoœci tronu widzi się takie rzeczy, jakich nawet nie przeczuwajš œmiertelni. Gdybyœ słońce zapytał, co sšdzi o sprawach œwiata, opowiedziałoby jeszcze ciekawsze nowiny. -Między ludŸmi, u których mam zasięgać zdania o Asyrii, nie wspomniałeœ, ojcze, Greków -wtršcił następca. Pan pokiwał głowš z dobrotliwym uœmiechem. -Grecy!... Grecy!... -rzekł -wielka przyszłoœć należy do tego narodu. Przy nassš oni jeszcze dziećmi, ale jaka dusza w nich mieszka... Pamiętasz ty mój posšg zrobiony przez greckiego rzeŸbiarza?... To drugi ja, żywy człowiek!... Miesišc trzymałem go w pałacu, lecz w końcu -darowałem œwištyni w Tebach. Czy uwierzysz: strach mnie zdjšł, ażeby ten kamienny ja nie powstał ze swego siedzenia i nie upomniał się o połowę rzšdów... Jakiż by zamęt powstał wEgipcie!... Grecy!... czy ty widziałeœ wazy, jakie oni lepiš, pałacyki, które budujš... Z tej gliny i kamienia wypływa coœ, co cieszy mojš staroœć i każe zapominać o chorobie... A mowa ich?... O bogowie, wżdy to muzyka irzeŸba, i malowidło... Zaprawdę mówię, że gdyby Egipt mógł kiedy umrzeć jak człowiek, dziedzictwo po nim objęliby Grecy. I jeszcze wmówiliby w œwiat, że to wszystko jest ich dziełem, a nas -wcale niebyło... A jednak sš to tylko uczniowie naszych szkół wstępnych: cudzoziemcom bowiem, jak ci wiodomo, nie mamy prawa udzielać wyższych nauk. -Mimo to, ojcze, zdajesz się nie ufać Grekom? -Bo to szczególny naród: ani Fenicjanom, aniim nie można wierzyć. Fenicjanin, gdy chce,widzi i powie prawdę murowanš, egipskš... Ale nigdy nie wiesz: kiedy on chce powiedzićprawdę? Zaœ Grek, prosty jak dziecko, zawsze mówiłby prawdę, ale -tego już nie potrafi. Oni cały œwiat widzš inaczej niż my. W ich dziwnych oczach każda rzecz tak błyszczy,koloryzuje się i mieni jak niebo Egiptu i jegowoda. Czy więc można polegać na ich zdaniu? Za czasów dynastii tebańskiej, daleko na północy, było miasteczko Troja, jakich u nas liczy się dwadzieœcia tysięcy. Na ten kurnik napadali rozmaite greckie włóczęgi i tak dokuczyli niemnogim mieszkańcom, że ci, po dziesięcioletnich niepokojach, spalili forteczkę i wynieœli się na inne miejsca. Zwykła historia bandycka!... Tymczasem patrz, jakie pieœni œpiewajš Grecy o trojańskich walkach. Œmiejemy się z tych cudów i bohaterstw, boć nasz rzšd miał dokładne sprawozdania o wypadkach. Widzimy bijšce w oczy kłamstwa, a jednak... słuchamy tych pieœni jak dziecko bajek swej niańki i -nie możemy się od nichoderwać!... To sš Grecy: urodzeni kłamcy, ale przyjemni, no i mężni. Każdy z nich prędzejpoœwięci życie, aniżeli powie prawdę. Nie dla interesu, jak Fenicjanie, ale z duchowejpotrzeby. -A co mam sšdzić o Fenicjanach? -spytał następca. -To sš ludzie mšdrzy, wielkiej pracy i odwagi, ale handlarze: dla nich całe życie mieœci się w zarobku, byle dużym, największym!... Fenicjanin jest jak woda: wiele przynosi i wiele zabiera, a wciska sięwszędzie. Trzeba dawać im jak najmniej, a nade wszystko czuwać, ażeby nie wchodzili do Egiptu szparami, po kryjomu. Gdy im dobrze zapłacisz i dasz nadzieję jeszcze większego zarobku, będš wybornymi agentami. To, co dziœ wiemy o tajemnych ruchach Asyrii, wiemy przez nich. -A Żydzi?... -szepnšł ksišżę spuszczajšc oczy. -Naród bystry, ale posępni fanatycy i urodzeni wrogowie Egiptu. Dopiero gdy poczujš na karkach podkuty gwoŸdziami sandał Asyrii, zwrócš się. do nas. Bodajby nie za póŸno. Ale posługiwać się nimi można... Rozumie się, nie tu, tylko w Niniwie i Babelu. Faraon był już zmęczony. Więc ksišżę padł przed nim na twarz, a otrzymawszy uœciœnienie ojcowskie udał się do matki. Pani siedzšc w swym gabinecie tkała cienkie płótno na suknie dla bogów, a jej damy służebne szyły i haftowały odzież albo robiły bukiety. Młody kapłan przed posšgiem Izydy palił kadzidło. -Przychodzę -rzekł ksišżę -podziękować ci,matko, i pożegnać. -Królowa powstała i objšwszy syna za szyję mówiła ze łzami: -Jakeœ ty się zmienił?... Jesteœ już mężczyznš!... Tak rzadko cię spotykam, że mogłabym zapomnieć twoich rysów, gdybymich cišgle nie widziała w mym sercu. Niedobry!... Ja tyle razy z najwyższym dostojnikiem państwa jeŸdziłam do folwarku myœlšc, że nareszcie przestanieszmieć urazę, a ty wyprowadziłeœ naprzeciw mnie nałożnicę... -Przepraszam... przepraszam!... -mówił Ramzes całujšc matkę. Pani wyprowadziła go do ogródka, w którym rosły osobliwe kwiaty, a gdy zostalibez œwiadków -rzekła: -Jestem kobietš, więc obchodzi mnie kobietai matka. Czy chcesz wzišć ze sobš tę dziewczynę w podróż?... Pamiętaj, że hałas i ruch, jaki cię będzie otaczał, jej i dziecku może zaszkodzić. Dla kobiet brzemiennych najlepszš jest cisza i spokój. -Czy mówisz o Sarze? -spytał Ÿdziwiony Ramzes. -Ona brzemienna?... Nic mi o tym nie wspomniała... -Może wstydzi się, może sama nie wie -odparła. -W każdym razie podróż... -Ależ ja jej nie mam zamiaru brać!... -zawołał ksišżę. -Tylko... dlaczego ona kryje się przede mnš... jakby dziecko nie było moim?... -Nie bšdŸże podejrzliwym !... -zgromiła go pani. -Jest to zwykła wstydliwoœć młodych dziewczšt... Wreszcie może ukrywała swój stan z obawy, abyœ jej nie porzucił?... -Przecież nie wezmę jej do mego dworu! -przerwał ksišżę z takš niecierpliwoœciš, że oczy królowej uœmiechnęły się, ale przysłoniła je rzęsami. -No, nie wypada zbyt szorstko odpychać kobiety, która cię kochała. Wiem, że byt jejzapewniłeœ. My jej też damy coœ od siebie. I dziecko królewskiej krwi musi być dobrzewychowane i posiadać majštek... -Naturalnie -odparł Ramzes. -Mój pierwszy syn, choć nie będzie posiadał praw ksišżęcych, musi być tak postawiony, abym ja go się nie wstydził ani on nie miał żalu do mnie. Po pożegnaniu się z matkš Ramzes chciał jechać do Sary i w tym celu wrócił do swoich pokojów. Wstrzšsały nim dwa uczucia: gniew na Sarę, że ukrywała przed nim powody swej słaboœci, i -duma, że on ma być ojcem. On ojcem!... Tytuł ten nadawał mu powagę, która jakby wspierała jego urzędy: wodza inamiestnika. Ojciec -to już nie młodzieniaszek, który z szacunkiem musi patrzeć na ludzi starszych od siebie. Ksišżębył zachwycony i rozrzewniony. Chciał zobaczyć Sarę, zgromić jš, a potem uœciskać i obdarować. Gdy jednak wrócił doswojej częœci pałacu, zastał dwu nomarchów z Dolnego Egiptu, którzy przyszli zdać mu raport o nomesach. A gdy wysłuchał ich, był już zmęczony. Nadto miał u siebie wieczorne przyjęcie, na które nie chciał się spóŸnić. „I znowu u niej nie będę -myœlał. -Biedna dziewczyna, nie widziała mnie blisko dwie dekady... ” Wezwał Murzyna. -Masz ty tš klatkę, którš dała ci Sara wówczas, kiedyœmy witali jego œwištobliwoœć? -Jest -odparł Murzyn. -WeŸże z niej gołębia i zaraz wypuœć. -Gołębie już zjedzone. -Kto je zjadł?... -Wasza dostojnoœć. Powiedziałem kucharzowi, że ptaki te pochodzš od pani Sary; więc on tylko dla waszej dostojnoœci robił z nich pieczenie i pasztety. -A niechże was krokodyl pożre! -zawołał skłopotany ksišżę. Kazał przyjœć do siebie Tutmozisowi i jego natychmiast wysłał do Sary. Opowiedział mu historię z gołębiami i cišgnšł: -ZawieŸ jej szmaragdowe zausznice, bransolety na nogi i ręce i dwa talenty. Powiedz, że gniewam się, iż ukrywała przede mnš cišżę, ale jej przebaczę, gdy dziecko będzie zdrowe i ładne. Jeżeli zaœ urodzi chłopca, dam jej drugi folwark!... -zakończył œmiejšc się. Ale, ale... namów jšteż, aby odsunęła od siebie choć trochę Żydów, a przyjęła choć paru Egipcjan i Egipcjanek. Nie chcę, aby mój syn przyszedł na œwiat w tym towarzystwie i może jeszcze bawił się z żydowskimi dziećmi. Nauczyliby go podawać ojcu najgorsze daktyle!... ROZDZIAŁ DZIEWIĘTNASTY Cudzoziemska dzielnica w Memfisie leżała w północno -wschodnim rogu miasta, bliskoNilu. Liczono tam kilkaset domów i kilkanaœcie tysięcy mieszkańców: Asyryjczyków, Żydów, Greków, najwięcej Fenicjan. Był to cyrkuł zamożny. Głównš arterię tworzyła ulica szeroka na trzydzieœci kroków, doœć prosta, wybrukowana płaskimi kamieniami. Po obu stronach wznosiły się domy ceglane, piaskowce lub wapienne, wysokie na trzy dopięciu piętr. W piwnicach były składy materiałów surowych, na parterach sklepy,na pierwszych piętrach mieszkania ludzi zamożnych, wyżej warsztaty tkackie, szewskie, jubilerskie, najwyżej -ciasne lokale wyrobników. Budynki tej dzielnicy, jak zresztš w całym mieœcie, były przeważnie białe. Można jednak było widzieć kamienice zielone jak łška, żółte jak łan pszenicy, niebieskie jakniebo lub czerwone jak krew. W wielu zaœ domach œciany frontowe były ozdobione obrazami przedstawiajšcymi zajęcia mieszkańców. Na domu jubilera długie szeregi rysunków opiewały, że: jegowłaœciciel wyrobione przez siebie łańcuchyi bran-solety sprzedawał królom obcych narodów i obudzał ich podziw. Ogromny pałac kupca pokryty był malowidłami opowiadajšcymi trudy i niebezpieczeństwa życia handlowego. Na morzu chwytajš człowieka straszne potwory z rybimi ogonami -w pustyni skrzydlate i ogniem ziejšce smoki, a na dalekich wyspach trapišgo olbrzymy, których sandał bywa większy od fenickiego okrętu. Lekarz na œcianie swojej pracowni przedstawiał osoby, które dzięki jego pomocy odzyskiwały utracone ręce i nogi, nawet zęby i młodoœć. Na budynku zaœ, zajętym przez władze administracyjne dzielnicy, widać było beczkę, do której ludzie rzucali złote pierœcienie, pisarza, któremu ktoœ szeptał do ucha, i rozcišgniętego na ziemi penitenta, któremu dwaj inni ludzie bili skórę. Ulica była pełna. Wzdłuż œcian mieœcili się lektykarze, wachlarzownicy, posłańcy i robotnicy, gotowi ofiarować swojš pracę. Œrodkiem cišgnšł się nieprzerwany łańcuchtowarów dŸwiganych przez tragarzy, osłów lub woły zaprzęgnięte do wozów. Nachodnikach snuli się wrzaskliwi przekupnie œwieżej wody, winogron, daktylów, wędzonych ryb, a między nimi kramarze, kwiaciarki, muzykanci i różnego rodzaju sztukmistrze. W tym ludzkim potoku, który płynšł, roztršcał się, sprzedawał i kupował krzyczšc rozmaitymi głosami, wyróżniali się policjanci. Każdy miał brunatnš koszulę do kolan, gołe nogi, fartuszek w niebieskie i czerwone pasy, krótki miecz przy boku i potężny kij w garœci. Urzędnik ten spacerował po chodniku, niekiedy porozumiewał się ze swoim kolegš, najczęœciej jednak stawał na przydrożnym kamieniu, ażeby lepiej ogarnšć tłum przelewajšcy się u stóp jego. Wobec takiej czujnoœci złodzieje uliczni musieli działać bardzo roztropnie. Zwykle dwaj rozpoczynali między sobš bitwę, a gdyzebrał się tłum i policjanci okładali kijami zarówno swarzšcych się, jak i widzów, innitowarzysze kunsztu -kradli. Prawie we œrodku ulicy stał zajazd Fenicjanina z Tyru *, Asarhadona, w którymdla łatwiejszej kontroli byli obowišzani mieszkać wszyscy przyjeżdżajšcy spoza granic Egiptu. Był to wielki dom kwadratowy, z każdego boku miał po kilkanaœcie okien i nie stykał się z innymi, więc można było obchodzić go i podglšdać ze wszystkich stron. Nad głównš bramš wisiał model okrętu, na frontowej œcianie były obrazy przedstawiajšce jego œwištobliwoœć Ramzesa XII, jak składa bogom ofiary lub roztacza opiekę nad cudzoziemcami, między którymi Fenicjanie odznaczali się dużym wzrostem i mocno czerwonš barwš. Okna były wšskie, zawsze otwarte i tylko w miarę potrzeby zasłaniane roletami z płótna lub kolorowych pręcików. Mieszkaniagospodarza i podróżnych zajmowały trzy piętra, na dole mieœciła się winiarnia i restauracja. Marynarze, tragarze, rzemieœlnicy i w ogóle ubożsi podróżni jedli i pili w podwórku, które miało mozaikowš posadzkę i płócienne dachy rozwieszone na słupkach, ażeby wszystkich goœci można było mieć na oku. Zamożniejsi zaœ i lepiej urodzeni ucztowali w galerii otaczajšcej podwórko. W podwórzu zasiadano na ziemi, przy kamieniach zastępujšcych miejsce stołów. W galeriach, gdzie było chłodniej, znajdowały się stoliki, ławki i krzesła, nawet niskie z poduszek sofy, na których można było drzemać. W każdej galerii był wielki stół założony chlebem, mięsiwem, rybami i owocami tudzież kilkugarncowe gliniane stšgwie z piwem, winem i wodš. Murzyni i Murzynki roznosili goœciom potrawy, usuwali stšgwie próżne, dŸwigali z piwnic pełne, a czuwajšcy nad stołami pisarze skrupulatniezapisywali każdy kawałek chleba, każdš główkę czosnku i kubek wody. Na œrodku podwórza, na wzniesieniu, stali dwaj dozorcy z kijami, którzy z jednej strony mieli oko na służbę i pisarzy, z drugiej -przy pomocy kija -łagodzili spory między uboższymi goœćmi różnych narodów. Dzięki temu urzšdzeniu kradzieże i bitwy trafiały się rzadko; częœciej nawet w galeriach aniżeli na podwórku. Sam gospodarz zajazdu, sławetny lko œmiertelnych”48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj˜œ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żaPäcb4ŠccÝ…cdb,Ď Xe19D,€Asarhadon, człowiek przeszło pięćdziesięcioletni, szpakowaty, ubrany w długš koszulę i muœlinowš narzutkę, chodził między goœćmi, aby dojrzeć, czy każdy ma, czego potrzebuje. -Jedzcie i pijcie, synowie moi -mówił do greckich marynarzy -bo takiej wieprzowiny i piwa nie ma na całym œwiecie. Słyszę, pobiła was burza około Rafii?... Powinniœciebogom hojnš złożyć ofiarę, że was ocalili!...W Memfis przez całe życie można nie widzieć burzy, ale na morzu łatwiej o piorun aniżeli o miedzianego utena... Mam miód, mškę, kadzidła na œwięte ofiary, a tam, w kštach, stojš bogowie wszystkich narodów. W moim zajeŸdzie człowiek może być sytym i pobożnym za bardzo małe pienišdze. Zawrócił się i wszedł do galerii między kupców. -Jedzcie i pijcie, czcigodni panowie -zachęcał kłaniajšc się. -Czasy sš dobre! Najdostojniejszy następca, oby żył wiecznie, jedzie do Pi-Bastu z ogromnš œwitš, a z Górnego Królestwa przyszedł transport złota, na czym niejeden z was pięknie zarobi. Mamy kuropatwy, młode gšski, ryby prosto z rzeki i doskonałš pieczeń sarniš. A jakie wino przysłali mi z Cypru!... Niech zostanę Żydem, jeżeli kubek tej rozkoszy nie jest wart dwie drachmy!... Ale wam, ojcom i dobrodziejom moim, oddam dziœ po drachmie. Tylko dziœ, ażeby zrobić poczštek. -Daj po pół drachmy kubek, to skosztujemy-odparł jeden z kupców. -Pół drachmy?... -powtórzył restaurator. -Pierwej Nil popłynie ku Tebom, aniżeli ja takš słodycz oddam za pół drachmy. Chyba... dla ciebie, panie Belezis, który jesteœ perłš Sydonu... Hej, niewolnicy!... a podajcie dobrodziejom naszym większy dzban cypryjskiego... Gdy odszedł, kupiec nazwany Belezisem rzekł do swoich towarzyszów: -Ręka mi uschnie, jeżeli to wino warte pół drachmy. Ale niech go tam!... Będziemy mieli mniej kłopotu z policjš. Rozmowa z goœćmi wszelkich narodów i stanów nie przeszkadzała gospodarzowi zważać na pisarzy zapisujšcych jadło i napitki, na dozorców, którzy pilnowali służbę i pisarzy, a nade wszystko na podróżnego, który we frontowej galerii usiadłszy z podwiniętymi nogami na poduszkach, drzemał nad garstkš daktylów i kubkiem czystej wody. Podróżny ten miał około czterdziestu lat, bujne włosy i brodękruczej barwy, zadumane oczy i dziwnie szlachetne rysy, których, zdawało się, nigdy gniew nie zmarszczył ani wykrzywiłatrwoga. „To niebezpieczny szczur!... -myœlał gospodarz patrzšc na niego spod oka. -Ma minę kapłana, a chodzi w ciemnej opończy... Złożył u mnie klejnotów i złota za talent, a nie jada mięsa ani nie pije wina... Musi to być wielki prorok albo wielkizłodziej!... ” Na podwórko weszli z ulicy dwaj nadzy psyllowie, czyli poskramiacze wężów, z torbš pełnš jadowitego gadu, i zaczęli przedstawienie. Młodszy grał na fujarce, astarszy poczšł owijać się małymi i dużymi wężami, z których każdy wystarczyłby do rozpędzenia goœci z oberży „Pod Okrętem ”. Fujarka odzywała się coraz piskliwiej, poskramiacz wyginał się, pienił, drgał konwulsyjnie i cišgle drażnił gady. Wreszciejeden z wężów ukšsił go w rękę, drugi w twarz, a trzeciego -najmniejszego -zjadł żywcem sam poskramiacz. Goœcie i służba z niepokojem przypatrywali się zabawie poskramiacza. Drżeli, gdy drażnił gady, zamykali oczy, gdy wšż kšsałczłowieka. Lecz gdy psyllo zjadł węża -zawyli z radoœci i podziwu... Tylko podróżny z frontowej galerii nie opuœcił swoich poduszek, nawet nie raczył spojrzeć na zabawę. A gdy poskramiacz zbliżył się po zapłatę, podróżnik rzucił na posadzkę dwa miedziane uteny dajšc mu rękš znak, ażeby się nie zbliżał. Przedstawienie cišgnęło się z pół godziny. Gdy psyllowie opuœcili dziedziniec, do gospodarza przybiegł Murzyn obsługujšcy pokoje goœcinne i coœ szeptał zafrasowany.Potem, nie wiadomo skšd, ukazał się dziesiętnik policyjny i zaprowadziwszy Asarhadona do odległej framugi długo z nim rozmawiał, a czcigodny właœciciel zajazdu bił się w piersi, załamywał ręce albo chwytał się za głowę. Nareszcie kopnšł Murzyna w brzuch, kazał podać dziesiętnikowi gęœ pieczonš i dzban cypryjskiego, a sam zbliżył się do goœcia z frontowej galerii, który wcišż zdawał się drzemać, choć oczy miał otwarte. -Smutne mam nowiny dla ciebie, zacny panie-rzekł gospodarz siadajšc obok podróżnego.-Bogowie zsyłajš na ludzi deszcz i smutek, kiedy im się podoba -odparł obojętnie goœć. -Gdyœmy się tu przypatrywali psyllom -cišgnšł gospodarz targajšc szpakowatš brodę - złodzieje dostali się na drugie piętro i wykradli twoje rzeczy... Trzy workii skrzynię, zapewne bardzo kosztownš! -Musisz zawiadomić sšd o mojej krzywdzie.-Po co sšd?... -szepnšł gospodarz. -U nas złodzieje majš swój cech... Poszlemy po starszego, otaksujemy rzeczy, zapłacisz mu dwudziesty procent wartoœci i wszystkosię znajdzie. Ja mogę ci dopomóc. -W moim kraju -rzekł podróżny -nikt nie układa się ze złodziejami, i ja nie będę. Mieszkam u ciebie, tobie powierzyłem mój majštek i ty za niego odpowiadasz. Czcigodny Asarhadon zaczšł drapać się między łopatki. -Człowieku z dalekiej krainy -mówił zniżonym głosem -wy, Chetowie, i my, Fenicjanie, jesteœmy braćmi, więc szczerzeradzę ci nie wdawać się z egipskim sšdem, bo on ma tylko jedne drzwi: przez które sięwchodzi, ale nie ma tych, przez które się wychodzi. -Bogowie przez mur wyprowadzš niewinnego -odparł goœć. -Niewinny!... Kto z nas jest niewinny w ziemi niewoli? -szeptał gospodarz. -Oto spojrzyj -tam dojada gęœ dziesiętnik z policji; wybornš gšskę, którš sam chętnie zjadłbym. A wiesz, dlaczego oddałem, sobieod ust. odjšwszy, ten frykas?... Bo dziesiętnik przyszedł wypytywać się o ciebie... To powiedziawszy Fenicjanin zezem spojrzał na podróżnego, który jednak ani na chwilę nie utracił spokoju. -Pyta mnie -cišgnšł gospodarz -pyta mnie dziesiętnik: „Co za jeden jest ten czarny, który dwie godziny siedzi nad garstkš daktylów?... ”Mówię: Bardzo zacny człowiek, pan Phut. - „Skšd on?... ”-Z krajuChetii, z miasta Harranu; ma tam porzšdny dom o trzech piętrach i dużo pola. -„Po co on tu przyjechał? ” -Przyjechał, mówię, odebrać od jednego kapłana pięć talentów, które jeszcze jego ojciec pożyczył. A wiesz, zacny panie -prawił restaurator -co mi na to odpowiedział dziesiętnik?... Te słowa: „Asarhadonie wiem, że jesteœ wiernym sługš jego œwištobliwoœci faraona, masz dobre jadło i niefałszowanewina, dlatego mówię ci -strzeż się!... Strzeżsię cudzoziemców którzy nie robiš znajomoœci, unikajš wina i wszelkich uciechimilczš. Ten Phut, harrańczyk, może być asyryjskim szpiegiem. ” Serce we mnie zamarło, kiedym to usłyszał -cišgnšł gospodarz. -Ale ciebie nicnie obchodzi!... -oburzył się widzšc że nawet straszne posšdzenie o szpiegostwo nie zamšciło spokoju Chetyjczyka. -Asarhadonie -rzekł po chwili goœć -powierzyłem ci siebie i mój majštek. Pomyœl więc, aby mi oddano wory i skrzynię, gdyż w przeciwnym razie zaskarżę cię do tego samego dziesiętnika, który zjada gęœ przeznaczonš dla ciebie. -No... więc pozwól, abym wypłacił złodziejom tylko piętnaœcie procent wartoœci twoich rzeczy -zawołał gospodarz. -Nie masz prawa płacić. -Daj im choć trzydzieœci drachm... -Ani utena. -Daj biedakom choćby dziesięć drachm... -IdŸ w pokoju, Asarhadonie, i proœ bogów, ażeby ci rozum przywrócili -odparł podróżny, zawsze z tym samym spokojem. Gospodarz zerwał się z poduszek sapišc z gniewu. „To gadzina!... -myœlał. -On nie tylkopo dług przyjechał... On tu jeszcze zrobi jakiœ interes... Serce mówi mi, że to musi być bogaty kupiec, a może nawet restaurator, który, do spółki z kapłanami isędziami, otworzy mi gdzie pod bokiem drugi zajazd... Bodaj cię pierwej spalił ogień niebieski!... bodaj cię tršd stoczył! Skšpiec, oszust, złodziej, na którym uczciwy człowiek nic nie zarobi... ” Jeszcze zacny Asarhadon nie zdšżył uspokoić się z gniewu, gdy na ulicy rozległysię odgłosy fletu i bębenka, a po chwili na podwórze wbiegły cztery prawie nagie tancerki. Tragarze i marynarze powitali je okrzykami radoœci, a nawet poważni kupcy spod galerii zaczęli przyglšdać się ciekawie i robić uwagi nad ich pięknoœciš. Tancerki ruchem ršk i uœmiechami powitały obecnych. Jedna zaczęła grać na podwójnym flecie, druga wtórowała jej na bębenku, a dwie najmłodsze tańczyły dokoła podwórka w taki sposób, że prawie nie było goœcia, którego by nie zaczepiły ich muœlinowe szale. Pijšcy zaczęli œpiewać, krzyczeć i zapraszać do siebie tancerki, a między pospólstwem wyniknęła zwada, którš jednak dozorcy łatwo uspokoili podniósłszydo góry swoje trzciny. Tylko jakiœ Libijczyk, rozdrażniony widokiem kija, wydobył nóż; ale dwaj Murzyni schwycili goza ręce, zabrali mu kilka miedzianych pierœcionków, jako należnoœć za jadło, i wyrzucili go na ulicę. Tymczasem jedna tancerka została z marynarzami, dwie poszły między kupców, którzy ofiarowali im wino i ciastka, a najstarsza zaczęła obchodzić stoły i kwestować. -Na œwištyniš boskiej Izydy!... -wołała. -Składajcie, pobożni cudzoziemcy, na œwištyniš Izydy, bogini, która opiekuje się wszelkim stworzeniem... Im więcej dacie, tym więcej otrzymacie szczęœcia i błogosławieństw... Na œwištyniš matki Izydy!... Rzucano jej na bębenek kłębki miedzianego drutu, niekiedy ziarnko złota. Jeden kupiec zapytał: czy można jš odwiedzić? na co z uœmiechem skinęła głowš. Gdy weszła do frontowej galerii, harrańczyk Phut sięgnšł do skórzanego worka i wydobył złoty pierœcień mówišc: -Istar jest bogini wielka i dobra, przyjmij to na jej œwištynię. Kapłanka bystro spojrzała na niego i szepnęła: -Anael, Sachiel... -Amabiel, Abalidot -odpowiedział tym samymtonem podróżny. -Widzę, że kochasz matkę Izydę -rzekła kapłanka głoœno. -Musisz być bogaty i jesteœ hojny, więc warto ci powróżyć. Usiadła przy nim, zjadła parę daktylów i patrzšc na jego dłoń zaczęła mówić: -Przyjeżdżasz z dalekiego kraju od Bretora i Hagita... **Podróż miałeœ szczęœliwš... Od kilku dni œledzš cię Fenicjanie -dodała ciszej. -Przyjeżdżasz po pienišdze, choć niejesteœ kupcem... PrzyjdŸ do mnie dziœ po zachodzie słońca... -Żšdania twoje -mówiła głoœno -powinny sięspełnić... Mieszkam na ulicy Grobów w domupod „Zielonš Gwiazdš ”-szepnęła. Tylko strzeż się złodziei, którzy czyhajš na twójmajštek -zakończyła widzšc, że zacny Asarhadon podsłuchuje. -W moim domu nie ma złodziei!... -wybuchnšł gospodarz. -Kradnš chyba ci, którzy tu z ulicy przychodzš!... -Nie złoœć się, staruszku -odparła szyderczo kapłanka -bo zaraz występuje ciczerwona pręga na szyi, co oznacza œmierćnieszczęœliwš. Usłyszawszy to Asarhadon splunšł po trzykroć i cicho odmówił zaklęcie przeciw złym wróżbom. Gdy zaœ odsunšł się w głšbgalerii, kapłanka zaczęła kokietować harrańczyka. Dała mu różę ze swego wieńca, na pożegnanie uœcisnęła go i poszła do innych stołów. Podróżny skinšł na gospodarza. -Chcę -rzekł -ażeby ta kobieta była u mnie.Każ jš zaprowadzić do mego pokoju. Asarhadon popatrzył mu w oczy, klasnšł wręce i wybuchnšł œmiechem. -Tyfon opętał cię, harrańczyku!... -zawołał. -Gdyby coœ podobnego stało się w moim domu z egipskš kapłankš, wypędziliby mnie z miasta. Tu wolno przyjmować tylko cudzoziemki. -W takim razie ja pójdę do niej -odparł Phut. -Albowiem jest to mšdra i pobożna niewiasta i poradzi mi w wielu zdarzeniach. Po zachodzie słońca dasz mi przewodnika, ażebym idšc nie zbłškał się. -Wszystkie złe duchy wstšpiły do twego serca -odpowiedział gospodarz. -Czy wiesz,że ta znajomoœć będzie cię kosztowała ze dwieœcie drachm, może trzysta nie liczšc tego, co musisz dać służebnicom i œwištyni.Za takš zaœ sumę, zresztš -za pięćset drachm, możesz poznać kobietę młodš i cnotliwš, mojš córkę, która ma już czternaœcie lat i jako dziewczę rozsšdne zbiera sobie posag. Nie włócz się więc nocš po nieznanym mieœcie, bo wpadniesz wręce policji albo złodziei, lecz korzysta z tego, co bogowie ofiarujš ci w domu. Chcesz?... -A czy twoja córka pojedzie ze mnš do Harranu? -spytał Phut. Gospodarz patrzył się na niego zdumiony. Nagle uderzył się w czoło, jakby odgadł tajemnicę, i schwyciwszy podróżnego za rękę pocišgnšł go do zacisznej framugi. -Już wszystko wiem! -szeptał wzburzony. -Ty handlujesz kobietami... Ale pamiętaj, że za wywiezienie jednej Egipcjanki stracisz majštek i pójdziesz do kopalń. Chyba... że mnie weŸmiesz do współki, bo ja tu wszędzie znam drogi... -W takim razie opowiesz mi drogę do domu tej kapłanki -odparł Phut. -Pamiętaj, ażebym po zachodzie słońca miał przewodnika, a jutro moje worki i skrzynię, bo inaczej poskarżę się do sšdu. To powiedziawszy Phut opuœcił restauracjš i poszedł do swego pokoju na górę. Wœciekły z gniewu Asarhadon zbliżył się dostolika, przy którym pili kupcy feniccy, i odwołał na stronę jednego z nich, Kusza. -Pięknych goœci dajesz mi pod opiekę!... -rzekł gospodarz nie mogšc pohamować drżenia głosu. -Ten Phut prawie nic nie jada, każe mi wykupować od złodziei rzeczy, które mu skradziono, a teraz, jakby na uršganie z mego domu, wybiera się do egipskiej tancerki, zamiast obdarować moje kobiety. -Cóż dziwnego? -odparł œmiejšc się Kusz. -Fenicjanki mógł poznać w Sydonie, tutaj zaœ woli Egipcjanki. Głupi jest ten, kto na Cyprze nie kosztuje wina cypryjskiego, tylko piwo tyryjskie. -A ja ci mówię -przerwał gospodarz -że to jest człowiek niebezpieczny... Udaje mieszczanina, choć ma postawę kapłana!... -Ty, Asarhadonie, wyglšdasz jak arcykapłan, a jesteœ tylko szynkarzem! Ława nie przestaje być ławš, choć ma na sobie lwiš skórę. -Ale po co on chodzi do kapłanek?... Przysišgłbym, że to wybieg i że gbur chetyjski, zamiast na ucztę do kobiet, uda się na jakieœ zgromadzenie spiskowców. -Złoœć i chciwoœć zamroczyły twój umysł -odrzekł z powagš Kusz. -Jesteœ jak człowiek, który, szukajšc dyni na figowym drzewie nie widzi figi. Dla każdego kupca jest jasne, że jeżeli Phut ma odebrać pięć talentów od kapłana, to musi skarbić sobie łaski u wszystkich, którzy kręcš się przy œwištyniach. Ale ty już nic nie rozumiesz... -Bo mnie mówi serce że to musi być asyryjski wysłaniec czyhajšcy na zgubę jego œwištobliwoœci... Kusz z pogardš patrzył na Asarhadona. -Więc œledŸ go, czuwaj nad każdym jego krokiem. A jeżeli co wykryjesz, może dostanie ci się jaka czšstka jego majštku. -O, teraz powiedziałeœ mšdre zdanie! -rzekł gospodarz. -Niech ten szczur idzie sobie do kapłanek, a od nich w miejsce nie znane mi. Ale ja za nim poszlę moje Ÿrenice, przed którymi nic się nie ukryje! -------- *Tyr -miasto w Fenicji. **Duchy północnej i wschodniej okolicy œwiata. ROZDZIAŁ DWUDZIESTY Około dziewištej godziny wieczorem Phut opuœcił zajazd „Pod Okrętem ”w towarzystwie Murzyna niosšcego pochodniš.Pół godziny przedtem Asarhadon wysłał naulicę Grobów zaufanego człowieka rozkazujšc, aby pilnie zważał: czy harrańczyk nie wymknie się z domu pod „Zielonš Gwiazdš ”, a jeżeliby tak uczynił -dokšd pójdzie? Drugi zaufany człowiek gospodarza szedł w pewnej odległoœci za Phutem; na węższych ulicach krył się pod domami, na szerszych -udawał pijanego. Ulice były już puste, tragarze i przekupnie spali. Œwieciłosię tylko w mieszkaniach pracujšcych rzemieœlników albo u ludzi bogatych, którzyucztowali na płaskich dachach. W różnych stronach miasta odzywały się dŸwięki arf ifletów, œpiewy, œmiechy, kucie młotów, zgrzytanie pił stolarskich. Czasem okrzyk pijacki, niekiedy wołanie o ratunek. Ulice, którymi przechodził Phut i niewolnik, były po większej częœci ciasne, krzywe, pełne wybojów. W miarę zbliżania się do celu podróży, kamienice były coraz niższe, domy jednopiętrowe liczniejsze i więcej ogrodów, a raczej palm, fig i nędznych akacji, które wychylały się spomiędzy murów, jakby miały zamiar uciec stšd. Na ulicy Grobów widok nagle zmienił się. Miejsce kamienic zajęły rozległe ogrody, awœród nich -eleganckie pałacyki. Przed jednš z bram Murzyn zatrzymał się i zgasił pochodniš. -Tu jest „Zielona Gwiazda ” - rzekł i złożywszy Phutowi niski ukłon zawrócił dodomu. Harrańczyk zapukał do wrót. Po chwili ukazał się odŸwierny. Uważnie obejrzał przybysza i mruknšł: -Anael, Sachiel... -Amabiel, Abalidot -odpowiedział Phut. elnych”48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj˜œ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żfP“cgăgchJci×+qcjH:#-BšdŸ pozdrowiony -rzekł odŸwierny i szybko otworzył bramę. Przeszedłszy kilkanaœcie kroków między drzewami Phut znalazł się w sieni pałacyku, gdzie powitała go znajoma kapłanka. W głębi stał jakiœ człowiek z czarnš brodš i włosami, tak podobny do harrańczyka, że przybysz nie mógł ukryć zdziwienia. -On zastšpi cię w oczach tych, którzy cię œledzš -rzekła z uœmiechem kapłanka. Człowiek przebrany za harrańczyka włożył sobie na głowę wieniec z róŸ i w towarzystwie kapłanki poszedł na pierwszepiętro, gdzie niebawem rozległy się dŸwiękifletu i szczęk pucharów. Phuta zaœ dwaj niżsi kapłani zaprowadzili do łaŸni w ogrodzie. Tam, wykšpawszy go i utrefiwszywłosy, włożyli na niego białe szaty. Z łazienki wszyscy trzej znowu wyszli między drzewa; minęli kilka ogrodów, wreszcie znaleŸli się na pustym placu. -Tam -rzekł do Phuta jeden z kapłanów -sšdawne groby, tam miasto, a tu œwištynia. IdŸ, gdzie chcesz, i niechaj mšdroœć wskazuje ci drogę, a œwięte słowa broniš od niebezpieczeństw. Dwaj kapłani cofnęli się do ogrodu, a Phut został sam. Noc bezksiężycowa była doœć widna. Z daleka, otulony we mgłę, migotał Nil, wyżej iskrzyło się siedem gwiazd Wielkiej NiedŸwiedzicy. Nad głowš podróżnego wznosił się Orion, a nad ciemnymi pylonami płonęła gwiazda Syriusz.„U nas gwiazdy mocniej œwiecš ” -pomyœlałPhut. Zaczšł szeptać modlitwy w nieznanym języku i skierował się ku œwištyni. Gdy odszedł kilkadziesišt kroków, z jednegoogrodu wychylił się człowiek i œledził podróżnego. Lecz prawie w tej samej chwilispadła tak gęsta mgła, że na placu, opróczdachów œwištyni, nie można było nic dojrzeć. Po pewnym czasie harrańczyk natknšł się na wysoki mur. Spojrzał na niebo i poczšł iœć ku zachodowi. Co chwilę przelatywały nad nim nocne ptaki i wielkie nietoperze. Mgła zrobiła się tak gęsta, że musiał dotykać œciany, aby jej nie zgubić. Wędrówka trwała doœć długo, gdy nagle Phut znalazł się przed niskš furtkš, nabitš mnóstwem bršzowych gwoŸdzi. Zaczšł je liczyć od lewej ręki z góry, przy czym jedne mocno naciskał, inne zakręcał. Gdy tym sposobem poruszył ostatni gwóŸdŸu dołu, drzwi cicho otworzyły się. Harrańczyk posunšł się kilka kroków i znalazł się w ciasnej niszy, w której panowała zupełna ciemnoœć. Poczšł ostrożnie próbować nogš gruntu, aż trafił jakby na krawędŸ studni, z której wiał chłód. Tu usiadł i œmiało zsunšł się w głšbprzepaœci, chociaż w tym miejscu i w tym kraju znajdował się dopiero pierwszy raz. Przepaœć jednak nie była głęboka. Phut równymi nogami stanšł na pochyłej podłodze i wšskim korytarzem zaczšł schodzić na dół z takš pewnoœciš, jakby drogę znał od dawna. W końcu korytarza były drzwi. Przybysz znalazł po omacku kołatkę i trzy razy zapukał. W odpowiedzi odezwał się głos, nie wiadomo skšd pochodzšcy: -Ty, który w nocnej godzinie zakłócasz spokój œwiętego miejsca, czy masz prawo tu wchodzić? -Nie skrzywdziłem męża, kobiety, ani dziecka... Ršk moich nie splamiła krew... Niejadłem potraw nieczystych... Nie zabrałem cudzego mienia... Nie kłamałem i nie zdradziłem wielkiej tajemncy -spokojnie odpowiedział harrańczyk. -Jestżeœ tym, którego oczekujš, czy tym, za którego się podajesz? -zapytał głos po chwili. -Jestem ten, który miał przyjœć od braci ze Wschodu, ale to drugie imię jest także moje imię, a w mieœcie północnym posiadamdom i ziemię, jakom rzekł obcym -odpowiedział Phut. Otworzyły się drzwi i harrańczyk wszedł do obszernej piwnicy, którš oœwietlała lampa płonšca na stoliku przed purpurowš zasłonš. Na zasłonie była wyhaftowana złotem skrzydlata kula z dwoma wężami. Na boku stał kapłan egipski w białej szacie. -Który tu wszedłeœ -rzekł kapłan wskazujšc rękš Phuta -czy wiesz, co opowiada ten znak na zasłonie? -Kula -odparł przybysz -jest obrazem œwiata, na którym mieszkamy, a skrzydła wskazujš, że œwiat ten unosi się w przestrzeni jak orzeł. -A węże?... -spytał kapłan. -Dwa węże przypominajš mędrcowi, że kto by zdradził tę wielkš tajemnicę, umrze podwójnie -ciałem i duszš. Po chwili milczenia kapłan znowu zapytał: -Jeżeliœ jest w samej rzeczy Beroes (tu schylił głowę), wielki prorok Chaldei (znowu schylił głowę), dla którego nie ma tajemnic na ziemi ani w niebie, racz powiedzieć słudze twemu: która gwiazda jest najdziwniejsza? Dziwnym jest Hor-set *, który obchodzi niebo w cišgu dwunastu lat, gdyż dokoła niego kršżš cztery mniejsze gwiazdy. Ale dziwniejszym jest Horka **obchodzšcy niebo w trzydzieœci lat. Ma on bowiem nie tylko podwładne sobie gwiazdy, lecz i wielkipierœcień, który niekiedy znika. Wysłuchawszy tego egipski kapłan upadł natwarz przed Chaldejczykiem. Następnie wręczył mu purpurowš szarfę i welon z muœlinu, pokazał, gdzie stojš kadzidła, i wœród niskich ukłonów opuœcił pieczarę. Chaldejczyk został sam. Włożył szarfę na prawe ramię, zakrył twarz welonem i wzišwszy złotš łyżkę nasypał w niš kadzidła, które zapalił u lampki przed zasłonš. Szepczšc obrócił się trzy razy wkoło, a dym kadzidła opasał go jakby potrójnym pierœcieniem. Przez ten czas w pustej pieczarze zapanował dziwny niepokój. Zdawało się, że sufit idzie w górę i rozsuwajš się œciany. Purpurowa zasłona na ołtarzu chwiała się niby poruszana przez ukryte ręce. Powietrze zaczęło falować, jakby wœród niego przelatywały stada niewidzialnych ptaków. Chaldejczyk rozsunšł szatę na piersiach i wydobył złoty medal pokryty tajemniczymi znakami. Pieczara drgnęła, œwięta zasłona poruszyła się gwałtowniej, a w różnych punktach izby ukazały się płomyki. Wtedy mag wzniósł ręce do góry i zaczšł mówić: -„Ojcze niebieski, łaskawy i miłosierny, oczyœć duszę mojš... Zeszlij na niegodnego sługę swoje błogosławieństwa i wycišgnij wszechmocne ramię na duchy buntownicze, abym mógł okazać moc Twojš... Oto znak, którego dotykam w waszej obecnoœci... Otom jest -ja -oparty na pomocy bożej, przewidujšcy i nieustraszony... Otom jest potężny i wywołuję was, i zaklinam... PrzyjdŸcie tu, posłuszne w imię Aye, Saraye, Aye, Saraye... ”W tej chwili z różnych stron odezwały się jakieœ głosy. Około lampki przeleciał jakiœ ptak, potem szata rudej barwy, następnie człowiek z ogonem, nareszcie kogut w koronie, który stanšł nastoliku przed zasłonš. Chaldejczyk znowu mówił: -„W imię wszechmocnego i wiekuistego Boga... Amorul, Tanecha, Rabur, Latisten... Dalekie głosy odezwały się po raz drugi : -„W imię prawdziwego i wiecznie żyjšcego Eloy, Archima, Rabur, zaklinam was i wzywam... Przez imię gwiazdy, która jest słońcem, przez ten jej znak, przez chwalebne i straszne imię Boga żywego... ”*** Nagle wszystko ucichło. Przed ołtarzem ukazało się ukoronowane widmo z berłem w ręku, siedzšce na lwie. -Beroes!... Beroes!... -zawołało widmo stłumionym głosem -po co mnie wywołujesz? -Chcę, ażeby bracia moi z tej œwištyni przyjęli mnie szczerym sercem i nakłonili ucha do słów, które przynoszę im od braci z Babilonu -odpowiedział Chaldejczyk. -Niech się tak stanie -rzekło widmo i znikło. Chaldejczyk został bez ruchu, jak posšg, z odrzuconš w tył głowš, z rękoma wzniesionymi do góry. Stał tak przeszło pół godziny w pozycji niemożliwej dla zwykłego człowieka. W tym czasie cofnšł się kawał muru tworzšcego œcianę pieczaryi weszli trzej kapłani egipscy. Na widok Chaldejczyka, który zdawał się leżeć w powietrzu, oparty plecami o niewidzialnš podporę, kapłani zaczęli spoglšdać na siebieze zdumieniem. Najstarszy rzekł: -Dawniej bywali u nas tacy, ale dziœ nikt tego nie potrafi. Obchodzili go ze wszystkich stron, dotykali zdrętwiałych członków i z niepokojem patrzyli na jego oblicze, żółte i bezkrwiste jak u trupa. -Czy umarł?... -zapytał najmłodszy. Po tych słowach pochylone w tył ciało Chaldejczyka wróciło do pionowej postawy. Na twarzy ukazał się lekki rumieniec, a wzniesione ręce opadły. Westchnšł, przetarł oczy jak człowiek zbudzony ze snu, spojrzał na przybyłych i po chwili rzekł: -Ty -zwrócił się do najstarszego -jesteœ Mefres, arcykapłan œwištyni Ptah w Memfis... - Ty -jesteœ Herhor, arcykapłan Amona w Tebach, najpierwszy mocarz po królu w tym państwie... Ty -wskazał na najmłodszego -jesteœ Pentuer, drugi prorokw œwištyni Amona i doradca Herhora. -A ty niewštpliwie jesteœ Beroes, wielki kapłan i mędrzec babiloński, którego przyjœcie oznajmiono nam przed rokiem -odparł Mefres. -Powiedziałeœ prawdę -rzekł Chaldejczyk. Uœcisnšł ich po kolei, a oni schylali głowy przed nim. -Przynoszę wam wielkie słowa z naszej wspólnej ojczyzny, którš jest mšdroœć -mówił Beroes. -Raczcie ich wysłuchać i działajcie, jak potrzeba. Na znak Herhora Pentuer cofnšł się w głšbpieczary i wyniósł trzy fotele z lekkiego drzewa dla starszych, a niski taboret dla siebie. Usiadł w bliskoœci lampki i wydobył z zanadrza mały sztylet i tabliczkę pokrytšwoskiem. Gdy wszyscy trzej zajęli fotele, Chaldejczyk zaczšł: -Do ciebie, Mefresie, mówi najwyższe kolegium kapłanów w Babilonie. Œwięty stan kapłański w Egipcie upada. Wielu z nich gromadzš pienišdze i kobiety i pędzš życie wœród uciech. Mšdroœć jest zaniedbana. Niemacie władzy ani nad œwiatem niewidzialnym, ani nawet nad własnymi duszami. Niektórzy z was utracili wiarę wyższš, a dla Ÿrenic waszych zakryta jest przyszłoœć. Nawet dzieje się gorzej, bo wielu kapłanów czujšc, że siły ich ducha sš wyczerpane, weszli na drogę kłamstwa izręcznymi sztukami zwodzš prostaków. To mówi najwyższe kolegium: jeżeli chcecie powrócić na dobrš drogę, Beroes zostanie zwami przez kilka lat, ażeby za pomocš iskry przyniesionej z wielkiego ołtarza Babilonu rozniecić prawdziwe œwiatło nad Nilem. -Wszystko tak jest, jak mówisz -odparł zasmucony Mefres. -Zostań przeto między nami kilka lat, ażeby dorastajšca młodzież przypomniała sobie waszš mšdroœć. -A teraz do ciebie, Herhorze, słowa od najwyższego kolegium... Herhor pochylił głowę. -Skutkiem zaniedbania wielkich tajemnic kapłani wasi nie spostrzegli, że dla Egiptu nadchodzš złe lata. Grożš wam klęski wewnętrzne, które tylko cnota i mšdroœć oddalić może. Lecz gorsze jest, że gdybyœcie w cišgu następnych dziesięciu lat rozpoczęli wojnę z Asyriš, wojska jej rozgromiš wasze, przyjdš nad Nil i zniszczš wszystko, co tu istnieje od wieków. Taki złowrogi układ gwiazd, jaki dziœ cięży nad Egiptem, zdarzył się pierwszy raz za dynastii czternastej, kiedywasz kraj zdobyli i złupili Hyksosi. Trzeci raz powtórzy się on za pięćset lub szeœćsetlat od strony Asyrii i ludu Paras, który mieszka na wschód od Chaldei. Kapłani słuchali przerażeni. Herhor był blady, Pentuerowi wypadła z ršk tabliczka. Mefres ujšł wiszšcy na piersiach amulet i modlił się zeschłymi wargami. -Strzeżcie się więc Asyrii -cišgnšł Chaldejczyk -bo dziœ jej godzina. Okrutny tolud !... gardzi pracš, żyje wojnš. Zwyciężonych wbija na pale lub obdziera ze skóry, niszczy zdobyte miasta, a ludnoœć uprowadza w niewolę. Odpoczynkiem ich jest polować na srogie zwierzęta, a zabawš-strzelać z łuków do jeńców lub wyłupywać im oczy. Cudze œwištynie zamieniajš w gruzy, naczyniami bogów posługujš się przy swych ucztach, a kapłanów i mędrców robiš swoimi błaznami. Ozdobš ich œcian sš skóry żywychludzi, a ich stołu -zakrwawione głowy nieprzyjaciół. Gdy Chaldejczyk umilknšł, odezwał się czcigodny Mefres: -Wielki proroku, rzuciłeœ strach na dusze nasze, a nie wskazujesz ratunku. Może być,i z pewnoœciš tak jest, skoro mówisz, że losy przez pewien czas będš dla nas niełaskawe; lecz - jakże tego uniknšć? Sš w Nilu miejsca niebezpieczne, z których żadna łódŸ nie ocali się; toteż mšdroœć sterników omija groŸne wiry. Toż samo z nieszczęœciami narodów. Naród jest czółnem, a czas rzekš, którš w pewnych epokach mšcš wiry. Jeżeli zaœ drobna skorupa rybacza umie wywinšć się od klęski, dlaczego miliony ludu nie mogłyby w podobnych warunkach ujœć zagłady? -Mšdre sš słowa twoje -odparł Beroes -aletylko w pewnej częœci potrafię na nie odpowiedzieć. -Miałżebyœ nie znać wszystkiego, co się stanie? -zapytał Herhor. -Nie pytaj mnie o to: co wiem, a czego nie mogę powiedzieć. Najważniejszš rzeczš dlawas jest utrzymać dziesięcioletni pokój z Asyriš, a to leży w granicy waszych sił. Asyria jeszcze się boi was, nic nie wie o zbiegu złych losów nad waszym krajem i chce rozpoczšć wojnę z ludami Północy i Wschodu, które siedzš dokoła morza. Przymierze więc z niš moglibyœcie zawrzeć dzisiaj... -Na jakich warunkach? -wtršcił Herhor. -Na bardzo dobrych. Asyria odstšpi wam ziemię izraelskš aż do miasta Akko i kraj Edom aż do miasta Elath. Zatem bez wojny granice wasze posunš się o dziesięć dni marszu na północ i dziesięć dni na wschód. -A Fenicja?... -spytał Herhor. -Strzeżcie się pokusy!... -zawołał Beroes. -Gdyby dziœ faraon wycišgnšł rękę po Fenicję, za miesišc armie asyryjskie, przeznaczone na północ i wschód, zwróciłyby się na południe, a przed upływem roku konie ich pławiłyby się w Nilu... -Ależ Egipt nie może wyrzec się wpływu na Fenicjš! -przerwał z wybuchem Herhor. -Gdyby się nie wyrzekł, sam przygotowałbywłasnš zgubę -mówił Chaldejczyk. -Zresztš, powtarzam słowa najwyższego kolegium: „Powiedz Egiptowi -nakazywali bracia z Babilonu -ażeby na dziesięć lat przytulił się do swej ziemi jak kuropatwa, bo czyha na niego jastrzšb złych losów. Powiedz, że my, Chaldejczycy, nienawidzimyAsyryjczyków bardziej niż Egipcjanie, gdyż znosimy ciężar ich władzy; lecz mimo to zalecamy Egiptowi pokój z tym ludem krwiożerczym. Dziesięć lat -mały to przecišg czasu, po którym możecie nie tylko odzyskać dawne pozycje, ale i nas ocalić ”. -To prawda! -rzekł Mefres. -Rozważcie tylko -cišgnšł Chaldejczyk. -Jeżeli Asyria z wami będzie prowadziła wojnę, pocišgnie Babilon, który brzydzi się wojnš, wyczerpie wasze bogactwa i zatrzyma pracę mšdroœci. Choćbyœcie nie ulegli, kraj wasz na długie lata będzie zniszczony i straci nie tylko dużo ludnoœci, ale i te ziemie urodzajne, które bez waszych starań piasek zasypałby w cišgu roku. -To rozumiemy -wtršcił Herhor -i dlatego nie myœlimy zaczepiać Asyrii. Ale Fenicja... -Cóż wam szkodzi -mówił Beroes -że asyryjski rozbójnik œciœnie fenickiego złodzieja? Na tym zyskajš nasi i wasi kupcy. A jeżeli zechcecie posiadać Fenicjan. pozwólcie, ażeby osiedlali się na waszych brzegach. Jestem pewny że najbogatsi z nich i najzręczniejsi ucieknš spod władzy Asyryjczyków. -Cóż by się stało z naszš flotš, gdyby Asyria osiedliła się w Fenicji? -pytał Herhor. -Nie jest to naprawdę wasza flota, tylko fenicka -odparł Chaldejczyk. -Gdy więc zabraknie wam tyryjskich i sydońskich statków, zaczniecie budować własne i ćwiczyć Egipcjan w sztuce żeglarskiej. Jeżeli będziecie mieli rozum i dzielny charakter, wydrzecie Fenicjanom handel na całym zachodzie... Herhor machnšł rękš. -Powiedziałem, co mi kazano -rzekł Beroes-a wy czyńcie, co wam się podoba. Lecz pamiętajcie, że cišży nad wami dziesięć lat złowrogich. -Zdaje mi się, œwięty mężu -wtršcił Pentuer -że mówiłeœ i o klęskach wewnętrznych, jakie grożš Egiptowi w przyszłoœci. Co to będzie?... jeżeli raczysz odpowiedzieć słudze twemu. -O to nie pytajcie mnie. Te rzeczy lepiej powinniœcie znać aniżeli ja, człowiek obcy. Przezornoœć odkryje wam chorobę a doœwiadczenie poda lekarstwa. -Lud jest strasznie uciskany przez wielkich -szepnšł Pentuer. -Pobożnoœć upadła!... -rzekł Mefres. -Jest wielu ludzi, którzy wzdychajš do wojny za granicš -dodał Herhor. -Ja zaœ oddawna widzę, że jej prowadzić nie możemy.Chyba za dziesięć lat... -Więc zawrzecie traktat z Asyriš? -spytał Chaldejczyk. -Amon, który zna moje serce -mówił Herhor -wie, jak mi podobny traktat jest obmierzły... Tak jeszcze nie dawno nędzni Asyryjczycy płacili nam daniny!... Lecz jeżeli ty, ojcze œwięty, i najwyższe kolegium mówicie, że losy sš przeciwko nam, musimy zawrzeć traktat... -Prawda, że musimy!... -dodał Mefres. -W takim razie zawiadomcie kolegium w Babilonie o postanowieniu, a oni sprawiš, żekról Assar przyszle do was poselstwo. Ufajcie mi, że układ ten jest bardzo korzystny: bez wojny zwiększacie swoje posiadłoœci!... Wreszcie -rozmyœlało nad idot -odpowiedział Phut. elnych”48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj˜œ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żkP9cl‰™ Dm"Hc€nj&žco5d Dnim nasze kolegium kapłańskie. -Oby spadły na was wszelkie błogosławieństwa: dostatki, władza i mšdroœć -rzekł Mefres. -Tak, trzeba dŸwignšć nasz stan kapłański, a ty œwięty mężu Beroesie, pomożesz nam. -Trzeba nade wszystko ulżyć nędzy ludu -wtršcił Pentuer. -Kapłani... lud!... -mówił jakby do siebie Herhor. -Tu przede wszystkim trzeba powœcišgnšć tych, którzy pragnš wojny... Prawda, że jego œwištobliwoœć faraon jest za mnš, i zdaje mi się, żem pozyskał niejaki wpływ na serce dostojnego następcy (oby żyli wiecznie! ). Ale Nitager, któremu wojna jest potrzebna jak rybie woda... Ale naczelnicy wojsk najemnych, którzy dopieropodczas wojny coœ znaczš u nas... Ale naszaarystokracja, która myœli, że wojna spłaci fenickie długi, a im przyniesie majštek. -Tymczasem rolnicy upadajš pod nawałem prac, a robotnicy publiczni burzš się z powodu zdzierstwa przełożonych -wtršcił Pentuer. -Ten zawsze swoje! -mówił zadumany Herhor. -Myœl ty sobie, Pentuerze, o chłopach i robotnikach, ty, Mefresie, o kapłanach. Niewiem, co wam się uda zrobić, ale ja -przysięgam, że gdyby mój własny syn pchał Egipt do wojny, zetrę własnego syna.-Tak uczyń -rzekł Chaldejczyk. -Zresztš, kto chce, niech toczy wojnę, byle nie w tych stronach, gdzie można zetknšć się z Asyriš. Na tym posiedzenie zakończyło się. Chaldejczyk włożył szarfę na ramię i zasłonę na twarz, Mefres i Herhor stanęli po obu stronach jego, a za nimi Pentuer, wszyscy zwróceni do ołtarza. Gdy Beroes skrzyżowawszy ręce na piersiach szeptał, w podziemiu zaczšł się znowu niepokój i było słychać niby daleki zgiełk, który zdziwił asystentów. Wówczasmag odezwał się głoœno: -Baralanensis, Baldachiensis, Paumachiae, wzywam was, abyœcie byli œwiadkami naszych układów i wspierali nasze zamiary... Rozległ się dŸwięk tršb tak wyraŸny, że Mefres schylił się do ziemi, Herhor obejrzał się zdziwiony, a Pentuer uklškł, zaczšł drżeć i zasłonił uszy. Purpurowa kotara na ołtarzu zachwiała się, a jej fałdy przybrały takš formę, jak gdyby spoza niej chciał wyjœć człowiek. -BšdŸcie œwiadkami -wołał zmienionym głosem Chaldejczyk -niebieskie i piekielne moce. A kto by nie dotrzymał umowy albo zdradził jej tajemnicę, niech będzie przeklęty... -Przeklęty!... ” --powtórzył jakiœ głos. -„I zniszczony... ” -„I zniszczony... ” -W tym widzialnym i tamtym niewidzialnym życiu. Przez niewysłowione imię Jehowa, nadŸwięk którego ziemia drży, morze cofa się, ogień gaœnie, rozkładajš się elementy natury... W jaskini zapanowała formalna burza. DŸwięki tršb mięszały się z odgłosem jakbydalekich piorunów. Zasłona ołtarza prawie poziomo uniosła się i poza niš, wœród migotliwych błyskawic, ukazały się dziwne twory, na poły ludzkie, na poły roœlinne i zwierzęce, skłębione i pomięszane. Nagle wszystko ucichło i Beroes z wolna wzniósł się w powietrze, ponad głowy trzech asystujšcych kapłanów. O godzinie ósmej z rana harrańczyk Phut wrócił do fenickiego zajazdu „Pod Okrętem ”, gdzie już znalazły się jego worki i skrzynia zabrana przez złodziei. Zaœ kilka minut po nim przyszedł zaufany sługa Asarhadona, którego gospodarz zaprowadził do piwnicy i krótko spytał: -Cóż?... -Byłem przez całš noc -odparł sługa -na placu, gdzie jest œwištynia Seta. Około dziesištej wieczorem, z ogrodu, który leży o pięć posesji dalej aniżeli dom „Zielonej Gwiazdy, wyszło trzech kapłanów. Jeden z nich, z czarnš brodš i włosami, skierował swoje stopy przez plac, do œwištyni Seta. Pobiegłem za nim, ale zaczęła padać mgła izginšł mi z oczu. Czy wrócił pod „Zielonš Gwiazdę ” i kiedy - nie wiem. Gospodarz zajazdu wysłuchawszy sprawozdania stuknšł się w czoło i zaczšł mruczeć do siebie: -Więc mój harrańczyk, jeżeli ubiera się w strój kapłana i chodzi do œwištyni, musi być kapłanem. A jeżeli nosi brodę i włosy, musi być kapłanem chaldejskim. A jeżeli po kryjomu widuje się z tutejszymi kapłanami,więc jest w tym jakieœ szelmostwo. Nie powiem o tym policji, bo mógłbym złapać się. Ale zawiadomię którego z wielkich Sydończyków, bo może być w tym interes do zrobienia, jeżeli nie dla mnie, to dla naszych. Niedługo wrócił inny posłaniec. Asarhadon i z tym zeszedł do piwnicy i usłyszał następnš relację: -Przez całš noc stałem naprzeciw domu pod „Zielonš Gwiazdš ”. Harrańczyk tam był, upił się i wyrabiał takie krzyki, że aż policjant upominał odŸwiernego... -Hę? -spytał gospodarz. -Harrańczyk był pod „Zielonš Gwiazdš ”przez całš noc i ty go widziałeœ?... -I nie tylko ja, ale policjant... Asarhadon sprowadził pierwszego sługę i każdemu z nich kazał powtórzyć jego opowiadanie. Powtórzyli wiernie, każdy swoje. Z czego wynikło, że Phut harrańezyk przez całš noc bawił się pod „Zielonš Gwiazdš ”ani na chwilę nie opuszczajšc jej, a jednoczeœnie -że póŸnymwieczorem szedł do œwištyni Seta, z którejnie wracał. -O!... -mruczał Fenicjanin -w tym wszystkimkryje się bardzo wielkie szelmostwo... Muszę czym prędzej zawiadomić starszych gminy fenickiej, że ten Chetyjczyk umie bywać jednoczeœnie w dwóch miejscach. Zarazem poproszę go, ażeby wyniósł się z mego zajazdu... Nie lubię takich, którzy majš dwie postacie: jednš swojš, drugš na zapas. Bo taki człowiek jest albo wielki złodziej, albo czarownik, albo spiskowiec. Ponieważ Asarhadon lękał się tych rzeczy, więc przeciw czarom zabezpieczył się modlitwami do wszystkich bogów, jacy ozdabiali jego szynkownię. Potem pobiegł domiasta, gdzie zawiadomił o fakcie starszego gminy fenickiej i starszego cechuzłodziei. Nareszcie wróciwszy do domu wezwał dziesiętnika policji i oœwiadczył mu, że Phut może być człowiekiem niebezpiecznym. W końcu zażšdał od harrańczyka, ażeby opuœcił jego zajazd, któremu nie przynosi zysków, tylko podejrzenia i straty. Phut chętnie zgodził się na propozycjš i oœwiadczył gospodarzowi, że jeszcze dzisiejszego wieczora odpłynie do Tebów. „Bodajżeœ stamtšd nie wrócił!... -pomyœlał goœcinny gospodarz. -Bodajeœ zgnił w kopalniach albo wpadł do rzeki na pastwę krokodylom ”. -------- *Planeta Jowisz. **Planeta Saturn. ***Zaklęcia magów ROZDZIAŁ DWUDZIESTY PIERWSZY Podróż księcia następcy zaczęła się w najpiękniejszej porze roku, w miesišcu Famenut (koniec grudnia, poczštek stycznia). Woda spadła do połowy wysokoœci, odsłaniajšc coraz nowe płaty ziemi. Od Tebów płynęły do morza mnogie tratwy z pszenicš; w Dolnym Egipcie zbierano koniczynę i senes. Drzewa pomarańczowe i granaty okryły się kwiatami, a na polach siano: łubin, len, jęczmień, bób, fasolę, ogórki i inne roœliny ogrodowe. Odprowadzony do przystani memfijskiej przez kapłanów, najwyższych urzędników państwa, gwardię jego œwištobliwoœci faraona i tłumy ludu, ksišżę namiestnik, Ramzes, wszedł do złocistej barki około dziesištej rano. Pod pomostem, na którym stały kosztowne namioty, dwudziestu żołnierzy robiło wiosłami; zaœ pod masztem i na obu końcach łodzi zajęli miejsca najlepsi inżynierowie wodni. Jedni pilnowali żagla, drudzy komenderowali wioœlarzami, inni nadawali kierunek statkowi. Ramzes zaprosił do swej barki najczcigodniejszego arcykapłana Mefresa i œwiętego ojca Mentezufisa, którzy mieli mutowarzyszyć w podróży i pełnieniu władzy.Wezwał też dostojnego nomarchę Memfisu,który księcia odprowadzał do granic swojejprowincji. Na kilkaset kroków przed namiestnikiem płynšł piękny statek dostojnego Otoesa, który był nomarchš Aa, prowincji sšsiadujšcej z Memfisem. Zaœ za księciem uszykowały się niezliczone statki, zajęte przez dwór, kapłanów, oficerów i urzędników. Żywnoœć i służba odjechały wczeœniej. Nil do Memfisu płynie między dwoma pasmami gór. Dalej góry skręcajš na wschód i zachód, a rzeka dzieli się na kilka ramion, których wody toczš się ku morzu przez wielkš równinę. Gdy statek odbił od przystani, ksišżę chciałporozmawiać z arcykapłanem Mefresem. Wtej chwili jednak zerwał się taki okrzyk tłumu, że następca musiał wyjœć spod namiotu i ukazać się ludowi. Lecz wrzawa zamiast zmniejszyć się rosła.Na obu brzegach stały i wcišż zwiększały się tłumy półnagich wyrobników lub odzianych w œwišteczne szaty mieszczan. Bardzo wielu miało wieńce na głowach, prawie wszyscy zielone gałšzki w rękach. Niektóre grupy œpiewały, wœród innych rozlegał się łoskot bębnów i dŸwięki fletów. Gęsto ustawione wzdłuż rzeki żurawie z kubłami próżnowały. Natomiast kršżył po Nilu rój drobnych czółenek, których osady rzucały kwiaty pod barkę następcy. Niektórzy sami skakali w wodę i płynęli za ksišżęcym statkiem. „Ależ oni tak mnie pozdrawiajš jak jego œwištobliwoœć!... ” - pomyœlał ksišżę. I wielka duma opanowała jego serce na widok tylu strojnych statków, które mógł zatrzymać jednym skinieniem, i tych tysięcyludzi, którzy porzucili swoje zajęcia i narażali się na kalectwo, nawet na œmierć, byle spojrzeć w jego boskie oblicze. Szczególniej upajał Ramzesa niezmierny krzyk tłumu nie ustajšcy ani na chwilę. Krzyk ten napełniał mu piersi, uderzał do głowy, podnosił go. Zdawało się księciu, żegdyby skoczył z pomostu, nawet nie dosięgnšłby wody, bo zapał ludu porwałby go i uniósł ku niebu jak ptaka. Statek nieco zbliżył się ku lewemu brzegowi, postacie tłumu zarysowały się wyraŸniej i ksišżę spostrzegł coœ, czego się nie spodziewał. Podczas gdy pierwsze szeregi ludu klaskałyi œpiewały, w dalszych widać było kije, gęsto i szybko spadajšce na niewidzialne grzbiety. dziwiony namiestnik zwrócił się do nomarchy Memfisu. -Spojrzyj no, wasza dostojnoœć... Tam kije sš w robocie?... Nomarcha przysłonił rękš oczy, szyja poczerwieniała mu... -Wybacz, najdostojniejszy panie, ale ja Ÿle widzę... -Bijš... z pewnoœciš bijš -powtarzał ksišżę. -To jest możliwe -odparł nomarcha. -Zapewne policja schwytał a bandę złodziei... Niezbyt zadowolony następca poszedł na tył statku, między inżynierów, którzy nagleskręcili ku œrodkowi rzeki, i z tego punktu spojrzał ku Memfsowi. Brzegi w górze Nilu były prawie puste, czółenka znikły, żurawie czerpišce wodę pracowały, jak gdyby nic nie zaszło. -Już skończyła się uroczystoœć?... -zapytałksišżę jednego z inżynierów, wskazujšc w górę rzeki. -Tak... Ludzie wrócili do roboty -odparł inżynier. -Bardzo prędko !... -Muszš odzyskać czas stracony -rzekł nieostrożnie inżynier. Następca drgnšł i bystro spojrzał na mówišcego. Lecz wnet uspokoił się i wróciłpod namiot. Okrzyki nic go już nie obchodziły. Był pochmurny i milczšcy. Po wybuchu dumy uczuł pogardę dla tłumu, który tak prędko przechodzi od zapału do żurawi czerpišcych błoto. W tej okolicy Nil zaczyna dzielić się na odnogi. Statek naczelnika nomesu Aa skręcił ku zachodowi i po godzinnej jeŸdzie przybił do brzegu. Tłumy były jeszcze liczniejsze aniżeli pod Memfisem. Ustawiono mnóstwo słupów z choršgwiami i bram triumfalnych owiniętychzieleniš. Między ludem coraz częœciej możnabyło napotkać obce twarze i ubiory. Gdy ksišżę wysiadł na lšd, zbliżyli się kapłani z baldachimem, a dostojny nomarcha Otoes rzekł do niego: -BšdŸ pozdrowiony, namiestniku boskiego faraona, w granicach nomesu Aa. Na znak łaski swej, która jest dla nas niebieskš rosš, chciej złożyć ofiarę bogu Ptah, naszemu patronowi, i przyjmij pod swojš opiekę i władzę ten nomes z jego œwištyniami, urzędnikami, ludem, bydłem, zbożem i wszystkim, co się tu znajduje. Następnie zaprezentował mu grupę młodych elegantów, pachnšcych, uróżowanych, ubranych w szaty haftowane złotem. Byli to bliżsi i dalsi krewni nomarchy, miejscowa arystokracja. Ramzes przypatrzył im się z uwagš. -Aha! -zawołał. -Zdawało mi się, że czegoœbrakuje tym panom, i już widzę. Oni nie majš peruk... -Ponieważ ty, najdostojniejszy ksišżę, nie używasz peruki, więc i nasza młodzież œlubowała sobie nie nosić tego stroju -odparł nomarcha. Po tym objaœnieniu jeden z młodych ludzi stanšł za księciem z wachlarzem, drugi z tarczš, trzeci z włóczniš i rozpoczšł się pochód. Następca szedł pod baldachimem, przed nim kapłan z puszkš, w której paliłysię kadzidła -wreszcie kilka młodych dziewczšt rzucajšcych róże na œcieżkę, którš ksišżę miał przechodzić. Lud w œwištecznych strojach, z gałšzkami w rękach, tworzył szpaler i krzyczał, œpiewał lub padał na twarz przed następcšfaraona, ale ksišżę spostrzegł że mimo głoœnych oznak radoœci twarze sš martwe izakłopotane. Zauważył też, że tłum jest podzielony na grupy, którymi dyrygujš jacyœ ludzie, i że uciecha odbywa się na komendę. I znowu uczuł w sercu chłód pogardy dla tego motłochu, który nawet cieszyć się nie umie. Z wolna orszak zbliżył się do murowanej kolumny, która odgraniczała nomes Aa od nomesu memfijskiego. Na kolumnie z trzechstron znajdowały się napisy do-tyczšce: rozległoœci, ludnoœci i liczby miast prowincji z czwartej strony stał posšg bożka Ptah, okręconego od stóp do piersi wpowijaki, w zwykłym czepcu na głowie, z laskš w ręku. Jeden z kapłanów podał księciu złotš łyżkę z płonšcym kadzidłem. Następca odmawiajšc przepisane modlitwy wycišgnšł kadzielnicę na wysokoœć oblicza bóstwa i kilkakrotnie nisko się skłonił. Okrzyki ludu i kapłanów wzmogły się jeszcze bardziej, choć między arystokratycznš młodzieżš widać było uœmieszki i drwinki. Ksišżę, który od czasu pogodzenia się z Herhorem okazywał wielki szacunek bogom i kapłanom, lekko zmarszczył brwi i w jednej chwili młodzieżzmieniła postawę. Wszyscy spoważnieli, a niektórzy upadli na twarz przed kolumnš. „Zaprawdę! -pomyœlał ksišżę -ludzie szlachetnego urodzenia lepsi sš aniżeli ten motłoch... Cokolwiek czyniš, sercem czyniš,nie jak ci, którzy wrzeszczšc na mojš czeœć radzi by jak najprędzej wrócić do swoich obór i warsztatów... ” Teraz, lepiej niż kiedykolwiek, zmierzył odległoœć, jaka istniała pomiędzy nim i prostakami. I zrozumiał, że tylko arystokracja jest klasš, z którš łšczy go wspólnoœć uczuć. Gdyby nagle znikli ci strojni młodzieńcy i piękne kobiety, których płonšce spojrzenia œledzš każdy jego ruch, ażeby natychmiast służyć mu i spełniać rozkazy, gdyby ci znikli, ksišżę wœród niezliczonych tłumów ludu czułby sięsamotniejszym aniżeli w pustyni. Oœmiu Murzynów przyniosło lektykę ozdobionš nad baldachimem strusimi pióramii ksišżę wsiadłszy w niš udał się do stolicynomesu, Sochem, gdzie zamieszkał w rzšdowym pałacu. Pobyt Ramzesa w tej prowincji, o kilka mil zaledwie oddalonej od Memfisu, cišgnšł się miesišc. Cały zaœ ten czas upłynšł mu na przyjmowaniu próœb, odbieraniu hołdów, prezentacjach urzędników i ucztach. Uczty odbywały się podwójne: jedne w pałacu, w których przyjmowała udział arystokracja, drugie -w dziedzińcu zewnętrznym, gdzie pieczono całe woły, zjadano setki sztuk chleba i wypijano setki dzbanów piwa. Tu raczyła się służba ksišżęca i niżsi urzędnicy nomesu. Ramzes podziwiał hojnoœć nomarchy i przywišzanie wielkich panów, którzy dniem i nocš otaczali namiestnika, czujni na każdejego skinienie i gotowi spełniać rozkazy. Nareszcie, zmęczony zabawami, ksišżę oœwiadczył dostojnemu Otoesowi, że chce bliżej poznać gospodarstwo prowincji. Taki bowiem otrzymał rozkaz od jego œwištobliwoœci faraona. Życzeniu stało się zadoœć. Nomarcha poprosił księcia, aby usiadł do lektyki, niesionej tylko przez dwu ludzi, i z wielkim orszakiem zaprowadził go do œwištyni bóstwa Hator. Tam orszak został w przysionku, a nomarcha kazał tragarzom wnieœć księcia na szczyt jednego z pylonówisam mu towarzyszył. Ze szczytu szeœciopiętrowej wieży, skšd kapłani obserwowali niebo i za pomocš kolorowych choršgwi porozumiewali się z sšsiednimi œwištyniami w Memfis, Athribis iAnu, wzrok ogarniał w kilkumilowym promieniu prawie całš prowincję. Z tego też miejsca dostojny Otoes pokazywał księciu: gdzie leżš pola i winnice faraona, który kanał oczyszcza się obecnie, która tama ulega naprawie, gdzie znajdujš się piece do topienia bršzu, gdzie spichrze królewskie, gdzie bagna zaroœnięte lotosem i papirusem, które pola zostały zasypane piaskiem i tak dalej. Ramzes był zachwycony pięknym widokiem igoršco dziękował Otoesowi za doznanš przyjemnoœć. Lecz gdy wrócił do pałacu i wedle rady ojca zaczšł notować wrażenia, przekonał się, że jego wiadomoœci o ł Phut. elnych”48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj˜œ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żpPrcqÂŢcr {s!Żc€tĘ/ăcu­>şekonomicznym stanie nomesu Aa nie rozszerzyły się. Po paru dniach znowu zażšdał od Otoesa wyjaœnień dotyczšcych administracji prowincjš. Wówczas dostojny pan kazał zgromadzić się wszystkim urzędnikom i przedefilować przed księciem,który w głównym dziedzińcu siedział na wzniesieniu. Więc przesuwali się około namiestnika wielcy i mali podskarbiowie, pisarze od zbóż, wina, bydła i tkanin. Naczelnicy mularzy i kopaczy, inżynierowie lšdowi i wodni, lekarze różnych chorób, oficerowie pułków robotniczych, pisarze policji, sędziowie, dozorcy więzień nawet paraszytowie i oprawcy. Po nich dostojny nomarcha przedstawił Ramzesowi jego własnych urzędników tej prowincji. Ksišżę zaœ z niemałym zdziwieniem dowiedział się,że w nomesie Aa i mieœcie Sochem posiada: osobnego wożnicę, łucznika, nosiciela tarczy, włóczni i topora, kilkunastu lektykarzy, paru kucharzy, podczaszych, fryzjerów i wielu innych służebników, odznaczajšcych się przywišzaniem i wiernoœciš, choć Ramzes wcale ich nie znałi nawet nie słyszał ich nazwisk. Zmęczony i znudzony jałowym przeglšdem urzędników, ksišżę upadł na duchu. Przerażała go myœl, że on nic nie pojmuje, że więc jest niezdolny do kierowania państwem. Lecz nawet przed samym sobš lękał się przyznać do tego. Bo jeżeli nie potrafi rzšdzić Egiptem, a inni poznajš się na tym, co mu pozostanie?... Tylko œmierć. Ramzes czuł, że poza tronemnie ma dla niego szczęœcia, że bez władzy -nie mógłby istnieć. Lecz gdy parę dni odpoczšł, o ile można było odpoczšć w chaosie dworskiego życia,znowu wezwał do siebie Otoesa i rzekł mu:-Prosiłem waszš dostojnoœć, ażebyœ mnie wtajemniczył w rzšdy swego nomesu. Zrobiłeœ tak: pokazałeœ mi kraj i urzędników, ale ja jeszcze nic nie wiem. Owszem, jestem jak człowiek w podziemiach naszych œwištyń, który widzi dokoła siebie tyle dróg, że w końcu nie może wyjœć na œwiat. Nomarcha zafrasował się. -Co mam robić? -zawołał. -Czego chcesz ode mnie, władco?... Rzeknij tylko słowo, aoddam ci mój urzšd, majštek, nawet głowę.A widzšc, że ksišżę przyjmuje łaskawie te zapewnienia, prawił dalej: -W czasie podróży widziałeœ lud tego nomesu. Powiesz, że nie byli wszyscy. Zgoda. Każę, aby wyszła cała ludnoœć, a jest jej: mężów, kobiet, starców i dzieci około dwustu tysięcy sztuk. Z wierzchołka pylonu raczyłeœ oglšdać nasze terytorium. Lecz jeżeli pragniesz, możemy z bliska obejrzeć każde pole, każdš wieœ i ulice miasta Sochem. Nareszcie pokazałem ci urzędników międzyktórymi, prawda, że brakowało najniższych. Ale wydaj rozkaz, a wszyscy stanš jutro przed twoim obliczem i będš leżeli na brzuchach swych. Cóż mam więcej uczynić?... odpowiedz, najdostojniejszy panie!... -Wierzę ci, że jesteœ najwierniejszy -odparł ksišżę. -Objaœnij mi więc dwie rzeczy: jednš -dlaczego zmniejszyły się dochody jego œwištobliwoœci faraona, drugš-co ty sam robisz w nomesie?... Otoes zmięszał się, a ksišżę prędko dodał: -Chcę wiedzieć: co tu robisz i jakimi sposobami rzšdzisz, gdyż jestem młody i dopiero zaczynam rzšdy... -Ale masz mšdroœć starca! -szepnšł nomarcha. -Godzi się więc -mówił ksišżę -ażebym ja wypytywał doœwiadczonych, a ty żebyœ mi udzielał nauk. -Wszystko pokażę waszej dostojnoœci i opowiem -rzekł Otoes. -Ale trzeba nam wydostać się w miejsce, gdzie nie ma tej wrzawy... Istotnie w pałacu, który zajmował ksišżę, na dziedzińcach wewnętrznych i zewnętrznych, tłoczyło się takie mnóstwo ludzi jak na jarmarku. Jedli oni, pili, œpiewali, mocowali się lub gonili, a wszystko na chwałę namiestnika, którego byli sługami. Jakoż około trzeciej po południu nomarcha kazał wyprowadzić dwa konie na których wraz z księciem wyjechali z miasta na zachód. Dwór zaœ został w pałacu i bawił się jeszcze weselej. Dzień był piękny, chłodny ziemia okryta zielonoœciš i kwieciem. Nad głowami jeŸdŸców rozlegały się œpiewy ptaków, powietrze było pełne woni. -Jak tu przyjemnie! -zawołał Ramzes. -Pierwszy raz od miesišca mogę zebrać myœli. A już zaczšłem wierzyć, że w mojej głowie osiedlił się cały pułk wozów wojennych i od rana do nocy odbywa musztrę. -Taki jest los mocarzy œwiata -odparł nomarcha Stanęli na wzgórzu. U stóp ich leżała ogromna łška przecięta błękitnš strugš. Napółnocy i na południu bieliły się mury miasteczek, za łškš, aż do krańca horyzontu, cišgnęły się czerwone piaski pustyni zachodniej, od której niekiedy wiałotchnienie upalnego wiatru jak z pieca. Na łšce pasły się niezliczone stada zwierzšt domowych: rogate i bezrogie woły owce, kozy, osły, antylopy, nawet nosorożce. Tu iówdzie było widać kępy moczarów obrosłych roœlinami wodnymi i krzakami, wktórych roiły się dzikie gęsi, kaczki, gołębie, bociany, ibisy i pelikany. -Spojrzyj, panie -rzekł nomarcha -oto obraz naszego kraju Queneh, Egiptu. Oziris umiłował ten pasek ziemi wœród pustyń, zasypał go roœlinnoœciš i zwierzętami, aby mieć z nich pożytek. Potem dobry bóg przyjšł na siebie ludzkš postać i był pierwszym faraonem. A gdy poczuł, że mu ciało więdnie, opuœcił je i wstšpił w swegosyna, a następnie w jego syna. Tym sposobem Oziris żyje między nami od wieków jako faraon i cišgnie korzyœci z Egiptu i jego bogactw, które sam stworzył.Rozrósł się pan jak potężne drzewo. Konarami jego sš wszyscy królowie egipscy, gałęŸmi -nomarchowie i kapłani, agałšzkami -stan rycerski. Widzialny bóg zasiada na tronie ziemskim i pobiera należny mu dochód z kraju; niewidzialny przyjmuje ofiary w œwištyniach i przez usta kapłanów opowiada swojš wolę. -Mówisz prawdę -wtršcił ksišżę. -Tak jest napisano. -Ponieważ Oziris-faraon -cišgnšł nomarcha -nie może sam zajmować się ziemskim gospodarstwem, więc polecił czuwać nad swoim majštkiem nam, nomarchom, którzy z jego krwi pochodzimy. -To jest prawda -rzekł Ramzes. -Nawet niekiedy słoneczny bóg wciela się w nomarchę i daje poczštek nowej dynastii. Tak powstały dynastia memfijska, elefantyjska, tebeńska, ksoicka... -Rzekłeœ, panie -mówił dalej Otoes. -A teraz odpowiem na to, o co mnie pytałeœ. Pytałeœ: co ja tu robię w nomesie?... Pilnujęmajštku Ozirisa-faraona i mojej w nim czšstki. Spojrzyj na te stada: widzisz różnezwierzęta. Jedne dajš mleko, inne mięso, inne wełnę i skóry. Podobnie ludnoœć Egiptu:jedni dostarczajš zbóż, inni wina, tkanin, sprzętów, budynków. Mojš zaœ rzeczš jest pobrać od każdego, co winien, i złożyć u stóp faraona. W dozorowaniu tak licznych stad sam nie podołałbym; więc wybrałem sobie czujne psy i mšdrych pasterzy. Jedni dojš zwierzęta, strzygš, zdejmujš z nich skóry, drudzy pilnujš, aby złodziej nie pokradł ich lub nie poszarpał drapieżnik. Podobnie z nomesem: nie zdšżyłbym zebrać wszystkich podatków i ustrzec ludzi od złego; więc mam urzędników, którzy robiš,co jest słuszne, a mnie składajš rachunki ze swych czynnoœci. -Wszystko jest prawdš -przerwał ksišżę -znam to i rozumiem. Lecz nie mogę dojœć: dlaczego zmniejszyły się dochody jego œwištobliwoœci, pomimo że sš tak pilnowane? -Chciej przypomnieć sobie, wasza dostojnoœć -odparł nomarcha -że bóg Set, choć jest rodzonym bratem słonecznego Ozirisa, nienawidzi go, walczy z nim i psujewszelkie jego dzieła. On zsyła œmiertelne choroby na ludzi i bydło, on sprawia, że przybór Nilu jest za mały lub zanadto gwałtowny, on na Egipt w porze goršcej rzuca tumany piasków. Gdy rok jest dobry, Nil dosięga pustyni, gdy zły -pustynia przychodzi do Nilu, a wówczas i dochody królewskie muszš być mniejsze. -Spojrzyj, wasza czeœć -mówił wskazujšc na łškę. -Liczne sš te stada, ale za mojej młodoœci były liczniejsze. A kto temu winien? Nikt inny, tylko Set, któremu nie oprš się ludzkie siły. Ta łška, dziœ ogromna, była niegdyœ jeszcze większš, i ztego miejsca nie widywano pustyni, która nas dziœ przeraża. Gdzie bogowie walczš, człowiek nie poradzi; gdzie Set zwycięża Ozirisa, któż mu zabiegnie drogę? Dostojny Otoes skończył; ksišżę zwiesił głowę. Niemało nasłuchał się on w szkołach o łasce Ozirisa i niegodziwoœciachSeta i jeszcze dzieckiem będšc gniewał się,że z Setem nie zrobiono ostatecznych rachunków. „Jak ja urosnę -myœlał wówczas -a udŸwignę włócznię, poszukam Seta i spróbujemy się!... ” I oto patrzył dziœ na niezmierny obszar piasków, państwo złowrogiego boga, który umniejszał dochody Egiptu; ale o walce z nim nie myœlał. Jak tu walczyć z pustyniš?... Można jš tylko omijać albo w niej zginšć. ROZDZIAŁ DWUDZIESTY DRUGI Pobyt w nomesie Aa tak zmęczył następcę tronu, że dla odpoczynku i zebrania myœli kazał zaprzestać wszelkich uroczystoœci naswojš czeœć i zapowiedział, aby w czasie podróży ludnoœć nigdzie nie występowała z powitaniami dla niego. Orszak ksišżęcy dziwił się, nawet trochę gorszył. Ale rozkaz został wykonany i Ramzes znowu odzyskał nieco spokojnoœci w życiu. Miał teraz czas do musztrowania żołnierzy, co było jego najmilszym zajęciem, i mógł nieco skupić zwichrzone myœli. Zamknięty wnajodleglejszym kšcie pałacu, ksišżę poczšł zastanawiać się: o ile spełnił rozkazy ojca? Własnymi oczyma obejrzał nomes Aa: jego pola, miasteczka, ludnoœć i urzędników. Sprawdził też, że wschodni brzeg prowincjiuległ najazdowi pustyni. Spostrzegł, że ludnoœć robocza jest obojętna i głupia, robitylko to, co jej każš, a i to niechętnie. Nareszcie przekonał się, że naprawdę wiernych i kochajšcych poddanych znaleŸć moża tylko wœród arystokracji. Sš oni bowiem albo spokrewnieni z rodem faraonów, albo należš do stanu rycerskiego i sš wnukami żołnierzy, którzy walczyli pod Ramzesem Wielkim. W każdym razie ci ludzie szczerze garnęli się do dynastii i gotowi byli służyć jej z prawdziwym zapałem. Nie jak chłopi, którzy, odkrzyczawszy powitanie, czym prędzej biegli do swoich œwiń i wołów. Główny jednak cel posłannictwa został nie rozstrzygnięty. Ramzes nie tylko jasno nie widział przyczyn zmniejszenia się królewskich dochodów, ale nawet nie umiał sformułować pytania: dlaczego jest Ÿle i -jak poprawić złe? Czuł tylko, że legendowa wojna boga Seta z bogiem Ozirisem niczego nie wyjaœnia i wcale nie podaje œrodków zaradczych. Ksišżę zaœ, jako przyszły faraon, chciał mieć wielkie dochody, takie jak dawni władcy Egiptu. I kipiał gniewem na samš myœl, że wstšpiwszy na tron może być równie ubogim jak ojciec, jeżeli nie uboższym. -Nigdy! -wołał ksišżę zaciskajšc pięœci. Dla powiększenia królewskich majštków byłgotów rzucić się z mieczem na samego bogaSeta i tak poršbać go w kawały, jak on zrobił ze swoim bratem Ozirisem. Ale zamiast okrutnego bóstwa i jego legionów widział dokoła siebie: pustkę, ciszę i niewiadomoœć. Pod wpływem tych szamotańsię z własnymi myœlami zaczepił raz arcykapłana Mefresa. -Powiedz mi, œwięty ojcze, któremu znana jest wszelka mšdroœć: dlaczego dochody państwa zmniejszajš się i w jaki sposób można by je powiększyć? Arcykapłan wzniósł ręce do góry. -Niech będzie błogosławiony -zawołał -duch, który podszepnšł ci, dostojny panie,takie myœli!... O, bodajbyœ poszedł œladem wielkich faraonów, którzy pokryli Egipt œwištyniami, a za pomocš tam i kanałów zwiększyli obszar urodzajnych gruntów... Starzec był tak wzruszony, że zapłakał. -Przede wszystkim -odparł ksišżę -odpowiedz mi na to, o co pytam. Bo czyliż można myœleć o budowaniu kanałów lub œwištyń, gdy skarb pusty? Na Egipt spadło największe nieszczęœcie: jego władcom grozi ubóstwo. To przede wszystkim należy zbadać i poprawić, a reszta znajdzie się. -O tym, ksišżę, dowiesz się tylko w œwištyniach, u stóp ołtarzy -mówił arcykapłan. -Tylko tam szlachetna ciekawoœć twoja może być zaspokojona. Ramzes rzucił się niecierpliwie. -Przed oczyma waszej dostojnoœci œwištynie zasłaniajš cały kraj, nawet skarb faraona!... Jestem przecież kapłańskim uczniem wychowałem się w cieniu œwištyń, znam tajemnicze widowiska,na których przedstawiacie złoœć Seta a œmierć i odradzanie się Ozirisa, i cóż mi z tego?... Gdy ojciec spyta mnie : w jaki sposób napełnić skarbiec? -nic nie odpowiem. A raczej powinien bym go namawiać, ażeby jeszcze dłużej i częœciej modlił się, niż to robi dotychczas! -BluŸnisz, ksišżę, bo nie znasz wysokich obrzędów religii. Gdybyœ je poznał odpowiedziałbyœ na wiele pytań, które cię dręczš. A gdybyœ widział to, co ja widziałem!... Uwierzyłbyœ, że najważniejszšsprawš dla Egiptu jest podŸwignšć jego œwištynie i kapłanów... „Starcy po raz drugi w życiu stajš się dziećmi ”-pomyœlał ksišżę i przerwał rozmowę. Arcykapłan Mefres był zawsze bardzo pobożny; lecz w ostatnich czasach posuwał się nawet do dziwactw w tym kierunku. „Dobrze bym wyszedł -mówił do siebie Ramzes -oddawszy się w ręce kapłanów, dla asystowania ich dziecinnym obrzšdkom. A może Mefres kazałby i mnie całe godzinywystawać przed ołtarzem z podniesionymi rękami, jak to sam podobno robi spodziewajšc się cudów!... ” W miesišcu Farmuti (koniec stycznia -poczštek lutego)ksišżę pożegnał Otoesa, aby przenieœć się do nomesu Hak. Dziękowałnomarsze i panom za wspaniałe przyjęcie, ale w duszy miał smutek czujšc, że nie wywišże się z zadania, które włożył na niego ojciec. Odprowadzony przez rodzinę i dwór Otoesa, namiestnik z orszakiem swymprzeprawił się na prawy brzeg Nilu, gdzie powitał go dostojny nomarcha Ranuzer z panami i kapłanami. Gdy ksišżę stanšł na ziemi Hak, kapłani podnieœli w górç bożka Atum. patrona prowincji, urzędnicy padli na twarz, a nomarcha podał mu złoty sierp proszšc, aby, jako zastępca faraona, rozpoczšł żniwo. W tej porze bowiem należało zbierać jęczmień. Ramzes przyjšł sierp, œcišł parę garœci kłosów i spalił je wraz z kadzidłem przed bogiem pilnujšcym granic. Po nim zrobił to samo nomarcha i wielcy panowie, a nareszcie zaczęli żniwo chłopi. Zbierali tylko kłosy, które pakowano w worki; słoma zaœ zostawała w polu. Wysłuchawszy nabożeństwa, które znudziło go, ksišżę stanšł na dwukolnym wozie. Wysunšł się oddział wojska, za nim kapłani, dwaj panowie prowadzili za uzdy konie następcy, za następcš na drugim wozie jechał nomarcha Ranuzer, a za nim ogromny orszak panów i sług dworskich. Lud, zgodnie z wolš Ramzesa, nie wystšpił,lecz chłopi, pracujšcy w polu, na widok procesji upadali twarzami na ziemię. W ten sposób, przeszedłszy kilka pontonowych mostów rzuconych na odnogi Nilu i kanały, ksišżę nad wieczorem dojechał do miasta Anu, stolicy prowincji. Przez kilka dni cišgnęły się uczty powitalne, składano namiestnikowi hołdy, przedstawiano mu urzędników. W końcu Ramzes zarzšdał przerwania uroczystoœci iprosił nomarchę o zaznajomienie go z bogactwami nomesu. Przeglšd zaczšł się nazajutrz i trwał parę tygodni. Co dzień na podwórze pałacu, w którym mieszkał następca, przychodziły rozmaite cechy rzemieœlnicze pod komendš cechowych oficerów, ażeby okazać księciu swoje wyroby. Więc kolejno przecišgali fabrykanci broni z mieczami, włóczniami i toporami; fabrykanci instrumentów muzycznych z piszczałkami, tršbkami, bębnami i arfami. Po tych przyszedł wielki cech stolarski, który okazywał krzesła, stoły, kanapy, lektyki i wozy, ozdobione bogatymi rysunkami, wykładane różnokolorowym drzewem, perłowš masš i koœciš słoniowš.Potem niesiono metalowe naczynia kuchenne:ruszty do ognisk, rożny, dwuuszne garnki i płytkie rynki z pokrywami. Jubilerowie popisywali się cudnej pięknoœci pierœcieniami ze złota, bransoletami na ręce i nogi z elektronu, czyli mięszaniny złota i srebra, łańcuchami; wszystko to kunsztownie rzeŸbione, wysadzane drogimi kamieniami lub różnokolorowš emališ. Zamknęli pochód garncarze niosšcy przeszło sto gatunków naczyń glinianych. Były tam wazy, garnki, misy, dzbany i kruże, najrozmaitszej formy i wielkoœci, pokryte malowidłami, ozdobione głowami zwierzšt i ptaków. Każdy cech składał księciu ofiary ze swoich najpiękniejszych wyrobów. Zapełniły one dużš salę, choć nie było między nimi dwu do siebie podobnych. Po skończeniu ciekawej, lecz nużšcej wystawy jego dostojnoœć Ranuzer spytał księcia czy jest zadowolony? Następca zamyœlił się. -Piękniejsze rzeczy -odparł -widziałem chyba w œwištyniach albo w pałacach mego ojca. Ponieważ jednak mogš kupować je tylko ludzie bogaci, więc nie wiem, czy i o ł Phut. elnych”48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj˜œ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żv`pcwĐŚ xv;c€yąIczú,c{;_|o> €skarb państwa ma z nich doœć wielkie dochody. Nomarchę zdziwiła ta obojętnoœć dla dzieł sztuki w młodym panu, a zaniepokoiła troska o dochody. Chcšc jednak zadowolić Ramzesa, zaczšł od tej pory oprowadzać go po fabrykach królewskich. Więc jednego dnia zwiedzili młyny, gdzie niewolnicy w kilkuset żarnach i stępach przygotowywali mškę. Byli w piekarniach, gdzie wypiekano chleb i suchary dla wojska,tudzież w fabryce, gdzie robiono konserwy z ryb i mięsa. Oglšdali wielkie garbarnie i warsztaty sandałów, huty, gdzie topiono bršz na naczynia i oręże, potem cegielnie, cechy tkaczów i krawców. Zakłady te mieœciły się we wschodniej częœci miasta. Ramzes z poczštku oglšdał je ciekawie, ale bardzo prędko obrzydł mu widok robotników, którzy byli wy-straszeni,chudzi, mieli chorowitš cerę i blizny od kijów na plecach. Od tej pory bawił krótko w fabrykach, wolał przypatrywać się okolicom miasta Anu. Daleko na wschodzie widać było pustynię, wœród której w roku zeszłym odbywały się manewry pomiędzy korpusem jego i Nitagera. Jak na dłoni widział goœciniec, którym maszerowały jego pułki,miejsce, gdzie z powodu znalezienia skarabeuszów machiny wojenne musiały skręcić na pustynię, a może nawet i to drzewo, na którym powiesił się chłop kopišcy kanał. Z tamtego szczytu, w towarzystwie Tutmozisa, spoglšdał na kwitnšcš ziemię Gosen i złorzeczył kapłanom. A tam, między wzgórzami, spotkał Sarę, do której zapaliło się jego serce. Dziœ jakie zmiany!... Już przestał nienawidzieć kapłanów, od czasu gdy za sprawš Herhora dostał korpus i namiestnikostwo. Sara zaœ zobojętniała mu jako kochanka, lecz natomiast coraz żywiejobchodziło go dziecię, którego miała zostaćmatkš. „Co ona tam robi? -myœlał ksišżę. -Już dawno nie miałem od niej wiadomoœci. ” A gdy tak patrzył na wschodnie wzgórza i rozpamiętywał niedawnš przeszłoœć, stojšcy na czele jego œwity nomarcha Ranuzer był przekonany, że ksišżę spostrzegł jakieœ nadużycia w fabrykach i medytuje nad sposobem ukarania go. „Ciekawym, co on zobaczył? -mówił w sobie dostojny nomarcha. -Czy to, że połowę cegły sprzedano kupcom fenickim, czy że dziesięć tysięcy sandałów brakuje wskładzie, czy może jaki podły nędznik szepnšł mu co o metalowych hutach?... ” I serce Ranuzera napełnił wielki niepokój. Nagle ksišżę odwrócił się do œwity i wezwał Tutmozisa, który zawsze miał obowišzek znajdować się w pobliżu jego osoby. Tutmozis przybiegł, następca odszedł z nimjeszcze dalej na stronę. -Słuchaj -rzekł wskazujšc na pustyniš. -Widzisz ty te góry?... -Byliœmy tam zeszłego roku... -westchnšł dworak. -Przypomniałem sobie Sarę... -Zaraz spalę kadzidło bogom! -zawołał Tutmozis -bom już myœlał, że od czasu gdy jesteœ namiestnikiem, wasza dostojnoœć, zapomniałeœ o swoich wiernych sługach... Ksišżę popatrzył na niego i wzruszył ramionami. -Wybierz -mówił -spoœród darów, które mi złożono, wybierz kilka najpiękniejszych naczyń, sprzętów, tkanin, a nade wszystkobransolet i łańcuchów, i zawieŸ to Sarze... -Żyj wiecznie, Ramzesie -szepnšł ełegant -bo jesteœ szlachetnym panem... -Powiedz jej -cišgnšł ksišżę -że mam sercezawsze pełne łaski dla niej. Powiedz, że chcę, aby pilnowała swego zdrowia i dbała o dziecko, które ma przyjœć na œwiat. Gdy zaœ zbliży się czas rozwišzania, a ja spełnię rozkazy ojca mego, powiedz Sarze,że przyjedzie do mnie i osišdzie w mym domu. Nie mogę œcierpieć, ażeby matka mojego dziecka tęskniła w samotnoœci... JedŸ, uczyń com rzekł, i wracaj z dobrymiwiadomoœciami. Tutmozis upadł twarzš przed szlachetnym władcš i natychmiast puœcił się w drogę. Orszak księcia, nie mogšc odgadnšć treœci rozmowy, zazdroœcił Tutmozisowi łask pańskich, a dostojny Ranuzer czuł rosnšcy niepokój w swej duszy. „Obym -mówił stroskany -obym nie potrzebował podnieœć ręki na samego siebiei w kwiecie wieku osierocić dom... Po cóżem, nieszczęsny, przywłaszczajšc sobiedobra jego œwištobliwoœci faraona, nie pomyœlał o godzinie sšdu?... ” Twarz jego zrobiła się żółta i nogi chwiałysię pod nim. Ale ksišżę opanowany falš wspomnień, nie spostrzegł jego trwogi. ROZDZIAŁ DWUDZIESTY TRZECI Teraz w mieœcie Anu nastšpił szereg uczt i zabaw Dostojny Ranuzer wydobył z piwnic najlepsze wina, z trzech sšsiednich nomesów zjechały najpiękniejsze tancerki, najsławniejsi muzycy, najosobliwsi sztukmistrze. Ksišżę Ramzes miał czas doskonale zapełniony. Z rana musztra wojsk i przyjęcia dygnitarzy, póŸniej uczta,widowiska, polowania i znowu uczta. Lecz w chwili gdy nomarcha Haku był pewny, że namiestnik już znudził się kwestiami administracyjnymi i ekonomicznymi, ksišżę wezwał go do siebieispytał: -Nomes waszej dostojnoœci należy do najbogatszych w Egipcie?... -Tak... chociaż mieliœmy kilka lat ciężkich... -odparł Ranuzer i znowu serce w nim zamarło, a nogi zaczęły drżeć. -To mnie właœciwie dziwi -mówił ksišżę -żez roku na rok zmniejszajš się dochody jegoœwištobliwoœci. Czy nie mógłbyœ mi tego objaœnić? -Panie -rzekł nomarcha schylajšc się do ziemi -Widzę, że moi wrogowie w duszy twej zasieli nieufnoœć; cokolwiek bym więc powiedział, nie trafii do przekonania twego.Pozwól mi zatem nie zabierać już głosu. Niech tu raczej przyjdš pisarze z dokumentami, które będziesz mógł sam dotknšć rękš i sprawdzić... Ksišżę nieco zdziwił się nieoczekiwanym wybuchem, lecz przyjšł propozycjš. Owszem, uradował się niš. Sšdził bowiem, że raporty pisarzów wyjaœniš mu tajemnicezarzšdu. Przyszli tedy na drugi dzień -wielki pisarz nomesu Hak tudzież jego pomocnicy, i przynieœli ze sobš kilkanaœcie zwojów papirusu, zapisanych na obie strony. Gdy rozwinięto je, utworzyły wstęgę, szerokš na trzy piędzi dużej ręki, długš na szeœćdziesišt kroków. Ksišżę pierwszy raz widział tak olbrzymi dokument, w którym znajdował się opis jednej tylko prowincji i z jednego roku. Wielki pisarz usiadł na podłodze z podwiniętymi nogami i zaczšł: -„W trzydziestym trzecim roku panowania jego œwištobliwoœci Mer-amen-Ramzesa Nil opóŸnił się z wylewem. Chłopi przypisujšc to nieszczęœcie czarnoksięstwu cudzoziemców zamieszkałych w prowincji Hak, zaczęli burzyć domy niewiernych Żydów, Chetów i Fenicjan, przy czym kilka osób zabito. Z rozkazu jego dostojnoœci nomarchy winnych stawiano przed sšd, dwudziestu pięciu chłopów, dwóch mularzy i pięciu szewców skazano do kopalń, a jednego rybaka uduszono... ” -Co to za dokument? -przerwał ksišżę. -To sprawozdanie sšdowe, przeznaczone dlastóp jego œwištobliwoœci. -Odłóż to i czytaj o dochodach skarbowych.Pomocnicy wielkiego pisarza zwinęli odrzucony dokument, a podali mu inny. Dostojnik znowu zaczšł czytać: -„Dnia pištego miesišca Tot przywieziono doœpichrzów królewskich szeœćset miar pszenicy, na co główny dozorca wydał pokwitowanie. Dnia siódmego Tot wielki skarbnik dowiedział się i sprawdził, że z zeszłorocznych zbiorów ubyło sto czterdzieœci oœm miar pszenicy. W czasie sprawdzania dwaj robotnicy ukradli miarę ziarna i ukryli je między cegłš. Co gdy stwierdzono, oddani zostali pod sšd i zesłani do kopalń za podniesienie ręki na majštek jego œwištobliwoœci... ” -A tamte sto czterdzieœci oœm miar?... -spytał następca. -Myszy zjadły -odpowiedział pisarz i czytał dalej: -Ósmego Tot przysłano dwadzieœcia krów, oœmdziesišt cztery owiec na rzeŸ, które nadzorca wołów kazał oddać pułkowi Krogulec, za stosownym pokwitowaniem. Tym sposobem namiestnik dowiadywał się, dzień po dniu, ile jęczmienia, pszenicy, fasoli i ziarn lotosu zwieziono do œpichrzów, ile oddano do młynów, ile skradziono i ilu robotników z tego powodu skazano do kopalń. Raport był tak nudny i chaotyczny, że w połowie miesišca Paofi ksišżę kazał przerwać czytanie. -Powiedz mi, wielki pisarzu -spytał Ramzes -co ty z tego rozumiesz?... Co ty wiesz z tego?... -Wszystko co wasza dostojnoœć rozkaże... I zaczšł znowu od poczštku, ale już z pamięci: -Dnia pištego miesišca Tot przywieziono do królewskich œpichrzów... -Doœć! -zawołał rozgniewany ksišżę i kazałim iœć precz. Pisarze upadli na twarz, potem szybko zabrali zwoje papirusów, znowu upadli na twarz i pędem wynieœli się za drzwi. Ksišżę wezwał do siebie nomarchę Ranuzera. Przyszedł z rękoma złożonymi na piersiach, ale spokojnym obliczem. Dowiedział się bowiem od pisarzów, że na-miestnik nie może niczego dojœć z raportów i że ich nawet nie wysłuchał. -Powiedz mi, wasza dostojnoœć -zaczšł następca -czy i tobie czytajš raporty? -Co dzień... -I ty je rozumiesz? -Wybacz, najdostojniejszy panie, ale... czyliż mógłbym rzšdzić nomesem, gdybym tego nie rozumiał? Ksišżę stropił się i zamyœlił. Może być, że naprawdę on tylko jest tak nieudolny?... A wówczas -w co się zamieni jego władza?... -SišdŸ -rzekł po chwili, wskazujšc Ranuzerowi krzesło. -SišdŸ i opowiedz mi: w jaki sposób rzšdzisz nomesem?... Dostojnik pobladł i oczy wywróciły mu się białkami do góry, Ramzes spostrzegł to i zaczšł się tłumaczyć: -Nie myœl, że nie ufam twej mšdroœci... Owszem, nie znam człowieka, który mógłbylepiej od ciebie sprawować władzę. Ale jestem młody i ciekawy: co to jest sztuka rzšdzenia? Więc proszę cię, abyœ mi udzielił okruchów z twoich doœwiadczeń. Rzšdzisz nomesem -wiem o tym!... A teraz wytłomacz mi: jak się robi rzšd? Nomarcha odetchnšł i zaczšł: -Opowiem waszej dostojnoœci cały bieg życia mego, abyœ wiedział, jak ciężkš mam pracę. Z rana, po kšpieli, składam ofiary bogu Atum, a potem wołam skarbnika i wypytuję go: czy należycie zbierajš się podatki dla jego œwištobliwoœci? Gdy mówi, że -tak, chwalę go; gdy powie zaœ, że ci a ci nie zapłacili, wydaję rozkaz, aby nieposłusznych uwięziono. Następnie wołamdozorcę królewskich stodół, aby wiedzieć, ile przybyło ziarna. Jeżeli dużo, chwalę go;jeżeli mało, każę dać plagi winnym. PóŸniej przychodzi wielki pisarz i mówi, czego z dóbr jego œwištobliwoœci potrzebuje wojsko, urzędnicy i robotnicy -aja każę wydać to za pokwitowaniem. Gdy wyda mniej, chwalę go, jeżeli więcej rozpoczynam œledztwo. Po południu przychodzš do mnie kupcy feniccy, którym sprzedaję zboże, a do skarbu faraona wnoszę pienišdze. Potem modlę się i zatwierdzam wyroki sšdowe, zaœ nad wieczorem policja donosi mi o wypadkach. Nie dalej jak onegdaj ludzie z mego nomesu wpadli na terytorium prowincji Ka i znieważyli posšg boga Sebaka. W sercu uradowałem się, nie jest to bowiem nasz patron; niemniej skazałem paru winnych na uduszenie, wielu do kopalń, a wszystkich na plagi. Toteż w nomesie moim panuje cisza i dobre obyczaje, a podatki wpływajš co dzień... -Chociaż dochody faraona zmniejszyły się i u was -wtršcił ksišżę... -Prawdę rzekłeœ, panie -westchnšł dostojny Ranuzer. -Kapłani mówiš, że bogowie rozgniewali się na Egipt za napływ cudzoziemców; ja jednak widzę, że bogowienie gardzš fenickim złotem i drogimi kamieniami... W tej chwili poprzedzony przez służbowegooficera, wszedł na salę kapłan Mentezufs,aby zaprosić namiestnika i nomarchę na jakieœ publiczne nabożeństwo. Obaj dostojnicy zgodzili się na zaprosiny, a nomarcha Ranuzer okazał przy tym tyle pobożnoœci, że aż zadziwił księcia. Kiedy Ranuzer wœród ukłonów opuœcił towarzystwo, namiestnik odezwał się do kapłana: -Ponieważ, œwięty proroku, jesteœ przy mnie zastępcš najczcigodniejszego Herhora,proszę cię więc, ażebyœ mi wytłomaczył jednš rzecz, która serce moje napełnia troskš. -Czy potrafię? -odparł kapłan. -Odpowiesz, bo napełnia cię mšdroœć, której jesteœ sługš. Rozważ tylko, co ci rzeknę. Wiesz, po co wysłał mnie tutaj jego œwištobliwoœć faraon... -Ażebyœ, ksišżę, zapoznał się z bogactwem i rzšdami kraju -wtršcił Mentezufis. -Czynię to. Wypytuję nomarchów, oglšdam kraj i ludzi, słucham raportów pisarzy, alenic nie rozumiem, a to zatruwa mi życie i dziwi mnie. Bo kiedy mam do czynienia z wojskowoœciš,wiem wszystko: ilu jest żołnierzy, koni, wozów, którzy oficerowie pijš lub zaniedbujš służbę, a którzy pełniš swoje obowišzki. Wiem też, co robić z wojskiem. Gdyby na równinie stał korpus nieprzyjacielski, ażeby go pobić, muszę wzišć dwa korpusy. Gdyby nieprzyjaciel stał w obronnej pozycji, nie wyruszyłbym bez trzech korpusów. Gdy wróg jest nie wyćwiczony i walczy w bezładnych tłumach, przeciw jego tysišcowi mogę wystawić pięciuset naszych żołnierzy i pobiję go. Gdy strona przeciwna ma tysišc toporników i ja tysišc, rzucę się na nich i pokonam, jeżeli będę miał do pomocy stu procarzy. W wojsku, œwięty ojcze -cišgnšł Ramzes -wszystko się widzi, jak palce u własnych ršk, i na każde pytanie ma się gotowš odpowiedŸ, którš mój rozum ogarnia. Tymczasem w zarzšdzie nomesów ja nie tylko nic nie widzę, ale mam taki zamęt w głowie, że nieraz zapominam -po co tu przyjechałem? Odpowiedz mi zatem szczerze, jak kapłan i oficer: co to znaczy? Czy nomarchowie mnie oszukujš, czy ja jestem nieudolny? Œwięty prorok zamyœlił się. -Czy oni œmieliby oszukiwać waszš dostojnoœć -odparł -nie wi em, bo nie przypatrywałem się ich czynom. Zdaje mi się jednak, że oni księciu dlatego nic nie mogš wytłumaczyć, ponieważ sami nic nie rozumiejš. Nomarchowie i ich pisarze -cišgnšł kapłan -sš jak dziesiętnicy w wojsku: każdy zna swojš dziesištkę i zawiadamia o niej wyższych oficerów. Każdy też rozkazuje swojemu oddziałkowi. Ale ogólnego planu, jaki układajš wodzowie armii, dziesiętnik nie zna. Naczelnicy nomesów i pisarze zapisujš wszystko, cokolwiek zdarzy się w ich prowincji, i te raporta przysyłajš do stóp faraona. Lecz dopiero rada najwyższa wydobywa z nich miód mšdroœci... -Ale ja właœnie chcę tego miodu!... -zawołałksišżę. -Dlaczegóż mi nie dajš... Mentezufis potrzšsnšł głowš. -Mšdroœć państwowa -rzekł -należy do tajemnic kapłańskich, więc może jš zdobyćtylko człowiek poœwięcony bogom. Tymczasem wasza dostojnoœć, pomimo wychowania przez kapłanów, jak najbardziej stanowczo usuwasz się od œwištyń... -Jak to, więc jeżeli nie zostanę kapłanem, nie objaœnicie mnie?... -Sš rzeczy, które wasza dostojnoœć możeszpoznać i teraz jako erpatre, sš, które poznasz jako faraon. Ale sš i takie, o których może wiedzieć tylko arcykapłan. -Każdy faraon jest arcykapłanem -przerwał ksišżę. -Nie każdy. A jeszcze i między arcykapłanami sš różnice. -Więc -zawołał rozgniewany następca -wy rzšd państwa ukrywacie przede mnš... I ja nie będę mógł spełnić rozkazów mego ojca... -To -mówił spokojnie Mentezufis -czego księciu potrzeba, możesz poznać, bo przecie masz najniższe œwięcenia kapłańskie. Rzeczy te jednak sš ukryte w œwištyniach za zasłonš, której nikt nie odważy się uchylić bez odpowiednich przygotowań. -Ja uchylę!... -Niech bogowie broniš Egipt od takiego nieszczęœcia!... -odparł kapłan wznoszšc ręce do góry. -Czyliż wasza dostojnoœć nie wiesz o tym, że piorun zabije każdego, kto bez odpowiednich nabożeństw dotknšłby zasłony? Każ, ksišżę, zaprowadzić do œwištyni jakiego niewolnika lub skazańca, i niech tylko wycišgnie rękę, a natychmiast umrze. -Bo wy go zabijecie. -Każdy z nas umarłby tak samo jak najpospolitszy zbrodniarz, gdyby w œwiętokradzki sposób zbliżył się do ołtarzy. Wobec bogów, mój ksišżę, faraon ikapłan tyle znaczy co niewolnik. -Więc cóż mam robić?... -spytał Ramzes. -Szukać odpowiedzi na swojš troskę w œwištyni, oczyœciwszy się przez modły i posty - odparł kapłan. -Jak Egipt Egiptem żaden władca w inny sposób nie zdobył mšdroœci państwowej. -Pomyœlę o tym -rzekł ksišżę. -Choć widzę z tego, że i najczcigodniejszy Mefres, i ty,œwięty proroku, chcecie mnie wcišgnšć w nabożeństwa, jak mego ojca. -Wcale nie. Jeżeli wasza dostojnoœć, jako faraon, ograniczyłbyœ się na komenderowaniu wojskiem, musiałbyœ zaledwie kilka razy na rok przyjmować udział w nabożeństwach, bo w innych razach zastępowaliby cię arcykapłani. Lecz jeżeli chcesz poznać tajemnice œwištyń, musisz składać czeœć bogom, gdyż oni sš Ÿródłem mšdroœci. ROZDZIAŁ DWUDZIESTY CZWARTY Teraz już Ramzes wiedział, że albo nie spełni rozkazu faraona, albo musi poddać się woli kapłanów, co go przejmowało gniewem i niechęciš do nich. Nie spieszył się więc do tajemnic ukrytych w œwištyni. Miał jeszcze czas na posty i o ł Phut. elnych”48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj˜œ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż}PÝc~-Šcˇ c€D+(cl9(pobożne zajęcia. Tym zaœ gorliwszy zaczšł przyjmować udział w ucztach, jakie na jego czeœć wyprawiano. Właœnie powrócił Tutmozis, mistrz we wszelkiej zabawie, i przywiózł księciu dobre wiadomoœci od Sary. Była zdrowa i pięknie wyglšdała, co dziœ mniej już obchodziło Ramzesa. Lecz kapłani postawili jego przyszłemu dziecku tak dobry horoskop, że ksišżę był zachwycony. Twierdzili na pewno, że dziecko będzie synem bardzo obdarowanym od bogów i, jeżeli ojciec będzie go kochał, osišgnie w życiu wielkie zaszczyty. Ksišżę œmiał się z drugiej częœci tej przepowiedni. -Dziwna ich mšdroœć -mówił do Tutmozisa. -Wiedzš, że będzie syn, o czym ja nie wiem, choć jestem ojcem; a wštpiš, czy gobędę kochał, choć łatwo zgadnšć, że kochałbym to dziecię, gdyby nawet było córkš. A o zaszczyty dla niego niech będš spokojni. Ja się tym zajmę!... W miesišcu Pachono (styczeń-luty)następca przyjechał do nomesu Ka, gdzie był podejmowany przez nomarchę Sofra. MiastoAnu leżało o siedm godzin pieszej drogi od Atribis, ale ksišżę przez trzy dni odbywał tę podróż. Na myœl o modlitwach i postach, jakie czekały go przy wtajemniczaniu się wsekreta œwištyń, Ramzes czuł coraz większš ochotę do zabaw; jego orszak odgadł to, więc następowała uciecha po uciesze. Znowu na goœcińcach, którymi przejeżdżał do Atribis, ukazały się tłumy ludu z okrzykami, kwiatami i muzykš. Szczególniej pod miastem zapał dosięgnšł szczytu. Zdarzyło się nawet, że jakiœ olbrzymi robotnik rzucił się pod wóz namiestnika. A gdy Ramzes zatrzymał konie, z gromady wystšpiło kilkanaœcie młodych kobiet i caływóz oplotły mu kwiatami. „Oni jednak kochajš mnie!... ” --pomyœlał ksišżę. W prowincji Ka już nie zapytywał nomarchyo dochody faraona, nie zwiedzał fabryk, nie kazał sobie czytać raportów. Wiedział, że niczego nie zrozumie, więc odłożył te zajęcia do czasu, gdy zostanie wtajemniczonym. Tylko raz, gdy zobaczył, że œwištynia boga Sebaka stoi na wysokim wzgórzu, oœwiadczył chęć wejœcia na jej pylon i obejrzenia okolicy. Dostojny Sofra natychmiast spełnił wolę następcy, który znalazłszy się na wieży spędził parę godzin z wielkš uciechš. Prowincja Ka była to żyzna równina. Kilkanaœcie kanałów i odnóg nilowych przecinało jš we wszystkich kierunkach niby sieć skręcona ze srebrnych i lazurowych sznurów. Melony i pszenica, siana w listopadzie, już dojrzewały. Na polach gęsto roili się nadzy ludzie, którzy zbierali ogórki lub sieli bawełnę. Ziemia była pokryta budynkami, które na kilkunastu punktach skupiały się mocniej i tworzyły miasteczka. Większoœć domów, osobliwie tych, które leżały wœród pól, były to gliniane lepianki przykryte słomš i palmowymi liœćmi. Za to w miastach domy były murowane, o płaskich dachach i wyglšdały jak białe szeœciany podziurawione w miejscach, gdziebyły drzwi i okna. Bardzo często na jednymtakim szeœcianie stał drugi nieco mniejszy, a na tym trzeci jeszcze mniejszy i każde piętro wymalowane było innych kolorem. Pod ognistym słońcem Egiptu domy te wyglšdały jak wielkie perły, rubiny i szafiry rozrzucone wœród zieleni pól, otoczone palmami i akacjami. Z tego miejsca Ramzes spostrzegł zjawisko, które go zastanowiło. Oto w pobliżu œwištyń domy były najpiękniejsze, aw polach kręciło się najwięcej ludnoœci. „Folwarki kapłanów sš najbogatsze!... ”-przypomniał sobie i jeszcze raz przebiegł oczyma œwištynie i kaplice, których z wieży było widać kilkanaœcie. Ponieważ jednak pogodził się z Herhorem i potrzebował usług od kapłanów, więc nie chciał dłużej zajmować się tš sprawš. W cišgu następnych dni dostojny Sofra urzšdził dla księcia szereg polowań posuwajšc się od miasta Atribis ku wschodowi. Nad kanałami strzelano do ptaków z łuku, chwytano je w ogromne potrzaski z sieci, które od razu zagarniały po kilkadzi esišt sztuk, albo na latajšcych swobodnie wypuszczano sokoły. Gdy zaœ orszak księcia wkroczył do wschodniej pustyni, zaczęły się wielkie łowy z psami i panterš na czworonożne zwierzęta, którychw cišgu kilku dni zabito lub schwytano paręset sztuk. Gdy dostojny Sofra spostrzegł, że ksišżę ma już doœć zabaw pod otwartym niebem i noclegów w namiotach przerwał polowanie inajkrótszymi drogami zawrócił swoich goœci do Atribis. Stanęli tu o czwartej po południu, a nomarcha zaprosił wszystkich do swego pałacu na ucztę. Sam zaprowadził księcia do łazienki, asystował przy kšpieli i z własnej skrzyni wydobył wonnoœci do namaszczenia Ramzesa. Potem dozorował fryzjera, któryuporzšdkował włosy namiestnikowi, wreszcie uklęknšwszy na podłodze błagał księcia o łaskawe przyjęcie od niego nowych szat. Była tam œwieżo utkana koszula pokryta haftem, fartuch wyszyty perłami i płaszczprzetykany złotem, bardzo mocny, ale taki delikatny, że można go było zamknšć w dwu rękach. Następca łaskawie przyjšł to oœwiadczajšc, że jeszcze nigdy nie otrzymał tak pięknego podarunku. Słońce już zaszło i nomarcha zaprowadził księcia do sali balowej. Był to duży dziedziniec otoczony kolumnadš,wyłożony mozaikš. Wszystkie œciany były pokryte malowidłami przedstawiajšcymi sceny z życia przodków Sofry, a więc -wojny, morskie podróże i polowania. Nad budynkiem tym, zamiast dachu, unosił się olbrzymi motyl z różnobarwnymi skrzydłami, które poruszali ukryci niewolnicy dla odœwieżenia powietrza. W bršzowych kagańcach, przybitych do kolumn, płonęły jasne pochodnie, wydzielajšc ze siebie pachnšce dymy. Sala dzieliła się na dwie częœci: jedna była pusta, druga zapełniona stolikami i krzesłami dla biesiadników. W głębi wznosił się pomost, na którym, pod kosztownym namiotem z rozsuniętymi œcianami, stał stolik i łóżko dla Ramzesa. Przy każdym stoliku znajdowały się wielkie wazony z palmami, akacjami i figami. Stół następcy otoczono roœlinami iglastymi, które w sali rozlewały woń balsamicznš. Zgromadzeni goœcie powitali księcia radosnym okrzykiem, a gdy Ramzes zajšł miejsce pod baldachimem, skšd był otwartywidok na całš salę, orszak jego zasiadł do stołów. Odezwały się arfy i zaczęły wchodzić damy w bogatych muœlinowych szatach, z odsłoniętymi piersiami, błyszczšce od klejnotów. Cztery najpiękniejsze otoczyły Ramzesa, inne zasiadły obok dostojników jego orszaku. W powietrzu unosiła się woń róż, konwalij i fiołków, a ksišżę poczuł, że mu tętna bijš w skroniach. Niewolnicy i niewolnice w koszulach białych, różowych i błękitnych zaczęli roznosić ciasta, pieczony drób i zwierzynę,ryby, wino i owoce tudzież wieńce z kwiatów, które biesiadnicy kładli na głowy.Ogromny motyl coraz szybciej wachlował skrzydłami, a w pustej połowie sali rozpoczęło się widowisko. Po kolei występowały tancerki, gimnastycy, błazny,kuglarze i fechmistrze; gdy zaœ który okazał niezwykły dowód zręcznoœci, widzowie rzucali mu kwiaty ze swych wieńców lub złote pierœcienie. Kilka godzin cišgnęła się uczta, przeplatanaokrzykami na czeœć księcia, nomarchy i jego rodziny. Ramzesa, który w postawie półleżšcej siedział na łóżku okrytym lwiš skórš ze złotymi szponami, obsługiwały cztery damy. Jedna wachlowała go, druga zmieniała mu wieńce na głowie, dwie inne przysuwały potrawy. Pod koniec uczty ta z nich, z którš ksišżę najchętniej rozmawiał,przyniosła mu kielich wina. Ramzes wychylił połowę, resztę podał jej, a gdy wypiła, pocałował jš w usta. Wówczas niewolnicy szybko zaczęli gasić pochodnie, motyl przestał ruszać skrzydłami, a w sali zrobiła się noc i cisza, przerywana nerwowym œmiechem kobiet. Nagle rozległy się prędkie stšpania kilku ludzi i straszny krzyk: -Puœcie mnie! -wołał ochrypnięty głos męski. -Gdzie jest następca?... Gdzie namiestnik? W sali zagotowało się. Kobiety płakały przerażone, mężczyŸni wołali: -Co to jest?... Zamach na następcę! Hej, warta!... Słychać było dŸwięk tłuczonych naczyń i trzask krzeseł. -Gdzie jest następca? -ryczał obcy człowiek. -Warta!... Brońcie następcy!... -odpowiedziano z sali. -Zapalcie œwiatło !... -odezwał się młodzieńczy głos następcy. -Kto mnie szuka?... Tu jestem. Wniesiono pochodnie. Na sali piętrzyły się wywrócone i połamane sprzęty, między którymi kryli się biesiadnicy. Na estradzie ksišżę wydzierał się kobietom, które krzyczšc oplštywały mu ręce i nogi. Obok księcia Tutmozis w potarganej peruce, z bršzowym dzbanem w ręku, gotów był walić w łeb każdego, kto by się zbliżył. Wedrzwiach sali ukazało się kilku żołnierzy z obnażonymi mieczami. -Co to jest?... Kto tu jest?... -wołał przerażony nomarcha. Nareszcie spostrzeżono sprawcę zamętu. Jakiœ olbrzym nagi, okryty błotem, z krwawymi pręgami na plecach, klęczał na schodach estrady i wycišgał ręce do następcy. -Oto morderca!... -wrzasnšł nomarcha. -Bierzcie go!... Tutmozis podniósł swój dzban, ode drzwi przybiegli żołnierze. Poraniony człowiek upadł twarzš na schody wołajšc: -Miłosierdzia, słońce Egiptu!... Już mieli go schwycić żołnierze, gdy Ramzes wydarłszy się kobietom zbliżył się do nędzarza. -Nie dotykajcie go! -zawołał na żołnierzy. -Czego chcesz, człowieku? -Chcę ci opowiedzieć o naszych krzywdach, panie... W tej chwili Sofra zbliżywszy się do księciaszepnšł: -To Hyksos... spojrzyj, wasza dostojnoœć, na jego kudłatš brodę i włosy... Jego wreszcie zuchwalstwo, z jakim się tu wdarł, dowodzi, że zbrodniarz ten nie jest urodzonym Egipcjaninem... -Kto jesteœ? -spytał ksišżę. -Jestem Bakura, robotnik z pułku kopaczy w Sochem. Nie mamy teraz zajęcia, więc nomarcha Otoes kazał nam... -To pijak i wariat... -szeptał wzburzony Sofra. -Jak on przemawia do ciebie, panie...Ksišżę tak spojrzał na nomarchę, że dygnitarz zgięty wpół cofnšł się. -Co wam kazał dostojny Otoes? -pytał namiestnik Bakury. -Kazał nam, panie, chodzić brzegiem Nilu, pływać po rzece, stawać przy goœcińcach irobić zgiełk na twojš czeœć. I obiecał, że za to wyda nam, co się należy... Bo, panie, my już dwa miesišce nie dostaliœmy nic... Ani placków jęczmiennych, ani ryb, ani oliwy do namaszczania ciała. -Cóż wy na to, dostojny panie? -zapytał ksišżę nomarchy. -Niebezpieczny pijak... brzydki kłamca... -odparł Sofra. -Jakiżeœcie to zgiełk robili na mojš czeœć? -Jak rozkazano -mówił olbrzym. -Moja żonai córka krzyczały wraz z innymi: „Oby żył wiecznie! ”, a ja skakałem do wody i ciskałem wieńce do statku waszej dostojnoœci, za co miano mi płacić po utenie. Zaœ kiedy wasza czeœć raczyłeœ wjeżdżać łaskawie do miasta Atribis, mnie naznaczono, abym rzucił się pod konie i zatrzymał wóz... Ksišżę zaczšł się œmiać. -Jako żywo -mówił -nie myœlałem, że tak wesoło zakończymy ucztę!... A ileż ci zapłacono za to, żeœ wpadł pod wóz? -Obiecano mi trzy uteny, ale nie zapłacono nic ani mnie, ani żonie i córce. Również całemu pułkowi nie dano nic do jedzenia przez dwa miesišce. -Z czego żyjecie? -Z żebraniny albo z tego, co się zapracuje uchłopa. Więc w tej ciężkiej nędzy trzy razybuntowaliœmy się i chcieliœmy wracać do domu. Ale oficerowie i pisarze albo obiecywali nam, że oddadzš, albo kazali nasbić... -Za ten zgiełk na mnie? -wtršcił œmiejšc się ksišżę. -Prawdę mówi wasza czeœć... Otóż wczoraj był bunt największy, za co jego dostojnoœćnomarcha Sofra kazał nas dziesištkować... co dziesišty brał kije, a ja dostałem najwięcej, bom duży i mam do wykarmienia trzy gęby: mojš, żony i córki... Zbity, wydarłem się im, ażeby upaœć na mój brzuch przed tobš, panie, i opowiedzieć nasze żale. Ty nas bij, jeżeliœmy winni, ale niech pisarze wydadzš nam, co się należy, bo z głodu pomrzemy -my, żony i dzieci nasze... -To człowiek opętany!... -zawołał Sofra. -Racz spojrzeć, wasza dostojnoœć, ile on miszkody narobił... Dziesięciu talentów nie wzšłbym za te stoły, misy i dzbany. Między biesiadnikami, którzy już odzyskali przytomnoœć, zaczšł się szmer. -To jakiœ bandyta!... -mówiono. -Patrzcie, to naprawdę Hyksos... Jeszcze w nim burzy sięprzeklęta krew jego dziadów, którzy najechali i zniszczyli Egipt... Takie kosztowne sprzęty... takie ozdobne naczyniaporozbijane na proch !... -Jeden bunt nie zapłaconych robotników więcej sprawia szkody państwu, aniżeli warte sš te bogactwa -surowo odezwał sięRamzes. -Œwięte słowa!... Należy zapisać je na pomnikach -w tejże chwili odezwano się między goœćmi. -Bunt odrywa ludzi od pracyizasmuca serce jego œwištobliwoœci... Nie godzi się, ażeby robotnicy po dwa miesišce nie odbierali żołdu... Z nieukrywanš pogardš spojrzał ksišżę na zmiennych jak obłoki dworaków i zwrócił się do nomarchy. -Oddaję ci -rzekł groŸnie -tego skatowanego człowieka. Jestem pewny, że nie spadnie mu włos z głowy. Zaœ jutro chcę zobaczyć pułk, do którego należy, i przekonać się, czy skarżšcy mówił prawdę.Po tych słowach namiestnik wyszedł zostawiajšc nomarchę i goœci w wielkim strapieniu. Na drugi dzień ksišżę, ubierajšc się przy pomocy Tutmozisa, zapytał go: -Czy robotnicy przyszli? -Tak, panie. Od œwitu czekajš na twoje rozkazy. -A ten... ten Bakura jest między nimi? Tutmozis skrzywił się i odparł: -Zdarzył się dziwny wypadek. Dostojny Sofra kazał go zamknšć w pustej piwnicy swego pałacu. Otóż ten hultaj, bardzo silny człowiek, wyłamał drzwi od drugiego lochu, gdzie stało wino, przewrócił kilka dzbanów bardzo kosztownych, a sam tak się spił, że... -Że co?... -spytał ksišżę. -Że umarł. Następca zerwał się z krzesła. -I ty wierzysz -zawołał, że on sam zapił się na œmierć?... -Muszę wierzyć, bo nie mam dowodów, że go zabito -odpowiedział Tutmozis. -Ale ja ich poszukam!... -wybuchnšł ksišżę. Biegał po komnacie i parskał jak rozgniewane lwištko. Gdy nieco uspokoił się, rzekł Tutmozis: -Nie szukaj, panie, winy tam, gdzie jej nie widać, bo nawet œwiadków nie znajdziesz. Gdyby ktoœ w rzeczy samej z rozkazu nomarchy zadławił tego robotnika, nie przyzna się. Sam umarły także nic nie powie, a zresztš, cóż by znaczyła jego skarga na nomarchę!... W tych warunkach żaden sšd nie zechce rozpoczšć œledztwa... -A jeżeli ja każę?... -spytał namiestnik. -W takim razie przeprowadzš œledztwo i dowiodš niewinnoœci Sofry. Po czym ty, panie, będziesz zawstydzony, a wszyscy nomarchowie, ich krewni i służba zostanš twoimi wrogami. Ksišżę stał na œrodku pokoju i myœlał. -Wreszcie -mówił Tutmozis -wszystko zdajesię przemawiać za tym, że nieszczęsny Bakura był pijak albo wariat, a nade wszystko człowiek obcego pochodzenia. Bo czyliż rodowity i przytomny Egipcjanin, choćby przez rok nie pobierał żołdu i dwa razy tyle dostał kijów, czy oœmieliłby się -wpadać do pałacu nomarchy i z takim wrzaskiem wzywać ciebie?... Ramzes pochylił głowę, a widzšc, że w drugim pokoju sš dworzanie, rzekł zniżonym głosem: -Czy ty wiesz, Tutmozisie, że od czasu jak wyruszyłem w tę podróż, Egipt zaczyna mi się wydawać jakiœ inny. Niekiedy pytam samego siebie: czy ja jestem w obcym kraju? to znowu serce moje niepokoi się, jakbym miał na oczach zasłonę, poza któršdziejš się łotrostwa, których ja -nie mogę dojrzeć... -Toteż i nie wypatruj ich, bo w końcu wydaci się, żeœmy wszyscy powinni iœć do kopalń - odparł ze œmiechem Tutmozis. -Pamiętaj, że nomarchowie i urzędnicy sš pasterzami twego stada. Gdy który wydoi miarę mleka dla siebie albo zarżnie owcę, przecie go nie zabijesz ani wypędzisz. Owiec masz za dużo, a o pastuchów trudno.Namiestnik, już ubrany, przeszedł do sali poczekalnej, gdzie zebrała się jego œwita: kapłani, oficerowie i urzędnicy. Następnie wraz z nimi opuœcił pałac i udał się na dziedziniec zewnętrzny. Był to obszerny plac zasadzony akacjami, pod cieniem których oczekiwali księcia robotnicy. Na odgłos tršbki cały tłum zerwał się z ziemi i uszykował w pięć szeregów. Ramzes, otoczony błyszczšcym orszakiem dostojników, nagle zatrzymał się, chcšc najpierw z daleka obejrzeć pułk kopaczy. Byli to ludzie nadzy, w białych czepcach na głowie i takichże przepaskach około bioder.W szeregach doskonale można było odróżnić brunatnych Egipcjan, ciemnych Murzynów, żółtych Azjatów i białych mieszkańców Libii tudzież wysp Morza Sródziemnego. W pierwszej linii stali kopacze z oskardami,w drugiej z motykami, w trzeciej z łopatami. Czwarty szereg stanowili tragarze, z których każdy miał dršg i dwa ł Phut. elnych”48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj˜œ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż‚Pů cƒI¸ `„Ź c€…­(™ c†F6+ Bkubełki, pišty również tragarze, lecz z wielkimi skrzyniami, obsługiwanymi każda przez dwu ludzi. Przenosili oni wykopanš ziemię. Przed szeregami co kilkanaœcie kroków stalimajstrowie: każdy miał w rękach mocny kiji duży cyrkiel drewniany lub węgielnicę. Kiedy ksišżę zbliżył się do nich, zawołali chórem: „obyœ żył wiecznie! ”, i uklęknšwszy uderzyli czołem o ziemię. Następca kazał im powstać i znowu przypatrzył się z uwagš. Byli to ludzie zdrowi i silni, bynajmniej nie wyglšdajšcy na takich, którzy od dwu miesięcy utrzymywali się z żebraniny. Do namiestnika przystšpił nomarcha Sofra ze swoim orszakiem. Ale Ramzes udajšc, żego nie spostrzegł, zwrócił się do jednego zmajstrów: -Jesteœcie kopaczami z Sochem? -zapytał. Majster jak długi upadł twarzš na ziemię i milczał. Ksišżę wzruszył ramionami i zawołał do robotników: -Jesteœcie z Sochem? -Jesteœmy kopacze z Sochem!... -odpowiedzieli chórem. -Dostaliœcie żołd? -Żołd dostaliœmy -jesteœmy syci i szczęœliwi-słudzy jego œwištobliwoœci -odparł chór wybijajšc każdy wyraz. -W tył zwrot!... -zakomenderował ksišżę. Odwrócili się. Prawie każdy miał na plecachgłębokie i gęste blizny od kijów; ale œwieżych pręg nie było. „Oszukujš mnie!... ”-pomyœlał następca. Kazał robotnikom iœć do koszar i nie witajšc się ani żegnajšc z nomarchš wróciłdo pałacu. -Czy i ty mi powiesz -rzekł w drodze do Tutmozisa -że ci ludzie sš robotnikami z Sochem?... -Wszakże oni sami to powiedzieli -odparł dworak. Ksišżę zawołał, aby mu podano konia, i odjechał do wojsk obozujšcyeh za miastem.Cały dzień musztrował pułki. Około południa na placu ćwiczeń, pod dowództwem nomarchy, ukazało się kilkudziesięciu tragarzy z namiotami, sprzętami, jadłem i winem. Ale ksišżę odprawił ich do Atribis, a gdy nadszedł czas posiłku dla wojska, kazał sobie podaćijadł owsiane placki z suszonym mięsem. Były to najemne pułki libijskie. Kiedy ksišżęwieczorem kazał im odłożyć broń i pożegnał się z nimi, zdawało się, że żołnierze i oficerowie ulegli szaleństwu. Krzyczšc: „żyj wiecznie ”, całowali jego ręce i nogi, zrobili lektykę z włóczni i płaszczów, ze œpiewami odnieœli księcia do miasta, a w drodze kłócili się o zaszczyt dŸwigania go na ramionach. Nomarcha i urzędnicy prowincji, widzšc zapał barbarzyńskich Libijczyków i łaskę dla nich następcy, zatrwożyli się. -Oto jest władca... -szepnšł do Sofry wielkipisarz. -Gdyby zechciał, ci ludzie pobiliby mieczem nas i dzieci nasze... Strapiony nomarcha westchnšł do bogów i polecił się ich łaskawej opiece. PóŸno w nocy Ramzes znalazł się w swym pałacu i tu powiedziała mu służba, że zmieniono mu pokój sypialny. -Dlaczegóż to? -Bo w tamtej sypialni widziano jadowitego węża, który skrył się tak, że nie można goznaleŸć. W skrzydle sšsiadujšcym z domem nomarchy znajdowała się nowa sypialnia. Był to czworoboczny pokój otoczony kolumnami. Miał alabastrowe œciany pokrytemalowanš płaskorzeŸbš przedstawiajšcš -udołu roœliny w wazonach, wyżej -girlandy zliœci oliwkowych i laurowych. Prawie na œrodku stało wielkie łoże wykładane hebanem, koœciš słoniowš i złotem. Pokój oœwietlały dwie wonne pochodnie, pod kolumnadš znajdowały się stoliki z winem, jadłem i wieńcami z róż. W suficie był wielki otwór czworoboczny zasłonięty płótnem. Ksišżę wykšpał się i legł na miękkim posłaniu, jego służba odeszła do dalszych komnat. Pochodnie zaczęły przygasać, po sypialni wionšł chłodny wiatr nasycony woniš kwiatów. Jednoczeœnie w górze odezwała się cicha muzyka arf. Ramzes podniósł głowę. Płócienny dach pokoju usunšł się i przez otwór w suficie widać było konstelacjš Lwa, a w niej jasnš gwiazdę Regulusa. Muzyka arf wzmogła się.„Czy bogowie wybierajš się do mnie w odwiedziny?... ” -pomyœlał z uœmiechem Ramzes. W otworze sufitu błysnęła szeroka smuga œwiatła; było ono mocne, lecz łagodne. W chwilę póŸniej ukazała się w górze lektyka w formie złotej łodzi, niosšcej altankę z kwiatów: słupy były okręcone girlandami z róż, dach z fiołków i lotosów. Na sznurach spowitych zielonoœciš, złota łódŸ bez szmeru opuœciła się do sypialnej komnaty. Stanęła na podłodze, a spod kwiatów wyszła niepospolitej pięknoœci naga kobieta. Ciało jej miało ton białego marmuru, od bursztynowej fali włosów płynęła woń upajajšca. Kobieta, wysiadłszy ze swej napowietrznej lektyki, uklękła przed księciem. -Jesteœ córkš Sofry?... -spytał jej następca. -Prawdę mówisz, panie... -I mimo to przyszłaœ do mnie? -Błagać cię, ażebyœ przebaczył memu ojcu... Nieszczęœliwy on!... od południa leje łzy i tarza się w popiele... -A gdybym mu nie przebaczył, odeszłabyœ? -Nie... -cicho szepnęła. Ramzes przycišgnšł jš do siebie i namiętniepocałował. Oczy płonęły mu. -Dlatego przebaczę mu -rzekł. -O, jakiœ ty dobry! -zawołała tulšc się do księcia. A potem dodała z przymileniem: -Każesz wynagrodzić szkody, które wyrzšdził mu ten szalony robotnik? -Każę... -I mnie weŸmiesz do swego domu... Ramzes popatrzył na niš. -Wezmę cię, bo jesteœ piękna. -Doprawdy?... -odparła obejmujšc go za szyję. -Przypatrz mi się lepiej... Między pięknymi Egiptu zajmuję dopiero czwarte miejsce. -Cóż to znaczy? -W Memfis, czy koło Memfis, mieszka twoja najpierwsza... Na szczęœcie tylko Żydówka!... W Sochem jest druga... -Nic o tym nie wiem -wtršcił ksišżę. -O, ty gołšbku!... Więc zapewne nie wiesz i o trzeciej w Anu... -Czy i ona należy do mego domu?... -Niewdzięczniku!... -zawołała uderzajšc go kwiatem lotosu. -Gotów jesteœ za miesišc o mnie powiedzieć to samo... Ale ja nie dam zrobić sobie krzywdy... -Jak i twój ojciec. -Jeszczeœ mu nie zapomniał?... Pamiętaj, żeodejdę... -Zostań już... zostań!... Na drugi dzień namiestnik raczył przyjšć hołdy i ucztę od nomarchy Sofra. Publiczniepochwalił jego zarzšd prowincjš i aby wynagrodzić szkody wyrzšdzone przez pijanego robotnika, darował mu połowę naczyń i sprzętów, które otrzymał w mieœcie Anu. Drugš połowę tych darów zabrała córka nomarchy, piękna Abeb, jako dama dworu księcia. Nadto kazała sobie wypłacić z kasy Ramzesa pięć talentów na stroje, konie i niewolnice. Wieczorem ksišżę ziewajšc rzekł do Tutmozisa: -Jego œwištobliwoœć, ojciec mój, powiedziałmi wielkš naukę, że -kobiety dużo kosztujš! -Gorzej, gdy ich nie ma -odparł elegant. -Aleja mam ich cztery i nawet dobrze nie wiem, jakim sposobem. Mógłbym ze dwie odstšpić wam. -Czy i Sarę? -Tej nie, szczególnie, jeżeli będzie miała syna. -Jeżeli wasza dostojnoœć przeznaczysz tymsynogarlicom ładny posag, znajdš się dla nich mężowie. Ksišżę znowu ziewnšł. -Nie lubię słuchać o posagach -rzekł. -Aaa!... jakie to szczęœcie, że już wyrwę sięod was i osišdę między kapłanami... -Naprawdę uczynisz tak?... -Muszę. Nareszcie może dowiem się od nich, dlaczego faraoni biedniejš... Aaa!... no -i odpocznę. ROZDZIAŁ DWUDZIESTY PIĽTY Tego samego dnia w Memfisie Fenicjanin Dagon, dostojny bankier następcy tronu, leżał na kanapie pod werendš swego pałacu. Otaczały go wonne krzaki iglaste, hodowane w wazonach. Dwaj czarni niewolnicy chłodzili bogacza wachlarzami, aon bawišc się młodš małpkš słuchał rachunków, które czytał mu jego pisarz. W tej chwili niewolnik, uzbrojony w miecz, hełm, włócznię i tarczę (bankier lubił wojskowe ubiory), zameldował dostojnego Rabsuna, który był kupcem fenickim osiadłym w Memfis. Goœć wszedł, nisko kłaniajšc się, i w ten sposób opuœcił powieki, że dostojny Dagon rozkazał pisarzowi i niewolnikom, ażeby wynieœli się spod werendy. Następnie, jako człowiek przezorny, obejrzał wszystkie kšty i rzekł do goœcia: -Możemy gadać. Rabsun zaczšł bez wstępu: -Czy dostojnoœć wasza wie, że przyjechał z Tyru ksišżę Hiram?... Dagon podskoczył na kanapie. -Niech na niego i jego księstwo tršd padnie!-wrzasnšł. -On mi właœnie wspomniał -cišgnšł spokojnie goœć -że między wami jest nieporozumienie... -Co to jest nieporozumienie? -krzyczał Dagon. -Ten rozbójnik okradł mnie, zniszczył, zrujnował... Kiedy ja posłałem moje statki, za innymi tyryjskimi, na zachód, po srebro, sternicy łotra Hirama rzucali na nie ogień, chcieli je zepchnšć na mi eliznę... No, i moje okręty wróciły z niczym, opalone i potrzaskane... Żeby jego spalił ogień niebieski!... -zakończył rozwœcieczony bankier. -A jeżeli Hiram ma dla waszej dostojnoœci dobry interes? -spytał goœć flegmatycznie. Burza szalejšca w piersiach Dagona od razuucichła. -Jaki on może mieć dla mnie interes? -rzekłzupełnie spokojnym głosem. -On to sam powie waszej dostojnoœci, ale przecież pierwej musi zobaczyć się z wami.-No, to niech on tu przyjdzie. -On myœli, że wasza dostojnoœć powinna przyjœć do niego. Przecie on jest członkiemnajwyższej rady w Tyrze. -Żeby on tak zdechł, jak ja do niego pójdę!... -krzyknšł znowu rozgniewany bankier. Goœć przysunšł krzesło do kanapy i poklepał bogacza w udo. -Dagonie -rzekł -miej ty rozum. -Dlaczego ja nie mam rozumu i dlaczego ty, Rabsun, nie mówisz do mnie -dostojnoœć?... -Dagon, nie bšdŸ ty głupi... -reflektował goœć. -Jeżeli ty nie pójdziesz do niego ani on do ciebie, to jakże wy zrobicie interes? -Ty jesteœ głupi, Rabsun! -znowu wybuchnšłbankier. -Bo gdybym ja poszedł do Hirama, to niech mi ręka uschnie, że straciłbym na tej grzecznoœci połowę zarobku. Goœć pomyœlał i odparł: -Teraz rzekłeœ mšdre słowo. Więc ja tobie coœ powiem. PrzyjdŸ do mnie i Hiram przyjdzie do mnie, i wy obaj u mnie obgadacie ten interes. Dagon przechylił głowę i przymrużywszy oko filuternie zapytał: -Ej, Rabsun!... Powiedz od razu: ile on tobie dał? -Za co?... -Za to, ja przyjdę do ciebie i z tym parchem będę robił interes... -To jest interes dla całej Fenicji, więc ja na nim zarobku nie potrzebuję -odparł oburzony Rabsun. -Żeby się tobie tak dłużnicy wypłacali, jak to prawda! -Żeby mi się nie wypłacili, jeżeli ja co na tym zarobię! Niech tylko Fenicja nie straci! - zakrzyczał z gniewem Rabsun. Pożegnali się. Nad wieczorem dostojny Dagon wsiadł w lektykę niesionš przez szeœciu niewolników. Poprzedzali go dwaj laufrowie z kijami i dwaj z pochodniami, zaœ za lektykš szło czterech służšcych uzbrojonych od stóp dogłów. Nie dla bezpieczeństwa, lecz że Dagon od pewnego czasu lubił otaczać się zbrojnymi jak rycerz. Wysiadł z lektyki z wielkš powagš i podtrzymywany przez dwu ludzi (trzeci niósł nad nim parasol)wszedł do domu Rabsuna. -Gdzież jest ten... Hiram? -zapytał dumnie gospodarza. -Nie ma go. -Jak to?... Więc ja będę czekał na niego? -Nie ma go w tym pokoju, ale jest w trzecim, u mojej żony -odparł gospodarz. -On teraz składa wizytę mojej żonie. -Ja tam nie pójdę!... -rzekł bankier siadajšcna kanapie. -Pójdziesz do drugiego pokoju, a on w tej samej chwili także tam wejdzie. Po krótkim oporze Dagon ustšpił, a w chwilę póŸniej, na znak gospodarza domu, wszedł do drugiej komnaty. Jednoczeœnie z dalszych pokojów wysunšł się niewysoki człowiek z siwš brodš, ubrany w złocistš togę i złotš obręcz na głowie. -Oto jest -rzekł gospodarz stojšc na œrodku -oto jest jego miłoœć ksišżę Hiram, członek najwyższej rady tyryjskiej... Oto jest dostojny Dagon, bankier księcia następcy tronu i namiestnika w Dolnym Egipcie. Dwaj dostojnicy ukłonili się sobie z założonymi na piersiach rękoma i usiedli przy oddzielnych stolikach, na œrodku sali. Hiram nieco odsunšł togę, aby ukazać wielkizłoty medal na swej szyi, w odpowiedzi na co Dagon zaczšł bawić się grubym złotym łańcuchem, który otrzymał od księcia Ramzesa. -Ja, Hiram -odezwał się starzec -pozdrawiam pana, panie Dagon, życzę panudużego majštku i powodzenia w interesach. -Ja, Dagon, pozdrawiam pana, panie Hiram, i życzę panu tego samego, co pan mnie życzy... -Już się pan chcesz kłócić?... -przerwał zirytowany Hiram. -Gdzie ja się kłócę?... Rabsun, ty powiedz, czy ja się kłócę?... -Lepiej niech wasze dostojnoœci mówiš o interesach -odparł gospodarz. Po chwili namysłu Hiram zaczšł: -Przyjaciele pańscy z Tyru bardzo pozdrawiajš pana przeze mnie. -Oni tylko to przysłali mi? -spytał drwišcym tonem Dagon. -Co pan chcesz, żeby oni panu przysyłali? -odparł Hiram podnoszšc głos. -Cicho!... Zgoda! -wtršcił gospodarz. Hiram kilka razy głębiej odetchnšł i rzekł: -To prawda, że nam potrzebna zgoda... Ciężkie czasy nadchodzš dla Fenicji... -Czy morze zatopiło wam Tyr albo Sydon? -spytał z uœmiechem Dagon. Hiram splunšł i zapytał: -Coœ pan taki zły dzisiaj?... -Ja zawsze jestem zły, jak mnie nie nazywajš -dostojnoœciš... -A dlaczego pan nie nazywasz mnie miłoœciš?... Ja przecie jestem ksišżę!... -Może w Fenicji -odparł Dagon. -Ale już w Asyrii, u lada satrapy czekasz pan w sieniach trzy dni na posłuchanie, a kiedy cię przyjmš, leżysz na brzuchu jak każdy handlarz fenicki. -A pan co byœ robił wobec dzikiego człowieka, który może pana na pal wbić?... -zakrzyczał Hiram. -Co ja bym robił, nie wiem -rzekł Dagon. -Ale w Egipcie ja sobie siedzę na jednej kanapie z następcš tronu, który dziœ jest namiestnikiem. -Zgoda, wasza dostojnoœć!... Zgoda, wasza miłoœć!... -reflektował ich gospodarz. -Zgoda!... zgoda, że ten pan jest zwyczajny fenicki handlarz, a mnie nie chce oddać szacunku... -zawołał Dagon. -Ja mam sto okrętów!... -wrzasnšł Hiram. -A jego œwištobliwoœć faraon ma dwadzieœcia tysięcy miast, miasteczek i osad.... -Wasze dostojnoœci utopicie ten interes i całš Fenicję! -odezwał się już podniesionymgłosem Rabsun. Hiram zacisnšł pięœci, lecz umilkł i odpoczšł. -Musisz jednak przyznać, wasza dostojnoœć-rzekł po chwili do Dagona -że z tych dwudziestu tysięcy miast jego œwištobliwoœć niewiele ma naprawdę. -Chcesz powiedzieć, wasza miłoœć -odparł Dagon, że siedm tysięcy miast należy do œwištyń i siedm tysięcy do wielkich panów?... Zawsze jednak jego œwištobliwoœci zostaje siedm tysięcy na czysto. -Nie bardzo! Bo jak z tego wasza dostojnoœć odejmiesz ze trzy tysišce, któresš w zastawie u kapłanów, i ze dwa tysišce w dzierżawie u naszych Fenicjan... -Mówi prawdę, wasza miłoœć -rzekł Dagon.-Zawsze jednak jego œwištobliwoœci zostajeze dwa tysišce miast bardzo bogatych... -Czy was Tyfon opętał?... -wrzasnšł z koleiRabsun. -Będziecie teraz wyliczali miasta faraona, bodajby go... -Psyt... -szepnšł Dagon zrywajšc się z krzesła. -Kiedy nad Fenicjš wisi nieszczęœcie!... -dokończył Rabsun. -Niechże ja się raz dowiem, jakie nieszczęœcie?... -przerwał Dagon. -Więc daj mówić Hiramowi, to się dowiesz -odparł gospodarz. -Niech gada... -Czy wasza dostojnoœć wiesz, co się stało w zajeŸdzie „Pod Okrętem ”u brata naszego, Asarhadona?... -zaczšł Hiram. -Nie mam braci pomiędzy szynkarzami!... -wtršcił szyderczo Dagon. -Milcz!... -wrzasnšł rozgniewany Rabsun i schwycił za rękojeœć sztyletu. -Jesteœ głupi jak pies, który szczeka przez sen... -Czego on się gniewa, ten... ten handlujšcy koœćmi?... -odparł Dagon i również sięgnšł do noża. -Cicho!... Zgoda!... -uspokajał ich sędziwy ksišżę i także opuœcił suchš rękę do pasa. Przez chwilę wszystkim trzem drżały nozdrza i błyszczały oczy. Wreszcie Hiram,który uspokoił się najpierw, zaczšł znowu,jakby nigdy nic nie zaszło. -Parę miesięcy temu stanšł w zajeŸdzie Asarhadona niejaki Phut, z miasta Harranu...-Miał odebrać pięć talentów od jakiegoœ kapłana -wtršcił Dagon. -Cóż dalej? -spytał Hiram. -Nic. Znalazł łaskę u jednej kapłanki i za jej radš pojechał szukać swego wierzycielado Tebów. -Masz rozum dziecka, a gadatliwoœć kobiety-rzekł Hiram. -Ten harrańczyk nie jest harrańczykiem, ale Chaldejczykiem, i nie nazywa się Phut, ale Beroes... -Beroes?... Beroes?... -powtórzył przypominajšc sobie Dagon. -Gdzieœ słyszałem to nazwisko... -Słyszałeœ!... -mówił z pogardš Hiram. -Beroes to najmędrszy kapłan w Babilonie, doradca ksišżšt asyryjskich i samego króla... -Niech on będzie doradcš, byle nie faraona,co mnie to obchodzi?... -rzekł bankier. Rabsun podniósł się z krzesła i grożšc Dagonowi pięœciš pod nosem zawołał: -Ty wieprzu, wypasiony na faraońskich pomyjach... Ciebie Fenicja tyle obchodzi, co mnie Egipt... Gdybyœ mógł, za drachmę sprzedałbyœ ojczyznę... Psie trędowaty! Dagon zbladł i odparł spokojnym głosem: t. elnych”48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj˜œ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż‡@•cˆŐZ c‰/ cŠĚ)D˙˙-Co gada ten kramarz?... W Tyrze sš moi synowie i uczš się żeglarstwa; w Sydonie siedzi moja córka z mężem... Połowę mego mienia pożyczyłem radzie najwyższej, choćnie mam za to nawet dziesięciu procent. A ten kramarz mówi, że mnie nie obchodzi Fenicja!... Rabsun, posłuchaj mnie -dodał po chwili. -Ja życzę twojej żonie i dzieciom, i cieniomtwoich ojców, ażebyœ ty o nich tyle dbał, ile ja o każdy okręt fenicki, o każdy kamieńTyru, Sydonu, a nawet Zarpath i Achsibu... -Dagon mówi prawdę -wtršcił Hiram. -Ja nie dbam o Fenicję!... -cišgnšł bankier zapalajšc się. -A ilu ja sprowadziłem tu Fenicjan, ażeby robili majštki, i co mam z tego?... Ja nie dbam!... Hiram zepsuł mi dwaokręty i pozbawił mnie wielkich zarobków, a przecie kiedy chodzi o Fenicjš, ja usiadłem z nim w jednym pokoju... -Bo myœlałeœ, że będziecie gadali o tym, ażeby kogo oszukać -rzekł Rabsun. -Żebyœ ty tak myœlał o skonaniu, głupi!... -odparł Dagon. -Niby ja jestem dziecko i niby nie rozumiem, że jak Hiram przyjeżdżado Memfisu, to przecie on nie dla handlu przyjeżdża. Oj ty, Rabsun!... Tyœ powinien zedwa lata być u mnie chłopcem do zamiatania stajni... -Dosyć!... -zawołał Hiram uderzajšc pięœciš w stolik. -My nigdy nie skończymy z tym kapłanem chaldejskim -mruknšł Rabsun z takim spokojem, jakby przed chwilš nie jego zwymyœlano. Hiram odchrzšknšł i zaczšł. -Ten człowiek ma naprawdę dom i grunta wHarranie i tam nazywa się Phut. Dostał listyod kupców chetyjskich do kupców sydońskich, więc w podróż zabrała go nasza karawana. Sam dobrze mówi po fenicku, płaci rzetelnie, nic osobliwego nie żšda, więc nasi ludzie nawet bardzo go polubili. -Ale -mówił Hiram podrapawszy się w brodę-gdy lew nakryje się skórš wołu, zawsze mu choćby kawałek ogona wylezie. Ten Phutbył strasznie mšdry i pewny siebie, więc naczelnik karawany po cichu zrewidował jego rzeczy. I nic nie znalazł, tylko medal bogini Astoreth. Dowódcę karawany medal ten kolnšł w serce. Skšd Chetyjczyk ma fenicki medal?... Więc gdy przyjechali do Sydonu, zaraz zameldował starszym, i od tej pory nasza tajna policja miała tego Phuta na oku. Tymczasem jest to taki mędrzec, że gdy kilka dni posiedział w Sydonie, wszyscy go pokochali. Modlił się on i składał ofiary bogini Astoreth, płacił złotem, nie pożyczał pieniędzy, wdawał się tylko z Fenicjanami. I tak wszystkich otumanił, że dozór nad nim osłabł, a on spokojnie dojechał do Memfisu. Tu znowu nasza starszyzna zaczęła czuwaćnad nim, ale nic nie odkryła; domyœlała się tylko, że musi to być wielki pan, nie zaœ prosty mieszczanin harrański. Dopiero Asarhadon przypadkiem wyœledził, a nawet nie wyœledził, tylko wpadł na poszlaki, że ten niby Phut całš jednš noc przepędził w starej œwištyni Seta, która tu wiele znaczy... -Wchodzš do niej tylko arcykapłani na ważne narady -wtršcił Dagon. -Jeszcze i to nic by nie znaczyło -prawił Hiram. -Ale jeden z naszych kupców wrócił dwa miesišce temu z Babilonu z dziwnymi wiadomoœciami. Za wielki prezent pewien dworzanin babilońskiego satrapy powiedziałmu, że nad Fenicjš -wisi bieda!... „Was zabiorš Asyryjczycy -mówił ten dworzanin do naszego kupca -a Izraelitów wezmš Egipcjanie. W tym interesie nawet pojechał do tebańskich kšpłanów wielki chaldejski kapłan Beroes i zawrze z nimi traktat. ” -Musicie wiedzieć -cišgnšł Hiram -że kapłani chaldejscy uważajš egipskich za swoich braci. A że Beroes ma wielkie znaczenie na dworze króla Assara, więc wieœć o tym traktacie może być bardzo prawdziwa. -Na co Asyryjczykom Fenicja?... -zapytał Dagon gryzšc paznokcie. -A na co złodziejowi cudzy œpichlerz?... -odparł Hiram. -Co może znaczyć traktat Beroesa z egipskimi kapłanami?... -wtršcił zamyœlony Rabsun. -Głupi ty! -odparł Dagon. -Faraon robi tylko to, co kapłani uradzš. -Będzie i traktat z faraonem, nie bójcie się!-przerwał Hiram. -W Tyrze wiemy na pewno, że jedzie do Egiptu z wielkš œwitš i darami poseł asyryjski -Sargon... On niby tochce zobaczyć Egipt i ułożyć się z ministrami, ażeby w egipskich aktach nie pisano, jako -Asyria płaci daninę faraonom.Ale naprawdę to on jedzie zawrzeć traktat o podział krajów leżšcych między naszym morzem a rzekš Eufratem. -Oby ich ziemia pochłonęła! -zaklšł Rabsun. -Cóż ty o tym myœlisz Dagonie? -spytał Hiram. -A co byœcie wy zrobili, gdyby was naprawdę napadł Assar?... Hiram zatrzšsł się z gniewu. -Co?... Wsišdziemy na okręty z rodzinami i skarbami, a tym psom zostawimy gruzy miast i gnijšce trupy niewolników... Alboż nie znamy krain większych i piękniejszych od Fenicji, gdzie można założyć nowš ojczyznę, bogatszš aniżeli ta?... -Niech was bogowie broniš od takiej ostatecznoœci -rzekł Dagon. -Właœnie o to idzie, ażeby ratować dzisiejszš Fenicję od zagłady -mówił Hiram.-A ty, Dagonie, wiele możesz w tym interesie... -Co ja mogę?... -Możesz dowiedzieć się od kapłanów: czy był u nich Beroes i czy zawarł z nimi takš umowę?... -Strasznie trudna rzecz! -szepnšł Dagon. -Ale może ja znajdę takiego kapłana, który mnie objaœni. -Możesz -cišgnšł Hiram -na dworze faraonanie dopuœcić traktatu z Sargonem?... -Bardzo trudno... Ja sam temu nie wydołam... -Ja będę z tobš, a złota dostarczy Fenicja. Już dziœ zbiera się podatek. -Sam dałem dwa talenty! -szepnšł Rabsun. -Dam dziesięć -rzekł Dagon. -Ale co dostanęza mojš pracę?... -Co?... No, dziesięć okrętów -odparł Hiram. -A ty ile zarobisz? -spytał Dagon. -Mało ci?... Więc dostaniesz piętnaœcie... -Ja się pytam: co ty zarobisz? -nalegał Dagon. -Damy ci... dwadzieœcia. Dosyć?... -Niech będzie. Ale pokażecie mi drogę do kraju srebra? -Pokażemy. -I tam, skšd bierze się cynę? -No... -I tam, gdzie się rodzi bursztyn -zakończyłDagon. -Żebyœ ty raz zdechł!... -odparł miłoœciwy ksišżę Hiram wycišgajšc do niego rękę. -Ale już niebędziesz chował złego serca dla mnie za tamte dwie krypy?... Dagon westchnšł. -Będę pracował, ażeby zapomnieć. Ale... jakija miałbym majštek, gdybyœcie mnie nie odpędzili wtedy!... -Dosyć! -wtršcił Rabsun. -Gadajcie o Fenicji.-Przez kogo ty się dowiesz o Beroesie i traktacie? -spytał Dagona Hiram. -Daj spokój. Niebezpiecznie mówić, bo do tego będš należeli kapłani. -A przez kogo mógłbyœ zepsuć traktat? -Ja myœlę... Ja myœlę, że chyba przez następcę tronu. Mam dużo jego kwitów. Hiram podniósł do góry rękę i odparł: -Następca -bardzo dobrze, bo on zostanie faraonem, może nawet niedługo... -Psyt!... -przerwał Dagon uderzajšc pięœciš w stół. -Żeby tobie mowę odjęło za takie gadanie!... -Oto wieprz! -zawołał Rabsun, wygrażajšc bankierowi pod nosem. -A to głupi kramarz! -odpowiedział Dagon z szyderczym uœmiechem. -Ty, Rabsun, powinieneœ sprzedawać suszone ryby i wodę na ulicach, ale nie mięszać się do interesów między państwami. Wołowe kopyto umazane w egipskim błocie ma więcej rozumu aniżeli ty, który pięć lat mieszkasz w stolicy Egiptu!... Oby cię œwiniezjadły... -Cicho!... cicho!... -wtršcił Hiram. -Nie dacie mi dokończyć... -Mów, boœ ty mšdry i ciebierozumie moje serce -rzekł Rabsun. -Jeżeli ty, Dagon, masz wpływ na następcę,to bardzo dobrze -cišgnšł Hiram. -Bo jeżeli następca zechce mieć traktat z Asyriš, to będzie traktat, i w dodatku napisany naszš krwiš, na naszych skórach. Ale jeżeli następca zechce wojny z Asyriš, to on zrobi wojnę, choćby kapłani przeciw niemu wezwali do pomocy wszystkich bogów. -Psyt! -wtršcił Dagon. -Jeżeli kapłani bardzo zechcš, to będzie traktat... Ale możeoni nie zechcš... -Dlatego, Dagonie -mówił Hiram -my musimymieć za sobš wszystkich wodzów... -To można. -I nomarchów... -Także można. -I następcę -prawił Hiram. Ale jeżeli tylko ty sam będziesz pchał go do wojny z Asyriš, to na nic. Człowiek, jak arfa, ma dużo strun i grać na nich trzeba dziesięcioma palcami, a ty, Dagonie, jesteœ tylko jednym palcem. -Przecież nie rozedrę się na dziesięć częœci. -Ale ty możesz być jak jedna ręka, przy której jest pięć palców. Ty powinieneœ zrobić to, ażeby nikt nie wiedział, że ty chcesz wojny, ale -ażeby każdy kucharz następcy chciał wojny, każdy fryzjer następcy chciał wojny, ażeby wszyscy łaziebnicy, lektykarze, pisarze, oficerowie,woŸnice, ażeby oni wszyscy chcieli wojny zAsyriš i ażeby następca słyszał o tym od rana do nocy, a nawet kiedy œpi... -To się zrobi. -A znasz ty jego kochanki? -spytał Hiram. Dagon machnšł rękš. -Głupie dziewczęta -odparł. -One tylko myœlš, ażeby ustroić się, wymalować i pachnidłami namaœcić... Ale skšd się biorš te pachnidła i kto je przywozi do Egiptu, o tym już nie wiedzš. -Trzeba mu podsunšć takš kochankę, ażeby o tym wiedziała -rzekł Hiram. -Skšd jš wzišć?... -spytał Dagon. -A... mam!... -zawołał uderzajšc się w czoło. -Znasz ty Kamę, kapłankę Astoreth?... -Co?... -przerwał Rabsun. -Kapłanka œwiętejbogini Astoreth będzie kochankš Egipcjanina?... -Ty byœ wolał, ażeby ona była twojš?... -szydził Dagon. -Ona nawet zostanie arcykapłankš, gdy będzie trzeba zbliżyć jš do dworu... -Prawdę mówisz -rzekł Hiram. -Ależ to œwiętokradztwo!... -oburzał się Rabsun. -Toteż kapłanka, która je popełni, może umrzeć -wtršcił sędziwy Hiram. -Żeby nam tylko nie przeszkodziła ta Sara, Żydówka -odezwał się po chwili milczenia Dagon. -Ona spodziewa się dziecka, do którego ksišżę już dziœ jest przywišzany. Gdyby zaœ urodził jej się syn, poszłyby w kšt wszystkie. -Będziemy mieli pienišdze i dla Sary -rzekł Hiram. -Ona nic nie weŸmie!... -wybuchnšł Dagon. -Ta nędzna odrzuciła złoty, kosztowny puchar, który jej sam zaniosłem... -Bo myœlała, że jš chcesz okpić -wtršcił Rabsun. Hiram pokiwał głowš. -Nie ma się czym kłopotać -rzekł. -Gdzie nie trafi złoto, tam trafi ojciec, matka albo kochanka. A gdzie nie trafi kochanka, jeszcze dostanie się... -Nóż... -syknšł Rabsun. -Trucizna... -szepnšł Dagon. -Nóż to rzecz bardzo grubiańska... -zakonkludował Hiram. Pogładził brodę, zamyœlił się, w końcu powstał i wydobył z zanadrza purpurowš wstęgę, na którš były nanizane trzy złote amulety z wizerunkiem bogini Astoreth. Wyjšł zza pasa nóż, przecišł wstęgę na trzy częœci i dwa kawałki z amuletami wręczył Dagonowi i Rabsunowi. Potem wszyscy trzej ze œrodka pokoju poszli w kšt, gdzie stał skrzydlaty posšg bogini; złożyli ręce na piersiach, a Hiram zaczšł mówić zniżonym głosem, lecz wyraŸnie: -Tobie, matko życia, przysięgamy wiernie dochować umów naszych i dopóty nie spoczšć, dopóki œwięte miasta nie będš zabezpieczone od wrogów, których oby wytępił głód, zaraza i ogień... Gdyby zaœ który z nas nie dotrzymał zobowišzania albo zdradził tajemnicę, niechspadnš na niego wszystkie klęski i sromoty... Niech głód skręca jego wnętrznoœci, a sen ucieka od krwiš nabiegłych oczu... Niech ręka uschnie temu,kto by mu poœpieszył z ratunkiem, litujšc się jego nędzy... Niech na stole jego chleb zamieni się w zgniliznę, a wino w cuchnšcš posokę... Niech dzieci jego wymrš, a dom niech mu zapełniš bękarty, które oplwajš go i wypędzš... Niech skona jęczšc przez wiele dni samotny i niech spodlonego trupa nie przyjmie ziemia ani woda, niech go ogień nie spali ani pożrš dzikie bestie... Tak niech się stanie!... Po strasznej przysiędze, którš zaczšł Hiram, a od połowy wykrzykiwali wszyscy głosami drżšcymi wœciekłoœciš, trzej Fenicjanie odpoczęli zadyszani. Po czym Rabsun zaprosił ich na ucztę, gdzie przy winie, muzyce i tancerkach na chwilę zapomnieli o czekajšcej ich pracy. --------Konwersja: rpg6@go2.pl ł od księcia Ramzesa. -Ja, Hiram -odezwał się starzec -pozdrawiam pana, panie Dagon, życzę panudużego majštku i powodzenia w interesach. -Ja, Dagon, pozdrawiam pana, panie Hiram, i życzę panu tego samego, co pan mnie życzy... -Już się pan chcesz kłócić?... -przerwał zirytowany Hiram. -Gdzie ja się kłócę?... Rabsun, ty powiedz, czy ja się kłócę?... -Lepiej niech wasze dostojnoœci mówiš o interesach -odparł gospodarz. Po chwili namysłu Hiram zaczšł: -Przyjaciele pańscy z Tyru bardzo pozdrawiajš pana przeze mnie. -Oni tylko to przysłali mi? -spytał drwišcym tonem Dagon. -Co pan chcesz, żeby oni panu przysyłali? -odparł Hiram podnoszšc głos. -Cicho!... Zgoda! -wtršcił gospodarz. Hiram kilka razy głębiej odetchnšł i rzekł: -To prawda, że nam potrzebna zgoda... Ciężkie czasy nadchodzš dla Fenicji... -Czy morze zatopiło wam Tyr albo Sydon? -spytał z uœmiechem Dagon. Hiram splunšł i zapytał: -Coœ pan taki zły dzisiaj?... -Ja zawsze jestem zły, jak mnie nie nazywajš -dostojnoœciš... -A dlaczego pan nie nazywasz mnie miłoœciš?... Ja przecie jestem ksišżę!... -Może w Fenicji -odparł Dagon. -Ale już w Asyrii, u lada satrapy czekasz pan w sieniach trzy dni na posłuchanie, a kiedy cię przyjmš, leżysz na brzuchu jak każdy handlarz fenicki. -A pan co byœ robił wobec dzikiego człowieka, który może pana na pal wbić?... -zakrzyczał Hiram. -Co ja bym robił, nie wiem -rzekł Dagon. -Ale w Egipcie ja sobie siedzę na jednej kanapie z następcš tronu, który dziœ jest namiestnikiem. -Zgoda, wasza dostojnoœć!... Zgoda, wasza miłoœć!... -reflektował ich gospodarz. -Zgoda!... zgoda, że ten pan jest zwyczajny fenicki handlarz, a mnie nie chce oddać szacunku... -zawołał Dagon. -Ja mam sto okrętów!... -wrzasnšł Hiram. -A jego œwištobliwoœć faraon ma dwadzieœcia tysięcy miast, miasteczek i osad.... -Wasze dostojnoœci utopicie ten interes i całš Fenicję! -odezwał się już podniesionymgłosem Rabsun. Hiram zacisnšł pięœci, lecz umilkł i odpoczšł. -Musisz jednak przyznać, wasza dostojnoœć-rzekł po chwili do Dagona -że z tych dwudziestu tysięcy miast jego œwištobliwoœć niewiele ma naprawdę. -Chcesz powiedzieć, wasza miłoœć -odparł Dagon, że siedm tysięcy miast należy do œwištyń i siedm tysięcy do wielkich panów?... Zawsze jednak jego œwištobliwoœci zostaje siedm tysięcy na czysto. -Nie bardzo! Bo jak z tego wasza dostojnoœć odejmiesz ze trzy tysišce, któresš w zastawie u kapłanów, i ze dwa tysišce w dzierżawie u naszych Fenicjan... -Mówi prawdę, wasza miłoœć -rzekł Dagon.-Zawsze jednak jego œwištobliwoœci zostajeze dwa tysišce miast bardzo bogatych... -Czy was Tyfon opętał?... -wrzasnšł z koleiRabsun. -Będziecie teraz wyliczali miasta faraona, bodajby go... -Psyt... -szepnšł Dagon zrywajšc się z krzesła. -Kiedy nad Fenicjš wisi nieszczęœcie!... -dokończył Rabsun. -Niechże ja się raz dowiem, jakie nieszczęœcie?... -przerwał Dagon. -Więc daj mówić Hiramowi, to się dowiesz -odparł gospodarz. -Niech gada... -Czy wasza dostojnoœć wiesz, co się stało w zajeŸdzie „Pod Okrętem ”u brata naszego, Asarhadona?... -zaczšł Hiram. -Nie mam braci pomiędzy szynkarzami!... -wtršcił szyderczo Dagon. -Milcz!... -wrzasnšł rozgniewany Rabsun i schwycił za rękojeœć sztyletu. -Jesteœ głupi jak pies, który szczeka przez sen... -Czego on się gniewa, ten... ten handlujšcy koœćmi?... -odparł Dagon i również sięgnšł do noża. -Cicho!... Zgoda!... -uspokajał ich sędziwy ksišżę i także opuœcił suchš rękę do pasa. Przez chwilę wszystkim trzem drżały nozdrza i błyszczały oczy. Wreszcie Hiram,który uspokoił się najpierw, zaczšł znowu,jakby nigdy nic nie zaszło. -Parę miesięcy temu stanšł w zajeŸdzie Asarhadona niejaki Phut, z miasta Harranu...-Miał odebrać pięć talentów od jakiegoœ kapłana -wtršcił Dagon. -Cóż dalej? -spytał Hiram. -Nic. Znalazł łaskę u jednej kapłanki i za jej radš pojechał szukać swego wierzycielado Tebów. -Masz rozum dziecka, a gadatliwoœć kobiety-rzekł Hiram. -Ten harrańczyk nie jest harrańczykiem, ale Chaldejczykiem, i nie nazywa się Phut, ale Beroes... -Beroes?... Beroes?... -powtórzył przypominajšc sobie Dagon. -Gdzieœ słyszałem to nazwisko... -Słyszałeœ!... -mówił z pogardš Hiram. -Beroes to najmędrszy kapłan w Babilonie, doradca ksišżšt asyryjskich i samego króla... -Niech on będzie doradcš, byle nie faraona,co mnie to obchodzi?... -rzekł bankier. Rabsun podniósł się z krzesła i grożšc Dagonowi pięœciš pod nosem zawołał: -Ty wieprzu, wypasiony na faraońskich pomyjach... Ciebie Fenicja tyle obchodzi, co mnie Egipt... Gdybyœ mógł, za drachmę sprzedałbyœ ojczyznę... Psie trędowaty! Dagon zbladł i odparł spokojnym głosem: t. elnych”48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đj˜œ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż”üżN¸÷ż@