ĺbkŃÉ˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙őđGî’ŕGđ@îŕ@>ŕBđEîoŕEńŮő>ŕB>RŕG>˙ęÁńŮ˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙ĂUÎíffĚ sƒ ˆ‰ÜĚnćÝÝٙťťgcněĚÝܙŸťš3>CLAS VERNE €003cÄé˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙Copyright (C)2000-2001 Pat Crowe. This Book Reader was distributed solely for the reading of classic books which are out of copyright. Program extends to address 3fffh. No responsibilty can be accepted for any breach of copyright nor for any other matter involved with material above this address. This material will have been added by a user of this program and not the author of this program. Please address any enquiries concerning breach of copyright or any other concerns, to that third party. óÍĆ>˙ęŔúPę ŔúQęŔ1ţ˙Íb͛ >ęa>ŕ&>ę Ŕ>˙ę ŔÍđ͜Í:Í\ÍćÍóÍ ÍBÍS ú‚˙§(Ţú ŔOÍŕ>ęŔͧ ÍÓ ÍŽ Íż ÍÓ ÍŽ ÍG ÍÓ ÍŽ úQęŔÍ|ÍĹÍr>ęÁ>xŕE>@ŕAŻŕ>ŕ˙>Óŕ@űÍ ÍvúÁˇ(ńŻęÁ́Ë VËw cËoÂÄËgÂŐË_ 9ËW -ËO ËG Ăú Ŕ<ţ >OÍŕĂú Ŕ<ţ >OÍłĂÍ ĂÍS ĚĹĂú Ŕţ(ţ(ţ(#ú Ŕţ("ţ(*ţ( *Í/ĂÍĹĂÍËĂ͘ĂÍ^ĂÍ÷ĂÍĂÍ#Ăú Ŕ=ţ˙ >OÍ|Ăú Ŕ<ţ >OÍ|Ă!>w# űÉ!6# ú6˙#6# öÉ! 6˙#6# ö6# úÉÍB͜ÍĹÉú ŔţČÍw Í ÍÓ úÁO> ‘O͜úÁOÍŽ úÁ<ţ 8>ęÁÉú Ŕţ ú ŔGÍ3 8 ř Í3 8 řÍ#@Íw  Í  úÍÓ úÁţ(=> ęÁúÁO> ‘ţ >O͜úÁOÍŽ ú Ŕţ 0<ę ŔÉú ŔţČŐĹúÁO ú Ŕţ ͟ Íw Í ÍÓ ÍŽ yţ  Ü{ę ŔÁŃÉĹú Ŕţ ú ŔĆ GÍ3  úÍ3  úúÁO Íw Í ÍÓ ÍŽ yţ  é> ę ŔÁÉ>ę Ŕ>ęÁ>ęŔę!>ęA!@}ęŔ|ęŔÍŃ!ĐŔ*§ úaŔ*§ úúŔOúŔG>š >¸ >>ęŔÉ>ęŔę!>ęA!@}ęŔ|ęŔÍ- űÍŃúŔ=ęŔ Í3  úÍĹÉÍ-(ÍŃ>ęŔúŔć€(ěÍĹÉÍŃ>ęŔúŔć€Ę˜ÍĹÉ Í3  úÍuĘ,ÍŃúŔţÂúŔţĘ#>ę Ŕ>ęŔúŔć€(ÖÍĹÉĺŐĹúŔoúŔg #F+NxĄ<(,xą úŔęŔ͡ ÍÓ ÍŽ úQęŔ>ęŔ$úŔţ(>ęŔÍŻ ÍÓ ÍŽ úQęŔ>ęŔÁŃáÉĺŐĹú Ŕţ˙(!В@§(=ůÍ3 yę Ŕ!В@y§( řÍ3 ÁŃáÉĺŐĹyę Ŕ>ęŔÍG ÍÓ ÍŽ úQęŔú ŔO>˙ę ŔÍ|ÁŃáÉĺŐĹyę Ŕţ(ţ(ţ(ţ( ţ($ţ((!pÍ(!€Í !Í! Í!°Í!ŔÍÁŃáÉÍćĺĹ~î˙" ů ôÁáÉĺŐĹú Ŕ!ů ţ(q! ţ(j!H ţ(c!p ţ(\!˜ ţ(U!Á ţ(N!Ň ţ(G!ę ţ(@! ţ (9!: ţ (2!b ţ (+!Ň &ĺŐĹ!ˆ ĺŐĹ!ŔĺŐĹ!Ú ĺŐĹ!ą ĺŐĹ!aŔ˛Ŕ*§ úÁŃáÉ Przewiń Wers Str. Roz. Wsz Liiku: Rivi Sivu Kapp LopBlättern: Zeil Seit Kapt AlleDéfiler: Ligne Page Chap ToutScrolla: Rad Sida Kap Hela Lista: Linea Pagina Cap. Tutto Blader: Lijn Blad Hfdst Alles Bla: Linje Side Kap Alle Despl.: Línea Página Cap. Todo Mudar: Linha Pagina Cap. Tudo Despl.: Línia Plana Cap. Tot ĺŐĹúŔGúŔ<¸8Í-(ÍŃ>>ę Ŕ7 ęŔ>ę Ŕ§ÁŃá§ÉĺŐĹúŔţÂO úŔţÂO úŔţ(úŔţ ÍuÍŃúŔ>ę Ŕ7 =ęŔ>ę Ŕ§ÁŃáÉĺŐĹúŔG!Đx§(~#§ ÷ô˛Ŕ*§ úÁŃá§ÉĺĹ!€6# xą řÁáÉĺŐĹy!ţ(#!@‘ţ(!€’ţ(!Ŕ“ţ(!€@y§(=ů]T! ÁÍćP* úÍćP* úÍćP* úÍćP* úÁŃáÉ> ę>ęA!  y§( ĺ>""Ŕ " úáúN"úO">ęúŔćęAÉ> ę>ęA!  y§( *GúN¸ 6*GúO¸ .Ŕ * ú>ęúŔę!úŔćęAÍŃ Í3  úÉ> ę>ęA!    ž # ÷őúŔćęAńÉĺŐĹ! Á@6# xą ř!˛Ŕ~#§(Í÷ öÁŃáÉĺĹÖ o&MD)))  0úŔţ( 8 V#F#Í' yţ őzƒ_ÁáÉĺŐĹk&)}ćđo Á ÁĹË!Ë ÁĹ{ć§(Ë8Ë=öxśw#wyśw#wÁŃáÉđ˙ˇŕ˙Íćđ@ćŕ@É>‘ŕ@É>äŕGŕHŕIÉĺŐÍć!`˜Ŕ>đ" üÍćŔ" üŃáÉĺŐ!`˜ y§(=ů> ‘W>ÍćÍ'(Í'(Í'(éőy§ ńń!`˜QÍćÍ'(Í'(Í'(éŃáÉĺĹú‚˙§(,>˙ŕO!˜`>" xą ř€>" xą ř`>" xą ř>ţŕOÁáÉĹw#< ú 6# úÁÉ!˜>"< ű! ˜"< ű!@˜6ń# úÉ!ŕ™ 6ň# ú!š>("< ű! š "< űÉ́Ĺ> ŕđđđđ/ćË7G>ŕđđđđđđđđđđ/ć°Gú€˙¨ ę˙xę€˙>0ŕú˙ÁÉţ(Ż>˙ę‚˙ÉĹ>˙ŕ$ˆ xą ű>ŕ$ÁÉőđ@ć€(đDţ‘ ôńɇ‡‡Ć€ęh˙ióúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęh˙ióúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęh˙@ióúA˙ć ů*âű ňɇ‡‡Ć€ęj˙kóúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęj˙k@óúA˙ć ů*âű ňÉ˙ď=ď=|˙ď=˙˙ď=ď=˙ď=˙˙ď=ď=˙ď=˙˙ď=ď=ŕ˙ď=˙ď=ď=˙ď=ď=ď=ď=<ď=ď˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙MBFONTMonospaced @@@@@@   ŕ ŕ @ŔŔŕ``@€ @€ @ @@  `@@ @@@@@ @ @@ŕ@ @ŕ@ @`@ @@@€€ŕ     ŕ@Ŕ@@@@ŕŕ  @€€ŕŕ  `  ŕ€€  ŕ ŕ€€ŕ Ŕŕ€€ŕ  ŕŕ @@€€ŕ  ŕ  ŕŕ  ŕ ŕ@@ @ @€@ ŕŕ€@ @€ŕ  @@@ŕ ŕŕŕ€ŕŕ  ŕ   Ŕ  Ŕ  Ŕŕ€€€€€ŕŔ     Ŕŕ€€ŕ€€ŕŕ€€ŕ€€€ŕ€€€  ŕ   ŕ   ŕ@@@@@ŕ  ŕ   Ŕ   €€€€€€ŕ ŕ     ŕ      @     @ŕ  ŕ€€€ŕ    Ŕ ŕ  ŕŔ  ŕ€€ŕ ŕŕ@@@@@@      ŕ     @@     ŕ    @      ŕ@@@ŕ @@@€ŕ`@@@@@`€€@@@ ` `@ ŕ@ ŕ ŕ ŕ€€ŕ   ŕŕ€€€ŕ ŕ   ŕŕ ŕ€ŕ`@ŕ@@@@ŕ  ŕ ŕ€€Ŕ    @@@@@@ @€€  Ŕ  @@@@@@  ŕ   Ŕ    ŕ   ŕŕ  ŕ€€ŕ  ŕ Ŕ €€€ŕ€ŕ ŕ@`@@@     ŕ    @   ŕ   @     ŕ ŕŕ @€ŕ @@€@@ @@@@@@@€@@ @@€`€ŕŕŕŕŕŕŕ@ €`€ @ŕ     ŕ@€`@ŕ@@@@Ŕ   @ŕ@@@@@@ŕ@@@ŕ@@ € @€  @ŕ€ŕ ŕ @€@ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕŕ     ŕ @€@    ŔŔŕŕ`@ŕ@@ @ŕ€ŕ ŕ€@ @€ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕ@@@@@@@ŕ€€ŕ@€€€ Ŕ€ŕ @ ŕ  ŕ   0@@@@@@ŕ€ŕ ŕ ŕ ŕ€ŕŕ ŕ ŕ @€@ ŕ Ŕŕ€€@ŕ @@€ŕŕ ŕ@ŕ@ŕŔ @€ŕ@@`@Ŕ@@@€ŔŔŔŕ€€       @€Ŕ@Ŕŕ ŕ ŕ ŕ ŕ€@ @€@@@€ ŕ @@@ŕ @ŕŕ`ŕ€ ŕ @ŕ @€ŕ€@ŕ ŕ  @ŕ ŕ @ ŕ ŕ `€ŕ ŕ  ŕ ŕ @ŕ ŕ @ŕ€€€€ŕŕ€€€€ŕ@ €@ŕ€ŕ€ŕ @ŕ€ŕ€ŕŕ€€ŕ€€ŕ  ŕ€ŕ€ŕ€@ŕ@@ŕ @ŕ@@ŕ@ ŕ@@ŕ ŕ@@ŕŔ  ŕ  Ŕ @ ŕŕ  €@ŕ  ŕ@ŕ    ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕ ŕ  ŕ @ ŕ  ŕ  ŕ€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  @@Ŕ€ŕ ŕ€ŔŔ Ŕ  Ŕ€€@ŕ ŕ ŕ @ŕ ŕ ŕ@ ŕ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ@ŕ ŕ ŕ @ŕ€€€ŕŕ€€ŕ@ €@ŕ ŕ€ŕ @ŕ ŕ€ŕŕ ŕ€ŕ  ŕ ŕ€ŕ€@@@@@@€@@@@@ €€€€ @@@@@ @  ŕ ŕ @ŕ   €@ŕ ŕ @ŕ  ŕ@ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ   ŕ@ŕ@ŕ ŕ ŕ€@  ŕ @  ŕ@   ŕ   ŕ @  ŕ ŕ€€ŕ ŕ€€   ŕ ŕMBFONTVariable pitch €€€€€€  PPřPřPP x ř(đ ŔČ @˜ŕ  @° Đ€€@€€€€€@€@@@@@€@ŕ@ @ŕ@@€Ŕ€ @@@€€@     @@Ŕ@@@@ŕŕ  @€€ŕŕ  `  ŕ€€  ŕ ŕ€€ŕ Ŕŕ€€ŕ  ŕŕ @@€€ŕ  ŕ  ŕŕ  ŕ ŕ€€@@€ @€@ ŔŔ€@ @€ŕ  @@@ŕ ŕŕŕ€ŕŕ  ŕ   Ŕ  Ŕ  Ŕŕ€€€€€ŕŔ     Ŕŕ€€ŕ€€ŕŕ€€ŕ€€€ŕ€€€  ŕ   ŕ   ŕ@@@@@ŕ  ŕ   Ŕ   €€€€€€ŕˆŘ¨ˆˆˆˆˆˆČ¨˜ˆˆŕ     ŕŕ  ŕ€€€ŕ    Ŕ ŕ  ŕŔ  ŕ€€ŕ ŕŕ@@@@@@      ŕ      @ˆˆˆ¨¨¨P   @      ŕ@@@ŕ @@@€ŕŔ€€€€€Ŕ€€@@@ Ŕ@@@@@Ŕ@ ŕ€@ŕ ŕ ŕ€€ŕ   ŕŕ€€€ŕ ŕ   ŕŕ ŕ€ŕ`@ŕ@@@@ŕ  ŕ ŕ€€Ŕ    €€€€€€@@@@@@€€€  Ŕ  €€€€€€€ř¨¨¨¨ŕ    @   @ŕ   Ŕ€ŕ   ` ࠀ€€ŕ€ŕ ŕ€Ŕ€€€Ŕ    ŕ    @ˆ¨¨¨P  @     ŕ ŕŕ @€ŕ @@€@@ €€€€€€€€@@ @@€P ŕŕŕŕŕŕŕ`€€`€€`ŕ     ŕ@€`@ŕ@@@@Ŕ  ¨@ŕ@@@@@@ŕ@@@ŕ@@ € @€P @ŕ€ŕ ŕ @€@ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕŕ     ŕ@€€@HHŔŔđřP ü\T @ŕ€ŕ ŕ€@ @€ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕ€€€€€€@ŕ€€ŕ@€€€ Ŕ€ŕˆpPpˆŕ  ŕ  °€€€€€€ŕ€ŕ ŕ ŕ x„´¤´„xŕ ŕ ŕ$HH$ŕ Ŕx„´¤„x@ŕ @@€ŕŕ ŕ@ŕ@ŕŔ @€ŕ@@`Ŕ@@@@€   ŕ€€ĐĐPPPPP€€Ŕ@Ŕŕ ŕ ŕ ŕ ŕH$H€€€  (8€€€°ˆ 8ŕ ŕ(č @ŕ @€ŕ€@ŕ ŕ   @ŕ ŕ  @ ŕ ŕ P ŕ ŕ  ŕ ŕ  @ŕ ŕ  @ŕ€€€€ŕŕ€€€€ŕ@ €@ŕ€ŕ€ŕŕ€€ŕ€€ŕ ŕ€€ŕ€€ŕ  ŕ€ŕ€ŕ€@ŕ@@ŕ @ŕ@@ŕ@ ŕ@@ŕ ŕ@@@ŕpHHčHHp¨ˆČ¨˜ˆ€@ŕ  ŕ@ŕ    ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕPpˆˆˆp @ řˆ˜¨Čˆř€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  @@Ŕ€ŕ ŕ€Ŕ@ Ŕ  Ŕ€€@ŕ ŕ ŕ @ŕ ŕ ŕ@ ŕ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ@ŕ ŕ ŕ @ŕ€€€ŕŕ€€ŕ@ €@ŕ ŕ€ŕ @ŕ ŕ€ŕŕ ŕ€ŕ  ŕ ŕ€ŕ€@@@@@@€€€€€@ @@@@ @@@@@ @ p` @ŕ    €@ŕ  ŕ @ŕ   ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕ ŕ   ŕ@ŕ@ř¨¨ř@€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  ŕ ŕ€€ŕ  ŕ€€   ŕ ŕPVc€Śgc R P_(š c€4[ U "DZIECI KAPITANA GRANTA" JULIUSZ VERNE I. BALANCE - FISH Dnia 26-go lipca r. 1864, podczas mocnego wiatru północno-wschodniego, wspaniały jacht sunšł całš siłš pary po grzbiecie spienionych fal kanału Północnego. Na tylnym jego maszcie powiewała flaga Anglii;na wierzchołku zaœ wielkiego masztu choršgiew błękitna nosiła na sobie dwie wielkie głoski: E.G., wyhaftowane złotem i w górze ksišżęcš przyozdobione koronš. Jacht ten nazywał się Duncan; był własnoœciš lorda Glenarvan, jednego z szesnastu parów szkockich, zasiadajšcych w Izbie Wyższej, i zarazem jednego z najcelniejszych członków królewskiego klubu jachtowego na Tamizie (Royal-Thames-Yacht-Club), tak słynnego w całej Wielkiej Brytanii. Na pokładzie jachtu znajdował się w tej chwili lord Edward Glenarvan z młodš małżonkš, lady Helenš, i jednym ze swych krewnych, majorem Mac Nabbs. Œwieżo zbudowany Duncan wypłynšł na próbę o kilka mil poza odnogę Clyde i zdšżałdo Glasgowa; już wyspa Arran wynurzała się na horyzoncie, gdy majtek, siedzšcy na czatowni, dał znać, że w tyle jachtu ukazała się olbrzymia ryba. Kapitan statku, John Mangles, doniósł o tem zaraz lordowi Glenarvan, a ten, wszedłszy na rufę wraz z majorem Mac Nabbs, pytał kapitana, co myœli o tym potworze. - Doprawdy, wasza dostojnoœć - odpowiedział John Mangles - sšdzę, że to jest ogromny rekin i nic więcej. - Rekin w tej okolicy? - ze zdziwieniem zawołał Glenarvan. - Bez wštpienia - odrzekł kapitan - ryba ta należy do rodzaju rekinów, spotykanych na wszystkich morzach i pod wszystkiemi szerokoœciami geograficznemi. Głowę daję, że jest to "Balance-fish"[1], i z tem zapewne lichem mieć będziemy do czynienia.Jeœli wasza1 dostojnoœć pozwoli, a lady Glenarvan zechce przypatrzyć się ciekawemu połowowi, zaraz weŸmiemy się do roboty i dowiemy się rzetelnej prawdy. - Jak myœlisz, Mac Nabbs - rzekł lord Glenarvan do majora - możeby popróbować tej nowoœci. - Przystaję na wszystko, co ci się spodoba - powolnie odpowiedział major. - Zresztš tępienie tych straszliwych bestyj nigdy nie może być zbyteczne - zawołał znowu John Mangles. - Korzystajmy ze sposobnoœci; a jeœli wasza dostojnoœć zgodzić się raczy, to i widok będziemy mielizachwycajšcy i dobry zarazem spełnimy uczynek. - A więc wydaj rozkazy, kapitanie - rzekł Glenarvan. Poczem posłał z uwiadomieniem do lady Heleny, która ciekawoœciš zdjęta, poœpieszyła do męża. Morze było wspaniałe; na powierzchni jegowyraŸnie rysowały się gwałtowne i silne poruszenia potwora. Gdy John Mangles wydał rozkazy, majtkowie zarzucili przez parapet prawego boku jachtu w morze długš i grubš linę z ogromnym na końcu hakiem, na który dla przynęty założyli spory kawał słoniny. Chociaż rekin był jeszcze w odległoœci pięćdziesięciu co najmniej jardów (przeszło 45 metrów), poczuwszy nęcšcy zapach ofiarowanego sobie przysmaku, zwrócił się szybko ku statkowi. Ogromne płetwy jego, szare po bokach a czarne przy osadzie, z nadzwyczajnš siłš i szybkoœciš pruły morskie bałwany, i zwierzę płynęło wcišż w prostej linji. W miarę jak się rekin zbliżał, rozeznać było można blask jego œlepiów, pałajšcych żarłocznš chciwoœciš; a gdy otworzył spragnionš paszczę, ukazały się w niej cztery rzędy ogromnychzębów. Szeroka jego głowa podobna była do dwu młotów, osadzonych na jednym trzonku. John Mangles nie omylił się; był torzeczywiœcie Balance-fish, najżarłoczniejszy z rodziny Skwalów czyli Żarłaczy. Cała osada Duncana œledziła z żywem zajęciem wszystkie ruchy rekina. Wkrótce potwór dopłynšł do przynęty, przewrócił się na grzbiet, aby jš lepiej pochwycić, i w mgnieniu oka ogromny kawał słoniny wraz z ostrym hakiem utonęły w jego paszczy, amajtkowie szybko pocišgnęli linę, przecišgniętš przez blok, umieszczony na wierzchołku wielkiej rei masztu. Rekin zaczšł się szarpać gwałtownie, widzšc się wyrywanym ze swego żywiołu, lecz na szarpanie znalazł się sposób: mocnypostronek z pętlicš, uchwyciwszy rekina zaogon, paraliżował wszelkie jego ruchy. W chwilę potem potwór leżał rozcišgnięty na pomoœcie jachtu; jeden z marynarzy, ostrożnie przybliżywszy się do niego, silnem uderzeniem siekiery odcišł ogromny ogon zwierzęcia. Połów był skończony; rekin leżał bezsilny inikomu szkodzić nie mógł - zemœcie marynarzy stało się zadoœć, lecz ciekawoœć ich jeszcze nie była zaspokojona. Na pokładzie wszystkich statków morskich przyjęty jest w podobnych razach zwyczaj, żeby œciœle rewidować żołšdek schwytanego potwora. Majtkowie, znajšc jego żarłocznoœć, zawsze spodziewajš się znaleŸć tam coœ nadzwyczajnego i prawie nigdy nie mylš się w swych oczekiwaniach. Lady Glenarvan, nie chcšc być obecnš przy tej krwawej operacji, poszła do kajuty. Rekin dyszał jeszcze. Ogromne to zwierzę miało dziesięć stóp długoœci i ważyło przeszło szeœćset funtów; waga ta i miaranie sš niczem nadzwyczajnem. Wkrótce ogromna ryba została rozpłatana kilkoma silnemi cięciami siekiery. Hak z przynętš doszedł aż do żołšdka, pustego zresztš zupełnie; widocznie potwór poœcił od doœć dawna, i zawiedzeni w swych nadziejach marynarze już poršbane sztuki chcieli napowrót rzucić w morze, gdy naglesternik dostrzegł jakiœ duży przedmiot, okryty wnętrznoœciami. - A to co? - zawołał. - To jakiœ kawałek skały - odpowiedział jeden z majtków - bestja widać z głodu go połknęła, bioršc za przysmak zapewne. - Nie, nie! - krzyknšł drugi - to musi być wišzka zielska, której dotšd strawić nie zdołał. - Lepiej milczeć, gdy się nic nie wie - zawołał Tomasz Austin, porucznik jachtu - czy nie widzicie, że bestia była pijakiem nałogowym, a nie chcšc nic stracić, nietylko wypiła wino, ale jeszcze i butelkę połknęła? - Co? - zawołał lord Glenarvan - rekin ma butelkę w żołšdku? - Prawdziwš butelkę - odpowiedział sternik - ale widać, że nie z piwnicy jš wyniesiono! - Poruczniku, wydobšdŸ jš ostrożnie - rzekł lord Edward - butelki, znajdowane namorzu, ważne nieraz zawierajš dokumenty. - Tak mniemasz? - zapytał major Mac Nabbs. - Nie twierdzę, ale przypuszczam, że tak być może. - Nie sprzeczam się bynajmniej - odrzekł major. - I bardzo być może, iż tu dowiemy się jakiej tajemnicy. - Zaraz to zobaczymy! A cóż, Tomaszu? - Oto jest - rzekł porucznik, podajšc jakiœ niekształtny przedmiot, który z trudem niemałym wydobył z żołšdka ryby. - Wybornie! - zawołał Glenarvan. - Każ obmyć to paskudztwo i przynieœ do mojej kajuty. Tomasz Austin spełnił rozkaz i za chwilę potem butelka, w tak szczególnych znaleziona okolicznoœciach, złożona zostałana kwadratowym stoliku, wokoło którego zasiedli: lord Glenarvan, major Mac Nabbs, kapitan John Mangles i lady Helena, ciekawa, jak każda kobieta. Każdy z niecierpliwš ciekawoœciš radby się był dowiedzieć, co obejmuje w sobie ta szklana powłoka - czy opis jakiego wielkiego nieszczęœcia, czy też nic nie znaczšce wiadomoœci, puszczone na morze przez marynarza, nie majšcego nic lepszego do roboty. Wypadło jednak dowiedzieć się prawdy - i Glenarvan, nie czekajšc dłużej, przystšpił do zbadania butelki, ze wszelkš, w takich razach przezornoœciš. I miał słusznoœć, bow podobnych wypadkach najdrobniejsza często napozór wskazówka prowadzi do bardzo ważnych odkryć. Najprzód obejrzano butelkę dokładnie zwierzchu; na potężnej szyjce znaleziono jeszcze owinięty drut, już dobrze przez rdzę zjedzony, a grube szkło, mogšce wytrzymać ciœnienie kilku atmosfer, wyraŸnie wykazywało szampańskie pochodzenie - mogło przeto wytrzymać wszystkie wypadki długiej nawet podróży, bez najmniejszego uszkodzenia. - Jest to butelka domu Cliquot - odezwał sięmajor, a nikt mu nie zaprzeczał, bo major powinien był znać się na tem. - Mój kochany majorze - odpowiedziała ladyHelena - cóż nas obchodzić może, jaka to jest butelka, jeœli nie wiemy, skšd ona do nas przypływa? - Dowiemy się, droga Heleno - rzekł lord Edward - a zgóry można być pewnym, że przybywa zdaleka. Czy widzisz, jak jš grubo pokrywajš różne materje, skamieniałe pod wpływem wód morskich? Długo ona widać przebywała w Oceanie, zanim jš ten rekin połknšł. - Podzielam twe zdanie, lordzie - odezwał się major - że to kruche naczynie długš i dalekš po morzu podróż zrobić musiało. - Ale skšdże do nas przybywa? - z lekkš niecierpliwoœciš powtórzyła lady Glenarvan.- Poczekaj, droga Heleno, poczekaj chwilkę,a zdaje mi się, że butelka ta samš treœciš swš odpowie na wszystkie nasze pytania. I to mówišc, Glenarvan zaczšł zdrapywać nożem grubš z szyjki powłokę, i niedługo też ukazał się korek, ale mocno przez wodę morskš uszkodzony. -To Ÿle, to bardzo Ÿle! - powtarzał lord Glenarvan - bo jeœli tam wewnštrz sš jakie papiery, to je znajdziemy w bardzo złym stanie. - To być bardzo może - machinalnie powtórzył major. - Ponieważ butelka ta - mówił dalej lord Edward - Ÿle była zakorkowana, więc byłaby z pewnoœciš zatonęła, gdyby nie wypadek, że rekin jš połknšł i przyniósł na pokład Duncana. - Zapewne - odezwał się John Mangles - dobrze, że tak się stało, ale byłoby lepiej, gdybyœmy jš złowili na pełnem morzu, pod pewnš wiadomš długoœciš i szerokoœciš geograficznš; bo w takim razie, badajšc pršdy atmosferyczne i morskie, możnaby było niemal odgadnšć, jakš przebyła drogę.Ale gdy jš przynosi taki posłaniec, jak rekin, który płynie pod pršdy i wiatry, to trudno coœ odgadnšć. - Zaraz zobaczymy - powiedział lord Edward, wyjmujšc ostrożnie korek. I w tejże chwili po kajucie rozszedł się mocny zapach soli. - I cóż? - pytała lady Helena. - Tak jest - rzekł Glenarvan - nie omyliłem się, bo sš w œrodku papiery. - Papiery! Dokumenty! - wołała lady Helena. - Jednakże - mówił dalej Glenarvan - zdajš się być przez wilgoć uszkodzone i tak przylgnęły do œcian butelki, że trudno je będzie stamtšd wydobyć. - Stłuczmy szkło - doradził Mac Nabbs. - Wolałbym je zachować w całoœci - odpowiedział Glenarvan. - I ja także - dorzucił sentencjonalnie major. - Zapewne - rzekła lady Helena - że dobrzeby to było; ależ znowu z drugiej strony warto poœwięcić butelkę dla ocaleniakosztownych może dokumentów. - Niech wasza dostojnoœć odtršci szyjkę - rzekł John Mangles - a będzie można wydobyć papiery bez uszkodzenia ich. II. TRZY DOKUMENTY Na tych kawałkach papieru, nawpół zniszczonych przez wodę morskš, można było rozeznać pojedyńcze wyrazy, szczštkicałych przedtem zdań, niepodobnych już teraz do odczytania. Lord Glenarvan przypatrywał się im z największš uwagš przez kilka minut; obracał je na wszystkie strony, wystawiał do słońca, badajšc najdrobniejsze œlady pisma, nie spłókane wodš morskš, i nareszcie zwrócił się do swych przyjaciół i rzekł: - Sš tu trzy różne dokumenty, albo raczej, jak mi się zdaje, trzy kopje jednego dokumentu w potrójnem tłumaczeniu na język angielski, francuski i niemiecki. Pozostałe wyrazy, wyczytać się dajšce, wštpić o tem nie pozwalajš. - A czy przynajmniej można się czego domyœlić z tych pojedyńczych wyrazów? - zapytała lady Glenarvan. - Trudno coœ z tego wnioskować, kochana Heleno - myœl w wielu miejscach poprzerywana. - Możeby wyrazami jednego dokumentu dałysię uzupełnić braki drugiego - rzekł major ze zwykłš sobie flegmš. - Major ma słusznoœć - odezwał się John Mangles - niepodobna bowiem przypuœcić, aby woda morska na wszystkich trzech papierach wygryzła pismo w tychże samychmiejscach. Próbujmy przeto zbliżyć jedne resztki do drugich, a może się złoży całoœć jaka. - To właœnie chcę zrobić - rzekł lord Glenarvan; zacznijmy od dokumentu angielskiego. Dokument ten przedstawiał się w sposób następujšcy: 62 Bri gow sink aland stra skipp Gr. that monlt of long and ssistane lost[2] - Z tego doprawdy niewiele dojœć można - odezwał się major. - Przyznać jednak potrzeba, wtršcił kapitan, że to doœć wyraŸnie po angielsku. - Pod tym względem niema wštpliwoœci - rzekł lord Glenarvan - wyrazy sink, aland, that, and, lost sš nietknięte; skipp widocznie jest poczštkiem wyrazu skipper i, jak się zdaje, mowa jest o jakimœ Gr... może kapitanie statku rozbitego [3]. - Już to wystarcza, aby się czegoœ domyœlić. - Na nieszczęœcie - przerwał major - brak całych wierszy; jakże więc dojœć do nazwiska okrętu rozbitego i jak się dowiedzieć o miejscu, w którem go wypadek spotkał? - Wynajdziemy i to - rzekł lord Glenarvan. - Bezwštpienia - odpowiedział major - lubišcy podzielać cudze zdanie - bezwštpienia wynajdziemy, tylko jakim sposobem? - Uzupełniajšc jeden dokument przez drugi. - Próbujmy więc! - zawołała lady Helena. Na drugim kawałku papieru, więcej jeszczeuszkodzonym, widniało kilka niezrozumiałych wyrazów. 7 Juni Glas zwei atrosen graus bringt ihnen - To jest pisane po niemiecku - mówił John Mangles. - A ty, kapitanie, znasz podobno ten język? - spytał lord Glenarvan. - Doskonale, wasza dostojnoœć. - Powiedz nam przeto, co znaczyć może tych kilka wyrazów. Kapitan z uwagš wpatrywał się w papier przez chwilę, a nareszcie rzekł: - Przedewszystkiem mamy już datę wypadku; 7 Juni znaczy 7 czerwca. Cyfra ta przyłożona do liczby 62, znalezionej na dokumencie angielskim, da nam całkowitš datę: 7-go czerwca 1862 r. - Doskonałe tłumaczenie! - zawołała lady Helena. - W tymże samym wierszu - mówił dalej młody kapitan - znajduję wyraz Glas, któryzestawiony z wyrazem gow, znajdujšcym się na pierwszym dokumencie, da nam całš nazwę Glasgow. Widocznie mowa jest o okręcie z portu Glasgowa. - Tak i ja sšdzę - wtršcił major. - Drugiego wiersza całkiem brakuje - mówił dalej John Mangles - lecz w trzecim znajduję dwa bardzo ważne wyrazy: zwei, co znaczy dwaj, i atrosen, albo raczej Matrosen, majtkowie. - A zatem - mówiła lady Helena - mowa jesto jakimœ kapitanie i dwóch majtkach. - Być to bardzo może - odezwał się lord Glenarvan. - Przyznam się waszej dostojnoœci, że następny wyraz graus niemałego nabawia mię kłopotu. Nie wiem, jak go tłumaczyć. Może go nam wyjaœnić trzecia kartka. Co zaœ do dwu ostatnich wyrazów, te objaœnić bardzo łatwo: bringt ihnen znaczy nieœcie im - co, przyłożywszy do angielskiego wyrazu assistance, jak i tamte znajdujšcego się w siódmym wierszu, będziemy mieli razem; nieœcie im pomoc. - Tak, nieœcie im pomoc! - zawołał lord Edward - lecz gdzież sš ci nieszczęœliwi? Dotšd nie mamy najmniejszej wskazówki miejsca, w którem się przytrafił wypadek rozbicia. - Może kartka, pisana po francusku, da nam w tym względzie jakie objaœnienie - dodała lady Helena. - PrzejdŸmy do francuskiego dokumentu, a tem łatwiejsze będš nasze badania i domysły, że język ten znamy wszyscy. Trzecia kartka nosiła te wyrazy: troi a's tannia gonie austral abor contin pr cruel indi jeté ongit et 37 ll' - A widzicie panowie - zawołała lady Helena- tu już mamy i cyfry... - IdŸmy porzšdkiem - mówił lord Glenarvan- zaczynajmy od poczštku. Pozwólcie mi rozebrać jeden po drugim te wyrazy rozrzucone i niezupełne. Z pierwszych zaraz liter widać, że chodzi o jakiœ statek trzymasztowy, którego nazwę Britannia łatwo złożyć można z kartek angielskiej i francuskiej. Z dwu następnych wyrazów: gonie i austral ostatni tylko ma jakieœ znaczenie. - Jest to szczegół bardzo ważny - wtršcił John Mangles - rozbicie miało miejsce na półkuli południowej. - Nie jest to jeszcze tak bardzo jasne - odezwał się major. - Idę dalej - mówił lord Edward. - Następuje wyraz abor, rdzeń słowa aborder. Ci nieszczęœliwi przybili więc gdzieœ do brzegu. Ale gdzież? Contin! czyżbyten wyraz miał znaczyć continent (lšd stały?) Cruel!... - Cruel - zawołał John Mangles - ależ to doskonale tłumaczy niemiecki wyraz graus... grausam... okrutny! - IdŸmy dalej! idŸmy dalej! - wołał niecierpliwie Glenarvan rozciekawiony.- Indi, znaczy zapewne Indje, gdzie ci biedacy zostali wyrzuceni. Cóż znowu znaczy wyraz ongit? - Ach! longitude (długoœć)! a tu szerokoœć: trzydzieœci siedem stopni, jedenaœcie minut. Mamy nakoniec jakšœ wskazówkę dokładniejszš. - Lecz brakuje stopnia długoœci - rzekł Mac Nabbs. - Trudnoż wszystkiego naraz żšdać, kochany majorze - odpowiedział lord Edward - dokładnie oznaczony stopień ˆŠj ľAě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐˆiC ř }x}`X¸ŠjPcdncŇt F zc€ Ŕ.wc 7=szerokoœci także ma swojš wartoœć. Kartka, po francusku pisana, jest ze wszystkich najdokładniejsza. Widocznš jestrzeczš, że wszystkie trzy sš tylko dosłownem tłumaczeniem tegoż samego tekstu, bo wszystkie majš jednakš liczbę wierszy. Trzeba je przeto złożyć teraz razem, przetłumaczyć na jeden język i wynaleŸć najprawdopodobniejsze i najzrozumialsze ich znaczenie. - A na jakiż język chcecie zrobić to tłumaczenie? - zapytał major. - Na francuski - odpowiedział Glenarvan - bo w nim najwięcej przechowało się wyrazów zrozumiałych. - Wasza dostojnoœć ma rację - odezwał sięJohn Mangles - tem więcej, że wszyscy, jak tu jesteœmy, znamy ten język wybornie.- Zaczynam tedy; spróbuję złożyć w całoœćte wyrazy i ułamki zdań, zachowujšc œciœleprzerwy, jakie pomiędzy niemi natrafiamy, i uzupełniajšc sens tam, gdzie on jest widoczny i niewštpliwy. Potem wszystko to porównamy i osšdzimy, co wnosić należy. Glenarvan pochwycił pióro i wkrótce potem podał towarzystwu papier, na którym nakreœlone były wiersze następujšce: 7 juin 1862 trois mdts Britannia Glasgow sombré gonie austral á terre deaux matelats capitaine Gr abor contin pr cruel indi jeté ce document de longitude et, 37o 11', de latitude Portez-leur secours perdus W tej chwili jeden z majtków przyszedł uwiadomić kapitana, że Duncan wpływał do zatoki Clyde, i pytał go o rozkazy. - Jakie sš zamiary waszej dostojnoœci? - rzekł John Mangles, zwracajšc się z zapytaniem do lorda Glenarvan. - Dostać się do Dumbarton jak najprędzej, skšd lady Helena powróci do Malcolm Castle,a ja pojadę do Londynu i przedstawię dokument ministerstwu marynarki. John Mangles wydał potrzebne rozkazy, które majtek odniósł do spełnienia porucznikowi. - Teraz, kochani przyjaciele - mówił lord Edward - prowadŸmy dalej nasze poszukiwania; zdaje się, że trafiliœmy na œlad ważnej jakiejœ katastrofy. Życie kilku ludzi zależy od naszej domyœlnoœci, użyjmy więc wszystkich sił naszej inteligencji do odgadnięcia tej nieszczęsnej zagadki. - Jesteœmy gotowi, kochany Edwardzie - rzekła lady Helena. - Najprzód - mówił Glenarvan - trzeba w tym dokumencie zwrócić uwagę na trzy rzeczy: 1-mo, co wiemy, 2-do, czego się domyœlamy i 3-tio, czego nie wiemy. Cóż tedy wiemy? - Wiemy, że 7-go czerwca r. 1862 trzymasztowy okręt Britannia z Glasgowa zatonšł; że dwaj majtkowie i kapitan rzucili niniejszy dokument na morzepod 37° 11' szerokoœci i że żšdajš pomocy. - Nic prawdziwszego - odezwał się major. - PrzejdŸmy do tego, czego się domyœlamy -mówił dalej Glenarvan. - Najprzód: że rozbicie zdarzyło się na wodach południowych, a dalej zwracam uwagę waszš na wyraz gonie: czy nie jest on zakończeniem francuskiem nazwy kraju, o który chodzi? - Ach! Patagonja (Patagonie) - zawołała lady Helena. - Nieinaczej, kochana żono. - Ale czy przez Patagonię przechodzi trzydziesty siódmy równoleżnik? - zapytał major. - To łatwo sprawdzić - rzekł John Mangles, rozkładajšc mapę Ameryki Południowej. - Tak jest, niezawodnie: trzydziesty siódmy równoleżnik przecina Arankonię i północne prowincje Patagonji, wreszcie ginie w Atlantyku. - Dobrze - cišgnšł Glenarvan - posuwajmyż się w naszych domysłach. Dwaj majtkowie ikapitan dostajš się na lšd, jak to wskazujš niedokończone wyrazy abor... (aborder) i contin... (continent). Uważajcież dobrze: dostajš się na lšd, a nie na wyspę. Cóż się dalej z nimi dzieje? - To odgadnšć mamy z dwu niepojętych głosek, pr.. Ci nieszczęœliwi sš widocznie schwytani (pris),lub niewolnikami (prisonniers), ale czyimi? Okrutnych Indjan. W moim przynajmniej umyœle miejsca próżne na papierze w taki wypełniajš się sposób. Nie wiem wszakże, czy i wy, kochani towarzysze, podzielacie ten mój sposób widzenia rzeczy. Glenarvan mówił z gruntownem przekonaniem, które w oczach jego czytać się dawało; zapał jego przeniknšł wszystkich obecnych i ci zgodnie zawołali: - Tak jest! tak jest! widocznie! inaczej być nie może! Po krótkiej przerwie, lord Edward tak mówił dalej: - Wszystkie te przypuszczenia, drodzy moi przyjaciele, zdajš mi się być dostatecznie usprawiedliwione. Według mojego przekonania, wypadek zdarzył się na wybrzeżach Patagonji. Zresztš każę zapytaćw Glasgowie, dokšd odpłynšł okręt Britannia - z tego łatwo odgadniemy, czy mógł być zapędzony w te okolice. - Nie potrzebujemy posyłać tak daleko - wtršcił John Mangles. - Ja mam tu cały komplet handlowego dziennika Mercantile and Shipping Gazette, z którego najdokładniejsze powzišć możemy wiadomoœci. - Zobaczmyż, zobaczmyż! - niecierpliwie domagała się lady Glenarvan. John Mangles wzišł pakę gazet z roku 1862izaczšł je szybko przerzucać; po niedługiem szukaniu, z radoœciš zawołał: "30 maja r. 1862 Peru. Z Callao ładunek do Glasgowa, okręt Britannia, kapitan Grant". - Grant! - zawołał Glenarvan - ten œmiały Szkot, który chciał założyć Nowš Szkocję na wodach Oceanu Spokojnego! - Tak jest - odrzekł John Mangles - ten sam, który w roku 1861 wypłynšł z Glasgowa na okręcie Britannia i o którym ażdotšd żadnej niema wiadomoœci. - To już najmniejszej nie ulega wštpliwoœci - zawołał Glenarvan. - To on! to ten sam! Wszystko jest jasne i oczywiste. Okręt Britannia opuœcił Callao 30-go maja, a 7-go czerwca, to jest w oœm dni po odjeŸdzie, zatonšł na wybrzeżach Patagonji. W tych kilku napozór niezrozumiałych i nieczytelnych wyrazach mamy całš tę historję. Tak tedy domysły nasze okazujš się zupełnie uzasadnione. Jednej więc już tylko rzeczy nie wiemy, to jest stopnia długoœci... - Który nam jest zupełnie teraz niepotrzebny - odezwał się John Mangles --skoro znam kraj i wiem stopień szerokoœci, to podejmuję się trafić odrazu do miejsca, w którem okręt uległ rozbiciu. - Więc tedy wiemy wszystko, co nam wiedzieć potrzeba? - spytała lady Glenarvan. - Wszystko, droga moja Heleno; wyrazy, które woda morska zmyła na dokumencie, dopełnię teraz bez trudu, jakby mi je sam kapitan Grant dyktował. To mówišc, lord Glenarvan pochwycił pióro i bez najmniejszego namysłu zredagował notatkę następujšcš: Dnia 7-go czerwca 1862 r. trzymasztowy okręt Britanma z Glasgowa zatonšł na wybrzeżach Patagonji,na półkuli południowej. Kierujšc się ku ziemi, dwaj majtkowie i kapitan Grant próbuje, czy nie uda im się dobić do lšdu, gdzie popadnš w niewolę okrutnych Indjan. Rzucajš ten dokument pod... stopniem długoœci i 37° 11' szerokoœci. Nieœcie im pomoc, lub zginš. - Wybornie! wybornie! drogi Edwardzie - zawołała lady Helena - i jeœli ci nieszczęœliwi wrócš kiedy do swej ojczyzny, tobie to tylko samemu zawdzięczać będš. - A wrócš z pewnoœciš - zawołał Glenarvan. - Dokument ten zbyt jest jasny i wyraŸny, aby Anglia namyœlać się mogła, czy biec z pomocš trzem swoim synom, zapędzonym gdzieœ na puste wybrzeża. - A to, co uczyniła dla Franklina i tylu innych, uczyni dziœ dla nieszczęœliwych rozbitków zokrętu Britannia. - A może - dodała lady Helena - ci biedacy majš rodziny, które opłakujš ich stratę. Może ten biedny kapitan Grant ma żonę, dzieci... - Masz słusznoœć, kochana lady, zaraz ich uwiadomię o losie ojca i zapewnię, że bynajmniej nadziei tracić nie powinni. Terazzaœ, kochani przyjaciele, każdy na swoje miejsce, bo się zbliżamy do portu. Istotnie Duncan, płynšc całš siłš pary, minšł brzegi wyspy Bute, wpłynšł na wšskš zatokę, zawrócił około Greenock i oszóstej wieczorem zarzucił kotwicę u stóp bazaltowej skały Dumbartonu, na której wierzchołku stał sławny pałac znanego bohatera szkockiego, Wallace'a, Tam czekał powóz, zaprzężony w konie pocztowe, majšcy odwieŸć do Malcolm-Castle lady Helenę i majora Mac-Nabbs. Lord Glenarvan, uœcisnšwszy młodš małżonkę, siadł na poœpieszny pocišg drogi żelaznej glasgowskiej. Lecz przed odjazdem jeszcze szybszemu nawszystko posłańcowi powierzył ważnš depeszę i rzeczywiœcie w kilka minut potemtelegraf elektryczny przyniósł do gazet: Times i Morning-Chonicle ogłoszenie następujšcej treœci: "Kto chce mieć wiadomoœci o losie trzymasztowego okrętu Britannia, który z kapitanem Grant wypłynšł z Glasgowa, niech się zgłosi do lorda Glenarvan; Malcolm-Castle, Luss, hrabstwo Dumbarton - w Szkocji. III. MALCOLM - CASTLE Zamek Malcolm, jeden z najpoetyczniejszych w Szkocji, wzniesiony jest ponad pięknš dolinš wioski Luss, a czyste wody jeziora Lomond obmywajš granitowe podstawy jego murów. Od niepamiętnych czasów należał on do rodzinyGlenarvan, która w ojczyŸnie Rob-Roya i Fergusa Mac-Gregora przechowała w czystoœci tradycje goœcinnych obyczajów starych bohaterów walterskotowskich. W epoce rewolucji socjalnej w Szkocji, ci z wasalów, którzy nie mogli dawnym naczelnikom klanów zbyt wygórowanych opłacać dzierżaw, zostali usunięci; jedni poumierali z głodu, drudzy zostali rybakami, a inni nareszcie wyemigrowali. Rozpacz była powszechna. Jedna tylko rodzina Glenarvanów zachowała to przekonanie, że dotrzymanie słowa równie obowišzuje wielkich i małych, i nie naruszyła stosunków swych z dzierżawcami. Ani jeden z nich nie opuœcił rodzinnej swej strzechy i ziemi, w której spoczywały prochy jego przodków; wszyscy pozostali w klanie swych dawnych wodzów. Dlatego też w tej epoce nawet, w tym wieku obojętnoœci i niezgody, rodzina Glenarvan miała samych jedynie Szkotów tak w zamku Malcolm, jak i na pokładzie Duncana; wszyscy oni byli potomkami wasalów Mac-Gregora, Mac-Farlane'a, Mac-Nabbsa, Mac-Naugthonsa, to jest byli synami hrabstw Sterlingu i Dumbartonu. Dzielni ci ludzie duszš i ciałem oddani byli swemu panu, a niektórzy z nich dotšd jeszcze nie zapomnieli dawnego narzecza starej Kaledonji. Lord Glenarvan był panem ogromnego majštku, którego używał szczodrze na celedobroczynne; dobroć serca przewyższała jeszcze wrodzonš mu szlachetnoœć i hojnoœć. Pan Lussy, laird Malcolmu, był reprezentantem swego hrabstwa w izbie lordów, lecz w charakterze legitymisty-Jakubity. Niewiele dbajšc o przypodobanie się domowi Hanowerskiemu, Ÿle też był widziany przez angielskich mężów stanu, szczególniej zaœ dlatego, że trzymał się starych tradycyj swych przodków i energiczny stawiał opór wdzieraniu się "tradycyj południowych" w sferę politycznš. Przy tem wszystkiem lord Edward Glenarvan nie był człowiekiem ani zacofanym, ani krótkowidzšcym, ani ograniczonej inteligencji. Owszem, bramy jego hrabstwa otworem stały dla wszelkiego postępu; ale w duszy pozostawał Szkotem i dla sławy to Szkocji z jachtami swemi stawał do zapasów na wszystkie gonitwy i walki, ogłaszane przez"Królewski Jachtowy Klub na Tamizie". Edward Glenarvan miał trzydzieœci dwa lata; był wysokiego wzrostu, rysów twarzynieco surowych; miał nieopisanš słodycz spojrzenia, a cała postawa jego tchnęła urokiem górskiej poezji "highlandu". Znany był jako waleczny, przedsiębiorczy, zuchwały "Fergus" XIX wieku, lecz zarazem dobry nad wszelki wyraz. Lord Glenarvan od trzech dopiero miesięcy zaledwie był żonaty; poœlubił on miss Helenę Tuffnel, córkę słynnego podróżnika Wiliama Tuffnela, który sam był jednš z licznych ofiar nauk geograficznych i zgubnej namiętnoœci do odkryć. Miss Helena nie należała do szlacheckiej rodziny, ale była Szkotkš, co w oczach lorda Glenarvan miało największš wartoœć -i młodš tę, powabnš, odważnš i przywišzanš dziewicę pan na Lussy wybrał na dozgonnš swš towarzyszkę. Poznał jš żyjšcš samotnie, sierotę, prawie bez majštku, mieszkajšcš w domu ojcowskim wKilpatrick. Odrazu odgadł w nie] zacnš niewiastę i poœlubił jš bez namysłu. Miss Helena miała dwadzieœcia dwa lata, blond włosy i oczy jasno-niebieskie, jak woda na szkockich jeziorach w pięknym wiosny poranku. Miłoœć jej dla męża była większa jeszcze niż wdzięcznoœć. Kochała go tak, jakgdyby to ona była bogatš dziedziczkš, a on ubogim sierotš opuszczonym. Dzierżawcy, włoœcianie i słudzy duszęby zaniš oddali z ochotš i nazywali jš: nasza dobra pani z Luss. Lord Glenarvan i lady Helena żyli szczęœliwi w Malcolm-Castle, w poœród wspaniałej i dzikiej zarazem natury kraju górzystego, przechadzajšc się pod cieniem starych kasztanów, brzmišcych jeszcze niekiedy echem dawnych wojennych pieœni (pibrochs), lub błšdzšc wœród opustoszałych wšwozów, gdzie historja Szkocji w odwiecznych wypisana jest zwaliskach. To błšdzili po lasku brzezinowym czy modrzewiowym, wpoœród obszernych płaszczyzn, zasianych pożółkłym wrzosem, to wdzierali się na strome szczyty Ben Lomondu, albo konno przebiegali puste odłogi, napawajšc się pięknoœciami tej poetycznej krainy, dotšd jeszcze nazywanej "Krainš Rob Roya", którš z takim czarujšcym talentem opiewałWalter-Scott nieœmiertelny. Przy zapadajšcym zmroku, gdy na horyzoncie rozbłysła jasna latarnia Mac-Farlane'a, przy œwietle jej chodzili po galerji, okalajšcej zamek -Malcolm, a tam zadumani, samotni, nie pomnšc o reszcie œwiata, wœród poważnego milczenia natury,marzyli długo, mile... aż ich noc chłodna ostrzegła nareszcie, że potrzeba powrócić do komnat zamczyska. Tak im przeszły pierwsze po œlubie miesišce. Lecz lord Glenarvan nie zapomniał, że żona jego była córkš wielkiego podróżnika; domyœlał się, że lady Helena musi żywić w duszy wszystkie skłonnoœci swego ojca, i nie mylił się w tym względzie. Duncan został zbudowany nato jedynie, aby lorda i lady Glenarvan przeniósł do najpiękniejszych w œwiecie krain, na wody morza Œródziemnego, a nawet aż do wysp archipelagu. Łatwo odgadnšć, jakš radoœć lady Helenie sprawiło oddanie Duncana do jej rozporzšdzena. Bo i rzeczywiœcie, czyż jestwiększe szczęœcie, jak upajać się wrażeniami pierwszej miłoœci pod zachwycajšcem niebem Grecji i miesišc miodowy spędzić na czarownych wybrzeżach Wschodu! Tymczasem lord Glenarvan pojechał do Londynu. Ponieważ chodziło o ocalenie biednych rozbitków, zatem chwilowe to oddalenie się męża więcej niecierpliwiło, niżeli zasmucało lady Helenę. Nazajutrz rano depesza od męża otrzymana uwiadamiała jš o rychłem jego powrocie; wieczorem tegoż dnia odebrała list, w którym prosił jš o przedłużenie urlopu, bo propozycje jego napotkały na niejakie trudnoœci; trzeciego dnia lady Helena znowuotrzymała od męża list, w którym lord nie taił swego niezadowolenia z admiralicji. Od tej chwili lady Helena poczęła być niespokojna. Wieczorem, gdy sama siedziaław swym pokoju, intendent zamku, p. Halbert, wszedł z zapytaniem, czy lady pozwoli wprowadzić do siebie nieznane dziewczę z chłopczykiem, którzy pragnš widzieć się z lordem Glenarvan. - Czy sš z tych stron? - spytała lady Helena. - Nie, pani - odrzekł intendent - nie znam ich; do Balloch przybyli kolejš, a z Balloch do Luss przyszli pieszo. - Poproœ ich, panie Halbert - rzekła lady Glenarvan. Intendent wyszedł. W chwilę potem młoda para wprowadzona była do pokoju lady Heleny. Byli to brat i siostra; podobieństwo rysów pokazywało to na pierwszy rzut oka.Siostra miała lat szesnaœcie; piękna jej, choć tchnšca niejakiem strudzeniem twarzyczka, oczy, na których znać było, że często i długo płakały, postawa pełna rezygnacji i odwagi, skromna, lecz porzšdna i czysta odzież, dobrze o niej œwiadczyły. Trzymała ona za rękę chłopczyka dwunastoletniego, który z postawy pragnšłby uchodzić za opiekuna i protektora swej starszej siostry. I rzeczywiœcie, ktoby chciał jej ubliżyć, niełatwš miałby sprawę z tym zuchwałym malcem. Siostra zmieszała się trochę w obecnoœci lady Heleny, lecz ta zachęcajšc jš uprzejmem, dobrotliwem wejrzeniem, rzekła: - Macie mi coœ do powiedzenia, moje dzieci?- Nie - odpowiedział œmiało chłopiec - nie z paniš, lecz z lordem Glenarvan pragnęlibyœmy pomówić. - Daruj mu pani jego œmiałoœć - rzekła wtedy dziewczynka karcšc brata wzrokiem.- Niema w tej chwili w zamku lorda Glenarvana - powiedziała lady Helena - lecz jestem jego żonš i mogę go wam w zupełnoœci zastšpić. - Pani jest lady Glenarvan? - zawołało dziewczę. - Tak jest, miss. - Żonš lorda Glenarvan z Malcolm-Castle, który w Timesie ogłosił, że ma wiadomoœć o rozbitym okręcie Britannia? - Tak, tak! - z niecierpliwoœciš powtórzyła lady Helena - a wy.... - Ja jestem miss Grant, pani, a on jest ard - dokładnie oznaczony stopień ˆŠj ľAě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż P˛ a Bc€D;c*Ë cJ8‚Ě8‘/€moim bratem. - Miss Grant! miss Grant! - zawołała lady Helena, chwytajšc dziewczynkę za ręce i cišgnšc jš ku sobie - a potem nagle obróciła się do malca i szczerze go ucałowała. - Pani - rzekło dziewczę - co wiesz o nieszczęœciu mojego ojca? Czy on żyje? Czygo kiedy zobaczymy? Powiedz mi, błagam cię!... zaklinam na wszystko. - Moje dziecię - odparła lady Helena - nie chciałabym lekkomyœlnie odpowiedzieć na tak ważne pytanie, aby cię nie łudzić. - Mów pani, mów na Boga! mam siłę do zniesienia wszelkiej boleœci... mogę słuchać wszystkiego. - Moje drogie dziecię - rzekła znowu lady Helena - bardzo słabš mamy nadzieję, lecz przy Bożej pomocy może kiedyœ zobaczycie jeszcze waszego ojca. - Boże mój, Boże! - zawołała miss Grant, nie mogšc powstrzymać łez radoœci; mały Robert tymczasem pocałunkami okrywał ręce lady Heleny. Gdy minęło to pierwsze wrażenie bolesnej radoœci, dziewczę zarzuciło pytaniami dobrš lady Glenarvan, która opowiedziała jej całe zdarzenie ze znalezionemi w butelce papierami, pozwalajšcemi się domyœlić, że okręt Britannia zabłškał się na wybrzeżach Patagonji; że po jego rozbiciu się, kapitan z dwoma, jacy przy życiu zostali, majtkami, musiał dostać się na lšd; że nareszcie w tym dokumencie, spisanym w trzech językach i powierzonym falom oceanu, żšdajš, by im przybyć z pomocš. W czasie tego opowiadania, Robert Grant pożerał oczyma lady Glenarvan; życie jego zdawało się zależeć od słów, przez niš wymawianych. W dziecięcej jego wyobraŸni żywo rysowały się obrazy niebezpieczeństw, na jakie ojciec jego w tej chwili mógł być narażonym; widział go jużto na pokładzie Britannji, jużto tonšcegow falach oceanu, lub też pomagał mu myœlšwspinać się na skałę, majšcš uratować mu życie. Po kilkakroć przerywał opowiadanie lady Heleny wykrzyknikami: - Mój ojcze! mój biedny ojcze! Dziewczę ze złożonemi rękami, całe drżšce, powstrzymujšc dech, słuchało opowiadania, nie przerywajšc go ani jednymwyrazem; po skończeniu zaœ zawołała, zalewajšc się łzami: - Ten papier, oh! daj mi pani ten papier! - Nie mam go już, moje dziecię - odpowiedziała lady Helena. - Już go pani nie masz! - W interesie waszego ojca lord Glenarvan musiał go zabrać do Londynu; lecz upewniam cię, że co do słowa powtórzyłamci treœć jego. - Ale pragnęłabym widzieć pismo mojego ojca. - Jutro może lord Glenarvan powróci. Mšż mój przez pokazanie tego dokumentu chce nakłonić ministra marynarki do bezzwłocznego wysłania okrętu na poszukiwanie kapitana Granta. - Czy być może pani! uczyniliœcie to dla nas?- Tak, moja droga miss, i co chwila oczekuję powrotu mojego męża. - Pani! - rzekło dziewczę głęboko wzruszone i podniecone - niech wam Niebo zapłaci za tę dobroć i łaskę! - Drogie dziecię - rzekła lady Helena - nie zasługujemy na żadnš wdzięcznoœć: każdy inny na naszem miejscu zrobiłby toż samo. Oby się tylko spełniły błogie nasze nadzieje! Tymczasem, do powrotu lorda Glenarvan pozostańcie w zamku... - Pani - odezwała się miss Grant - nie œmiemy nadużywać współczucia, jakie raczysz okazywa? nieznajomym... - Nieznajomym! moje drogie dziecię, ani ty,ani brat twój nie jesteœcie obcymi w tym domu, a przedewszystkiem pragnę, aby za swym powrotem lord Glenarvan mógł powiedzieć dzieciom kapitana Granta o tem, co się da uczynić dla ocalenia ich ojca. Nie można było nie przyjšć tak serdecznej ofiary. Stanęło więc na tem, że miss Grant i brat jej Robert czekać będš w Malcolm-Castle powrotu lorda Glenarvan. IV. PROPOZYCJA LADY GLENARVAN Podczas opowiadania lady Helena nie wspomniała ani o obawach swego męża, wyrażonych w liœcie jego, pisanym z Londynu, ani też o przypuszczalnej niewoli kapitana Granta u lndjan Ameryki Południowej. Bo i nacóż było zasmucać biedne dzieci obrazem okropnoœci położeniaich ojca? Dlaczego niszczyć lub umniejszać nadzieje, rodzšce się w ich duszy? W każdym razie nicby to ani pomóc, ani odmienić nie mogło. Lady Helena wolała zatem przemilczeć wszystkie niemiłe okolicznoœci, a odpowiedziawszy na zapytania miss Grant, zkolei rozpytywać jš poczęła o szczegóły jej życia i o stanowisko w tym œwiecie, w którym zdawała się być jedynš opiekunkš swego braciszka. Wzruszajšce a szczere opowiadanie dziewczęcia zwiększyło tylko sympatję, jakš od pierwszej chwili uczuła dla niej lady Glenarvan. Miss Mary i Robert Grant byli jedynemi dziećmi kapitana, Harry Grant utracił żonę,która umarła przy wydaniu na œwiat Roberta, a wyjeżdżajšc na długie i dalekie podróże, dzieci swe powierzał opiece poczciwej staruszki, swej krewnej. KapitanGrant był odważnym marynarzem, znał wybornie swe rzemiosło, był zarówno dobrym żeglarzem, jak i kupcem - to jest posiadał dwa przymioty nieodzownie potrzebne w marynarce handlowej. Mieszkał wraz z dziećmi swemi w mieœcie Dundee, w hrabstwie Perth w Szkocji, i stamtšd też pochodził. Ojciec jego był pastorem; dał mu wykształcenie wszechstronne w tem przekonaniu, że ono każdemu, nawet marynarzowi, przydać się może. Kapitan Harry prowadził i na swojš rękę niewielkie interesy handlowe, które mu się doœć powodziły, tak, że w kilka lat po urodzeniu się Roberta zebrał już był maleńkš fortunę. Wtedy to w umyœle jego zrodziła się myœl, która imię jego rozsławiła w całej Szkocji.Jak GIenarvanowie oraz klika innych znakomitych rodzin, tak Grant nie przylgnšłsercem do zaborczej Anglii. Według jego przekonań i pojęć, interesy jego kraju nie mogły się pogodzić z interesami i widokami Anglosasów; dla nadania tym interesom rozwoju bardziej samoistnego, postanowił założyć wielkš osadę szkockš na jednym z lšdów Oceanji. Czy marzył on o takiej niezawisłoœci, jakiej przykład dały Stany Zjednoczone, jakš kiedyœ zdobędš dla siebieIndje i Australia? Być może.Być może nawet, że nie wahał się wygłaszać swych nadziei. Łatwo więc zrozumieć, że rzšd odmawiał swej pomocy w owych projektachkolonizacyjnych, a nawet stawiał mu trudnoœci, które w każdym innym kraju byłyby zniechęciły umysł najbardziej nawet przedsiębiorczy. Lecz Harry nie tak łatwo dawał się zniechęcić: odwołał się dopatrjotyzmu swych rodaków, poœwięcił cały swój majštek, zbudował okręt, a dobrawszy sobie ludzi pewnych i powierzywszy dzieci swoje opiece zacnej staruszki krewnej, puœcił się na zwiedzeniewielkich wysp Oceanu Spokojnego. Było to wroku 1861. Przez rok cały, to jest aż do 1862, miano o nim cišgle wiadomoœci; lecz od wyjazdu jego z Callao w czerwcu nie słyszano już więcej o statku Britannia, a Gazeta Morska nic nie donosiła o losie kapitana. W tym właœnie czasie umarła stara krewniaczka Granta, a dzieci pozostały bezopieki. Maria Grant miała wtedy lat czternaœcie; mężnego umysłu dziewczynka nie ulękła sięnowego, acz nader krytycznego położenia i poœwięciła się całkowicie swemu braciszkowi, który podówczas był jeszcze dziecięciem. Potrzeba go było wychowywać i uczyć. Biedna dziewczynka pracowała po dniach i nocach, wszystkiego sobie odmawiała, żyła jak najoszczędniej, i przytak roztropnem a wytrwałem postępowaniu, zdołała godnie odpowiedzieć przyjętym na się obowišzkom matki. Dzieci mieszkały w Dundee, znoszšc szlachetnš nędzę z nadzwyczajnš siłš i wytrwałoœciš. Maria myœlała tylko o swym bracie; przyszłoœć jego stała się marzeniem jej życia. Miała głębokie przekonanie, że okręt Britannia na zawsze już był stracony, i że ojciec nie żyje; łatwo więc zgadnšć, z jakiem wzruszeniemprzeczytała wypadkowo w Timesie wezwanie lorda Glenarvana, które natchnęło jš nagle otuchš. Nie było się co namyœlać. Zdecydowała się stanowczo pojechać, choćby poto tylko, abysię dowiedzieć, że zwłoki kapitana Granta i szczštki rozbitego okrętu znaleziono gdzieœ daleko na bezludnem wybrzeżu. W każdym razie było to jeszcze lepsze, aniżeli owa wieczna niepewnoœć i niepokój. Myœlš swš podzieliła się z bratem i tego samego dnia, wsiadłszy na pocišg, dojechalido Perth, a stamtšd przed wieczorem stanęli w Malcolm-Castle, gdzie po tylu przebytych cierpieniach w duszy jej zabłysnšł słaby promyczek nadziei. Wszystkie te szczegóły Maria z całš naiwnoœciš i prostotš opowiadała lady Helenie, która do głębi serca wzruszona, cisnęła do swojej piersi niewinne główki dzieci kapitana Granta, oblewajšc je łzami serdecznego współczucia. Robert, jakby po raz pierwszy słyszał całš tę historję, z niezmiernem zajęciem chwytał wyrazy opowiadania swej siostry. Tymczasem zmrok zapadł; lady Helena, wiedzšc, jak dzieci utrudzone sš podróżš, prosiła je, aby udały się na spoczynek. Odprowadzone do przeznaczonego im pokoju, usnęły wkrótce, marzšc o lepszej dla siebie przyszłoœci. Po ich odejœciu, lady Helena kazała poprosićdo siebie majora i opowiedziała mu wszystko. - Zuch dziewczyna z tej Marii Grant - rzekłMac-Nabbs, wysłuchawszy opowiadania kuzynki. - Daj Boże, aby mężowi mojemu powiodły się jego starania - powiedziała lady Helena - bo inaczej, położenie tych dwojga dzieci byłoby okropne. - Zamiary mojego dostojnego kuzyna powiodš się - odrzekł Mac-Nabbs - powiodšsię pewno, chybaby lordowie admiralicji mieli serca twardsze od kamienia portlandzkiego. Pomimo takiego zapewnienia, lady Helena spędziła noc bardzo niespokojnie i nie mogła usnšć ani na chwilę. Nazajutrz, ledwie œwitać poczęło, Maria Grant i brat jej, Robert, przechadzali się już po wielkim dziedzińcu zamkowym, gdy nagle słyszeć się dał turkot nadjeżdżajšcego powozu. Lord Glenarvan wracał œpiesznie do Mancolm-Castle, a w parę minut potem lady Helena wybiegła na spotkanie męża; za niš zaœ podšżał major. Lord Edward zdawał się smutny, zawiedziony, gniewny; żonę uœcisnšł w milczeniu. - I cóż, drogi Edwardzie! - zawołała lady Helena. - Ha! kochana Heleno - odrzekł lord Glenarvan - ci ludzie sš bez serca. - Odmówili... - Tak jest, odmówili mi okrętu! Mówili wcišżo miljonach, straconych napróżno przy poszukiwaniach Franklina! Utrzymywali, że dokument, przeze mnie przedstawiony, jestniejasny, niewyraŸny; powiedzieli, że ci nieszczęœliwi zaginęli już przeszło od dwu lat i że niepodobna przeszukiwać całej Patagonji dla wynalezienia trzech ludzi - trzech Szkotów! - że poszukiwanie to będzienadaremne i niebezpieczne, bo może kosztować więcej ludzi, aniżeli ocalić można. Słowem, przytoczyli wszystkie najbezzasadniejsze powody, jakie tylko dać mogš ludzie, chcšcy odmówić. Nie zapomnieli widać o zamiarach kapitana, i biedny Grant jest już, jak się zdaje, na zawsze stracony! - Mój ojciec! mój nieszczęœliwy ojciec! - krzyknęła Maria Grant, padajšc do nóg lorda Glenarvan. - Twój ojciec! Jakto miss? - zapytał lord zdziwiony. - Tak, Edwardzie, to jest miss Maria i jej brat Robert, dwoje dzieci kapitana Granta, które wyrok admiralicji skazuje na wiecznesieroctwo. - Ah! miss - rzekł lord Glenarvan, podnoszšc dziewczę - gdybym był wiedział o twojej tu obecnoœci... Nie dokończył swej myœli! Przykre, łkaniami tylko przerywane milczenie panowało przez chwilę. Nikt nie œmiał się odezwać, ani lord Glenarvan, ani lady Helena, ani major, ani tem bardziej nikt ze służby zamkowej, otaczajšcej w milczeniu swego pana; lecz z postawy i rysów całegotego zgromadzenia Szkotów widać było, że protestowali w duszy przeciw postšpieniu rzšdu angielskiego. Po doœć długiej przerwie, major, zwracajšc się do lorda Glenarvana, rzekł: - Więc już żadnej niema nadziei? - Żadnej. - No, to ja - zawołał mały Robert - ja pójdę jeszcze do tych ludzi, zajrzę im w oczy, a zobaczymy... Robert nie dokończył pomyœlanej groŸby, bo go siostra powstrzymała - ale zaciœniętapięœć dowodziła niebardzo pokojowego usposobienia chłopca. - Nie, Robercie, nie - rzekła Maria Grant - podziękujmy tym zacnym i szlachetnym ludziom za wszystko, co dla nas uczynili, przechowajmy w sercach wiecznš dla nich wdzięcznoœć i oddalmy się stšd oboje. - Marjo! - zawołała lady Helena. - Dokšd chcesz iœć miss? - zapytał lord Glenarvan. - Pójdę rzucić się do nóg królowej - odpowiedziało dziewczę - a zobaczymy, czyzdoła pozostać głuchš na proœby dwojga dzieci, żebrzšcych o ocalenie życia ich ojca.Lord Glenarvan potrzšsnšł głowš; nie żeby miał wštpić o sercu swej najdostojniejszejmonarchini, ale dlatego, że pewnym był, iż nie dopuszczš do niej biednej dziewczyny. Suplikanci rzadko docierajš do stopni tronu,i zdaje się, że Anglicy na kracie pałacu królewskiego umieœcili ten sam napis, jaki kłaœć zwykli na kole sterowem każdego ze swych okrętów: "Passengers are requested not to speak to the man at the wheel". (Podróżni proszeni sš, aby nie rozmawiali ze sternikiem.) Lady Helena zrozumiała myœl swego męża; wiedziała dobrze, iż daremne byłyby zabiegi biednej dziewczyny. Myœlš przewidywała smutnš, okropnš przyszłoœć tych dwojga dzieci - i nagle powzięła zamiar wielki, szlachetny. - Marjo Grant - zawołała - powstrzymaj się, dziecię moje, i wysłuchaj, co ci chcę powiedzieć. Maria, trzymajšc brata za rękę, gotowa była już odejœć, ale na te słowa zatrzymała się jeszcze. Wtedy lady Helena, majšc oczy łez pełne, lecz rysy twarzy ożywione, przystšpiła do swego męża i głosem czystym, œmiałym rzekła: - Edwardzie! Gdy kapitan Grant pisał ten listi rzucał go w morze, powierzał los swój Bogu. Bóg nam go oddał, nam! i zgodzisz sięna to, że nas chciał obrać za narzędzie ocalenia tych nieszczęœliwych. - Nie rozumiem cię, lady Heleno - rzekł lord Glenarvan. W całem zgromadzeniu panowało głębokie, uroczyste milczenie. - Chcę powiedzieć - odparła lady Helena - że dobrze byłoby, gdybyœmy pierwsze chwile naszego małżeństwa dobrym oznaczyli uczynkiem. Drogi mężu, dla zrobienia mi przyjemnoœci projektowałeœ wycieczkę na naszym jachcie! Lecz czyż może być większa i prawdziwsza przyjemnoœć, jak ocalić nieszczęœliwych, przez kraj swój opuszczonych? - Heleno! - zawołał lord Glenarvan. - Ty mnie rozumiesz, Edwardzie; nasz Duncan jest wybornym i dobrze zbudowanym statkiem. Może œmiało puœcić się na morza południowe! Może œwiat objechać dokoła i objedzie w razie potrzeby! JedŸmy Edwardzie! Płyńmy szukać kapitana Granta! W odpowiedzi na te œmiałe wyrazy, lord Glenarvan wycišgnšł rękę do młodej małżonki, z uœmiechem radoœci przycisnšł jš do serca. a Maria i Robert pocałunkami okrywali jej ręce. Podczas tej niemej, wzruszajšcej sceny, słudzy zamkowi wzruszeni do żywego, jednym, zgodnym zawołali głosem: - Wiwat! Niech żyje nasza pani! Wiwat! Po trzykroć wiwat! Na czeœć lorda i lady Glenarvan! V. ODJAZD "DUNCANA" Powiedzieliœmy już, że lady Helena miała duszę równie mężnš, jak szlachetnš; ostatni jej postępek był œwieżym, niezaprzeczonym tego dowodem. Lord Glenarvan słusznie chlubił się żonš, która zdolna była zrozumieć go i wszędzie mu towarzyszyć. Myœl poœpieszenia z pomocš kapitanowi Grantowi już mu się zrodziła w sercu, gdy odjeżdżał do Londynu i gdy zgóry przewidywał, że proœba jego odrzucona zostanie. Nie wyjawiał tego aż dotšd, bo nie mógł się oswoić z myœlš opuszczenia żony ubóstwianej. Lecz gdy lady Helena sama domagać się tego poczęła,wszystkie przeszkody były usunięte. Słudzyzamkowi wdzięcznym okrzykiem radoœci powitali propozycję swej zacnej pani - chodziło o ocalenie ich braci, Szkotów; a więc i lord Glenarvan sercem powtarzał okrzyki swych podwładnych. Skoro odjazd był już postanowiony, nie pozostawało ani jednej godziny do stracenia. Tego samego dnia lord Glenarvan wyprawił do Johna Mangles rozkaz przyprowadzenia Duncana do Glasgowa i przysposobienia wszystkiego, co było potrzebne do dalekiej podróży po morzach południowych, a może i do opłynięcia kuli ziemskiej. Robišc swš propozycję, lady Helena nie przesadziła bynajmniej przymiotów Duncana, zbudowanego tak dobrze, iż posiadał wszystkie warunki trwałoœci i szybkoœci, a przeto mógł przedsiębrać i najbardziej oddalone podróże. Był to jeden z najpiękniejszych jachtów parowych, pojemnoœci 210 ton, a pierwsze okręty, jakie przybyły do Nowego Œwiata zKolumbem, Wespucjuszem, Pinzonem i Magellanem, były daleko mniejsze[4]. Duncan był dostatecznie zaopatrzony w żagle, lecz najwięcej mógł liczyć na potężny mechanizm, ukryty w jego wnętrzu.ie oznaczony stopień ˆŠj ľAě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żP3cƒőcxČ>@'˛ c€ň4} JMachina jego, o sile stu szeœćdziesięciu koni, zbudowana podług nowego systemu, posiadała wszystkie ulepszone przyrzšdy, zwiększajšce działanie pary, poruszajšcej podwójnš œrubę. W razie potrzeby, przy całem natężeniu pary, Duncan mógł przewyższyć wszystkie szybkoœci, dotšd w żegludze morskiej osišgnięte. I rzeczywiœcie, na próbach w zatoce Clyde robił po siedemnaœcie mil na godzinę, **)4 a przeto mógł się œmiało puœcić w podróż naokoło œwiata. John Mangles nie miał więcinnego kłopotu, jak zaopatrzyć okręt w to, co potrzebne było do podróży. Najpierwszem jego staraniem było powiększyć, jak można, składy na węgiel, októry bardzo trudno w drodze; tę samš przezornoœć zachował i co do œpiżarni, tak, że mógł na dwa lata zabrać zapasów żywnoœci. Pieniędzy mu nie brakło, a więc sprawił jeszcze i armatę, którš umieœcił na przednim pokładzie jachtu: niewiadomo było, co zajœć może, a w każdym razie narzędzie to dawało możnoœć wyrzucenia oœmiofuntowego pocisku na odległoœć czterech mil morskich. John Mangles, trzeba to przyznać, znał sięna swem rzemioœle i uchodził w GIasgowie za jednego z najlepszych żeglarzy. Miał trzydzieœci dwa lata, rysy nieco surowe, lecz znamionujšce dobroć i odwagę. Był wychowańcem zamku i rodziny Glenarvanów, która go na dzielnego wykształciła marynarza; John Mangles w kilku odleglejszych podróżach złożył niezaprzeczone dowody zręcznoœci, energji i zimnej krwi. Gdy mu lord Glenarvan ofiarował dowództwo Duncana, z radoœciš przyjšł zaszczyt, bo duszš całš kochał, jak brata swego, pana zamku Malcolm i szukał sposobnoœci do złożenia mu dowodów swego przywišzania. Porucznik okrętu, Tom Austin, był starym marynarzem, na zupełne zasługujšcym zaufanie; liczšc z kapitanem i porucznikiem,dwudziestu pięciu ludzi składało osadę Duncana, a wszyscy pochodzili z hrabstwa Dumbarton. Majtkowie dobrze wyćwiczeni byli synami dzierżawców i stanowili na pokładzie okrętu jakby całkowity klan zuchów, któremu nie brakowało nawet tradycyjnego dudarza (piper), jakiego dotšdjeszcze posiadajš wszystkie pułki szkockie.Lord Glenarvan stał tedy na czele niewielkiego oddziału, złożonego z ludzi dobrych, odważnych, sumiennych i gotowych, jak to mówiš, skoczyć w ogień na rozkaz jego. Gdy ludzie załogi Duncana dowiedzieli się, dokšd majš popłynšć, nieposiadali się z radoœci, a echa skał Dumbartonu długo powtarzały radosne odgłosy ich okrzyków, pełnych zapału. John Mangles, myœlšc o naładowaniu, uzbrojeniu i zaopatrzeniu swego okrętu, niezapomniał także o urzšdzeniu na tak długš podróż apartamentów dla dzieci kapitana Granta, które także miały odbyć drogę na pokładzie Duncana, na życzenie lady Heleny.Co do małego Roberta, pragnšcego, bšdŸ cobšdŸ, stać się marynarzem, to musiano się zgodzić, że przyjęty będzie na pokład Duncana nie w charakterze podróżnego, lecz chłopca okrętowego, jak niegdyœ Nelson i Franklin. Oddany więc był w ręce Johna Manglesa, który miał go uczyć swegorzemiosła. - Doskonale! - zawołał chłopiec - a niech kapitan nie żałuje dyscypliny, gdy będę niezgrabny. - BšdŸ o to spokojny, mój chłopcze - odezwał się poważnie obecny temu lord Glenarvan, nie dodajšc, że użycie dyscyplinynie było w zwyczaju na pokładzie Duncana. Dla dokładniejszego zapoznania czytelników z osadš Duncana, wypada jeszcze wspomnieć o majorze Mac Nabbs. Był to człowiek pięćdziesięcioletni, o rysach twarzy spokojnych i regularnych. Szedł tam, gdzie mu kazano, i robił, co mu polecono; skromny, małomówišcy, spokojnyi nader łagodny, zgadzajšcy się na wszystko i ze wszystkimi, nigdy nie dysputował, o nic się nie sprzeczał. Takim samym krokiem wchodził na schody, do jego sypialni wiodšce, jakim wspinał się na wyłom twierdzy oblężonej; nic w œwiecie nie zdołałoby go wzruszyć, nic przerazić, choćby to nawet była kula armatnia - i niezawodnie człowiek ten umrze, nie znalazłszy przez całe życie ani jednej sposobnoœci do rozgniewania się na cokolwiek. Człowiek ten posiadał w najwyższym stopniu nietylko zwykłš odwagę żołnierskš, ale także i odwagę moralnš - to jest stałoœć duszy. Jedyny błšd, jedynš jego wadę stanowiło to, że odstóp do głów był Szkotem, Kaledończykiem czystej krwi - zapalonym przestrzegaczem starych zwyczajów krajowych. Dlatego też nigdy nie chciał służyć w Anglii, a stopień majora wysłużył sobie w 24-ym pułku Highland-Black-Watch, czarnej gwardji, której kompanje utworzone były z samej tylko szkockiej szlachty. Mac Nabbs, jako krewny Glenarvana, mieszkał w zamku Malcolm, a jako major uważał za zupełnie naturalne uczestniczyć w wyprawie Duncana. Taki był skład osób na jachcie, który całkiem niespodzianie użyty został do jednej z najbardziej zadziwiajšcych podróży czasów nowoczesnych. Od chwili przybycia do Steamboat-Quay w Glasgowie, zwrócił on na siebie całš uwagę zaciekawionej publicznoœci; codzień tłumy ogromne cisnęły się dla obejrzenia go; nim się tylko zajmowano, o nim tylko mówiono, ku wielkiemu niezadowoleniu innych kapitanów, w porcie stojšcych, a szczególniej też kapitana Burtona, dowodzšcego pysznym steamerem Scotia, który stał na kotwicy tuż obok Duncana i gotował się w podróż do Kalkuty. Przy olbrzymich rozmiarach steamera, Duncan wyglšdał jak mucha, a mimo to ciekawoœć ogólna wyłšcznie zwrócona była na jacht lorda Glenarvan. Szybko nadchodziła chwila odjazdu. John Mangles zręcznie i szybko się uwinšł, bo wmiesišc po próbach szybkoœci w zatoce Clyde, Duncan był naładowany, zaopatrzonyi urzšdzony tak, że mógł wypłynšć na morze. Dzień odjazdu oznaczony był na 25 sierpnia, a termin ten dozwalał jachtowi dopłynšć na wiosnę do szerokoœci geograficznej, pod którš leżš kraje półkuli południowej. Skoro się rozeszła pogłoska o zamiarze lorda Glenarvana, zwrócono się do niego z wielu stron z rozmaitemi uwagami i spostrzeżeniami nad trudami i niebezpieczeństwem podobnej podróży; pomimo to jednak trwał niezłomnie w zamiarach opuszczenia Malcolm-Castle. Najprzód zazdroœć podniosła przeciw niemu głosy, które ustały wtedy dopiero, gdy opinja publiczna oœwiadczyła się wyraŸnie za lordem szkockim. I wtedy to wszystkie dzienniki (prócz organów rzšdowych) głoœno i jednozgodnie potępiły komisarzy admiralicji w tej sprawie. Lorda Glenarvana tyle obchodziły nagany, co i pochwały - nie troszczył się o nie bynajmniej i robił swoje. Dnia 24-go sierpnia Glenarvan, lady Helena, major Mac Nabbs, Maria i Robert Grant, kamerdyner Olbinett i jego żona, oraz pannaOlbinett, służšca lady Glenarvan, wyjechali wœród błogosławieństw służby zamkowej ipo najczulszych pożegnaniach, z Malcolm-Castle, a w kilka godzin potem już wszyscy znaleŸli się na pokładzie okrętu. Ludnoœć sympatycznem uwielbieniem powitała lady Helenę, młodš, pięknš i odważnš kobietę, która, wyrzekajšc się dobrowolnie wygodnego życia, biegła na pomoc nieszczęœliwym rozbitkom. Pokoje lorda i lady Glenarvan zajmowały prawie cały tył Duncan; urzšdzono tam dla nich dwie sypialnie, salonik i dwie szatnie; dalej,naokoło ogólnej kwadratowej izby, znajdowało się szeœć kajut, z których pięć zajmowali: Maria i Robert Grant, państwo Olbinett i major Mac Nabs. Na reszcie statku wygodne pomieszczenie miała służbaokrętowa, gdyż jacht, oprócz węgla, broni iżywnoœci, żadnego innego ładunku nie zabierał. Duncan miał wypłynšć w nocy z 24-go na 25-go sierpnia, o godz. trzeciej, zaraz po odpływie morza. Zanim to jednak nastšpiło,ludnoœć Glasgowa była œwiadkiem wzruszajšcego obrzędu. O ósmej godzinie z wieczora, lord Glenarvan ze swymi goœćmi icałš załogš, poczšwszy od palacza do kapitana, opuœcił jacht i udał się do Saint-Mungo, starożytnej katedry glasgowskiej. Œwištynia ta, która tak cudownie ocalała od ruiny w czasach reformy, a którš z takim wdziękiem i prawdš opisał Walter-Scott, przyjęła pod swe ciężkie sklepienie podróżnych i marynarzy Duncana. Ogromny tłum ciekawych zaległ wszystkie pozostałe miejsca w koœciele. W wielkiej nawie, jak cmentarz zapełnionej grobowcami, wielebnyMorton wzywał na głowy podróżnych błogosławieństwa Niebios, błagał o pomocWszechmocnej Opatrznoœci. W chwilach uroczystego milczenia słyszeć było można głos Marii Grant, modlšcej się za swych dobroczyńców i ronišcej łzy wdzięcznoœci. Całe zgromadzenie do głębi duszy wzruszone opuœciło œwištynię. O jedenastej w nocy, gdy wszyscy byli już na pokładzie, John Mangles z całš załogš zajšł się ostatniemi przygotowaniami. O północy rozpalono ognie pod kotłami ogniska, a kapitan kazał pilnie je podtrzymywać; wkrótce kłęby czarnego dymu zmieszały się z ciemnoœciš nocnš. Żagle Duncana zostały starannie owinięte wpokrowce, aby ich nie powalał pył węglowy; bo właœnie podniósł się wiatr południowo-zachodni, nie sprzyjajšcy żegludze. O drugiej rano Duncan zaczšł drgać pod działaniem pary w kotłach; manometr wskazywał ciœnienie czterech atmosfer; silnie ogrzana para œwiszczała przez klapy;przypływ morza ustępował. Pierwsze brzaski dozwalały już rozpoznać dokładnie drogę na kanale Clyde - pora była bardzo stosowna do odjazdu. John Mangles zawiadomił o tem lorda Glenarvana, który też bezzwłocznie wyszedł na pomost. Odpływ morza kończył się w tej chwili i zaraz też Duncan œwistem pary napełnił powietrze, podniósł kotwicę i wypłynšł z pomiędzy otaczajšcych go okrętów; œruba została w ruch wprawiona i popchnęła jacht w odnogę rzeki. John nie zabrał pilota. Znał on doskonale wszystkie przejœcia i zakręty Clyde; sam wybornie umiał kierować poruszeniami statku; prawšrękš przesyłał w milczeniu sygnały do maszyny, a lewš sternikowi, z pewnoœciš i spokojem. Wkrótce ostatnie kominy fabryczne, znikły z oczu, a miejsce ich zajšł widok wiosek, tu i owdzie na pagórkach porozrzucanych wzdłuż wybrzeży. W godzinę póŸniej Duncan żegnał ostatnie skały Dumbartonu, we dwie godziny wypłynšł na pełnš zatokę, a o szóstej z rana, opłynšwszy Cantyre, wypłynšł z kanału Północnego na pełny Ocean. VI. PASAŻER Z KAJUTY NR. 6 W cišgu pierwszego dnia żeglugi morze byłodoœć wzburzone, a pod wieczór powstał wiatr silny, który pochylał jacht na wszystkie strony; damy, znajdujšce się na statku, musiały pozostać w swych kajutach. Lecz następnego dnia wiatr zmienił kierunek; kapitan John kazał zacišgnšć kilka żagli, czem wzmocniony Duncan silniej opierał się falom. Lady Helena i Maria Granto brzasku wyszły na pomost, gdzie znajdowali się już lord GIenarvan, major i kapitan. Słońce wschodziło wspaniałe; Duncan sunšł szybko po gładkiej przestrzeni wód, odbijajšcej jasne promienie. Podróżni w niemym zachwycie podziwiali ten wspaniały widok. - Œlicznie się dzień zaczyna - rzekła wreszcie lady Helena - żeby tylko wiatr nie chciał się zmienić i opóŸnić naszej podróży.- Nie można lepszej pragnšć pogody, droga Heleno; wyprawa nasza zaczyna się wybornie. - Czy długo będziemy w drodze, kochany Edwardzie? - Kapitan John może nam na to odpowiedzieć- rzekł lord Glenarvan. - Czy dobrze płyniemy? Czy zadowolony jesteœ kapitanie ze statku? - Najzupełniej, wasza dostojnoœć - odpowiedział John. - Jacht nasz jest dobry i piękny; rzadko w którym okręcie zdarzy się, aby kadłub jego w takiej z machinš byłzgodzie; to też jacht sunie gładko po falach, jak ptak wodny; robimy po siedemnaœcie mil na godzinę. Gdyby taka szybkoœć trwała jednostajnie, to za pięć tygodni najdalej opłynęlibyœmy przylšdek Horn. - Czy słyszysz, Marjo? - rzekła lady Helena - najdalej za pięć tygodni. - Słyszę, pani; serce mocniej mi zabiło przy pierwszych zaraz wyrazach kapitana. - A jakże znosisz podróż morskš, miss Marjo? - zapytał lord Glenarvan. - Doœć dobrze, milordzie; niewiele czuję przykroœci, a zresztš przyzwyczaję się z łatwoœciš. - A nasz mały Robert?. - Oh! Robert - rzekł John Mangles - jeœli niesiedzi przy maszynie, to pewno wdrapał sięgdzie na maszt. Ten wcale nie dba o chorobę morskš - i w tej oto chwili, proszępatrzeć... Oczy wszystkich zwróciły się w stronę, gdzie kapitan wskazywał palcem Roberta, zawieszonego na linach w powietrzu, o sto przeszło stóp nad pokładem. Na twarzy Marii widać było przerażenie. - Oh! uspokój się, miss - rzekł John Mangles - ręczę ci za niego i spodziewam się, że niedługo będę mógł kapitanowi Grantowi przedstawić tęgiego zucha w osobie jego syna; bo pewny jestem, że znajdziemy tego zacnego kapitana. - Niechaj niebo wysłucha słów twoich i życzeń, panie John - odpowiedziała miss Grant. - Moje drogie dziecię - mówił lord Glenarvan - uważam, że w tem wszystkiem jest coœ opatrznoœciowego, co powinno namdodać odwagi i otuchy. Patrz, ilu tu dzielnych ludzi z takš ochotš poœwięca się dla tej pięknej sprawy. To mi daje pewnoœć,że nasz zamiar nietylko udać się musi, ale celu zamierzonego dosięgniemy bez wielkichtrudnoœci. Przyrzekłem lady Helenie przejażdżkę dla przyjemnoœci i bodaj czy nie dotrzymam mego przyrzeczenia. - Edwardzie - rzekła lady Glenarvan - nie znam lepszego od ciebie człowieka. - Bynajmniej, moja droga - nie jestem najlepszym z ludzi; ale na najlepszym okręcie mam najlepszš, jaka być może, osadę. Czy nie podziwiasz naszego Duncana,miss Marjo? - I owszem, milordzie, podziwiam go, i to jako prawdziwa znawczyni. - Czy istotnie! - Dzieckiem będšc, bawiłam się nieraz na okrętach mojego ojca i obeznałam się z żeglarstwem o tyle, że od biedy mogłabym uchodzić za niezłego marynarza, gdyby tego była konieczna potrzeba. - Czy być może, miss? - zawołał John Mangles. - Jeœli tak - wtršcił lord Glenarvan - to w krótkim czasie nasz kapitan stanie się wielkim twoim przyjacielem; bo on nie pojmuje, aby co w œwiecie mogło dorównaćzawodowi marynarza. Według jego pojęć, kobiety nawet marynarce poœwięcać się powinny. Nieprawdaż, kapitanie? - Bezwštpienia - odpowiedział młody kapitan - a chociaż wolę widzieć miss Marięna pokładzie, niż na maszcie, niemniej jednak przyjemnie mi słyszeć jš tak mówišcš. - A szczególnie też, gdy chwali Duncana - dodał lord Glenarvan. - Który na to w zupełnoœci zasługuje. - Doprawdy, kapitanie - rzekła lady Helena -takiœ dumny ze swego jachtu, że bierze mnie ochota zwiedzić go aż do spodu i zobaczyć, jak tam nasi poczciwi majtkowie sš pomieszczeni. - Przewybornie - odrzekł John - w domu lepiej im być nie może. - Bo też rzeczywiœcie sš w domu, droga Heleno - wtršcił lord Glenarvan. - Ten jacht, toć to czšstka naszej starej Kaledonji. Jest to kawałek, oderwany od hrabstwa Dumbartonu; możemy sobie wyobrażać, żeœmy bynajmniej nie opuœcili naszego kraju! Duncan, to zamek Malcolm, aocean, to jezioro Lomond. - A więc, kochany Edwardzie, czyńże nam honory zamku - odpowiedziała lady Helena. - Jestem na rozkazy pani - rzekł Glenarvan- lecz przede wszystkiem pozwól mi uprzedzić Olbinetta. Kamerdyner lorda był zarazem stewardem jachtu. Przywykły do œcisłego spełniania poleceń swego pana, na wezwanie stawił się natychmiast, gotowy do usług. - Olbinett! Przed œniadaniem idziemy na przechadzkę - rzekł lord Glenarvan, zupełnie jakby szło o zrobienie wycieczki do Tarbet, lub na jezioro Katrine. - Spodziewam się, że za powrotem znajdziemy stół zastawiony. Olbinett odpowiedział głębokim i pełnym poszanowania ukłonem. - Majorze, czy pójdziesz z nami? - spytała lady Helena. - Jeœli rozkażesz - odpowiedział Mac Nabbs. - Oh! major utonšł w dymie swego cygara -rzekł lord Glenarvan - nie przeszkadzajmy mu; przedstawiam ci go, miss Marjo, jako namiętnego palacza, który, œpišc nawet, niewypuszcza z ust cygara. Major, nie rzekłszy słowa, pozostał na swem miejscu, a reszta towarzystwa ruszyła na spód okrętu. Mac-Nabbs swoim zwyczajem mruknšł coœ pod nosem i nieporuszony, jak skała, otaczajšc się coraz gęstszemi kłębami dymu, spoglšdał na smugi, jakie jacht poza sobš na wodzie zostawiał. Po kilku minutachtakiego niemego zadumania, obejrzał się nagle i spostrzegł obok siebie zupełnie obcego człowieka. Gdyby major zdol- ny byłdziwić się czemukolwiek, niezawodnie spotkanie to niespodziewane byłoby go zdziwiło niezmiernie. Nieznajomy był to mężczyzna wysoki, chudy i suchy, mogšcy mieć lat około czterdziestu; podobny był do długiego eń ˆŠj ľAě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żP”cä) T ţ c€ ) c+797gwoŸdzia o dużym łebku - głowę bowiem wrzeczy samej miał szerokš i silnš, czoło wysokie i rozumne, podbródek przedłużony,usta duże, a nos bardzo cienki i długi; oczyzaœ, ukryte poza ogromnemi okularami, zdawały się posiadać własnoœć widzenia lepiej w ciemnoœci, niż przy blasku œwiatła.Fizjognomja jego wogóle zdawała się zdradzać, zanim jeszcze przemówił, człowieka rozumnego, wesołego, towarzyskiego, rozmownego i jakby roztargnionego, który nie widzi tego, na co patrzy, nie słyszy tego, czego słucha. Na głowie miał czapkę podróżnš, na nogach mocne, żółte trzewiki ze skórzanemi kamaszami, spodnie i żakiet z aksamitu orzechowego, a liczne kieszenie, wypchane ksišżkami, albumami, notatkami, pugilaresami i tysišcem innych przedmiotów, więcej kłopotu niż pożytku przynoszšcych - nie mówišc już o długiej lunecie, którš nosił przewieszonš w futerale na pasku przez plecy. Ruchliwoœć nieznajomego stanowiła dziwnš sprzecznoœć z marmurowš nieruchomoœciš majora; kręcił się wokoło Mac-Nabbsa, patrzył na majora, zapytywał go wzrokiem, a ten ani myœlał dowiedzieć się, skšd przybywa nieznajomy, dokšd jedzie, i co robi na pokładzie Duncana. Gdy zagadkowy człowiek spostrzegł, że wszystkie jego usiłowania rozbijajš się o lodowatš obojętnoœć, pochwycił swš lunetę,która, rozsunięta całkowicie, miała cztery stopy długoœci, i w pozycji słupa drogowego wymierzył jš tam, gdzie niebo zwodš schodzš się na jednym horyzoncie. Po pięciu minutach badania opuœcił rozsuniętš lunetę, postawił jš na podłodze i sam oparł się na niej, jak na lasce; tymczasem luneta pod ciężarem ręki zsunęła się nagle,a pasażer, pozbawiony podpory, o mało że nie upadł na pokład. Każdy inny na miejscu majora byłby się przynajmniej uœmiechnšł - Mac-Nabbs jednak ani się zmarszczył. Wtedy nieznajomy, zniecierpliwiony już widać, zawołał akcentem, po którym można było poznać cudzoziemca: - Hej! Steward! Czekał chwilę, lecz nikt nie nadchodził. - Steward! - krzyknšł silniejszym głosem. Jan Olbinett przechodził właœnie do kuchni izdziwił się mocno, że go woła ten długi, a całkiem nieznany człowiek. - Co to jest za figura? Czyby jaki przyjaciellorda Glenarvan? To być nie może. - Zbliżył się jednak do nieznajomego. - Czy pan jest stewardem? - zapytał go nieznajomy. - Tak jest, panie - odpowiedział Olbinett - ale nie mam zaszczytu... - Jestem pasażerem z kajuty numer szósty.- Numer szósty? - powtórzył steward. - Tak jest. A nazywasz się?.. - Olbinett. - Otóż, mój panie Olbinett - rzekł pasażer zkajuty Nr. 6 - trzebaby pomyœleć o œniadaniu, i to co prędzej. Już od trzydziestu szeœciu godzin nic nie jadłem, albo raczej spałem przez trzydzieœci szeœćgodzin bez przerwy, co nareszcie łatwo wybaczyć człowiekowi, który jednym tchemprzypędził z Paryża do Glasgowa. O której godzinie, jeœli łaska, podajš tu œniadanie? - O dziewištej - machinalnie odpowiedział Olbinett. Nieznajomy chciał spojrzeć na zegarek, aleczynnoœć ta zabrała mu niemało czasu, gdyż znalazł zegarek dopiero w jakiejœ tamdziewištej czy dziesištej kieszeni. - Do licha! - zawołał - jeszcze niema ósmej. A więc, kochany Olbinett, daj mi tymczasem biszkopt i szklankę sherry, bo umieram z głodu i pragnienia. Olbinett słuchał, nic nie rozumiejšc, a nieznajomy tymczasem mówił wcišż to o tem, to o owem, z nadzwyczajnš gadatliwoœciš. - A gdzież kapitan? - trzepotał coraz prędzej - gdzież kapitan? Czy nie wstał jeszcze? A porucznik? Co robi porucznik? Czy także œpi dotšd? Pogoda jest przeœliczna, wiatr bardzo przyjazny, okręt więc płynie sam... Właœnie, gdy domawiał tych słów, John Mangles ukazał się na schodach. - Otóż i kapitan! - rzekł Olbinett. - Ah, bardzo mi przyjemnie! - zawołał nieznajomy. - Bardzo mi przyjemnie, że cię poznaję, kochany panie Burton. John Mangles osłupiał i niewiadomo, co go więcej dziwiło; czy to, że go nazywano kapitanem Burtonem, czy też, że widzi na pokładzie Duncana tego intruza, cišgnšcego najspokojniej w œwiecie: - Pozwól, niech ci dłoń uœcisnę serdecznie. Przedwczoraj nie uczyniłem tego, bo wiem,że przed odjazdem każdy marynarz bardzo jest zatrudniony, i tobie też przeszkadzać nie chciałem. Ale dziœ, kochany kapitanie, uszczęœliwiony jestem, nawišzujšc z tobš stosunki i znajomoœć na czas dłuższy. John Mangles coraz szerzej otwierał oczy,patrzšc to na Olbinetta, to na nieznajomego.- Teraz, kochany kapitanie, gdy się już znamy i jesteœmy dobrymi przyjaciółmi, powiedz mi szczerze, czy zadowolony jesteœ ze swojej Scottii? - O jakiej Scottii pan mówisz? - zapytał John Mangles. - O tej, na której płyniemy; o dzielnym parowcu, którego fizyczne przymioty zachwalano mi narówni z moralnemi przymiotami jego dowódcy, dzielnego kapitana Burtona. Czy jesteœ krewnym wielkiego i sławnego podróżnika po Afryce,noszšcego toż samo nazwisko? Jeœli tak, tojest ci czego powinszować. - Panie - odpowiedział John Mangles - nietylko że nie jestem krewnym podróżnika Burtona, ale i sam nie jestem kapitanem Burtonem. - Ah! więc to z porucznikiem parowca Scottii, panem Burdnessem, mam przyjemnoœć w tej chwili? - Panem Burdnessem? - powtórzył John Mangles, nie wiedzšc już wreszcie, co ma sšdzić. Rozważajšc, czy ma do czynienia z warjatem, czy z oszustem, chciał już przystšpić do kategorycznego wyœwietlenia prawdy - gdy wtem lord Glenarvan z żonš i miss Marjš wyszli na pokład. Nieznajomy, spostrzegłszy ich, zawołał: - Ah! pasażerowie! pasażerowie! wybornie!. bšdŸ łaskaw, panie Burdness, przedstaw mnie i zapoznaj... I zbliżajšc się bardzo żwawo do wchodzšcego towarzystwa, nie czekajšc naodezwanie się Johna Mangles... - Pani!... miss... - powiedział do lady Heleny - panie!... - odezwał się, zwracajšc mowę do lorda Glenarvan. - Lord Glenarvan - rzekł John Mangles. - Milordzie! - poprawił się wtedy nieznajomy, przepraszam cię, że sam się przedstawiam; ale na morzu trzeba czasemodstšpić od przepisów etykiety. Mam nadzieję, że wkrótce się zapoznamy, a w towarzystwie tych dam podróż na Scottii odbędziemy równie prędko, jak przyjemnie. Lady Helena i miss Grant nie umiały znaleŸćsłowa odpowiedzi, nie wiedzšc, skšd się wzišł ten intruz na pokładzie Duncana. - Panie - rzekł wtedy lord Glenarvan - z kimże mam przyjemnoœć mówić? - Jestem Jakub - Hiacynt - Franciszek - Maria Paganel, sekretarz paryskiego Towarzystwa Geograficznego; członek korespondent towarzystw w Berlinie, Bombaju, Darmsztadzie, Lipsku, Londynie, Petersburgu, Wiedniu i New-Yorku; członekhonorowy Królewskiego Instytutu Geograficznego i Etnograficznego Indyj Wschodnich - który po dwudziestu latach mozolnej nad geografjš pracy w gabinecie przy stoliku, chciał nareszcie popróbować praktyki i wybrał się w drogę do Indyj, aby tam na miejscu sprawdzić, zestawić i powišzać ze sobš prace wielkich podróżników. VII. SKĽD PRZYBYWA I DOKĽD DĽŻY Jakub PAGANEL Sekretarz Towarzystwa Geograficznego byłbardzo przyjemnym człowiekiem i, co miał do powiedzenia, wypowiedział bardzo wdzięcznie. Lord Glenarvan wiedział zresztš, z kim ma do czynienia, znał bowiem doskonale i nazwisko, i zasługi Jakuba Paganela. Jego prace geograficzne, jego sprawozdania o najœwieższych odkryciach, drukowane w biuletynach Towarzystwa, jego stosunki naukowe z całym prawie œwiatem - czyniły go jednym z najznakomitszych uczonych francuskich. Dlatego też Glenarvan z przyjemnoœciš podał rękę swemu wcale niespodziewanemugoœciowi. - A teraz, skoroœmy się nawzajem zaznajomili - dodał - pozwól mi, panie Paganel, zadać ci jedno pytanie. - Dwadzieœcia pytań! milordzie - odpowiedział Jakub Paganel - rozmowa z panem największš jest dla mnie przyjemnoœciš. - Wszak przedwczoraj wieczorem przybyłeœ na pokład tego statku? - Tak jest, milordzie, przedwczoraj wieczór o godzinie ósmej. Prosto z kolei kaledońskiej skoczyłem w czółno, a z czółna wysiadłem na Scottię, gdzie z Paryża jeszcze miałem zamówionš kajutę, oznaczonš numerem szóstym. Noc była ciemna. Na pokładzie nie widziałem nikogo,a ponieważ byłem mocno strudzony po trzydziestu godzinach podróży, i wiedziałem, że najlepszym œrodkiem uchronienia się od choroby morskiej było położyć się natychmiast i nie wstawać z posłania przez kilka pierwszych dni podróży - położyłem się tedy i spałem najskrupulatniej, jak być może, przez trzydzieœci szeœć godzin bez przerwy. Słuchacze Jakuba Paganela wiedzieli od tej chwili, co majš myœleć o jego obecnoœci na pokładzie. Podróżnik francuski przez pomyłkę wszedł na Duncana w chwili właœnie, gdy cała załoga była na nabożeństwie w katedrze. Wszystko się wyjaœniło. Lecz co powie uczony geograf, skoro się dowie o nazwisku i przeznaczeniustatku, na którym się znajduje? - Więc, panie Paganel - rzekł wobec tego lord Glenarvan - z Kalkuty pan zamierzasz puœcić się na wycieczkę naukowš? - Tak jest, milordzie! Widzieć i zwiedzić Indje, to pragnienie całego mojego życia, to najpiękniejsze i najmilsze marzenie, które nareszcie urzeczywistni się w ojczyŸnie słoni i tygrysów. - A czy nie byłoby ci wszystko jedno, paniePaganel, pojechać do innego kraju i zwiedzić go? - O! bynajmniej, milordzie! wcale nie wszystko jedno i mocnoby mnie to nawet zmartwiło, bo mam listy polecajšce do lorda Sommerset, gubernatora Indyj, i pewne zlecenie od Towarzystwa Geograficznego, którebym rad wypełnić. - Ah! masz pan zlecenie? - Tak jest, polecono mi zrobić bardzo ciekawš i pożytecznš wycieczkę, której program redagował mój uczony przyjaciel itowarzysz, p. Vivien de Saint Martin. Chodzitu o pójœcie w œlady braci Schlagintweit, pułkownika Webba, Hodgsona, Wangha, misjonarzy Huca i Gabeta, Moncrofta, Juljusza Remy i tylu innych sławnych podróżników. Chcę próbować, czy mi się niepowiedzie to, co się w roku 1846 nie powiodło misjonarzowi Krick - słowem, pragnę poznać dokładnie bieg rzek Yaro-Dzangbo-Tchou, płynšcej przez Tybet na przestrzeni tysišca pięciuset kilometrówiobmywajšcej od północy spód Himalajów - az tego wnieœć, czy ta rzeka nie łšczy się zBramaputrš w północno-zachodniej częœci Assanu. Medal złoty, milordzie, czeka szczęœliwego podróżnika, któremu uda się rozwišzać jedno z najciekawszych zadań geograficznych, tyczšcych się Indyj. Paganel był wspaniały, mówišc z wzniosłym zapałem. Ulatywał na skrzydłach rozbujałej fantazji. Powstrzymać go było równie niepodobna, jak powstrzymać Ren przy wodospadzie podSzafuzš. - Panie Jakubie Paganel - rzekł lord Glenarvan po krótkiem milczeniu -zapewne, że o pięknej myœlisz podróży, i nauka wieleby ci z niej zawdzięczała wiadomoœci, zupełnie dotšd nieznanych; lecz nie chcę ciędłużej w błędzie utrzymywać i powiem ci, że, jak na teraz przynajmniej, musisz się wyrzec przyjemnoœci zwiedzenia Indyj. - Wyrzec się? a to dlaczego? - Bo w przeciwnš zupełnie płyniesz stronę.- Co? co?.. Kapitanie Burton... - Ja nie jestem kapitanem Burtonem - odpowiedział John Mangles. - Ależ Scottia? - Ten statek nie jest Scottiš! Trudno opisać zdziwienie Paganela. Spoglšdał kolejno to na lorda Glenarvan, wcišż poważnego, to na lady Helenę i Marię Grant, na obliczu których malowały się żal iwspółczucie, to na uœmiechajšcego się Johna Manglesa, to na nieruchomego majora; potem wzruszył ramionami, opuœcił z czoła na nos okulary i zawołał: - Cóż to za żarty? Lecz w tej właœnie chwili wzrok jego padł na koło sterowe, noszšce napis: DUNCAN G L A S G O W - Duncan! Duncan! - zawołał z przerażeniem. Potem, zbiegajšc co tchu po schodach, rzucił się ku swej kajucie. Zaledwie znikł biedny uczony, nikt na pokładzie, prócz jednego majora, nie potrafił wstrzymać się od głoœnego œmiechu. Omylić się w pocišgu kolejowym, mniejsza o to; wzišć pocišg edynburski za pocišg idšcy do Dumbartonu, to jeszcze nic tak wielkiego; ale omylić się co do okrętu i wsišœć na statek, odpływajšcy do Chili, gdysię ma zamiar pojechać do lndyj - nato już trzeba być dziwnie roztargnionym! - Koniec końców, nie dziwi mnie bynajmniej,że się to stało Paganelowi - rzekł lord Glenarvan - znany on jest i sławny z roztargnienia. Przypominam sobie, że pewnego razu wydał pysznš i wspaniałš kartę Ameryki, na której umieœcił Japonię. Mimo to wszystko, jest on jednym z najlepszych i najznakomitszych geografów we Francji. - Ale cóż my zrobimy z tym biedakiem? - zapytała lady Helena. - Nie możemy go przecie zawieŸć do Patagonji. - A czemużby nie? - zapytał poważnie Mac-Nabbs - nie możemy być odpowiedzialniza jego roztargnienie. Przypuœćmy, że się znajduje w pocišgu kolejowym: czyżby go zatrzymać zdołał? - Zapewne, że nie - odrzekła lady Helena - aleby wysiadł na najbliższej stacji. -Toż samo - rzekł lord Glenarvan - uczynić może na pierwszym naszym przystanku, jeœli mu się podoba. W tej chwili zawstydzony i pomieszany Paganel wracał na pokład, upewniwszy się,że wszystkie jego rzeczy i pakunki sš w całoœci na okręcie. Powtarzał on wcišż tę złowrogš dla siebie nazwę: Duncan! Duncan! W tej chwili nie mógł w całym swoim słowniku żadnego innego znaleŸć wyrazu. Chodził jak nieswój, oglšdał w milczeniu maszty, patrzył bezmyœlnie na horyzont i wkońcu, zwracajšc się do lorda Glenarvana, zapytał: - A ten Duncan płynie? - Do Ameryki, panie Paganel. - Do którego mianowicie miejsca? - Do miasta Conception. - Do Chili! do Chili! - zawołał nieszczęsny geograf. - A moje zlecenie do Indyj! Cóż powie pan Quatrefages, prezes komisji centralnej! a pan Avezac! a pan Cortambert!a pan Vivien de Saint-Martin! a jakżeż się pokażę na posiedzeniach Towarzystwa!... - Uspokój się, panie Paganel - rzekł lord Glenarvan - nie rozpaczaj, wszystko się da naprawić; prócz opóŸnienia, żadnej innej nie doznasz stšd szkody, ani przykroœci. Yaro-Dzangbo-Tchou poczeka na ciebie w górach Tybetu. Przystaniemy niedługo na Maderze, a tam znajdziesz okręt, który cięodwiezie do Europy. - Dziękuję ci, milordzie; oczywiœcie, muszę przystać na to, gdy inaczej być nie może. Ale przyznacie państwo, że to zdarzenie nadzwyczajne i że coœ podobnego mnie tylkojednemu przytrafić się mogło. Ciekawym, co się teraz stanie z kajutš Nr. 6, którš dla mnie na Scottii zatrzymano. - Ah! panie Paganel, co do Scottii, o tym i marzyć ci nie wolno. - Ależ - rzekł Paganel, na nowo oglšdajšc statek - Duncan, jak widzę, jest jachtem spacerowym. - Tak jest, panie - odezwał się John Mangles - i należy dojego dostojnoœci lorda Glenarvana. - Który cię prosi, panie Paganel, abyœ przyjšł goœcinnoœć jego i korzystał z niej, jak długo zechcesz - rzekł lord Glenarvan. - Dzięki ci, milordzie, dzięki - odpowiedział Paganel - wdzięczny jestem za twš grzecznoœć i łaskę; ale na ten raz pozwól, niech mię tłumaczy koniecznoœć... zlecenie ważne... Nawet, jeżeli pozwolisz milordzie, to oœmieliłbym się zrobić jednš uwagę; Indje to kraj przepyszny! Podróżni tam przybywajšcy znajdujš tysišce cudów i niespodzianek! Te damy zapewne także nie znajš dotšd Indyj. Rozkaż, milordzie, sternikowi, aby zawrócił w przeciwnš stronę, a Duncan zamiast do Chili popłynie do Kalkuty, co mu zapewne wszystko jedno.Kto podróżuje dla przyjemnoœci jedynie, to itam... Wszyscy zaczęli potrzšsać głowami, przeczšc. Paganel zmieszany zacišł się nagle i już nie kończył swej propozycji. - Panie Paganel - rzekła wtedy lady Helena -gdyby podróż nasza była rzeczywiœcie spacerowš tylko wycieczkš, to ja pierwsza głosowałabym za twym wnioskiem, a lord Glenarvan pewnoby mi nie odmówił podróży do Wielkich Indyj. Ale Duncan płynie do wybrzeży Patagonji dla dania ratunku nieszczęœliwym rozbitkom i nie może zmienić swego kierunku, powziętego w tak ludzkim zamiarze. W krótkich wyrazach opowiedziano rzecz całš podróżnikowi francuskiemu, który dowiedziawszy się, o co idzie, zwrócił się do lady Heleny i rzekł: - Pani! pozwól mi złożyć hołd zacnej twej iszlachetnej duszy. Niechaj jacht płynie w swš drogę szczęœliwie; za ciężki grzech poczytałbym sobie, gdybym opóŸnił podróż waszš choć o jednš chwilę. - A może się pan zechce do nas przyłšczyć? - zapytała lady Helena. - Niepodobna, pani! nie mogę! Muszę spełnićdane mi zlecenie... dlatego też wysišdę na długiego eń ˆŠj ľAě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żPl4ź} c€9”cÍ# c Ţ0(!5c H €pierwszym przystanku... - To jest na Maderze - dodał John Mangles.- Niech sobie będzie i na Maderze. Będę o sto oœmdziesišt mil tylko od Lizbony i tam poczekam na sposobnoœć do dalszej podróży. - Dobrze, panie Paganel, stanie się, jak żšdasz - rzekł lord Glenarvan - a tymczasem szczęœliwy jestem, że mogę ci ofiarować goœcinę na pokładzie mojego statku, bylebyœ tylko nie znudził się w naszem towarzystwie! - Oh! milordzie - zawołał uczony - uważam się za bardzo szczęœliwego, żem się w taki omylił sposób. W każdym jednak razie, przyznacie państwo, że zabawne jest położenie człowieka, który się wybrał do Indyj, a przypadkiem płynie do Ameryki. Pomimo tej przykrej dla siebie uwagi, Paganel pogodził się z losem; usiłował być miłym, rozmownym, a nawet wesołym - zachwycał damy swoim dobrym humorem, ado wieczora poznajomił się już i poprzyjaŸnił ze wszystkimi. Prosił o pokazanie mu owego sławnego dokumentu; przypatrywał mu się i badał go długo, uważnie, z wielkš starannoœciš; zgodził sięnareszcie, że inaczej go odcyfrować i wytłumaczyć nie można. Zajšł go mocno losMarii Grant i jej brata. Pocieszał ich nadziejš w sposób tak ujmujšcy, że lice słuchajšcej go Marii ożywiło się uœmiechem. Gdyby nie owo zlecenie dla niegotak ważne, może byłby się puœcił na poszukiwanie rozbitków. Gdy się zaœ dowiedział, że lady Helena jest córkš WiliamaTuffnela, z uniesieniem zaczšł mówić o znakomitym jej ojcu, o pracach jego, o listach, jakie do siebie pisywali, gdyTuffnel był członkiem korespondentem Towarzystwa; on to właœnie poznajomił głoœnego podróżnika z p. Malte-Brunem. - Co za szczęœliwe spotkanie! - wołał uczony geograf - co za rozkosz podróżować z córkš Wiliama Tuffnela! Skończyła się cała radoœć na tem, że Paganel prosił lady Heleny, aby mu się pozwoliła ucałować, na co przystała z ochotš, nie zważajšc, że to będzie trochę "improper". VIII. O JEDNEGO JESZCZE POCZCIWEGO CZŁOWIEKA WIĘCEJ NA POKŁADZIE DUNCANA Tymczasem jacht przy sprzyjajšcym wietrze podšżał szybko ku równikowi, tak, że 30-go sierpnia ujrzano Maderę. Glenarvan, wierny słowu, chciał tu zatrzymać swój jacht, aby wysadzić na lšd uczonego geografa. - Kochany lordzie - odpowiedział Paganel - mówmy otwarcie. Czy przed ukazaniem się mojem na pokładzie miałeœ zamiar zatrzymać się na Maderze? - Nie - odrzekł Glenarvan. - Pozwól mi więc skorzystać ze skutków mojego niedołężnego roztargnienia. Madera jest zbyt dobrze znana, geograf nie znajdzie tam nic dla siebie ciekawego; wszystko już napisano i opowiedziano o tej grupie wysp, które zresztš znajdujš się jużw zupełnym upadku pod względem uprawy wina, niema już prawie winnic na Maderze. Zbiór wina, który w roku 1813 dochodził dodwudziestu dwu tysięcy pip[5], w roku 1845spadł do dwu tysięcy szeœciuset szeœćdziesięciu dziewięciu, a dziœ i pięciuset nie wynosi! Przykre to wspomnienie. Jeœli ci więc, milordzie, wszystko jedno, to zatrzymajmy się przy wyspach Kanaryjskich. - Niech będzie przy wyspach Kanaryjskich, boć leżš po drodze. - Wiem, kochany lordzie, a przytem na wyspach Kanaryjskich trzy sš grupy do zwiedzenia, nie mówišc już o górze Teneryffie, którš zawsze widzieć pragnšłem; teraz nadarza mi się sposobnoœć po temu. Jakże z niej nie korzystać? Tem więcej, że, czekajšc na okręt, który mnie odwiezie do Europy, będęmógł wspišć się na tę sławnš górę. - Jak ci się spodoba, mój kochany PaganeIu- odpowiedział lord Glenarvan z uœmiechem.5 I nie bez racji uœmiechnšł się, bo wyspy Kanaryjskie leżš bardzo blisko Madery; dwieœcie pięćdziesišt mil zaledwie oddziela te dwie grupy, co dla tak dobrego, jak Duncan, statku jest odległoœciš nic prawie nie znaczšcš. Dnia 31-go sierpnia, o drugiej po południu, John Mangles i PaganeI przechadzali się po tyInym pokładzie. Francuz żywo dopytywałsię swego towarzysza o ChiIi; nagle kapitanprzerwał mu i, ukazujšc w stronie południowej pewien punkt na horyzoncie, rzekł: - Panie Paganel! - Co, kochany kapitanie? - odpowiedział uczony. - Zechciej pan zwrócić wzrok w tę stronę; czy nic nie widzisz? - Nic. - Bo nie patrzysz tam, gdzie trzeba. Nie na horyzont, lecz spojrzyj wyżej w obłoki... - W obłoki?... doprawdy - nic nie widzę. - O! teraz... patrz naprzód nad sam szczyt przedniego masztu. - Nic nie widzę. - Bo nie chcesz widzieć. Jakkolwiek jesteœmy jeszcze o czterdzieœci mil oddaleni, to jednak wierzchołek Teneryffy ukazuje się już bardzo wyraŸnie. W kilka godzin potem Paganel, chcšc nie chcšc, musiał dojrzeć bardzo już bliski wierzchołek góry. - Więc to się nazywa owym słynnym "pikiem" Teneryffy? - rzekł tonem nieco pogardliwym. - Nieinaczej. - Ale przecież nie jest znów tak wysoki. - Jednakże wyniesiony jest na jedenaœcie tysięcy stóp ponad powierzchnię morza. - To nie tak, jak Mont-Blanc! - Pomimo to uznasz, że cel doœć wysoki, gdy zechcesz wspišć się na niego. Oh! wspinać się? I naco wspinać się tam, kochany kapitanie, po Humbolcie i Beauplanie? Po takim genjuszu, jak Humboldt, raz jeszcze powtarzam! Wszedł on na tę górę i opisał jš tak, że nic już do życzenia nie pozostaje; zbadał wszystkie pięć jej pasów, a mianowicie: wina, laurów,sosen, zaroœli i nareszcie pas jałowy. Dotarł do takiego jej wierzchołka, gdzie usišœć nie było można, jeno zaledwie nogę postawić. Stamtšd wzrokiem ogarniał przestrzeń, dorównywajšcš czwartej częœci Hiszpanji. Następnie zwiedził wulkanidotarł aż głębi wygasłego krateru. Po tem wszystkiem cóżbym ja tam robił? Pytam cię, mój kapitanie. - Zapewne - odpowiedział John Mangles - ale to tem gorzej dla ciebie, kochany panie Paganel, bo znudzisz się œmiertelnie, czekajšc na okręt w porcie Teneryffy, gdzie spodziewać się możesz bardzo mało rozrywek. - Ha! wina to już mojego roztargnienia; ale powiedz mi, kochany panie Mangles, czy na wyspach Zielonego Przylšdka nie łatwiej mi będzie znaleŸć okręt? - Zapewne, zapewne! Nic łatwiejszego, jak znaleŸć sposobnoœć w Villa da Praia. - A prócz tego - dodał Paganel - tę jeszcze mam korzyœć na widoku, że wyspy Zielonego Przylšdka niezbyt sš oddalone od Senegalu, gdzie znaleŸć mogę moich współrodaków; a jakkolwiek mówiš o tej grupie, że jest dzika i niezdrowa, to przecież dla badawczego geografa wszystko jest ciekawe. Zobaczyć, to - czegoœ się nauczyć. Sš wprawdzie ludzie, którzy nic widzieć nie umiejš, ale wierzaj mi, że nie należę do ich liczby... - Jak zechcesz, panie Paganel - odparł JohnMangles - co do mnie, przekonany jestem, że na twojej bytnoœci wyspy Zielonego Przylšdka zyskać tylko mogš. W każdym razie zatrzymać się tam musimy dla nabrania węgla, w niczem przeto nie opóŸnisz naszej podróży. To powiedziawszy, kapitan wydał rozkazy, aby zwrócono się na zachód od wysp Kanaryjskich i Duncan ze zwiększonš szybkoœciš w dalszš puœcił się drogę. Dnia 2-go wrzeœnia o 5-ej godzinie z rana pogodanagle się zmieniła. Nastšpiła pora deszczów, "lo tempo das aguas", jak nazywajš ten czas Hiszpanie, czas przykry dla podróżach, lecz pożyteczny dla mieszkańców wysp afrykańskich, którym brak drzew, a przeto i wody. Morze bardzowzburzone nie dozwalało pasażerom przebywać na pomoœcie; wewnštrz jednakże statku rozmowa bardzo była ożywiona. Następnego dnia Paganel zaczšł zbierać swe manatki, z powodu niedalekiej już chwili opuszczenia statku. Duncan przepływał pomiędzy wyspami Zielonego Przylšdka; minšwszy ogromnš ławicę koralowš, przepłynšł około wyspy Œwiętego Jakuba, przerzniętej od północy ku południowi doœć wyniosłemi górami bazaltowemi. Następnie John Mangles wpłynšł do zatoki Villa-Praia i pod miastem zarzucił kotwicę. Czas był okropny, morze spienione i pokryte ogromnemi bałwanami; przez deszcz ulewny zaledwie widzieć było można miasto, wzniesione na płaszczyŸnie w kształcie tarasu, opartego na skałach wulkanicznych, majšcych trzysta stóp wysokoœci. Z powodu gęstego deszczu, lady Helena nie mogła zwiedzić miasta, a nawet nabranie węgla z niemałemi połšczone było trudnoœciami. Pasażerowie Duncana pozostać musieli w swoich kajutach, nie wychylajšc głowy na œwiat Boży; przykra dla wszystkich pogoda dostarczyła naturalnego do rozmowy wštku. Każdy coœ powiedział, prócz jednego majora, któregoby chyba nawet potop powszechny ze zwykłej obojętnoœci wyrwać nie zdołał.Paganel biegał niespokojny, potrzšsajšc głowš. - A! to jakby naumyœlnie! - Rzeczywiœcie - rzekł Glenarvan - żywioły zbuntowały się przeciw tobie, kochany panie Paganel. - O! potrafię im stawić opór. - Przecież nie zechcesz narażać się na taki deszcz - wtršciła lady Helena. - Dla mnie, pani, deszcz nic nie znaczy, ale boję się o moje pakunki, a szczególniej narzędzia. Wszystkoby się popsuło! - Najgorzej z wysiadaniem na lšd - dodał znów lord Glenarvan - bo dostawszy się do Villa-Praia, nieŸle się tam ulokować możesz,choć niebardzo porzšdnie, bo w sšsiedztwiemałp i wieprzów, z któremi stosunki niezbyt sš przyjemne. Ale podróżnik nie zważa na takie drobnostki. Zresztš możesz być pewny, że za siedem, najdalej osiem miesięcy znajdzie się sposobnoœć powrócenia do Europy. - Siedem lub osiem miesięcy! - krzyknšł przerażony Paganel. - Co najmniej. Okręty niebardzo chętnie zawijajš do wysp Zielonego Przylšdka w porze deszczów. Lecz możesz dobrze czas zużytkować: archipelag ten mało jest jeszcze znany, szczególniej pod względem topograficznym, klimatologicznym, etnograficznym i hypsometrycznym. - Poznasz pan i opiszesz rzeki - dodała ladyHelena. - Kiedy ich tu niema, pani. - To rzeczki. - Ani tych nawet. - Zawsze sš jakieœ wody? - Żadnych. - Rozejrzysz się pan po lasach - wtršcił poważnie major. - Aby mieć lasy, potrzeba drzew, a tu właœnie drzew niema. - To mi œliczny kraj - zauważył major - gdzie nie znajdziesz ni wody, ni drzewa! - Pociesz się, kochany Paganelu - dodał lordGlenarvan - gór ci przynajmniej nie zabraknie. - Oh! co mi to za góry, milordzie! Niewysokie i nie odznaczajšce się żadnš osobliwoœciš, a prócz tego już i opisane. - Już opisane! - powtórzył Glenarvan. - Takie to moje szczęœcie! Na wyspach Kanaryjskich uprzedził mnie sławny Humboldt, tu znów znany geolog, p. Karol Saint-Claire-Deville. - Czy być może! - Tak jest, niestety! - westchnšł Paganel tonem żałosnym. - Uczony ten znajdował się na pokładzie korwety La Décidée, gdy zatrzymała się u wysp Zielonego Przylšdka i zwiedził najciekawszy wierzchołek grupy,wulkan na wyspie Fogo. Cóż więc dla mnie zostało? - A to doprawdy bardzo nieprzyjemnie. Cóż więc poczniesz. panie Paganel? - zapytał lady Helena. Paganel milczał przez chwilę. - Byłbyœ może lepiej zrobił, wysiadajšc na Maderze, choć tam już niema wina - zauważył lord Glenarvan. Uczony sekretarz Towarzystwa Geograficznego milczał, jak skała. - Jabym czekał - rzekł major zupełnie takim samym tonem, jakgdyby mówił: jabymniewytrzymał. - A teraz, szanowny milordzie - spytał wreszcie Paganel - gdzie myœlisz przystanšć? - O! chyba już aż w Conception. - Do licha! to mnie djabelnie od Indyj oddala.- Przeciwnie, od chwili, gdy opłyniemy przylšdek Horn, znajdziesz się bliżej Indyj. - A to jakim sposobem? - Dla jadšcego do Indyj - mówił Glenarvan poważnie - powinno być wszystko jedno, czy one sš Wschodnie czy Zachodnie. - Jakto wszystko jedno? - Nie mówišc już o tem, że mieszkańcy Patagonji nazywajš się także Indjanami, jakkrajowcy Pendżabu. - Ach! milordzie! Doprawdy, nigdybym nie wymyœlił takiego dowodzenia! - Zresztš, kochany panie Paganel, na medal złoty wszędzie zarobić można; wszędzie robić można poszukiwania i odkrycia. Tak wœród łańcucha Kordyljerów, jak w górachTybetu. - Ależ bieg rzeki Yaro-Dzangbo-Tchou? - WeŸ na jej miejsce Rio CoIorado! Rzeka tanaprawdę jest niewiele znana, a na mapach zazwyczaj płynie wedle fantazji geografów. - Wiem, kochany milordzie, że sš tam licznebłędy, czekajšce sprostowania; nie wštpię także, iż na żšdanie moje Towarzystwo Geograficzne byłoby mnie wysłało tak do Patagonji, jak i do Indyj; ale cóż, gdy o tem wcale nie myœlałem! - To już wina twego zwykłego roztargnienia. - No, zdecyduj się, panie Paganel, i płyń z nami - rzekła lady Helena z ujmujšcš grzecznoœciš. - Pani! radbym!... ale moje polecenie! - Przyrzekam ci popłynšć przez cieœninę Magellańskš - dodał lord Glenarvan. - Milordzie! jesteœ kusicielem. - A zwiedzimy także Port Głodowy (Port Famine). - Port Głodowy! - zawołał Francuz, oblegany ze wszech stron - ten port, tak sławiony w rocznikach geografji! - Pamiętaj także, panie Paganel - mówiła dalej lady Helena - że w tem przedsięwzięciu imię Francji będzie miało prawo przez twój współudział figurować obok imienia Szkocji, a to także coœ warto. - Oh! zapewne! zapewne! - W naszej wyprawie geograf bardzo przydać się może, a cóż piękniejszego nad poœwięcenie nauki na usługi ludzkoœci? - Nic nadto prawdziwszego, pani. - Wierzaj mi, panie Paganel, że powinieneœ w tym razie ulec zrzšdzeniu wypadku, albo raczej Opatrznoœci. Bierz z nas przykład. Zrzšdzeniem tej samej, jak się zdaje, Opatrznoœci dokument ten dostał się do ršknaszych - pojechaliœmy; los rzucił cię na pokład Duncana - nie opuszczaj go. - Widzę oczywiœcie, moi drodzy przyjaciele - rzekł wobec tego Paganel - że macie wszyscy wielkš ochotę, abym tu pozostał. - A ty, kochany Paganelu, umierasz z chęci pozostania z nami! - dodał Glenarvan. - Tak jest, do licha! - zawołał uczony geograf - ale, powiedziawszy otwarcie, obawiałem się być natrętny! IX. CIEŒNINA MAGELLAŃSKA Powszechna radoœć zapanowała na pokładzie, gdy się wieœć rozniosła o postanowieniu Paganela. Młody Robert rzucił mu się na szyję z takim zapałem, żeo mało nie przewrócił zacnego sekretarza.- Tęgi chłopak! - zawołał uczony - popróbuję uczyć go geografji. Ponieważ zaœ John Mangles podjšł się już wyuczyć go marynarki, lord Glenarvan uczynić człowieka z sercem, major wszczepić w niego powagę i krew zimnš, lady Helena zrobić go dobrym i szlachetnym,Maria Grant obudzić w nim uczucie wdzięcznoœci dla tak zacnych nauczycieli - Robert przeto miał wszelkie widoki zostaniagentleman'em co się zowie. Duncan poœpieszył się z nabraniem węgla i, opuszczajšc co prędzej smutne te strony, zwrócił się ku zachodowi, dšżšc do wybrzeży brazylijskich; 7-go wrzeœnia, przy łagodnym wietrze północnem przebywszy równik, wpłynšł na półkulę południowš. Podróż odbywała się szczęœliwie i bez trudu; w sercach wszystkich wstšpiła błoga nadzieja. W wyprawie tej, przedsięwziętej w celu poszukiwania kapitana Granta, przyjazne okolicznoœci codziennie się mnożyły. Najwięcej ufnoœci w powodzenie miał kapitan statku, a to najbardziej może dlatego, że radby miss Marię jak najprędzej widzieć szczęœliwš i pocieszonš. Obchodziła go bardzo ta młoda panna, a uczucie to tak zręcznie ukrywał, że je widzieli wszyscy, prócz Marii Grant. Najszczęœliwszym chyba człowiekiem na południowej półkuli był w tej chwili uczonygeograf. Całe dnie przepędzał przy stoliku,pochylony nad rozłożonemi mapami - a pan Olbinett sprzeczał się z nim codziennie o stół, na którym jadano, a który geograf zaœciełał swemi papierami. Ale Paganel miał po swej stronie wszystkich, prócz majora, którego kwestje geograficzne bardzo mało obchodziły, szczególnie w godzinie obiadowej. Uczony sekretarz znalazł był w kufrze porucznika okrętowego stos ksišżek, a w tej liczbie doœć znacznš liczbę dzieł hiszpańskich; postanowił przeto wyuczyć się języka Cervantesa, którego na pokładzie nikt nie umiał, a który mógł o wiele ułatwić poszukiwania na wybrzeżach chilijskich. Przy wrodzonej sobie łatwoœci wyuczania się języków, Paganel spodziewał się, że za przybyciem do Conception biegle już będzie mówił tym językiem. To też zawzięcie się jšł tej pracy i cišgle szeptał jakieœ oderwane wyrazy. W chwilach wolnych od zajęć, udzielał praktycznych nauk młodemu Robertowi, obznajmiajšc go najprzód z historjš krajów, do których Duncan z takim dšżył poœpiechem. Dnia 10-go wrzeœnia znajdowano się pod 5o 37' szerokoœci i 81o 15' długoœci, i tego to właœnie dnia Paganel dowiedział się szczegółu, którego być może i najuczeńsi iego eń ˆŠj ľAě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż"PDc #”ě( $€Qc €%Ń#ř c &É1Ż Z nawet nie znajš. Opowiadajšc historję Ameryki, sięgnšł wspomnieniem aż do Krzysztofa Kolumba, a kończšc opowiadaniedodał, że sławny Genueńczyk umarł, nie wiedzšc o tem, że odkrył œwiat nowy. Wszyscy słuchacze zaprzeczyli temu. Paganel uporczywie obstawał przy swem twierdzeniu. - Nic pewniejszego - mówił z zapałem. - Nie myœlę umniejszać przez to sławy Kolumba, ale fakt jest niezawodny. W końcupiętnastego wieku wszystkie umysły zajęte były ułatwieniem komunikacji z Azjš, wynalezieniem zachodniej drogi do Wschodu,czyli krócej mówišc, wyszukaniem najkrótszej drogi do kraju "korzeni i bakalij". O to samo kusił się i Kolumb, jak wielu innych. W tym celu odbył cztery podróże; dopływał do Ameryki w okolicach Cumana, Honduras, Mosquitos, Nikaragua, Veragua, Costa-Rica, Panamy, które brał zakrainy japońskie i chińskie, i umarł, nie wiedzšc o istnieniu wielkiego lšdu, któremu imienia nawet swego nie przekazał. - Wierzę ci, kochany panie Paganel - rzekł Glenarvan - jednakże dziwne mi się to wydaje - i dlatego też proszę cię, powiedz mi, którzy to żeglarze poznali się pierwsi na odkryciach Kolumba? - Wszyscy, którzy po nim tę samš podróż odbywali [6]. A najprzód Ojeda, który mu już w poprzednich towarzyszył wyprawach; dalej Wincenty Pinzon, Wespucjusz, Mendoza, Bastidas, Cabral, Solis, Balboa. Wszyscy ci żeglarze opłynęli wzdłuż wschodnie brzegi Ameryki, a przekroczyli je, zstępujšc ku południowi, gnani tym samym pršdem, który nas dziœ naprzód popycha z takš siłš! Patrzcie oto, kochani przyjaciele, przepłynęliœmy równik w tem samem miejscu, w którem go przebył Pinzon w ostatnim roku piętnastegowieku i zbliżamy się do tego samego stopniaszerokoœci południowej, pod którym on pierwszy postawił nogę na ziemi brazylijskiej. W następnym roku Portugalczyk Cabral dotarł do portu Seguro.Dalej Wespucjusz w trzeciej swojej wyprawie 1502 r. jeszcze się bardziej na południe posunšł. W roku 1508 Wincenty Pinzon i Solis wspólnie wypłynęli na rozpoznanie wybrzeży amerykańskich, a w r. 1514 Solis odkrył ujœcie rzeki la Plata, gdzie pożarty został przez dzikich krajowców, Magellanowi przekazujšc sławęi zasługę opłynięcia wielkiego lšdu. Znakomity ten żeglarz wyjechał w r. 1519 zpięciu okrętami, a trzymajšc się wybrzeża Patagonji, odkrył port 8-go Dezyderjusza, port 8-go Juljana, gdzie długo się zatrzymał; dalej pod 52-im stopniem szerokoœci odkrył cieœninę "Jedenastu tysięcy dziewic", która póŸniej od jego imienia nazwana została, a 28-go listopada 1520 r. wypłynšł na Ocean Spokojny. Ach! jakiejże musiał doznać radoœci, z jakšż siłš serce mu bić musiało, gdy ujrzał na horyzoncie wody nieznanego sobie morza, błyszczšce w jasnych promieniach słońca! - Oh tak! tak, panie Paganel - zawołał Robert Grant, uniesiony opowiadaniem geografa - chciałbym tam być i podzielać tęjego radoœć. - Ja także, mój chłopcze, i upewniam cię, że nie byłbym chybił tej sposobnoœci, gdyby mi niebo było pozwoliło urodzić się otrzysta lat wczeœniej. - Znów dla nas byłaby strata, panie Paganel- rzekła lady Helena - bo nie znajdowałbyœ się w tej chwili z nami na pokładzie Duncana i nie opowiadałbyœ nam tej historji.- Kto inny opowiedziałby jš państwu, dodajšc, że poznanie wybrzeży zachodnich zawdzięczamy braciom Pizarrom. Odważni ciawanturnicy i ich towarzysze upamiętnili sięzałożeniem miast: Cusco, Quito, Lima, Santjago, Villarica, Valparaiso i Conception, do którego niesie nas w tej chwili Duncan. Ówczesne odkrycia Pizarrów i Magellana dopełniały się wzajemnie i dały możnoœć dokładniejszego skreœlenia karty wybrzeży amerykańskich, z wielkiem zadowoleniem uczonych starego œwiata. 6 - Ja - rzekł Robert - byłbym się tem wszystkiem jeszcze nie zadowolił. - Dlaczego? - spytała Maria, ciekawie patrzšc na swego braciszka, zapalajšcego się do historji wielkich odkryć. - Tak jest, dlaczego, mój chłopcze? - powtórzył lord Glenarvan, zachęcajšc go i oœmielajšc uœmiechem dobroci. - Bo pragnšłbym się dowiedzieć, co było poza cieœninš Magellańskš. - Brawo, mój mały zuchu! I ja także byłbym ciekawy, czy lšd ten cišgnie się aż do bieguna, czy też jest tam morze czyste,jak się domyœlał Drake, jeden z twych współrodaków, milordzie. Stšd łatwy wniosek, że gdyby Robert Grant i Jakub Paganel żyli w siedemnastym wieku, byliby się niezawodnie zacišgnęli do Orszaku Shoutena i Lemaire'a, dwu Holendrów, bardzo ciekawych rozwišzania tej zagadki geograficznej. - Czy to byli uczeni? - spytała lady Helena. - Nie, pani; byli to odważni kupcy, których bynajmniej nie obchodziła naukowa strona odkrycia. Istniała naówczas holenderska kompanja Indyj Wschodnich, posiadajšca monopol handlu, prowadzonego przez cieœninę Magellańskš. A ponieważ w owym czasie nie znano innego zachodniego przejœcia do Azji, przywilej zatem taki prawdziwem był dla innych skrępowaniem. Niektórzy z handlujšcych chcieli zwalić ten monopol przez odkrycie innej cieœniny; w tej właœnie liczbie był Izaak Lemaire, człowiek wykształcony i zręczny. Chętnie ofiarował się on ponieœć koszta wyprawy, którš dowodzili: synowiec jego, Jakub Lemaire, i Shouten, tęgi marynarz rodem z Horn. Żeglarze ci wypłynęli w czerwcu 1615r., to jest w sto lat prawie po Magellanie i odkryli cieœninę Lemaire'a a 12-go lutego 1616 r. opłynęli sławny przylšdek Horn, który bardziej może, niż przylšdek Dobrej Nadziei, zasłużył na nazwę przyl X. TRZYDZIESTY SIÓDMY RÓWNOLEŻNIK W oœm dni po opłynięciu przylšdka Pilares, Duncan całš siłš pary pędził do wspaniałej, długiej na dwanaœcie, a szerokiej na dziesięć mil zatoki Talcahuano. Pogoda była przeœliczna. Na czystem niebietego kraju ani jedna chmurka nie postanie od listopada do marca, a wiatr południowy stale wieje na całej długoœci tych wybrzeży, osłoniętych łańcuchem Andów. Stosownie do rozkazów lorda Glenarvana, John Mangles starannie okršżał archipelag Chiloe i inne liczne szczštki rozbitego tu lšdu amerykańskiego. Cokolwiek mogšcego należeć do zatonionego okrętu, ułamek masztu lub innego drzewa, rękš ludzkš obrobionego, mógł wprowadzić podróżnych na œlady rozbitków. Lecz niestety! Nic nie dostrzeżono, a Duncan, płynšc wcišż, zarzucił nareszcie kotwicę w porcie Talcahuano, w czterdzieœci dwa dni po opuszczeniu mętnych wód portu Clyde. Lord Glenarvan kazał spuœcić czółno i wrazz Paganelem wysiadł na tamę nadbrzeżnš. Uczony geograf, korzystajšc ze sposobnoœci, chciał użyć do rozmowy języka hiszpańskiego, którego z takim wyuczył się mozołem; lecz ku wielkiemu swemu zdziwieniu krajowcy nic a nic go nierozumieli. - le wymawiam, nie nam prawdziwie hiszpańskiego akcentu - powtarzał zmartwiony Paganel. - ChodŸmy na komorę - rzekł wtedy lord Glenarvan. Tam, przy pomocy kilku wyrazów angielskich, a bardziej jeszcze gestów, objaœniono ich, że konsul brytański rezydował w Conception, o godzinę drogi stamtšd odległem. Glenarvan wyszukał paręršczych koni i wkrótce potem wraz z Paganelem wjeżdżał w mury tego miasta, założonego przez Hiszpana Valdivia, dzielnego towarzysza Pizarrów. Jakże ono wiele straciło z dawniejszej swej œwietnoœci! Często napadane i rabowane przez dzikich krajowców, spalonew 1819 r., opustoszałe w zwaliskach nawpół stojšcego jeszcze muru, noszšce œlady pożaru i zniszczenia, przyćmione wziętoœciš œwieżo wzrastajšcego Talcahuano, zaledwie oœm tysięcy liczyło mieszkańców, których lenistwo pozwalało zarastać trawš ulicom. Żadnego handlu, żadnego życia, żadnej przedsiębiorczoœci. Zkażdego balkonu odzywał się głos mandoliny, przez żaluzje każdego okna przedzierał się œpiew cichy, lecz namiętny. Conception, niegdyœ miasto dzielnych i przemyœlnych ludzi, dziœ zostało osadš kobiet i dzieci. Glenarvan niebardzo był ciekawy dochodzić przyczyn tego upadku i, nie zważajšc na uwagi i nalegania Jakuba Paganela, bez straty czasu udał się wprost do J. R. Bentocka, esq., konsula najjaœniejszej królowej angielskiej, który przyjšł go jak najlepiej, a dowiedziawszy o historji kapitana Granta, przyrzekł zarzšdzić poszukiwania w całej nadbrzeżnej okolicy. Na zapytanie, czy trzymasztowiec Britannia, dšżšc ku trzydziestemu siódmemurównoleżnikowi, przepływał wzdłuż brzegów chilijskich lub araukańskich, lord Glenarvan przeczšcš otrzymał odpowiedŸ. Żaden raport o wypadku tego rodzaju nie doszedł ani do konsula, ani do jego kolegów. Glenarvan nie zniechęcił się tem bynajmniej. Powrócił do Talcahuano i, nie szczędzšc ani zabiegów, ani starań, ani kosztów, wysłał w różne strony ajentów dla powzięcia w tym względzie wiadomoœci. Wszystkie poszukiwania okazały się daremne i do niczego nie doprowadziły; trzeba było wnosić, że Britannia żadnego nigdzie nie pozostawiła œladu swego rozbicia. Glenarvan uwiadomił wtedy swych towarzyszy o bezskutecznoœci zabiegów. Maria Grant i Robert mocno tem byli zmartwieni. Było to w szeœć dni po przybyciu Duncana do Talcahuano. Wszyscy pasażerowie zebrali się na tylnym pokładzie. Lady Helena nie wyrazami już - bo i cóż mogła powiedzieć? - ale pieszczotami pocieszała biedne dzieci kapitana Granta. Jakub Paganel raz jeszcze z uwagš odczytał zagadkowy dokument, jakby mu chciał wydrzeć tajemnice dotšd nieznane. Od godziny już prawie wpatrywał się w papier, gdy Glenarvan przerwał mu zamyœlenie. - Paganelu! - rzekł - odwołuję się do twej przenikliwoœci: może błędne jest nasze tłumaczenie tego dokumentu? Czy w tłumaczeniu tem jest jaka nielogicznoœć? Paganel, zamyœlony głęboko, nie odpowiedział. - Może być, że mylimy się co do miejsca zaszłej katastrofy? - cišgnšł Glenarvan. - Czyż nazwa Patagonji nie przyjdzie najprzód na myœl każdemu, najmniej nawet przenikliwemu człowiekowi. Paganel wcišż milczał. - Wkońcu czy nazwy tej nie usprawiedliwia jeszcze wyraz Indjanie? - Najzupełniej - wtršcił obojętnie Mac Nabbs. - I czy z tego nie wynika jasno, że rozbitki, piszšc to, obawiali się popaœć w niewolę Indjan? - Tu ci przerywam, kochany lordzie - rzekłnareszcie Paganel - i twierdzę, że jeœli wszystkie twoje wnioski, dotšd przytoczone, sš usprawiedliwione, to ostatni bynajmniej nie zdaje mi się uzasadniony i racjonalny. - Co przez to rozumiesz, panie Paganel? - spytała lady Helena, a oczy wszystkich zwróciły się ku geografowi. - Rozumiem to - odpowiedział Paganel z naciskiem - że kapitan Grant jest obecnie u Indjan w niewoli, i dodam, że dokument w tym względzie żadnej nie pozostawia wštpliwoœci. - Na Boga! wytłumacz się pan jaœniej - nalegała miss Grant. - Nic łatwiejszego, kochana panno Marjo; zamiast czytać stanš się niewolnikami, czytajmy sš niewolnikami, a wtedy już wszystko będzie jasne, jak na dłoni. - Ależ to być nie może! - powiedział lord Edward. - Być nie może? A dlaczegóżby nie, mój szlachetny przyjacielu - spytał Paganel z uœmiechem. - Bo butelka musiała być w morze rzucona w chwili, gdy okręt rozbijał się o skały. Stšd konieczny wniosek, że stopnie długoœcii szerokoœci stosujš się do miejsca, w którem rozbicie nastšpiło. - Żadnego na to niema dowodu - żywo odparł Paganel - i nie wiem, dlaczegoby ci nieszczęœliwi, będšc już przez Indjan zawleczeni w głšb kraju, nie mieli sposobu uwiadomienia zapomocš tej butelki o miejscu swej niewoli? - Dla prostej przyczyny, kochany Paganelu, że, chcšc rzucić butelkę do morza, przedewszystkiem trzeba mieć morze wpobliżu. - Albo też w braku morza - odrzekł Paganel- rzekę, do niego wpadajšcš. Z milczšcem zdziwieniem przyjęto tę niespodziewanš, choć tak prostš odpowiedŸ.Po ożywionym wzroku, jakim na Paganela patrzyli jego słuchacze, poznał geograf zarazem, że każdemu z nich nowy w sercu błysnšł promyk nadziei. Lady Helena pierwsza zawołała: - Co za myœl! - I wcale dobra myœl! nieprawdaż! - z naiwnoœciš dodał geograf. - Twojem więc zdaniem?.. - pytał Glenarvan.- Moje zdanie jest: szukać trzydziestego siódmego równoleżnika w miejscu, gdzie sięstyka z wybrzeżem amerykańskiem, a znalazłszy to miejsce, iœć w kierunku równoleżnika, nie oddalajšc się od niego anina pół stopnia, aż do punktu, w którym on zachodzi w Ocean Atlantycki. W takim kierunku najprędzej możemy spotkać rozbitków z okrętu Britannia. - Słaba to szansa - odezwał się major. - Jakkolwiek słaba - odrzekł Paganel - zawsze sšdzę, że nie powinniœmy i tej zaniedbywać. A jeœli prawdziwe jest moje przypuszczenie, że butelka ta mogła wypłynšć z rzeki na morze, to w takim razie niezawodnie trafimy na œlad biednych niewolników. Przypatrzcie się, kochani przyjaciele, z uwagš karcie tego kraju, a niezawodnie zgodzicie się na moje zdanie. To mówišc, Paganel rozłożył na stole mapęChili i prowincyj argentyńskich. - Patrzcie - mówił - przejdŸmy się niejako po tym lšdzie amerykańskim. Przerzućmy się za Kordyljery i Andy, zstšpmy na płaszczyznę Pampa. Czyż mało w tym krajurzek, rzeczek i innych wód rozmaitych? Bynajmniej. Oto Rio-Negro, oto Rio-Colorado,a oto inne wpadajšce do nich rzeki, przecinajšce trzydziesty siódmy stopień szerokoœci; a ręczę, że każda z nich mogłaposłużyć do przeniesienia na morze tego dokumentu. Tam może wpoœród jakiego dzikiego pokolenia, w ręku Indjan, na brzegu jednej z tych rzek nieznanych, w jakim ciasnym wšwozie, ci, których mam prawo nazywać przyjaciółmi naszymi, oczekujš z upragnieniem cudu Opatrznoœci! Czyż powinniœmy zawieœć ich nadzieje? Nie zgodzicież się ze mnš, że powiniœmy œciœle pilnować się tej linji, jakš palec mój kreœli w tej chwili na karcie? A jeœli wbrew wszelkim przewidywaniom i ja mylę się jeszcze, to czy nie jesteœmy obowišzani postępować aż do końca wzdłuż trzydziestego siódmego równoleżnika, a nawet gdyby tego było potrzeba dla odnalezienia rozbitków, to wraz z nim okršżyć œwiat dokoła? Słowa te, wymówione ze szlachetnym zapałem, żywe wywarły wrażenie na słuchaczach Paganela. Wszyscy powstali z miejsc i uœcisnęli mu rękę. - Tak, mój ojciec musi być tam! - zawołał Robert Grant, pożerajšc oczyma kartę, na stole rozłożonš. - Gdziekolwiek jest - rzekł lord Glenarvan -znajdziemy go, moje dziecię! Dowodzenie naszego przyjaciela Paganela zdaje mi się być nader logiczne, i bez wahania wypada nam udać się drogš, przez niego wskazanš. Kapitan Grant znajduje się albo w ręku licznych osiadłych tu Indjan, albo też jest niewolnikiem u którego z drobnych pokoleń koczujšcych. W ostatnim wypadku oswobodzimy go z łatwoœciš; w przeciwnym razie, zbadawszy dobrze położenie, połšczymy się z osadš Duncana na wybrzeżu wschodniem, dostaniemy się do Buenos-Ayres, a tam utworzymy oddział pod wodzš majora Mac Nabbsa i zmożemy choćby wszystkich Indjan prowincji argentyńskiej. - Wybornie, wasza dostojnoœć, wybornie! - zawołał John Mangles - ręczę, że przejdziemy lšd amerykański bez najmniejszego niebezpieczeństwa. - Bez niebezpieczeństwa i bez trudu - dodałPaganel. - Iluż tego już dokazało podróżników, którzy nie mieli ani takich, jak my, œrodków ku temu, ani ich nie podtrzymywała w wytrwaniu wielkoœć przedsięwzięcia! Oto w roku 1782 niejaki Basilio Villarmo z Carmen dostał się już aż do Kordyljerów. W 1806 znowu pewien Chilijczyk, alkad prowincji Conception, don Luis de la Cruz, wyjechawszy z Autuco, nie trzymał się œciœle trzydziestego siódmego stopnia a, przebywszy Andy, dostał się aż do Buenos-Ayres, po czterdziestu siedmiu dniach podróży. Nareszcie pułkownik Garcia, Alcide d'Orbigny i mój szanowny kolega, doktór Marcin de Moussy, przebieglicały ten kraj we wszystkich kierunkach i zrobili dla nauki to, czego my teraz mamy dokonać dla ludzkoœci. - Panie! panie! - rzekła Maria Grant głosemdrżšcym ze wzruszenia - jakże ci wynagrodzić poœwięcenie, które się na tyle naraża niebezpieczeństw? - Niebezpieczeństw! - zawołał Paganel. - Kto mówi o niebezpieczeństwach? - Pewno nie ja - odrzekł œmiało Robert, w którego oku błyszczała odwaga i gotowoœć na wszystko. - Niebezpieczeństwa! - raz jeszcze powtórzył Paganel - czyż one istniejš! Zresztš o cóż tu idzie? O przebycie trzystu pięćdziesięciu mil zaledwie, gdy trzymać siębędziemy linji prostej; o podróż odbyć się majšcš pod tš samš szerokoœciš, pod jakš na drugiej półkuli leżš Hiszpanja, Sycylja i ľAě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż'P‘c (áN& )/¤c €*Ó"c +ä1 X Grecja, a zatem i w takim samym klimacie; o podróż, która miesišc najwyżej trwać może! Toż to przechadzka, spacer dla przyjemnoœci, nic więcej! - Sšdzisz więc, panie Paganel - zapytała lady Helena - że jeœli nasi przyjaciele wpadliw moc Indjan, to ci oszczędzili im życia? - Jakto, czy sšdzę, pani! Ależ Indjanie przecie nie sš ludożercami! Bynajmniej! Jeden z moich rodaków, którego znałem w Towarzystwie Geograficznem, niejaki Guinnard, przez trzy lata był w niewoli u Indjan stepowych. Cierpiał, coprawda, wiele, Ÿle był traktowany, ależ koniec końców żywy i cały wyszedł z tej biedy. Europejczyk jest istotš bardzo w tym krajuużytecznš; Indjanie wiedzš o tem i szanować go umiejš, jak zwierzę nader rzadkie i kosztowne. - A więc niema się co namyœlać dłużej - zawołał lord Glenarvan - trzeba jechać i tojechać bez najmniejszej straty czasu. Jakšż drogę obierzemy? - Łatwš i przyjemnš - odpowiedział Paganel.- Trochę gór z poczštku, dalej niewielka spadzistoœć na wschodniej pochyłoœci Andów a wkońcu gładka, piaszczysta i trawiasta naprzemian płaszczyzna; istny ogród, wabišcy wdziękami przyrody. - PoradŸmy się lepiej karty - rzekł poważnie Mac Nabbs. - Oto jest, kochany majorze. Ruszymy od trzydziestego siódmego równoleżnika na wybrzeżu chilijskiem, pomiędzy cyplem Rumena i zatokš Carnera. Przeszedłszy stolicę Araukanji, wšwozem Antuco przedrzemy się przez Kordyljery, pozostawiajšc wulkan Antuco na południu; potem przez Neuquem i Rio-Colorado dotrzemy do Pampy, jeziora Salinas, rzeki Guamini, i Sierra Tapalquen. Tam już rozpoczynajš się granice prowincji Buenos-Ayres, którš przebywszy, wejdziemy na Sierra Tandil, a stamtšd poszukiwania nasze posuniemy aż do cypla Medano na wybrzeżach oceanu Atlantyckiego. Tak rozwijajšc program wyprawy, Paganel nie rzucił nawet okiem na leżšcš przed nimkartę - umiał jš bowiem napamięć doskonale. Pełne zasług i wartoœci prace takich podróżników jak Fresier, Molina, Humboldt, Miers i d'Orbigny wyryły się głęboko w jego umyœle. Skończywszy owo wyliczanie geograficzne, dodał: - A więc, moi przyjaciele, widzicie, że droga jest prosta; możemy jš odbyć w cišgu trzydziestu dni i równoczeœnie z Duncanem, a nawet może i wczeœniej stanšćna wybrzeży wschodniem, gdyż jego bieg wstrzymany być może przez wiatry przeciwne. - Tak więc - rzekł John Mangles - Duncan będzie musiał kršżyć pomiędzy przylšdkamiCorrients i Œw. Antoniego? - Nieinaczej. - A jakże nas podzielisz na tę wyprawę? - zapytał Glenarvan. - To rzecz bardzo łatwa. Chodzi tu o zbadanie położenia, w jakiem się znajduje kapitan Grant, a nie o walkę z Indjanami. Sšdzę przeto, że lord Glenarvan, jako nasz dowódca i zwierzchnik, major, który miejsca swego nikomu nie zechce ustšpić, wasz sługa Jakub Paganel!... - A ja! - zawołał młody Grant. - Robert! Robert! - powtórzyła Maria. - A czemużby nie? - odpowiedział Paganel. -Podróże kształcš młodzież. Więc my czterej i trzech marynarzy z Duncana... - Jakto - przerwał John Mangles, zwracajšc się do swego pana - czy wasza dostojnoœć nie raczy się wstawić za mnš? - Mój kochany Mangles - odrzekł Glenarvan - na pokładzie zostawiamy nasze pasażerki,to jest wszystko, co mamy najdroższego naœwiecie. Któż nad niemi czuwać będzie, kto bronić i strzec naszych kobiet, jeœli nie waleczny kapitan Duncana? - Nie możemy więc towarzyszyć wam? - rzekła lady Helena, której oczy zaszły mgłš smutku i żalu. - Moja droga Heleno - odpowiedział Glenarvan - podróż nasza odbyć się musi w wyjštkowych warunkach poœpiechu; rozłšczenie nasze będzie krótkie i... - Rozumiem cię, mój przyjacielu - rzekła z poœpiechem lady Helena - idŸcie i daj Boże, aby się wam jak najpomyœlniej powiodło wasze przedsięwzięcie! - Zresztš, nie jest to podróż - wtršcił Paganel. - A cóż takiego? - spytała lady Helena. - Przejœcie, nic więcej. Przejdziemy po ziemi, jak uczciwi ludzie, robišc jak można najwięcej dobrego - weŸmiemy sobie za godło: Transire benefaciendo. - Na tych wyrazach Paganela skończyła się dyskusja,jeœli tak nazwać można rozmowę, w której wszyscy zgadzali się na jedno. Tegoż samego jeszcze dnia rozpoczęto przygotowania i postanowiono w tajemnicy zachować wyprawę, aby nie zbudzić przedwczeœnie czujnoœci Indjan. Wyjazd oznaczony był na 14-go paŸdziernika. Gdy przyszło do wyboru majtków, wszyscy ofiarowali swe usługi - tak, że Glenarvan był w kłopocie, kogo wybrać; żeby więc nikomu nie zrobić przykroœci, wybór zostawił losowi. Włożono w kapelusz kartki z nazwiskami całej osady, a wycišgnięte trzy wskazały: l) porucznika Tomasza Austina, 2) Wilsona, tęgiego i silnego zucha, oraz 3) Mulradyego,któryby się samego Toma Sayersa[8] nie ulškł w walce. Lord Edward żywo prowadził przygotowania; chciał być gotowy na dzień oznaczony - i tak się też stało. Jednoczeœnie John 8 sławny bokser londyński. Mangles zaopatrywał Duncana w węgiel, aby móc także bezzwłocznie wypłynšć na morze. Chodziło mu bardzo o to, aby wyprzedzić podróżnych i wczeœniej od nich stanšć przy wschodniem wybrzeżu amerykańskiem. XI. PRZEJŒCIE PRZEZ CHILI Przewodnicy, z krajowców wybrani i najęciprzez lorda Glenarvana, byli to trzej mężczyŸni i jedno dziecko. Starszy mulnik był Anglikiem osiadłym i naturalizowanym wtym kraju od lat przeszło dwudziestu. Trudnił się on wynajmowaniem mułów podróżnym i przeprowadzaniem ich przez różne przejœcia w Kordyljerach, a następnie oddawał ich przewodnikowi argentyńskiemu (baqeano), znajšcemu dobrze drogi w pampach1. Anglik ten nie zapomniał zupełnie, w towarzystwie mułów i Indjan, swego języka rodowitego imógł rozmówić się z podróżnymi. Korzystałz tego lord Glenarvan, tem bardziej, że hiszpańszczyzny Jakuba Paganela nigdzie jeszcze nie rozumiano. Ten starszy mulnik, "capataz", jak Chilijczycy mówiš, miał do pomocy dwu krajowców i dzieciaka dwunastoletniego. Indjanie pilnowali mułów, objuczonych pakami, a chłopiec popędzał małš klacz (madrina), okrytš dzwonkami, która prowadziła za sobš dziesięć innych mułów. Na siedmiu z nich siedzieli podróżni, na jednym "capataz", a dwa pozostałe dŸwigały żywnoœć i kilka sztuk materji, na podarunki dla miejscowych kacyków w raziepotrzeby. Indjanie, wedle zwyczaju, szli pieszo. Tak więc i bezpieczeństwo, i poœpiech zapewnione były w tej podróży przez Amerykę Południowš. Niełatwa to i niezwykła podróż przez ogromne łańcuchy Andów. Nie podobnaby jej odbyć bez pomocymułów, z których najlepsze sš argentyńskie. Wyborne te stworzenia pod względem siły i wzrostu przewyższały w tym kraju nawet pierwotne okazy swego rodzaju. W pożywieniu sš wcale niewybredne; pijš raz tylko na dzień, odbywajš po dziesięć mil (lieues) w cišgu oœmiu godzin i bez trudnoœci dŸwigajš czternaœcie arrobów (arroba waży przeszło 28 funtów). Na tej drodze, wiodšcej od jednego oceanu do drugiego, niema żadnej oberży. Trzeba jeœć mięso suszone, ryż z pieprzem tureckim, lub zwierzynę ubitš po drodze. Zanapój służy woda z górskich potoków lub ze strumyków na płaszczyŸnie, zaprawionakilku kroplami rumu, którego każdy ma pewien zapas w rogu wolim. Trzeba się też wystrzegać wszelkiego nadużycia napojów spirytusowych, bo te nie służš w klimacie, gdzie system nerwowy człowieka jest do najwyższego stopnia rozstrojony. Całš poœciel stanowi siodło krajowe, zwane "recado", które zrobione jest ze skór baranich, wyprawnych wraz z wełnš, przewišzanych szerokiemi pasami, przepysznie haftowanemi. Podróżny, owinšwszy się w to ciepłe okrycie, żartujez nocnych chłodów i wilgoci i œpi wybornie. Glenarvan, jako człowiek przywykły do podróży, stosujšcy się do zwyczajów różnych krajów, przyjšł kostjum chilijski dla siebie i dla wszystkich swych towarzyszy. Paganel i Robert - dwa dzieciaki,stary i młody - nie posiadali się z radoœci, przebierajšc głowy w "poncho"2 narodowe i wkładajšc na nogi buty, wyrobione ze skóry zdartej z tylnych łap Ÿrebięcia. Trzeba było widzieć ich muły bogato osiodłane, majšce w pyskach arabskie wędzidła, długie plecione skórzane uzdeczki, służšce za bicz zarazem, łby bogato przystrojone w różne metalowe ozdoby i dŸwigajšce sakwy z żywnoœciš, zwieszone z obu stron. Paganel,zawsze roztargniony, o mało że nie spadł, wsiadajšc na swego muła; lecz wdrapał sięnareszcie na siodło, majšc u boku nieodstępnš swš lunetę, a włożywszy nogi silnie w strzemiona, zaufał całkowicie zmyœlnoœci zwierzęcia i bynajmniej tego nieżałował. Młody Robert odrazu dowiódł, że posiada wszystkie przymioty tęgiego jeŸdŸca. Wyruszono. Pogoda była cudowna, niebo nadzwyczaj czyste, atmosferę odœwieżał wietrzyk od morza wiejšcy, łagodzšc zbyt palšce promienie słońca. Gromada szybkim krokiem stšpała po nierównych wybrzeżachzatoki Talcahuano, chcšc co rychlej dostać się do równoleżnika, leżšcego o 30 mil na południe. W cišgu pierwszego dnia podróżni,niewiele mówišc, doœć prędko jechali przez zarosłe trzcinš, wyschnięte moczary. W duszach ich tkwiły jeszcze œwieżo wyryte wrażenia pożegnania. Dotšd jeszcze w oddaleniu widzieli dym maszyny Duncana, ginšcy na horyzoncie. Wszyscy milczeli prócz Paganela; uczony ten geograf sam sobie zadawał pytania po hiszpańsku i sam też na nie w tym nowym dla siebie języku odpowiadał. Kapataz z natury był milczšcy,a rzemiosło mulnika niewiele go też gadatliwszym uczyniło. Zaledwie że odzywał się niekiedy do swoich pomocników, którzy nieczęsto potrzebowali rozkazów, znajšc doskonale swe obowišzki.Zwyczajem jest mulników, by, wyjechawszyo ósmej godzinie po œniadaniu rannem, nie zatrzymywać się na wypoczynek aż o czwartej wieczorem; Edward Glenarvan œciœle zastosował się do tego zwyczaju. Tego dnia kapataz dał znak do wypoczynku przy mieœcie Arauco, leżšcem na południowem wybrzeżu zatoki. Stamtšd było iœć jeszcze ze dwadzieœcia mil na zachód aż do zatoki Carnero, dla znalezieniakrańcowego punktu trzydziestego siódmego równoleżnika. Poprzednio już wysłani przezGlenarvana ludzie przebiegli całš tę częœć pobrzeża, nie napotkawszy nigdzie œladów rozbicia. Nowe poszukiwania byłyby więc bezużyteczne; postanowiono tedy obrać Arauco za punkt wyjœcia i stamtšd kierowaćsię na wschód, wcišż trzymajšc się œciœle linji prostej. Gromadka zatrzymała się na noc w mieœcie i rozłożyła się na dziedzińcu oberży, w braku jakiegokolwiek pomieszczenia wewnštrz. Arauco jest stolicš Araukanji, stanu, majšcego rozległoœci sto pięćdziesišt mil (francuskich) wzdłuż i trzydzieœci wszerz;mieszkajš tam Molukowie, ci starsi synowierasy chilijskiej, opiewanej w utworach poety Ercilla. Plemię to dumne i silne, jedyne było ze wszystkich plemion, zamieszkujšcych obie Ameryki, które nigdy nie zostawało pod obcem panowaniem. Arauco należało wprawdzie niegdyœ do Hiszpanów, ale ludnoœć nigdy się nie poddała, tak jak dziœ opiera się zaborczym projektom Chilijczyków, a sztandar ich niepodległoœci - biała gwiazda na błękitnempolu, powiewa jeszcze na wierzchołku pagórka ufortyfikowanego, który służy do obrony miasta. Podczas gdy przygotowywano wieczerzę, Glenarvan, Paganel i kapataz przechadzali się pomiędzy domami o słomianych strzechach. Oprócz koœcioła i zwalisk klasztoru franciszkańskiego, Arauco nic niema ciekawego. Glenarvan chciał zebrać jakieœ wiadomoœci, lecz mu się to nie udało, Paganela do rozpaczy przyprowadzało to, że go mieszkańcy tamtejsi nie rozumieli; lecz ponieważ mówilipo araukańsku, to jest językiem narodowym, używanym tam powszechne aż do cieœniny Magellańskiej, hiszpańszczyzna przeto Paganela czyniła na nich takie wrażenie, jakgdyby odzywał się do nich, naprzykład, po hebrajsku. Nie mogšc słuchu zaspokoić, pasł on przynajmniej wzrok widokiem różnych typów rasy moluckiej, z prawdziwš radoœciš uczonego badacza. MężczyŸni byli wysokiego wzrostu,o twarzach płaskich, cerze miedzianej, z zarostem rzadkim, oka ponurego, o głowach szerokich, pokrytych długiemi włosami czarnemi. Widoczna na nich była ta bezczynnoœć nużšca, właœciwa wszystkim ludom wojowniczym, które nie wiedzš, co zrobić w czasie pokoju. Kobiety mizerne, lecz mocne, oddane były całkowicie mozolnym zajęciom gospodarskim: opatrywały konie, czyœciły broń, orały, polowały dla swych panów i znajdowały jeszcze czas na wyrabianie tych błękitno-turkusowych ponszy, których robota wymaga około dwu lat pracy, a z których każde kosztuje co najmniej sto dolarów (pięćdziesišt franków). - To prawdziwi Spartanie! - powtarzał Paganel, gdy po przechadzce zasiadał do wspólnej wieczerzy. Każdy łatwo zrozumie, ile było przesady wtym wykrzykniku uczonego geografa; tem więcej, gdy dodał jeszcze, że serce silniej mu biło przy zwiedzaniu miasta Arauco. Spytany przez majora o powód tego nadzwyczajnego i niespodziewanego "bicia serca", odpowiedział, że wzruszenie jego było bardzo naturalne wobec wspomnienia, że jeden z jego rodaków zasiadł niegdyœ natronie araukańskim; tym eks-monarchš był Tonneins, wyborny człowiek, były adwokat z Peringueux, wrażliwego usposobienia a nawet nieco awanturniczego. Żartowano z przygód i upadku jego królewsko-murzyńskiej moœci Aureljusza Antoniego I-go, a wkońcu za jego zdrowie spełniono toast wódkš z kukurydzy, zwanš w krajowym języku chicha. W chwilę potem podróżni, owinšwszy się w swe ponsza, smacznie zasnęli. Następnego dnia, o ósmej z rana, orszak podróżny wyruszył w drogę, dšżšc na wschód według trzydziestego siódmego równoleżnika. Podróżni przechodzili przez urodzajne terytorja Araukanji, bogate w stada i winnice. Zwolna jednak coraz częœciej bezludne znajdowali przestrzenie. Zaledwie co mila napotykali nędznš chatę "restreadora", to jest indyjskiego poskromiciela koni, których sława znana jest w całej Ameryce. Gdzie niegdzie stało pustkowie po opuszczonej stacji pocztowej,służšce za schronienie błakajšcym się po płaszczyŸnie krajowcom. Po drodze podróżni napotkali dwie rzeki: Reque i Tubal,ale kapataz, obeznany z miejscowoœciš, znalazł bród i przeszli szczęœliwie. Na horyzoncie ku północy roztaczał się majestatycznie łańcuch Andów - lecz była to tylko niewielka czšstka ogromnego grzbietu, na którym wspiera się całe rusztowanie Nowego Œwiata. Po przejœciu trzydziestu pięciu mil, o czwartej godzinie wieczorem, zatrzymano się na równinie, pod cieniem olbrzymich mirtów. Rozkiełznano muły i puszczono je na łški, obficie porosłe trawš. Ludzie, posiliwszy się, jak zwykle, ryżem i mięsem,snem pokrzepili nieco znużone członki, a kapataz tymczasem i pomocnicy jego stróżowali zkolei. Ponieważ pogoda sprzyjała stale, a wszyscy podróżni, nie wyłšczajšc nawet młodego Roberta, wybornem cieszyli się zdrowiem, wypadało korzystać z tak przyjaznych okolicznoœci i, póki można, posuwać się jak najszybciej. Następnego dnia z większym postępowano poœpiechem; przebyto potok Bell, a odpoczynek przypadłnad brzegiem Biobio, oddzielajšcej Chili hiszpańskie od Chili niepodległego. Odległoœć zamierzonej podróży zmniejszyłasię znowu o trzydzieœci pięć mil. Kraj w niczem się nie zmienił. Na żyznym gruncie wszędzie widać było rozrzucone amarylisy,fiołki krzewowe, bieluń (Datura Stramonium) i kaktusy złoto-kwieciste. To znowu spostrzegać się dawały rysy, amerykańskie czaple, sowy samotne, drozdy i nury czubate. Mieszkańców bardzoniewielu napotykano; czasami ukazywali się "gauchos", zrodzeni z Indjan i Hiszpanów, galopujšcy na koniach pokrwawionych od olbrzymich ostróg, przyczepionych do nóg bosych jeŸdŸców. Na drodze żadnych i od nikogo nie można było powzišć objaœnień niwiadomoœci. Glenarvan rozumował sobie, żekapitan Grant, dostawszy się w niewolę Indjan, musiał być przez nich zawleczony poza Andy. W pampach więc dopiero można rozpoczšć poszukiwania z lepszym skutkiem, a do tej pory iœć tylko, iœć naprzód i z największym poœpiechem. Dnia 17-go o zwykłej godzinie i w zwyczajnym wyruszono porzšdku. Niecierpliwy Robert radby się był wyrwać naprzód i zaledwie surowy rozkaz lorda Glenarvana zdołał go powstrzymać. Okolica stawała się coraz nierówniejsza, tui owdzie napotykane pagórki wskazywały bliskoœć gór; rzeki coraz głoœniej szumiały, spadajšc z wyżyn. Paganel częstoa i ľAě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż,PA= -‘ç c €.x.c /Ś$^c 04L M 1P?% zaglšdał do swego atlasu; gdy nie znajdował na karcie oznaczonego strumienia, krew geografa żywiej wrzała iudawał, że się gniewa, a w duszy rad był temu za każdym razem. - Potok nie majšcy nazwiska - mruczał - totak, jakby nie miał stanu cywilnego, a zatem nie istnieje wobec prawa geograficznego. I wœlad za tem chrzcił te wody bezimienne i oznaczał je na karcie najszumniej brzmišcemi w hiszpańskim języku przymiotnikami. - Co to za język wspaniały! - powtarzał - co za język dŸwięczny i pełny! To język prawdziwie metaliczny! Założyłbym się, że składało się na niego siedmdziesišt oœm częœci miedzi i dwadzieœcia dwie mosišdzu, jak na œpiż, z którego dzwony lejš! - Ale czy robisz w nim przynajmniej postępy? - zapytał lord Glenarvan. - Rozumie się, kochany milordzie! Ach, gdyby jeszcze ten język nie miał akcentu tak trudnego - ale ten przeklęty akcent! Tenakcent! I w drodze Paganel łamał się z trudnoœciami wymawiania, nie zaniedbujšc przytem i robienia spostrzeżeń geograficznych. W tej materji był zupełnie pewny siebie. Gdy lord Edward zapytywał starszego przewodnika o jakš naprzykład osobliwoœć lub właœciwoœć kraju, uczony geograf zawsze uprzedzał w odpowiedzi kapataza, zdziwionego mšdroœciš człowieka, który wiedział o wszystkiem. Tego samego dnia, około drugiej po południu, podróżni nowš na swej drodze napotkali œcieżkę. Glenarvan naturalnie zapytał o jej nazwisko i naturalnie, że Jakub Paganel poœpieszył z odpowiedziš: - To droga wiodšca z Yumbel do los Angeles.Glenarvan spojrzał na mulnika. - Tak jest w rzeczy samej - odpowiedział zapytany, a potem, zwracajšc się do geografa, rzekł: - Więc pan już kiedyœ przebywał ten kraj? - Tak jest, do licha! - odpowiedział Paganel z największš powagš. - Na mułach? - Nie, w mojem krzeœle! Kapataz nie zrozumiał; wzruszył ramionamii powrócił do swych mułów, idšcych na przedzie. O pištej wieczorem zatrzymał się pochód wbardzo głębokim wšwozie, o kilka mil powyżej niewielkiego miasteczka Loja. Noc tę podróżni spędzili u podnóża Sierras, pierwszego ogniwa wielkiego łańcucha Kordyljerów. XII. NA WYSOKOSCI 12000 STÓP Dotychczas przejœcie przez Chili nie odznaczyło się żadnym ważniejszym wypadkiem, zato teraz spotkano się ze wszystkiemi wypadkami i przeszkodami, jakie nastręczajš się zwykle przy przebywaniu gór. Walka z naturš rozpoczęła się na serjo. Przed wyruszeniem w drogę wypadało rozstrzygnšć ważnš kwestję: którędy i w jakim punkcie przejœć Andy, aby się nie oddalić od drogi obranej? Radzono się najprzód zdania starszego mulnika. - Ja - odpowiedział kapataz - znam tylko dwa możliwe przejœcia w tej częœci Kordyljerów. - Przejœcie Arica, zapewne - rzekł Paganel - które odkrył Valdivia Mendoza. - Tak, tak jest. - I drugie przejœcie Villarica, leżšce na południe od Nevady (Œnieżny szczyt) tej samy nazwy. - Nieinaczej! - Otóż, mój przyjacielu, oba te przejœcia tęmajš niedogodnoœć, że zbyt nas oddalajš napółnoc lub na południe. - A czy pan znasz inne przejœcie? - zapytałmajor. - Znam - odrzekł Paganel. - Oto, naprzykład, przejœcie Antuco, leżšce na pochyłoœci wulkanicznej, pod trzydziestym siódmym stopniem, trzydziestš minutš, to jest o pół stopnia tylko od naszej drogi. Wzniesione jest ono na tysišc zaledwie sšżni, a odkrył je Zamudio de Cruz. - Dobrze to jest, ale czy nasz przewodnik zna to przejœcie? - Znam milordzie, a nawet nieraz je przebywałem, lecz nie wspomniałem o niem, jako o drożynie, którš indyjscy pasterze ze wschodnich stoków bydło tylkoprzepędzajš. - A więc, mój przyjacielu - rzekł lord Glenarvan - sšdzę, że i my potrafimy przejœć tamtędy i pomieœcimy się tak dobrze, jak stada mułów, baranów lub wołów. Tem bardziej powinniœmy pilnować się przejœcia Antuco, że przy niem nie zejdziemy z prostej linji. Dano znak do odjazdu niezwłocznie i orszakpuœcił się na dolinę Las Lajas, pomiędzy ogromne masy skrystalizowanych pokładówwapiennych. Wgórę wiodła pochyłoœć prawie nieznaczna. Około jedenastej wypadało obejœć brzegi niewielkiego jeziora, będšcego na turalnym i nader malowniczym zbiornikiem rzek sšsiednich, do którego wpadały ze szmerem i mieszałyswe wody w spokojnem przezroczu. Powyżej jeziora, na obszernych płaszczyznach, pokrytych trawš, pasły sięstada indyjskie. Dalej podróżni natrafili na wielkie błota, zalegajšce dużš przestrzeń od południa ku północy, z których jednak, dzięki instynktowi mułów, wydostali się szczęœliwie. O pierwszej po południu na wyniosłej skale ukazał się port Ballenare, ze zrujnowanemi wieżami obronnemi; poza nim stoki były już coraz bardziej nierówne,kamieniste. Ułamki skał, co krok prawie stršcane kopytami mułów, spadały z szumem. Około trzeciej ujrzano malowniczezwaliska warowni, zburzonej w czasie powstania 1700 r. - Widać - rzekł Paganel - że góry niedostatecznie rozdzielajš ludzi, skoro trzeba je jeszcze fortyfikować. Od tego miejsca droga stawała się coraz przykrzejsza, a nawet niebezpieczna; pochyłoœci były coraz większe, a strome zbocza ich zwężały się, tworzšc przepaœci głębokie, przerażajšce. Muły postępowały ostrożnie, z nozdrzami wdół spuszczonemi,jakby węchem szukały drogi. Podróżni szli jeden za drugim. Niekiedy, przy naglejszymzakręcie, madrina znikała na chwilę, a reszta orszaku kierowała się odgłosem jejdzwonka. Często także kapryœna nierównoœćdrogi sprowadzała kolumnę na dwie linje równoległe i wtedy przewodnik rozmawiał ze swymi pomocnikami, oddzielony od nich rozpadlinš, mierzšcš zaledwie parę sšżni szerokoœci, ale zato kilkaset stóp głębokoœci, tworzšcš przeto przepaœć nieprzebytš. Roœliny ukazywały się tam jeszcze, ale już widocznie walczyły z królestwem mineralnem. O bliskoœci wulkanu pozwalały wnioskować napotykane tu i owdzie kawałkilawy koloru żelaza, najeżone żółtemi kryształami, jakby szpilkami. Sterczšce skały zdawały się tracić równowagę i grozić co chwila upadkiem. Widoczne było, że kataklizm nagły, niedaleki zmieni wkrótce ich postać i wybije ostatnia godzina istnienia tych olbrzymów górzystego państwa. W takich warunkach bardzo trudno rozpoznawać drogę, której œlady przy częstych trzęsieniach tej górzystej ziemi zacierały się, a pozostawione za sobš znakii wskazówki trudno było znaleŸć za powrotem. Przewodnik wahał się i zatrzymywał się często. Niepewny siebie badał wcišż drogę. Orjentował się po kształcie skał, po œladzie Injdjan na kamieniach. Wszystko to jednak niewiele pomagało. Lord Edward krok w krok postępował za przewodnikiem. Pojmował on dobrze, w jakigo kłopot wprawiały coraz zwiększajšce się trudnoœci drogi; nie œmiał mu zadawać więcej pytań, i nie bez słusznoœci może sšdził, że lepiej jest spuœcić się na instynkt mulnika, niegorszy w każdym razieod instynktu muła. Przez godzinę jeszcze kapataz błšdził tak na niepewne, cišgle jednak postępujšc wgórę. Nareszcie musiał się zatrzymać. Znajdowano się podówczas na dolinie wšskiej, albo raczej jednym z owych ciasnych przesmyków, które Indjanie nazywajš "quebradas". Œciana porfirowa, œpiczasto u góry zakończona, zamykała wyjœcie. Przewodnik napróżno przez czas pewien szukał przejœcia, a nie znalazłszy go, zsiadł z muła, ręce na piersi skrzyżował i czekał. Glenarvan zbliżył się do niego. - Zbłšdziliœmy? - spytał. - Nie, milordzie, - odpowiedział kapataz. - Ale nie jesteœmy na przejœciu Antuco? - I owszem. - Czy się nie mylisz? - Bynajmniej. oto jeszcze resztki ognia, jakiIndjanie tu palili, a oto œlady koni i owiec. - Przechodzili więc tędy? - Tak, ale już nikt więcej przechodzić nie będzie. Ostatnie trzęsienie ziemi zabarykadowało to przejœcie. - Dla mułów - rzekł major, ale nie dla ludzi. - A, to już do was, moi panowie, należy - odpowiedział mulnik - ja zrobiłem, co mogłem, i gotów jestem wrócić się z memi mułami, jeœli i wy zechcecie powrócić i szukać innego przejœcia w Kordyljerach. - To będzie duże opóŸnienie. - Co najmniej o trzy dni. Glenarvan słuchał mowy przewodnika w milczeniu, lecz na propozycję powrotu zwrócił się do swych towarzyszy i rzekł: - Czy chcecie zaryzykować to przejœcie? - Pójdziemy za tobš milordzie - odpowiedział Tomasz Austin. - A nawet jeœli żšdasz, to pójdziemy przed tobš milordzie - dodał Paganel. - Bo i o cóż tu zresztš chodzi? O przejœcie łańcucha gór, których stoki z przeciwnej strony sš mniej spadziste, a przeto i zejœcie łatwiejsze. Tam znajdziemy baquenosów argentyńskich, którzy nas przeprowadzš przez pampę, i konie ršcze. Naprzód więc bez wahania! - Naprzód! - chórem zawołali towarzysze Glenarvana. - Nie pójdziesz z nami? - zapytał tenże mulnika. - Ja wiodę muły - odrzekł kapataz. - Jak ci się podoba, mój przyjacielu. - Obejdziemy się bez niego - rzekł Paganel -po drugiej stronie tej œciany odszukamy œcieżkę, prowadzšcš do Antuco, a ja podejmuję się poprowadzić was do podnóża góry tak dobrze, jak przewodnik najlepiej znajšcy Kordyljery. Glenarvan zapłacił mulnikowi i odprawił go.Broń, narzędzia i żywnoœć podróżni rozebrali pomiędzy siebie. Jednomyœlnie zgodzono się, żeby bez straty czasu iœć zaraz wgórę, a nawet przez całš noc nie przerywać podróży, gdyby tego była potrzeba. Po lewym stoku wiła się wšska œcieżka, której muły przejœć nie mogły. Niemałe trudnoœci miano do zwalczenia; alepo dwu godzinach ciężkiego mozołu i przebyciu różnych zakrętów Glenarvan ze swymi towarzyszami wydostali się wreszciena przełęcz Antuco. Znajdowali się wówczas w niewielkiej odległoœci od wierzchołka Kordyljerów, ale żadnej tam już drogi, żadnego œladu nawet przejœcia znaleŸć nigdzie nie mogli. Cała ta częœć górzupełnemu uległa przewrotowi podczas ostatnich trzęsień ziemi i trzeba było wdzierać się coraz wyżej na grzbiet łańcucha. Paganela mocno to zakłopotało, że nie znalazł drogi wolnej; obawiał się, żeby nie było potrzeba zbyt wielkich wysileń na dostanie się na szczyt Andów, których œredniš wysokoœć obliczajš na jedenaœcie do dwunastu tysięcy szeœciuset stóp. Na szczęœcie, pogoda bardzo sprzyjała: w zimie bowiem, to jest od majado paŸdziernika, wejœcie na górę byłoby niepodobne; nadzwyczaj silne mrozy zabijajš podróżnych, a wytrwalsi na zimno nie unikajš gwałtownych skutków huraganów, panujšcych w tej strefie. Straszliwe te burze corocznie zaœciełajš licznemi trupami wšwozy Kordyljerów. Przez całš noc byli w drodze. Musiano sobie pomagać rękami, by się wspinać na urwiska prawie niedostępne; przeskakiwanoszerokie i głębokie rozpadliny; ręce splecione służyły za liny, a ramiona za drabiny. Nieustraszeni podróżni podobni bylido trupy ginastyków, oddajšcych się z zapałem swym ćwiczeniom. Tam dopiero Mulrady i Wilson mieli sposobnoœć użycia swej siły i zręcznoœci. Dzielni ci dwaj Szkoci okazali się nader potrzebni; nieraz odwagš swš i poœwięceniem ułatwiali przejœcie całemu orszakowi tam, gdzie zdawało się pozornie niepodobne. Glenarvanz oka nie spuszczał młodego Roberta, którego wiek i żywoœć do częstych wiodły nieroztropnoœci. Paganel kroczył przodem zwytrwałoœciš i zapałem prawdziwego Francuza. Major, jak zwykle, tyle się tylko poruszał, ile musiał koniecznie; właził przeto na górę raczej, aniżeli wchodził, a może być nawet, że sam nie wiedział dobrze, czy wgórę idzie, czy nadół zstępuje. O pištej godzinie rano podróżni znajdowali się na wysokoœci siedmiu tysięcy pięciuset stóp (jak to pokazywały spostrzeżenia barometryczne), to jest na ostatnim krańcupasa, w którym drzewa rosnš. Dawały się tam jeszcze spostrzegać niektóre zwierzęta; lecz jakby przeczuwały, że znaleŸli się tu łakomi na nie myœliwcy, zdaleka uciekały obawiajšc się spotkania z człowiekiem. Lama, naprzykład, nieocenione zwierzę wyżyn, które samo jedno zastępuje wołu, barana i konia, a żyćtam może nawet, gdzie już i muł żyć nie zdoła - albo szynszyla, małe, łagodne a bojaŸliwe stworzonko, z pięknem i bogatem futerkiem, podobne z tylnych łapek do kangura; œlicznie ono wyglšda, gdy skacze, jak wiewiórka, ze skały na skałę. - Nie jest to jeszcze ptak - mówił Paganel - ale też także już nie zwierzę czworonożne. Nie ostatnie to jednak jeszcze były istoty, mieszkajšce w tej strefie. Na wysokoœci dziesięciu tysięcy stóp, gdzie œniegi nigdy nie topniejš, stadami błšdzš przeżuwajšce,nieporównanej pięknoœci zwierzštka - jak alpaka, długim, jedwabistym pokryta włosem, lub przeœliczna, lekka i zgrabna kózka bez rogów, o miękkiej i delikatnej wełnie, którš naturaliœci przezwali wigoniem. O zbliżeniu się do tych stworzeń nie można było myœleć; zaledwie zdaleka podróżni widzieli je, z szybkoœciš ptaka sunšce po kobiercu olœntewalšcej białoœci. Z tej wysokoœci odmienny zupełnie był ogólny widok okolicy. Ze wszech stron wznosiły się ogromne słupy lodu niebieskawej barwy, a w nich odbijało się œwiatło dnia wschodzšcego. Pochód wgórę stawał się coraz trudniejszy, a nawet niebezpieczny: musiano postępować bardzo ostrożnie, aby nie wpaœć w jakš rozpadlinę.Wilson szedł przedtem i nogš próbował mocy lodu; towarzysze postępowali za nim, trzymajšc się œladu stóp jego a nie mówili głoœno - gdyż najmniejszy hałas, poruszajšc warstwę powietrza, mógł spowodować zawalenie się masy œniegu, wiszšcej na siedmset lub oœmset stóp nad ich głowami. Orszak podróżny doszedł już do pasu krzewów, ponad którym o tysišc pięćset stóp wyżej już tylko trawiaste wschodziły roœliny, a na wysokoœci jedenastu tysięcy stóp i tych nawet nie było na gruncie jałowym, tak, że zaginšł wszelki œlad wegetacji. O ósmej godzinie podróżni zatrzymali się na chwilę dla skromnego posiłku i zaraz w dalszš puœcili się drogę, wytrwale pokonywujšc rosnšce co chwila trudnoœci. Potrzeba było przedzierać się przez ostre skały, lub przechodzić ponad przepaœciami, w których oko zagłębić się nie miało odwagi. W niektórych miejscach krzyże drewniane oznaczały drogę, œwiadczšc zarazem o zaszłych tu nieszczęœliwych wypadach. Około drugiej godziny podróżni doszli do ogromnej płaszczyzny, pustej, nagiej, bez najmniejszego œladu wegetacji! Powietrze suche, niebo błękitne; na tej wysokoœci deszcze sš nieznane, a wilgoć opada tylko w kształcie œniegu lub gradu. Tu i owdzie z poœród białego całunu wystawały œpiczasteskały bazaltowe lub porfirowe, jakby koœciszkieletu, a od czasu do czasu kawałki kwarcu albo gnejsu, odłamujšce się pod działaniem powietrza, z głuchym spadały łoskotem. Pomimo całej wytrwałoœci i odwagi, podróżni wyczerpali resztę swych sił, co widzšc, lord Glenarvan żałować poczšł, że zapuœcili się tak daleko w góry. Nad wiek swój odważny i silny mały Robert musiał wkońcu zaniechać również swych wysiłków. O trzeciej godzinie Glenarvan się zatrzymał.- Trzeba odpoczšć - rzekł, nie mogšc się doczekać, aby kto pierwszy zrobił tę propozycję. - Odpoczšć? - odpowiedział Paganel - ależ nie mamy żadnego schronienia! - Jednakże nie możemy iœć dalej, choćby tylko dla samego Roberta. - Broń Boże, milordzie! - zawołał dzielny chłopiec - ja mogę jeszcze iœć... nie zatrzymujmy się... - Poniosš cię, mój chłopcze - odpowiedział Paganel - ale trzeba się koniecznie dostać na stok wschodni góry. Tam znajdziemy może jakš chatkę na schronienie. Proszę jeszcze o dwie godziny wytrwałoœci. - Czy zgadzacie się na to wszyscy? - zapytał lord Glenarvan. - Zgadzamy się - odpowiedzieli towarzysze, a Mulrady dodał: - Ja się podejmuję nieœć Roberta. Puszczono się tedy dalej w kierunku wschodnim, a przez następne dwie godziny wdzierano się rozpaczliwie pod górę, aby się tylko dostać do najwyższych szczytów. Z powodu rozrzedzonego powietrza podróżni czuli bolesne ciœnienie, znane pod nazwš "puna". Krew wydobywała się przez dzišsła i wargi, czy to przez brak równowagi w ciœnieniu powietrza zewnętrznego i wewnętrznego, czy też pod wpływem œniegów, które na bardzo wielkich wysokoœciach psujš widocznie atmosferę. Częste i przyœpieszone oddychanie z powodu rzadkoœci powietrza i dla poparcia cyrkulacji krwi męczyło podróżnych, równie jak blask odbijajšcych się o œnieg promieni słonecznych. Jakkolwiek silnš przejęci byli wolš, przyszła jednak chwila, że i najwytrwalsi upadli; a zawrót głowy, ta straszna i ľAě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż2P  3\c €4akc 5ĚŮ c 6Ľ,ĺc 7Š;Ř choroba górska, pozbawił ich nietylko sił fizycznych, ale i energji moralnej. Nie można bezkarnie walczyć z trudami tego rodzaju. Upadali coraz częœciej, a kto upadł, ten wlókł się już tylko na klęczkach.Zupełne opadnięcie na siłach czyniło dalszypochód niemożliwym. Glenarvan z trwogš patrzył na niezmierzonš przestrzeń œniegów; drżał na samš myœl, że pomarznšć mogš w tej atmosferze, bez żadnej nadziei schronienia - gdy nagle major zatrzymał go i z największym spokojem rzekł, wskazujšc palcem: - Chatka! XIII. ZEJŒCIE Z KORDYLJERÓW Jeden tylko Mac-Nabbs mógł dostrzec chatkę; każdy inny byłby sto razy przeszedł obok niej, nie domyœlajšc się nawet, że istnieć tam może jakie mieszkanie. Od skał otaczajšcych jš różniłasię tylko niewielkiem wywyższeniem ponad kobierzec œniegowy, wejœcie do niej trzeba było naprzód odkopać. Po półgodzinnej usilnej pracy, Wilson i Mulrady zdołali tego dokonać, a orszak podróżny wcisnšł się poœpiesznie do "casuchy". Chatka ta, zbudowana przez Indjan z pewnego gatunku cegły wypalonej na słońcu (adobe), miała kształt szeœcianu o bokach długoœci dwunastu stóp, a wzniesiona była na szczycie skały bazaltowej. Kamienne schody prowadziły dodrzwi, jedynego otworu tej nory, do której, pomimo dobrego osłonięcia, dostawały się huragany, grady i œniegi. Dziesięć osób wygodne tam znajdowało pomieszczenie, a chociaż w porze deszczówœciany nie całkiem były nieprzepuszczalne, jednakże w tej chwili osłaniały przynajmniej od dokuczliwego zimna, dochodzšcego do dziesięciu stopni. Zresztš znajdowało się tam niby ognisko z ceglanymna dym wylotem: możnaby więc było rozpalić ogień i walczyć z powietrzem zewnętrznem. - Otóż - rzekł lord Edward - jeœli nie całkiem wygodne, to przynajmniej wystarczajšce schronienie. Opatrznoœć nas tu widocz nie doprowadziła i dzięki jej za to złożyć winniœmy. - Co mówisz, milordzie! - zawołał Paganel -ależ to pałac prawdziwy; brak nam tylko straży i dworu, a mieszkalibyœmy jak monarchowie. - Szczególniej, gdyby dobry ogień zabłysnšł - dodał Tomasz Austin - bo choć prawda, żeœmy głodni potężnie, ale też i zimno niemniej nam dokucza. Co do mnie, toprzyznam się, że wišzka drzewa w tej chwili sprawiłaby mi większš przyjemnoœć,niż zraz zwierzyny. - Nie bój się, Tomaszu! - rzekł Paganel - znajdziemy paliwo. - Paliwo na szczycie Kordyljerów! - rzekł Mulrady, potrzšsajšc głowš z niedowierzaniem. - Skoro zrobiono tu komin - odezwał się major - to zapewne jest czem i palić. - Nasz przyjaciel Mac-Nabbs ma słusznoœć- rzekł Glenarvan - przyrzšdŸcie wszystko do wieczerzy, a ja pójdę po paliwo. - Ja z Wilsonem będziemy ci towarzyszyli, milordzie - rzekł Paganel. - A może i ja mogę się przydać?... - powiedział Robert, powstajšc z miejsca. - Nie, mój chłopcze - odpowiedział Glenarvan - wypocznij sobie; ty i tak będziesz człowiekiem w wieku, gdy inni jeszcze sš dziećmi. Glenarvan, Paganel i Wilson wyszli z chaty. Była szósta godzina po południu. Pomimo zupełnej ciszy w powietrzu, mróz szczypałdokuczliwie. Już szarzał powoli błękit nieba, a słońce ostatniemi promieniami muskało wysokie cyple płaszczyzn andyjskich. Paganel spojrzał na barometr który miał przy sobie, i spostrzegł, że merkurjusz utrzymywał się na 0,945 milimetrów. Ciœnienie na kolumnę barometruodpowiadało wyniesieniu jedenastu tysięcy siedmiuset stóp nad powierzchnię morza; ten więc punkt Kordyljerów był tylko o dziewięćset dziesięć metrów niższy od góryMont-Blanc. Gdyby w tych górach groziły tesame niebezpieczeństwa, jakiemi najeżony jest olbrzym Szwajcarji, gdyby się tylko były podniosły wichry i huragany, z pewnoœciš ani jeden podróżny nie zdołałby przejœć wielkiego łańcucha gór amerykańskich. Doszedłszy do niewielkiego pagórka porfirowego, Glenarvan i Paganel obejrzeli się naokoło. Stali wtedy na szczycie newadów Kordyljerskich i mogli objšć okiemprzestrzeń czterdziestu mil kwadratowych.Od wschodu spadzistoœć góry była daleko mniejsza i łatwiejsze obiecywała przejœcie.Zachodzšce słońce coraz grubszym cieniempokrywało dolinę Colorado; stopniowo znikały przed okiem jedna po drugiej wszystkie wyniosłoœci i zwolna cały wschodni stok Andów pogršżał się w ciemnoœciach nocy. Zachodnie boki góry kšpały się jeszcze w œwietle, jakie na nie rzucały ostatnie odbłyski kryjšcego się słońca. Północ przedstawiała niewyraŸne, połamane linje, jakby naszkicowane rękš niewprawnego rysownika. Oko widza tonęło w czemœ niewyraŸnem. Od strony południowej, przeciwnie - widok był coraz wspanialszy w miarę zapadajšcego zmroku: wzrok z przyjemnoœciš padał na dzikš dolinę Torbido i obejmował Antuco, którego krater w odległoœci dwu mil wyrzucał słupy płomieni. Wulkan ryczał jak potwór ogromny, podobny do apokaliptycznego Lewjatana, oddychajšcego gęstemi kłębami dymu. Góry, otaczajšce go, zdawały się zalane ogniem; grad rozpalonych kamieni, obłok czerwonawej pary i potoki lawy, razem połšczone, tworzyły słup ognisty. Ogromny blask, rosnšcy co chwila, olœniewajšce rzucał œwiatło, a słońce tymczasem niknęło z przeciwnej strony, jak gwiazda gasnšca w cieniach horyzontu. Paganel i Glenarvan długo się wpatrywali w tę wspaniałš walkę ognia ze œwiatłem niebieskiem; improwizowani drwale zamienilisię w artystów; dopiero mniej poetyczny Wilson przypomniał im rzeczywistoœć. Drzewa nie było nigdzie, to prawda, ale zato mech suchy obficie pokrywał skały; zebrano go doœć znacznš iloœć, a następnie nazbierano roœliny zwanej "llaretta", którejkorzeń pali się doskonale. Nieoceniony ten materjał palny przyniesiono do chaty i rozsypano na ognisku. Powietrze bardzo rozrzedzone nie posiadało doœć tlenu do podsycenia i utrzymania ognia - jak przynajmniej objaœnił major, tłumaczqc, czemu ogień gasł co chwila. - Zato - dodał major - woda do zagotowaniasię nie po trzebuje tutaj tego samego co w nizinach goršca; można tu mieć wrzštek przy mniej, niż dziewięćdziesięciu stopniach3. Mac Nabbs nie mylił się, gdyż rzeczywiœcietermometr, zanurzony w wodzie, gdy ta wrzeć poczęła, wskazywał oœmdziesišt siedm stopni. Każdy z rozkoszš wypił trochę goršcej kawy, mięsa jednak mieli bardzo skšpo. - Przyznam się wam, kochani koledzy - zawołał Paganel - że nie gniewałbym się, gdybym miał w tej chwili zrazik pieczeni z lamy. Zwierzę to może zastšpić wołu i barana, ale radbym się przekonać, czy także pod względem pożywnoœci. - Jakto - zawołał major - nie jesteœ zadowolony z naszej wieczerzy, uczony Paganelu? - I owszem, waleczny majorze; jednakże wyznam, że półmisek zwierzyny byłby pożšdany. - Jesteœ sybarytš - krótko odpowiedział Mac Nabbs. - Przyjmuję ten przydomek, kochany majorze, ale mów co chcesz, a sam nie gniewałbyœ się, gdyby jaki befsztyk podano.- Być może - odrzekł major. - I pewny jestem, że gdyby ci zaproponowano stanšć ze strzelbš na stanowisku, pewnobyœ to bez wahania uczynił, pomimo nocy i zimna dokuczliwego.- Naturalnie, i jeœli ci to zrobi przyjemnoœć... Zdaleka dolatujšce przecišgłe wycie nie dało czasu na podziękowanie majorowi za jego dobrš wolę. Nie był to głos pojedyńczego zwierza, lecz krzyk całego stada pędzšcego z szybkoœciš. Czyżby Opatrznoœć, dawszy podróżnikom schronienie, chciała dać im jeszcze i wieczerzę? Paganel przynajmniej tak wnosił, lecz Glenarvan umniejszył jego radoœć spostrzeżeniem, że czworonogi, zamieszkujšce Kordyljery, nie przebywajš nigdy na takiej wysokoœci. - Skšdże więc pochodzi ten hałas? - spy. tał Tomasz Austin - czy słyszycie, panowie, jak się zbliża? - Może to lody, z gór spadajšce? - rzekł Mulrady. - To być nie może! To jest najwyraŸniej wycie - odrzekł Paganel. - IdŸmy zobaczyć - powiedział Glenarvan. Wszyscy wybiegli z chaty. Noc była ciemna i gwiaŸdzista, księżyc nie œwiecił wcale. Wierzchołki gór od strony północnej i wschodniej tonęły w ciemnoœciach. Wycie, ito zwierzšt rozwœcieczonych, zwiększało się co chwila. Słyszeć się ono dawało od strony Kordyljerów, w zupełnej ciemnoœci pogršżonych. Nagle, jak nawałnica, wypadła ogromna gromada zwierzšt z pamp, czy też tylko stado lam lub wigoni? Glenarvan, Mac Nabbs, Robert, Austin i dwaj majtkowie zaledwie mieli czas rzucić się na ziemię, a tymczasem ta żyjšca nawałnica o kilka zaledwie stóp przeszła ponad nimi, przewróciwszy Paganela, który stał, by lepiej widzieć. W tej chwili rozległ się strzał w powietrzu. Major dał ognia naoœlep. Zdawało mu się, że coœ upadło przy jego nogach, a tymczasem cała gromada wystraszona, zdwajajšc wycie, uciekała napochyłoœci, oœwietlane blaskiem wybuchu wulkanicznego. - A! mam cię przecie!... - zawołał Paganel. - Cóżeœ schwytał? - ciekawie zapytał lord Glenarvan. - Moje okulary, do licha! O mało ich nie zgubiłem w tem zamieszaniu. - Czy nie jesteœ skaleczony? - Nie, tylko podeptany, ale nie wiem przez kogo. - Oto winowajca - rzekł major, cišgnšc ubite przez się zwierzę. Wrócono poœpiesznie do chaty; każdy pragnšł przy blasku płomienia widzieć, co też to major zastrzelił. Było to œliczne zwierzštko, podobne do małego wielbłšda, tylko że bez garbu; miało głowę małš, ciało spłaszczone, nogicienkie i długie, sierœć delikatnš, futerko koloru kawy ze œmietankš, a pod brzuchem doœć znaczne plamy białe. Paganel, obejrzawszy je, zawołał: - To guanak! - Co to znaczy guanak? - spytał lord Glenarvan. - Zwierzę jadalne - odpowiedział Paganel. - A dobre! - Bardzo smaczna potrawa, godna bogów. Wiedziałem, że będziemy mieli œwieże mięsona wieczerzę. Wyborne, doskonałe mięso! Ale któż rozćwiertuje naszš zwierzynę? - Ja - rzekł Wilson. - Dobrze, a ja podejmuję się jš upiec - dodał Paganel. - Więc pan jesteœ i kucharzem, panie Paganel - rzekł Robert. - O! mój mały, wiesz przecie, że jestem Francuzem, a każdy Francuz jest kucharzem. W pięć minut potem Paganel ułożył spore zrazy pieczeni na węglach upalonych z korzeni llaretty i niedługo podał swym towarzyszom wyborne jedzenie, które szumnie tytułował "polędwicš z guanaka". Podróżni chciwie zabrali się do jedzenia. Lecz ku wielkiemu zdziwieniu geografa, wszyscy skrzywili się ogromnie przy pierwszym zaraz kęsku. - To obrzydliwe! - mówił jeden. - Tego jeœć niepodobna! - powtarzał drugi. Wkońcu sam Paganel przyznać musiał, że, choć zgłodniały, nie mógłby jeœć tego. Zaczęto więc żartować z niego i wydrwiwaćjego "potrawę bogów". On sam nie mógł pojšć, dlaczego to mięso tak wyborne i poszukiwane, niesmaczne się stało w jego ręku. Nagle błysnęła mu myœl szczęœliwa: - Ah! już wiem! już wiem! - zawołał. - Może mięso jest zbyt stare? - z zimnš krwiš spytał Mac Nabbs. - Nie, majorze, ale pochodzi ze zwierzęcia zbyt zmęczonego. Jakże, mogłem o tem zapomnieć? - Co to ma znaczyć, panie Paganel - zapytałTomasz Austin. - To znaczy, że mięso guanaka wtedy tylko jest dobre, gdy zwierz został zabity przed zmęczeniem go zbytecznem. Z tego łatwo wnosić, że stado, które widzieliœmy przed chwilš, z bardzo daleka tu przybyło. - Jesteœże tego pewny? - rzekł Glenarvan. - Najpewniejszy. - Ale jakiż wypadek, jaki fenomen mógł takwystraszyć te zwierzęta i rozpędzić je w porze, gdy powinny spokojnie wypoczywać w swych legowiskach? - Na to, szanowny milordzie, trudno mi jestodpowiedzieć i zamiast myœleć o tem, chodŸmy raczej spać, bo doprawdy umieram zeznużenia. ldziemy spać, majorze.- Idziemy, panie Paganel. Każdy z podróżnych owinšł się w swoje poncho; podsycono ogień, aby wystarczył na całš noc, i wkrótce potem nic już nie było słychać, prócz przyœpieszonego sapania i głoœnego chrapania, ponad którempanował silny bas uczonego geografa. Tylko lord Glenarvan nie mógł zasnšć; tajemny niepokój wprawiał go w bezsennoœć. Mimowolnie rozmyœlał o tych zwierzętach, uciekajšcych zgodnie w tymżesamym kierunku, i ich przerażeniu. Nie mogły ich œcigać inne zwierzęta, ani też myœliwi - bo ani jednych ani drugich niema na tej wysokoœci. Jakaż więc trwoga pędziła je ku przepaœciom Antuco? Glenarvan przeczuwał jakieœ bliskie niebezpieczeństwo. Tymczasem pod wpływem sennoœci myœl jego uspokoiła się nieco i po drodze zawitał do duszy promyk nadziei; poczšł marzyć, jak następnego dnia dostanie się napłaszczyzny Andów i tam rozpocznie swe poszukiwania, które wkrótce może pomyœlny uwieńczy skutek. Przyszedł mu na myœl kapitan Grant i dwaj majtkowie, których pragnšł wyswobodzić z ciężkiej niewoli. Obrazy te szybko przesuwały się wjego umyœle, a marzenia przerywał tylko silniejszy czasami błysk ognia, mocniejszem nieco œwiatłem oblewajšcy twarze jego œpišcych towarzyszy. Nagle smutne myœli powróciły: zdawało mu się, że słyszy jakiœ szmer, dochodzšcy z zewnštrz; głosy, które trudno było sobie wytłumaczyć na tych osamotnionych gór wierzchołkach. Zdawało mu się, że dochodzi do niego odległy huk jakby gromów, nie z nieba pochodzšcych. Huk ten musiał pochodzić z burzy szalejšcej na jednym z boków góry, o kilka tysięcy stóp niżej od jej wierzchołka. Glenarvan chciał się o tem przekonać i wyszedł. Księżyc wschodził właœnie. Atmosfera byłaczysta i spokojna. Tu i owdzie odbijały się ruchome œwiatełka płomieni z Antuco. Nigdzie burzy, nigdzie błyskawicy. Ponad niemi błyszczało tysišce gwiazd. Huk jednakże trwał cišgle i zdawał się zbliżać, biegnšc przez łańcuch Andów. Glenarvan wrócił do chaty jeszcze niespokojniejszy, myœlšc wcišż nad tem, jaki zwišzek zachodził pomiędzy hukiem podziemnym a ucieczkš guanaków? Spojrzał na zegarek - była druga godzina rano. Nie przypuszczajšc bezpoœredniego niebezpieczeństwa, nie budził swych towarzyszy, œpišcych głęboko po utrudzeniu, i sam też zasnšł na kilka godzin. Nagle rozbudził go łoskot gwałtowny, ogłuszajšcy, podobny do odgłosu licznych dział, cišgnionych po bruku pustej ulicy. I w tejże chwili uczuł, że ziemia się pod nim usuwa, a chata trzęsie się i zaczyna rozpadać. - Wstawajcie! - krzyknšł przerażony. Towarzysze jego, nagle rozbudzeni, pozataczali się w bezładzie i osunęli po spadzistej pochyłoœci. Słońce wschodzšce oœwieciło scenę przerażajšcš. Kształty górzmieniały się w mgnieniu oka, jakby się przepaœć pod niemi roztwierała. Wskutek zjawiska, właœciwego Kordyljerom4, przestrzeń, kilka mil obejmujšca, zsuwała się ze swej posady ku płaszczyŸnie. - Trzęsienie ziemi! - krzyknšł Paganel. I nie mylił się. Był to jeden z owych strasznych kataklizmów, tak częstych w Chili i właœnie w tej okolicy, gdzie Copiapo po dwakroć było zniszczone, a Santjago zburzone cztery razy w cišgu czternastu lat. Tę częœć globu pożerajš z wewnštrz ognie podziemne, a œwieżo w górach powstałe wulkany niedostateczne jeszcze sš do odprowadzenia masy gazów z wnętrza ziemi. Stšd też pochodzš te nieustanne wstrzšœnienia, znane w tym kraju pod nazwš "tremblores". Tymczasem płaszczyzna z przestraszonymiiosłupiałymi siedmiu podróżnikami, czepiajšcymi się kępek mchu, sunęła nadół z szybkoœciš pocišgu poœpiesznego, to jest robišc po pięćdziesišt mil na godzinę. Żadnego nie było dla nieszczęœliwych sposobu zatrzymania się gdziekolwiek; niepodobna się było nawet porozumieć wœród huku podziemnych gromów, oraz spadajšcych mas granitu i bazaltu - tumanu w proch zamienionego. Cała przestrzeń to pędziła bez wstrzšœnienia, to znów bujała się, jak okręt burzš rzucany, leciała obok otchłani,w które się staczały gór urwiska, wyrywała drzewa odwieczne, gładziła, jakkosa, wystajšce wyżyny stoku wschodniego.Trzeba sobie wyobrazić tę masę, ważšcš kilka miljardów ton5, spadajšcš z coraz większš szybkoœciš, pod kštem pięćdziesišt stopni. Nikt nie mógł oznaczyć, jak długo trwał ten pęd, niepodobny do opisania, nikt nie œmiał przewidywać, do jakiej przepaœci dšży - i nikt też nie wiedział, czy żyjš jegotowarzysze, czy który nie stoczył się już w otchłań. Szybkoœć pędu tamowała oddechw piersi, zimno przejmowało członki, zamieć œniegowa zaspywała oczy; drżšcy, strwożeni, nawpół martwi, trzymali się skał, pochwyconych w przystępie instynktuzachowawczego. Nagle uderzenie niewypowiedzianie gwałtownie wytršciło ich z położenia; rzuceni zostali naprzód i postaczali się aż na samo podnóże góry. Grunt, niosšcy ich, łowy, ta straszna i ľAě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż8Pz 9Ęc€:ă›c;~4c<˛,H5=ú3c O€zatrzymał się nagle w swym pędzie. Przez kilka minut żaden się nie poruszył - wreszcie pierwszy powstał major, ogłuszony gwałtownoœciš upadku, ale nie rozbity; odegnał od siebie tuman, zasłaniajšcy mu oczy, i obejrzał się naokoło. Towarzysze jego leżeli w niewielkiem kółku, jak czerepy rozpryœniętej kuli. Major policzył ich; leżeli wszyscy, prócz Roberta Granta. XIV. STRZAŁ OPATRZNOŒCIOWY Wschodni stok Kordyljerów składa się z długich pochyłoœci, które w łagodnym spadku dochodzš aż do samej doliny. Tam towłaœnie zatrzymała się nagle ogromna masa, od góry oderwana. Okolica to zupełnie nowa, z rozległemi pastwiskami i drzewami pysznemi, a szczególniej zasadzonemi tu jeszcze przez zdobywców tej krainy wspaniałemi jabłoniami, œwiecšcemi złotym owocem. Ziemia odzyskała dawny spokój; trzęsienie zupełnie ustało; siły podziemne dalej zapewne posunęły swš niszczšcš działalnoœć, bo łańcuch Andów zawsze w jakiemœ miejscu jest nawiedzany wstrzšœnieniami. Tym razem poruszenie bylo nadzwyczajnie gwałtowne. Kształt całej góry zmienił się do niepoznania; przewodnicy w pampach napróżnoby zapewne szukali oznaczonych przez siebie miejsc zwykłego wypoczynku. Ranek zapowiadał bardzo pięknš pogodę; promienie słońca, powstajšcego z wilgotnego łoża oceanu Atlantyckiego, rozsyłały ciepło na płaszczyzny argentyńskie i kšpały się już w falach drugiego Oceanu. Była ósma godzina rano. Lord Glenarvan i jego towarzysze, ocuceni staraniami majora, zwolna powrócili do przytomnoœci; pokazało się, że prócz chwilowego choć silnego odurzenia, żadnej na zdrowiu nie ponieœli szkody. Radoœć z łatwego i niekosztownego przejœcia Kordyljerów byłaby wielka zapewne, gdyby nie brakowało jednego z towarzyszy i to najsłabszego, bo dziecka prawie - Roberta. Wszyscy kochali odważnego chłopca, nawetzimny major, a najwięcej lord Glenarvan. Ten, gdy się dowiedział o zniknięciu Roberta, był w rozpaczy. Wyobrażał sobie to biedne dziecię, leżšce gdzieœ na dnie przepaœci i wzywajšce napróżno pomocy tego, którego nazywał swym drugim ojcem.- Moi przyjaciele! - mówił lord, zaledwie odłez się powstrzymujšc - trzeba go szukać, musimy go znaleŸć koniecznie! Nie możemy go tak opuœcić. Trzeba przeszukać wszystkie doliny, wszystkie przepaœci, wszystkie rozpadliny. Przywišżecie mnie do sznura i spuœcicie wszędzie, gdzie tylko jest jaki otwór. Żšdam tego, domagam się, proszę o to. Daj Boże tylko, aby Robert żył,a ja go pewno wynajdę i ocalę. Bez niego jakżebyœmy œmieli szukać jego ojca? Ocalić kapitana Granta za cenę życia jego dziecka! Towarzysze Glenarvana słuchali w milczeniui spuszczali wzrok ku ziemi, czujšc, że mówišcy szuka w ich oczach promyka nadziei. - I cóż - pytał znowu lord Edward - słyszeliœcie, czego żšdam? - Milczycie! Więc żadnej już nie macie nadziei, żadnej? Po chwili milczenia Mac-Nabbs pierwszy sięodezwał: - Kto z was moi przyjaciele pamięta, w jakiej chwili znikł Robert? Nikt nie potrafił odpowiedzieć. - Przynajmniej - rzekł znowu major - powiedzcie mi, przy którym z was znajdował się chłopczyna w chwili spadaniaodłamu góry. - Przy mnie - odpowiedział Wilson. - Jakże długo, do jakiej chwili widziałeœ goprzy sobie? Przypomnij sobie dobrze. - O ile pamiętam - mówił Wilson - to Robert był przy mnie jeszcze o dwie minuty przed silnem wstrzšœnieniem, które nas rzuciło na ziemię; trzymał się mocno obiema rękami dużej kępy mchu. - Dwie minuty powiadasz! - Zastanów się, Wilsonie, czy tak było? Czy się nie mylisz? Może ci się minuty zbyt długiemi wydały?...- Z pewnoœciš się nie mylę, tak... najwięcej dwie minuty. - A z której go miałeœ strony, z prawej, czy z lewej? - Z lewej; przypominam sobie, że poncho jego zasłaniało mi twarz z tej strony. - A ty sam w jakiem do nas byłeœ położeniu? - Także na lewo. - Robert więc musiał zginšć w tej stronie -rzekł major, wskazujšc prawš stronę góry. Liczšc czas, ubiegły od jego zniknięcia, musiał pozostać na górze mniej więcej w oddaleniu dwu mil od jej podstawy. Tam go szukać należy; rozdzielmy się i rozprószmy w okolicy przeze mnie wskazanej, a znajdziemy go z pewnoœciš. Stało się tak bez słowa protestu. Cała szóstka, wspišwszy się na zbocza góry, rozcišgnęła się w łańcuch na różnych jej wysokoœciach i rozpoczęła poszukiwania. Dšżšc wcišż na prawo od linji, wzdłuż której zsunęło ich trzęsienie ziemi, badali najdrobniejsze szczeliny, opuszczali się w przepaœci, zawalone częœciowo odłamami skalnemi, i niejeden wracał stamtšd z odzieżš poszarpanš, rękoma i nogami okrwawionemi, narażajšc swe życie. Cała ta częœć Andów, oprócz kilku wyżyn niedostępnych, zbadana była skrupulatnie przez dzielnych poszukiwaczów, nie myœlšcych wcale o odpoczynku, w cišgu długich godzin. Próżne jednak były ich wysiłki. Biedny chłopiec znalazł nietylko œmierć w górach, ale i grobowiec, którego wieko, zapewne pod postaciš olbrzymiego odłamu skały, zamknęło się nad nim na zawsze. Około pierwszej Glenarvan i jego towarzysze, znękani i zrozpaczeni, znajdowali się w głębi doliny. Przejęty bólem, lord Edward prawie się nie odzywał.Od czasu do czasu tylko wyrywały mu się zust, razem z westchnieniem słowa: - Nie pójdę! nie, nie pójdę dalej! A każdy z jego towarzyszów pojmował i cenił tę boleœć szlachetnš. - Zatrzymajmy się tutaj - rzekł Paganel do majora i Tomasza Austina - wypocznijmy i nabierzmy sił, których w każdym razie potrzebujemy, czy do dalszych poszukiwań,czy też do podróży. - Tak - odpowiedział Mac Nabbs - zostańmy, choćby dla tego tylko, że Edwardtego pragnie. On ma jeszcze nadzieję! - ale czego się spodziewa?... - Bóg to wiedzieć raczy - rzekł Tomasz Austin. - Biedny Robert - powtarzał Paganel, ocierajšc łzy z oczu. W dolinie znajdowało się wiele drzew œwiętojańskich (Ceratonia siliqua), pod których cieniem major wybrał miejsce na chwilowe obozowisko. Całe mienie podróżnych stanowiło kilka kołder, broń, trochę mięsa wędzonego i ryżu. Nieopodal płynšca rzeczka dostarczyła wody, mętnejjeszcze wskutek niedawnej lawiny. Mulrady rozpalił ogień na trawie i w chwilę potem podał swemu panu napój ciepły i wzmacniajšcy. Glenarvan pić nie chciał; leżał na ziemi w głębokiej zadumie. Tak minšł dzień cały. Nadeszła noc, równie jak poprzednia, cicha i spokojna. Podczas gdy towarzysze jego wypoczywali, Glenarvan wyszedł i wdarł się na zbocze Kordyljerów. Przysłuchiwał się, nadstawiałucha, wcišż majšc nadzieję, że ostatni krzyk wołajšcego o pomoc chłopca dojdzie do niego. Nie myœlšc o tem, zaszedł daleko,wysoko, sam jeden... często przykładał ucho do ziemi, wstrzymywał oddech w piersi, bicie serca przytłumiał i wołał Roberta głosem rozpaczliwym. Przez całš noc biedny lord błšdził po górach. Paganel lub major zkolei œledzili go ibyli gotowi nieœć mu pomoc w razie potrzeby. Wszystkie jednak usiłowania daremne się okazały, a na powtarzane po tysišckroć wołanie: "Robert! Robert!" same tylko echa odpowiadały, powtarzajšc to imię. Poczęło się rozwidniać; potrzeba było gwałtem prawie sprowadzić Glenarvana. Rozpacz jego była okropna. Któżby mu œmiał teraz mówić o dalszej podróży, o opuszczeniu tej nieszczęsnej doliny! A tymczasem żywnoœci już brakowało. Niedaleko stamtšd można już było napotkaćprzewodników argentyńskich, o których mówił starszy mulnik, i dostać koni potrzebnych do przebycia pampy. Wracać było trudniej, aniżeli iœć naprzód; prócz tego Duncan czekał na oceanie Atlantyckim. Wszystkie te ważne okolicznoœci nie pozwalały na dłuższš zwłokę; interes ogółu wymagał natychmiastowego puszczenia się w dalszš drogę. Mac Nabbs próbował wyrwać Glenarvana z rozpaczy, jakiej się oddawał nad miarę. Długo i napróżno przemawiał do swego przyjaciela, który zdawał się nie słyszeć, co do niego mówiš. Potrzšsał tylko głowš w milczeniu. Dopiero wezwanie do drogi rozwišzało mu mowę. - Iœć dalej? - rzekł. - Tak, iœć dalej. - Jeszcze godzinę! - prosił. - Dobrze, jeszcze godzinę - zgodził się zacny major. Gdy godzina ta upłynęła, Glenarvan prosił, jak o łaskę, o nowš godzinę zwłoki. Powiedziałby kto, że skazany na œmierć prosi o przedłużenie mu jeszcze życia. W ten sposób doczekano się prawie południa. Wówczas Mac Nabbs, nalegany przez wszystkich, nie wahał się już dłużej i wręcz oœwiadczył lordowi, że czas ruszyć w drogę, gdyż od tego zależy życie jego towarzyszów. - Tak, tak - odparł lord Edward bez myœli prawie - idŸmy, idŸmy! Mówišc to, odwrócił wzrok od majora i utkwił go w jeden punkt uporczywie; nagle podniósł rękę i zatrzymał jš w powietrzu nieporuszonš, jakby skamieniałš. - Tam, tam! - szepnšł przytłumionym głosem - widzicie!... Oczy wszystkich podniosły się ku niebu w kierunku, wskazanym przez lorda. W tej chwili punkcik czarny poczšł się zwiększać widocznie; był to ptak bujajšcy w niezmiernej wysokoœci. - Kondor, sęp! - zawołał Paganel. - Tak, kondor - powtarzał Glenarvan. - Kto wie?... nadcišga!... spuszcza się!... poczekajmy. Czego się spodziewał lord Edward?... Widocznie rozum mu się pomieszał. Paganel nie omylił się; był to kondor, który stawałsię coraz widoczniejszy. Wspaniały ten ptak, niegdyœ czczony przez Inków, jest królem Andów południowych. W tych okolicach dochodzi on do niezwykłych rozmiarów; siłę ma nadzwyczajnš, tak, że niekiedy woły zrzuca w przepaœć. Napada na barany, kozy, młode cielęta, chodzšce po płaszczyŸnie, porywa je w szpony i unosi do znacznej wysokoœci. Zdarza się nieraz, że buja o dwadzieœcia tysięcy stóp ponad ziemiš, to jest tam, gdzie żaden człowiek sięgnšć nie może; stamtšd dopiero, niedoœcigły okiem, ten król stref powietrznych rzuca przenikliwy wzrok na ziemię i dostrzega najdrobniejsze nawet przedmioty z bystroœciš, wprowadzajšcš wpodziw przyrodników. - Cóż dojrzał ten kondor? Trupa zapewne! Trupa poszukiwanego Roberta. Kto wie? - powtarzał wcišż Glenarvan, nie spuszczajšc go z oka ani na chwilę. Ogromny ptak zbliżał się, już też szybkiemizwroty spuszczajšc się z szybkoœciš ciała martwego, rzuconego w przestrzeń. Niedługo potem, nie wyżej niż o sto sšżni nad ziemiš, zaczšł zakreœlać wielkie koła. Widzieć go można było doskonale. Rozpiętoœć skrzydeł wynosiła przeszło piętnaœcie stóp. Zawisł w powietrzu, nie bijšc prawie skrzydłami, gdyż właœciwoœciš wielkich ptaków jest lot spokojny, majestatyczny, gdy tymczasem drobne owady muszš tysišc razy na sekundę poruszać skrzydłami dla utrzymania się w locie. Major i Wilson porwali za karabiny. Glenarvan powstrzymał ich gestem. Kondor bujał w odległoœci ćwierci mili ponad nieprzystępnš płaszczyznš, leżšcš na spadzistoœci góry; kołował długo, z nadzwyczajnš szybkoœciš, otwierajšc i zamykajšc szpony, i potrzšsajšc swym czubem chrzšstkowym. - To tam, tam z pewnoœciš! - wołał Glenarvan. Potem nagle, jakby mu myœl szczęœliwa przyszła do głowy, zawołał. - Może Robert jeszcze żyje! Ten ptak zabije go! Ognia moi drodzy! strzelajcie do niego co żywo! Lecz już było za póŸno! Kondor się skrył za wysokie występy skał. Upłynęła sekunda, wydajšca się wiekiem dla niecierpliwych. Ptak ukazał się na nowo, alejuż obładowany, i unosił się wgórę cięższym znacznie lotem. Rozległ się okrzyk przerażenia. Kondor trzymał za suknię w szponach obwisłe ciało Roberta i kołysał się z niem w powietrzu o sto pięćdziesišt stóp ponad głowami podróżnych, których spostrzegłszy, z większš siłš poczšł skrzydłami rozbijać warstwy powietrzne. - Ach! - zawołał Glenarvan - niechaj trup Roberta rostrzaska się raczej o te skały, aniżeli ma służyć... Nie dokończywszy zaczętych słów, porwałstrzelbę z ręki Wilsona i zmierzył do sępa; lecz ręka mu drżała, nie mógł celować, jakpotrzeba, w oczach mu się dwoiło. - Pozwól - rzekł major... - i z chłodnš krwiš, rękš pewnš zmierzył do ptaka, znajdujšcego się już o trzysta stóp w górze. Lecz nie zdšżył jeszcze pocišgnšć za cyngiel, gdy z głębi doliny rozległ się huk strzału: gęsty słup dymu podniósł się na chwilę pomiędzy dwiema skałami bazaltowemi, a kondor, ugodzony w samš głowę, poczšł spadać zwolna, utrzymywany mimowolnie na swych wielkichskrzydłach, jak na spadochronie. Nie puszczajšc swej zdobyczy ze szponów, opadł pomału na ziemię o dziesięć kroków od brzegu strumienia. - Za mnš, za mnš! - wołał Glenavarn i, nie pytajšc, skšd padł ów strzał opatrznoœciowy, poœpieszył do ptaka; towarzysze zaœ jego dšżyli za nim, co sił starczyło. Gdy przybyli na miejsce, ptak bez życia leżał rozcišgnięty, przykrywajšc swemi skrzydłami ciało biednego Roberta. Glenavarn rzucił się na ciało chłopca, wyrwał je ze szponów ptaka, rozcišgnšł na trawie i przyłożył ucho do piersi, szukajšc tam œladu życia. Nigdy chyba jeszcze usta ludzkie nie wydały tak okropnego okrzyku radoœci, jakten, który zabrzmiał w powietrzu, gdy lordGlenavarn, powstajšc, zawołał: - On żyje, on jeszcze żyje! W mgnieniu oka rozebrano Roberta i obmytomu twarz zimnš wodš. Poruszył się, otworzył oczy, powiódł wzrokiem po obecnych i słabym, zaledwie dosłyszalnym głosem wyszeptał!... - Ah! to ty milordzie... mój ojcze!... Glenavarn nie mógł odpowiedzieć; wzruszenie głos mu w piersi zatamowało -uklškł i w milczeniu łzami oblewał to dziecię tak cudownie ocalone. XV. HISZPAŃSZCZYZNA JakubA PAGANELA Zaledwie jedno niezmierne niebezpieczeństwo minęło Roberta, a już groziło mu drugie, mianowicie œmierci od uœcisków, każdy bowiem z tych dzielnych ludzi uważał sobie za obowišzek uœcisnšć chłopca, nie zważajšc, że jest mocno jeszcze osłabiony. Widocznie jednak takie uœciski nie sš szkodliwe, skoro Robert od nich nie umarł. Przeciwnie. Teraz dopiero pomyœlano o tym, który ocalił chłopca - i, oczywiœcie, nie kto inny,tylko major pierwszy jšł się oglšdać dokoła. W odległoœci pięćdziesięciu kroków od rzeki, człowiek bardzo wyniosłej postawy, jak posšg nieruchomy, stał u wejœcia na górę. U nóg jego leżała długa strzelba. Człowiek ten, który się tak nagle ukazał, miał szerokie barki i długie włosy,zwišzane sznurkiem skórzanym. Mierzył przeszło szeœć stóp wysokoœci; twarz jegobronzowa czerwonš była pomiędzy oczami iustami, czarnš przy spodniej powiece, a białš na czole. Ubrany w strój, jaki noszš Patagończycy pograniczni, krajowiec ten miał prócz tego pyszny płaszcz, ozdobiony różowemi arabeskami, wyrobiony ze spodów, szyjek i nóg guanaki, zeszytych œcięgnami. Pod tym płaszczem, wełnš nazewnštrz obróconym, widniała bluza ze skóry lisiej, œcišgnięta w pasie. U pasa wisiał woreczek z farbami, służšcemi do malowania twarzy; trzewiki, zrobione ze skóry wołowej, przywišzane były do nóg regularnie krzyżujšcemi się rzemykami. Na poważnej i pięknej twarzy tego Patagończyka malowała się inteligencja, pomimo szpecšcego jš malowidła. Widzšc gotak stojšcego w postawie nieruchomej, można go było wzišć za posšg, uosabiajšcyzimnš krew. Spostrzegłszy go, major wskazał Glenavarnowi, który zaraz pobiegł ku niemu. Patagończyk zrobił dwa kroki naprzód. Lord Edward pochwycił jego dłoń i szczerze uœcisnšł w swojej. W spojrzeniulorda, w ożywionej twarzy, w całej jego postaci taki się malował wyraz wdzięcznoœci, że krajowiec nie mógł się mylić pod tym względem. Skłonił on lekko głowę i wyrzekł kilka wyrazów, których ani major,ani jego przyjaciel zrozumieć nie mogli. Wtedy Patagończyk, popatrzywszy z uwagš na cudzoziemców, innš odezwał się mowš -lecz i tej podróżni nie rozumieli. Jednakże Glenarvana uderzyły niektóre wyrażenia, jakich używał nieznajomy. Wyrazy te zdawały się hiszpańskiemi, o ile lord znał kilka bardziej używanych słów tego języka.- Espanol? - zapytał. Patagończyk dał głowš znak potwierdzajšcy. - Brawo! - zawołał major. - Nasz przyjaciel Paganel rozmówić się z nim potrafi - jak to dobrze się stało, że mu przyszła ochota uczyć się po hiszpańsku! Wezwano Paganela. Przybiegł natychmiast i z francuskš prawdziwie uprzejmoœciš powitał Patagończyka, jakkolwiek ten nie zdawałsię bynajmniej poznawać na tej grzecznoœci. W kilku wyrazach objaœniono uczonego geografa, o co rzecz idzie. - Wybornie! - odpowiedział - i dla wyraŸniejszego wymawiania otwierajšc szeroko usta, rzekł: ch, łowy, ta straszna i ľAě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż>Pw c?Ç yc@@t UA´(†c€B:75CP?+- Vos sois um homem de bem. (Jesteœ dzielnym człowiekiem). - Krajowiec wytężyłsłuch i uwagę, lecz nic nie odpowiedział. - Nie rozumie widać - rzekł geograf. - Może nie dobrze wymawiasz? - powiedziałmajor. - Być może! Do licha z tym przeklętym akcentem! I na nowo Paganel powtórzył swój komplement, z tym samym znów skutkiem. - Spróbuję powiedzieć co innego - rzekł i zaczšł wolno, poważnie następujšce wymawiać wyrazy: - Sem duvida, um Patagdo? (Zapewne jesteœPatagończykiem?) Krajowiec milczał jak przedtem. - Dizeime! (odpowiedz!) - odezwał się znowuPaganel. Patagończyk milczał, jak skała. - Vos compriendeis? - (Czy rozumiesz) - wrzeszczał Paganel, co mu sił starczyło. Widocznie Indjanin nie rozumiał, bo odpowiedział, ale po hiszpańsku: - No comprendo. ( Nie rozumiem). Teraz znowu Paganel był zaskoczony; szybkim ruchem zsunšł okulary z czoła na oczy i, kręcšc się z niepokojem, powtarzał:- Niech mnie licho porwie, jeœli rozumiem ten bełkot piekielny; to zapewne - po araukańsku. - Mylisz się - rzekł lord Glenarvan - ten człowiek z pewnoœciš odpowiadał ci po hiszpańsku. - I zwracajšc się do Patagończyka, powtórzył raz jeszcze pytanie: - Espanol? - Si, si! (Tak, tak!) - odpowiedział krajowiec. Paganel osłupiał, a major i Glenarvan spojrzęli na siebie znaczšco. - Wiesz co, mój uczony przyjacielu - rzekł major z żartobIiwym na ustach uœmiechem - zdaje mi się, że przez właœciwe sobie roztargnienie popełniłeœ w tym razie grubšpomyłkę. - Jakto? - pytał geograf, baczniej się przysłuchujšc. - No tak, widocznie ten Patagończyk mówi po hiszpańsku. - On! - Tak, tak, on! Czy czasem nie wyuczyłeœ się innego języka, sšdzšc, że pracujesz nad... Paganel nie pozwolił dokończyć majorowi; wzruszył ramionami i krótko, tonem suchym rzekł: - Och! majorze, posuwasz się trochę za daleko! - Ależ - gdy nie rozumiesz, co ten mówi... - Nie rozumiem, bo ten dziki człowiek mówiŸle! - odparł żywo geograf, poczynajšc się już niecierpliwić. - To jest mówi Ÿle dlatego, że ty go nie rozumiesz - z najzimniejszš krwiš rzekł znowu Mac-Nabbs. - Majorze - wtršcił lord Glenarvan - ależ toprzypuszczenie trudne do wiary. Jakkolwiekroztargniony jest nasz przyjaciel Paganel, to jednak trudno mniemać, aby się uczył jednego języka zamiast drugiego. - A więc kochany Edwardzie, albo ty raczej,zacny Paganelu, wytłumacz mi, co to wszystko znaczy? - Ja nic nie tłumaczę - odrzekł PaganeI - aIe twierdzę na pewnej zasadzie. Oto jest ksišżka, na której codzień męczę się, pokonywujšc trudnoœci języka hiszpańskiego: zobacz sam, majorze, a przekonasz się, kto ma słusznoœć... To powiedziawszy, Paganel zaczšł szukać po kieszeniach, wydobył ksišżkę mocno podartš i z wielkš pewnoœciš podał jš lordowi. Major, rzuciwszy okiem, zapytał: - Co to jest za dzieło? - Jest to Luzjada - odpowiedział Paganel - pyszna epopea, która..., - Luzjada! - zawołał Glenarvan. - Tak, tak, mój przyjacielu, ni mniej, ni więcej tyIko Luzjada - wieIki utwór nieœmiertelnego Kamoensa! - Kamoens był Portugalczykiem - odrzekł lord Glenarvan - otóż teraz rzecz cała się wyjaœnia: od szeœciu tygodni, kochany przyjacielu, uczysz się języka portugalskiego. - Jakto? Kamoens Portugalczyk? a Luzjada...Paganel nie mógł nic więcej powiedzieć. W oczach mu pociemniało, a w uszach tętniał mu głoœny, homeryczny œmiech wszystkich towarzyszy. Patagończyk tymczasem stał wcišż nieporuszony, czekajšc na wyjaœnienie całkiem niezrozumiałego dlań zajœcia. - Ach! jakiż ze mnie szaleniec! głupiec! - wołał Paganel. - Czy to być może! I ja mogłem zrobić coœ podobnego! To jakieœ nowe pomieszanie języków, jak przy wieży Babel! Ach, moi przyjaciele! Patrzcie, jakichja grubych dopuszczam się roztargnień: wybrałem się do Indyj, a płynę do Chili; uczyłem się hiszpańskiego, a mówię po portugalsku! Głowę tracę doprawdy! Obawiam się, abym kiedykolwiek, zamiast wyrzucić cygaro, sam przez okno nie wyskoczył! Trudno się było powstrzymać od œmiechu, widzšc komiczno-serjo postawę biednego Paganela i zabawne, wcišż przez niego popełniane omyłki, tem bardziej, że i on sam œmiał się serdecznie, choć nie bez pewnego przymusu. - Dobrze to wszystko, moi panowie - przerwał wreszcie major - œmiejemy się i żartujemy, ale tymczasem nie mamy tłumacza, przy którego pomocy moglibyœmyporozumieć się z tym oto dobrym człowiekiem. - O, bšdŸcie spokojni! hiszpański język tak jest do portugalskiego podobny, że ja sam się na nim nie poznałem; ale też sšdzę, że teraz potrafię skorzystać z tego podobieństwa i podziękować zacnemu Patagończykowi w tym języku, którym on włada tak doskonale. Paganel miał słusznoœć, bo wkrótce zdołałzamienić kilka wyrazów z krajowcem; dowiedział się od niego, że się nazywa Thalcave, co w języku araukańskim znaczy "Grzmišcy"; przydomek ten otrzymał zapewne z powodu zręcznoœci, z jakš używał broni palnej. Najbardziej jednakże Glenarvan był zadowolony, gdy się dowiedział, że Patagończyk jest przewodnikiem z rzemiosła i do tego przewodnikiem w pampie. W całem tem spotkaniu było coœ tak opatrznoœciowego, że powodzenie wyprawy coraz więcej nabierało szans prawdopodobieństwa i nikt już nie wštpił o możnoœci ocalenia kapitana Granta. Podróżni wraz z Patagończykiem powrócili do Roberta. Chłopiec wycišgał ręce do nieznajomego, który, nie mówišc ani słowa,położył rękę na jego głowie; następnie obejrzał chopczynę, obmacał wszystkie jego członki potłuczone i, uœmiechajšc się,odszedł na brzeg rzeki; tam uzbierał sporšgarœć selerów, dziko rosnšcych, i natarł niemi ciało chorego. Pod wpływem tego masażu Robert uczuł siły i życie powracajšce, i widocznš było rzeczš, że po kilku godzinach wypoczynku odzyska zdrowie zupełnie. Postanowiono spędzić w tem miejscu dzień inoc następnš; dwie jednak ważne rzeczy mocno niepokoiły podróżnych: skšd wzišć żywnoœci i mułów do odbywania dalszej drogi? Na szczęœcie, niebo zesłało im Thalcave'a w samš porę. Przewodnik ten, przywykły do przeprowadzania podróżnych wzdłuż stepów patagońskich, przytem jeden z najzręczniejszych w swem rzemioœle, podjšł się dostarczyć Glenarvanowi wszystkiego, co potrzeba; przyrzekł on doprowadzić go do koczowiska indyjskiego (tolderia), odległegotylko o cztery mile, gdzie wszystkiego dostać było można. Propozycję tę zakomunikował napoły migami, napoły po hiszpańsku, o ile Paganel wyrazy tego języka zrozumieć zdołał. I zaraz też Glenarvan ze swym uczonym przyjacielem, pożegnawszy na krótko resztę towarzyszów, poszli wgórę strumienia pod przewodnictwem Patagończyka. Przez półtorej godziny maszerowali tak wielkiemi krokami, aby nadšżyć za obrzymem. Okolica była przeœliczna i nadzwyczaj urodzajna. Żyzne pastwiska cišgnęły się jedne za drugiemi i wystarczyłyby z pewnoœciš na wyżywienie stutysięcznego stada. Dostatek wody z licznych stawów, powišzanych strumieniem,zapewniał potrzebnš łškom wilgoć. Czarnogłowe łabędzie pływały swobodnie po rozległych przestrzeniach wód, a strusie poważnie kroczyły po płaszczyznach, bujnš zarosłych trawš. Mnóstwo ptaków o piórach różnobarwnych widać było wszędzie. Zręczne turkawki, szare z białemi piórkami, jak żywe kwiatki,skakały po drzewach, gołębie podróżne latały we wszystkich kierunkach - a tłumy drobnego ptastwa ożywionemi krzykami i szczebiotami napełniały powietrze. Jakub Paganel prawdziwie był zachwycony; wcišż wydawał okrzyki podziwu, których Patagończyk w żaden sposób nie mógł pojšć, znajdujšc to bardzo naturalnem, że ptaki latajš w powietrzu, łabędzie pływajš po wodzie, a łški trawš porastajš. Uczony geograf nie żalił się bynajmniej na tę przechadzkę, ale rad był, im dłużej się przecišgała; lecz niezadługo z wielkim jegożalem ukazało się koczowisko Indjan. Na doœć obszernej, kwadratowej prawie płaszczyŸnie, pod namiotami z gałęzi uplecionemi przebywało ze trzydzieœci koczujšcych rodzin, które trudniły się pasaniem dużych stad baranów, krów mlecznych, wołów i koni; przechodziły one tak z jednego pastwiska na drugie, znajdujšc wszędzie stół gotowy dla swych czworonożnych współbiesiadników. Typ prawdziwych mieszańców pokolenia Araukanów, Pohneuchesów i Aukasów - ci Ando-Peruwjanie byli cery oliwkowej, œredniego wzrostu, silnej budowy ciała, z czołem niskiem, twarzš prawie okršgłš, niewielkiemi wargami, wystajšcš koœciš połiczkowš, rysami prawie niewieœciemi i fizjognomjš zimnš i bezbarwnš. Słowem, byli to krajowcy, niewiele dla nauki interesuprzedstawiajšcy. Glenarvanowi też wcale nie o nich, lecz o ich stada i trzody chodziło; koni pragnšł i wołów, a o resztęnie dbał wcale. Thalcave podjšł się poœrednictwa i rozpoczšł targ, który naturalnie nie trwał długo. Za siedm koników rasy argentyńskiej, sto funtów mięsa suszonego, kilka miar ryżu i flaszek skórzanych na wodę Indjanie, z braku wódki lub rumu (któreby woleli naturalnie), dostali dwadzieœcia uncyj złota (1630 franków), na wartoœci którego znali się doskonale. Glenarvan chciał kupić ósmego jeszcze konia dla Patagończyka, lecz ten znakami dał poznać, że to było niepotrzebne. Po dopełnionem kupnie Glenarvan pożegnał swoich "dostawców" - jak się wyrażał Paganel, i w niespełna pół godziny był zpowrotem w obozowisku swych towarzyszy. Ci powitali go z najwyższš radoœciš, tem bardziej, że przyprowadzał tak szacowne i pożšdane dla podróżnych nabytki. Wszyscy jedli z wielkim apetytem, wygłodzeni z powodu zupełnego braku zapasów œpiżarnianych. Robert także się posilił, powróciwszy już zupełnie prawie do sił dawniejszych. Resztę dnia poœwięcono na wypoczynek i na rozmowę o drogich osobach, pozostałych na pokładzie Duncana: o kapitanie Johnie Manglesie, o jego dzielnej załodze, wreszcie o kapitanie Harrym Grant, który niedaleko może się znajdował. Paganel ani na chwilę nie odstępował Indjanina: nie posiadał się z radoœci, patrzšc na prawdziwego Patagończyka, przy którym wyglšdał jak karzełek. Zarzucał on poważnego i łagodnego przewodnika tysišcem pytań, a wszystko pohiszpańsku - i tym razem, choć bez ksišżki,uczył się naprawdę, naginajšc do dobrego wymawiania często nieposłuszny język, szczęki lub gardło. - Jeœli nie będę miał dobrego akcentu - mówił do majora - to już doprawdy nie moja w tem wina; bo któż mógł przewidzieć, że od Patagończyka będę się uczył po hiszpańsku! XVI. RIO COLORADO Nazajutrz, to jest 22-go paŸdziernika, o ósmej godzinie z rana, Thalcave dał znak do odjazdu. Ziemia argentyńska pomiędzy dwudziestym drugim i czterdziestym drugimstopniem pochyla się od zachodu na wschód;podróżni więc po lekkiej pochyłoœci spuszczali się ku morzu. Ponieważ Patagończyk nie chciał przyjšć konia ofiarowanego mu przez lorda Glenarvan, więc zdawało się, że woli iœć pieszo, jak wielu innych przewodników, tembardziej, że długie jego nogi mogły mu ułatwić takš podróż. Jednak rzecz się miała inaczej. W chwili odjazdu Thalcave gwizdnšł w sposób szczególniejszy. Na ten znak z pobliskiego lasku przybiegł koń argentyńskiwspaniałej postawy. Piękne to zwierzę posiadało wszystkie cechy szlachetnej rasy: na wysmukłej szyi nosił lekkš głowę,nozdrza szerokie, oko ogniste,nogi pod kolanami grube, łopatki wydatne, pierœ szerokš, pęciny długie - słowem, wszystkie przymioty, okazujšce siłę i zręcznoœć. Major, jako prawdziwy znawca,podziwiał ten œliczny okaz rasy patagońskiej znajdujšc w nim niejako podobieństwo do koni angielskich, zwanych "hunter". Piękne to stworzenie nazywało się "Thauka", co w krajowym języku znaczyło "ptak" - i słusznie zasługiwało na to miano! Gdy Thalcave był już na siodle, koń skoczyłpod nim raŸno, lecz Patagończyk, jako dzielny jeŸdziec, doskonale umiał nim kierować i powstrzymywać jego zapał. Przy siodle wisiały dwa narzędzia myœliwskie, używane pospolicie na równinach argentyńskich; jedno zwie się "bolas" a drugie "lasso". "Bolas" sš to trzykule, połšczone rzemieniem, na którym w pewnej odległoœci od siebie sš umocowane. Indjanin rzuca niemi często o sto kroków na zwierzę łub nieprzyjaciela tak celnie, że, okręcajšc się około nóg, powala istotę œciganš. Jest to więc straszny oręż w rękutamtejszego mieszkańca, umiejšcego używać go z niezmiernš zręcznoœciš. "Lasso" znów nigdy z ršk całkowicie nie bywa wypuszczane; jest to sznur długi na jakie trzydzieœci stóp, spleciony silnie z dwu rzemieni i zakończony kółkiem żelaznem, przez który się sznurek przecišga - co tworzy pętlicę, którš w każdej chwili za pocišgnięciem drugiego końca zacisnšć można. Pętlicę zarzuca się prawš rękš na przedmiot, który ma być pochwycony, a drugi koniec, przytwierdzony do siodła, podtrzymuje i zacišga lewš rękš. Oprócz tych dwu orężów, uzbrojenia Patagończyka dopełniałdługi karabin. Thalcave stanšł na czele orszaku i ruszono,posuwajšc się to galopem, to stępa, gdyż, jak się zdawało, do truchtu konie tamtejsze nie były przyzwyczajone. Robert dobrze się trzymał na siodle i wkrótce też rozproszył wszelkie pod tym względem obawy Glenarvana. U samych stóp Kordyljerów rozpoczyna się płaszczyzna pampy, którš można podzielić na trzy częœci: pierwsza częœć, cišgnšc sięod łańcucha Andów, na przestrzeni dwustu pięćdziesięciu pięciu mil pokryta jest karłowatemi drzewami i krzewami. Druga, majšca przestrzeni czterysta pięćdziesišt mil, porosła bujnš trawš, cišgnie się aż do punktu o sto osiemdziesišt mil odległego od Buenos-Ayres; od tego zaœ miejsca do samego morza podróżny stšpa po niezmiernych przestrzeniach lucerny i ostu - i to jest trzecia częœć pampy. Wyjechawszy z wšwozów kordyljerskich, podróżni napotkali najprzód wielkš iloœć wydm piaszczystych, zwanych tam "medanos" - które wiatr cišgle jak fale przerzuca, o ile nie sš przytwierdzone do gruntu korzeniami roœlin. Piasek ten jest nadzwyczajnie miałki, dlatego też za najmniejszym powiewem wznosi się lekkiemitumanami, albo tworzy słupy, do tršb powietrznych podobne, wznoszšce się do znacznej wysokoœci. Widok ten jest zajmujšcy, ale i przykroœć sprawia oczom; bo jeœli z jednej strony ciekawie się człowiek przyglšda tym kolumnom, błškajšcym się w przestrzeni, walczšcym zsobš, walšcym się jedne na drugie i powstajšcym znów w nieopisanym nieładzie- to z drugiej strony pył, wywišzujšcy się tumanami z tych wydm niezlicznych, przeciska się do oczu przez powieki najsilniej nawet zaciœnięte. Przy wietrze północnym zjawisko to trwało przez większš częœć dnia; mimo to jechano doœć spiesznie, a około szóstej Kordyljery, odległe już o mil czterdzieœci, widniały teraz tylko jako masa czarna, ginšca w mroku wieczornym. Podróżni byli mocno utrudzeni, radoœnie więc powitali godzinę wypoczynku. Zatrzymano się i rozłożono obozem nad brzegiem bystrej rzeki Neuquem, której wody mętne i burzliwe toczš się pomiędzy wysokiemi skałami czerwonemi. Niektórzy geografowie rzekę Neuquem nazywajš Ramid, albo Comoe; wypływa ona z jezior, znanych tylko samym krajowcom. W cišgu nocy i przez cały dzień następny nie zdarzyło się nic nadzwyczajnego. Jechano prędko i dobrze; podróż ułatwiał grunt wszędzie równy i powietrze bardzo przyjemne, tylko około południa słońce zbytecznie dogrzewało. Wieczorem gęsta mgła zaćmiła horyzont południowo-zachodni, co było niezawodnym znakiem zmiany powietrza. Patagończyk nie mógł się mylić w tym względzie i palcem wskazał Paganelowi zachodniš stronę nieba.- Dobrze dobrze - już wiem! - odpowiedział Paganel - a zwracajšc się do swych towarzyszy, rzekł: - Będziemy mieli zmianępowietrza. Pampero da nam się we znaki. I objaœnił zaraz, że pampero, suchy, południowo-zachodni wiatr bardzo często panuje na równinach argentyńskich. Thalcave nie omylił się - gdyż w nocy, bardzo przykrej dla ludzi, osłoniętych jedynie ponchami, Pampero wiał z siłš nadzwyczajnš. Konie położyły się na ziemi, a ludzie przy nich œcisnęli się w szczupłem kółku. Glenarvan obawiał się opóŸnienia, jeœli się ten huragan zbytecznie przedłuży, lecz Paganel uspokoił go, spojrzawszy na barometr. - Zwykle - mówił on - pampero sprowadza burzę tygodniowš, którš ciœnienie powietrzana merkurjusz bardzo dokładnie wskazuje; że zaœ barometr idzie wgórę, to rzecz całaě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żDPQcEĄ cF1 cGE)ě CH134 S€skończy się w cišgu kilku godzin. - Uspokój się przeto, kochany przyjacielu, bo zapewniam cię, że z nadejœciem ranka niebozupełnie się wypogodzi. - Mówisz, jak z ksišżki, zacny Paganelu - rzekł Glenarvan. - I jestem na twe usługi - czerp ze mnie wiadomoœci, ile ci się podoba. Ksišżka nie omyliła się tym razem. O pierwszej godzinie po północy wiatr nagle ustał, a podróżni uspokojeni mogli już swobodnie ożywczym snem pokrzepić strudzone ciało. Nazajutrz wszyscy obudzili się rzeŸwi i zdrowi. Dzień ten, dwudziesty czwarty paŸdziernika, był dziesištym od wyjazdu z Talcauhano. Jeszcze miano przebyć dziewięćdziesišt trzy mile, by się dostać domiejsca, w którem Rio Colorado przerzyna trzydziesty siódmy równoleżnik; czekała więc podróżnych droga jeszcze trzydniowa.Lord Glenarvan niecierpliwie pragnšł spotkania jakich krajowców, od których radby powzišć wiadomoœć o kapitanie Grancie za poœrednictwem Patagończyka; Paganel mógł się już nareszcie z nim rozmówić. Lecz, jak na nieszczęœcie, nigdzie żadnych mieszkańców nie spotykali, bo drogi, przez Indjan uczęszczane, a prowadzšce z rzeczypospolitej argentyńskiej do Kordyljerów, leżš bardziejna północ; dlatego też nie można było napotkać ani koczujšcych Indjan, ani osiadłych mieszkańców, żyjšcych pod rzšdami kacyków. Jeœli przypadkiem jaki zbłškany koczownik ukazał się zdaleka na koniu, to uciekał co prędzej, nie myœlšc bynajmniej wchodzić w rozmowy z nieznajomymi sobie ludŸmi. Bandyta brał ichza zbrojny oddział, szukajšcy podobnych jemu łotrów, a spokojny podróżnik obawiałsię spotkania ze złoczyńcami. Nieraz przychodziło żałować, że nie można spotkać się i pogadać z jakš bandš rozbójników, choćby przyszło rozpoczšć rozmowę strzałami. Chociaż Glenarvan, ku wielkiemu swemu żalowi, nie miał od kogo powzišć wiadomoœci o rozbitkach, jednakże pewna okolicznoœć utwierdzała go coraz bardziej w przekonaniu, że dobrze tłumaczył sobie znaczenie dokumentu, znalezionego w butelce. Drogę, którš postępowali nasi podróżni, niejednokrotnie przerzynały różne œcieżki idrożyny, a z tych jedna, wiodšcš z Carmen do Mendozy, była nawet dosyć znaczna. Natej drodze uderzały szczególniej często napotykane koœci i szkielety zwierzšt domowych, jak mułów, koni, baranów, wołów - obrane z mięsa dziobami ptaków drapieżnych, pożółkłe pod działaniem palšcych promieni słonecznych. Wštpić nie można, że niejeden szkielet ludzki, w prochjuż może obrócony, zmieszał się tam z prochem koœci zwierzšt. Aż dotšd Thalcave żadnych nie czynił uwag nad drogš, której się trzymano œciœle; wiedział on jednak dobrze, iż gdy ona nie łšczy się z żadnš z dróg w pampasie, przeto nie prowadzi ani do wiosek, ani do osad prowincyj argentyńskich. Codzień z rana kierunek drogi wskazywało słońce wschodzšce, a zawsze trzymano się linji prostej. Thalcave, jako przewodnik, mógł się słusznie dziwić, że nie on prowadzi podróżnych, ale przeciwnie sam był przez nich prowadzony. Z wrodzonš jednak Indjanom zimnš krwiš i oględnoœciš nie mówił o tem. Lecz tego dnia, przybywszy do wyżej wspomnianej drogi, zatrzymał swego konia, a zwracajšc się do Paganela, rzekł: - Droga do Carmen! - Wiem o tem, dzielny mój Patagończyku - odpowiedział geograf najczystszš, jakš umiał, hiszpańszczyznš - droga, wiodšca z Carmen do Mendozy. - Czy nie zwrócimy się na niš? - zapytał Thalcave. - Nie - odpowiedział Paganel. - Więc gdzież jedziemy? - Cišgle na wschód. - To nigdzie nie dojedziemy. - Kto wie, mój przyjacielu! Thalcave zamilkł, ale z wielkiem zdziwieniem spoglšdał na uczonego geografa, z tem większem, iż nie mógł przypuszczać, aby Paganel żartował. Indjanin, sam zawsze poważny, nie pojmuje, aby ktokolwiek mógł coœ mówić lub robić bez celu. - Więc nie jedziecie do Carmen? - zapytał znowu po chwili. - Nie - odrzekł Paganel. - Ani do Mendozy? - Tem bardziej nie. W tej chwili Glenarvan podjechał do Paganela, zapytujšc go, co mówił Thalcave idlaczego się zatrzymał. - Pytał mnie, czy nie jedziemy do Carmen lub do Mendozy, i dziwił się, gdy mu odpowiedziałem, że nie. - Rzeczywiœcie, nasza droga musi mu się wydawać bardzo dziwnš - zauważył Glenarvan. - I ja tak sšdzę; mówił nawet, że nigdzie nie dojedziemy. - Czy nie mógłbyœ, Paganelu, objaœnić go o celu naszej podróży i wytłumaczyć mu, dlaczego wcišż na wschód jedziemy? - To będzie bardzo trudne - odpowiedział Paganel - bo Indjanin nie rozumie, co to sš stopnie geograficzne, a historja znalezionego dokumentu wyda mu się zmyœleniem fantastycznem. - Ale - wtršcił poważnie major - jak myœlisz: czy on opowiadania, czy też opowiadajšcego nie zrozumie? - Ach, majorze! - z wymówkš odpowiedział Paganel - więc jeszcze powštpiewasz o mojej hiszpańszczyŸnie? - No, spróbuj, mój zacny przyjacielu. - Spróbuję. Paganel powrócił do Patagończyka i rozpoczšł rozmowę, często przerywanš brakiem wyrazów, lub trudnoœciš wytłumaczenia napół dzikiemu Indjaninowi niektórych szczegółów, całkiem dla jego pojęcia nieprzystępnych. Warto było widzieć uczonego Paganela, jak gestykulował, jškał się, kręcił na wszystkie strony, a gęste krople potu potokiem z czoła spływały mu na piersi. Gdy mu już język nie chciałbyć posłusznym, ręka w pomoc przychodziła: zsiadł z konia i na piasku kreœlił kartę geograficznš, na której krzyżowały się szerokoœci i długoœci, rysował dwa oceany, drogę wiodšcš do Carmenu i t. d. Nigdy jeszcze profesor nie był w takim kłopocie. Thalcave spokojnie patrzył na te wszystkie usiłowania, a z twarzy jego nie można było wyczytać, czy rozumie objaœnienia Paganela, czy nie? Lekcja geografa trwała przeszło pół godziny; potem zamilkł, otarł twarz i zaczšł badawczo patrzeć w oczy Patagończyka. - Czy zrozumiał cię? - spytał lord Glenarvan. - Zaraz zobaczymy - odpowiedział Paganel -ale jeœli nie zrozumiał, to już nie podejmuję się dalej mu tłumaczyć. Thalcave w milczeniu stał nieporuszony, ze wzrokiem wlepionym w figury narysowane na piasku, które wiatr już powoli zacierał. - Cóż, zrozumiałeœ? - pytał Paganel. Thalcave zdawał się nie słyszeć. Paganel dostrzegał już uœmiech żartobliwy, rysujšcy się na twarzy majora, a dotkniętytem do żywego, już chciał na nowo rozpoczšć swe dowodzenia geograficzne, gdy Patagończyk przerwał mu zapytaniem: - Szukacie zatem niewolnika? - Tak jest - odrzekł Paganel. - I to koniecznie na przestrzeni zawartej pomiędzy wschodem i zachodem słońca. - Tak, tak właœnie. - I to wasz Bóg - mówił dalej Patagończyk - powierzył falom rozległego oceanu tajemnice tego niewolnika.- - Bóg sam, mój przyjacielu, nie kto inny. - Niechże się zatem spełni jego wola - odrzekł Thalcave uroczystym głosem - pójdziemy tedy cišgle na wschód, choćbyœmy mieli dojœć aż do samego słońca. Triumfujšcy Paganel bezzwłocznie przetłumaczył towarzyszom co do słowa odpowiedŸ Indjanina. - Co to za pojętna rasa! - mówił - jestem pewny, że na dwudziestu wieœniaków mojego kraju, dziewiętnastu na pewno nie pojęłoby moich objaœnień. Glenarvan prosił Paganela, aby zapytał Patagończyka, czy nie słyszał o jakich ludziach obcych, którzy wpadli w ręce Indjan z pampy. Thalcave zapytany, krótko odpowiedział: - Być może. Podróżni otoczyli swego przewodnika, ciekawym wzrokiem chcšc wydobyć z niego tajemnicę. Paganel stał jak na rozpalonem żelazie; zarzucał pytaniami Indjanina, a każdy przez niego po hiszpańsku wymówiony wyraz tłumaczył zaraz na angielski tak, aby towarzysze mogli słuchaćrozmowy, jakby w rodowitym ich języku prowadzonej: - Któż więc był tym niewolnikiem? - Cudzoziemiec - odpowiedział Thalcave - Europejczyk. - Czy go widziałeœ? - Nie, lecz Indjanie opowiadajš o nim w swych podaniach. Miał to być dzielny człowiek o sercu bawolem. - Sercu bawolem! - powtórzył Paganel - ach, cóżto za pyszny język, to patagońskie narzecze! Rozumiecie, moi przyjaciele! To znaczy, że był odważny. - Mój ojciec! - zawołał z uniesieniem Robert Grant, a zwracajšc się do Paganela, spytał: - Jak to po hiszpańsku powiedzieć, że to mój ojciec? - Es mio padre - poważnie odrzekł Paganel. Robert pochwycił obie dłonie poczciwego Patagończyka i drżšcym ze wzruszenia głosem rzekł: - Es mio padre! - Suo padre! (Jego ojciec!) - powtórzył Thalcave, okazujšc wzrokiem, że pojmowaćzaczyna. Pochwycił chłopczynę w ramiona, zdjšł go z konia i patrzył mu długo w oczy z wyrazem najżywszego współczucia; na szlachetnej twarzy jego malowało się wzruszenie. Paganel tymczasem wrócił do swego badania i kolejno wypytywał: Gdzie był ten niewolnik? Co robił, kiedy Thalcave słyszałmówišcych o nim? Patagończyk nie dał czekać na odpowiedzi; oznajmił więc, że Europejczyk był niewolnikiem w jednem z pokoleń indyjskich, koczujšcych pomiędzy Colorado iRio Negro. - Lecz gdzież ostatnio przebywał ten nieszczęœliwy? - spytał znowu Paganel. - U kacyka Calfukara - odpowiedział Thalcave. - To jest na drodze, którš dotšd postępujemy? - Tak jest. - A któż jest ten kacyk? - Naczelnik pokolenia Poajów, człowiek o dwu sercach i dwu językach. - To znaczy fałszywy w mowie i czynie - objaœnił Paganel swym towarzyszom. - A czy będziemy mogli uwolnić naszego przyjaciela? - Być może, jeœli jest dotšd w ręku Indjan. - Kiedyżeœ o nim słyszał po raz ostatni. - Dawno już; od tej pory słońce już dwa razy lato sprowadziło na niebo pampy. Trudno wyrazić radoœć Glenarvana. odpowiedŸ ta zgadzała się właœnie z datš dokumentu. Lecz jedno jeszcze zapytanie Paganel rzucił przewodnikowi. - Mówisz o jednym niewolniku - rzekł - a czy nie było ich czasem trzech? - Nie wiem - odrzekł Thalcave. - I nic nie wiesz o teraŸniejszem jego położeniu? - Nic. Na tem urwała się rozmowa. Być może, iż trzej niewolnicy oddawna zostali rozłšczeni; w każdym jednak razie z opowiadania Patagończyka na pewno wiedzieć było można, że się ono tyczyło Europejczyka, popadłego w niewolę u Indjan. Data tego zdarzenia, miejsce, w którem ono przytrafić się mogło, wyrażenie się Patagończyka o odwadze nieznajomego, wszystko to widocznie stosować się mogło do kapitana Harry Granta. Nazajutrz więc, dnia 25-go paŸdziernika, podróżni z tem większš ochotš puœcili się wdalszš drogę na wschód. Płaszczyzna, wcišż posępna i jednostajna, tworzyła przestrzeń nieskończonš, zwanš "travesias" w języku krajowym. Grunt gliniasty, wystawiony na działanie wiatrów,zupełnš przedstawiał równinę; nigdzie kamienia, kamyka nawet najmniejszego, wyjšwszy chyba na jakjej wyrwie, naniesionej burzš, lub nad brzegiem sztucznego stawu, zrobionego rękami Indjan. W znacznych od siebie odstępach ukazywały się niskie lasy o ciemnych wierzchołkach, a wœród nich przebijały gdzie niegdzie białe drzewa œwiętojańskie, których strški napełnione sš masš słodkš iprzyjemnie orzeŸwiajšcš; dalej napotykano już drzewa kolczaste, których wzrost i objętoœć znamionowały jałowoœć gruntu. Cały dzień 26-ty był bardzo utrudzajšcy. Trzeba było dotrzeć do Rio-Colorado. Konie,naglone przez jeŸdŸców, z takim biegły poœpiechem, że przed wieczorem jeszcze pod 66° 45' długoœci stanęły u wielkiej indyjskiej rzeki. Indyjskie jej nazwisko "Kobu Leubu" znaczy "wielka rzeka". Po długim bardzo przebiegu wpada ona do oceanu Atlantyckiego i przy ujœciu swojem tę przedstawia osobliwoœć, że im bliżej morza, tem masa wody się zmniejsza, czy to wskutek parowania czy wsiškania; przyczyna tego zjawiska nie jest dotšd wyjaœniona. Stanšwszy nad Colorado, Paganel za pierwszy geograficzny obowišzek uważał wykšpać się w wodzie, zabarwionej glinš czerwonawš. Zdziwił się niepomału, znalazłszy rzekę tak głębokš, do czego zapewne przyczyniło się topnienie œniegów w pierwszych miesišcach letnich. Szerokoœćrzeki była tak znaczna, że konie wpław jejprzebyć nie mogły. Na szczęœcie, o kilkasetsšżni wgórę rzeki znajdował się most, zwyczajem indyjskim na pasach rzemiennych wiszšcy. Podróżni zatem mogli przejœć rzekę i rozłożyć się obozem na lewym jej brzegu. Paganel, nim się udał na spoczynek, naznaczył sobie starannie na karcie położenie rzeki, zamiast owej Yaron-Dzangbo-Tchou, płynšcej w górach Tybetu, od którego obecnie tak był oddalony. Przez dwa dni następne, to jest 27-y i 28-y paŸdziernika, podróż odbywała się bez żadnego wypadku. Wszędzie napotykano tęż samš jednostajnoœć i niepłodnoœć gruntu, Trudno znaleŸć krajobraz mniej ożywiony. Jednakże zauważono, że ziemia była coraz wilgotniejsza; częœciej wypadało przebywać tak zwane "canadas", rodzaj płaszczyzn zalanych, i "esteros", naturalnekanały, zarosłe zielskiem wodnem. Wieczorem konie zatrzymały się nad brzegiem wielkiego jeziora mineralnego, Urre Lanquem, zwanego jeziorem "Gorzkiem", które w 1862 r. było œwiadkiem krwawych represyj ze strony wojska argentyńskiego. Rozłożono obóz jakzwykle, i noc byłaby przeszła bardzo dobrze, gdyby nie sšsiedztwo znacznej liczby małp i dzikich psów, wyciem i krzykami napełniajšcych powietrze - z czego powstała symfonja, jakiejby się nie wyparł kompozytor muzyki przyszłoœci. XVII. PAMPA Pampa argentyńska rozcišga się od trzydziestego czwartego do czterdziestego stopnia szerokoœci południowej. Araukańskiwyraz "pampa" znaczy "płaszczyzna trawiasta" i bardzo właœciwie zastosowanyjest do tej okolicy. Roœlinnoœć tu rozwija się w warstwie ziemi okrywajšcej grunt gliniasto-piaszczysty, czerwonawy lub żółty. Badanie tych gruntów, pochodzšcych z trzeciorzędnego okresu geologicznego, nastręczyłoby obfite Ÿródło nauce; tam w znacznej iloœci spoczywajš szkielety przedpotopowe, które Indjanie przypisujš olbrzymim pancernikom zaginionym; a pod prochem roœlinnym zagrzebana jest cała pierwotna historja tego kraju. Pampa amerykańska jest osobliwoœciš geograficznš, tak samo jak sawany6, Wielkie Jeziora lub stepy Syberji. Klimat tamtejszy miewa silniejsze upały i mrozy, aniżeli prowincja Buenos-Ayres, chociaż ta jest bardziej lšdowš, bo, jak objaœniał Paganel, ocean w zimie bardzo powolnie zwraca ciepło, w lecie przez się pochłonięte. Stšd to właœnie pochodzi, że na wyspach jednostajniejsza jest temperatura, aniżeli na lšdach7. Dlatego teżklimat zachodniej częœci pampy nie jest tak jednostajny, jak na wybrzeżach; z powodu bliskoœci oceanu Atlantyckiego, podlega on zbyt częstym zmianom. W jesieni tamtejszej, to jest w kwietniu i maju, deszcze sš tam bardzo ulewne i częste. W tej jednakże porze powietrze było suche i goršce. Po dokładnem oznaczeniu kierunku, ruszonow drogę równo z brzaskiem; grunt, gęsto zarosły krzakami, był doœć twardy, nie napotykano już wydm piaszczystych, a przeto nie było i kurzu nieznoœnego, jaki wcišż napełniał powietrze. Konie œpiesznym postępowały krokiem wœród gęstej trawy "paja brava", wœród której Indjanie chroniš się podczas burzy. W niejakich odległoœciach, lecz coraz rzadszych, na wilgotniejszych nieco gruntach rosły brzozy i roœlina zwana "Gynerium argentum", krzewišca się w bliskoœci wody słodkiej, którš konie piły zakażdem spotkaniem, jakby dla zaopatrzenia się na przyszłoœć. Thalcave, zawsze na przodzie jadšcy, wystraszał żmije bardzo zjadliwe (cholinas), których ukšszenie zabija wołu w cišgu kwadransa. Zwinny Thaouka zręcznie przeskakiwał zaroœla, dopomagajšc tym sposobem swemu panu do utorowania drogi dla koni za nim postępujšcych. Po tych równinach prostych i gładkich podróż szła poœpiesznie i łatwo; łška wszędzie była jednostajna - ani jednego kamyka nie było na sto mil dokoła. Żadnychkrajobrazów, żadnego kaprysu przyrody. Trzeba było być chyba takim jak Paganel entuzjastš uczonym i widzieć coœkolwiek tam, gdzie inni nic nie widzieli, aby się zajmować szczegółami drogi przebieganej; dla niego dosyć było krzaczka, trawki do rozpoczęcia długiej gawędy, której Robert z prawdziwem przysłuchiwał się zajęciem. Przez cały ten dzień (29 paŸdziernika) droga cišgnęła się wcišż jednostajnie. Około drugiej godziny pod kopytami końskiemi widzieć się dały na pewnej przestrzeni zbielałe koœci i szkielety dużego stada wołów. Szczštki te nie były rozsypane w linji nierównej, jakby je mogły zostawić zwierzęta z sił wyczerpane i upadajšce jedno za drugiem wgórę, to rzecz całaě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żIP†cJÖĎcKĽ’cL7,ß _M9S,€po drodze. Dlatego też nikt nie umiał wytłumaczyć tego nagromadzenia szkieletów na tak małej stosunkowo przestrzeni; Paganel nawet nic powiedzieć nie umiał - zapytał więc Patagończyka, który odpowiedział mu bez namysłu. Po otrzymaniu objaœnienia, uczony zawołał:- Czy być może! - Okrzyk ten Paganela i potwierdzajšcy skinienie głowš Thalcave'a mocno zaintrygowały ich towarzyszów, to też ciekawie zapytali o objaœnienie. - Ogień niebieski! - rzekł geograf. - Jakto, piorun mógłby wywołać takie zniszczenie, trupem położyć przeszło pięćdziesišt sztuk bydła! - rzekł Tomasz Austin. - Thalcave tak utrzymuje, a Thalcave się niemyli. Wierzę zresztš temu, bo wiem, że burze w pampie odznaczajš się nadzwyczajnš gwałtownoœciš. Obyœmy tylkosami nie doœwiadczyli tego na sobie. - Bardzo jest parno - odezwał się Wilson. - Zapewne termometr pokazuje w cieniu z jakie trzydzieœci stopni - rzekł Paganel. - To mnie bynajmniej nie dziwi - rzekł Glenarvan - czuję w całem ciele elektrycznoœć; sšdzę, że taka temperatura nie utrzyma się długo. - Och! och! - odparł Paganel - nie można takbardzo liczyć na zmianę pogody, skoro widnokręgu nie zakrywa najlżejsza chmurka. - Tem gorzej - zauważył Glenarvan - tem gorzej, bo nasze konie bardzo sš znękane upałem. A tobie, czy nie jest za goršco, mój chłopcze? - dodał, zwracaj šc się do Roberta. - Nie, milordzie - odpowiedział Robert - owszem, lubię ciepło. - Szczególniej w zimie - dorzucił poważnie major, wypuszczajšc kłšb dymu ze swego cygara. Wieczorem zatrzymano się w pobliżu opuszczonej lepianki (rancho), skleconej z gałęzi spojonych rozmoczonš ziemiš i przykrytych słomš; przytykała ona do ogrodzenia z pali nawpół zgniłych, które jednakże przydało się na schronienie dla koni, bronišce ich od napaœci lisów, nietyle szkodzšcych samym zwierzętom, ile raczej ich uprzęży. O kilka kroków od lepianki był wygrzebany dół, służšcy za kuchnię, prawie wypełniony zastygłym popiołem. Wewnštrz szałasu znaleziono ławkę, posłanie ze skóry wołowej, kociołek, rożen i rondelek do gotowania mate, napojupowszechnie używanego w całej Ameryce Południowej. Jest to herbata Indjan, którš stanowi odwar z liœci wyszuszonych na ogniu; pije się go, wcišgajšc w siebie zapomocš długich słomek. Na żšdanie Paganela, Thalcave przygotował kilka filiżanek tego napoju, który po jedzeniu bardzo smakował podróżnym. Nazajutrz, 30-go paŸdziernika, słońce od samego rana piekło dokuczliwie; skwar byłnieznoœny, a jak na nieszczęœcie, po drodzenigdzie najmniejszego cienia znaleŸć nie było można. Mimo to jechano wytrwale, dšżšc cišgle na wschód. Kilka razy podróżninapotkali ogromne stada bydła, które, nie mogšc się paœć na takim upale, leżało na ziemi wycišgnięte leniwie bez niczyjego dozoru; psy tylko (przyzwyczajone do ssania owiec, gdy im pragnienie dokucza) strzegły tych licznych stad rogacizny. Trzeba dodać, że zwierzęta te sš bardzo łagodne i że nie majš owej wrodzonej odrazy do czerwonego koloru, jaka cechujerogaciznę europejskš. Około południa znużone jednostajnoœciš oczy podróżnych dostrzegły nareszcie pewnš zmianę w krajobrazie pampy. Roœlinytrawiaste stawały się coraz rzadsze; miejsce ich zajęły chude łopiany, i olbrzymie chwasty, wysokoœci dziewięciu blisko stóp, któremi uraczyćby się mogły osły całej kuli ziemskiej. Thalcave zwrócił uwagę podróżnych na tę nagłš zmianę i zupełnš jałowoœć gruntu. - Nie gniewa mnie ta zmiana - rzekł Tomasz Austin - trawa, cišgle trawa i nic więcej, jak tylko trawa, to już wreszcie nudzić zaczynało. - Ale gdzie trawa tam i woda - odpowiedziałmajor. - Och! znajdziemy i tak niejednš jeszcze na drodze rzekę. Gdyby Paganel był słyszał tę rozmowę, nieomieszkałby zapewne powiedzieć, że na przestrzeni pomiędzy Colorado a górami prowincji argentyńskiej rzek jest bardzo mało; lecz w tej chwili zajęty był objaœnieniem Glenarvanowi faktu, na który lord zwrócił jego uwagę. Od pewnego czasu w powietrzu czuć się dawał zapach dymu, pomimo że na widnokręgu nigdzie nie było widać ognia, nic nie wskazywało pożaru oddalonego i żadna przyczyna naturalna nie usprawiedliwiała tego zjawiska. Wkrótce ten zapach jakby spalonej trawy stał się tak mocny, że poczšł zadziwiać i niepokoić podróżnych, oprócz Paganela i przewodnika.Uczony geograf rozumiał rzecz całš i tak jš objaœnił swym przyjaciołom: - Nie widzimy ognia - mówił on - a czujemydym; ale "niema dymu bez ognia", jak mówiprzysłowie tak dobre w Ameryce, jak i w Europie. Musi więc być ogień gdziekolwiek, choćby daleko. Płaszczyzny pampy, niczem nie zatrzymujšce przecišgu powietrza, pozwalajš czuć zapach ziół płonšcych w odległoœci może jakich siedemdziesięciu mil angielskich, albo i więcej. - Siedemdziesięciu mil! - powtórzył major zpowštpiewaniem. - Nieinaczej, kochany majorze - odpowiedział Paganel - i dodam to tylko, że takie pożary zdarzajš się tu często na ogromnych przestrzeniach. - Któż podpala łški? - spytał Robert. - Czasem piorun, gdy upał zbytnio wysuszy trawy, a czasami też ręka Indjan. - I w jakimże to celu? - Twierdzš oni - i nie wiem już, na czem opierajš to swoje twierdzenie - że po każdym takim pożarze trawy lepiej rosnš. Byłby to w takim razie œrodek odżywiania gruntu zapomocš popiołu. Lecz ja sšdzę, żepożary te służš raczej do wytępienia miljardów owadów pasorzytnych, bardzo dokuczajšcych bydłu. - Ależ ten tak energiczny œrodek - rzekł major - może zabić i bydło, pasšce się na tych równinach? - Zapewne, że ginie go pewna Iiczba, ale cóż to znaczy na takš masę! - Nie chodzi mi o nie - mówił Mac Nabbs - ale o podróżnych, przebywajšcych tę prowincję, którzy mogš niespodzianie znaleŸć œmierć w płomieniach. - A właœnie! - zawołał Paganel z wyraŸnš oznakš zadowolenia - i to się zdarza niekiedy - a nawet przyznam, że radbym być œwiadkiem podobnego widowiska. - Ach, wyborny jest ten nasz mędrzec - rzekł Glenarvan - z zamiłowania do nauki gotówby się dać żywcem spalić! - Nie tak bardzo, mój szanowny lordzie, Cooper bowiem w swych pismach podaje łatwy i prosty sposób uchronienia się od płomieni w takim razie, przez wyrwanie trawy na kilka sšżni wokoło. Otóż wiedzšc to, nietylko że nie obawiam się pożogi, ale owszem pragnę jej z całej duszy. Jednakże nie spełniły się goršce pragnieniauczonego Paganela: spiekł się wprawdzie porzšdnie, ale jedynie od słońca, które paliło bez miłosierdzia. Konie dyszały pod znojem tej podzwrotnikowej temperatury, anie było nawet nadziei znalezienia gdzie choć trochę cienia; czasem tylko chmurka przelotna na chwilę przesłoniła tarczę słonecznš - lecz i to trwało bardzo krótko,bo słońce zaraz się wychylało, i z nowš siłš paliło zwapniony grunt pampy. Wilson mylił się widocznie, twierdzšc, że nieraz jeszcze znajdš podróżni obfitoœć wody na drodze. Przy nieznoœnym upale pragnienie dokuczało okropnie, a tu nietylkożadnej rzeki nie było na gruncie zupełnie płaskim, ale nawet sztuczne sadzawki, wygrzebane przez Indjan, wyschły doszczętu. Widzšc takš cišgłš posuchę, Paganel poczšł się trwożyć na serjo i z pewnym niepokojem pytał przewodnika, gdzie spodziewa się znaleŸć wodę? - W jeziorze Salinas - odpowiedział Thalcave. - A kiedyż do niego dojedziemy? - Jutro wieczorem. Argentyńczycy, gdy podróżujš w pampie, kopiš zazwyczaj studnie i znajdujš wodę w głębokoœci kilku sšżni; lecz podróżni nasi nie mogli użyć tego œrodka, jako nie zaopatrzeni w potrzebne do tego narzędzia.Musieli więc poprzestać na bardzo szczupłych porcjach wody ze swego zapasu, które nie zdołały zaspokoić w zupełnoœci pragnienia. Po przejechaniu trzydziestu mil w cišgu tego dnia, zatrzymano się wieczorem. Każdypragnšł wypoczynku po tylu trudach, a tu jak na nieszczęœcie noc była jednš z najprzykrzejszych, z powodu chmary natrętnych komarów i innych owadów. Pojawienie się ich było zapowiedziš zmiany wiatru, który rzeczywiœcie zwrócił się na północ. Dokuczliwie te owady znikajš zwykle z nastaniem wiatru południowego, lub południowo-zachodniego. O ile major potrafił zachować swojš zimnš krew nawet wobec tych drobnych nieprzyjemnoœci życia, o tyle Paganel niecierpliwił się i zżymał. Klšł komary i wszystkie owady, żałujšc, że nie ma wody kwasem zaprawnej, któraby uœmierzała nieco ból, wywołany przez ich ukšszenia, achociaż go major uspokajał, jak mógł i umiał, tłumaczšc, że Bogu raczej dziękować wypada za to, że z trzechkroć stu tysięcy gatunków owadów, jakie liczš naturaliœci, ma się tylko z dwoma z nich do czynienia - wstał jednak nazajutrz w bardzo złym humorze. Chcšc zdšżyć na wieczór do jeziora Salinas,potrzeba było o brzasku wyruszyć w drogę. Konie były bardzo zmęczone; upadały z pragnienia, a jeŸdŸcy mogli im dać tylko bardzo małš i całkiem niewystarczajšcš porcję napoju. Posucha stała się jeszcze większš, a upał dokuczałcoraz bardziej pod wpływem wiatru północnego, który w pampie jest tem, czemsimum w Afryce. Jednostajnoœć podróży dnia tego przerwanabyła na chwilę. Mulrady, jadšcy przodem, zawrócił konia i oznajmił zbliżanie się oddziału Indjan. Każdy z innem uczuciem przyjšł wiadomoœć o takiem spotkaniu. Glenarvan myœlał o wiadomoœciach, jakich mu będš mogli dostarczyć dzicy o losie rozbitków z Britanji. Thalcave przeciwnie całkiem nie był zadowolony ze spotkania nadrodze Indjan koczujšcych, których miał poprostu za złodziei i rabusiów i wolałby ich uniknšć. Idšc za jego radš, podróżni skupili się i broń nabili. Wypadało być wpogotowiu na wszelki wypadek. Wkrótce ujrzano oddział Indjan, lecz ponieważ składał się tylko z dziesięciu ludzi, Patagończyk uspokoił się znacznie. Gdy Indjanie zbliżyli się na jakie sto kroków, można ich było rozróżnić z łatwoœciš. Byli to dzicy z owego pokolenia, które generał Rosas zniósł w 1833 r. Czołaich wyniosłe, wzrost wysoki, cera oliwkowa cechowały piękny typ plemienia indyjskiego. Odziani byli w skóry guanaków; dzidy długoœci dwudziestu stóp, noże, proce i lassa stanowiły ich uzbrojenie, a łatwoœć w kierowaniu końmi wykazywała bardzo zręcznych jeŸdŸców. Zatrzymawszy się, jak powiedzieliœmy, w odległoœci stu kroków, usiłowali widocznie krzykami i znakami nawišzać rozmowę z podróżnymi. Glenarvan chciał podjechać ku nim; lecz zaledwie zrobił kilkanaœcie kroków, cały oddział zawrócił konie i znikł z szybkoœciš nadzwyczajnš, a zmęczone konie podróżnych nigdyby go doœcignšć nie zdołały. - Ha, tchórze! - krzyczał Paganel. - Rzeczywiœcie - zauważył Mac Nabbs - jakna uczciwych ludzi, za prędko uciekajš. - Kto sš ci Indjanie? - spytał Paganel przewodnika. - Gauche - odpowiedział Patagończyk. - Gauche! - powtórzył Paganel, zwracajšc się ku swym towarzyszom - gauche! - A więc niepotrzebnie tyleœmy robili przygotowań! Nie było się czego obawiać! - A to dlaczego? - spytał major. - Ponieważ gauche sš to spokojni mieszkańcy wiosek. - Tak sšdzisz, Paganelu? - Pewny tego jestem. Musieli nas wzišć za rabusiów i dlatego uciekli. - Jabym sšdził raczej, że nie œmieli nas zaczepiać - odpowiedział Glenarvan, niezadowolony z tego, że nie mógł pomówićz nimi. - I ja tegoż samego jestem zdania - dodał major - bo jeœli się nie mylę, to gauchy bardzo sš niebezpieczni i zuchwali złodzieje. - Bardzo przepraszam! - zawołał Paganel i zaczšł tak goršco bronić swej tezy etnograficznej, że zdołał poruszyć zimnego nawet majora do tego stopnia, iż ten mu odpowiedział: - Zdaje mi się, że jesteœ w błędzie, panie Paganelu. - Jestem w błędzie! - wrzasnšł zapalony geograf. - Tak. Thalcave nawet uważał tych Indjan za rabusiów, a Thalcave z pewnoœciš zna się na tem dobrze. - Otóż Thalcave omylił się tym razem - odparł Paganel z widocznem niezadowoleniem. - Gauche sš rolnikami i pasterzami, nic więcej; ja sam pisałem o tem w znanej broszurze o mieszkańcach pampy. - Więc popełniłeœ gruby błšd, panie Paganelu, piszšc takie rzeczy. - Ja popełniłem błšd, panie Mac Nabbs? - Może być, że przez roztargnienie tylko - odrzekł major z naciskiem - i życzę ci sprostować to przy następnem wydaniu. Paganel do żywego był dotknięty tš sprzeczkš a bardziej jeszcze żartami ze swych wiadomoœci geograficznych, i stopniowo tracił coraz bardziej na humorze. Aż wreszcie wybuchnšł: - Wiedz, mój panie, że moje ksišżki nie potrzebujš sprostowań tego rodzaju. - Mniemam, że i owszem, a przynajmniej wtym razie - odparł uparty Mac Nabbs. - Widzę, że pan jesteœ w kłótliwem usposobieniu! - zawołał Paganel. - A ja widzę, że pan jesteœ cierpki! - odrzekł major. Rozmowa, jak widzimy, przybierała obrót całkiem niespodziany, a w rzeczy samej przedmiot niewart był sporu. Glenarvan uważał za potrzebne wdać się w tę sprawę. - Istotnie - rzekł - widzę, że jeden z was jest cierpki, a drugi w usposobieniu do sprzeczki i dziwi mnie jedno i drugie. Patagończyk, nie rozumiejšc nawet powodu sprzeczki, odgadł, że dwaj przyjaciele byli w nieporozumieniu; poczšł się więc uœmiechać i rzekł spokojnie: - To wiatr północny. - Wiatr północny! - krzyknšł Paganel. - Cóż tu wiatr północny ma do tego wszystkiego?- Ach, tak, tak - wtršcił Glenarvan - to prawda, że to wiatr północny jest przyczynš waszego usposobienia! Słyszałem już o tem, że w Południowej Ameryce wiatr ten bardzo wpływa na rozdrażnienie systemu nerwowego! - Klnę się na œwiętego Patryka, Edwardzie, że masz słusznoœć - rzekł major z głoœnym œmiechem. Lecz zawzięty Paganel nie mógł się uspokoić i zwrócił znów swe rozdrażnienie przeciwko Glenarvanowi, bioršc za żart jego wmieszanie się w tę sprawę. - Tak jest, milordzie, naprawdę czuję, że mój system nerwowy jest całkiem rozstrojony. - Wierzaj mi, Paganelu, że to nic innego, jak wpływ północnego wiatru, który w pampie do zbrodni czasami przywodzi. - Do zbrodni! - wrzasnšł uczony. - Jakto, jawyglšdam, jak człowiek, który chce popełnić zbrodnię? - Nie mówię tego. - Powiedz więc lepiej odrazu, że ciebie samego chcę zamordować! - Ach - odpowiedział Glenarvan, œmiejšc sięmimowoli - obawiam się tego. Bogu dzięki, że wiatr północny nie trwa dłużej nad dzień jeden! Na te wyrazy wszyscy głoœnym œmiechem zawtórowali Glenarvanowi. Paganel nie posiadał się ze złoœci; odszedł na stronę, aby nie wybuchnšć gniewem, a w kwadras póŸniej zapomniał wszelkiej urazy. O ósmej wieczorem Thalcave, wysunšwszy się przodem, oznajmił bliskoœć jeziora tyle upragnionego. W kwadrans póŸniej podróżni wjechali na urwiste wybrzeża jeziora Salinas, gdzie jednak smutne czekało ich rozczarowanie... Jezioro wyschło aż do dna. XVIII. POSZUKIWANIE WODY Jezioro Salinas kończy szereg lagun, wišżšcych się z górami Ventana i Guamini. Liczne wyprawy przybywały tam dawniej z Buenos-Ayres dla zaopatrzenia się w sól, której wody jego zawierajš w sobie znacznš iloœć. Lecz w tej chwili woda, ulotniwszy się wskutek nadzwyczajnych upałów, pozostawiła na dnie jeziora tylko ogromne błyszczšce zwierciadło soli. Thalcave, mówišc o wodzie zdatnej do picia w jeziorze Salinas, miał na myœli wodę rzek do niego wpadajšcych, które jednak teraz, równie jak i ono, wyschły zupełnie. Palšce promienie słońca wypiły wszystko. Grono podróżnych ciężko było zasmucone, widzšc, że dokuczliwego pragnienia zaspokoić nie będzie mogło. Trzeba się było na coœ zdecydować. Reszta wody, dochowanej w workach skórzanych, tak była zepsuta, że w żaden sposób za napój służyć nie mogła. Pragnienie dokuczało straszliwie. Głód i bezsennoœć niczem były wobec tego uczucia. Strudzeni podróżni znaleŸli schronienie pod skórzanymnamiotem (rukah), opuszczonym przez dzikich; biedne koniska legły nad brzegami jeziora i ze wstrętem szczypały słone roœliny i wyschłš trzcinę. Skoro się wszyscy jako tako umieœcili w namiocie, Paganel spytał przewodnika, co radzi czynić. Doœć długš prowadzili rozmowę, z której Glenarvan kilka zaledwiesłów pochwycić zdołał. Thalcave mówił ze zwykłym sobie spokojem; Paganel machał rękami i dowodził za dwu. Po kilku minutachtakiej rozmowy, Patagończyk najobojętniej skrzyżował ręce na piersi. - Co on mówi? - zapytał Glenarvan - jeżeli dobrze zrozumiałem, to zdaje mi się, że radzi, abyœmy się rozdzielili. rę, to rzecz całaě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żNP)cOy˜cP/cQ@+^RU9+€- Tak, na dwa obozy - odpowiedział Paganel.- Ci, których konie tak sš wycieńczone trudami i pragnieniem, że już dalej iœć nie zdołajš, niechaj się wlokš, jak mogš, cišglewzdłuż trzydziestego siódmego równoleżnika. Inni, majšcy lepsze konie, wyprzedzajšc ich na tejże samej drodze, pojadš na poszukiwanie rzeki Guamini, którao trzydzieœci mil stšd wpada do jeziora San-Lucas. Jeœli znajdš wodę w dostatecznej iloœci, poczekajš na swych towarzyszy nad brzegami tej rzeki - jeœli zaœ wody brak, w takim razie wyjadš naprzeciw nich, aby im oszczędzić podróży bezużytecznej. - A wtedy? - zapytał Tomasz Austin. - Wtedy trzeba się będzie zdecydować na zawrócenle ku południowi i przejechać co najmniej sledmdziesišt pięć mil, aż do pierwszych rozgałęzień gór Ventana, gdzie rzeki sš bardzo liczne. - Rada jest dobra - powiedział Glenarvan - ipowinniœmy posłuchać jej bezzwłocznie. Mój koń niezbyt jeszcze na siłach wycieńczony, ja więc gotów jestem towarzyszyć Thalcave'owi. - Och! milordzie, weŸ i mnie ze sobš - prosił Robert, jakgdyby chodziło o miłš przechadzkę. - Ale czy siły ci pozwolš, mój chłopcze? - BšdŸ spokojny, milordzie; koń mój tak ochoczy, że gwałtem rwie się naprzód. - Dobrze, moje dziecię, dobrze, jedŸ z nami- odpowiedział Glenarvan rad w duszy, iż nie rozłšczy się z Robertem. - Bylibyœmy chyba bardzo niezdarni, gdybyœmy nie zdołali we trzech znaleŸć wody œwieżej i zdatnej do picia. - A ja? - spytał Paganel. - Ty, kochany panie Paganelu - odezwał się major - musisz zostać przy rezerwie. Znasz zanadto dobrze i trzydziesty siódmy równoleżnik i rzekę Guamini, i całš pampę, abyœ nas miał opuszczać. Ani ja, ani Wilson,ani Mulrady nie potrafilibyœmy znaleŸć przewodnika w punkcie umówionym. Tymczasem œmiało i z zupełnem zaufaniem będziemy postępować pod twš zaszczytnš wodzš, dzielny Jakubie Paganelu. - Poddaję się okolicznoœciom - poważnie odrzekł Paganel, zadowolony z objęcia dowództwa. - Ale strzeż się roztargnień, na miłoœć Boskš - dodał major - nie zaprowadŸ nas czasem przez pomyłkę tam, gdzie iœć nie potrzeba - na wybrzeża oceanu Spokojnego,naprzykład. - Wartoby ci to zrobić, nieznoœny majorze! - zawołał Paganel z uœmiechem. - Jednakżepowiedz mi, kochany milordzie, jak zrozumiesz mowę przewodnika? - Przypuszczam - odpowiedział Glenarvan - że nie będziemy potrzebowali o niczem mówić. Zresztš, przy pomocy kilku wyrazów hiszpańskich, jakie umiem, w razie nagłej potrzeby może jakkolwiek potrafię się z nim porozumieć. - JedŸ więc, mój zacny przyjacielu - odparłPaganel. - Zanim to wszakże nastšpi, zjedzmy wieczerzę i spróbujmy snem trochę pokrzepić zmęczone ciało. Po wieczerzy tem przykrzej czuć się dawałbrak wody; udano się na spoczynek. Paganelowi œniły się jakieœ wielkie potoki, kaskady, rzeki, rzeczułki, stawy, Ÿródła, a nawet karafki z wodš. Widmo to, jak zmora, œcigało go we œnie. Nazajutrz o szóstej z rana już konie Thalcave'a, Glenarvana i Roberta czekały osiodłane; napojono je resztkš wody, któršbiedne stworzenia połknęły z chciwoœciš, jakkolwiek wcale nie była œwieża, ani smaczna. Trzej jeŸdzcy wskoczyli na siodła. - Do zobaczenia! - zawołali major, Austin, Wilson i Mulrady. - A starajcie się nie wracać - dorzucił Paganel. Wkrótce potem Glenarvan, Robert i Patagończyk, nie bez pewnego wzruszenia iżalu, stracili z oczu oddzialik, powierzony przezornoœci i zręcznoœci uczonego geografa. "Desertio de las Salinas", przez które obecnie przejeżdżali, była to rozległa płaszczyzna gliniasta, pokryta wynędzniałemi krzewinami wysokoœci dziesięciu stóp, niewielkiemi mimozami, które Indjanie zowiš "curra-mammel" - i pewnš krzewiastš roœlinš (jume) obfitujšcšw sodę. Tu i owdzie słońce odbijało się jaskrawo w dużych płytach soli, zdaleka wyglšdajšcych, jak ogromne bryły lodu: nadawało to pustyni charakter bardzo oryginalny. Inny całkiem widok przedstawiały góry Ventana o oœmdziesišt mil dalej na południe,to jest w punkcie, do którego może podróżni byliby zmuszeni dojœć, gdyby się przekonali, że rzeka Guamini wyschła. Kraj ten, zwiedzany w 1835 r. przez kapitana Fitz-Roya, dowodzšcego wówczas wyprawš fregaty "Beagle", nadzwyczaj jest żyzny; znajdujš się tam najlepsze na całem terytorjum Indjan pastwiska. Północno-zachodnia pochyłoœć gór pokryta jest bujnš trawš i roœlinami drogocennemi: pomiędzy innemi znajduje się tam "algar robo", rodzaj œwiętojańskiego drzewa, którego owoc ususzony i utarty służy do robienia chleba, przez Indjan dosyć lubionego: "quebracho białe", o gałęziach długich i giętkich, zwieszonych, jak u brzozy europejskiej; "quebracho czerwone", o drzewie niezniszczalnem; "nandubay", drzewo zapalajšce się z wielkšłatwoœciš i będšce powodem częstych pożarów; "viraro", którego kwiaty fiołkowe układajš się stożkowato; wreszcie "timbo", którego wielka korona strzela do 80 stóp wgórę, dajšc pod swemi konarami całemu stadu bydła schronienie przed skwarem słonecznym. Argentyńczycy pokilkakroć już próbowali rozkolonizować tę bogatš krainę, ale im zawsze przeszkadzała nieprzyjaŸń Indjan. Łatwo można było wnosić, że z grzbietu tych gór spływajš rzeki bardzo obfite, dostarczajšce wody potrzebnej do utrzymania takiej urodzajnoœci; i rzeczywiœcie znajdowały się one, ale w odległoœci stu trzydziestu co najmniej mil na południe. Thalcave zatem miał słusznoœć, że dšżył najpierw do Gamini, która nietylko, że znajdowała się najbliżej,ale ponato nie zwracała podróżnych z ich drogi. Konie galopowały z ochotš, jakby przeczuwajšc, dokšd zdšżajš. Thauka szczególniej zdawał się być niezmordowany: jak ptakprzebiegał przez Ÿródła wyschnięte i krzaki mimoz, ze rżeniem radosnem, stanowišcem wróżbę pomyœlnš. Przykład ten zagrzewał powolniejsze konie Glenarvana i Roberta, to też podšżały za swym dzielnym przewodnikiem. Thalcave siedział na siodle jak przykuty - niekiedy tylko oglšdał się poza siebie, aby nie stracić z oka Roberta, iwidocznie był zadowolony, widzšc, jak chłopiec wybornie kieruje swym rumakiem. - Brawo, Robercie - mówił Glenarvan - Thalcave jest z ciebie zadowolony, wyczytuję to z jego twarzy. - Nie wiem czemu - milordzie. - Że się tak wybornie trzymasz na koniu. - O, tylko że mocno siedzę i nic więcej - odpowiedział Robert, lecz rumieniec zadowolenia oblał piękne jego lica. - To najważniejszy przymiot jeŸdzca - rzekł Glenarvan - jesteœ skromny, mój chłopcze, to dobrze: ale ja ci przepowiadam, że będziesz kiedyœ chlubš sportu londyńskiego. - A cóżby na to powiedział mój ojciec, który chce, żebym był żeglarzem? - Jedno drugiemu nie przeszkadza; bo chociaż nie wszyscy kawalerzyœci sš dobrymi marynarzami, jednakże każdy marynarz może być dobrym jeŸdŸcem; bujanie się okrętu na falach uczy dobrego trzymania się na nogach, a przeto i na siodle; reszta łatwo się nabywa. - Biedny mój ojciec! Ach! jakże on ci podziękuje, milordzie, jeœli go ocalić zdołamy. - Bardzo kochasz ojca, Robercie? - O! bardzo, milordzie! on był dla nas tak dobry, o nas tylko myœlał zawsze: z każdejswej podróży przywoził nam pamištki ze wszystkich krajów, jakie zwiedzał. O! gdybyœ go znał, jestem pewny, że kochałbyœ go także. Maria bardzo jest do niego podobna; jej głos łagodny i miły zupełnie przypomina mowę naszego drogiego ojca, choć głos taki dziwny jest umarynarza, nieprawdaż? - Zapewne, Robercie - odrzekł Glenarvan. - Widzę go jeszcze - mówił dalej chłopiec, jakby mówišc sam do siebie - poczciwe, dzielne nasze ojczysko. Gdy byłem mały, usypiał mnie na kolanach starš szkockš piosenkš o jeziorach naszego kraju. Dziœ jeszcze niewyraŸnie snuje mi się ta nuta w pamięci; Maria także niekiedy jš sobie przypomina. Ach, milordzie! Nie wiem, czy dziœ potrafiłbym go tak kochać; zdaje się, że trzeba być małym dzieckiem, aby umieć tak bardzo kochać swego ojca. - A dorosłem, aby go potrafić szanować - odpowiedzał lord Edward, wzruszony słowy, wyrywajšcemi się z młodzieńczej duszy. W czasie tej rozmowy konie zwolniły biegu i szły stępa. - Znajdziemy go, nieprawdaż? - odezwał sięznów Robert po chwili milczenia. - Tak, sšdzę, że powinniœmy go znaleŸć - odrzekł Glenarvan - Thalcave już nas na œlad wprowadził, a ja ufam temu człowiekowi. - To dzielny człowiek, ten Indjanin! - zauważył Robert. - Niezawodnie. - Wiesz co, milordzie? - Cóż takiego. - Masz samych zacnych ludzi przy sobie. Lady Helena, którš tak bardzo kocham, major ze swojš powagš, poczciwy kapitan Mangles, uczony a zabawny Paganel i ci majtkowie z załogi Duncana, tacy odważni itak do ciebie przywišzani! - Wiem o tem dobrze, mój chłopcze, znam ich wszystkich. - Ale ty, milordzie, jesteœ najlepszy ze wszystkich. - O tem to już nie wiem, moje dziecię. - Powinieneœ wiedzieć, milordzie - odrzekł Robert, chwytajšc rękę Glenarvana i niosšc jš do ust z poszanowaniem. Lord Edward potrzšsnšł lekko głowš. Rozmowę dalszš przerwał przewodnik, dajšcy rękš znaki, aby poœpieszali. Czas byłbardzo drogi i œpieszyć się wypadało, pomnšc na tych, którzy zostali. Przyœpieszono biegu, lecz dla koni widocznietrudno już było biec dalej - trzeba było dać im wypoczynek; biedne stworzenia nie chciały nawet jeœć podanej im suchej, wypalonej na słońcu lucerny. Glenarvan coraz bardziej się niepokoił; jałowoœć gruntu nie zmniejszyła się bynajmniej, a brak wody mógł bardzo nieszczęœliwe sprowadzić następstwa. Thalcave nic nie mówił, sšdzšc zapewne, żedoœć będzie czasu, aby rozpaczać, gdy się pokaże, że Guamini wyschła - jeœli tylko rozpacz ma wogóle przystęp do duszy Indjanina. Trzeba było ruszać dalej; konie, znaglane biczem i ostrogš, chcšc nie chcšc, musiały w dalszš wyruszyć drogę, ale szły krokiembardzo powolnym. Thalcave mógł był ich wyprzedzić. Koń jegow przecišgu najwyżej kilku godzin byłby gozaniósł nad brzegi rzeki. Indjanin myœlał już może nawet o tem, ale nie chciał pozostawić swych towarzyszów wœród tej nagiej pustyni. Thauka drżał i pienił się z niecierpliwoœci, postępujšc tak wolno, ale powstrzymywała go ręka wprawna pana, a bardziej jeszcze jego wyrazy. Thalcave naprawdę rozmawiałze swym koniem, który go rozumiał wybornie, chociaż nie odpowiadał. JeŸdziec nawzajem też pojmował swego konia; zmyœlne zwierzę, podnoszšc łeb wgórę, klaskało językiem, jakby smakujšc wilgoć, napełniajšcš powietrze; Indjanin ufał instynktowi swego konia, i pewny był, że woda jest niedaleko. Zachęcał więc swych towarzyszów, tłumaczšc im niecierpliwoœć swego konia; ich konie także rzecz zrozumiały, bo, dobywajšc ostatnich sił, pogalopowały za Patagończykiem. Około trzeciej godziny, w niedalekim załamie, ukazała się biała wstęga, w której drgał odblask jasnych promieni słonecznych. - Woda! - zawołał Glenarvan radoœnie. - Woda! woda! - powtarzał mały Robert. Nie potrzebowali już popędzać koni; biedne stworzenie poczuły w sobie odżywajšce siły i same unosiły ich pędem niepowstrzymanym. To też po kilku minutachstanęły u rzeki Guamini i, choć nierozkiełznane, rzuciły się po piersi w płyn dobroczynny. - Ach! jak to przyjemnie! - mówił Robert, pijšc z chciwoœciš. - BšdŸ umiarkowany, chłopcze - radził Glenarvan, nie dajšc bynajmniej z siebie przykładu. Thalcave pił pomału, ale długo; myœlałby kto, że całš rzekę wypije. - Przyjaciele nasi - rzekł Glenarvan - nie doznajš zawodu. Przybywszy tu, znajdš obfitoœć czystej i smacznej wody, jeœli tylko Thalcave nie wypije wszystkiego. - Czy nie możnaby wyjechać naprzeciw nich? - zapytał Robert - oszczędzilibyœmy im kilka godzin męczarni i niepokoju. - Zapewne, mój chłopcze, ale w czemże zanieœć im wodę? Flaszki nasze pozostały przy Wilsonie. Lepiej już poczekać, jakeœmysię umówili. Miarkujšc po czasie i liczšc, żestępa jadš, sšdzę, że powinniby zdšżyć tu na noc; przygotujmy więc raczej dla nich dobre posłanie i wieczerzę. Thalcave, nie czekajšc propozycji Glenarvana, sam się domyœlił i poczšł szukać miejsca wygodnego na spoczynek. Szczęœliwym trafem znalazł na brzegu rzeki miejsce z trzech stron ogrodzone dla stad, jakie tam przypędzano; a ponieważ towarzysze Thalcave'a nie obawiali się spaćpod gołem niebem, nocleg przeto był już zapewniony. Tymczasem strudzeni podróżš wycišgnęli się na słońcu, aby wysuszyć choć trochę odzienie wodš przesišknięte. - No - rzekł Glenarvan - teraz, gdy już mamy miejsce na wypoczynek, pomyœlmy o wieczerzy; trzeba, aby nasi przyjaciele bylizadowoleni z kurjerów naprzód wysłanych. Możeby nieŸle było popolować z godzinkę; czy masz ochotę, Robercie? - Owszem - odpowiedział Robert, zrywajšc się ze strzelbš w ręku. Wybrzeża rzeki zdawały się być miejscem schadzki dla zwierzyny całego tego kraju. Stadami unosiły się w powietrzu tinamusy8,jarzšbki czarne, siewki, zwane tam "teru-teru", chróœciele z żółtemi piórkami ikurki wodne o pysznej zielonej barwie. Czworonożnej zwierzyny nie było widać, lecz Thalcave znakami pokazywał, że ukrywa się w gęstej trawie i zaroœlach. Strzelcy zaledwie o kilka posunęli się kroków, a już mieli do czego strzelać i to do najgrubszej zwierzyny pampy. Zaczęły pomykać w ogromnych stadach sarny i guanaki - ale stworzenia te były tak lękliwe, że trudno je było na strzał podejœć. Myœliwcy zwrócili się zatem do zwierzyny mniej płochej, a równie jak tamta smacznej i pożywnej, tak, że w niedługim czasie ubili dwanaœcie sztuk kuropatw i ogromnych chróœcieli. Thalcave ze swej strony odbył polowanie na rodzaj strusia, właœciwego tylko pampie i zwanegotam "nandu". Ponieważ ptak ten bardzo szybko bieży, Indjanin przeto wprost na niego wypuœcił swego konia i usiłował doœcignšć go w pierwszym zaraz pędzie, gdyż inaczej nandu zmęczyłby zanadto konia częstem rzucaniem się na różne strony. Thalcave, zbliżywszy się na pewnš odległoœć, z nadzwyczajnš szybkoœciš i bardzo zręcznie zarzucił lasso na strusia: w kilka minut potem olbrzymi ptak już leżałna ziemi. Patagończyk schwytał go nie dla samej tylko przyjemnoœci polowania; nandu ma wyborne mięso, a Thalcave chciał także przyłożyć się do wspólnej uczty. Powróciwszy do miejsca wypoczynku, podróżni zajęli się zaraz przyrzšdzeniem wieczerzy, której częœć zjedli z wielkim smakiem, popijajšc wybornš wodš, lepszš może w tej chwili od wszystkich win całegoœwiata, a nawet od sławnej usquebaugh9, tak wysoko cenionej w całej Szkocji. Nie zapomniano ani o majšcych nadjechać towarzyszach, ani o koniach, którym podano œwieżej trawy na paszę i na posłanie. Posiliwszy się, trzej podróżni, owinięci w swe poncha, układli się na miękkiej trawie, zwykłem posłaniu myœliwskiem w pampie. XIX. CZERWONE WILKI Nadeszła noc. Była to noc na nowiu, podczas której księżyc niewidzialny jest dlawszystkich mieszkańców ziemi. Drogę rozjaœniało tylko słabe, niewyraŸne œwiatełko gwiazd. Na widnokręgu zachmurzonym niknęły konstelacje zodjaku.Wody rzeki Guamini bez najmniejszego szmeru płynęły, jak długa smuga oliwy, rozlanej na płycie marmurowej. Ptaki, zwierzęta i płazy wypoczywały po dziennym trudzie; cisza pustyni zaległa niezmierzonš przestrzeń pampy. Glenarvan, Robert i Thalcave ulegli powszechnemu prawu natury - leżšcych na miękkiej trawie zmorzył sen głęboki. Konie zmęczone rozcišgnęły się na ziemi; jeden tylko Thauka, jak prawdziwy rasowiec, spał stojšc, w samym œnie nawet wspaniały, piękny, gotów wyskoczyć na pierwsze skinienie swego pana. Cisza zupełna panowała w ogrodzeniu, i tylko węgle dogorywajšcego ogniska, powoli gasnšc, rzucały ostatnie swe blaski, rozjaœniajšce chwilami ciemnoœć milczšcš. Jednakże około godziny dziesištej Indjanin obudził się po œnie krótkim i, utkwiwszy pod œcišgniętemi brwiami oczy w punkt jeden, nastawił ucha w stronę stepu. Widocznie starał się zbadać dŸwięk jakiœ nieuchwytny. Wkrótce wyraz niepokoju wystšpił na twarz jego, zwykle tak nieruchomš. Czy odczuwał zbliżanie się włóczęgów indyjskich, albo też jaguara i innych zwierzšt niebezpiecznych, nierzadko spotykanych w sšsiedztwie rzek? Ostatnie przypuszczenie wydało mu się widać prawdopodobne, bo szybko rzucił okiem na nagromadzony zapas paliwa, a widzšc, że ten nie na długo wystarczyć może, i. rę, to rzecz całaě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żSP@cT­ cU=ëcV(+ň cW9[*zatrwożył się na samš myœl nadejœcia dzikich bestyj, rozzuchwalonych ciemnoœciš.Nie można było nic innego zrobić, jak tylkoczekać. Thalcave oparł łokcie na kolanach, na dłoniach twarz i wytężył wszystkie swezmysły, jak człowiek, którego ze snu zbudziła nagła trwoga. Przeszła godzina. Każdy na miejscu Thalcave'a byłby, wobec zupełnej ciszy w powietrzu, rzucił się na posłanie; lecz tam, gdzie obcy niczego się niedomyœlał, instynkt wrodzony Indjanina przeczuł i odgadł bliskie niebezpieczeństwo. Gdy tak czuwał bacznie, koń jego zarżał głucho i nozdrza wycišgnšł, jakby coœ wietrzył. Patagończyk podniósł się szybko. - Thauka czuje nieprzyjaciela - rzekł sam do siebie i zaczšł się rozglšdać po równinie. Cicho tam jeszcze było, ale niezupełnie spokojnie. Thalcave dostrzegł cienie, ostrożnie przesuwajšce się przez gęstwinę trawy. Tu i owdzie błyszczały jasne jakieœ punkty, krzyżujšce się w różnych kierunkach. Przelotne te gwiazdki można było wzišć za lampyry (owady fosforyczne), tak gęsto w tamtych stronach ukazujšce się wœród nocy. Lecz Thalcave nie omylił się - wiedział on, z jakim ma do czynienia nieprzyjacielem; nabił swój karabin i stanšł na czatach tuż przy ogrodzeniu. Niedługo czekał. Dziwny, okropny wrzask, będšcy połšczeniem wycia i szczękania, rozległ się na pampie. Odpowiedziš na niego był wystrzał z karabinu, po którym nastšpił hałas piekielny. Glenarvan i Robert, zbudzeni nagle, zerwali się z posłania. - Co to jest? - zawołał młody Grant. - Czy Indjanie? - spytał Glenarvan. - Nie - odpowiedział Thalcave - to sš aguary. Robert spojrzał na Glenarvana i powtórzył zdziwiony: - Aguary? - Tak jest - mówił Glenarvan - sš to czerwone wilki pampy. Obaj pochwycili za broń i przyłšczyli się doIndjanina. Wskazywał on im równinę, z której dochodziło okropne wycie. Robert mimowolnie cofnšł się o krok. - Czy obawiasz się wilków, chłopcze? - zapytał Glenarvan. - Nie, milordzie - odpowiedział Robert głosem pewnym - zresztš przy tobie niczego się nie obawiam. - Tem lepiej. Aguary nie sš to zwierzęta zbyt niebezpieczne - i gdyby nie taka ich liczba, nie lękałbym się ich wcale. - Cóż to znaczy! - powiedział Robert - jesteœmy dobrze uzbrojeni, niechaj się zbliżš. - A będš dobrze przyjęte. Tak mówišc, Glenarvan chciał uspokoić chłopca, ale naprawdę nie bez tajemnej trwogi myœlał o tem wœciekłem stadzie krwiożerczych zwierzšt, napadajšcych w nocy. Bóg wie, ile ich tam było, może kilkaset, a przeciw takiej liczbie trudno było walczyć trzem ludziom, choćby nawet najlepiej uzbrojonym. Jak tylko Patagończyk wymówił wyraz aguary, Glenarvan domyœlił się zaraz, że tojest nazwa nadawana czerwonym wilkom przez Indjan. To zwierzę, zwane przez naturalistów Canis jubatus, ma wzrost dużego psa, a głowę lisa. Sierœć jego jest koloru czerwono-cynamonowego, a na grzbiecie ma czarnš, długš grzywę; bardzojest lekkie, zręczne i silne; mieszka zwyklew miejscach błotnistych i wpław œciga zwierzęta wodne; noc wypędza je z kryjówki, w której œpi przez dzień cały. Najwięcej obawiajš się go w osadach, gdziechowajš dużo bydła - bo, przyciœnięte głodem, rzuca się na największe nawet sztuki i znaczne w stadach robi spustoszenia. Pojedyńczo aguary nie sš straszne, ale niebezpiecznie jest spotkać się z wielkš ich liczbš. Po wyciu, rozlegajšcem się dokoła, po mnóstwie cieni, przesuwajšcych się w ciemnoœci, Glenarvan poznał, że ogromna liczba czerwonych wilków zgromadziła się na wybrzeżu Guamini; czuły one tam pewnšzdobycz, położenie więc było zatrważajšce. Tymczasem koło napastników œcieœniało siępowoli. Konie zbudzone dawały oznaki najwyższej trwogi; tylko Thauka bił kopytem, usiłujšc zerwać swš uŸdzienicę i gotów wybiec w pole; Thalcave uspokajał go cišgłem gwizdaniem. Glenarvan z Robertem bronili wdarcia się doogrodzenia: stojšc z broniš nabitš, gotowi byli dać ognia do wilków, gdy nagle Thalcaverękš powstrzymał ich karabiny już wycelowane. - Czego chce Thalcave? - spytał Robert. - Zabrania nam strzelać! - odpowiedział Glenarvan. - Dlaczego? - Może uważa, iż jeszcze nie potrzeba. Ważniejsza jednak przyczyna była powodempostępowania Indjanina, a Glenarvan zrozumiał jš, gdy Thalcave, podnoszšc swšładownicę i przewracajšc jš, pokazał, że była próżna. - Cóż z tego? - rzekł Robert. - To, że trzeba oszczędzać amunicji. Dzisiejsze polowanie kosztowało nas drogo,gdyż bardzo mało pozostało nam ołowiu i prochu; może i na dwadzieœcia nabojów nie starczy. Robert nic nie odpowiedział. - Nie obawiasz się, Robercie? - Nie, milordzie. - Dobrze, mój chłopcze. W tej chwili znowu strzał się rozległ. Thalcave powalił nieprzyjaciela najzuchwalszego; wilki, posuwajšce się œcieœnionym szeregiem, odstšpiły o jakie sto kroków. Glenarvan na znak Indjanina zajšł jego miejsce, a Thalcave, zebrawszy co prędzej cały zapas nagromadzonego paliwa, zniósł je na jednš kupę u wejœcia i zapalił. Wkrótce łuna rozlała się po czarnem sklepieniu niebios; przy blasku płomieni Glenarvan ujrzał niezliczonš chmarę wilków, z którš walczyć mieli. Widok ognia bardziej ich jeszcze rozdrażnił. Kilku zuchwalszych zbliżyło się do stosu gorejšcego i poparzyło sobie łapy. Wypadało strzelać od czasu do czasu, dla powstrzymania tej hordy wyjšcej; po upływie godziny piętnaœcie trupów leżało rozcišgniętych na łšce. Oblężeni znajdowali się teraz w położeniu stosunkowo mniej niebezpiecznem; dopóki starczy amunicji, dopóki ogień palić się będzie, można się było nie lękać napadu. Lecz co zrobić, gdy naraz zbraknie wszystkich tych œrodków odstraszania nieprzyjaciela? Glenarvan z uczuciem bólu spojrzał na Roberta; o sobie zapomniał już całkiem, myœlšc jedynie o tym chłopcu nad wiek swój odważnym. Robert był blady, lecz ani na chwilę z ręki nie wypuszczał strzelby i czekał odważnie napadu wilków rozdrażnionych. Glenarvan ochłonšł tymczasem ze wzruszenia i z zimnš już krwiš zastanowił się nad położeniem. - Za godzinę - rzekł - zabraknie nam prochu, ołowiu i ognia; nie należy czekać tej ostateeznoœci, ale przedsięwzišć coœ stanowczego. Podszedł więc do Indjanina i przy pomocy kilku słów hiszpańskich, jakie pamiętał, rozpoczšł z nim rozmowę, niekiedy strzałami przerywanš. Niełatwo im się było porozumieć. Na szczęœcie jednak Glenarvan znał obyczaje czerwonych wilków; gdyby nie to, nie pojšłby z pewnoœciš ani słów, ani gestów Patagończyka. Po kwadransie zaledwie zdołał Robertowi wytłumaczyć odpowiedŸ Thalcave'a na zapytanie, co do groŸnego ichpołożenia. - I cóż odpowiedział? - spytał ciekawie Robert. - Powiedział, że bšdŸ co bšdŸ potrzeba wytrzymać to oblężenie aż do dnia. Aguar wychodzi tylko w nocy, a o brzasku powraca do swej kryjówki, Jest to wilk nocny, stworzenie tchórzliwe, sowa czworonożna. - A więc brońmy się aż do dnia! - Tak jest, mój chłopcze; gdy nie będziemy mogli strzelbš, to bronić się będziemy nożami, a bronić się musimy koniecznie. Już Thalcave dał dobry przykład, bo ile razy wilk jaki zbliżał się do stosu płonšcego, zawsze Patagończyk dosięgał go przez płomienie kolbš i cofał jš skrwawionš. Pomimo to œrodków obrony brakło coraz bardziej. Około drugiej godziny po północy Thalcave rzucił na ogień ostatniš wišzkę chróstu, a nabojów pięć już tylko pozostało. Glenarvan z rozpaczš obejrzał się dokoła. Myœlał o Robercie, o swych towarzyszach, o wszystkich, których kochał. Robert nic nie mówił; może być, że jego żywej i pewnej siebie wyobraŸni niebezpieczeństwonie przedstawiało się ani tak wielkiem, ani tak rzeczywistem, jak było. Glenarvan, bioršc rzeczy rozważniej, obawiał się tej okropnej, teraz nieuniknionej już prawie perspektywy, że mogš być żywcem pożarci.Nie umiał zapanować nad swem wzruszeniem; pochwycił chłopca w objęcia, tulił go do serca, całował w czoło, a dwie duże łzy spłynęły mu po twarzy. Robert, wzruszony tš dobrociš, zawołał wesoło: - Ja się nie obawiam, milordzie! - Dobrze, moje dziecię, dobrze! Nie lękaj się niczego; za parę godzin rozwidni się i będziemy ocalcni. Dobrze, Thalcave, wybornie, mój dzielny Patagończyku! - dodał lord po chwili, gdy Indjanin trupem położył dwa ogromne wilczyska, usiłujšce gwałtem przedrzeć się przez ogień. Niemaljednoczeœnie ogień zaczšł przygasać i lord ujrzał ogromne stado aguarów, walšce wprost na ogrodzenie. Zbliżało się rozwišzanie tego krwawego dramatu. Ognia nie było już czem podsycać:jasnoœć słabła powoli, równinę zalegała ciemnoœć, a wœród niej błyszczały œlepie wilków. Jeszcze kilka tylko minut, a cała tazgraja wpadnie na bezbronnych. Thalcave wystrzelił ostatni nabój, kładšc trupem jeszcze jednego nieprzyjaciela, poczem skrzyżował ręce, pochylił głowę na piersi i zamyœlił się głęboko. Czyżby szukał jakiego zuchwałego, niepodobnego do prawdy sposobu pozbycia się tej niebezpiecznej zgrai? Glenarvan nie œmiał go zapytać. W tej chwili zaszła zmiana w napadzie wilków; zdawało się, że odchodzš: ogłuszajšce wycie ustało naraz - głębokie milczenie zaległo równinę. - Odchodzš! - zawołał Robert. - Być może - odpowiedział Glenarvan, pilnie przysłuchujšc się najmniejszemu szmerowi.Lecz Thalcave, jakby odgadujšc myœl jego, potrzšsnšł głowš z niedowierzaniem; dobrze wiedział, że zwierzęta nie porzucš tak łatwo pewnej zdobyczy, dopóki œwiatłodzienne nie zapędzi ich do ciemnych kryjówek. BšdŸ co bšdŸ, taktyka nieprzyjaciela zmieniła się widocznie; nie usiłował on jużzdobyć wejœcia do ogrodzenia, ale nowe jego manewry większem jeszcze groziły niebezpieczeństwem. Aguary, widzšc, że wejœcia broni ogień i żelazo, obiegły dokoła ogrodzenie, usiłujšc zdobyć je od strony przeciwnej. Wkrótce usłyszano, jak pazurami drapały drzewo nawpół przegniłe - i już silne ich łapy, ich zakrwawione paszcze przeciskałysię przez słupki nadwštlone. Konie wystraszone pozrywały uzdy i z trwogš szukały schronienia przy swych jeŸdŸcach. Glenarvan objšł Roberta, gotujšc się bronićgo do ostatka. Może nawet w myœli układałzamiar ucieczki, jakkolwiek niemożliwej, a tymczasem z oka nie spuszczał Indjanina. Thalcave, jak dziki zwierz obiegłszy dokołaogrodzenie, zbliżył się nagle do swego konia, drżšcego z niecierpliwoœci, i zaczšł go siodłać starannie, nie zapominajšc ani o jednym pasku, ani o jednej sprzšczce. Zdawało się, że nie dba już teraz o zwiększajšce się co raz wycie wilków. Glenarvan patrzył nań z przerażeniem. - Porzuca nas! - zawołał, widzšc Indjaninachwytajšcego za cugle, jakby chciał wskoczyć na siodło. - Nie - rzekł Robert - to być nie może! W rzeczy samej Thalcave nie chciał opuœcićswych przyjaciół, ale ocalić ich, poœwięcajšc siebie. Thauka był gotów; żuł wędzidło niecierpliwie, skakał, nie mogšc ustać na miejscu, ogniste jego oczy rzucały błyskawice. Rozmiał swego pana. W chwili gdy Indjanin chwytał za grzywę konia, Glenarvan porwał go za rękę z konwulsyjnš gwałtownoœciš i, wskazujšc narozległš płaszczyznę, z boleœciš zapytał: - Ty jedziesz? - Tak - odpowiedział Indjanin, zrozumiawszy gest swego towarzysza. Potem dodał kilka wyrazów hiszpańskich, które znaczyły: - Thauka! Dobry koń. Ršczy. Pocišgnie za sobš wilki. - Ach, Thalcave! - krzyknšł Glenarvan. - Prędzej! prędzej! - powtarzał Indjanin. A Glenarvan tymczasem drżšcym ze wzruszenia głosem mówił do Roberta: - Robercie, dziecię moje! Czy słyszysz? On chce się poœwięcić dla nas! Chce pędzić na koniu w pole, aby pocišgnšć za sobš wœciekłe wilki i od nas tym sposobem odwrócić niebezpieczeństwo! - Przyjacielu! - zawołał Robert, rzucajšc do nóg Patagończyka. - Przyjacielu, nie opuszczaj nas! - Nie - rzekł Glenarvan - on nas nie opuœci - a zwracajšc się do Indjanina, rzekł, wskazujšc na konie: - JedŸmy razem! - Nie - rzekł Indjanin, zrozumiawszy znaczenie tych słów. - Nie. Liche bydlęta. Wystraszone. Thauka, dzielny koń! - A więc - rzekł Glenarvan - czekaj, Robercie, Thalcave cię nie opuœci. Uczy mnieon, co zrobić powinienem! Ja pójdę. On niech przy tobie zostanie! - To mówišc, pochwycił za cugle konia. - Nie - odrzekł spokojnie Patagończyk. - Ja pojadę! - krzyknšł Glenarvan, wydzierajšc cugle Indjaninowi. - Ja pojadę,powtarzam ci. Ocal to dziecię! Powierzamci je, Thalcave! Glenarvan w uniesieniu mieszał angielskie wyrazy z hiszpańskiemi. Lecz cóż znaczy język w takich razach! W tak okropnem położeniu gesty mówiš wszystko, a ludzie różnej narodowoœci rozumiejš się z łatwoœciš. Thalcave opierał się jednak, sprzeczka nie ustawała, a niebezpieczeństwo tymczasem wzmagało się co chwila; już słupki i łaty nadbutwiałetrzeszczały pod zębami i pazurami wilków rozwœcieczonych. Ani Thalcave, ani Glenarvan ustšpić nie chcieli. Indjanin odcišgnšł Glenarvana aż kuwejœciu do ogrodzenia; pokazywał mu płaszczyznę uwolnionš od wilków, na migi dawał mu do zrozumienia, że nie było ani chwili do stracenia, że on sam tylko znał swego konia tak dobrze, iż potrafi dla dobra ogólnego skorzystać z jego przymiotów lekkoœci i ršczoœci. Glenarvan uparł się i nie chciał ustšpić, gdy nagle uczuł się odepchniętym. Thauka poskoczył, wspišł się na tylnych nogach, a potem jednym susem przesadził ognisko i cały rzšd zabitych wilków, a głos chłopięcy zawołał: - Niech cię Bóg ma w swej opiece, milordzie! Glenarvan i Thalcave ledwie dojrzeli Roberta, trzymajšcego się grzywy Thauka, znikajšcego w ciennoœci. - Robercie! Nieszczęsny! - wołał Glenarvan,ale Indjanin już nie dosłyszał tych wyrazów. Zagłuszyło je wycie okropne. Wilki rzuciły się wœlad za koniem, pomykajšcym ku wschodowi z szybkoœciš nieopisanš. Thalcave i Glenarvan wyskoczyli z ogrodzenia; na równinie cicho już było i zaledwie woddali tylko dostrzec mogli ruchomy szereg,posuwajšcy się wœród ciemnoœci. Glenarvan rzucił się na ziemię znękany, zrozpaczony, i patrzył na Indjanina, uœmiechajšcego się z właœciwym sobie spokojem. - Thauka dobry koń! Dzielny chłopiec umknie! - powtarzał wcišż, potakujšc głowš. - A jeœli spadnie? - rzekł Glenarvan. - Nie spadnie, z pewnoœciš! Pomimo tej ufnoœci i spokoju Patagończyka,lord Glenarvan noc spędził w najstraszniejszej trwodze. Zapomniał nawet o tem, że wraz z odejœciem wilków przestało im grozić niebezpieczeństwo. Chciał pędzić za Robertem, lecz go Indjaninpowstrzymał, dajšc mu do zrozumienia, że konie ich nie wydšżš, że Thauka musiał wyprzedzić swych nieprzyjaciół, że niepodobna szukać Roberta. O czwartej z rana œwitać poczęło. Przezroczyste kropelki rosy osiadały na płaszczyŸnie; trawy podniosły się pod wpływem pierwszych blasków œwiatła dziennego. Już można było puœcić się w drogę. Thalcave wyprowadził konie i zawołał: - JedŸmy! Glenarvan w milczeniu wskoczył na konia Roberta i wkrótce dwaj jeŸdŸcy pocwałowali w stronę wschodniš, trzymajšc się wcišż linji prostej, z której itowarzysze ich schodzić nie byli powinni. Tak przez godzinę blisko pędzili, szukajšc oczyma Roberta, obawiajšc się dostrzec gdzie jego zwłoki skrwawione. Glenarvan niecierpliwie kłuł konia ostrogš. Nareszcie w powietrzu rozległ się huk strzałów, systematycznie po sobie następujšcych, jakby szereg sygnałów wywiadowczych. - To oni! - zawołał Glenarvan. Popędzili konie, naglšc je do szybkiego biegu, i w chwilę potem złšczyli się z oddziałem, prowadzonym przez Paganela. Glenarvan krzyknšł radoœnie, spostrzegłszy Roberta żywego i zdrowego, siedzšcego na grzbiecie wspaniałego konia, który zarżał z radoœci, ujrzawszy swego pana. - Ach, moje dziecię, moje dziecię! - zawołał Glenarvan z wyrazem czułoœci nieopisanej. Robert i Glenarvan zeskoczyli z koni i padli sobie w objęcia! Zkolei i Indjanin przycisnšłdo piersi dzielnego syna kapitana Granta. - Żyje, żyje! - wołał Glenarvan. - Tak - odpowiedział Robert - i to dzięki koniowi Thalcave'a. Patagończyk nie czekał tej pochwały, aby podziękować swemu rumakowi; rozmawiał z nim i całował go, jak człowieka, a potem, zwracajšc się do Paganela i wskazujšc na Roberta, rzekł - Zuch! A używajšc metafory indyjskiej, wyrażajšcejodwagę, dodał: - Ostrogi jego nie zadrżały!Glenarvan, objšwszy rękę Roberta, mówił. - Dlaczegoœ nie chciał, mój chłopcze, abymja lub Thalcave próbowali ci życie ocalić? całaě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żXP˝Y žc€ZŤí c[˜Řc\p,8 S]¨8ź0€- Milordzie - odpowiedział chłopiec z wyrazem najwyższej wdzięcznoœci - czyż nie ja to raczej poœwięcić się byłem powinien? Thalcave już mi raz ocalił życie! A ty ocalisz mego ojca! XX. RÓWNINY ARGENTYŃSKIE Po przejœciu pierwszej radoœci, Paganel, Austin, Wilson, Mulrady, słowem ci, którzy pozostali, oprócz jednego może majora, spostrzegli się, że umierajš z pragnienia. Na szczęœcie, Guamini płynęła niedaleko. Puszczono się tedy w drogę i o siódmej z rana cały orszak był już przy ogrodzeniu, do którego wejœcie zawalone było trupami wilków, œwiadczšcemi o gwałtownoœci napadu i o dzielnoœci obrony. Wkrótce podróżni, pokrzepiwszy się czystš i smacznš wodš, zasiedli do œniadania, jakiego nigdy może jeszcze to miejsce nie widziało. Polędwicę ze strusia uznano za wybornš, a mięso pancernika, upieczone w jego własnej skorupie, rozkosznie łechtałopodniebienie. - Byłoby to niewdzięcznoœciš dla Opatrznoœci, jeœć z umiarkowaniem - mówiłPaganel - trzeba jeœć jak najwięcej. To też jadł, ile się zmieœciło - a jednak nicmu się nie stało, dzięki przeczystej wodziez Guamini, która mu się zdawała znakomi cie do trawienia pomocnš. O dziesištej z rana Glenarvan, nie chcšc powtarzać błędów Hannibala pod Kapuš, dałznak do odjazdu. Zrobiono sobie zapas œwieżej wody i pojechano. Konie dobrze posilone, ochoczo stšpały i prawie cišgle drobnym szły galopem. W miarę, jak się zwiększała wilgoć, okolica też była coraz żyŸniejsza, chociaz zawsze pusta. Żaden wypadek nie zaszedł w cišgu 2-go i 3-go listopada, a wieczorem podróżni, znużeni już zupełnie trudami długiej podróży, rozłożyli się obozem na samej granicy pampy z prowincjš Buenos-Ayres. Ponieważ z zatoki Talcahuano wyjechali 14-go paŸdziernika, przeto w dwudziestu dwu dniach zrobili czterysta pięćdziesišt mil, to jest prawie dwie trzecie całej drogi. Na drugi dzień z rana przekroczyli granicę,dzielšcš równiny argentyńskie od pampy. Tam to spodziewał się Thalcave spotkać kacyków, w ręku których niepłonnš miał nadzieję znaleŸć kapitana Granta i dwu towarzyszów jego niewoli. Z czternastu prowincyj, składajšcych Rzeczypospolitš Argentyńskš, Buenos-Ayres najobszerniejsza jest i najwięcej zaludniona. Granica jej dotyka do południowych terytorjów indyjskich, pomiędzy szeœćdziesištym czwartym a pištym stopniem. Grunt jej nadzwyczajnie płodny, klimat bardzo zdrowy - a cała ta równina, cišgnšca się poziomo aż do stóp gór Tandil i Tapalquem, pokryta jest obficietrawami i roœlinami krzaczasto-warzywnemi. Od chwili opuszczenia okolic rzeki Guamini, podróżni z wielkš radoœciš spostrzegali, że temperatura jest coraz milsza. Œrednia jej wysokoœć nie przenosiła siedmnastu stopni (100 stopniowego termometru), a to dzięki doœć silnym i chłodnym wiatrom Patagonji, wcišż poruszajšcym atmosferę; ludzie zatem i zwierzęta wypoczęli po tylu trudach, wycierpianych wskutek suszy i upału. Z ufnoœciš i zapałem posuwano się naprzód - lecz pomimo wszystkich zapewnień Thalcave'a kraj zdawał się wcale niezaludniony, albo raczej wyludniony.Często od strony wschodniej dotykały drogilub przecinały jš małe laguny, utworzone bšdŸ przez słodkie, bšdŸ przez słonawe wody. Nad ich brzegiem lub pod cieniem krzaków skakały lekkie strzyżyki i œpiewały wesołe skowronki w towarzystwie taugarów, pod względem barw o pierwszeństwo z kolibami walczšcych. Miłe te ptaszyny biły żwawo skrzydełkami, nie zważajšc na szpaki napastnicze, gromadnie latajšce. Na kolczastych krzakach, jak hamak kreola zawieszone w powietrzu, bujało gniazdo annubisów, a na wybrzeżach lagun stadami przechadzały się wspaniałe czerwonaki, rozwijajšc swe skrzydła płomiennej barwy! Gniazda ich kształtu stożkowatoœciętego, wysokie na stopę, w tak znacznej znajdowały się iloœci, że tworzyły jakby niewielkie miasteczko. Czerwonaki nie obawiały się bynajmniej podróżnych, z czego Paganel niezupełnie był zadowolony. - Dawno już - mówił do majora - ciekaw byłem widzieć czerwonaka w locie. - Więc cóż z tego? - zapytał major. - To, że ponieważ znajduję obecnie do tego sposobnoœć, chcę z niej korzystać. - Korzystaj, panie Paganel, ja ci nie bronię. - ChodŸ ze mnš, majorze, pójdŸ i ty Robercie - potrzebuję œwiadków. I Paganel z Robertem i majorem zwrócili się ku stadu czerwonaków. Zbliżywszy się do nich na niewielkš odległoœć, strzelił prochem, nie majšc zamiaru zabić żadnego z tych ptaków; całe stado zerwało się wgórę, a uczony geograf przypatrywał się im bacznie przez okulary. - A co - spytał majora, gdy już stado znikło - czy widziałeœ je w locie? - Przecież nie jestem œlepy - zimno odrzekłMac Nabbs. - Czy uważałeœ, że w locie podobne sš do strzał nasadzonych piórami? - Bynajmniej tego nie spostrzegłem. - Ani ja - dodał Robert. - Byłem tego pewny! - mówił uczony z zadowoleniem. - A jednakże najpyszniejszy ze wszystkich skromnych ludzi, mój znakomity rodak, Chateaubriand, uczynił to nietrafne porównanie! Ach! bo widzisz, Robercie, porównanie jest to postać mowy najniebezpieczniejsza ze wszystkich; strzeżsię jej przez całe życie i używaj chyba w nagłej ostatecznoœci. - Więc zadowolony jesteœ ze swego doœwiadczenia? - spytał major. - Jak najzupełniej. - I ja także; ale wróćmy do naszych koni, bo przez twego znakomitego Chateaubriandao milę pozostaliœmy za naszymi towarzyszami. Dopędziwszy towarzyszów, zastał Paganel Glenarvana na żwawej rozmowie z Indjaninem, którego zdawało się, że nie rozumie. Thalcave często się zatrzymywał ibacznie patrzał na widnokršg, a na twarzy jego malował się wyraz niejakiego podziwienia. W braku tłumacza, Glenarvan sam usiłowałcoœ od niego się dowiedzieć, ale napróżno; dlatego też, jak tylko spostrzegł Paganela, krzyknšł zdaleka: - Poœpieszaj, przyjacielu, bo nie możemy się w żaden sposób zrozumieć. Paganel przez kilka minut rozmawiał z Patagończykiem, a potem rzekł, zwracajšcsię do Glenarvana: - Thalcave zastanawia się nad faktem, rzeczywlœcie bardzo dziwnym. - Jakimże to? - Że nie znajduje tu ani Indjan, ani nawet ich œladów na tych równinach, przez które zwykle przechodzš, pędzšc bydło skradzione, albo idšc do Andów dla sprzedaży swych wyrobów, a szczególniej biczów ze skóry plecionych. - I czemuż Thalcave to przypisuje? - Właœnie, że nie wie, i sam się mocno temu dziwi. - Ale jakichże Indjan spodziewał się on tu znaleŸć w tej częœci pampy? - Właœnie tych, u których byli obcy niewolnicy, to jest krajowców, pozostajšcych pod władzš kacyków Kalfukura, Katriel, albo Yanchetruz. - Cóż to sš za ludzie? - Naczelnicy band, którzy byli wszechwładnymi przed trzydziestu laty, to jest przed wypędzeniem ich poza góry. Od tego czasu poddali się oni o tyle, o ile Indjanin poddać się może - i włóczš się po równinach pampy, lub plondrujš prowincję Buenos-Ayres. Dziwię się zatem wraz z Thalcavem, że nie napotykamy żadnego po nich œladu, tu właœnie, gdzie najwięcej trudniš się grabieżš. - Cóż więc poczšć mamy? - spytał Glenarvan. - Zapytam zaraz - odrzekł Paganel - i po krótkiej z Thalcavem rozmowie oœwiadczył:- Oto, co nasz przewodnik mówi i co mi się zdaje bardzo rozsšdnem. Trzeba iœć dalej na wschód, aż do fortu Indepéndance, a tam, jeœli nie otrzymamy wiadomoœci o kapitanie Grancie, to przynajmniej będziemywiedzieli, co się stało z Indjanami równiny argentyńskiej. - A daleko jest stšd do fortu Indépendance?- zapytał Glenarvan. - Niebardzo; leży on w górach Tandil, stšd nie więcej nad mll szeœćdziesišt. - Kiedyż tam być możemy? - Pojutrze wieczorem. Glenarvan bardzo był z tego niezadowolony.Trudno było przypuœcić nawet, że nie znajdš ani jednego Indjanina w pampie, gdzie ich zazwyczaj bywa zanadto wielu; jakaœ szczególniejsza okolicznoœć musiała być powodem tego. Lecz najważniejsze byłoto: jeœli Harry Grant jest w niewoli u jednego z tych pokoleń, to gdzie uprowadzono go: na północ czy na południe? Niepewnoœć ta mocno trapiła Glenarvana. Potrzeba było bšdŸ co bšdŸ trafić na œlad kapitana i koniec końców na ten raz najlepiej było usłuchać rady Thalcave'a i iœć do wioski Tandil; tam przynajmniej była nadzieja powzięcia jakichœ wiadomoœci. Około czwartej godziny wieczorem na horyzoncie ujrzano niewielkš wyniosłoœć, która w kraju tak płaskim za górę uchodzićmogła. Była to góra Tapalquem, u stóp której podróżni rozłożyli się obozem na nocnastępnš. Nazajutrz przejœcie przez tę górę odbyło się jak może być najłatwiej; nie mogła onaw rzeczy samej stanowić jakiejœ trudnoœci dla ludzi, którzy przeszli Kordyljery andyjskie; konie nawet bardzo mało bieg swój zwolniły. W południe podróżni przeszliokoło fortu opustoszałego na Tapalquem, który był pierwszym pierœcieniem łańcuchaforteczek, wzniesionych na całem wybrzeżu południowem, dla obrony od napadu krajowych rozbójników. Lecz z wielkiem zadziwieniem Thalcave'a, nigdzie ani jednego Indjanina nie napotkano. Tylko około południa trzech konnych, dobrze uzbrojonych, ukazało się zdaleka na równinie; przypatrywali się oni przez chwilę orszakowi podróżnych, lecz dostšpićdo siebie nie dozwolili i uciekli z szybkoœciš nadzwyczajnš. Glenarvan nie posiadał się z gniewu. - To sš Gauche - rzekł Patagończyk, dajšc tym dzikim nazwisko, które było powodem sprzeczki majora z Paganelem. - Ach! Gauche! - powtórzył Mac Nabbs. - No, Paganelu, dziœ gdy nie mamy wiatru północnego, cóż myœlisz o tych zwierzętach? - Myœlę, że wyglšdajš na tęgich bandytów i takimi być muszš w rzeczy samej. Wyznanie to Paganela wywołało œmiech ogólny, na który on przecież nie zważał, owszem z powodu tych Indjan zrobił jedno bardzo ciekawe spostrzeżenie. - Czytałem gdzieœ, że Arabowie majš w ustach dziwny wyraz dzikoœci, a w spojrzeniu ich łagodnoœć i ludzkoœć się rozlewa. Otóż u dzikich Amerykan rzecz ta ma się zupełnie odwrotnie: ci ludzie majš szczególniej złoœliwe spojrzenie. Najbieglejszy fizjognomista nie potrafiłby lepiej scharakteryzować rasy indyjskiej. Na zalecenie Thalcave'a postępowano w œcieœnionym szeregu, bo jakkolwiek okolica pusta była zupełnie, trzeba się jednak byłomieć na bacznoœci, aby coœ nie zaskoczyło niespodzianie. Na ten raz ostrożnoœć okazała się zbyteczna. Tegoż samego dnia wieczorem obozowano na obszernym placu ogrodzonym, gdzie kacyk Katriel zgromadzał zwykle swojš ludnoœć. Nigdzie tu nie znaleziono œladu œwieżej bytnoœci ludzi; widocznie miejsce to oddawna już niebyło odwiedzane. Nazajutrz podróżni w dalszš puœcili się drogę. Niedługo spostrzeżono pierwsze estancias10, leżšce najbliżej góry Tandil, lecz Thalcave postanowił nie zatrzymywać się tam i iœć prosto do fortu Indépendance,gdzie pragnšł powzišć niektóre wiadomoœci,szczególniej zaœ o przyczynie takiego opuszczenia kraju. Drzewa, rzadko gdzie od samych Kordyljerów napotykane, rosły tutaj doœć gęsto i to przeważnie zasadzone już po przybyciu Europejczyków na terytorjum amerykańskie. Były tam drzewa brzoskwiniowe, topole, wierzby i akacje, dziko a bardzo szybko rosnšce. Otaczały one zazwyczaj tak zwane "corrales", obszerne place kołami ogrodzone, gdzie stawiano bydło. Tam tysišcami pasły się woły, barany, krowy i konie, opatrzone znakami, wyciœniętemi rozpalonem żelazem,strzeżone przez duże psy, bardzo czujne i złoœliwe. Grunt słonawy, rozcišgajšcy się ustóp góry, wydaje obfitš paszę, chciwie przez bydło pożeranš; dlatego też miejsca te tak chętnie wybierane sš na urzšdzanie tych stanowisk, pozostajšcych zwykle pod zarzšdem starszego pasterza, który ma do pomocy tylu ludzi, ile tysięcy sztuk liczy jego stado. Ludzie ci prowadzš życie na wzór starożytnych pasterzy biblijnych; stada ich sš tak liczne, a może i liczniejsze nawet niżstada, zapełniajšce niegdyœ płaszczyzny Mezopotamji; lecz pasterze ci nie majš rodzin i dlatego też posiadajš wszystkie przywary i całe nieokrzesanie handlarzy wołów, a brak im zupełnie patrjarchalnoœcibiblijnej. Paganel bardzo trafnie zwrócił na to uwagęswych towarzyszów i z tego powodu wywiódł nader zajmujšce rozumowanie antropologiczno-porównawcze o różnych rasach ludzi, czem nawet zajšł mocno zimnego majora. Przy tej sposobnoœci, uczony geograf wskazał też na złudzenie optyczne, spotykane zwykle na poziomych płaszczyznach. Estancias zdaleka podobne były do wysp dużych, a otaczajšce je topole i wierzby zdawały się odbijać w zwierciadle czystych wód, uciekajšcych przed podróżnymi; złudzenie było tak doskonałe i zupełne, że oko nie mogło do niego przywyknšć. W cišgu tego dnia (6-go listopada) napotkanopo drodze wiele takich stacyj, a nawet "saladeros", w których bydło, dostateczniejuż utuczone na bujnych pastwiskach, pada pod nożem rzeŸnika i bywa solone. Pod koniec wiosny zazwyczaj rozpoczynajš się te odrażajšce roboty. Ludzie, zajmujšcy sięsoleniem, chwytajš wtedy na lasso upasionewoły, buhaje, krowy i barany, cišgnš je dosaladeros, secinami zabijajš i obdzierajš zeskóry. Zdarza się nieraz, że buhaj stawia opór i nie da się prowadzić; wtedy rzeŸnicyzamieniajš się w torreadorów i staczajš zezdziczałem zwierzęciem walkę zaciętš, w której dajš dowody niepospolitej odwagi i zręcznoœci. Wogóle szlachtuzy te bardzo nieprzyjemny sprawiajš widok. Okolica zarażona jest niemiłemi i szkodliwemi wyziewami, a napełniona wcišż przerażajšcym rykiem nieszczęsnych ofiar na rzeŸ prowadzonych - szczekaniem psów,i posępnem krakaniem ogromnych sępów argentyńskiej płaszczyzny; tysišcami zlatujš się one na krwawš ucztę, złożonš zodpadków, wyrzucanych przez rzeŸników. W tej chwili "saladeros" były ciche i bezludne, bo nie była to pora do tych strasznych zapasów. Thalcave naglił do poœpiechu, bo chciał tegojeszcze wieczora przybyć do fortu Indépendance; konie szybko biegły wœród traw bujnie wyrosłych. Napotkano kilka małych wiosek, dobrze oszańcowanych i głębokiemi obwiedzionych rowami. Prócz tego w każdej z nich jeden dom opatrzony był wysokim tarasem, z którego mieszkańcy, uorganizowani wojskowo, mogli się bronić strzałami od napadów włóczęgów i rabusiów; Glenarvan byłby tam może i znalazł wiadomoœci upragnione, ale najbezpieczniej było dojœć do wioski Tandil. Nie zatrzymano się zatem, przebyto wpław rzekę Huesos, a o kilka mil dalej Chapaleofu. Wkrótce też i konie zmęczone przybyły do pierwszych pochyłoœci góry Tandil, a w godzinę póŸniej wioska ukazała slę wœród ciasnego wšwozu, ponad którym sterczały zębate mury fortu Indépendance.XXI. FORT INDÉPENDANCE Góry Tandil wznoszš się na tysišce stóp ponad poziom morza. Jest to łańcuch pierwotny, to jest starszy od wszystkich stworzeń organicznych i metamorficznych dlatego, że powstanie jego i spójnoœć zwolna dokonane były pod wpływem ciepła wewnętrznego; po wstał on z połšczenia się mnóstwa półkolistych pagórków gnejsowych, pokrytych trawš. Obwód Tandil, bioršcy swe nazwisko od gór, zajmuje całš południowš częœć prowincji Buenos-Ayres, a granicš jego jest stok, po którym ku północy spływajš wszystkie rzeki, bioršce poczštek na pochyłoœciach gór. Obwód ten ma około czterech tysięcy ludnoœci, a stolicš jego jest wioska Tandil, leżšca u stóp północnego grzbietu gór, pod zasłonš fortu Indépendance, bardzo szczęœliwie położona tuż nad ważnš rzeczkš Chapaleofu. Rzecz szczególna, o której wiedział uczony Paganel, wioska ta zamieszkana jest przez Basków francuskichi kolonistów włoskich. W istocie Francja najpierwsza posiadała swe osady w tej częœci prowincji La Plata. W r. 1828 Francuz Parchappe założył tu fort Indépendance, dla obrony kraju od częstychnapadów dzikich Indjan. Pomagał mu w temprzedsięwzięciu uczony Alcide d'Orbigny, który najlepiej poznał, zbadał i opisał wszystkie południowe kraje Ameryki Południowej. Wioska Tandil jest punktem bardzo ważnym.Zapomocš swoich "galeras", to jest wielkich wozów, zaprzężonych w woły, komunikuje się z Buenos Ayres w cišgu dwunastu dni, a wskutek tego prowadzi handel doœć ożywiony; posyła bydło ze swych estancias, solone mięso i bardzo ciekawe produkty przemysłu indyjskiego, jak materje bawełniane, tkaniny lniane, bardzo poszukiwane wyroby z plecionej skóry i t. p. Dlatego też Tandil, nie liczšc i życie ocalić? całaě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż^PŚc_öł c`ŠÔ ca}*7bƒ2Ú X€już pewnej liczby doœć wygodnych i porzšdnych domów, ma nawet szkoły swojei koœcioły. Opowiedziawszy wszystkie te szczegóły swoim towarzyszom, Paganel dodał, że nie wštpi, iż w Tandil powezmš wiadomoœci tak upragnione, tem więcej, że w forcie zawsze znajduje się oddział wojska narodowego. Glenarvan kazał przeto umieœcić konie w stajni doœć przyzwoicie wyglšdajšcej gospody, poczem wraz z majorem, Paganelem i Robertem, prowadzeni przez Thalcave'a, poszli do fortu Indépendance. Po przejœciu niewielkiej wyniosłoœci, przybyli do bramy strzeżonej przez jednegotylko szyldwacha argentyńskiego, co dowodziło wielkiego niedbalstwa, albo też nadzwyczajnej pewnoœci. Kilku żołnierzy uczyło się musztry na stoku fortecy, lecz najstarszy z tych żołnierzy miał może lat dwadzieœcia, a najmłodszy nie więcej nad siedem; słowem, był to tuzin dzieci i młodych chłopców, nieŸle się musztrujšcych. Mundur ich składał się z koszuli w pršżki, w pasie przewišzanej paskiem skórzanym; o spodniach nie było i mowy, a lekkoœć tę kostjumu usprawiedliwiała zupełnie łagodnoœć temperatury. Paganel powzišł z tego dobre wyobrażenie o rzšdzie, który się nie rujnuje na niepotrzebne stroje i galony. Każdy z tych młodych chłopaków posiadał strzelbę bardzo ciężkš i pałasz bardzo długi, jak na swój wzrost. Wszyscy mieli twarze ogorzałe, o rysach jakby rodzinnych,a nawet kapral, czy instruktor dowodzšcy nimi, także był do nich podobny.Musiało to być i było naprawdę dwunastu braci, maszerujšcych pod dowództwem trzynastego. Paganela nie dziwiło to bynajmniej; znał onstatystykę argentyńskš i wiedział, że w kraju tym przypada na każdš rodzinę przeszło po dziewięcioro dzieci; lecz bardziej go zajmowało to, że ci mali żołnierze musztrowali się na sposób francuski i wybornie wykonywali nabijanie karabinów na dwanaœcie poruszeń, a częstonawet i komenda kaprala odbywała się w ojczystym języku uczonego geografa. Lecz Glenarvan nie poto przyszedł do fortuIndépendance, aby się przypatrywać ćwiczeniom wojskowych niedorostków, lub zajmować się narodowoœciš ich i pochodzeniem; nie zważajšc przeto na wykrzykniki Paganela, prosił go, aby się zajšł raczej powzięciem od dowódcy garnizonu potrzebnych wiadomoœci. Jeden z żołnierzy argentyńskich pobiegł do małegodomku, służšcego za koszary, a w kilka minut potem sam komendant ukazał się we własnej osobie. Był to człowiek majšcy około pięćdziesięciu lat, silny, barczysty, z minš wojskowš, dużemi wšsami, koœćmi policzkowemi mocno wystajšcemi, siwiejšcym włosem i spojrzeniem surowem, przynajmniej jak się zdawało przez gęste kłęby dymu, wydobywajšcego się z jego fajki, osadzonej na krótkim cybuszku. Całš postawš przypomniał Paganelowi ruchy i obejœcie się starych francuskich podoficerów. Thalcave przedstawił komendantowi lorda Glenarvan i jego towarzyszy; przez cały ten czas komendant oka nie spuszczał z Paganela, który mocno tem zakłopotany, chciał już zapytac o powód tak natarczywego przypatrywania się, gdy dowódca chwycił go za rękę bez ceremonji i po francusku zawołał z radoœciš: - Pan jesteœ Francuzem, nieprawdaż? - Tak jest - odpowiedział Paganel. - Ach, bardzo mi przyjemnie! Witajże, miły goœciu, witaj! Ja także jestem Francuz - dodał komendant zepsutym akcentem, z siłš niepokojšcš œciskajšc rękę uczonego. - A to zapewne ktoœ z twoich przyjaciół? - spytał major Paganela. - Tak jest! - z dumš odpowiedział geograf. - Ma się przyjaciół we wszystkich pięciu częœciach œwiata. I nie bez trudnoœci wydobywszy rękę z tej żywej, gniotšcej jš œruby, wszedł już na dobre w rozmowę z komendantem. Glenarvan rad już był co najprędzej dowiedzieć się o tem, co go obchodziło, lecz wojak opowiadał swojš historję, i nie tak łatwo było zatrzymać go w zapale. Widocznš było rzeczš, że dzielny ten człowiek dawno już musiał opuœcić Francję, bo niełatwo wysławiał się językiem ojczystym; a chociaż nie pozapominał jeszcze całkiem wyrazów, to przynajmniej trudno mu było zestawiać je z sobš i łšczyć w porzšdnš a zrozumiałš całoœć. Mówił tak prawie, jak mówiš murzyni z kolonij francuskich. I rzeczywiœcie, jak wkrótce sami podróżni o tem się dowiedzieli, komendant fortu Indépendance był sierżantem francuskim, dawnym towarzyszem Parchappe'a. Od założenia fortu, to jest od roku 1828, nie opuœcił go ani na chwilę, a obecnie sprawował w nim obowišzki komendanta z wielkiem zadowoleniem rzšdu argentyńskiego. Był to, jak powiedzieliœmy,człowiek pięćdziesięcioletni, Baskijczyk: nazywał się Manuel Ipharaguerre. W rok poprzybyciu swojem do tego kraju sierżant Manuel naturalizował się, przyjšł służbę wwojsku argentyńskiem i ożenił się z Indjankš, która karmiła wtedy parę bliŸništpółrocznych, rozumie się chłopców. Manuelnie pojmował innego stanu, jak żołnierski, i spodziewał się zczasem, przy Bożej pomocy, dać rzeczypospolitej całš kompanię młodych żołnierzy. - Widziałeœ ich! - powtarzał. - Widziałeœ! zuchy, dobrzy żołnłerze! Jose! Juan! Miquele! Pepe! Pepe siedmioletni, a już umie odgryŸć ładunek! Pepe, słyszšc, że go chwalš, wycišgnšł się, stanšł frontem i sprezentował broń bardzo zręcznie. - O! ten zajdzie daleko! - z dumš dodał stary sierżant, kiedyœ będzie niezawodnie pułkownikiem lub brygadjerem. Sierżant Manuel tak był zachwycony swem położeniem, że niepodobna było sprzeczać się z nim ani o pierwszeństwo rzemiosła żołnierskiego, ani o zaszczyty wojskowe, czekajšce potomstwo jego w przyszłoœci. Był szczęœliwy, a jak powiedział Goethe: "To, co nas czyni szczęœliwymi, nie jest złudzeniem". Cała ta historja trwała przeszło kwadransz wielkiem zadziwieniem Thalcave'a, który nie mógł pojšć, jakim sposobem tyle słów może wyjœć z jednej krtani. Nikt nie przerwał komendantowi, ale ponieważ każdy sierżant, choćby nawet francuski, musi nareszcie kiedyœ przestać mówić, więc i Manuel, zaprosiwszy uprzejmie swych goœci do mieszkania, umilkł wkońcu. Podróżni zgodzili się na przedstawienie ich pani Ipharaguerre, która im się wydała "bardzo dobrš osobš", jeœli to wyrażenie starego œwiata da się zastosować do Indjanki. Gdy już spełniono wszystko, czego żšdał zacny sierżant, wówczas zkolei on znów zapytał swych goœci, czemu zawdzięcza honor ich wizyty. Wypadało korzystać z takiego usposobienia. Paganel po francusku opowiedział mu całš tę podróż przez pampę i wkońcu zapytał o powód, dla którego Indjanie kraj opuœcili. - Ach! tak... niema nikogo!.. - odpowiedział sierżant, wzruszajšc ramionami. - Tak, rzeczywiœcie, ani psa nie zobaczysz... my sami siedzimy spokojnie z założonemi rękami, nie majšc nic do roboty. - Ale dlaczegóż to? - Wojna. - Wojna? - Tak, wojna domowa... - Wojna domowa? - powtórzył Paganel zdziwiony. - Tak jest, wojna pomiędzy Paragwajem a Buenos Ayres - odpowiedział sierżant. - Więc cóż z tego? - Wszyscy Indjanie sš na północy z generałem Flores; a włóczęgi i zbójcy rabujš tymczasem. - A gdzież kacykowie? - Kacykowie sš z nimi. - Jakto! Katriel? - Niema Katriela. - A Kalfukura? - Ani Kalfukury. - A Yanchetr? - Yanchetra też niema. Przy tej odpowiedzi zwrócił się do Thalcave'a, który skinšł głowš na znak potwierdzenia. W samej rzeczy Thalcave czy nie wiedział, czy zapomniał o wojnie domowej, dziesištkujšcej obie częœci rzeczypospolitej, dopóki się w niš nie wdała Brazylia. Indjanie chętnie podtrzymujš te walki wewnętrzne, w których zyskać tylko mogš na rabunku, a sierżant nie mylił się, podajšc za powód opuszczenia pampy wojnę domowš, prowadzonš podówczas w północnych prowincjach argentyńskich. Wypadek ten niszczył wszystkie zamiary Glenarvana. Jeżeli Harry Grant był niewolnikiem kacyków, to w takim razie zapędzony jest przez nich obecnie aż do granic północnych. Gdzież go więc tedy i w jaki sposób szukać? Czyż wypadało próbować poszukiwań niebezpiecznych i prawie bezpożytecznych, zapędzajšc się do północnych krańców pampy? Przedsięwzięcie to było zbyt ważne, aby jemożna i z głębokiej rozpoczynać rozwagi. Gdy tak strapieni podróżni spoglšdali po sobie w milczeniu, major tymczasem wypytywał sierżanta, czy nie słyszał o Europejczykach w niewoli u kacyków pampy.Manuel zastanowił się chwilę, jakby sobie coœ przypominał, a wkońcu rzekł: - Tak, tak! Słyszałem! - rzekł wreszcie. - Ach! - zawołał radoœnie Glenarvan, któremu zabłysł nowy promyk nadziei. Paganel, Mac Nabbs, Robert i lord Edward otoczyli sierżanta. - Mów na Boga, mów prędzej - wołali, pożerajšc go wzrokiem. - Już będzie temu lat kilka - odpowiedział Manuel - tak,tak... niewolnicy Europejczykowie... alem ich nigdy nie widział... - Kilka lat - przerwał Glenarvan - mylisz siępan... Wiemy przecież, kiedy się rozbiła Britannia, okręt, na którym płynęli... Był oto w czerwcu 1862 roku; niema więc jeszcze i dwu lat. - Och, więcej milordzie. - To być nie może! - zawołał Paganel. - Upewniam was, że więcej! Było to przy urodzeniu się Pepe... mówiono o dwu ludziach. - Nie, o trzech! - odezwał się Glenarvan. - Dwu, powtarzam - odrzekł sierżant z naciskiem. - Dwu! - szeptał Glenarvan zdziwiony - mówiono o dwu Anglikach? - Bynajmniej - upierał się sierżant. - Któż tu mówi o Anglikach? Tam był jeden Francuz i jeden Włoch. - Tego Włocha Pojusze zamordowali! - wtršcił Paganel. - Tak, a Francuz uszedł, jak się póŸniej dowiedziałem. - Uszedł! - zawołał mały Robert, którego życie zawieszone było na ustach sierżanta. - Tak, uszedł z ršk Indjan! - odrzekł Manuel. Wszyscy z podziwieniem patrzyli na Paganela, z rozpaczš bijšcego się w czoło. - Ach, rozumiem - zawołał nareszcie - rozumiem, pojmuję! Wszystko się teraz wyjaœnia! - Ale my nic nie rozumiemy - rzekł Glenarvan niespokojny i zniecierpliwiony. - Moi przyjaciele - mówił Paganel, bioršc za rękę Roberta - z boleœciš wyznać wam muszę, że fałszywš poszliœmy drogš. To, co poczciwy komendant opowiada nam w tejchwili, nie tyczy się bynajmniej kapitana, ale jednego z moich rodaków, którego towarzysz, Marco Vazello, rzeczywiœcie był przez Pojuszów zamordowany. Chodzi tu, jak powiadam, o Francuza, który po kilkakroć towarzyszył tym okrutnym Indjanom aż do brzegów Colorado, a który,uszedłszy póŸniej szczęœliwie z ich ršk, zdołał powrócić do Francji. Sšdzšc, że idziemy œladem Harry Granta, wpadliœmy na œlad młodego Guinnarda. Wiadomoœć tę przyjęto w ponurem milczeniu. Błšd był widoczny. Glenarvan spoglšdał na Thalcave'a, a wzruszenie malowało się na jego twarzy. Indjanin zwrócił się do sierżanta francuskiego i wypytywał go, czy nie słyszał o trzech Anglikach w niewolę wziętych. - Nie, nigdy nie słyszałem - odpowiedział Manuel... mówionoby o tem w Tandil... ja wiedziałbym z pewnoœciš... Nie, to być nie może... Po tak uroczystem zapewnieniu, Glenarvan nie miał już co robić w forcie Indépendance; opuœcił więc to miejsce wraz ze swymi towarzyszami, podziękowawszy wprzód uprzejmemu sierżantowi za dobroć jego i goœcinnoœć. Glenarvana do rozpaczy przyprowadzał ten zawód. Robert szedł za lordem, nic nie mówišc, ale oczy miał łez pełne. Glenarvannie miał go czem pocieszyć, Paganel rozmawiał sam z sobš, machajšc rękoma. Major zacisnšł zęby bardziej niż zwykle, a Thalcave zdawał się być boleœnie dotknięty wstydem, że choć Indjanin, mógł zabłšdzići wejœć na œlad fałszywy, jakkolwiek nikt nie myœlał robić mu za to najmniejszego wyrzutu. Powrócono do gospody. Wieczerza była bardzo smutna. Rzecz pewna, że żaden z tych ludzi odważnych i pełnych poœwięcenia nie żałował tylu trudów nadaremnie poniesionych, ale raczejswych błogich nadziei, rozwianych od jednego razu. I w rzeczy samej, czyż można się było spodziewać znaleŸć kapitanaGranta pomiędzy górš Tandil i morzem? Nie.Gdyby jaki niewolnik popadł w ręce Indjan na wybrzeżach Atlantyku, sierżant Manuel wiedziałby o tem niezawodnie. Wypadek takinie mógłby ujœć bacznoœci krajowców - prowadzšcych cišgły handel pomiędzy Tandilem a Carmen, przy ujœciu Rio-Negro. Handlarze z płaszczyzny argentyńskiej wszystko wiedzš i nic zapewne w tajemnicynie zachowujš. Nie pozostawało zatem nic innego, jak połšczyć się co najrychlej z Duncanem w umówionem miejscu przy cypluMedano. Paganel zażšdał od Glenarvana dokumentu, na którego podstawie poszukiwania ich tak się nieszczęœliwie pobłškały. Odczytywał go z gniewem Ÿle utajonym - szukał w nim nowych wskazówek - badał, czy wiadomoœćw nim zawarta dobrze była zrozumiana. - Dokument przecież bardzo jest jasny i wyraŸny! - powtarzał Glenarvan - dokładnieopisuje rozbicie się okrętu kapitana Granta imiejsce dostania się jego do niewoli. - Nie! - krzyknšł geograf, uderzajšc silnie pięœciš w stół - nie, nie i po tysišc razy nie! Gdy Granta niema w pampie, to niema go i w Ameryce. Więc gdzież jest? Ten dokument powinien nam to powiedzieć i powie... albo ja się nie nazywam Jakub Paganel. XXII. P O W Ó D  Przestrzeń stu pięćdziesięciu mil oddziela fort Indépendance od wybrzeża Atlantyku (około szeœćdziesięciu mil francuskich). Gdyby się nie nadarzyła jakaœ ważna a nieprzewidziana przeszkoda, Glenarvan mógłby w cišgu czterech dni połšczyć się zzałogš Duncana; lecz nie mógł się oswoić ztš myœlš, że wraca na pokład bez kapitana Granta, po bezskutecznych poszukiwaniach. Dlatego też następnego dnia nie on, ale major wydał rozporzšdzenia, potrzebne do odjazdu - zajšł się osiodłanien koni, odœwieżeniem zapasów i ułożeniem marszruty. Dzięki jego czynnoœci, o ósmej godzinie z rana podróżni zjeżdzali już z okrytych murawš zboczy gór Tandil. Glenarvan, majšc cišgle Roberta przy boku -jechał w milczeniu; œmiały i stanowczy jego charakter nie pozwalał mu spokojnie przenieœć tego przykrego zawodu; serce biło mu gwałtownie, głowa pałała. Paganel, także nie w humorze, na wszystkiesposoby rozbierał wyrazy dokumentu - chcšc z nich wydobyć nowy jaki szczegół lub objaœnienie. Thalcave, milczšc, dozwolił koniowi iœć podług instynktu. Na majora niepowodzenie żadnego widocznego nie wywarło wpływu. Tomasz Austin i dwaj jego majtkowie podzielali smutek i niezadowolenie swego pana. W pewnej chwili, gdy spłoszony zajšc przebiegł im drogę, przesšdni Szkoci spojrzeli po sobie. - Zły to znak - rzekł Wilson. - Tak twierdzš w naszych stronach - odpowiedział Mulrady. - Co tam jest złe, nie może być dobre i tutaj - sentencjonalnie dodał Wilson. Około południa podróżni zjechali z gór i ujrzeli przed sobš obszernš równinę, cišgnšcš się aż do morza. Co krok prawie napotykali czyste wody rzek, przerzynajšcych tę żyznš krainę i ginšcych wœród bujnych pastwisk. Grunt odzyskiwał normalnš swš poziomoœć, jak ocean po burzy. Przebyto ostatnie góry pampy i już tylko monotonna łška rozpoœcierała się przed końmi. Aż dotšd pogoda stale sprzyjała, lecz tego dnia niebo przybrało pozór niepokojšcy. Poprzednie dni goršce nagromadziły w powietrzu wiele pary, która się teraz zebrała w ciężkie chmury, zapowiadajšce deszcz ulewny. Prócz tego bliskoœć Atlantyku i zachodni wiatr, stale tam panujšcy, utrzymywały cišgłš wilgoć, co zresztš okazywało się i z urodzajnoœci ziemi i z tłustoœci jej pastwisk niezmiernych. Pogoda, choć pochmurna, dotrzymała wszakże do wieczora, a konie, przebywszy przestrzeń czterdziestu przeszło mil, zatrzymały się nad brzegiem głębokich "canadas", to jest jarów, wypełnionych wodš. Nigdzie nie było najmniejszego schronienia; okrycia podróżnych musiały im służyć i za namioty i za kołdry; noc przepędzono pod zachmurzonem, i burzš grożšcem niebem. Na szczęœcie jednak, na groŸbie się wszystko skończyło. Następnego dnia, w miarę zniżania się poziomu gruntu, zaczęły występować widome œlady wód podziemnych, zewszšd się wydobywajšcych. Wkrótce też drogę na wschód przerzynać poczęły to utworzone już, to tworzšce się dopiero stawy. Dopóki szło o te jary, wodš napełnione, zbiorowiska wód dobrze odgraniczone i niezarosłe, podróż szła bardzo dobrze; aleniebawem zaczęły się rozległe trzęsawiska, zarosłe trawš i wodnem zielskiem; niebezpieczeństwo stawało się wówczas dopiero jasne, gdy się nań narażono. Niejedno stworzenie zginęło w tych roztopach. Robert, który się wysunšł iczšc i życie ocalić? całaě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żcPŁcdó;ce.Scf+<g˝.+c€hč<Šznacznie naprzód, wrócił poœpiesznie, wołajšc, że spotkał las, w którym rosnš rogi. Istotnie spotkano wkrótce ogromnš przestrzeń, jakby usianš rogami, które należały do zatoniętych tam setkami wołów. Thalcave zwrócił na to uwagę podróżnych i ostrzegł, aby się mieli na bacznoœci ze swemi końmi. Okršżono więc to uroczysko œmierci, mogšce zadowolić najbardziej nawet wymagajšce bóstwa starożytnoœci. Kosztowało to podróżnych godzinę całš drogiego czasu. Thalcave z pewnym niepokojem spoglšdał naokolicę. Stawał często, wspinajšc się na strzemionach, a ponieważ był bardzo wysoki, mógł przeto wielki widnokršg ogarniać wzrokiem; lecz, nie widzšc nic, coby go objaœnić mogło, popędził konia dalej. Ujechawszy jeszcze milę - zatrzymałsię znowu, a zbaczajšc z drogi, którš postępowali, odjeżdżał daleko już to na północ, już na południe - i wracał znowu, nie mówišc słowa o tem, czego się obawiał, lub czego pragnšł. Postępowanie to, kilkakrotnie powtórzone, zaciekawiło Paganela i niepokoiło Glenarvana; geograf przeto zaczšł badać przewodnika. Thalcave odpowiedział, że dziwi go, iż równina wszędzie przesišknięta jest wodš; nigdy bowiem, jak pamięta i jak trudni się rzemiosłem przewodnika, nie zdarzyło mu się jechać po gruncie tak wilgotnym, bo nawet w porze wielkich deszczów prowincja argentyńska przedstawiała przejœcia bezpieczne. - Jakaż przyczyna tej wzrastajšcej coraz bardziej wilgoci? - zapytał Paganel. - Nie wiem - odpowiedział Indjanin - a gdybym wiedział... - Czyż górne rzeki wezbrane po deszczach nie wylewajš nigdy? - Niekiedy. - A może i teraz? - Być może - odrzekł Thalcave. Paganel musiał poprzestać na tej półodpowiedzi i powtórzył Glenarvanowi swš rozmowę. - A cóż Thalcave uczynić radzi? - zapytał Glenarvan. - Jechać co najprędzej - odpowiedział Indjanin, zapytany przez Paganela. Łatwiej było radzić, niż radę wykonać. Konie trudziły się nadzwyczajnie, postępujšc po gruncie uginajšcym się pod niemi: grunt zniżał się coraz więcej; była to kotlina, którš natychmiast zalałyby napływajšce wody. Trzeba więc było jak najœpieszniej przejechać tę okolicę, bo najmniejszy wylew zagrażał zamienieniem jej odrazu w jezioro. Przyœpieszono kroku - lecz nie skończyło się na wodzie, wydobywajšcej się z pod nógkońskich. Około drugiej godziny lunšł gwałtowny deszcz podzwrotnikowy; zdawało się, że niebo otwarło swe stropy. Nie było sposobu ujœć przed tym potopem; na podróżnych ani jedna sucha nitka nie została, a z kapeluszy się lało jak z rynienzapchanych; konie bryzgały na podróżnych wodš, roztršcanš kopytami. Podróżni byli we dwie wody wzięci: z góry i z dołu. Tak tedy przemokli, zziębnięci i znękani trudami - przybyli wieczorem do bardzo lichej zagrody, gdzie zaledwie jako tako pomieœcić się mogli. Nie było jednak w czem wybierać - rozlokowali się przeto z wielkš biedš w tej szopie opuszczonej, którš pogardziłby zapewne najuboższy nawet Indjanin z pampy. Z niemałym trudem rozpalono trochę trawy, z której więcej było dymu niż ciepła. Deszcz lał jakz cebra, a na głowę podróżnych spadały gęste krople przezdach nadgniły. Mulrady i Wilson czuwali cišgle, aby powstrzymać wdzierajšcš się wodę i nie dopuœcić do zalania ognia. Smutnie spożyto skromnš i niezbyt posilnš wieczerzę. Nikomu się jeœć nie chciało; jeden tylko major jadł ze smakiem, jako wyższy nad wypadki. Paganel, jako Francuz - próbował nadrabiać żartami, ale mu jakoœnie szło, zdecydował więc wkońcu, że mu humor zamókł. Nie było nic lepszego do roboty, jak iœć spać. Noc jednak przeszła niespokojnie; œciany schronienia trzeszczały cišgle i pochylały się za każdem silniejszem zahuczeniem wichru, za każdš mocniejszš falš - jęczały biedne konie, stojšc na odkrytem powietrzu; ludziom też nie o wielelepiej było w ich schronieniu; ale znużenie przemogło i usnęli, Robert najpierwszy zmrużył oczy, oparłszy głowę na ramieniuGlenarvana; niezadługo też reszta podróżnych zasnęła pod opiekš Boga. I widać, że Niebo w rzeczy samej opiekowało się nimi, bo noc przeszła bez wypadku. Thauka rozbudził ich mocnem rżeniem; poczciwe zwierzę, jakby chcšc panów swych do obowišzku przywołać - uderzało silnie kopytem w œcianę ich schronienia; umiało zastšpić swego pana w nagleniu do podróży. Posłuszni mu byli podróżni. Deszcz zmniejszył się nieco. Na ziemi jednak, nasyconej wodš, potworzyły się zalewy i jeziora niewiadomej głębokoœci. Paganel, badajšc swš mapę, nie bez słusznoœci może wnioskował, że dwie rzeki, Grande i Vivarota, do których zazwyczaj spływały wody tej płaszczyzny - musiały zlać się w tej chwili i płynšć korytem szerokiem na mil kilka. Niezbędny był poœpiech nadzwyczajny: on jedynie mógł ocalić od grożšcego zalewu. Jak oko zasięgnšć mogło - nigdzie nie można było dojrzeć najmniejszej wyniosłoœci, a więc tę poziomš równinę woda bardzo szybko zalać mogła. Wypuszczono zatem konie, co sił starczyło.Thauka szedł na przedzie i bardziej niż niektóre o niedołężnych płetwach zwierzęta ziemnowodne zasługiwał na nazwę konia morskiego; skakał jakbybył w swym żywiole. Nagle, około dziesištej godziny z rana, Thauka widocznie niepokoić się poczšł; - rozglšdał się on często po niezmiernych płaszczyznach, leżšcych w stronie południowej, rżał przecišgle, nozdrzami silnie wcišgał powietrze i wspinał się gwałtownie. Thalcave z trudnoœciš go powstrzymywał. Piana z krwiš pomieszana,wskutek œcišgania wędzidła, okryła cały pysk biednego zwierzęcia, które jednak nie uspokajało się, a pan jego wiedział dobrze,że gdyby miało swobodę, uciekłoby co prędzej w stronę północnš. - Co się stało twemu koniowi? - zapytał Paganel - czy go kšsajš żarłoczne pijawki wód argentyńskich? - Nie - odpowiedział Indjanin. - Czy obawia się jakiego niebezpieczeństwa? - Tak - przeczuł niebezpieczeństwo... - Jakie? - Nie wiem. Jakkolwiek wzrok nie ostrzegał jeszcze o niebezpieczeństwie, które odgadł Thauka wrodzonym instynktem, ucho jednak już mogło pochwycić jego objawy. Jakiœ szmer głuchy, podobny do odgłosu dajšcego się słyszeć podczas przypływu morza, dochodził z poza granic widnokręgu. Od strony morza dšł wiatr, przesycony wilgociš i tumanami wody; ptaki, ulatujšc przed nieznanem sobie zjawiskiem, szybko pruły powietrze; konie, do kolan brodzšce w wodzie, uczuwać poczęły pierwsze dotknięcie pršdu. Niedługo potem, z odległoœci pół mili na południe - słyszeć się dały pomieszane ryki, beczenie, rżenie iwycie niezliczonych stad, w nieładzie i największem przerażeniu uciekajšcych z szybkoœciš nadzwyczajnš. Wœród tumanu wodnistego, wywołanego ich biegiem, zaledwie rozpoznać je było można. Sto najtęższych wielorybów nie potrafiłoby z większš gwałtownoœciš wzburzyć fal oceanu. - Anda! anda!11 - wołał Thalcave silnym głosem. - Co to jest? - zapytał Paganel. - PowódŸ! powódŸ! - krzyczał Thalcave, dajšc ostrogę swemu koniowi, i zwracajšc go w stronę północnš. - PowódŸ! - powtórzył Paganel i zwrócił siępędem z towarzyszami wœlad za rumakiem Patagończyka. I dobrze się stało. Z odległoœci niewięcej jak pięciu mil angielskich na południe, toczyła się wysoka i szeroka nawałnica, zamieniajšca pola w ocean. Ogromne trawy niknęły jakby skoszone; pęki mimoz, wyrwane pršdem, spływały, tworzšc jakbywysepki; woda przybierała coraz gwałtowniej; zdawało się, że wszystkie rzeki pampy wystšpiły z brzegów i że nawet wody płynšcej na północy rzeki Colorado i płynšcej na południu rzeki Negro zlały się tutaj, do jednego łożyska. PowódŸ postępowała z szybkoœciš konia wyœcigowego; podróżni uciekali przed niš jak chmura, wiatrem burzliwym pędzona, oko napróżno szukało schronienia. Na widnokręgu niebo stykało się z wodš, konie, przeczuwajšce niebezpieczeństwo, pędziły szalonym galopem, a jeŸdŸcy zaledwie na siodłach utrzymać się mogli. Glenarvan często poza siebie się oglšdał. - Woda nas doœciga - myœlał z trwogš w duszy. - Anda! anda! - krzyczał Thalcave z całej siły. I bardziej jeszcze naglono zwierzęta nieszczęœliwe, którym i tak już z boków, ostrogami poszarpanych, krew płynęła obficie. Biedne koniska to potykały się często w jamach ziemi, to znów plštały sięw zielskach; a woda tymczasem wcišż przybierała, zapowiadajšc zbliżanie się straszliwej, pienišcej się fali. Przez kwadrans cały trwała ta ucieczka przed najstraszniejszym z żywiołów. Podróżni nie umieli obliczyć przestrzeni przebytej, która jednakże, sšdzšc po tak szybkim biegu, musiała być doœć znaczna. Tymczasem konie, brnšc po piersi, z ogromnym wysiłkiem zaledwie posuwały sięnaprzód. Glenarvan, Paganel i Austin byli pewni œmierci takiej, jaka na morzu spotyka rozbitków: konie ich nie dostawały już niekiedy kopytami gruntu, a do zupełnego ich zatopienia doœć było szeœciu stóp wody. Niepodobna opisywać trwogi tych oœmiu ludzi, czujšcych swš bezsilnoœć wobec walki z takim okropnym kataklizmem przyrody, pokonywajšcym wszelkš siłę ludzkš. Ocalenie się nie od nich już zależało.W pięć minut póŸniej konie już płynęły; sam pršd unosił jez nadzwyczajnš gwałtownoœciš, równš galopowi, co znaczy przeszło dwadzieœcia mil angielskich na godzinę. Już wszelki ratunek zdawał się niemożliwym, gdy nagle major zawołał: - Drzewo! - Tam, tam! - potwierdził Thalcave, ukazujšc palcem w odległoœci oœmiuset może sšżni drzewo z gatunku olbrzymiego orzecha, wznoszšce samotnie swój wyniosły wierzchołek z poœrodka wód. Wszyscy zrozumieli odrazu, że drzewo to jedynš było dla nich nadziejš ratunku, i bšdŸ co bšdŸ dostać się do niego wypadało koniecznie; konie zapewne nie zdołałyby już tam dopłynšć, ale ludzie, pędzeni siłš pršdu, mogli go dosięgnšć. W tej chwili koń Austina zarżał głucho i znikł; pan jego, uwolniwszy nogi ze strzemion, poczšł płynšć usilnie. - Uchwyć się za moje siodło! - wołał Glenarvan. - Dziękuję Waszej Dostojnoœci - odpowiedział Austin - mam silne ręce. - A twój koń, Robercie?.. - rzekł znowu Glenarvan, obracajšc się ku młodemu Grantowi. - Idzie, milordzie - idzie! - Płynie jak ryba! - Bacznoœć! - krzyknšł major głosem grzmišcym. W tejże chwili bałwan potworny, wysokoœcijakich stóp czterdziestu, z niesłychanym szumem zwalił się na uciekajšcych. Ludzie izwierzęta znikli w odmęcie piany; masa płynna, ważšca pewne kilka miljonów tonn, porwała ich w swe objęcia. Gdy fala przeszła, ludzie wypłynęli na powierzchnię i zliczyli się szybko; z koni, prócz Thauki z siedzšcym na nim jego panem, wszystkie przepadły w otchłani. - Œmiało! - œmiało! - powtarzał Glenarvan, podtrzymujšc jednš rękš Paganela, a płynšc drugš. - Nie bój się, milordzie! - odpowiedział zacny mędrzee idzie wybornie! - a nawet nie gniewam się wcale... O co się nie gniewał? - tego już nikt i nigdynie mógł się dowiedzieć, gdyż resztę zdaniaszanowny geograf połknšł wraz z kwartš może wody zamulonej. Major, jako wybornypływak, sunšł spokojnie po wodzie, majtkowie byli w swym żywiole. Poczciwy Thauka unosił za sobš przyczepionego do jego grzywy Roberta, płynšc stale w kierunku drzewa, ku któremu pršd go unosił. Drzewo było już tylko o dwadzieœcia najdalej sšżni i w kilka minut podróżni dostali się do niego. I w samš porę, bo gdyby nie to, znaleŸliby niezawodnš œmierć w falach, które dochodziły już do pierwszych pnia gałęzi; tem łatwiej można było je pochwycić. Thalcave, porwawszy Roberta, wdrapał się z nim na drzewo pierwszy, a następnie wcišgał innych, już zbyt osłabionych. Lecz Thauka, uniesiony pršdem fali, oddalałsię szybko; zwracał on często głowę ku swemu panu, potrzšsał długš grzywš i rżał, jakby wzywajšc jego pomocy. - Opuszczasz to poczciwe stworzenie? - spytał Paganel Indjanina. - Ja? - zawołał Thalcave. To rzekłszy, dał nurka i wypłynšł dopiero o dziesięć sšżni od drzewa. W chwilę potem trzymał już rękę na szyi wiernego swego rumaka i wraz z nim płynšł ku zamglonemu widnokręgowi północy. XXIII. ŻYCIE NA DRZEWIE Drzewo, na którem Glenarvan i jego towarzysze znaleŸli schronienie, podobne było do orzecha z liœci połyskujšcych i kształtu okršgławego; rzeczywiœcie zaœ był to tak zwany "ombu", rosnšcy samotniena równinach argentyńskich. Drzewo to, o pniu krzywym i ogromnym, do gruntu przytwierdzone jest nietylko dużemi korzeniami, ale jeszcze i silnemi latoroœlami, jakie z siebie wypuszcza; dlatego też wytrzymało gwałtownoœć powodzi. Ten ombu miał wysokoœci około pięćdziesięciu łokci, a rzucał cień wokoło siebie na szeœćdziesišt sšżni. Całe to wišzanie gałęzi spoczywało na trzech grubych konarach, wyrastajšcych z wierzchołka pnia, majšcego szeœć stóp szerokoœci. Dwie z tych gałęzi sterczały prawie prostopadle, dŸwigajšc ogromny z liœci parasol, którego gałšzki misternie, jakby rękš zręcznego koszykarza powišzane i pokrzyżowane, tworzyły schronienie prawie nieprzeniknione. Trzecia gałšŸ przeciwnie miała położenie prawie poziome ponad wodami szumišcemi, w których kšpały się jej listki najniższe; przedstawiała ona jakoby wysunięty przylšdek tej wyspy zielonoœci, otoczonej oceanem.Wewnštrz tego olbrzymiego drzewa było dosyć miejsca. Patrzšc na ten ogrom gęsto rozroœniętych gałęzi, wyniesionych prawie pod obłoki i pnšcemi się liœciami splštanych w jednš całoœć, przez którš się przeciskało œwiatło słoneczne, możnaby powiedzieć, że pień tego ogromnego ombu dŸwigał las cały na sobie. Za przybyciem podróżnych, skrzydlaci mieszkańcy drzewa ulecieli na najwyższe rozgałęzienia, głoœnemi krzykami protestujšc przeciw temu najœciu ich mieszkania. Mnóstwo było tam tego ptactwa, szukajšcego także schronienia przed powodziš: gdy zaœ wzleciały w powietrze, zdawało się, że silniejszy powiew wiatru obnażał drzewo ze wszystkich jego kwiatów. Takie to schronienie znaleŸli towarzysze Glenarvana. Młody Grant i zręczny Wilson wdrapali się zaraz na najwyższe gałęzie, poœrodku zielonego sklepienia z liœci utworzonego. Z tego wyniosłego punktu wzrok obejmował obszerny widnokršg. Ocean powodziš utworzony otaczał drzewo ze wszech stron. Na całej płaszczyŸnie zalanej żadnych innych nie widać było drzew, prócz tych, które z korzeniami wyrwane płynęły, niosšc na sobie żywe zwierzęta, szukajšce schronienia przed strasznš klęskš, lub też szczštki zatopionych stad, gdy te wyratować się nie zdołały. W oddaleniu czerniał punkcik jakiœniewielki, który zwrócił uwagę Wilsona: byłto Thalcave i wierny jego koń, Thauka. - Thalcave! Thalcave! Nasz przyjaciel - wołał Robert, wycišgajšc ręce ku odważnemu Patagończykowi. - Da on sobie radę, panie Robercie! - my zejdŸmy do Jego Dostojnoœci. W chwilę potem Robert Grant i Wilson szybko i zręcznie przebiegli trzy kondygnacje gałęzi i doszli do wierzchołka pnia, gdzie Glenarvan, Paganel, major, Austin i Mulrady siedzieli na gałęziach w najrozmaitszych postawach; wszyscy zgodzili się na to, że się Indjanin wyratuje,i jednš tylko mieli wštpliwoœć, kto kogo ocali: czy koń jeŸdŸca, czy jeŸdziec konia? Położenie tych, którzy się schronili na drzewie, było gorsze. Wprawdzie ombu mógł wytrzymać parcie pršdu, jednak powódŸ, wzmagajšcš się cišgle, mogła dosięgnšć i najwyższych gałęzi. Glenarvan kazał urzšdzić miarkę z drzewa, nacinanš karbami, na której obserwował wcišż podnoszenie się wody; woda jednak przestała już przybierać. I to było już pociechš. - A teraz cóż zrobimy? - zapytał Glenarvan.- Uœcielemy sobie gniazdko! - odrzekł wesoło Paganel. - Co za gniazdko? - odezwał się Robert. - Zwykłe gniazdko, mój chłopcze; tak, ulepmy sobie gniazdko i zacznijmy żyć po ptasiemu, gdy nie możemy żyć, jak ryby w wodzie. - Dobrze - rzekł Glenarvan - ale któż naszym dziobkom dostarczy pożywienia? - Ja - odpowiedział Mac Nabbs. Wszystkich oczy zwróciły się na majora, który, siedzšc rozparty wygodnie w krzeœlenaturalnem, utworzonem przez dwie giętkiegałęzie, podawał jednš rękš swoje sakwy przemokłe wprawdzie, ale dobrze wypchane. - Ach, majorze! - zawołał Glenarvan. - Uwielbiam twš przytomnoœć umysłu; pamiętasz o wszystkiem w takich nawet chwilach, gdy o wszystkiem zapomnieć wolno. - Skoro postanowiliœmy ocalić się od zatopienia - odpowiedział major - to zapewne nie dlatego, aby umrzeć z głodu. ? całaě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żiPś cjHckNę cl8)m@)j c€nŞ6Á;- Jabym także był o tem pomyœlał - rzekł naiwnie Paganel - ale jestem tak roztargniony! - Cóż zawierajš te sakwy? - zapytał Tomasz Austin. - Żywnoœć dla siedmiu ludzi - na całe dwa dni - odpowiedział Mac Nabbs. - Wybornie, wybornie! - powtarzał Glenarvan - spodziewam się, że do jutra woda znacznie opadnie. - Albo też, że znajdziemy sposób wydostania się na lšd suchy - dodał Paganel. - Przedewszystkiem więc zabierzmy się do œniadania. - Osuszywszy się jednak wprzódy - zauważył major. - A skšd wzišć ognia? - Trzeba rozniecić - odrzekł Paganel. - Gdzie? - Na wierzchołku pnia. - Z uschłych gałęzi, które poobcinamy z drzewa. - Ale skšd dostać ognia? - pytał Glenarvan. - Nasza hupka podobna jest do gšbki wodš nasiškniętej. - Obejdziemy się bez hupki! - oœwiadczył Paganel. - Trochę mchu suchego, jeden promyk słońca, sprowadzony zapomocš soczewki, wyjętej z mojej lunety, a zobaczycie, przy jakim to ja się ogrzewam ogniu. Kto idzie po drzewo do lasu? - Ja! - zawołał Robert - i wraz z Wilsonem znikli pomiędzy gęstwinš gałęzi, jak dwa młode koty; Paganel tymczasem nazbierał dostatecznš iloœć mchu suchego, który z łatwoœciš zapalił za pomocš soczewki, podłożywszy naprzód liœci mokrych, aby siędrzewo od płomienia nie zajęło. Wkrótce też Robert z Wilsonem dorzucili do ognia doœć sporš wišzkę uzbieranego chróstu. Buchnšł ożywczy płomień z tego kominka zaimprowizowanego; ludzie strudzeni poczęli się suszyć, a poncha ich, porozwieszane na gałęziach drzewa, bujałyza każdem wiatru poruszeniem. Posilono siępotem œniadaniem, nie zapominajšc jednak i o jutrze, bo zapasy były nader skromne, a wody mogły nie opaœć tak prędko, jak się spodziewał i pragnšł Glenarvan! Ombu nie wydawał żadnego owocu, ale zato w licznych gniazdach, znajdujšcych się na nim, zdobyto mnóstwo jaj i pisklšt wszelkiego gatunku ptactwa, co było nabytkiem nader pożšdanym. W przewidywaniu dłuższego pobytu w tem przymusowem schronieniu, potrzeba było pomyœleć o wygodniejszem jego urzšdzeniu.- Ponieważ kuchnię i pokój jadalny mamy nadole - mówił Paganel, sypiać przeto będziemy na pierwszem piętrze; dom jest obszerny komorne niedrogie - niema sobie czego żałować. Tam w górze natura sama przygotowała kołyski, w których przywišzawszy się dobrze, spać możemy jak w najlepszem łóżku. Obawiać się też niema czego, jest nas bowiem tylu, że odeprzeć potrafimy każdy napad Indjan lub innych dzikich zwierzšt. - Tylko nam broni brakuje - rzekł Tomasz Austin. - Mam moje rewolwery - odpowiedział Glenarvan. - Na cóż się one przydadzš - zauważył Tomasz Austin - skoro pan Paganel nie umie fabrykować prochu? - To jest zbyteczne - rzekł Mac Nabbs, pokazujšc swojš ładownicę w jak najlepszym stanie. - Skšdże to masz, majorze? - spytał Paganel. - Od Thalcave'a. Pomyœlał on zapewne o tem, że proch może nam się przydać, i oddał mi go, nim rzucił się do wody na ratunek swego rumaka. - Szlachetny i dzielny człowiek z tego Indjanina! - zawołał Glenarvan. - Zapewne - dodał Tomasz Austin - jeœli wszyscy tutejsi mieszkańcy sš tacy jak on,to uwielbiać należy Patagonię. - Jak daleko jesteœmy od Atlantyku? - spytał major. - Najdalej o czterdzieœci mil - odrzekł Paganel. - A teraz, kochani przyjaciele, ponieważ każdemu wolno jest robić, co mu się podoba, pozwólcie przeto, że opuszczę was na chwilę; radbym sobie tam na samymwierzchołku urzšdzić obserwatorjum, z którego przy pomocy mej lunety mógłbym was cišgle uwiadamiać o tem, co się dokołanas dzieje. Nikt nie sprzeciwiał się uczonemu geografowi, który, bardzo zręcznie drapišcsię z gałęzi na gałšŸ, znikł wkrótce poza gęstš zasłonš liœci. Towarzysze jego zajęli się wtedy urzšdzeniem i przygotowaniem łóżek. Robota była niedługa i łatwa, bo ani kołdernie trzeba było przysposabiać, ani mebli ustawiać; wkrótce też wszyscy powrócili do ogniska. Zaczęła się rozmowa, ale już nie o położeniu obecnem, które bšdŸ co bšdŸ cierpliwie znosić było trzeba; tym razem powrócono do niewyczerpanego przedmiotu rozmowy o losie kapitana Granta. Jeœli wodyopadnš i ustšpiš, to Duncan za trzy dni ujrzy podróżnych na swym pokładzie, ale nie będzie tam biednych rozbitków: Granta i jego dwu majtków. Teraz nawet, po owem bezskutecznem przejœciu Ameryki, zdawałosię, że wszelka nadzieja odszukania ich stanowczo już jest stracona. Gdzież bowiemnowe zwrócić poszukiwania? A z drugiej znowu strony, jakże odjšć całkowitš nadzieję lady Helenie i Marii Grant, niecierpliwie oczekujšcym na pomyœlne wiadomoœci o losie wyprawy? - Biedna moja siostra! - rzekł z westchnieniem Robert. Wszystko już dla nasstracone. Glenarvan po raz pierwszy nie znalazł ani jednego słówka pociechy; bo i jakšż nadzieję mógł robić biednemu dziecku, gdy ze swej strony uczynił wszystko, co mógł,idšc za wskazówkami dokumentu z najœciœlejszš skrupulatnoœciš. - A jednakże - mówił - ten trzydziesty siódmy równoleżnik nie jest bynajmniej cyfrš urojonš. Czy się tyczy miejsca rozbicia statku, czy też miejsca niewoli Granta, trudno odgadnšć; mimo to zaznaczony jest jak najwyraŸniej. - Wszystko to prawda - odpowiedział Tomasz Austin - a jednak poszukiwania nasze całkiem się nie powiodły. - Gniewa mnie to i do rozpaczy doprowadza!- zawołał Glenarvan. - Gniewać może, na to się zgadzam - rzekł Mac Nabbs powolnie - ale desperować i tracić nadziei niema czego; właœnie dlatego, że widzieliœmy i odczytaliœmy tę cyfrę niezaprzeczonš, wypada do końca wyczerpnšć wszystkie jej wskazówki. - Nie rozumiem cię, majorze - odparł Glenarvan - cóż przeto pozostaje nam uczynić? - Rzecz bardzo prostš i logicznš, mój kochany Edwardzie. Gdy się dostaniemy na pokład Duncana, pozostawmy przylšdek na wschód od nas, a płyńmy znowu w kierunku tego trzydziestego siódmego stopnia, choćby nam przyszło dojechać do punktu, z któregoœmy wypłynęli. - Sšdzisz więc majorze, iż o tem już nie myœlałem? - odrzekł Glenarvan. - Owszem, mało sto razy; ale jakšż tu mamy szansę powodzenia? Opuœcić lšd Ameryki, nie jestżeto oddalić się od miejsca, które nam wskazuje sam Harry Grant, nie jestże to odsunšć się od Patagonji, tak jasno i wyraŸnie w dokumencie nazwanej! - Chcesz więc na nowo rozpoczšć poszukiwania twe w pampie? - spytał major- kiedy nie mamy pewnoœci, czy Britannia uległa rozbiciu na brzegach oceanu Spokojnego, czy na wybrzeżachAtlantyku? Glenarvan nic nie odpowiedział. - A jakkolwiek słaba jest szansa odnalezienia kapitana Granta, gdybyœmy podšżyli w kierunku równoleżnika przezeń wskazanego, czyż nie powinniœmy próbować? - Nie zaprzeczam temu - odrzekł Glenarvan. - A wy, moi przyjaciele - dodał major, zwracajšc się do marynarzy - czy nie podzielacie mego zdania? - Zupełnie - odpowiedział Tomasz Austin, a Mulrady i Wilson odpowiedŸ tę potwierdzili niemem skłonieniem głowy. - Słuchajcie, moi przyjaciele - rzekł znowuGlenarvan po chwili namysłu - ty szczególniej, Robercie, uważaj dobrze, bo rozmowa ta jest bardzo dla nas i dla ciebie ważna. Zrobiłbym wszystko dla odszukania kapitana Granta; wzišłem się do tego i życiebym własne poœwięcił, gdyby tego była potrzeba. Cała Szkocja połšczyłaby się ze mnš, aby ocalić życie człowieka, który z siebie ofiarę zrobił dla sławy swejojczyzny. Ja sam jestem tego przekonania, że chociaż słabš mamy nadzieję, powinniœmy jednak œwiat cały opłynšć dokoła, pilnujšc się wskazanego nam trzydziestego siódmego równoleżnika; powinniœmy, powtarzam, zrobić to - i zrobimy. Lecz nie o to chodzi jedynie; ważniejsze nierównie nastręcza nam się pytanie, czy powinniœmy stanowczo i tak zaraz zaniechać wszelkich dalszych po szukiwań na lšdzie amerykańskim? Kwestja, tak kategorycznie postawiona, pozostała bez odpowiedzi. Nikt nie œmiał się odezwać. - Cóż wy na to? - pytał Glenarvan, zwracajšc się głównie do majora. - Mój Edwardzie - odrzekł Mac Nabbs - na wielkš można się narazić odpowiedzialnoœć, odpowiadajšc ci: tak, lub nie. Tu potrzeba namysłu. Przedewszystkiem chciałbym wiedzieć, przez jakie miejsca przechodzi trzydziesty siódmy stopień szerokoœci południowej? - To już jest rzecz Paganela - odrzekł Glenarvan. - Spytajmyż go zatem. Uczony geograf ukrył się cały w gęstwinie liœci; trzeba go było wołać. - Paganel! Paganel! - krzyknšł Glenarvan. - Jestem! - odpowiedział głos z góry. - Gdzie jesteœ? - W mojej wieży. - Co tam robisz? - Badam niezmierzony widnokršg. - Czy możesz zejœć na chwilę? - Jeœli mnie potrzebujecie... - Tak. - Na co? - Chcemy się od ciebie dowiedzieć, przez jakie kraje przechodzi trzydziesty siódmy równoleżnik. - Nic łatwiejszego - odpowiedział Paganel -nie potrzebuję nawet schodzić na dół, aby wam to powiedzieć. - Słuchamy. - Opuszczajšc Amerykę, trzydziesty siódmy równoleżnik południowy przerzyna ocean Atlantycki. - Cóż dalej? - Po drodze spotyka wyspy Tristan d'Acunha. - Dobrze. - Przechodzi o dwa stopnie na południe od przylšdka Dobrej Nadziei. - A potem? - Biegnie przez ocean Indyjski. - Następnie... - Dotyka wyspy œw. Piotra z gromady wysp Amsterdamskich, przerzyna Australię w prowincji Wiktorja. - A dalej? - Wychodzšc z Australii... Nie dokończył tego zdania. Czy wahał się uczony geograf, czy też nie wiedział może?Ani jedno, ani drugie. Nagle z wierzchołka drzewa dał się słyszeć krzyk przeraŸliwy,gwałtowny. Glenarvan i jego towarzysze zbledli, spojrzawszy po sobie. Czyby nowa jaka groziła im katastrofa, czy też biedaczysko Paganel spadł może z drzewa? Już Wilson i Mulrady œpieszyli mu na pomoc,gdy ukazał się długi korpus uczonego geografa. Paganel zsuwał się z gałęzi na gałšŸ, nie mogšc ršk o nic zaczepić. Czy żył jeszcze, czy też był już martwy? - trudno odgadnšć - ale z pewnoœciš byłby wpadł do wody, gdyby go major nie pochwycił i nie wstrzymał silnš rękš. - Bardzo ci dziękuję, majorze! - zawołał uratowany. - Cóż to jest, co ci się stało? - pytał major. - Czy nowe jakie roztargnienie? - Tak, tak! - powtarzał Paganel, głosem ze wzruszenia stłumionym. - Tak! roztargnienie... fenomenalne tym razem! - Nic nie rozumiem, Paganelu. - Omyliliœmy się! Mylimy się jeszcze! Mylimysię cišgle! - Wytłumacz się jaœniej. - Lordzie Glenarvan, majorze, Robercie, przyjaciele moi - wołał Paganel - powiadamwam, że jesteœmy w błędzie, bo szukamy kapitana Granta tam, gdzie go niema! - Co to ma znaczyć? - pytał zdumiony Glenarvan. - Tak jest, powtarzam raz jeszcze, że nietylko niema go tu, ale nawet nigdy tu nie był. XXIV. JESZCZE ŻYCIE NA DRZEWIE Słowa te zdziwiły wszystkich. Co Paganel przez nie rozumiał? Czy rozum stracił? Jednakże mówił z takš pewnoœciš, że oczy wszystkich zwróciły się na Glenarvana. Twierdzenie to Paganela było poœredniš odpowiedziš na rzucone przez lorda zapytanie. Glenarvan wszakże poruszył przeczšco głowš, lecz Paganel, umiejšcy panować nad sobš, spokojnym głosem w te odezwał się słowa: - Tak, tak, przyjaciele moi, pomyliliœmy się w naszych poszukiwaniach. Wyczytaliœmy w dokumencie to, czego tam wcale niema. - Wytłumacz się jaœniej, Paganelu - rzekł major - nikt cię nie rozumie. - To rzecz bardzo jasna, majorze kochany. Byłem w błędzie jak wy; z wami razem byłem w błędzie, aż dopiero przed chwilš, gdym odpowiadał na wasze zapytania z wysokoœci tego drzewa i zatrzymałem się na wyrazie "Australia", błyskawica rozœwieciła mój umysł i... - Jakto? - zawołał Glenarvan. - Więc utrzymujesz, że Harry Grant... - Utrzymuję - odpowiedział Paganel - i przekonany jestem, że wyraz austral, znajdujšcy się w dokumencie, nie jest wyrazem całkowitym, jak to sšdziliœmy dotšd, ale że jest tylko poczštkiem wy razuAustralie (Australia). - To byłoby dziwne! - rzekł major. - Dziwne? - zawołał Glenarvan, wzruszajšcramionami. - Nie dziwne, ale poprostu nieprawdopodobne. - Nie widzę w tem nic tak nadzwyczajnego iniepodobnego do prawdy. - Jakto? - spytał żywo Glenarvan - wobec tego dokumentu œmiesz twierdzić, że Britannia mogła się rozbić na wybrzeżach Australii? - Jestem tego pewny! - œmiało odrzekł Paganel. - Doprawdy, Paganelu - powiedział lord Glenarvan - dziwi mnie, że coœ podobnego mogło wyjœć z ust sekretarza Towarzystwa Geograficznego. - A to dlaczego? - spytał urażony do żywego geograf. - Bo jeœli przypuszczam możliwoœć wyrazu Australia, to przypuszczam zarazem, że w niej mogš się znajdować Indjanie, co jest rzeczš, przynajmniej dotšd, nigdy jeszcze nie słyszanš. Paganel uœmiechnšł się na ten argument, jakby zgóry był nań przygotowany, i bez namysłu odpowiedział: - Kochany lordzie, nie triumfuj jeszcze, bo pobiję cię z kretesem, choćby tylko dla pomszczenia się nad Anglikami w imieniu całej Francji za porażki, kiedyœ przez nas pod Crécy i Anzicourt poniesione. - I owszem, i owszem, kochany Paganelu! Pokonywaj twych nieprzyjaciół. - Słuchaj więc. W tekœcie dokumentu niema wyrazu Indjanin, tak samo jak niema Patagonji. Niedokończony wyraz indi... znaczy indigénes (krajowcy); a przecież na to zgodzić się musisz, że i w Australii sš krajowcy. Glenarvan ze zdumieniem spoglšdał na Paganela. - Brawo, brawo! Masz słusznoœć, czcigodnysekretarzu! - Czy zgadzasz się, milordzie, na takie pojmowanie dokumentu? - Zgodzę się, jeœli mnie przekonasz, że poczštek wyrazu gonie, nie odnosi się do Patagonji. - Z pewnoœciš nie - zawołał Paganel - niema i nie może tu być mowy o Patagonji; czytaj to i rozumiej jak chcesz, byle nie Patagonie. - Więc jakże? - Cosmogonie! théogonie! agonie!... - Agonie, (męczarnia), to może będzie najwłaœciwsze! - zawołał major. - Wszystko mi jedno - odpowiedział Paganel.- Wyraz ten czy ów żadnej tu nie ma wartoœci; nie będę nawet dochodził, co on tu może mieć za znaczenie; główna rzecz jest to, że austral oznacza Australię, i nie pojmuję nawet, jak mogliœmy odrazu tego nie widzieć? Gdybym ja był znalazł dokument, aIbo gdybyœcie mnie nie byIi obałamucili waszem tłumaczeniem, nigdybym nie pojmował inaczej. Ostatnie wyrazy Paganela przyjęte były żywym oklaskiem, podziękowaniami i wyrazami uznania przez wszystkich, a szczególniej przez Roberta, w którego duszy nadzieja znowu odżyła. - Jeszcze jednš pozwól sobie zrobić uwagę - rzekł Glenarvan - a i ja uchylę czoła przed twš bystroœciš naukowš. - Słucham cię, milordzie. - Jak zestawisz te wyrazy, na nowo przez ciebie tłumaczone, i w jaki sposób odczytasz dokument? - Nic łatwiejszego. Oto dokument - rzekł Paganel, podajšc papier szacowny, który oddni kiIku badał usilnie. Nastało głębokie milczenie; Paganel przez chwilę zbierał myœli rozproszone, a wkońcu, wodzšc palcem po wierszach urywanych, czytał jak następuje: Dnia 7-go czerwca 1862 r. trzymasztowy okręt Britannia z Glasgowa zatonšł po... (przypuœćmy, po dwu dniach, po trzech dniach albo po długich męczarniach, rzecz to obojętna) - przy brzegach Australii. Dwajmajtkowie i kapitan Grant usiłowali wylšdować i wydostali się na ziemię, gdzie będš (lub sš) niewolnikami dzikich krajowców. Rzucili oni ten dokument i t. d. Czy to nie jasno? - W samej rzeczy, jasno i wyraŸnie, jeœli tylko nazwę "lšdu" można tu odnieœć do Australii, która jest wyspš, jak wiadomo. - BšdŸ tego pewny, kochany miIordzie; najlepsi geografowie zgodzili się już na to, żeby tę wyspę nazywać lšdem Australijskim.- A więc skoro tak, moi przyjaciele, pozostaje nam tylko zawołać jednozgodnie: do Australii! Niech nam Niebo dopomaga! - Do Australii! Do Australii! - powtórzyli chórem wszyscy towarzysze Glenarvana. - Przekonywam się teraz, kochany Paganelu, że przybycie twoje na pokład Duncana jest zdarzeniem prawdziwie opatrznoœciowem. - Przypuœćmy, że jestem posłannikiem Opatrznoœci, i nie mówmy już o tem - rzekłskromnie uczony sekretarz Towarzystwa Geograficznego. Tak się skończyła ta pamiętna rozmowa, która w przyszłoœci tak ważne wydać miała skutki. Zmieniła ona zupełnie moralnepołożenie podróżnych. Pochwycili oni na nowo nitkę prowadzić ich majšcš po tym labiryncie, w którym, jak sšdzili, zbłškali się na zawsze. Nowa nadzieja wykwitała nagruzach zniweczonych zamiarów. Mogli już bez obawy pozostawić poza sobš lšd amerykański i całš myœlš ulatywali już ku łodu. ? całaě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żoP’cpâ:cqy Pr•(c€sŁ6ˇ<Australii. Wstępujšc znowu na pokład Duncana, nie przyniosš już złowróżebnych wieœci i czarnej rozpaczy, a lady Helena i Maria nie będš potrzebowały opłakiwać niezawodnej zguby kapitana Granta! Dlatego też w obecnej chwili zapomnieli o wszystkich minionych trudach i niebezpieczeństwach; oddali się zupełnej radoœci i jedynš rzeczš, jaka ich zasmucała, było to, że nie mogli natychmiast puœcić się w drogę. Była godzina czwarta po południu; o szóstej postanowiono wieczerzać. Paganel chciał ten szczęœliwy dzień uczcić wspaniałš biesiadš, ale ponieważ zapasy były bardzo skromne, zaproponował tedy Robertowi, aby się wybrał z nim na łowy "do pobliskiego lasu". Na tę myœl szczęœliwš Robert klasnšł w ręce z radoœci; wzięto ładownicę Thalcave'a, oczyszczono rewolwery, nabito je drobnym œrutem i ruszono na polowanie. - Tylko się nie zapędzajcie zbyt daleko - rzekł poważnie major do obu myœliwców. Po oddaleniu się ich, Glenarvan i Mac Nabbsposzli zbadać miarkę na drzewie naciętš, a Mulrady z Wilsonem rozdmuchiwali tymczasem węgle na ognisku. Glenarvan nie dostrzegł, aby woda opadła, a jednak zdawało się, że dosięgła już najwyższego stopnia; gwałtownoœć, z jakš płynęła z południa na północ, była najlepszym dowodem, że równowaga rzek argentyńskich jeszcze się nie ustaliła. Ta ogromna masa płynna musiała przed opadaniem czas pewien pozostać nieruchoma jak morze, w chwili gdy przypływ się kończy a odpływ zaczyna. Nie można było zatem liczyć na opadanie wód, dopóki tak gwałtownie płynęły ku północy. Podczas gdy lord Glenarvan z majorem zajęci byli obserwacjami, na drzewie słyszeć się dał wystrzał, a wœlad za nim prawie równie głoœny okrzyk radoœci. Trudno było rozeznać, kto się więcej cieszył: Robert, czy Paganel? Polowanie, pod takš zaczęte wróżbš, cudowne dla kuchni podróżniczej obiecywało rezultaty; tem bardziej, że dowcipny WiIson na zaimprowizowanš ze szpilki i sznurka wędkę nałowił kilka tuzinów ryb delikatnego smaku, w krajowym języku zwanych "mojarras", majšcych być ozdobš bankietu. W tej chwili myœliwi zeszli z wierzchołka ombu. Paganel ostrożnie niósł jajka czarnejjaskółki i sporš iloœć wróbli, nanizanych nanitkę; Robert zręcznie ubił kilka par "hilgueros", małych ptaszków zielonych i żółtych, wyborne majšcych mięso i dlatego bardzo poszukiwanych na rynkach w Montevideo. Paganel, który znał pięćdziesištjeden sposobów przyrzšdzania jaj, tym razem musiał poprzestać na upieczeniu ich w goršcem popiele. Niemniej uczta odznaczała się i delikatnoœciš potraw i wielkš rozmaitoœciš: było tam mięso suszone, pieczone jaja, mojarras smażone,a na pieczyste wróble i hilguery. Towarzyszyła jej rozmowa bardzo wesoła;dziękowano Paganelowi jako myœliwemu i kucharzowi - a mędrzec przyjmował dzięki i powinszowania ze skromnoœciš, właœciwš prawdziwej zasłudze. Potem unosił się nad osobliwoœciami drzewa, służšcego im na schronienie. - Sšdziłem - mówił - że jesteœmy z Robertem na polowaniu w jakimœ gęstym lesie, i raz nawet obawiałem się, abyœmy nie zabłšdzili. Nie mogłem znaleŸć drogi zpowrotem, a słońce pochylało się ku zachodowi. Szukałem napróżno œladu własnych kroków; głód okropnie czuć mi się dawał! Już w ponurej gęstwinie rozlegał się straszny ryk dzikich zwierzšt... Przepraszam, nie! Właœnie, że niema tu dzikich zwierzšt, czego mocno żałuję! - Jakto - rzekł Glenarvan - żałujesz, że niema dzikich zwierzšt? - Nieinaczej. - Co do mnie, to sšdziłbym, że przeciwnie, obawiaćby się trzeba ich dzikoœci... - Dzikoœć nie istnieje... naukowo rzecz bioršc - odpowiedział geograf. - A już tego mi nie dowiedziesz, kochany Paganelu - rzekł major - aby zwierzęta dzikie były na coœ użyteczne, bo i na cóż przydaćsię mogš? - Ale majorze - zawołał Paganel - służš przedewszystkiem do tworzenia klasyfikacjigromad, rzędów, rodzajów, gatunków... - Piękny mi pożytek - przerwał Mac Nabbs - mógłbym się obejœć bez tego zupełnie. Gdybym był należał do rodziny Noego w chwili potopu, z pewnoœciš nie pozwoliłbym temu nieprzezornemu patrjarsze brać po parze lwów, tygrysów, panter, niedŸwiedzi i tym podobnych stworzeń, równie złoœliwych, jak bezużytecznych. - I byłbyœ to uczynił? - zapytał Paganel. - Byłbym uczynił najniezawodniej. - To Ÿlebyœ był postšpił z punktu widzenia zoologicznego. - AIe nie ze względu na ludzkoœć całš. - Ja zaœ przeciwnie - mówił Paganel - będšc w tem położeniu, zachowałbym wszystkie zwierzęta przedpotopowe, o których teraz, niestety, wyobrażenia nawetdokładnego mieć nie możemy. - A ja ci powiadam raz jeszcze - odpowiedział Mac Nabbs - że Noe dobrze zrobił, nie troszczšc się o los tych strasznych bestyj. - Ja obstaję przy swojem, że Noe Ÿle i bardzo nawet Ÿle zrobił, przez co na wieczne czasy zasłużył na złorzeczenie wszystkich naukę miłujšcych ludzi. Towarzysze majora i Paganela nie mogli powstrzymać się od œmiechu, słyszšc dwu przyjaciół tak zawzięcie sprzeczajšcych się o zasługi Noego; a najbardziej wszystkich zadziwiało to, że major, nie sprzeczajšcy się z nikim i nigdy, wbrew przyjętym przez siebie zasadom, codzień prawie miał spory z uczonym Paganelem. Glenarvan, jak zwykle, wdał się w sprzeczkę. - Mniejsza o to - rzekł - z jakiego punktu zapatrywać się będziemy na kwestję przez was podniesionš, kochani moi przyjaciele, wkażdym razie, chcšc nie chcšc, w tej chwilimusimy się obejœć bez drapieżnych zwierzšt. Paganel nie mógł się nawet spodziewać znalezienia ich w tym lesie napowietrznym. - A to dlaczego? - spytał geograf. - Dzikie zwierzęta na drzewie? - rzekł Tomasz Austin. - A tak, na drzewie! Puma i jaguar chroniš się na drzewa, gdy sš silnie napierane przez myœliwych; czemużby przed powodzišktóry z nich nie miał się ukryć wœród gałęzi tego drzewa? - BšdŸ co bšdŸ jednak, sšdzę, że nie napotkałeœ żadnego - odezwał się znowu major. - Prawda, że nie spotkałem, choć zwiedziłem wszystkie zakštki naszego schronienia; a szkoda doprawdy: dopierożbyto było wspaniałe polowanie! Spotkać naprzykład takiego żarłoka, jak jaguar, który jednš łapš obala konia i całego pożera, a gdy raz zakosztuje ludzkiego ciała, to go już powstrzymać trudno od napadania na ludzi. Wiadomo, że najlepiej mu smakuje mięso Indjanina dalej murzyna,potem mulata, a najmniej chętnie jada ciałobiałego Europejczyka. - Zachwycony jestem tem podrzędnem, alboraczej czwartorzędnem stanowiskiem, jakiena mnie w takim bankiecie przypada - rzekłmajor poważnie. - A zarazem służy to także za dowód, że nie jesteœ bardzo smaczny, mój majorze - odpowiedział Paganel. - Cieszy mnie i to także, iż nie jestem smaczny. - W każdym razie jest trochę upokarzajšce - odrzekł uparty geograf - biali majš się zanajpierwszš z ras ludzkich, ale widać, że nie takie jest zdanie panów jaguarów. - Mniejsza o to, dzielny mój Paganelu - rzekł Glenarvan - bo chociaż niema pomiędzy nami ani Indjan, ani murzynów, ani nawet mulatów, niemniej jednak cieszę się, że niema pomiędzy nami twoich ulubionych jaguarów, bez których i tak położenie nasze nie jest zbyt przyjemne... - Jakto niezbyt przyjemne? - zawołał Paganel niezadowolony - i ty, milordzie, jeszcze na los swój się uskarżasz? - Alboż nie mam powodu? - odrzekł Glenarvan. - Ty sam przyznaj, że niebardzo ci przyjemnie jest mieszkać tu wœród gałęzi, bez żadnej wygody, a nawet bez przykrycia. - Nigdy i nigdzie nie było mi lepiej, nawet w moim gabinecie. Prowadzimy tu życie ptasze! Œpiewamy! Skaczemy z gałšzki na gałšzkę! Zaczynam nabierać przekonania, że ludzie stworzeni sš do mieszkania na drzewach. - I tylko im skrzydeł brakuje! - dorzucił major. - Przyjdzie i do tego, że je sobie zrobiš. - Zanim to jednak nastšpi - rzekł Glenarvan- pozwól, kochany przyjacielu, że ja nad to mieszkanie napowietrzne przekładam żwir jakiegoœ parku, posadzkę mojego pokoju, lub nareszcie pomost okrętowy! - Milordzie - odpowiedział Paganel - trzeba się zgadzać z losem i przyjmować położenie, jakie jest; jeœli dobre, to tem lepiej, jeœli złe, to nie zważać na to. Widzę, że zaczynasz tęsknić za wygódkami twego Malcolm-Castle! - Nie, ale... - Ręczę ci, że Robert jest zupełnie szczęœliwy - œpiesznie dodał Paganel, chcšcchoć jednego sobie zyskać stronnika. - O tak, panie Paganel - zawołał Robert z radoœciš. - W jego wieku zawsze się jest szczęœliwym - rzekł Glenarvan. - I w moim także - odpowiedział Paganel. - Im mniej człowiek ma wygód, tem mniej też potrzeb; a im mniej kto potrzebuje, temjest szczęœliwszy. - Otóż - zawołał Mac Nabbs - nasz Paganelwypowiada wojnę dostatkom i wygodnemu życiu. - Nie, majorze - odrzekł uczony - ale jeœli posłuchać zechcesz, odpowiem ci na to powiastkš arabskš, jaka mi w tej chwili na pamięć przychodzi. - Wszystkie powiastki niewiele dowodzš - mówił major - a tem mniej arabskie; ale w każdym razie z przyjemnoœciš słuchamy cię, Szeherazado nasza. - Jeden z synów wielkiego Harun-al-Raszyda- mówił Paganel - nie był szczęœliwy. Poszedł więc szukać porady u pewnego starego derwisza. Mędrzec odpowiedział mu, że szczęœcie niełatwo znaleŸć na tym œwiecie, że jednak zna sposób niezawodnego zapewnienia go sobie. - Jakiż to? - zapytał młody ksišżę. - Włóż na siebie - odpowiedział derwisz - koszulę szczęœliwego człowieka! Młodzieniec podziękował mędrcowi za radę i pobiegł szukać swego talizmanu. Zwiedził więc wszystkie stolice całego œwiata; ubierał się w koszule królów, ksišżšt, panów i dostojników różnego rodzaju, lecz napróżno! Szczęœcie nie przychodziło. Popróbował dalej koszuli artystów, żołnierzy, kupców - a szczęœcia jak nie było, tak nie było. Nareszcie znudzony przymierzaniem tylu koszul, powracał już smutny i zagniewany do pałacu swego ojca,gdy w polu napotkał pracowitego rolnika, orzšcego ziemię, który œpiewał radoœnie przy pracy. - Oto człowiek szczęœliwy - zawołał - albo, jeœli się mylę, to już chybaszczęœcia niema na ziemi! Zbliżywszy się tedy do kmiotka, rzekł: - Mój poczciwy człowieku, powiedz mi szczerze, czy jesteœ szczęœliwy? - O! i bardzo! - odpowiedział zagadnięty. - I niczego nie pragniesz? - Nie. - Czy nie pomieniałbyœ sięna los z królem? - Nigdy! - To sprzedaj mi, proszę, swojš koszulę, dobrze ci za niš zapłacę! - Chętniebym to uczynił, mój panie, ale ja nie mam wcale koszuli. XXV. POMIĘDZY OGNIEM A WODĽ Wszyscy pochwalili powiastkę Paganela, każdy jednak pozostał przy swem zdaniu, czyli, co na jedno wychodzi, że uczony nie przekonał nikogo. Zgodzono się jednak na to, że zawistnemu losowi trzeba zawsze odważnie stawić czoło i poprzestać na drzewie, skoro niema pałacu an i nawet chatki. Na takich rozmowach zeszło do wieczora; tylko sen ożywczy i spokojny mógł zakończyć ten dzień pełen wzruszeń. Mieszkańcy ombu byli utrudzeni, nietylko przypadłoœciami powodzi, ale jeszcze i niesłychanym upałem. Już ich skrzydlaci towarzysze zabierali się do spoczynku; hilguery i słowiki pampy przestały wywodzić melodyjne trele i całe ptactwo znikło w zaciemnionej gęstwinie liœci. Najwłaœciwiej więc było iœć za jego przykładem. Przed udaniem się na spoczynek, Glenarvan,Paganel i Robert wdrapali się na najwyższe gałęzie, aby raz jeszcze obejrzeć płaszczyznę zalanš. Była dziewišta godzina wieczorem; słońce zaszło. Œwietne konstelacje półkuli południowej zdawały się być pokryte lekkš gazš, z poza której migotały niewyraŸnie; wszakże nie tak byłyzamglone, aby ich rozpoznać nie było można, i Paganel zwrócił uwagę Roberta naten pas podzwrotnikowy, gdzie gwiazdy sš błyszczšce. Pomiędzy innemi pokazał mu "Krzyż południowy", gromadę czterech gwiazd pierwszej i drugiej wielkoœci, rozłożonych w kształt rozwartokšta prawie na wysokoœci bieguna; pokazał też "Centaura",w którym œwieci gwiazda najbliższa ziemi, bo tylko o oœm tysięcy miljardów mil (lieues) oddalona; "obłoczki Magellana", dwa wielkie obłoki, z których większy zajmuje przestrzeń dwa razy większš od pozornej powierzchni księżyca, nareszcie tę "Czarnš dziurę", w której, jaksię zdaje, brak jest zupełny materji gwiaŸdzistej. Żałował bardzo, że Orion, którego z obu półkul widzieć można, nie pokazywał się jeszcze; ale objaœnił swym słuchaczom jednš ciekawš właœciwoœć kosmografji patagońskiej. W oczach tych poetycznych Indjan Orion reprezentuje ogromne lasso i trzy bolas, rzuconerękš myœliwca, przebiegajšcego łški na firmamencie niebieskim. Wszystkie te konstelacje, odbitew zwierciadle wód, budziły podziw w oczach widzšcych jakby dwa nieba. Gdy tak uczony Paganel rozprawiał, od wschodu zbierało się na burzę. Szeroka ciemna chmura przesłoniła gwiazdy i roztoczyła się szeroko. Musiała się ona posuwać coraz dalej własnš siłš, bo powietrze było ciche zupełnie i najlżejszy nawet wietrzyk nie mšcił spokoju, jaki panował w warstwach atmosferycznych. Żaden się listek nie poruszył na drzewie, najmniejsza zmarszczka nie przerwała gładkiej powierzchni wód; powietrza nawetzdawało się brakować, jak gdyby je rozrzedziła ogromna maszyna pneumatyczna. Atmosfera przesycona była elektrycznoœciš, przebiegajšcš po nerwach wszystkich istot żyjšcych. Te fale elektryczne szczególniej uczuć się dały Glenarvanowi, Robertowi i Paganelowi. - Będziemy mieli burzę - oœwiadczył ten ostatni. - Czy nie obawiasz się grzmotów? - spytał lord Edward Roberta. - Och! milordzie! - odparł chłopiec - jak możesz przypuszczać coœ podobnego? - Tem lepiej, bo zdaje się, że burza już niedaleko. - I będzie bardzo silna - dodał Paganel - o ile ze stanu nieba wnosić mogę. - Nie burza to niepokoi mnie - mówił Glenarvan - ale te potoki deszczu, jakie jej towarzyszyć będš. Przemokniemy do szpiku.Mów, co chcesz, Paganelu, a ja zawsze twierdzę, że gniazdo nie może wystarczyć człowiekowi i sam się zaraz o tem własnym kosztem przekonasz. - Ależ cokolwiek filozofji, kochany milordzie! - Filozofja nie uchroni od zmoknięcia. - Ale rozgrzewa. - ChodŸmy więc do naszych towarzyszy i zachęćmy ich, aby się filozofjš i ponchami okryli, a nadewszystko uzbroili się w cierpliwoœć, której bardzo będziemy potrzebowali. Glenarvan ostatni jeszcze raz rzucił okiem na groŸne niebo; chmury całkiem je już okryły. Woda podobna była także do chmury niżej położonej i gotowej się połšczyć z tamtš. Pociemniało niezmiernie, cisza zalegała ziemię. Nic nie było widać, ani słychać. - ZejdŸmy - rzekł Glenarvan - tylko patrzećpioruna! Wszyscy trzej zsunęli się po gładkich gałęziach i ze zdziwieniem ujrzeli na dole jakieœ półœwiatło, powstajšce z mnóstwa punkcików œwietlanych, latajšcych z brzękiem ponad powierzchniš wody. - To robaczki fosforyczne, diamenty żyjšcei niekosztowne, któremi damy w Buenos-Ayres zdobić się lubiš. - Jakto - zawołał Robert - to robaczki, te latajšce gwiazdeczki? - Nieinaczej, mój chłopcze! Robert złapał kilka tych robaczków i pokazało się, że Paganel miał słusznoœć. Był to rodzaj sporych owadów, długoœci cala, które Indjanie nazywajš "tuko-tuko". Ciekawe te owady (pochewkowate) wydawały z dwu plam, znajdujšcych się na przodzie szyjki, œwiatłotak mocne, że czytać przy niem można było w ciemnoœci. Paganel, przysunšwszy taki owad do swego zegarka, zobaczył, że była dziesišta. Zszedłszy na dół, Glenarvan zalecał wszystkim bacznoœć i przygotowanie się do strasznej burzy, gdyż po pierwszych grzmotach silny zapewne wiatr się zerwie iwstrzšsać będzie drzewem; każdy więc powinien był mocno trzymać się gałęzi. Gdynie można uniknšć wody z nieba, to przynajmniej warto się było zabezpieczyć przed spadnięciem w gwałtowny potok, płynšcy na ziemi. Wszyscy życzyli sobie dobrej nocy, niewielewszakże liczšc na spełnienie się tego życzenia; poczem każdy owinšł się w swe poncho i czekał snu. Zbliżanie się wielkich zjawisk przyrody budzi niepokój w żyjšcych istotach, przed którym i najdzielniejsi ludzie obronić się niemogš. Mieszkańcy ombu napróżno usiłowali zamknšć powieki, a pierwszy odgłos gromów zastał ich czuwajšcych. Dał się onsłyszeć o jedenastej godzinie, jak turkot oddalony. Glenarvan wspišł się na gałšŸ pionowš i wytknšł głowę przez gęstwinę liœci. Czarne tło nocy było już porysowane latywali już ku łodu. ? całaě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żtPZcuއcv1Ńw bc€xd.Ëcy/=3linjami jasnemi, odbijajšcemi się w wodzie. Miejscami rozdzierała się chmura, ale bez odgłosu, jak tkanka miękka, bawełniasta; zenitu i widnokręgu nie można było rozeznać wœród ciemnoœci. Glenarvan wrócił do swoich. - Co o tem myœlisz, milordzie? - zapytał Paganel. - Myœlę, że zaczyna się nieŸle, i jeœli tak dalej pójdzie, to burza będzie straszna. - Tem lepiej - odpowiedział stary entuzjasta - lubię wspaniałe widoki, gdy ichuniknšć nie mogę. - To jeszcze jedna z twoich teoryj - dodał spokojnie major. - Tak i bodaj czy nie jedna z najlepszych, panie Mac Nabbs. Podzielam zdanie lorda Glenarvana: burza będzie pyszna. Przed chwilš, gdy próbowałem usnšć, przychodziły mi na myœl różne rzeczy, potwierdzajšce bardziej jeszcze me nadzieje; bo trzeba wam wiedzieć, że znajdujemy się w pasie wielkich burz elektrycznych. Nie pamiętam już, gdzie czytałem, że 1793 r., właœnie w prowincji Buenos-Ayres, w czasie jednej takiej burzy piorun uderzył trzydzieœci siedm razy. Kolega mój, pan Marcin de Moussy, był samœwiadkiem grzmotu, trwajšcego przez pięćdziesišt pięć minut bez przerwy. - I obliczał to z zegarkiem w ręku? - zapytał major. - Nieinaczej. Jedna tylko rzecz niepokoiłabymnie - dodał Paganel - gdyby niepokój mógłpomóc do uniknienia niebezpieczeństwa - żepunktem najwynioœlejszynl tej płaszczyzny jest właœnie nasz ombu. Piorunochron przydałby nam się tu bardzo, bo ze wszystkich drzew pampy piorun najczęœciejpodobno w ombu uderza; wiadomo też, że uczeni ostrzegajš, aby podczas burzy pod drzewem nie szukać schronienia. - Ostrzeżenie przychodzi w samš porę - zauważył major. - Trzeba przyznać, kochany Paganelu - rzekł Glenarvan, - że wybornš i nader właœciwš obrałeœ chwilę, aby nam to wszystko opowiedzieć. - Ech, do licha! - zawołał Paganel - każda chwila jest właœciwš do nauczenia się czegoœ. Ale oto zaczyna się! Gwałtowne grzmoty przerwały tę niewczesnš rozmowę. Cały przestwór stanšł w ogniu błyskawic i niesposób było rozróżnić, któremu z tych wyładowań elektrycznych przypisać należy owe wstrzšsy, przecišgajšce się bez końca, a których echa sięgały aż gdzieœ do głębi niebios. Błyskawice w najdziwaczniejszych objawiały się kształtach: to jakby spadajšcprostopadle ku ziemi po pięć lub szeœć, jedna po drugiej; to znowu inne, które do najwyższego stopnia mogłyby zaciekawić niejednego uczonego niezwykłš swš formš widełkowš. Bo jakkolwiek Arago w zajmujšcej swej statystyce wspomina o dwu rodzajach takiej błyskawicy, tu było ich może ze sto gatunków; niektóre rozpadały się na tysišce rozgałęzień i migały jak zygzaki, tworzšc zadziwiajšcš grę œwiatła wœród czarnego sklepienia niebios. Wkrótce całe niebo od wschodu do północy pokryło się bardzo jasnem œwiatłem fosforycznem. Pożar ten rychło ogarnšł cały widnokršg, zapalajšc chmury jakby wielkie zbiorowisko materjałów palnych, a odbity w zwierciadle czystych wód, utworzył niezmierzonš sferę ognia, której ombu był oœrodkiem. Glenarvan i jego towarzysze w milczeniu przypatrywali się temu przerażajšcemu widokowi; rozmowa była niepodobna. Za każdem mignięciem błyskawicy ukazywały się albo spokojna i poważna twarz majora, albo zaciekawione oblicze Paganela, energiczne i wyraziste rysy lorda Glenarvana, pobladła i wystraszona głowa młodego Roberta, lub wreszcie nieruchome twarze majtków, nieczułych na zjawiska takie. Deszcz jednak nie padał jeszcze i wiatru nie było. Lecz wkrótce otworzyły się upusty niebieskie, a z szarego tła niebios lunęły ku ziemi smugi wody, jak nitki na warsztacie tkackim napięte. Wielkie krople, spadajšce na powierzchnię jeziora, rozpryskiwały się w tysišce iskier, połyskujšcych przy œwietle błyskawic. Czy deszcz ten zapowiadał koniec burzy? Czy na tem tylko miało się kończyć przerażenie i obawa biednych podróżnych? Nie. Wœród najgwałtowniejszej walki tych ogni napowietrznych ukazała się nagle kula płomienista. Kula ta, wirujšc przez kilka sekund w powietrzu, pękła, jak bomba, z ogromnym hukiem. Zapach siarki napełnił atmosferę. Nastała chwila uroczystego milczenia, poczem słyszeć się dał gromki głos Tomasza Austina, wołajšcego donoœnie. - Nasze drzewo się pali! Nie mylił się. W jednej chwili płomień ogarnšł całš zachodniš stronę drzewa, jakby było ogniem sztucznym, gotowym do zapalenia. Suche gałęzie, gniazda, biel gšbczasta podsycały ogień. A przytem zerwał się wiatr i rozdmuchiwał pożar. Trzeba było uciekać. Glenarvan i jego towarzysze schronili się na wschodniš stronę ombu, nieogarniętš jeszcze płomieniem. Tymczasem gałęzie zaczęły trzeszczeć, łamać się i zwijać w ogniu, jakwęże żywcem palone; głownie płonšce padały do wody, a unoszone jej pędem, jeszcze zdala błyskały ogniem płowym. Płomienie to wznosiły się do niezmiernej wysokoœci, to obniżajšc się pod działaniem wiatru, oblekały całe drzewo w całun ognisty. Glenarvana, Roberta, majora, Paganela i obu marynarzy ogarnęło przerażenie. Dusił ich dym gęsty; parzyło goršco nieznoœne; pożar zagarnšł niższš częœć drzewa po ich stronie; nic nie było wstanie ugasić go lub pohamować. Wkońcu położenie stało się nie do wytrzymania. Z dwu rodzajów œmierci trzeba było wybierać mniej straszny. - Do wody! - krzyknšł Glenarvan. Wilson, którego już płomienie dosięgały, poszedł pierwszy za tš radš, nagle jednak zaczšł wołać: - Ratujcie! ratujcie! Austin poskoczył i dopomógł mu wspišć się zpowrotem na pień, pytajšc o powód przestrachu - Kajmany! kajmany! - odparł Wilson. I rzeczywiœcie, cały spód drzewa otoczyłynajstraszniejsze zwierzęta z rodzaju jaszczurek. Łuska na nich błyszczała w łunie pożaru; Paganel poznał je po ogonie spłaszczonym, głowie podobnej do żelezca lancy, oczach wypukłych i szczękach rozwartych aż do uszu prawie. Poznał te okrutne aligatory, właœciwe Ameryce, a zwane kajmanami w posiadłoœciach hiszpańskich. Potwory te, w liczbie około dziesięciu, uderzały silnie ogonami i gryzłydrzewo długiemi zębami swej dolnej szczęki. Na ten widok nieszczęœliwi podróżni poczuli, że sš zgubieni. Czekała ich œmierć straszna albo od płomieni, albo też od zębów kajmana; nawet major rzekł głosem, jak zwykle, spokojnym: - Może być, że to już koniec końca! Bywajš chwile, w których człowiek staje się bezwładnym, a żywioły zwalczone być mogš tylko przez inne żywioły. Glenarvan obłškanym wzrokiem spoglšdał na ogień i wodę, jakby zmówione na zgubę jego, nie wiedzšc sam, o jakš pomoc błagać ma niebios. Burza już słabła, lecz wywišzała w atmosferze znacznš iloœć pary, której zjawiska elektryczne nadały gwałtownoœć niezwykłš. W stronie południowej powstawała zwolna ogromna tršba, jakby lejek z mgły, podstawš do góry, a wierzchołkiem na dół obrócony, który łšczył wody kipišce z burzliwemi chmurami. Zjawisko to sunęło, wirujšc z szalonš szybkoœciš i wcišgajšc w siebie ogromnš kolumnę wody, a przez silny ruch wirowy zagarniało wszystkie okoliczne pršdy powietrzne. W mgnieniu oka olbrzymia tršba rzuciła się na omb i objęła wszystkie jego zagięcia. Drzewo wstrzšsnęło się aż do korzeni. Glenarvan odniósł wrażenie, że kajmany wyrywajš je potężnemi swemi szczękami. Biedni podróżni, trzymajšc się jeden drugiego, czuli, że drzewo się chyli, że gałęzie jego z przeraŸliwem syczeniem zanurzajš się we wzburzonych wodach. Wszystko to było dziełem jednej chwili. Tršba powietrzna przeszła, niosšc gdzie indziej swš niszczšcš siłę, a w pochodzie swym wypijała wodę z jeziora, jakby chcšcje do dna wypróżnić. Wtedy ombu, powalony na wodę, ulegajšc działaniu wiatru i pršdu, poczšł płynšć. Kajmany uciekły; jeden tylko pozostał i, pełznšc po korzeniach drzewa, zbliżał się z otwartš paszczękš, lecz Mulrady, porwawszy gałšŸ niedopalonš, silnem uderzeniem zgruchotał mu żebra. Kajman stoczył się do wody, uderzajšc jeszcze swym potężnym ogonem. Glenarvan i jego towarzysze, uwolnieni od zażartego wroga, swobodniej rozsiedli się na gałęziach, do których wiatr ognia nie dopuszczał - a drzewo w płomieniach, rozdymajšcych się na podobieństwo żagli ognistych, płynęło w cieniach nocy, jak statek niedopalony. XXVI. A T L A N T Y K Przez dwie godziny płynšł tak ombu po ogromnem jeziorze, nie dobijajšc nigdzie dolšdu; pożerajšce go płomienie gasły pomału; najgówniejsze zatem niebezpieczeństwo tej dziwnej podróży minęło. Major, uspokojony, lakonicznie zauważył, że nie byłoby nic dziwnego, gdyby się ocalić zdołał. Pršd wody, zachowujšc pierwotny swój kierunek, popychał cišgle podróżnych z południowo-zachodu na północno-wschód. Ciemnoœć ponurš, zalegajšcš niebo, przerywała zaledwie niekiedy tu i owdzie błyskawica, a Paganel napróżno szukał punktu oparcia na widnokręgu. Burza jednakbyła bliska końca: miejsce grubych kropli zastšpił deszcz drobny, rozwiewany przez wiatr; chmury się przerzedziły i rozpadać poczęły, oczyszczajšc sklepienie niebios. Ombu sunšł po bystrym strumieniu z nadzwyczajnš szybkoœciš, jakby go popychała jakaœ niewidzialna siła, ukryta pod jego korš. Nie można było przewidzieć,jak długo tak płynšć będzie. Jednakże około trzeciej godziny z rana major zauważył, że korzenie dotykały zlekka gruntu. Tomasz Austin, oderwawszy jednš zgałęzi, poczšł niš sondować głębokoœć i przekonał się, że grunt coraz się podnosi. We dwadzieœcia minut potem silne wstrzšœnienie ostrzegło podróżnych o nagłem zatrzymaniu się ich statku improwizowanego. - Lšd, lšd! - zawołał Paganel ogromnym głosem. Opalone gałęzie uderzyły o wyniosłoœć gruntu. Nigdy zapewne żeglarze z większš radoœciš nie przybijali do lšdu. Skała była im portem. Robert i Wilson rzuceni na płaszczyznę twardš, krzyknęli radoœnie, gdy nagle rozległo się w powietrzu dobrze znane gwizdnięcie, posłyszano tętent kopyt końskich i wkrótce z poœród cieni wynurzyła się wyniosła postać Indjanina. - Thalcave! - krzyknšł Robert ucieszony. - Thalcave! - jednozgodnie powtórzyli wszyscy jego towarzysze. - Amigos! - zawołał Patagończyk, który czekał na podróżnych tam, gdzie, jak przypuszczał, pršd ich zniesie, bo i jego zniósł w to miejsce. Pochwycił on małego Roberta w ramiona i serdecznie do piersi przycisnšł. Glenarvan, major i marynarze, uszczęœliwieni odzyskaniem wiernego przewodnika, uœcisnęli mu rękę kolejno. Patagończyk powiódł ich do szopy opuszczonej estancji. Płonšł juó tam ogień suty, przy którym mogli się rozgrzać, i piekły się zrazy pieczeni, z której wnet nie pozostało nawetokruszyny. Gdy zaœ wypoczęci i syci byli w stanie zastanowić się nad swemi przejœciami, wierzyć się im nie chciało, że uniknęli tylu niebezpieczeństw: wody, ognia i groŸnych kajmanów argentyńskich. Thalcave w kilku słowach opowiedział swš przygodę Paganelowi, dodajšc, że dzielnoœcii nieustrasznoœci swego rumaka zawdzięczażycie. Paganel ze swej strony usiłował mu objaœnić nowe zrozumienie dokumentu i nadzieje, jakie na nim opiera. Czy Indjanin pojšł genjalne hipotezy uczonego geografa?Wštpić o tem należy; ujrzał on znowu swych przyjaciół swobodnych, szczęœliwych i nowš ożywionych nadziejš. Doœć mu było tego: nie pytał o więcej! Łatwo zrozumieć, że odważni podróżni, wypoczšwszy, puœcili się chętnie w dalszš drogę. O godzinie ósmej z rana już byli gotowi do odjazdu. Z miejsca, w którem obecnie przebywali, niepodobna było zaopatrzyć się w jakiekolwiek œrodki transportowe; musieli przeto iœć pieszo - lecz droga nie była długa. Należało przejœć jakich mil czterdzieœci (15 lieues), a przecież poczciwy Thauka nie odmówi poniesienia od czasu do czasu na swym grzbiecie jednego albo nawet dwu zmęczonych piechurów. Omijajšc zalane jeszcze niziny, podróżni ruszyli wzgórzami. Okolica, jak zwykle w Argentynie, była monotonna: kilka kęp drzew, zasadzonych przez Europejczyków, stało ponad pastwiskami; drzewa tamtejszerodzime tylko na pobrzeżu kotlin zrzadka się rozsiadały. Następnego dnia czuć się dała bliskoœć oceanu. Virazon, wiatr szczególniejszy, wiejšcy podczas drugiej połowy dnia i nocy, naginał wysokie trawy. Na chudym gruncie rosły rzadkie zagajniki, karłowate mimozy, krzaki akacji i kępy "curra-mabol".Tu i owdzie błyszczały, jak odłamki szkła potłuczonego, jeziora słone, utrudniajšce drogę, gdyż trzeba je było okršżać. Podróżni œpieszyli się, chcšc tego jeszcze dnia dojœć do jeziora Salado na wybrzeżachoceanu, i, pomimo wielkiego utrudzenia, około ósmej godziny wieczorem ujrzeli wydmy piaszczyste, wysokoœci jakich 20 sšżni, okalajšce pienišce się wody jeziora. Wkrótce też i przecišgły szmer morza doleciał ich uszów. - Ocean! - zawołał Paganel. - Tak, ocean! - potwierdził Thalcave. Na te słowa biedacy, z sił już prawie wyczerpani, z zadziwiajšcš lekkoœciš wspięli się na wyniosłe wydmy. Ale było jużzupełnie ciemno, napróżno więc wzrokiem szukali Duncana. - Jednakże on tu być musi - zawołał Glenarvan - i z pewnoœciš czeka niecierpliwie naszego powrotu, opływajšc wcišż wybrzeża. - Jutro go ujrzymy niezawodnie - rzekł Mac-Nabbs. Tomasz Austin próbował wołać na okręt niewidzialny, aby się zbliżył do brzegu, lecznie otrzymał żadnej odpowiedzi. Dšł zresztš wiatr gwałtowny, a morze było silnie wzburzone; chmury nadcišgały od zachodu, a piana z bałwanów morskich, pędzona wiatrem, osiadała aż na wierzchołkach wydm. Chociażby zatem Duncan był w bliskoœci, nie mógł nic słyszeć. Brzeg tymczasem żadnego nie przedstawiał schronienia; żadnej przystani,żadnego portu, żadnego miejsca wygodnego do wylšdowania. Całe wybrzeże składało się z długich ławic piasku, zachodzšcych wmorze, do których okręt nie mógł się zbliżać bez widocznego niebezpieczeństwa. Nic zatem dziwnego, jeœli Duncan trzymał się w pewnem oddaleniu, na pełnem morzu. John Mangles doœwiadczonym był i zręcznym dowódcš. Tak przynajmniej utrzymywał Tomasz Austin i był przekonany, że Duncan nie może się bliżej znajdować, jak o dobre pięć mil od brzegu. Major zachęcał przyjaciela swego do cierpliwoœci. Nie było sposobu rozpędzania ciemnoœci, pocóż więc wytężać wzrok napróżno i szukać po widnokręgu, gdy nic dojrzeć nie było można. Poważny i flegmatyczny, jak zwykle, majorurzšdził pod zasłonš wydm małe obozowisko; resztki zapasów posłużyły podróżnym na ostatniš ucztę, poczem każdy, idšc za przykładem majora, wygrzebał sobie improwizowane łoże w dziurze doœć wygodnej i, aż po brodę zakopany w piasku, zasnšł głęboko i smacznie. Sam tylko Glenarvan czuwał; wiatr silny dšł nieustannie, a na oceanie czuć jeszcze było burzę, która dopiero co minęła. Wzburzone fale morskie z hukiem, do gromu podobnym, rozbijały się o ławice piasku. Glenarvan wierzył statecznie, że Duncan jest bardzo blisko niego, nie chcšc przypuszczać, by statek mógł nie przybyć na miejsce umówione. Glenarvan opuœcił przystań Talcahuano 14-go paŸdziernika, a 12-go listopada przybywał na wybrzeża Atlantyku. Otóż w przecišgu tych trzydziestu dni, które użyto na przebycie Chili, Kordyljerów, pampy i płaszczyzny argentyńskiej, Duncan miał czas opłynšć przylšdek Horn i przybyć na brzeg przeciwny. Tak dzielny statek nie powinien się opóŸnić, a choć burza była bardzo silnaiwalkę wypadało odbyć nielada, jacht jednakbył dobrym statkiem, jego kapitan tęgim marynarzem - powinien przeto być na miejscu i był niezawodnie. Uwagi te i myœli nie uspokoiły jednak Glenarvana. Gdy serce walczy z rozsšdkiem,ten ostatni rzadko zwycięża. "Laird" z Malcolm-Castle odczuwał wœród ciemnoœci obecnoœć wszystkich, których kochał: swejdrogiej Heleny, Marii Grant, całej osady swego Duncana. Błšdził po pustym brzegu, patrzył, słuchał; zdawało mu się niekiedy,że widzi na morzu niewyraŸne jakieœ, błškajšce się œwiatełko. - Tak, nie mylę się - rzekł sam do siebie - widziałem ogień okrętowy! To ogień Duncana! Ach, czemuż wzrok mój niezdolny jest przedrzeć się przez tę chmurę ciemnoœci! Przyszło mu nagle na myœl, że Paganel chwalił się kiedyœ, iż widzi w ciemnoœci; pobiegł więc zbudzić Paganela. Uczony głęboko zasypiał, jak kret w norze, gdy silne ramię pochwyciło go niespodzianie i wycišgnęło z poœrodka grubej warstwy piasku. - Kto tam? - krzyknšł zbudzony. - To ja, Paganelu. - Kto taki? Co za ja? już ku łodu. ? całaě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żzP c{í ) W|:c€}P(Uc~Ľ6˝;- Glenarvan. ChodŸ, potrzebne mi sš twe oczy. - Moje oczy? - odpowiedział Paganel, przecierajšc je silnie. - Tak, twoje oczy, aby wœród tej ciemnoœcirozeznały Duncana. ChodŸ, chodŸ żywo, mójprzyjacielu! - Niech licho porwie takie oczy - odparł Paganel, zadowolony zresztš, że może być użyteczny Glenarvanowi. Glenarvan prosił go, aby zechciał się rozejrzeć w zaciemnionym widnokręgu morza. Paganel przez kilka minut pilnie, ale napróżno wpatrywał się w widnokršg. - I cóż? - pytał niecierpliwy Glenarvan. - Nic nie widzisz? - Nic, zupełnie nic. Kot nawet nicby nie dojrzał o dwa kroki od siebie. - Patrz, czy nie ujrzysz latarni okrętowej, zielonej lub czerwonej? - Ani jednej, ani drugiej nie widzę! Wszystko jest czarne! - odrzekł Paganel, któremu powieki kleiły się mimowolnie. Przez pół godziny chodził tak za swym przyjacielem, nawpół œpišcy, to opuszczajšc na piersi głowę, to nagle jš podnoszšc; nie mówił nic, nie odpowiadał nawet. Od czasu do czasu zataczał się, jak człowiek pijany. Glenarvan spojrzał na niego, Paganel spał, idšc. Widzšc to, lord wzišł go za rękę, doprowadził do nory i zakopał w piasku wygodnie. Równo z jutrzenkš wszystkich zbudził okrzyk Glenarvana: - Duncan! Duncan! - Hurrah, hurrah! - zawołali wszyscy w odpowiedzi i pobiegli na brzeg morza. Rzeczywiœcie jacht kołysał się zwolna na pełnem morzu, w odległoœci pięciu mil angielskich; lekki dym, wychodzšcy z jego komina, ginšł w mgle porannej. Morze byłowzburzone, a statek takiej objętoœci nie mógł się bez niebezpieczeństwa zbliżyć do ławic piaszczystych. Glenarvan przypatrywał się przez lunetę Paganela ruchom Duncana; z tych ruchów było widoczne, że nie dostrzeżono jeszcze ludzi, stojšcych na brzegu. W tej chwili Thalcave, nabiwszy dużym ładunkiem karabin, strzelił w kierunku jachtu. Słuchano i patrzono z największš uwagš. Potrzykroć zagrzmiał karabin Indjanina, budzšc echa samotnych wydm piaszczystych. Wreszcie z boku jachtu wytrysnšł dym biały. - Zobaczyli nas, zobaczyli! - wołał Glenarvan. - To armata Duncana! I w kilka sekund potem głuchy, przecišgły huk konał na wybrzeżu. Duncan, podsyciwszy ogień pod maszynš, skierowałsię ku brzegowi. Wkrótce przez lunetę ujrzano szalupę, odłšczajšcš się od jachtu. - Lady Helena nie będzie mogła tu przypłynšć - rzekł Tomasz Austin - morze zbyt jest wzburzone. - Tem bardziej też John Mangles - dodał Mac Nabbs - nie może on w takiej chwili opuszczać swego okrętu. - Moja siostra! moja siostra! - wołał Robert, wycišgajšc rękę ku szybko sunšcemu jachtowi. - Ach, jakżebym pragnšł być już na pokładzie - rzekł Glenarvan. - Cierpliwoœci, Edwardzie! Będziesz, ale nie prędzej, jak za parę godzin - mówił major ze zwykłym spokojem. Parę godzin! Istotnie, szalupa szeœciowiosłowa nie mogła przepłynšć drogi z okrętu do wybrzeża i zpowrotem prędzej, niż w cišgu dwu godzin. Glenarvan podszedł więc do Thalcave'a, który, z założonemi nakrzyż rękami, majšc przy sobie wiernego swego rumaka, patrzał spokojnie na wzburzonš powierzchnię fali. Glenarvan pochwycił go za rękę i, wskazujšc na jacht: - JedŸ z nami - rzekł. Indjanin potrzšsł zlekka głowš. - JedŸ, przyjacielu! - powtórzył lord. - Nie - odpowiedział Thalcave łagodnie. - Tujest mój Thauka - a tam... pampa! - dodał, obejmujšc namiętnym gestem rozległš przestrzeń płaszczyzny. Glenarvan zrozumiał, że Indjanin nie zechce nigdy opuœcić łšk, na których bielały koœci jego ojców. Znał on religijnš czeœć i przywišzanie tych dzieci pustyni do kraju rodzinnego. Uœcisnšł tedy rękę Patagończyka i nie nalegał dłużej; nie nalegał także, gdy Indjanin, z uœmiechem sobie właœciwym, odmówił przyjęcia zapłaty za swe usługi, mówišc: - Dla przyjaŸni! Glenarvan, wzruszony, nie mógł nic odpowiedzieć; chciał jednak przynajmniej zostawić zacnemu Indjaninowi pamištkę jakšœ, przypominajšcš mu przyjaciół Europejczyków; lecz nie miał nic takiego: broń swš i konia utracił w powodzi, a towarzysze jego także nie byli bogatsi. W kłopocie był niemałym, jak wynagrodzić bezinteresownoœć poczciwego przewodnika,gdy nagle przyszła mu myœl. Wydobył z pugilaresu kosztowny medaljon, w którym był cudowny portret, arcydzieło Lawrence'a, i podał go Indjaninowi, mówišc: - To moja żona. Thalcave długo i z widocznem wzruszeniem przypatrywał się portretowi, a wkońcu te tylko wymówił słowa: - Dobra i piękna! Następnie Robert, Paganel, major, Tomasz Austin i dwaj majtkowie zkolei żegnali się z Patagończykiem niemem, lecz serdecznem i wymownem uœciœnięciem ręki; wzruszenie było ogólne; Thalcave przyciskał wszystkich do swej piersi szerokiej. Paganel darował mu kartę Ameryki Południowej, której Indjanin z takš się zawsze przypatrywał ciekawoœciš. Uczony geograf nie miał nic kosztowniejszego nad ten podarek. Robert, prócz uœcisku, nic daćnie mógł, pieœcił więc i całował swego zbawcę, nie zapominajšc i o jego poczciwym koniu. W tej właœnie chwili szalupa wœlizgnęła sięprzez wšski kanał pomiędzy dwiema ławicami, wkrótce przybiła do brzegu. - Moja żona? - spytał Glenarvan. - Moja siostra? - zawołał Robert. - Lady Helena i miss Grant oczekujš na pokładzie - odpowiedział sternik. - Ale ruszajmy prędko, Wasza Dostojnoœć; nie mamy ani chwili do stracenia, bo czuję już bliski przypływ morza. Jeszcze po raz ostatni uœciskano Indjanina.Thalcave odprowadził swych przyjaciół do szalupy; porwał w ramiona Roberta, długo i czule patrzył mu w oczy, nareszcie z rozrzewnieniem rzekł: - JedŸ, jedŸ, młodzieńcze! Jesteœ już mężczyznš! - BšdŸ zdrów, przyjacielu, bšdŸ zdrów! - zawołał Glenarvan. - Czyż się już nigdy nie zobaczymy? - pytałPaganel. - Quien sabe? ( Kto wie?) - odrzekł Thalcave, wznoszšc ręce ku niebu. Były to ostatnie wyrazy Indjanina, uniesione przez podmuch wiatru i niedosłyszane już może przez podróżnych. Czółno wypłynęło na pełne morze, szybko oddalajšc się od brzegów, unoszone przez odpływ. Długo jeszcze nieruchoma postać Thalcave'a rysowała się poprzez bryzgi fal,malała zwolna, aż nareszcie całkiem znikłaz oczu jego przyjaciół - prawie jednodniowych. W godzinę potem Robert pierwszy skoczył na pokład Duncana i rzucił się na szyję Marii Grant, a osada jachtu napełniała powietrze głoœnemi okrzykami radoœci. Tak się odbyła ta podróż przez Amerykę Południowš, w której trzymano się œciœle linji prostej. Ani góry, ani rzeki nie sprowadziły z drogi obranej podróżników. Wprawdzie nie potrzebowali walczyć z ludŸmi, ale mieli przeciw sobie rozhukane żywioły, które szlachetnš ich wytrwałoœć na ciężkie narażały doœwiadczenia. XXVII. POWRÓT NA OKRĘT Pierwsze chwile minęły na ogólnej radoœci ze szczęœliwego powrotu wyprawy. Lord Glenarvan nie chciał jej mšcić wiadomoœciš o niepowodzeniu poszukiwań, już tedy wchodzšc na pokład jachtu, zawołał: - Ufnoœci, przyjaciele, ufnoœci! Kapitana Granta niema jeszcze tutaj, ale jesteœmy pewni, że go odnajdziemy. Słowa te były konieczne, aby nadzieja nie wygasła w sercach uczestników podróży naDuncanie. Istotnie, gdy szalupa powracała do okrętu,lady Helena i Maria Grant do najwyższego stopnia miotane były niepewnoœciš, a każdaminuta wiekiem im się wydawała. Stojšc na tylnym pokładzie, z wytężonym wzrokiem, z sercem bijšcem gwałtownie, liczyły powracajšcych na okręt. Biednej Marii to zdawało się, że widzi ojca, to znów całkiem traciła nadzieję. Ze wzruszenia słowa przemówić nie mogła; nogi pod niš drżały tak, że ledwie się na nich utrzymać zdołała. Lady Helena objęła jš rękoma. - John Mangles w milczeniu wytężał oko; bystry jego wzrok marynarski nie mógł dostrzec kapitana po między wracajšcymi. - On jest tam, powraca, mój ojciec drogi! - szeptało dziewczę. Lecz w miarę zbliżania się szalupy, rozwiewało się złudzenie. Gdy powracajšcybyli już tylko w odległoœci stu sšżni od okrętu, nie tylko lady Helena i John Mangles, ale sama nawet Maria, łzami zalana, wszelkš utraciła nadzieję. W samš więc porę lord Glenarvan odezwał się słowami pociechy i nadziei. Po pierwszych powitaniach, Glenarvan opowiedział żonie, Marii i Manglesowi ważniejsze wypadki swej wycieczki, a przedewszystkiem zapoznał ich z nowš interpretacjš dokumentu, którš zawdzięczać należy przenikliwoœci Jakuba Paganela. Chwalił też bardzo odwagę i poœwięcenie Roberta, mówišc o niebezpieczeństwach, na jakie bywał narażony. Zakłopotany chłopiec nie wiedział, co z sobš zrobić, wreszcie znalazł schronienie w objęciach siostry. - Nie masz się czego wstydzić, Robercie - rzekł John Mangles - postępowałeœ, jak przystoi na syna kapitana Granta. To mówišc, wycišgnšł rękę do brata Marii idotknšł ustami policzka, zroszonego łzami dziewczęcia. Major i uczony geograf niemniej serdeczniebyli powitani; a gdy Glenarvan opowiedział oupominku, danym przez siebie Thalcave'owi,lady Helena wyraziła żal, iż nie mogła uœcisnšć dłoni zacnego Indjanina. Mac-Nabbs wymknšł się zaraz po przywitaniu do swej kajuty, aby się ogolić; Paganel zaœ biegał jak pszczoła, zbierajšc słodycz uœmiechów i pochwał. Chciał uœciskać całš osadę Duncana, a utrzymujšc, że lady Helena i Maria Grant również do niej należš, zaczšł od nich, a skończył dopiero na p. Olbinecie, który, jakby wywdzięczajšc tę uprzejmoœć, poprosił towarzystwo na œniadanie. - Œniadanie! - zawołał Paganel. - Tak jest, panie Paganel - odpowiedział Olbinett. - Prawdziwe œniadanie, na prawdziwym stole, z nakryciem i serwetami? - Bezwštpienia, panie Paganel. - I nie będziemy jedli jaj na twardo, ani polędwicy ze strusia? - Bynajmniej, panie Paganel - rzekł z powagš steward, urażony nieco w swej godnoœci. - Nie chciałem cię obrazić, mój przyjacielu- mówił z uœmiechem geograf - ale widzisz,przez cały ten miesišc nie mieliœmy prawie nic innego i musieliœmy to jadać nie przy stole, jak wszyscy ludzie, ale leżšc na ziemi, lub siedzšc skurczeni na drzewie, jak to bywało w ostatnich dniach naszego pobytu w tym pięknym kraju. Nie dziw się przeto, że œniadanie, zapowiedziane przez ciebie, wzišłem za marzenie, za fikcję, za chimerę jakšœ. - ChodŸmyż, panie Paganel, przekonać się o jego rzeczywistoœci - rzekła lady Helena, zaledwie powstrzymujšc się od œmiechu. - Czy Wasza Wysokoœć nie wyda rozkazów, co do kierunku drogi Duncana? - zapytał John Mangles. - Po œniadaniu, mój drogi - odpowiedział Glenarvan pogawędzimy wszyscy wspólnie oprogramie nowej naszej wyprawy. Wszyscy zeszli do jadalni; mechanikowi polecono mieć parę wpogotowiu do wyjazdu na znak dany. Major ogolony, jak należy, i reszta podróżnych, przebrawszy się szybko, zasiedii do stołu. Œniadanie było wyborne; jedzono też z apetytem, a Paganel, przez roztargnienie, jak mówił, po dwakroć wracał do każdego półmiska. Tak jedzšc i gawędzšc zarazem, nie zwrócił nawet uwagi narzecz, która wszakże nie uszła bacznego oka lorda Glenarvana: uczony i czcigodny sekretarz Towarzystwa Geograficznego nie dostrzegł względów i zabiegów, jakiemi John Mangles na każdym kroku otaczał młodziutkš Marię Grant. Glenarvan z serdecznem współczuciem patrzył na tę pięknš parę i poczšł wypytywać Johna Manglesa... ale całkiem o co innego. - A jakże ci się twoja podróż powiodła, kapitanie? - Jak może być najlepiej; tylko mam zaszczyt donieœć Waszej Dostojnoœci, że niewracaliœmy przez cieœninę Magellańskš. - Więc opłynęliœcie przylšdek Horn! - zawołał Paganel. - Mój Boże, jakaż to szkoda, że ja tam nie byłem! - Nie można, kochany Paganelu, być w dwu miejscach jednoczeœnie; skoro przebiegałeœpłaszczyzny pampy, to nie mogłeœ żadnš miarš w tym samym czasie opływać przylšdka Horn. - Niemniej przeto żałuję tego - odrzekł uczony. John Mangles opowiadał dalej lordowi Glenarvan, jak płynšc wzdłuż brzegu amerykańskiego, obserwował wszystkie archipelagi zachodnie, lecz nigdzie nie znalazł najmniejszego œladu Britanji. Przybywszy do przylšdka Pilares, u wejœciado cieœniny Magellana, zwrócił się z powodu wiatru przeciwnego na południe; Duncan, płynšc wzdłuż wysp Desolation, dosięgnšł szeœćdziesištego siódmego stopnia szerokoœci południowej, opłynšł przylšdek Horn, minšł ziemię Ognistš, a przebywszy cieœninę Le Maire, pilnował sięjuż wybrzeży Patagonji. Tu, na wysokoœci przylšdka Corrientes, wytrzymać musiał gwałtownoœć tego samego wiatru, który podróżnych trapił podczas burzy; na szczęœcie jednak jacht zniósł dobrze tę próbę, a od trzech już dni to zbliżał się, o ile można, do brzegów, to odpływał znowu na pełne morze. Dopiero huk wystrzału karabinowego oznajmił pożšdany powrót goœci, tak niecierpliwie oczekiwanych. Przy sposobnoœci dowódca jachtu oddał hołd zasłużony rzadkiej nieustraszonoœci lady Glenarvan i panny Grant, które, jeœli okazały obawę podczas burzy, to tylko o los serdecznych przyjaciół, tułajšcych się naówczas po płaszczyznach argentyńskich. Po tem opowiadaniu, lord Glenarvan rzekł, zwracajšc się do Marii Grant: - Miło mi słyszeć, kochana miss Marjo, to,co mówi kapitan, i wnosić, iż nie przykrzy ci się pobyt na pokładzie naszego statku. - Czyż mogłoby być inaczej? - odpowiedziała Maria, spoglšdajšc na lady Helenę, a może i na kapitana. - Och! moja siostra kocha cię bardzo, panie John - zawołał Robert - i ja cię także kocham. - Ja ci szczerš płacę wzajemnoœciš, mój chłopcze - odrzekł John Mangles, cokolwiek zmieszany słowami Roberta, które i na twarz Marii wywołały lekki rumieniec. Poczem, chcšc zwrócić rozmowę na przedmiot mniej drażliwy, John Mangles dodał: - Ponieważ skończyłem opowiadanie o podróży Duncana, Wasza Dostojnoœć raczy może zkolei udzielić nam choć nieco szczegółów waszej wycieczki po Ameryce iopisze nam czyny młodego naszego bohatera. Żadne opowiadanie nie mogło być przyjemniejsze dla lady Heleny i miss Grant.Lord Glenarvan zaspokoił ich ciekawoœć i wypadek po wypadku opisał całš swš podróż od jednego oceanu do drugiego, przejœcie Kordyljerów Andyjskich, trzęsienie ziemi, zniknięcie Roberta, porwarnie go przez kondora, zręczny strzał Thalcave'a, spotkanie się z czerwonemi wilkami, odwagę i poœwięcenie młodego chłopca, rozmowę z sierżantem Manuelem; powódŸ, ucieczkę na wierzchołek ombu, uderzenie piorunu, pożar, napaœć kajmanów, tršbę powietrznš,noc na wybrzeżu Atlantyku, różne wreszcieszczegóły zabawne lub straszne - które zkolei budziły trwogę lub wywoływały uœmiech na usta słuchaczów. Po skończonem opowiadaniu, lady Helena i missGrant uœcisnęły serdecznie młodego Roberta, a lord Glenarvan dodał: - Kochani przyjaciele, wypada pomyœleć o teraŸniejszoœci; przeszłoœć już minęła, lecz przyszłoœć do nas należy. Mówmy o kapitanie Grancie. Przeszli więc do saloniku lady Glenarvan, gdzie zasiedli wokoło stolika, założonego mapami i planami. - Droga Heleno - rzekł lord Glenarvan - powiedziałem ci już, że jakkolwiek uratowani z osady Britanji nie wracajš jeszcze z nami, niemniej mamy nadzieję ichodszukania. Z naszej przejażdżki po Ameryce wynieœliœmy to przekonanie, więcej nawet, tę pewnoœć, że rozbicie się tego statku nie nastšpiło ani na wybrzeżachoceanu Spokojnego, ani Atlantyckiego. Stšd wynika wniosek bardzo naturalny, żeœmy Ÿle zrozumieli dokument, a przynajmniej błędnie go sobie tłumaczyli w tem, co się tyczy Patagonji. Na szczęœcie, przyjaciel nasz Paganel, jakby natchnieniem jakiemœ oœwiecony, odgadł ten błšd, przekonał nas, że fałszywš postępujemy drogš, i wytłumaczył znaczenie dokumentu tak jasno, że już żadnej, jak się zdaje, nie powinno ulegać wštpliwoœci. Mowa tu o dokumencie w języku francuskim i proszę Paganela o wytłumaczenie go raz jeszcze, aby nikt już nie miał wštpliwoœci pod tym względem. Uczony geograf nie dał się prosić; z głębokiem przekonaniem dowodził, że kapitan Grant, opuszczajšc wybrzeża Peru na skołatanym statku, dla dostania się do Europy, mógł być zapędzony aż do wybrzeża Australii przez silne wiatry południowe, panujšce na oceanie Spokojnym. John Mangles nawet uległ wpływowi zręcznych jego wywodów i genjalnych przypuszczeń, jakkolwiek dowódca Duncana surowym był w takich rzeczach sędziš i niełatwo dał się uwodzić złudzeniom wyobraŸni. Gdy Paganel skończył swš uczonš już ku łodu. ? całaě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żP’c€âű QÝMc€‚*(šcƒÄ6 9dysertację, lord Glenarvan oznajmił, że Duncan bezzwłocznie popłynie do Australii. Zanim jednakże wydano ostateczne w tym względzie rozkazy, major prosił o pozwolenie zrobienia swoich jeszcze uwag. - Nie mam zamiaru podawać w wštpliwoœć, albo też osłabiać rozumowań mego przyjaciela; owszem, uważam je za bardzo poważne, uzasadnione, zewszechmiar na uwagę naszš zasługujšce, i sšdzę, że powinny służyć za podstawę przyszłych naszych poszukiwań. Lecz pragnšłbym, abyje raz jeszcze pod najœciœlejszš wzišć rozwagę, choćby tylko w celu uznania niezaprzeczonej ich wartoœci. - Słucham cię, majorze - rzekł Paganel - gotów jestem odpowiedzieć na wszystkie twoje pytania. - Postaram się być zwięzłym - rzekł major. - Kiedy przed pięciu miesišcami badaliœmy owe trzy dokumenty w zatoce Clyde, zdawało nam się, żeœmy je dokładnie zrozumieli i że miejscem rozbicianie mógł być inny punkt, jak zachodnie wybrzeże Patagonji; pod tym względem nie było cienia wštpliwoœci. - Bardzo słuszna uwaga - rzekł Glenarvan. - PóŸniej - cišgnšł dalej major - gdy Paganel, zrzšdzeniem opatrznoœciowego jakiegoœ roztargnienia, wszedł na pokład naszego statku, pokazaliœmy mu dokumenty i zgodził się wraz z nami na czynienie poszukiwań na wybrzeżu amerykańskiem. - Przyznaję to - odpowiedział geograf. - A jednakże omyliliœmy się - dodał major. - Omyliliœmy się - powtórzył Paganel - to prawda, kochany Mac Nabbs; ale pomnij, żebłšdzić jest rzeczš ludzkš, a szalonym jestten tylko, kto trwa w błędzie. - Poczekaj, Paganelu - odpowiedział major -nie zapalaj się. Nie obstaję bynajmniej za dalszem poszukiwaniem w Ameryce. - Więc czegóż żšdasz? - wtršcił Glenarvan. - Wyznania, nic więcej jak uroczystego wyznania, że wierzymy, iż okręt Britanja rozbił się przy brzegach Australii, jak wierzyliœmy, że się to stało przy brzegach Ameryki. - Zeznajemy to chętnie - odpowiedział Paganel. - Trzymam cię za słowo, kochany przyjacielu, i notuję ten fakt, który kiedyœ przypomnę twej wyobraŸni, tak skłonnej dodawania wiary najsprzeczniejszym nawet przypuszczeniom. Kto wie, czy po Australii nie wypadnie nam gdzie indziej zwrócić naszych poszukiwań. Glenarvan i Paganel spojrzeli jeden na drugiego, uderzyła ich bowiem słusznoœć uwag majora. - Pragnę więc - mówił Mac Nabbs - aby razjeszcze dobrze zastanowić się, zanim puœcimy sie do Australii. Mamy przed sobš idokumenty i mapy. Zbadajmy kolejno wszystkie punkty, przez które przechodzi trzydziesty siódmy równoleżnik, i zobaczmy, czy nie nastręczy się inny jeszcze punkt jaki, wskazany dokładnie w dokumencie. - Nic łatwiejszego - powiedział Paganel - tem więcej, że pod tš szerokoœciš niewiele krajów znajdziemy. - Zobaczymy - rzekł major, bioršc do ršk mapę, opracowa nš według rzutu Mercatora, a przedstawiajšca całš kulę ziemskš. Mapę rozłożono na stoliku przed lady Helenš, tak, że wszyscy mogli, stojšc wokoło, widzieć, co Paganel na niej pokaże.- Otóż, jak wam już mówiłem - wykładał geograf - przerznšwszy Amerykę Południowš, trzydziesty siódmy stopień szerokoœci przechodzi dalej przez wyspy Tristan d'Acunha, których, jak sšdzę, żadenz wyrazów dokumentu tyczyć się nie może. Przejrzano skrupulatnie dokumenty i uznano, że Paganel ma słusznoœć zupełnš co do wysp Tristan d'Acunha. - IdŸmy dalej - cišgnšł geograf. - Opuœciwszy Atlantyk, płyniemy o dwa stopnie poniżej przylšdka Dobrej Nadziei i spotykamy ocean Indyjski. Na tej drodze znajduje się jedyna gromada wysp Amsterdam, których także nie tyczy się najmniejsza wzmianka w naszym dokumencie. Teraz zkolei przybywamy do Australii; trzydziesty siódmy równoleżnik przecina ten lšd u przylšdka Bernuili, a opuszcza go u zatoki Twofold. Zgodzicie się zapewne ze mnš, że wyraz angielski stra i wyraz francuski austral mogę stosować doAustralii. - Zdaje się masz zupełnš słusznoœć, kochany Paganelu; ale idŸmy dalej - nalegał major. - IdŸmy - rzekł Paganel - podróż jest łatwa. opuœciwszy zatokę Twofold, przebywamy odnogę morskš, cišgnšcš się na wschód Australii, i dopływamy do NowejZelandii. Tu wypada mi przypomnieć, że wyraz francuski contin, bez najmniejszej wštpliwoœci znaczy "continent" (lšd), a przeto kapitan Grant nie mógł znaleŸć schronienia na Nowej Zelandii, która jest wyspš. Pomimo to badajcie, porównywajcie,rozbierajcie wyrazy i przekonajcie się, czymogš mieć co wspólnego z tym krajem. - Bynajmniej! - odpowiedział John Mangles, po œcisłem obejrzeniu dokumentów i karty geograficznej. - Bynajmniej - powtórzyli wszyscy obecni, anawet sam major przyznał, że nie mogło tu być mowy o Nowej Zelandii. - Teraz - mówił dalej geograf - na całej tej ogromnej przestrzeni, dzielšcej tę wielkš wyspę od wybrzeży amerykańskich, trzydziesty siódmy równoleżnik przechodzi przez jednš tylko wysepkę pustš i nieurodzajnš. - Która się zowie... - spytał major. - Zobacz na karcie. To wysepka Marii Teresy, której nazwiska nawet najmniejszego œladu nie znajduję w żadnym z trzech dokumentów. - Tak jest - wtršcił Glenarvan. - Odwołuję się więc do was, kochani przyjaciele, czy wszelkie prawdopodobieństwo, iż nie powiem, pewnoœć zupełna nie przemawiajš za lšdemaustralijskim? - Nieinaczej - jednozgodnie odpowiedzieli podróżni i kapitan Duncana. - Słuchaj John - rzekł wtedy lord Glenarvan - czy masz wystarczajšce zapasywęgla i żywnoœci? - Mam, Wasza Dostojnoœć. Dostatecznie zaopatrzyłem się w Talcahuano, a zresztš w Capetown łatwo dostaniemy węgla. - A więc w drogę!... - Jeszcze jedna uwaga - rzekł major, przerywajšc swemu kuzynowi. - Słuchamy cię, majorze. - Bez względu na to, jakie szanse powodzenia możemy mieć w Australii, nie zaszkodzi wypoczšć jeden dzień lub parę przy wyspach Tristan d'Acunha i Amsterdam. Leżš one na naszej drodze; nie potrzebujemy zbaczać ani trochę, a przekonamy się przynajmniej, czy Britannianie pozostawiła tam jakiego œladu swego rozbicia. - O niewierny majorze - zawołał Paganel - o to ci idzie! - Idzie mi o to, żebyœmy nie potrzebowali wracać, jeœli przypadkiem i Australia zawiedzie nasze nadzieje. - Pochwalam tę przezornoœć - rzekł Glenarvan. - A ja jej nie ganię - mówił Paganel. - A więc, kapitanie - mówił dalej Glenarvan - podšżaj ku wyspom Tristan d'Acunha. - Natychmiast - odpowiedział kapitan i wybiegł na pokład dla dania rozkazów, a tymczasem Robert i Maria Grant żywo wynurzali swš wdzięcznoœć lordowi. W chwilę potem Duncan, oddalajšc się od wybrzeża amerykańskiego i płynšc szybko na wschód, pruł fale oceanu Atlantyckiego. XXVIII. TRISTAN D'ACUNHA Gdyby jacht œciœle się był trzymał linji równika, to sto dziewięćdziesišt szeœć stopni, dzielšcych Australię od Ameryki, albo raczej przylšdek Bernuili od przylšdka Corrientes, wynosiłyby jedenaœcie tysięcy siedmset szeœćdziesišt mil morskich (4900 lieues); lecz na trzydziestym siódmym równoleżniku te sto dziewięćdziesišt szeœć stopni (z powodu kształtu globu) znaczš tylko dziewięć tysięcy czterysta oœmdziesišt mil (4000 lieues). - Od wybrzeżaamerykańskiego do Tristan d'Acunha liczš 2100 mil (896 lieues); jest to odległoœć, którš John Mangles spodziewał się przebyćw dniach dziesięciu, jeœli wschodnie wiatry nie opóŸniš biegu jachtu. Ku wielkiemu jego zadowoleniu, pod wieczór wiatr znacznie się uspokoił, a Duncan na morzu zupełnie spokojnem miał sposobnoœć okazania swychniezrównanych przymiotów. Tego samego jeszcze dnia na pokładzie wszystko wróciło do dawnego porzšdku. Z wód oceanu Spokojnego okręt przepłynšł na wody Atlantyku, z małš barwy różnicš bardzo do tamtych podobne. Żywioły uciszone sprzyjały zupełnie podróży. Oceanbył spokojny, wiatr z przyjaznej wiał strony, a przytem żagle, pod wiatr zachodni rozpięte, dzielnie wspierały parę w kotle nagromadzonš. Szybko ta podróż przeszła bez żadnego wypadku; z ufnoœciš wyglšdano brzegu australijskiego. Rozmawiano o kapitanie Grancie, jakgdyby jacht płynšł na pewno doportu, z którego miał go zabrać; już nawetprzygotowano dla niego kajutę i wyznaczonomiejsca dla jego towarzyszów. Maria Grant własnš rękš stroiła przyszłe swego ojca mieszkanie, ustšpione przez pana Olbinetta, który przeniósł się do pokoju swej żony. Kajuta, o której mowa, przytykała do owego numeru szóstego, który Paganel zamówił sobie, jak mniemał, na pokładzie okrętu Scottia. Uczony geograf cišgle prawie siedział tam zamknięty, pracujšc od rana do nocy nad dziełem, które miało nosić tytuł: "Wzniosłe wrażenia geografa w pampie argentyńskiej". Słyszano często, jak głosem wzruszonym wypowiadał okresy wytworne, zanim je zapisał do swego dziennika, jak nieraz, sprzeniewierzajšc sięmuzie historji, wzywał boskiej Kaliopy, opiekujšcej się wielkiemi utworami epicznemi. Paganel zresztš nie taił się z tem bynajmniej. Czyste córy Apollina opuszczałychętnie dla niego wierzchołki Parnasu lub Helikonu. Lady Helena szczerze mu tego winszowała, a major nie był niechętny tymodwiedzinom bóstw mitologicznych. - Tylko - dodawał zawsze - wystrzegaj się,kochany Paganelu, zwykłych twych roztargnień; a jeœli przypadkiem przyjdzie ci ochota uczyć się mowy australijskiej, niebierz się do tego zapomocš gramatyki chińskiej. Tak więc wszystko składało się wybornie na pokładzie Duncana. Lord i lady Glenarvanz upodobaniem patrzyli na Johna Mangles i Marię Grant, lecz nie zaczepiali tej drażliwej kwestji, skoro jej nie dotykał sam kapitan. - Co pomyœli stary Grant? - rzekł pewnego razu Glenarvan do lady Heleny. - Pomyœli, że Mangles godny jest jego córki, i z pewnoœciš się nie omyli. Tymczasem jacht szybko posuwał się, dšżšc do swego celu.W pięć dni po opuszczeniu przylšdka Corrientes, 16-go listopada, wiać poczęły bardzo przyjazne jego żegludze wiatry zachodnie. Duncan rozwinšł wszystkie swe żagle i pędził, jakby szedł o lepsze z jachtami Królewskiego Klubu na Tamizie; mało wstrzymywały jego bieg porosty, szeroko pokrywajšce morze i zamieniajšce je prawie w staw zielskiem zasłany. Duncan sunšł po nich, jakby po łškach pampy. Nazajutrz, o brzasku, słyszeć się dał głosmajtka z czatowni: - Ziemia! - W którym kierunku? - spytał Tomasz Austin, będšcy na służbie. - Pod wiatr - odpowiedział majtek. Okrzyk taki zawsze na okręcie sprawia pewne wzruszenie; to też wszyscy zaraz wybiegli na pomost, a Jakub Paganel skierował swš lunetę w stronę wskazanš, lecz nie mógł dostrzec nic takiego, coby było ziemi podobne. - Spojrzyj w obłoki - rzekł do niego John Mangles. - W rzeczy samej - odrzekł Paganel - widzęjakby jakiœ szczyt, zarysowujšcy się jeszcze niewyraŸnie. - To jest Tristan d'Acunha - oœwiadczył John Mangles. - A więc mamy jeszcze przebyć oœmdziesištmil (angielskich), bo z takiej odległoœci widzialny jest szczyt Tristan, majšcy siedmtysięcy stóp wysokoœci. - Tak jest rzeczywiœcie - odpowiedział kapitan John. W kilka godzin póŸniej gromada wysp bardzo wysokich i nader stromych zaczęła się rysować wyraŸnie na widnokręgu. Stożkowaty wierzchołek Tristana czarno się odznaczał na jasnem tle nieba, błyszczšcem promieniami wschodzšcego słońca. Tristan d'Acunha leży pod 37°8' szerokoœci południowej i 10°44' długoœci na zachód od południka Greenwich12. O oœmnaœcie mil na południo-zachód wyspa, zwana: Niedostępnš, a o dziesięć mil na południo-wschód wyspa Słowicza tworzš tędrobnš grupę, samotnie rzuconš na tę częœć Atlantyku. O trzeciej godzinie po południu Duncan wpływał do przystani Falm, którš cypl Help (Pomocy) osłania przed wiatrami zachodniemi. Stało tam na kotwicy kilka statków do połowu fok i innych zwierzšt morskich, w jakie te wybrzeża bardzo obfitujš. John Mangles zajšł się wyszukaniem miejsca wygodnego do zapuszczenia kotwicy, bo ta przystań nieosłonięta bardzo jest niebezpieczna z powodu gwałtownych wiatrów północno-zachodnich i północnych. W tem to właœnie miejscu w roku 1829 zginšł całkowicie bryg angielski Julja. Jacht zbliżył się na odległoœć pół mili od brzegu. Zaraz też potem wielkie czółno przewiozło podróżnych na brzeg, gdzie wysiedli na drobny, czarny piasek, powstały ze zwietrzałych skał wyspy. Stolicš wysp Tristan d'Acunha jest mała wioska, leżšca w głębi przystani, nad dużym i głoœno szumišcym strumieniem. Podróżni znaleŸli tam z pięćdziesišt domkówdoœć porzšdnych i czystych, rozrzuconych z tš matematycznš regularnoœciš, która zdaje się być ostatnim wyrazem architektury angielskiej. Poza tem miasteczkiem w minjaturze rozcišga się tysišc pięćset hektarów równiny, a nad niš stożkowaty szczyt wznosi swe czoło ku niebu, na siedm tysięcy stóp wysoko. Glenarvana przyjšł gubernator, zależny od zarzšdu angielskiej kolonji Przylšdka DobrejNadziei. Nie umiał on nic powiedzieć ani o kapitanie Grancie, ani o statku Britannia - a nawet nazwiska te nie były mu znane. Wyspy Tristan d'Acunha rzadko bywajš nawiedzane przez okręty. Od głoœnego rozbicia się okrętu Blendon-Hall w roku 1821, dwa jeszcze podobnie nieszczęœliwe wypadki trafiły się tutaj, mianowicie w 1845 roku rozbił się statek Primanguel, a w1857 trzymasztowy okręt amerykański Philadelphia. Te tylko trzy katastrofy wymienia kronika archipelagu Tristan d'Acunha. Glenarvan przygotowany był na to, że się tam niczego stanowczego nie dowie, i jeœli pytał gubernatora, to jedynie tylko dlatego,aby sobie nie mieć nic do wyrzucenia. Wysłał nawet parę łodzi, aby opłynęły wyspę, której obwód wynosi nie więcej nadsiedmnaœcie mil; ani Londyn ani też Paryż nie zmieœciłby się na niej, gdyby nawet była trzy razy większa. Przez ten czas podróżni Duncana zwiedzali miasteczko i jego okolice. Ludnoœć w Tristan d'Acunha wynosi zaledwie sto pięćdziesišt mieszkańców. Sš to Anglicy i Amerykanie, pożenieni z murzynkami i Hotentotkami z Przylšdka Dobrej Nadziei, nie ustępujšcemi nikomu pod względem brzydoty. Dzieci, z tych małżeństw zrodzone, sztywne sš jak Saksonowie, a czarne jak Afrykanie. Turyœci nasi, radzi, że czujš ziemię pod nogami, przedłużyli swš przechadzkę po wybrzeżu, stykajšcem się z rozległš płaszczyznš, jedynš, która jest na tej wyspie uprawna; reszta kraju to skalista i lawowa pustynia, na której żyje mnóstwo albatrosów ogromnych i głupowatych tłuœcieli. Podróżni, zwiedziwszy skały, podšżyli ku płaszczyŸnie. Żywe i liczne strumienie, podsycane wiecznemi œniegami wierzchołka góry, szemrały tu i owdzie; zielone krzaki,na których tyle było wróbli, ile kwiatków, ożywiały i rozweselały okolice. Jedyny gatunek drzewa, wysokiego na dwadzieœcia stóp, a raczej krzew olbrzymi, kolšce krzewy wiciowate, inne znów wonne, mchy,wrzosy i t. d., stanowiły nielicznš, ale œwietnš florę i œwiadczyły, że wiosna nieustajšca wywiera swój błogi wpływ na tę wyspę uprzywilejowanš. Paganel ze zwykłym sobie zapałem utrzymywał, że tojest właœnie owa słynna Ogygia, opiewana przez Fenelona w jego dziele "Przygody Telemaka". Proponował nawet lady Glenarvan, aby, wyszukawszy sobie grotę, zajęła miejsce nadobnej Kalipso, a dla siebie prosił tylko o urzšd jednej z nimf jej posługujšcych. Tak gawędzšc i podziwiajšc naturę, podróżni o zmroku powrócili na pokład jachtu; w okolicach wioski pasły się stada wołów i baranów, a pola, okryte zbożem, kukurydzš i roœlinami warzywnemi, dopiero od czterdziestu lat tam sprowadzonemi, cišgnęły się aż do ulic stolicy. Powróciły też łodzie, na zwiady wysłane; w przecišgu kilku godzin opłynęły wyspę, nie znalazłszy nigdzie najmniejszego œladu Britannii. Duncan mógł już przeto spokojnie opuœcić tę gromadę wysp afrykańskich i płynšć dalej na wschód. Wieczór poœwięcono na połów fok, które znajdujš się tam w niezmiernej iloœci i pod imieniem cielšt, lwów, niedŸwiedzi i słoni morskich zalegajšwybrzeża zatoki Falmouth. Dawniej na tych wodach przebywały też i wieloryby, lecz tyle na nie robiono wypraw, że pozostało ich w tych okolicach niewiele; natomiast napotykano duże i częste gromady różnych zwierzšt ziemnowodnych. Osada jachtu postanowiła odbywać połów przez noc całš, a następny dzień użyć na zrobienie zapasu tranu; tak więc odjazd Duncana odłożono do pojutrza, to jest do dnia 20-golistopada. Przy wieczerzy Paganel udzielił swym uż ku łodu. ? całaě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż„Pŕc…0ę†mc€‡‡ÇcˆN.c‰_= towarzyszom kilku zajmujšcych szczegółówo wyspach Tristan, a mianowicie, że ta gromada odkryta była w 1506 roku przez Portugalczyka, Tristana d'Acunha, jednego ztowarzyszów Albuquerque'a. Lecz nie zwiedzano jej przez wiek cały, uważajšc jš nie bez zasady, tak samo jak Bermudy, za gniazdo burz. Rzadko tam więc statek jaki przybywał, chyba zagnany burzš. W 1697 roku zawinęły tam trzy statki holendersko-indyjskie. Spostrzeżenia ich przeglšdał w 1700 roku sławny astronom Halley. Od roku 1712 do 1767 kilku żeglarzy francuskich korzystało z tych wiadomoœci, a między innymi La Pérouse w swej podróży, odbytej w 1785 roku. Wyspy te, rzadko odwiedzane, pozostały zupełnie puste. Dopiero w roku 1811 Amerykanin, nazwiskiem Jonathan Lambert, postanowił je zaludnić. Przybywszy tam z dwoma towarzyszami w miesišcu styczniu, wzišł się czynnie do pracy. Gubernator angielski z Przylšdka Dobrej Nadziei, dowiedziawszy się, że dobrze się tam majš,ofiarował im opiekę Anglii, którš Jonathan Lambert przyjšł i na chacie swej zatknšł flagę Wielkiej Brytanii. Zdawało się, że powinien był panować spokojnie nad swym narodem, złożonym z jednego starego Włocha i jednego mulnika portugalskiego - gdy pewnego dnia, przy zwiedzaniu wybrzeży swego państwa, utopił się lub może był utopiony. Tymczasem nadszedł rok 1816. Napoleona uwięziono na wyspie Œw. Heleny, a Anglia, dla zapewnienia sobie lepszej nad nim straży, osadziła jeden garnizon na wyspie Wniebowzięcia, a drugi na Tristan d'Acunha. Ten ostatni składał sięz kompanji artylerji, z Cap, oraz oddziału Hotentotów - i pozostał tam aż do roku 1821, to jest do œmierci więŸnia z wyspy Œw. Heleny. - Jeden pozostał tylko Europejczyk - dodał Paganel - jeden kapral, Szkot... - Ach, Szkot! - zawołał major, którego uwagę zawsze zajmowali szczególniej jego rodacy. - Nazywał się William Glass - odrzekł Paganel - i pozostał na wyspie ze swojš żonš i dwoma Hotentotami. Wkrótce do tego Szkota przyłšczyli się dwaj Anglicy: jeden majtek, a drugi rybak, były dragon armji argentyńskiej - a nareszcie w 1821 jeden zrozbitków okrętu Blendon-Hall wraz ze swš żonš znalazł schronienie na wyspie Tristan.Takim więc sposobem w 1821 roku wyspa liczyła już szeœciu mężczyzn i dwie kobiety; w 1829 było już na niej siedmiu mężczyzn, szeœć kobiet i czternaœcioro dzieci; w 1835 cyfra ludnoœci wzrosła do czterdziestu, a teraz już jest trzykroć liczniejsza. - Taki to bywa poczštek narodów - rzekł Glenarvan. - Dla uzupełnienia dziejów Tristan d'Acunha,dodam - mówił Paganel - że ta wyspa tyle, co i Juan Fernandez, zasługuje na nazwę wyspy Robinsona, bo jeżeli na jednej pozostawiono zkolei dwu marynarzy, to na drugiej omal nie porzucono dwu uczonych. W roku 1793 jeden z moich rodaków, przyrodnik Aubert Dupetit-Thouars, wyszedłszy na wycieczkę botanicznš, zabłšdził i nie mógł trafić do swego statku, aż do chwili, gdy już podnoszono kotwicę; a w r. 1824, jeden z twoich znowurodaków, milordzie, zdolny rysownik AugustEarle, przez oœm miesięcy pozostawał na wyspie. Kapitan jego okrętu zapomniał, że Earle wysiadł na lšd, i odpłynšł do Przylšdka Dobrej Nadziei. - Prawdziwie roztargniony kapitan - rzekł major. - Czy nie był to czasem jaki twój krewny, Paganelu? - Jeœli nim nie był, kochany majorze, to wart nim być. OdpowiedŸ geografa zakończyła tę rozmowę. Nocny połów Duncana udał się bardzo szczęœliwie. Ubito pięćdziesišt ogromnych fok, z których przez cały dzień następny wydobywano tran i œcišgano skóry. Reszta towarzystwa zrobiła znów wycieczkę na wyspę. Major i Glenarvan wyszli ze strzelbami, chcšc popróbować zwierzyny tamtejszej. Na przechadzce dnia tego posunięto się aż do podnóża góry, na grunt zasłany szczštkami wybuchów wulkanicznych; angielski kapitan Carmichael słusznie uważał tę wyspę za wulkan wygasły. Myœliwi spostrzegli kilka dzików, a nawet jednego z nich kula majora powaliła. Na wyniosłej płaszczyŸnie widziano znacznš iloœć kóz dzikich; było też tam mnóstwo kotów zdziczałych, œmiałych i silnych, groŸnych nawet dla psów; być może, zrobišsię z nich zczasem drapieżniki jak należy. O ósmej wieczorem wszyscy już byli zpowrotem na pokładzie, a w nocy Duncan opuœcił wyspę Tristan d'Acunha, aby jej nigdy już więcej nie zobaczyć. XXIX. WYSPA AMSTERDAM John Mangles miał zamiar zawinšć do Przylšdka Dobrej Nadziei dla zrobienia zapasu węgla; musiał więc nieco zboczyć z trzydziestego siódmego równoleżnika i posunšć się o dwa stopnie wyżej ku północy. Duncan płynšł z pršdem wiatru, stale wiejšcego od zachodu i bardzo mu przyjaznego. W niespełna szeœć dni przebyłtysišc trzysta mil, tak, że 24-go listopada ujrzeli górę Stołowš, a nieco póŸniej jacht opłynšł górę Znaków, oznaczajšcš wejœcie do zatoki, do której wpłynšł około 8-ej wieczorem i zarzucił kotwicę w porcie Cape-Town. Paganel, jako członek Towarzystwa Geograficznego, nie mógł nie wiedzieć, że kończyny Afryki dostrzeżone były po raz pierwszy już w 1486 r. przez portugalskiego admirała Bartolomea Diaza, choć je opłynšł dopiero w 1497 r. sławny Vasco de Gama. I jakże Paganel mógłby nie wiedzieć o tem, skoro już Kamoens w swojej "Luzjadzie" opiewał sławę wielkiego żeglarza? Z tego jednak powodu uczynił ciekawš uwagę, mianowicie, gdyby Diaz w 1486 roku, czyli na szeœć lat przed pierwszš podróżš Krzysztofa Kolumba, opłynšł Przylšdek Dobrej Nadziei, to odkrycie Ameryki mogłoby być nieskończenie opóŸnione. Rzeczywiœcie, droga około Przylšdka jest najkrótsza i najprostsza do Indyj Wschodnich13; a tymczasem, posuwajšc się cišgle na zachód, czegoż szukał wielki marynarz genueński, jeżeli nie skrócenia drogi do krajów, obfitujšcych w korzenie cenne? Miasto Cap, leżšce w głębi Cap-Bay, założył w 1652 r. Holender nazwiskiem Van-Riebeck. Była to stolica ważnej kolonji, która mocš traktatu z roku 1815 stała się własnoœciš Anglii. Podróżni skorzystali z przystanku Duncana, by zwiedzić miasto; mieli tylko dwanaœcie godzin do rozporzšdzenia, bo dzień jeden wystarczałkapitanowi Manglesowi do odœwieżenia potrzebnych mu zapasów, a lord chciał odjechać koniecznie 26-go z rana. I nie potrzeba było zresztš więcej czasu na przebieżenie regularnych kratek tej szachownicy, która się zowie Cape- Town, ana której, jak mówił Paganel, trzydzieœci tysięcy mieszkańców, białych i czarnych, odgrywa role króli, królowych, skoczków, pionów, laufrów i t. d. Gdy już obejrzano zamek, wznoszšcy się w stronie południowowschodniej miasta, dom i ogród gubernatora, giełdę, muzeum, krzyż kamienny, ustawiony jeszcze przez Bartolomea Diaza na pamištkę dokonywanegoodkrycia; gdy wychylono szklankę krajowego wina - nie pozostawało nic więcej, jak tylko puœcić się w dalszš drogę,i tak właœnie zrobili nasi podróżni. Wczeœnie dnia następnego Duncan rozwinšł wszystkie swoje żagle, a w kilka godzin potem okršżał już przylšdek Burz, któremuprawdziwy optymista, Jan II, król portugalski, bardzo niezręcznš dał nazwę: Dobrej Nadziei. Przebyć 2000 mil (1200 lieus), dzielšcych Cap od wyspy Amsterdam, po gładkiem morzu i pod oddechem wiatrów sprzyjajšcych, była to sprawa dni dziesięciu. Żeglarze, szczęœliwsi od podróżników w pampie, nie mogli się uskarżać na opór żywiołów. Powietrze i woda, zbuntowane przeciwko nim na lšdzie stałym, teraz wspólnie ułatwiały im drogę na oceanie. - Ach, morze, morze - powtarzał Paganel - to jedyne pole, na którem mogš się wyćwiczyć i wykształcić siły ludzkie! Okrętjest prawdziwš arkš cywilizacji! Przyznajcie, moi przyjaciele, że gdyby kula ziemska była tylko jednym rozległym lšdemstałym, to w XIX-m wieku nie znanoby jeszcze tysišcznej jej częœci. Bo zobaczymy, co się to dzieje na wielkich lšdach: w stepach Syberji, na płaszczyznach Azji œrodkowej, w pustyniach Afryki, na niezmierzonych stepach Ameryki, na obszarach Australii, naosamotnionych lodowiskach podbiegunowych? Człowiek nie ma odwagi zapuœcić się tam, najodważniejszy cofa się,najzuchwalszy upada na duchu. Niema sposobu przebycia tych przestrzeni; na przeszkodzie staje już to zupełny brak, jużniedostatecznoœć œrodków przewozowych, goršco, choroby, dzikoœć krajowców. Dwadzieœcia mil pustyni bardziej oddala ludzi od siebie, aniżeli 500 mil na oceanie! Mieszkańcy dwu wybrzeży uważajš się za sšsiadów, gdy tymczascm za obcych sobie, za cudzoziemców uważajš się mieszkańcy dwu krańców lasu! Anglia graniczy nieledwiez Australjš, gdy tymczasem Egipt np. zdaje się być o miljony mil odległy od Senegalu, aPekin uważać można za antypody Petersburga. Morze przebywa się dzisiaj łatwiej, aniżeli najmniejszš pustynię i dzięki tej ułatwionej komunikacji wodnej, jak to słusznie powiedział amerykański uczony, komendant Maury, obecnie istnieje pewien stopień ogólnego jakoby pokrewieństwa pomiędzy wszystkiemi częœciami œwiata14. Paganel mówił z zapałem, a major nawet nie miał nic do zarzucenia temu hymnowi naczeœć oceanu. Gdyby dla odszukania kapitanaGranta potrzeba było lšdem jechać wzdłuż trzydziestego siódmego równoleżnika, to przedsięwzięcie byłoby niepodobne do urzeczywistnienia; morze zaœ łatwo przenosiło z jednego kraju do drugiego odważnych poszukiwaczów, którzy dnia 6-go grudnia spostrzegli nowš wyniosłoœć, wydobywajšcš się z głębi wód oceanu. Była to wyspa Amsterdam, leżšca pod 37°47' szerokoœci i 77°24' długoœci; wyniosły jej wierzchołek w czas pogodny widzialny jest z odległoœci mil pięćdziesięciu. O ósmej godzinie kształty jej, niezupełnie jeszcze wyraŸne, czyniły jš zupełnie podobny do Teneryfy. - A przeto - dodał lord Glenarvan - podobnajest również do Tristan d'Acunha. - Bardzo słuszna i trafna uwaga - odpowiedział Paganel - do której dodałbym jeszcze, że tak samo, jak Tristan d'Acunha,wyspa Amsterdam obfituje w foki i Robinsonów. - Wszędzie więc byli Robinsonowie? - spytała lady Helena. - Rzeczywiœcie, pani - odrzekł Paganel - mało jest wysp, któreby nie miały swej historji w tym rodzaju; i na długo przed napisaniem przez waszego nieœmiertelnej sławy rodaka, Daniela de Foe, ksišżki o Robinsonie, wypadki w niej opisane bywały rzeczywistoœciš. - Pozwól, panie Paganel - odezwała się Maria Grant - uczynić ci jedno zapytanie. - Choćby dwa nawet, kochana miss; przyrzekam ci na nie odpowiedŸ. - Powiedz szczerze, czy bardzoby cię zatrwożyło, gdyby cię opuszczono na jakiejwyspie bezludnej? - Mnie? - zawołał Paganel. - Ciekaw jestem - wtršcił major - czy nie oœwiadczysz czasem, kochany przyjacielu, że to jest najgorętszem twojem życzeniem.- Nie powiem tego, ale wyznam szczerze, że nie sprawiłoby mi to wielkiej przykroœci.Stworzyłbym sobie nowe życie. Polowałbymlub łowił ryby; przez zimę mieszkałbym w grocie, latem na drzewie; pobudowałbym składy na me zapasy, a w lkońcu rozkolonizowałbym mojš wyspę. - Jak to, sam jeden? - Sam jeden, gdyby tego była potrzeba. Zresztš, czy można być zupełnie samotnymna œwiecie? Czy nie można znaleŸć sobie przyjaciół w rasie zwierzęcej: przyswoić młodš kozę, papugę gadatliwš, lub rozkosznš małpeczkę? A jeœli przypadek zeszle ci jeszcze wiernego towarzysza, jaków "Pištek" Robinsona, to czegóż więcej dozupełnego szczęœcia potrzeba? Dwu przyjaciół na samotnej skale - ale cóż to za szczęœcie! Przypuœćmy naprzykład, że tak major i ja... - Och! dziękuję pokornie - przerwał major -nie nęci mnie bynajmniej rola Robinsona i z pewnoœciš Ÿlebym jš odgrywał. - Kochany panie Paganel - rzekła lady Helena - widzę, że znowu bujna twa wyobraŸnia wyprowadza cię na pole fantazji. Lecz sšdzę, iż rzeczywistoœć bardzo się różni od marzeń. Masz w pamięci tych Robinsonów zmyœlonych, porzuconych na wyspie umyœlnie na to upatrzonej, którym natura sama dogadza, jak dzieciom kapryœnym, widzisz przeto samš tylko pięknš stronę położenia. - Jakto? Pani nie wierzysz, aby można być zupełnie szczęœliwym na wyspie bezludnej? - Nie wierzę. Człowiek stworzony jest do towarzystwa, a nie do samotnoœci, która jest matkš rozpaczy. Że zrazu troska o potrzeby materjalne zajmuje nieszczęœliwego, dopiero co ocalonego od œmierci w bałwanach morskich; że potrzeby chwili każš mu zapominać o przyszłoœci - to być bardzo może. Lecz póŸniej, gdy się ujrzy samotnym, oddalonymod bliŸnich, bez nadziei ujrzenia kiedyœ jeszcze kraju swego i tych, których kochał- jakże cierpieć będzie! Jego wysepka, to dla niego œwiat cały. Cała ludzkoœć kończy się na nim jednym; a gdy œmierć przyjdzie, œmierć straszna w takiem osamotnieniu, jest on wtedy jak ostatni człowiek w ostatnim dniu œwiata. Wierzaj mi, panie Paganel, że nie do zazdroœci jest los takiego człowieka. Paganel nie bez żalu uległ wymownemu dowodzeniu lady Heleny. Rozmowa o korzyœciach i przykroœci osamotnienia przecišgnęła się aż do chwili, w której Duncan zarzucił kotwicę w odległoœci mili od brzegu wyspy Amsterdam. Samotny ten archipelag na oceanie Indyjskim składa się z dwu wysp oddzielnych, leżšcych prawie o trzydzieœci trzy mile jedna od drugiej i właœnie na samym południku półwyspu Indyjskiego. Napółnoc leży wyspa Amsterdam albo œwiętego Piotra; na południe wyspa œwiętego Pawła - jakkolwiek wspomnieć tu nie zawadzi, że geografowie i żeglarze biorš je często za jedno. Wyspy te odkrył w grudniu 1796 r. Holender, nazwiskiem Vlaming: potem zwiedzał je Entrecasteaux, który ze statkami Espérance i la Recherche wyprawił się na poszukiwanie zaginionego De la Pérouse. Od tej podróży datuje się branie tych wysp za jednš. Marynarz Barrow, Beautemps-Beaupré w atlasie Entrecasteaux, póŸniej Horsburg, Pinkerton i inni geografowie cišgle brali wyspę Œ-go Piotra za wyspę Œ-go Pawła i przeciwnie. W1859 roku oficerowie austrjackiej fregaty Novarra, w swej wyprawie naokoło œwiata, uniknęli tego błędu, do którego sprostowania Paganel tak wielkš przywišzywał wagę. Wyspa œwiętego Pawła, leżšca na południe od wyspy Amsterdam, jest wysepkš bezludnš, uformowanš z góry stożkowategokształtu, dawniejszego, jak się zdaje, wulkanu. Przeciwnie, wyspa Amsterdam, do której szalupa dowiozła podróżnych Duncana, ma do dwunastu mil obwodu. Zamieszkana jest przez kilku ludzi, dobrowolnie skazujšcych się na to smutne wygnanie. Sš to stróże rybołóstwa, należšcego tak, jak i cała wyspa, do niejakiego p. Otovana, kupca z wyspy Reunion. Cišgnie on z tej posiadłoœci siedmdziesišt pięć do oœmdziesięciu tysięcy franków rocznego dochodu, za połów, solenie i wysyłanie do odległych krain rybymorskiej, znanej pod nazwš dorsza. Zresztš ta wyspa Amsterdam przeznaczona już widać była Francji. Przedewszystkiem należy do niej dlatego, że pierwszy zajšł jšniejaki Camin, armator z Saint-Denis na wyspie Bourbon; potem, na mocy jakiegoœ kontraktu międzynarodowego, ustšpiona była pewnemu Polakowi, który uprawiał jš przy pomocy niewolników Malgaszów. Właœciciel Polak, to jakby Francuz; dziœ posiada jš p. Otovan i pod jego rzšdami stała się osadš zupełnie francuskš. Gdy Duncan przybył do niej dnia 6 grudnia 1864 r., ludnoœć jej składała się z trzech mieszkańców: jednego Francuza i dwóch mulatów. Paganel mógł przeto uœcisnšć rękę swego rodaka, czcigodnego p. Viot, staruszka w bardzo już podeszłym wieku. Ten "mšdry starzec" z wielkš grzecznoœcišrobił honory swej wyspy. Szczęœliwy to dlaniego był dzień, w którym mógł przyjšć miłych goœci. Do wyspy Œwiętego Piotra przybywajš tylko rybacy, trudnišcy się połowem fok, i niekiedy wielorybnicy; ludzie bardzo prostych obyczajów, którzy wcale nie nabyli ogłady w cišgłem obcowaniu z psami morskiemi. P. Viot przedstawił swych podwładnych dwu mulatów. Oprócz nich jedynemi istotamiżywemi na wyspie było kilka dzików, gnieżdżšcych się w jej głębi, i kilka tysięcygłupich tłuœcieli (pingwinów) na jej wybrzeżach. Domek, w którym mieszkali trzej wyspiarze, leżał w głębi portu naturalnego, powstałego z zawalenia się jednej częœci góry. Oddawna już wyspa Œwiętego Piotra służyłaza schronienie rozbitkom. Paganel zaciekawił bardzo swoich słuchaczy, rozpoczynajšc pierwsze swe opowiadanie temi słowy: Historja dwu szkotów, opuszczonych na wyspie Amsterdam. Było to w roku 1827. Okręt angielski łodu. ? całaě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żŠPtc‹ÄWŒc€! œcŽ˝.Ec=]Palmira, przepływajšc w pewnej odległoœciod wyspy, spostrzegł dym, unoszšcy się w powietrzu. Kapitan zbliżył się do brzegu i zobaczył wkrótce dwu ludzi, dajšcych znakirozpaczliwe. Wysłał więc do lšdu czółno i zabrał na okręt Jakuba Paine, młodzieńca dwudziesto-dwuletniego, i Roberta Proudfoota, majšcego lat czterdzieœci oœm. Dwaj ci biedacy byli strasznie wyczerpani. Od półtora roku bez pokarmu prawie i wodysłodkiej, żyli muszlami, które łowili zapomocš starego gwoŸdzia zakrzywionego;niekiedy udało im się schwytać przebiegajšce prosię dzikie, ale też często ipo trzy dni nie mieli co do ust włożyć, a czuwać wcišż musieli nad ogniem, roznieconym przy pomocy ostatniego kawałka łupki. Gdy się wybierali na jakš wyprawę lub wycieczkę, zawwsze ten skarb szacowny zabierali z sobš, nie dozwalajšc mu nigdy zagasnšć. Tak wiedli życie w nędzy, niedostatku i cierpieniach. Przywiózł ich na tę wyspę skuner, trudnišcy się połowem fok. Stosownie do zwyczajów rybackich, przez cały miesišc mieli gromadzić skóry i tran, czekajšc na powrót skunera, ale skuner nie powrócił. Wpięć miesięcy póŸniej okręt Hope, płynšcy do Van-Diemen, zawinšł do wyspy; lecz kapitan jego, przez barbarzyński i niczem usprawiedliwić się nie dajšcy kaprys, odmówił zabrania Szkotów. Odjechał, nie zostawiwszy im ani jednego suchara, ani krzesiwa - i z pewnoœciš dwaj nieszczęœliwibyliby pomarli z głodu, gdyby Palmira nie przyjęła ich na swój pokład. Drugi wypadek, o jakim wspomina historja wyspy Amsterdam, jest to zdarzenie kapitana Pérona, Francuza, zupełnie podobne do poprzedniego i tak samo zakończone: pozostanie dobrowolne na wyspie, okręt nie powracajšcy i okręt obcy, przypadkiem zapędzony w te strony po czterdziestu miesišcach. Tylko że pobyt kapitana Pérona zaznaczył się krwawym dramatem, przypominajšcym dziwnie wypadki zmyœlone, jakie miały oczekiwać bohatera Daniela de Foe, po jego powrocie na swš wyspę. Kapitan Péron wylšdował z czterema majtkami: dwoma Anglikami i dwoma Francuzami, i miał przez piętnaœcie miesięcy polować na lwy morskie. Łowy były pomyœlne; lecz gdy po piętnastu miesišcach okręt nie powrócił, gdy zwolna wyczerpały się zapasy żywnoœci - pożycie z towarzyszami niedoli stało się bardzo trudne. Dwaj Anglicy zbuntowali się przeciwkapitanowi Peronowi, który byłby niezawodnie zginšł z ich ręki, gdyby nie pomoc rodaków. Od tej chwili obie strony czuwały dzień i noc uzbrojone, napadajšc na siebie nawzajem. To jako zwycięzcy, to znów jako pokonani byliby niezawodnie wymordowali jedni drugich, gdyby na szczęœcie okręt angielski nie zabrał ich zpowrotem do ojczyzny i tym sposobem nie zakończył strasznego ich położenia. Wyspa Amsterdam była zatem po dwakroć przytułkiem majtków opuszczonych, których Opatrznoœć ocaliła od nędzy i œmierci. Lecz od tej pory żaden statek nie zabrnšł na te wybrzeża; a gdyby nawet burza wyrzuciła jakich rozbitków, to ci znaleŸliby posterunek pana Viot. Starzec zaœprzez długie już lata mieszkał na wyspie, anigdy jeszcze nie nastręczyła mu się sposobnoœć ofiarowania goœcinnoœci zabłškanym lub rozbitkom żeglarzom. O Britannii i o kapitanie Grancie nic nie wiedział. Ani wyspa Amsterdam, ani wysepka œwiętego Pawła, którš wielorybnicy i rybacy często nawiedzali, niebyły teatrem tej katastrofy. Glenarvan ani się zadziwił, ani zmartwił takiem objaœnieniem. Na przystankach tych i wypoczynkach nie spodziewano się znaleŸćkapitana Granta i chciano tylko stanowczo się przekonać o jego nieobecnoœci na wszystkich tych punktach równoleżnika. Odjazd tedy Duncana zdecydowany był na dzień następny. Do wieczora podróżni zwiedzili wyspę, której pozór bardzo jest ponętny. Pomimo to fauna jej i flora nader sš ubogie; rzšd czworonożnych, ptaków i ryb, składały: kilka dzików, petrele, albatrosy, okonie i foki. Wody goršce i Ÿródła mineralne wydobywały się tu i owdzie z poœrodka lawy czarnej, utrzymujšc gęste kłęby paryponad tym gruntem wulkanicznym. Niektóre z tych Ÿródeł miały bardzo wy sokš temperaturę. Jedno z nich wykazywało przeszło 75° według term. Réaumura. Ryby, złowione w morzu o kilka kroków stamtšd, w cišgu pięciu minut gotowały się wybornie w tych wodach prawie wrzšcych, i to jedynie skłoniło Paganela, że się w nich nie kšpał. Wieczorem, po długiej przechadzce, lord Glenarvan pożegnał poczciwego Viota. Każdyzkolei życzył mu jak największej pomyœlnoœci na jego samotnej wysepce - a starzec na wzajem błogosławił swych goœci i wzywał łaski Niebios dla ich zacnego przedsięwzięcia. XXX. ZAKŁADY JakubA PAGANELA Z MAJOREM MAC NABBSEM Dnia 7-go grudnia kominy Duncana sapały już o trzeciej godzinie z rana; podniesiono kotwicę, wprawiono w ruch œrubę i jacht wypłynšł na pełne morze. Gdy podróżni wyszli o ósmej godzinie na pomost, już wyspa Amsterdam niknęła we mgle widnokręgu. Był to ostatni przystanek na drodze po trzydziestym siódmym równoleżniku i już tylko trzy tysišce mil (1300 lieues) pozostawało do wybrzeży australskich. Duncan, dla dotarcia do swegocelu, potrzebował nie więcej, niż dwanaœcie dni pogody i przyjaznego wiatru zachodniego. Maria Grant i Robert nie bez wzruszenia spoglšdali na wody, które okręt Britannia pruł zapewne na kilka dni przed swem rozbiciem. Może w tem właœnie miejscu nieszczęœliwy kapitan Grant walczył z groŸnemi huraganami oceanu Indyjskiego i pędzony był ku brzegom siłš nieprzepartš. John Mangles wskazywał pršdy, oznaczone na kartach, objaœniajšc zarazem stały ich kierunek. Jeden, naprzykład, z takich pršdów, panujšcy na oceanie Indyjskim, pędzi ku lšdowi australijskiemu, a jego działanie czuć się daje od zachodu ku wschodowi na oceanie Spokojnym, również jak i na Atlantyku. Tak więc Britannia, pozbawiona masztów i steru, to jest bezbronna wobec gwałtownoœci nieba i morza, musiała posuwać się ku brzegom, októre się rozbiła. Jednakże nastręczała się tu pewna zagadka. Ostatnie wiadomoœci o kapitanie Grant były z Callao, 30-go maja 1862 r., według Mercantile and Shipping Gazette. Jakżeż więc 7-go czerwca, czyli w oœm dni po opuszczeniu wybrzeża Peru, Britannia mogła znajdować się na oceanie Indyjskim?Paganel, zapytany w tym względzie, dał odpowiedŸ mogšcš zaspokoić najbardziej nawet wymagajšcych. Było to wieczorem dnia 12-go grudnia, czyliszeœć dni po odjeŸdzie z wyspy Amsterdam.Lord i lady Glenarvan, Robert i Maria Grant,kapitan John, Mac Nabbs i Paganel rozmawiali, siedzšc na wyższym pomoœcie. Według zwyczaju, mówiono o Britannii, bo oniczem więcej na pokładzie jachtu nie myœlano. Otóż wtedy to właœnie wyłoniła się trudnoœć wspomniana, a rozwišzano jš tak, że wszystkie umysły znowu do błogiejwróciły nadziei. Paganel na uwagę, niespodziewanie przez Glenarvana rzuconš, podniósł żywo głowę. Potem, nic nie odpowiadajšc, poszedł po dokument. Za powrotem wzruszył tylko ramionami, jak człowiek wstydzšcy się, że choć na chwilę mogła go zatrzymać taka bagatela. - Ależ, kochany przyjacielu - rzekł Glenarvan - odpowiedzże nam coœ przynajmniej. - Przeciwnie - odrzekł Paganel - ja tu zadam pytanie, i zwrócę je wyłšcznie do kapitana Johna. - Słucham cię, panie Paganel - powiedział John Mangles. - Czy dobry i zdolny do szybkiej podróży okręt może w cišgu jednego miesišca przebyć całš częœć oceanu Spokojnego pomiędzy Amerykš i Australjš? - Tak jest, robišc po dwieœcie mil na dobę. - I czy taki bieg jest nadzwyczajny? - Bynajmniej. Klippery żaglowe często z większš posuwajš się szybkoœciš. - Otóż - mówił Paganel - zamiast czytać "7-go czerwca" na dokumencie, przypuœćmy, że woda morska wygryzła jednš cyfrę z tej daty - i czytajmy "17-go czerwca" lub "27-go czerwca", a wszystkosię odrazu wyjaœni. - W rzeczy samej - zauważyła lady Helena -od 31-go ma ja do 27-go czerwca... - Kapitan Grant mógł przebyć ocean Spokojny i znaleŸć się na morzu Indyjskiem.OdpowiedŸ Paganela przyjęli wszyscy z żywem zadowoleniem. - Jeszcze więc jedna zagadka wyjaœniona! -zawołał lord Glenarvan - i to dziki biegłoœci naszego przyjaciela. Pozostaje nam więc tylko dotrzeć do Australii i na zachodnim jej brzegu szukać œladów Britannii. - Albo na brzegu wschodnim - dodał John Mangles. - Istotnie, masz słusznoœć, kapitanie; nic w dokumencie nie wskazuje, czy wypadek zdarzył się na brzegu wschodnim czy też zachodnim. Poszukiwania nasze zatem muszš zwrócić się do obu tych punktów Australii, przeciętych trzydziestym siódmymrównoleżnikiem. - Więc milordzie - odezwała się Maria Grant- jest wštpliwoœć w tym względzie? - Och! nie, miss - poœpieszył z odpowiedziš John Mangles, pragnšc przedewszystkiem uspokoić biedne dziewczę. - Wasza Dostojnoœć zechce zwrócić uwagę, że gdybykapitan Grant przybił do wschodniego brzegu Australii, to byłby natychmiast znalazł pomoc i opiekę. Całe to wybrzeże, można powiedzieć, jest angielskie i zaludnione przez kolonistów. Osada Britanii nie potrzebowałaby przewędrować nawet dziesięciu mil dla spotkania się ze swymi rodakami. - Wybornie mówisz, kapitanie - potwierdził Paganel. - Na brzegu wschodnim, czy to w przystani Twofold, czy w mieœcie Eden, Harry Grant znalazłby nietylko schronienie w jednej z kolonij angielskich, ale nawet niezabrakłoby mu tam œrodków do powróceniado Europy. - A zatem - rzekła lady Helena - rozbitkowie nie mogli znaleŸć tych samych œrodków i ułatwień w tej częœci Australii, ku której obecnie płyniemy? - Nie, pani - odpowiedział Paganel - brzeg ten jest pusty i bezludny. Żadna droga komunikacyjna nie łšczy go z Melburnem ani Adelajdš i jeœli tu Britannię zapędziła burza, to okręt mógłby być pozbawiony wszelkiej pomocy, tak samo, jakgdyby się rozbił na niegoœcinnych brzegach Afryki. - Ależ w takim razie - rzekła Maria Grant -cóżby się stało z moim ojcem od dwu lat? - Kochana Marjo - odpowiedział Paganel - jesteœ przekonana, jak sšdzę, że kapitan Grant dostał się na lšd australijski po utracie swego okrętu? - Tak jest, panie Paganel. - A więc idzie o to, co się mogło stać z kapitanem Grantem, gdy już był na lšdzie? Można tu przypuœcić trzy przypadki: albo Harry ze swymi towarzyszami dostał się dokolonij angielskich, albo wpadł w ręce krajowców, albo nareszcie zabłškał się wœród ogromnych pustyń australijskich. Co do pierwszego przypuszczenia, to stanowczo je odrzucam. Harry Grant nie mógł się dostać do kolonij angielskich, bo znalazłby był pomoc niezawodnš i oddawna już byłby przy swych dzieciach w poczciwem swem mieœcie Dundee. - Biedny ojciec - szepnęła Maria Grant - od dwu lat z nami rozłšczony! - Pozwól, siostro - przerwał Robert - mówić dalej panu Paganelowi, on nam wyjaœni... - Niestety, mój chłopcze, wszystko, co mogę przypuszczać, jest chyba to, że kapitan Grant dostał się do niewoli u Australczyków, lub... - Ależ ci krajowcy - żywo wtršciła lady Glenarvan - czy nie sš czasem?.. - Uspokój się, pani - przerwał Paganel, zgadujšcy myœl lady Heleny - ci krajowcy sšwprawdzie dzikusami nieokrzesanymi, stojšcymi na ostatnim szczeblu inteligencji, ale obyczajów łagodnych i nie krwiożerczy,jak ich sšsiedzi z Nowej Zelandii. Jeœli wzięli do niewoli rozbitków z Britanji, to ręczę, że nigdy życiu ich nie zagrażali. Wszyscy podróżnicy zgadzajš się na to, że Australijczycy majš wstręt do rozlewu krwi, a nawet nieraz œwiadczš, że znajdowali w nich wiernych sprzymierzeńców przeciwko bandom skazańców, zbiegłych z miejsca zesłania. - Słyszysz, co mówi pan Paganel? - rzekła lady Helena, zwracajšc się do Marii Grant. -Jeœli twój ojciec znajduje się w ręku krajowców, co przynajmniej dokument potwierdzać się zdaje, odszukamy go i... - A jeœli się zabłškał w tym ogromnym kraju? - spytało dziewczę, patrzšc badawczo w twarz Paganela. - To i tak - zawołał geograf z zupełnem przekonaniem - znajdziemy go, nieprawdaż,moi przyjaciele? - Bezwštpienia - odezwał się Glenarvan, chcšc rozmowie nadać inny tok, mniej posępny. - Nie przypuszczam, aby się można zabłškać?.. - Czy rozległa jest Australia? - zapytał Robert. - Australia, mój chłopcze, ma coœ około siedmiuset siedmdziesięciu pięciu miljonów hektarów rozległoœci, czyli jest tak wielka,jak cztery pište Europy. - Tak wielka? - zauważył Mac Nabbs. - Tak, tak, kochany majorze; prawie co do jarda, i sam przyznasz, że kraj podobny ma już prawo nazywać się "lšdem" - jak gonasz dokument oznacza! - Niezawodnie, panie Paganel. - Dodam jeszcze - mówił dalej uczony - że niewielu istnieje podróżników, którzyby zabłškali się w tym rozległym kraju. Zdaje mi się, że Leichardt jest może jedynym, o którego losach nic niewiadomo; a i o nim już mowiono w Towarzystwie Geograficznem, przed samym moim wyjazdem, że podobno Mac Intyre trafił najego œlady. - Czy Australia nie cała jest znana? - spytała lady Glenarvan. - Nie, pani - odpowiedział Paganel - lšd ten nie więcej jest znany, niż wnętrze Afryki; ale bynajmniej nie dla bralku odważnych i poœwięcajšcych się podróżników. Od 1606 do1862 roku przeszło pięćdziesięciu ich pracowało nad zbadaniem wnętrza i wybrzeży Australii. - Och, czyżby pięćdziesięciu! - rzekł major z niedowierzaniem. - Tak, panie Mac Nabbs! Właœnie tylu. Oczywiœcie, mówię tu o marynarzach, którzy oznaczyli wybrzeża Australii œród niebezpieczeństw żeglugi po wodach nieznanych, i o podróżnikach, którzy puœcilisię wpoprzek tego wielkiego lšdu. - Nawet i w takim razie pięćdziesięciu, to chyba zanadto. - Posunę się jeszcze dalej, panie Mac Nabbs - cišgnšł geograf, zapalajšc się w miarę, jak mu zaprzeczano... - Słucham, co mi powiesz więcej, panie Paganel. - Jeœli wštpisz, jeœli mi nie wierzysz, jednym tchem wymienię ci te pięćdziesišt nazwisk. - Och! och! - zaœmiał się flegmatycznie major. - Ci uczeni o niczem nie wštpiš w swej zarozumiałoœci. - Majorze - krzyknšł Paganel - załóż się o twój karabin Purdey Moore and Dickson - a ja stawiam mojš lunetę Secretana. - I owszem, panie Paganel, jeœli ci to zrobi przyjemnoœć - odpowiedział Mac Nabbs. - Słowo, majorze! - zawołał mędrzec. - Trzymam cię za słowo i ręczę, że karabinem twoim nie zabijesz już więcej anijednego lisa, ani jednej kozy, chyba, że ci go pożyczę na co zresztš zawsze liczyć możesz. - Panie Paganel - odparł poważnie major - moja luneta będzie zawsze na twe rozkazy,ile razy tego zażšdasz. - Zaczynajmy więc - napierał Paganel. - Panowie i panie, biorę was za sędziów; a tyRobercie będziesz liczył wymieniane przezemnie nazwiska. Lord i lady Glenarvan, Maria i Robert, major i John Mangles, których bawiła i żywo zajmowała ta sprzeczka, gotowi byli słuchać Paganela; szło zresztš o Australię,ku której niósł ich Duncan, a historja jej nie mogła nie być zajmujšca. Proszono więcPaganela, aby zaczšł składać dowody swej pamięci. - Mnemozyno - zawołał geograf - ty bogini pamięci, matko muz czystych, natchnij twego wiernego i gorliwego sługę! - Po tymwstępie, tak rzecz swš rozpoczšł: - Przed dwustu pięćdziesięciu oœmiu laty Australia nie była jeszcze znana. Domyœlanosię istnienia jakiegoœ wielkiego lšdu; dwie karty geograficzne, zachowane w bibljotecewaszego Muzeum Brytyjskiego, a pochodzšce z 1550 roku, wspominajš o ziemi na południe od Azji leżšcej, nazywajšc jš Wielkš Jawš Portugalskš. Leczkarty te nie sš autentyczne - przechodzę więc do XVII wieku. W roku 1606 żeglarz hiszpański, niejaki Quiros, odkrył ziemię, którš nazwał Australia Espiritu Santo. Niektórzy autorowie twierdzili, że to była gromada Nowych Hebrydów, nie zaœ Australia. Nie myœlę tu rozstrzygać sporu. Policz, Robercie, tego Quirosa i przejdŸmy do następnego. - Jeden! - rzekł Robert. - W tymże samym roku Luiz Vaz de Torres, porucznik floty tego samego Quirosa, posunšł się dalej na południe, dla zwiedzenia ziem nowo odkrytych. Dopiero jednak Holendrowi, Teodorowi Hertoe, przypada zaszczyt dokonania wielkiego odkrycia. Wylšdował on przy zachodniem wybrzeżu Australii, pod 25° szerokoœci, i nadał jej nazwisko swego okrętu, Eendracht. Po nim widzimy coraz większš liczbę żeglarzy w tych stronach. W 1618 r. Zeachen zwiedził na wybrzeżu północnem ziemię Arnheim i Diemen. W 1619 Jan Edels ngielski łodu. ? całaě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żPc‘ic’w{c“ň,P”B0pc€•˛>¨chrzci swem nazwiskiem częœć wybrzeża zachodniego. W 1622 Leuwin dociera aż do przylšdka, który nosi dotšd jego nazwisko. W 1627 Nuitz i Witt, jeden na zachodzie, drugi na południu, uzupełniajš odkrycia swych poprzedników i torujš drogę komendantowi Carpenterowi, który ze swemi okrętami wpływa do obszernej zatoki, noszšcej także jego nazwisko. Nareszcie w 1642 roku sławny marynarz Tasman opływa wyspę Van-Diemen, o którejmniemał, że przylega do lšdu, i nadaje jej nazwisko gubernatora generalnego Batawji -lecz wdzięczna potomnoœć przezwała jš Tasmanjš. W ten sposób lšd australijski opłynięto dokoła i dowiedziano się, że otaczajš go oceany: Spokojny i Indyjski, a w 1665 r. nazwano tę wielkš wyspę Nowš Holandjš. Lecz była to pora, w której kończyła się już rola żeglarzy holenderskich, to też nazwa Nowej Holandjiutrzymała się niedługo. Ilu już mamy, Robercie? - Dziesięciu. - Dobrze! Załatwiwszy się z Holendrami, przejdŸmy teraz do Anglików. W roku 1686 dowódca korsarzy amerykańskich, głoœny isławny w swoim czasie flibustier mórz południowych, William Dampier, po wielu wypadkach, przeplatanych najwyższš pomyœlnoœciš i ostatniš nędzš, przybił na okręcie Cygnet do północno-zachodniego brzegu Nowej Holandji, pod 16°50' szerokoœci: zapoznał się z dzikimi krajowcami i bardzo dokładnie opisał póŸniej ich obyczaje, ubóstwo,w jakiem żyli, i stopień rozwoju umysłowego. W 1699roku Dampier zawinšł do tej samej przystani, w której i Hertoge kiedyœ wylšdował, ale już nie w charakterze flibustiera, lecz jako dowódca okrętu Roebuck, należšcego do marynarki królewskiej. Dotychczas jednak odkrycie Nowej Holandji, oprócz faktu wzbogacajšcego geografję, żadnego innego nie przedstawiało interesu. Ani pomyœlano ojej kolonizowaniu; a w cišgu trzech ćwierciwieku, od 1699 do 1770 roku, ani jeden żeglarz nie zawinšł do jej wybrzeży. Wtedyto wystšpił na scenę najsławniejszy ze wszystkich marynarzy œwiata, kapitan Cook, a wœlad za nim nowy lšd zapełnił się wychodŸcami z Europy. Podczas trzech swoich słynnych podróży, James Cook zawsze zawijał do krajów Nowej Holandji, a po raz pierwszy w d. 31-go marca 1770 roku. Na wyspie Otahiti bardzo pomyœlnie obserwował przejœcie Wenery przez słońce15, a potem niewielki swój okręt Endeavour przerzucił na zachód oceanu Spokojnego. Zwiedziwszy Nowš Zelandję, przybył do pewnej zatoki na zachodnim brzegu Australii, i takie tam znalazł bogactwo roœlin, że nazwał jš Botanicznš. Jest to dzisiejsza Botany-Bay. Stosunki jegoz dzikimi mieszkańcami niewiele przedstawiajš szczegółów. Następnie zwrócił się ku północy i pod szesnastym stopniem szerokoœci, niedaleko od przylšdkaUtrapień, Endeavour natrafił na rafę koralowš w odległoœci oœmiu mil od brzegu.Niebezpieczeństwo zatonięcia było wielkie. Żywnoœć i armaty rzucono w morze i rzeczywiœcie okręt, jakby cudem, nie zatonšł; kawał rafy koralowej utkwił w spodzie okrętu, zatykajšc dostatecznie otwór, przez który mogła woda się przedostać. Cook zdołał swój statek doprowadzić do małej przystani, gdzie wpadała rzeczka, którš nazwał Endeavour.Tam przez trzy miesišce naprawiali Anglicy swój okręt i przez ten czas starali się zawišzać pożyteczne dla siebie stosunki z krajowcami, lecz niebardzo im się to powiodło. Po ukończeniu reparacyj niezbędnych, wypłynęli znowu na morze, trzymajšc się wcišż kierunku północnego. Cook chciał się przekonać, czy istnieje jakacieœnina pomiędzy Nowš Gwineš i Nowš Holandjš, i po wielu nowych niebezpieczeństwach, po dwudziestokrotnem może narażaniu swego okrętu na rozbicie lub zatopienie, ujrzał nareszcie morze, cišgnšce się szeroko w stronę południowo-zachodniš. Była więc cieœnina. Przebyto jš. Cook wylšdował na niewielkiej wyspie, a zabrawszy w imieniu Anglii w posiadanie długš przestrzeń wybrzeży przez siebie zwiedzonych, nadał im arcybrytańskš nazwę: Nowej Walji Południowej. W trzy lata potem œmiały marynarz stanšł na czele statków Aventurei Résolution; kapitan Furneaux na okręcie Aventure udał się dla zwiedzenia wybrzeży kraju Van-Diemen i powrócił z tem przekonaniem, że te ziemie stanowiły częœćNowej Holandji. Dopiero w 1777 roku, podczas trzeciej swojej podróży, Cook z okrętami swemi Résolution i Decouverte zawinšł do przystani w kraju Van Diemen i stamtšd to w kilka miesięcy potem udał się na wyspy Sandwiskie, gdzie, jak wiadomo, był zamordowany. - Wielki to był człowiek - rzekł Glenarvan. - A przynajmniej najznakomitszy ze wszystkich marynarzy, jacy istnieli na kuli ziemskiej. Towarzysz jego, Banks, podał rzšdowi angielskiemu myœl założenia kolonjikarnej w Botany Bay. Po nim dopiero ruszajš w te strony żeglarze wszystkich narodowoœci. W ostatnim liœcie, otrzymanymod De la Pérouse'a, a datowanym z Botany-Bay 7-go lutego 1787 roku, nieszczęœliwy ten marynarz oznajmia swój zamiar zwiedzenia zatoki Carpentarie i całego wybrzeża Nowej Holandji aż do kraju Van-Diemen. Pojechał i nie powrócił więcej. W 1788 r. kapitan Philipp założyt w Port Jackson pierwszš osadę angielskš. W 1791 Vancouver opłynšł wybrzeża południowe nowego lšdu. W 1792 d'Entrecasteaux, wyprawiwszy się dla odszukania zaginionego De la Pérouse'a, opłynšł Nowš Holandję od zachodu i z południa, odkrywajšc po drodze wyspy nieznane. W 1795 i 1797 Flinders i Bass, dwaj młodzieńcy odważni, w łodzi długoœcioœmiu stóp puœcili się na zwiedzenie wybrzeży południowych, a w 1797 Bass przepłynšł pomiędzy krajem Van- Diemen i Nowš Holandjš przez cieœninę, która nosi jego nazwisko. Tego samego roku Vlaming, odkrywca wyspy Amsterdam, zwiedzał na wybrzeżach wschodnich rzekę Swan-River, na której znalazł najpyszniejszy gatunek czarnych łabędzi.Co do Flindersa, to w 1801roku ponowił ciekawe swe poszukiwania, i pod 138°58' długoœci, a 35°50' szerokoœci w Encounter-Bay spotkał dwa francuskie okręty Géographe i Naturaliste, któremi dowodzili kapitanowie: Baudin i Hamelin. - A, kapitan Baudin? - przerwał major. - Tak jest! Ale co znaczy ten wykrzyknik? - spytał Paganel. - Och, nic! Mów dalej, kochany Paganelu! - Do wymienionych już osób - cišgnšł znowuuczony członek Towarzystwa Geograficznego - dodam jeszcze kapitana Kinga, który pomiędzy 1817 i 1822 rokiem uzupełnił zwiedzanie i poznanie wybrzeży międzyzwrotnikowych Nowej Holandji. - Już mam dwadzieœcia cztery nazwiska - rzekł Robert. - Wybornie - odpowiedział Paganel - majorze, mam już połowę twej strzelby. A teraz, gdy już skończyłem z marynarzami,przejdŸmy do podróżników. - Doskonale, panie Paganel - zauważyła ladyHelena - trzeba przyznać, że masz pamięć zadziwiajšcš. - Co tem szczególniejszš jest rzeczš - dodał Glenarvan - w człowieku tak... - Tak roztargnionym - œpiesznie dokończył Paganel. - Och, ja bo też mam tylko pamięć specjalnš do zatrzymywania dat i wypadków. - Dwadzieœcia cztery! - powtórzył Robert. - Dwudziestym pištym będzie porucznik Daws. Było to w r. 1789, to jest w rok po założeniu osady w Port-Jackson. Opłynięto już lšd nowy, znano jego rozległoœć i położenie, lecz nikt nie wiedział dotšd, co się na nim znajduje. Długie pasmo gór równoległych, cišgnšce się od wschodu, zdawało się wzbraniać wszelkiego przystępu do œrodka kraju. Porucznik Daws,po dziewięciu dniach daremnych usiłowań, musiał powrócić do Port-Jackson. W tymże samym roku kapitan Tench usiłował przebyć ten wysoki łańcuch, lecz także musię nielepiej powiodło. Te dwa daremne usiłowania przez następne trzy lata powstrzymywały podróżników od nowych prób trudnych a bezowocnych. W r. 1792 pułkownik Paterson, œmiały podróżnik afrykański, postanowił raz jeszcze spróbować, lecz także mu się nie powiodło.W następnym roku prosty sternik marynarkiangielskiej, odważny Hawkins, posunšł się odwadzieœcia mil dalej od swoich poprzedników. W cišgu osiemnastu lat następnych dwa tylko nazwiska wymienić mogę, to jest sławnego marynarza Bassa i p. Bareiller, inżyniera osady, którzy zresztš nie byli szczęœliwsi od swoich poprzedników. Aż dopiero w roku 1813 znaleziono przejœcie na zachód od Sydney. Gubernator Macquarie puœcił się niem w r. 1815 i wtedy to z drugiej strony gór Błękitnych powstało miasto Bathurst. Odtšdjuż zaczšł się szereg odkryć, które zbogaciły wiadomœci geograficzne i wiele pomogły do rozwoju kolonji. I tak: Throsby w 1819, po nim Oxley, który zwiedził trzysta mil kraju, następnie Hewel i Hume, którzy za punkt wyjœcia obrali sobie Twofold-Bay, to jest właœnie punkt, przez który przechodzi trzydziesty siódmy równoleżnik, a nareszcie kapitan Sturt, który w 1829 i 1830 badał bieg dwóch rzek Darling i Murray. - Trzydzieœci szeœć! - zawołał Robert. - Wybornie, posuwam się naprzód! - rzekł Paganel. - Przypominam zatem, że Eyre i Leichardt przebiegli i zwiedzili znacznš częœć kraju w 1840 i 1841 r.; Sturt w 1845,bracia Gregory i Helpman w 1846 zwiedzili Australię zachodniš; Kennedy w 1847 robił poszukiwania na rzece Wiktorji, a w 1848 wAustralii północnej; Gregory w 1852; Austinw 1854; bracia Gregory od 1855 do 1858 w północno-zachodniej stronie lšdu; Babbage od jeziora Torrens do jeziora Eyre i nareszcie dochodzę do słynnego podróżnikapo obszarach Australii, Stuarta, który po trzykroć odbył œmiałš wędrówkę przez cały lšd nowy. Pierwszš z tych wypraw do œrodka Australii przedsięwzišł w roku 1860.- PóŸniej, jeœli zechcecie, opowiem wam, wjaki sposób Australia po czterykroć zwiedzona była w kierunku od południa ku północy. Dziœ radbym już skończyć tę długš litanię nazwisk, do których jeszcze dodać muszę, że pomiędzy 1860 a 1862 zwiedzili Australię bracia Dempster, Clarkson i Harper, Burke i Wills, Neilson, Walker, Landsborough, Mackinlay, Howit... - Pięćdziesišt szeœć! - krzyknšł Robert. - No, majorze - rzekł na to Paganel - już pięćdziesišt szeœć, a jeszczem ci nie wymienił takich ludzi, jak Duperrey, Bougainville, Fitz-Roy, Wickam, Stokes... - Dosyć już, dosyć! - zawołał major oszołomiony temi liczbami. - Perou, Quoy - mówił dalej Paganel, rozpędzony jak lokomotywa - Bennet, Cuningham, Nutchell, Tiers,... - A zmiłuj się, dosyć! - Dixon, Strzelecki16, Reid, Wilkes, Mitchell.... - Stój, Paganelu - rzekł, œmiejšc się serdecznie, Glenarvan -nie upokarzaj tak biednego majora! BšdŸ szlachetny! Wszak uznaje się za zwyciężonego. - A jego karabin? - spytał geograf triumfujšco. - Twoim jest, Paganelu - odparł major - chociaż szczerze go żałuję; ale przekonałeœ mnie, że twojš pamięciš zdolnybyłbyœ wygrać cały arsenał. - Trudno - rzekła lady Helena - lepiej znać Australię, oraz wszystkie nazwiska i drobnenawet wypadki, towarzyszšce jej od kryciu.- Och, drobne wypadki - powtórzył major, potrzšsajšc głowš. - Co to ma znaczyć majorze? - spytał zaperzony Paganel. - Mówię, że nie wszystkie może wypadki, tyczšce się odkrycia Australii, sš ci znane. - A to mi się podoba! - zawołał Paganel, dotknięty do żywego. - A jeżeli wymienię ci jeden, o którym nie wiesz, to zwrócisz mi mój karabin? - spytał Mac Nabbs. - Natychmiast, majorze. - Słowo? - Słowo! - Dobrze. Czy wiesz, Paganelu, dlaczego Australia nie należy do Francji? - Ależ, zdaje mi się... - A przynajmniej, jak o tem sšdzš Anglicy. - Nie, majorze - odpowiedział Paganel zmieszany. - Oto poprostu dlatego, że kapitan Baudin, choć wcale nie tchórz, tak się zlškł w 1802r. skrzeczenia żab australijskich, że kazał co prędzej podnieœć kotwicę i uciekł, aby już tam nigdy więcej nie powrócić. - Jakto - wrzasnšł uczony - tak utrzymujš w Anglii? - Ależ to jest żart złoœliwy i niedorzeczny! - Bardzo złoœliwy i nader niedorzeczny, przyznaję - odrzekł major - ale uchodzi za historyczny w Wielkiej Brytanii. - To niegodziwoœć! - krzyczał patrjota geograf... - I takš brednię na serjo powtarzajš Anglicy? - Muszę to potwierdzić z przykroœciš - rzekł lord Glenarvan, wœród ogólnego œmiechu. - Jakto! nie znasz tego drobnego szczegółu? - Zupełnie nie znam. Lecz protestuję, choćby tylko dlatego, że Anglicy nazywajš nas pospolicie "zajadaczami żab" - a przecież nikt nie je tego, czego się obawia. - Pomimo to fakt jest niezawodny, Paganelu- dodał major, uœmiechajšc się skromnie. I tym oto sposobem słynny karabin fabrykiPurdey Moore and Dickson pozostał własnoœciš majora Mac Nabbsa. XXXI. WYBRYKI OCEANU INDYJSKIEGO W dwa dni po tej rozmowie John Mangles, zwróciwszy się ku południowi, oœwiadczył,że Duncan znajduje się pod 113°37' długoœci. Pasażerowie spojrzeli na kartę okrętowš i z wielkiem zadowoleniem spostrzegli, że tylko pięć stopni oddziela ichod przylšdka Bernouilli. Pomiędzy tym przylšdkiem a cyplem Entrecastaux, wybrzeże australijskie zakreœla łuk, którego podstawš jest trzydziesty siódmy równoleżnik. Można było œmiało liczyć na to, że za cztery dni najdalej przylšdek Bernouilli ukaże się na widnokręgu. Wiatr zachodni sprzyjał dotšd podróży jachtu, lecz od kilku dni widocznie zmniejszał się, uspokajał, aż nareszcie 13-go grudnia zupełnie wiać przestał, a żagle bezwładnie zawisły na masztach. Gdyby nie potężna siła œruby, Duncan byłbystanšł w miejscu, przykuty ciszš oceanu. Taki stan atmosfery mógł trwać Bóg wie jak długo. Wieczorem Glenarvan mówił o tym przedmiocie z kapitanem statku, który,widzšc wyczerpujšce się zapasy węgla, mocno był zaniepokojony tym brakiem wiatru, którego, według wyrażenia majtków, nie było nawet tyle, ileby się w kapeluszu zmieœciło. - Zawsze jednak - rzekł Glenarvan - niema na co tak bardzo narzekać; lepszy brak wiatru, aniżeli wiatr przeciwny. - Wasza dostojnoœć ma słusznoœć - odpowiedział John Mangles - lecz właœnie taka cisza nagłš sprowadza zmianę pogody i dlatego jej się obawiam. Znajdujemy się wstrefie wiatrów mussonów, które od paŸdziernika do kwietnia dmš od strony północno-wschodniej, i jeœli nas tu pochwycš, podróż nasza bardzo się opóŸni. - Cóż robić, kochany kapitanie? I tej jeszcze przeciwnoœci poddać się musimy; zresztš, prócz opóŸnienia, żadne nam inne nie grozi niebezpieczeństwo. - Jeœli do wiatrów nie przyłšczy się burza. - Czy jš przewidujesz? - spytał Glenarvan, rozglšdajšc się po niebie czystem. - Tak jest - odparł kapitan - mówię to waszej dostojnoœci, nie chciałbym jednak przestraszać ani lady Glenarvan, ani też miss Marii Grant. - Bardzo słusznie. Z czego wnioskujesz o burzy? - Widzę wiele oznak nieprzyjaznych; nie ufaj, milordzie, tej pozornej czystoœci nieba, bo nic niema nad niš bardziej zwodniczego. Od dwu dni barometr opada gwałtownie; w tej chwili wskazuje dwa dzieœcia siedm cali17. Przestrogi tej lekceważyć nie trzeba; ja obawiam się bardzo wybryków mórz południowych, bo już ich doœwiadczyłem. Pary, zbierajšce sięna ogromnych lodowcach bieguna południowego, sprowadzajš nadzwyczajnie gwałtowny cišg powietrza. Stšd powstaje walka wiatrów biegunowych z równikowemi,wytwarzajšca cyklony, tornady i te nawałnice różnorodne, tak niebezpieczne dla okrętów. - Słuchaj, John - rzekł na to Glenarvan - Duncan jest silny, a jego kapitan zręczny i biegły marynarz. Niech przyjdzie burza, potrafimy się obronić. John Mangles, wynurzajšc swe obawy, szedł poprostu za głosem instynktu marynarskiego. Był to zręczny, jak Anglicy nazywajš: "Weather-wise" (obserwator pogody). Cišgłe i uporczywe spadanie barometru nakazywało mu przedsięwzišć wszelkie œrodki ostrożnoœci na pokładzie okrętu. Spodziewał się burzy gwałtownej, której nie wskazywał jeszcze obecny stan nieba, ale którš zapowiadało narzędzie nieomylne. John przez noc całš pozostał na pomoœcie. Około godziny jedenastej niebo zachmurzyło się od strony południowej. John rozkazał natychmiast zwinšć wszystkie większe żagle. O północy wiatr czuć się dawał silniejszy, tak, że pędził atomy powietrzne z szybkoœciš szeœciu sšżni na sekundę; trzeszczenie masztów oraz wewnętrznych wišzań statku zwróciłouwagę podróżnych, nie wiedzšcych dotšd o niczem. Paganel, Glenarvan, major i Robert wyszli na pomost - jedni przez ciekawoœć, drudzy, żeby pomagać w robocie. Po niebie czystem i gwiaŸdzistem jeszcze niedawno toczyły się teraz gęste chmury, tu i owdziepoprzerywane plamami, jak wielka skóra els ngielski łodu. ? całaě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż–Pŕ c—0c˜?-c™l+5šĄ+Vc €›÷9|$ lamparcia. - Czy to huragan? - spytał krótko lord Glenarvan. - Jeszcze nie, ale wkrótce będzie - odrzekłJohn. Jako doœwiadczony marynarz, kapitan wydał rozkazy stosowne i sam ani na chwilę z pomostu się nie oddalał. Robił, co należało, aby nie oddać statku na wolę wichrów, a okręt od zbytniego kołysania się bronić. W tej chwili barometr opadł do dwudziestu szeœciu cali, co bardzo rzadko sie zdarza, a stormglas18 wskazywał burzę. Była to pierwsza godzina po północy. Lady Helena i miss Grant, doznajšc silnego kołysania w swej kajucie, odważyły się wyjœć na pomost. Wiatr dšł gwałtownie z szybkoœciš czternastu sšżni na sekundę; liny metalowe dŸwięczały, jak struny instrumentu muzyczne go, po których przesuwa się smyczek olbrzymi; bloki uderzały o siebie; marynarze biegali, wydajšc okrzyki chrapliwe; żagle, których jeszcze nie zwinięto, strzelały, jak działa;fale, już wyolbrzymiałe, rzucały się na okręt, unoszšcy się, jak delfin, na ich grzywach. Gdy kapitan spostrzegł kobiety, pobiegł œpiesznie ku nim i prosił, aby wróciły do kajuty; burza w tej chwili tak się już wzmogła, że lady Helena zaledwie słyszeć mogła słowa kapitana. - Czy niema niebezpieczeństwa? - spytała, gdy się na krótko uciszyło. - Żadnego, pani - uspokajał John Mangles - ale ani pani, ani miss Grant nie możecie zostać na pomoœcie. Lady Glenarvan i jej towarzyszka nie opierały się temu rozkazowi, brzmišcemu raczej jak proœba. Zaledwie weszły do swej kajuty, szyby, jakkolwiek osłonięte zasuwami, zatrzęsły się od huku silnie uderzajšcego bałwana; gwałtownoœć wiatru zwiększyła się, maszty zgięły się pod naciskiem żagli, i jacht zdawał się podnosić na falach. Czuwajšcy nad wszystkiem kapitan kazał zwinšć jeszcze kilka żagli. Majtkowie szybko i zręcznie spełniali polecenia, a Duncan, którego komin wyrzucał wcišż ogromne kłęby czarnego dymu, nierówno uderzał w wodę œrubš, której œmigi wyłaniały się niekiedy z fal. Glenarvan, major, Paganel i Robert z podziwem i trwogš przypatrywali się tej strasznej walce Duncana z falami; stali oni w milczeniu, silnie trzymajšc się parapetu inie mogšc słowa do siebie przemówić. Nad ich głowami, wœród szalonych wichrów, bujały stada petreli, tych żałobnych zwiastunów burzy. W tej chwili œwist przecišgły i ogłuszajšcyprzytłumił wrzaski huraganu. Para puœciła się gwałtownie przez klapy kotła, œwist alarmowy rozległ się z nadzwyczajnš siłš, jacht przechylił się okropnie, a Wilson, stojšcy u koła sterowego, runšł wskutek niespodziewanego ruchu koła. Duncan, uderzony przez fale z boku, nie słuchał już steru. - Co się to stało - pytał John Mangles, wybiegajšc na pomost kapitański. - Okręt kładzie się na bok! - odparł TomaszAustin. - Czy utraciliœmy ster? - Do maszyny, do maszyny! - dał się słyszeć głos maszynisty. John zbiegł na dół. Kłęby pary napełniały komorę maszyn. Tłoki stały nieruchomo w cylindrach, dršgi przestały obracać wał œruby. Wówczas maszynista, widzšc bezskutecznoœć wszelkich wysiłków i w obawie o kotły, zamknšł dopływ pary i pozwolił jej uchodzić przez wylot w rurze kominowej. - Co to znaczy? - zapytał kapitan. - Œruba skrzywiła się, czy też uwięzła - odrzekł mechanik - i przestała całkiem działać. - Czy nie da się to naprawić? - Niesposób. Nie było zresztš czasu na naprawianie uszkodzeń; œruba nie posuwała statku, para zaœ, nie działajšc na niš, otworzyła sobie klapy. Trzeba było uciec się do żagli iszukać pomocy u tego wiatru, który w tej chwili był najniebezpieczniejszym nieprzyjacielem. John wrócił na pokład, w dwu słowach uwiadomił lorda Glenarvana o tem, co zaszło, i naglił go, aby wraz z resztš podróżnych zeszedł do kajuty. Glenarvan jednak chciał pozostać na pomoœcie. - Nie! - odpowiedział John tonem stanowczym. - Muszę być tu sam z mojš załogš. Proszę zejœć do kajuty. Okręt mógłby się pochylić, a wtedy fale zmiotłyby was z pomostu bez miłosierdzia. - Lecz możemy być wam przydatni... - Proszę odejœć, milordzie. To jest konieczne! Bywajš chwile, że ja jestem panem na pokładzie. Proszę odejœć, żšdam tego! Tylko zbyt ważne i trudne polożenie mogło sprawić, że John Mangles odzywał się w ten sposób. Glenarvan zrozumiał, że obowišzkiem jego było dać przykład posluszeństwa. Opuœcił więc pomost, pocišgajšc za sobš swych towarzyszów i udał się do kobiet, z trwogš i niepewnoœcišoczekujšcych końca tej walki żywiołów. - To energiczny człowiek, ten mój kapitan -rzekł, wchodzšc do kajuty, a Paganel potakiwał jego wyrazom, okazujšc zadowolenie z tak właœciwej energji młodego dowódcy. John nie tracił ani minuty, aby wydobyć statek z niebezpiecznego położenia, w jakiem stawiało go popsucie się œruby. Szłomu głównie o to, aby się nie oddalić od drogi wskazanej; wypadało też oszczędzać żagli i nie narażać ich na działanie burzy. Jacht, posiadajšc wielkie zalety żaglowe, zwijał się jak ršczy rumak, czujšcy ostrogę. Żagle, wyrobione z najlepszego płótna dundejskiego, wielce ułatwiały żeglugę; szło tylko o to, czy długo zdołajšopierać się gwałtownoœci wichury. W takiem położeniu przeszła reszta nocy. Liczono na to, że z nadejœciem dnia burza się zmniejszy; nadzieja ta jednak okazała się próżna. Około ósmej godziny rano wiatrbardziej się jeszcze zwiększył i zmienił w huragan. John nic nie mówił, ale drżał o statek i tych, którzy się na nim znajdowali. Duncan, rzucany jak piłka, nieraz przechylał się tak, że sšdzono, iż więcej nie powstanie. A wreszcie przechylił się do tego stopnia, że już majtkowie z siekierami w ręku gotowi byli przecinać liny żaglowe wielkiego masztu, gdy żagle, oderwane gwałtownie od rej, uleciały w powietrze, jak olbrzymiealbatrosy. Duncan znowu powstał, lecz, pozbawiony wszelkiej podpory na falach i bez kierunku,rzucany był na wszystkie strony z takš siłš, że obawiano się, aby maszty nie skruszyły się aż do osady. Statek nie mógłby dlugo wytrzymać w takich okolicznoœciach i lada chwila woda mogła się doń przedostać przez otwory, powstajšce wskutek pękania kadłubu. John Mangles, żeby uniknšć tego niebezpieczeństwa, postanowił rozpišć na pochyłym maszcie zprzodu jachtu mały żagieł trójkštny i uciekać z wiatrem. Powiodło mu się to jednak dopiero około godziny 3-ej po południu, po kilku godzinachpracy mozolnej. Pod tym kawałkiem płótna Duncan, pędzony burzš, sunšł z szybkoœciš niezmiernš, w kierunku północno-wschodnim. Szybkoœć ta jednak zbawiła go, choć się zdarzało nieraz, że bałwany morskie, huraganem ciskane, przeskakiwały nad statkiem, a opadajšca z nich woda zalewała cały pokład. W takiem położeniu, wœród nadziei i rozpaczy, przeszedł dzień 15-sty grudnia i cała noc następna. John Mangles ani na chwilę nie zeszedł ze swego stanowiska, nie przyjšł żadnego pokarmu: spokojna postać jego i rysy twarzy nie zdradziły anirazu okropnej trwogi, miotajšcej duszš jego, a wzrok usiłował uporczywie przebićchmury nagromadzone na północy. I w rzeczy samej było się o co trwożyć. Duncan, zepchnięty ze swej drogi, pędził kuwybrzeżu australijskiemu z szybkoœciš niepowstrzymanš. John Mangles instynktem pojmował, że szalony pršd niesie jego statek. Co chwila obawiał się uderzenia o skałę i rozbicia jachtu na drzazgi. Obliczał,że do wybrzeża jest co najmniej jeszcze mil dwanaœcie. Lecz spotkanie się z ziemiš było to samo, co rozbicie, zatracenie okrętu. Stokroć lepiej było pozostać na ogromnym oceanie przeciw którego wœciekłoœci statek łatwiej jeszcze obronić się zdoła; jeœli natomiast burza zapędzi go do lšdu, to jacht zginie. John ruszył do lorda Glenervana. W rozmowie poufnej opisał mu szczerze całšokropnoœć położenia i wkońcu oœwiadczył, że po œcisłym namyœle gotów jest skierować Duncana ku wybrzeżu i po œwięcić go dla ocalenia, jeżeli to się okaże możliwe, osób na nim płynšcych. - Rób, co uważasz za dobre - odpowiedział Glenarvan. - A lady Helena, miss Grant?.. - Zawiadomię je w ostatniej dopiero chwili, gdy już wszelka nadzieja utrzymania się na morzu będzie stracona. Uprzedzisz mnie o tem. - Dobrze, milordzie! Glenarvan powrócił do kobiet. Nic wiedziałyone o całem nie bezpieczcństwie, ale czułyjego wielkoœć; okazywały jednak nie mniej odwagi od swych towarzyszów. Paganel zupełnie nie wporę rozwijał teorję o kierunku pršdów atmosferycznych; major, jak muzułmanin, wierzšcy w przeznaczenie, czekał, co się stanie. Około jedenastej huragan zdawał się zmniejszać. Pierzchała mgła wilgotna i przez chwilowš w niej przerwę John mógł dojrzeć lšd niski w odległoœci mil szeœciu wkierunku wiatru. Jacht pędził ku temu lšdowi. Fale wzbijały się do pięćdziesięciu zgórš stóp wysokoœci. John rozumiał, że muszš tam mieć mocny punkt oparcia, o który odbijajš się tak potężnie. - Muszš tam być ławice piasku - zauważył Austin. - I ja tak sšdzę - potwierdził porucznik. - W Bogu więc tylko nadzieja - rzekł John. Jcœli on nie znajdzie dla Duncana dogodnego przejœcia i nie przeprowadzi go przez nie, jesteœmy zgubieni. - Morze teraz jeszcze jest wysokie - odrzekł porucznik - może się nam uda przebyć te ławice. - Ależ patrz, mój drogi, jak strasznie fale się srożš. Jakiż okręt oprzeć się im zdoła! Módlmy się, mój przyjacielu! Duncan tymczasem pędził ku wybrzeżu z szybkoœciš przerażajšcš. Wkrótce byt już tylko o dwie mile od ławic. Mgły co chwila zasłaniały ziemię; John jednak miał wrażenie, że poza tem pasmem bałwanów widzi wody spokojniejsze, na których Duncan byłby stosunkowo bezpieczniejszy. Lecz jakże się do nich dostać? John wezwał podróżnych na pokład; nie chciał, aby w chwili rozbicia się okrętu bylizamknięci w kajutach. Glenarvan z towarzyszami trwożnie patrzyli na rozhukane morze. Maria Grant zbladła. - John! - rzekł Glenarvan przyciszonym głosem. - Będę usiłował ocalie żonę lub zginę z niš razem. Ty pamiętaj o miss Grant. - Dobrze! - odpowiedział John drżšcym od wzruszenia głosem. Duncan był już bardzo blisko ławicy, którš przebyłby niezawodnie, bo woda była doœć głęboka, gdyby silne wzburzenie fal, wznoszšcych gwałtownie statek a potem usuwajšcych się z pod niego, pozwoliło na to. W tej chwili Johnowi przyszła jeszcze jedna myœl do głowy. - Olej! - zawołał - lejże olej co prędzej. Osada zrozumiała odrazu znaczenie tych słów. Chodziło o użycie œrodka, który udaje się czasami: można uspokoić wœciekłoœć nawałnicy, pokrywajšc powierzchnię bałwanów warstwš płynu tłustego, powstrzymujšcš burzliwoœć fal. Skutek jest zawsze niezawodny, choć trwa krótko. Zazwyczaj morze w tem miejscu tem gwałtowniej potem szaleje i biada statkowi, któryby w tej chwili wypłynšł narozhukane fale. Osada, której siły wzmagało grożšce niebezpieczeństwo, prawie w mgnieniu oka wytoczyła na pomost baryłki z zapasem oleju i ršbišc je siekierami, wylewała zbawczy płyn na wodę. - Dobrze idzie! - zawołał John, wypatrujšc chwili dogodnej... Nie upłynęło dwudziestu sekund, a już Duncan znalazł się na wodach znacznie spokojniejszych i poza zgubnemi ławicami piaszczystemi. Ocean tymczasem rzucał sięz tamtej strony ławic z wœciekłoœciš nieopisanš. XXXII. PRZYLĽDEK BERNOUILLI Jolln Mangles naprzód pomyœlał o tem, aby swój statek dobrze umocować i zabezpieczyć na dwóch kotwicach; tem łatwiej to się udało, że grunt był twardy, a więc bardzo do tego przyjazny. Duncan, po tylu godzinach groŸnych, znalazł się nareszcie w pewnego rodzaju małym porcienaturalnym, osłoniętym od wiatrów morskich przez wysoki, okršgły przylšdek. - Dziękuję ci, John! - rzekł lord Glenarvan, œciskajšc rękę młodego kapitana. A John uważał się za wspaniale wynagrodzonego temi wyrazami. Glenarvan nie wydał się poprzednio ze swym niepokojem i ani lady Helena, ani Maria Grant, ani Robert nawet nie domyœlali się całej grozy niebezpieczeństwa tylko co minionego. Pozostawało do wyjaœnienia, do jakiego punktu wybrzeża Duncana zapędziła ta straszna burza, jak powróci do swego równoleżnika i jak daleko na południowo-zachód był oddalony od przylšdka Bernouilli? Przedewszystkiem o todopytywano Johna, który też niezwłocznie zabrał się do obserwacji. I oto okazało się, że Duncan niewiele zboczył z drogi, bo zaledwie o dwa stopnie.Jacht znajdował się pod 136°12' długoœci, i35°07' szerokoœci, u przylšdka Katastrof, leżšcego na jednym z cyplów Australii Południowej, a o trzysta mil od przylšdka Bernouilli. Naprzeciw przylšdka Katastrof znajduje sięprzylšdek Borda, stanowišcy przedłużenie wyspy Kangurowej. Pomiędzy temi dwoma przylšdkami cišgnie się cieœnina Investigator, wiodšca do dwu zatok doœć głębokich, jednej na północ: Spencera - drugiej na południe: œwiętego Wincentego. Na wschodnim brzegu tej ostatniej znajdujesię port Adelajdy, stolicy tej prowincji, zwanej Australjš Południowš. To miasto, założone w 1836 r. i liczšce czterdzieœci tysięcy mieszkańców, posiada bardzo korzystne warunki handlowe i przemysłowe; głównie jednak mieszkańcy jego trudniš się uprawš żyznych gruntów, hodowaniem winnej latoroœli, drzew pomarańczowych i wszystkich bogactw rolnych. Mniej tam znaleŸć można inżynierów, aniżeli rolników, a usposobienieogółu bardziej skłania się do zajęć gospodarczych, niż do obrotów handlowych,lub nauk technicznych. Czy Duncan będzie mógł tam naprawić swe uszkodzenia? Była to kwestja do rozwišzania. John Mangles chciał wiedzieć coœ stanowczego pod tym względem; kazał więc nurkom zbadać częœć podwodnš rufy. Nurkowie donieœli mu, że zgięcie się jednej ze œmig œruby przeszkadzało jej do wykonywania obrotów. Uszkodzenie to było tak ważne, iż trudno było przypuszczać, aby w Adelajdzie znaleŸć było można potrzebne do naprawy przyrzšdy. Glenarvan, naradziwszy się z kapitanem, postanowił, że Duncan pod żaglami opłynie brzegi australijskie, szukajšc œladów Britannii; zatrzyma się u przylšdka Bernouilli, gdzie ostatecznych jeszcze zasięgnie wiadomoœci, i puœci się w dalszš na południe podróż, dšżšc do Melbourne i tam dopiero uszkodzenia jego będš mogły być naprawione. Skoro œruba będzie w porzšdku, Duncan puœci się w dalszš wędrówkę wzdłuż wybrzeży wschodnich, wcelu uzupełnienia poszukiwań. Postanowienie to wszyscy przyjęli i zatwierdzili, a John Mangles czekał tylko na pierwszy przyjazny wiatr, aby wypłynšćna morze. Niedługo czekał. Przed wieczorem huragan ustał zupełnie, a po nim nastšpił łagodny wiatr południowo-zachodni. Porobiono wszystkie przygotowania do dalszej podróży, zacišgnięto œwieże żagle i o czwartej z rana ruszono z wiatrem wzdłuż wybrzeży australijskich. We dwie godziny potem osada jachtu straciła z oczu przylšdek Katastrof i ominęła cieœninę Investigator. Wieczorem opłynięto przy lšdek Borda i wyspę Kangurowš. Jest to największa z pomiędzy małych wysepek australijskich; służy ona głównie za schronienie deportowanym. Widok jej był czarujšcy. Ogromny kobierzeczielonoœci okrywał skaliste jej brzegi, a pomiędzy zaroœlami i na płaszczyznach skakały niezliczone stada kangurów, tak samo, jak to widziano przy odkryciu tej wyspy w r. 1802. Nazajutrz łodzie jachtu badały wybrzeża urwiste wyspy. Duncan znajdował się wówczas pomiędzy trzydziestym szóstym, a trzydziestym ósmym równoleżnikiem; Glenarvan postanowił nie zostawić ani jednego punktu niezwiedzonego dokładnie. Przez cały dzień 18-go grudnia jacht kršżył pod rozpiętemi wszystkiemi żaglami około wybrzeża zatoki Encounter. Tam to właœnie w roku 1828 przybył podróżnik Stuart po odkryciu rzeki Murray, największej z rzek Australii Południowej. Nie były to już zieleniejšce brzegi wyspy Kangurowej, lecz ponure, jałowe, wijšce się nierównoœci niskiego wybrzeża, na których tu i owdzie dojrzeć było można skały szare, lub wydmy piaszczyste i prawdziwš suszę lšdu podbiegunowego. W czasie tej żeglugi osady łodzi Duncana pracowały ciężko, ale marynarze nie uskarżali się na to. Cišgle prawie towarzyszył im lord Glenarvan z nieodłšcznymi ani na chwilę Paganelem i młodym Robertem. Chcieli oni własnemi oczami wyœledzić jakiekolwiek œlady Britannii; wszystkie jednak usiłowania ich były próżne. Brzegi australijskie nie więcejmówiły pod tym względem od ziem Patagonji. Nie wypadało wszakże tracić całaě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żœP c Zpc žĘđc Ÿş,]  1k c!€Ą‚>í!nadziei, dopóki punkt wyraŸnie wskazany w dokumencie nie będzie osišgnięty. Dnia 20-go grudnia okręt przybył do przylšdka Bernouilli, położonego na samym końcu zatoki Lacépéde, gdzie także nic nie znaleziono. Nie wynika jednak z tego, aby dokument miał zawierać fałszywe wskazówki. Rozbicie Britannii nastšpiło przed dwoma laty; morze mogło, a nawet musiało roznieœć i zniszczyć szczštki trójmasztowca. Zresztš krajowcy, którzy wietrzš rozbitków zdaleka, jak sępy zapachtrupa, zebrali niezawodnie i uprzštnęli starannie najdrobniejsze pozostałoœci, a Harry Grant i jego dwaj towarzysze, wzięcido niewoli, bezwštpienia musieli być uprowadzeni w głšb kraju. Ale w takim razie upadało jedno z genjalnych przypuszczeń Paganela. Dopóki chodziło o terytorjum argentyńskie, geograf słusznie mógł utrzymywać, że cyfry dokumentu tyczyły się nie miejsca rozbicia okrętu, ale miejsca samej niewoli. W rzeczy samej wielkie rzeki Pampazji i inne mniejsze, do nich wpadajšce, mogły zanieœć do morza szacowny dokument. Leczw tej, gdzie byli, częœci Australii, rzek przerzynajšcych trzydziesty siódmy równoleżnik jest bardzo mało. Co więcej, Rio-Colorado i Rio-Negro płynš do morza przez równiny, gdy tymczasem główne rzeki australijskie: Murray, Yarra, TorrensiDarling albo wpadajš jedna do drugiej, albo też do oceanu przez ujœcia, które stały sięprzystaniami bardzo uczęszczanemi, portami żeglugi bardzo czynnej. Skšdże więc w takim razie mogło być prawdopodobne, aby butelka z dokumentami mogła przepłynšć po wodach cišgle zwiedzanych i dostać się aż do oceanu Indyjslkiego? Niemożliwoœć taka nie mogła ujœć bacznoœci przenikliwych umysłów. Przypuszczenia Paganela, bardzo właœciwe co do Patagonji i prowincyj argentyńskich, upadały w Australii. Paganel sam to przyznał w rozmowie z majorem Mac Nabbsem. Widoczne było, że stopnie, oznaczone w dokumencie, tyczyły się jedynie miejsca rozbicia, a zatem i butelka musiała być rzucona w morze tylko w miejscu, gdzie rozbił się okręt Britannia, tojest na zachodniem wybrzeżu Australii. Pomimo to, jak słusznie zauważył Glenarvan, tłumaczenie to, jakkolwiek stanowcze, nie usuwało przypuszczenia o niewoli kapitana Granta. On sam zresztš wspominał o tem w tych słowach: gdzie stanš się niewolnikami okrutnych krajowców. Nie było więc racji szukać koniecznie niewolników pod trzydziestym siódmym równoleżnikiem, skoro mogli się znajdować i gdzie indziej. Kwestję tę, długo rozbieranš, rozstrzygnięto ostatecznie w ten sposób, że jeżeli się nie znajdš œlady rozbitego okrętu u przylšdka Bernouilli, to lordowi Glenarvanowi nie pozostawało nic innego, jak powracać do Europy. Wprawdzie poszukiwania jego zakończyłyby się w takim razie bez rezultatu, niemniej jednak lord spełniłby swój obowišzek sumiennie i odważnie. Postanowienie takie zasmuciło bardzo całš osadę jachtu, a przy wodziło do rozpaczy Marię i Roberta. Udajšc się na brzeg w towarzystwie lorda i lady Glenarvan, oraz majora, Paganela i Johna, dzieci kapitana Granta czuły, że kwestja ocalenia ich ojca ma się rozstrzygnšć. Rozstrzygnšć, bo Paganel w jednej z poprzedzajšcych dyskusyj bardzo słusznie dowodził, że rozbitkowie byliby już dawno powrócili do ojczyzny, gdyby ich okręt rozbił się był o skały wybrzeża wschodniego. - Nie trzeba tracić nadziei - powtarzała lady Helena dziewczęciu, siedzšcemu obok niej w czółnie, niosšcem je ku lšdowi. - Ręka Boża nie opuœci nas! - Tak jest, miss Marjo - rzekł John - zazwyczaj tak bywa, że gdy człowiek wyczerpie œrodki ludzkie, niebo otwiera mu w sposób nieprzewidziane drogi nowe. - Oby się słowa pańskie spełniły, panie Johnie - westchnęła Maria. Brzeg znajdował się już tylko w odległoœci około 100 sšżni i tworzył bardzo lekkš pochyłoœć, którš kończył się przylšdek, nadwie mile zachodzšcy w morze. Czółno przybiło do małej przystani naturalnej, wœród tworzšcych się dopiero ławic koralowych, które zczasem miały uformować pasmo raf około południowej częœci Australii. Ale i te, które już istniały w owej chwili, mogły rozedrzeć spód okrętu, i kto wie, czy Britannia w tem właœnie miejscu nie uległa zniszczeniu wraz ze wszystkiem, co było na niej. Pasażerowie Duncana bez trudnoœci wysiedlina brzeg zupełnie pusty. Gromady skał urwistych tworzyły linię nadbrzeżnš, wysolkoœci szeœćdziesięciu do oœmdziesięciustóp. Trudno byłoby zdobyć ten bastjon naturalny bez pomocy drabin i haków. Na szczęœcie jednak John Mangles bardzo wporę znalazł wyłom w odległoœci pół milina południe, utworzony przez jakieœ czšstkowe zawalenie się skał, do czego i rozhukane fale morskie zapewne niemało się przyłożyły podczas burz, przy zrównaniu dnia z nocš. Glenarvan i jego towarzysze zapuœcili się wten wyłom, i po doœć przykrej pochyłoœci dotarli do wierzchołka skały. Robert, zręczny jak młody kot, wdzierał się na najstromsze œciany, budzšc zazdroœć w Paganelu, który jednak o wiele wyprzedzał spokojnego i zimnego majora. Z takiej dopiero wysokoœci ogarnšć mogli wzrokiem płaszczyznę, rozcišgajšcš się przed nimi. Była to rozległa przestrzeń nieuprawna, zaroœnięta krzakami i cierniem.Grunt był całkiem jałowy, Glenarvan porównywał go do glenów niższej Szkocji, a Paganel do nieurodzajnych stepów Bretanji. Lecz jakkolwiek okolica ta zdawała się być niezamieszkana wzdłuż wybrzeża, wdali jednak kilka budynków œwiadczyło o obecnoœci człowieka i to nie dzikiego, ale człowieka pracowitego i przemyœlnego. - Wiatrak! - zawołał Robert. Istotnie, w odległoœci jalkich trzech mil widać było obracajšce się szybko skrzydławiatraka. - A prawda, wiatrak! - potwierdził Paganel,zwracajšc w tę stronę swš szacownš lunetę - budynek równie miły jak pożyteczny, który zawsze rozwesela me oczy. - IdŸmy tam co prędzej - rzekł lord Glenarvan. Puszczono się w drogę i w pół godziny potem ujrzano ziemię obrobionš rękš ludzkš, przyjemnie kontrastujšcš z gruntemjałowym, po jakim niedawno stšpano. Już nie krzaki i zaroœla, ale żywopłoty otaczały przestrzenie œwieżo wykarczowane; kilka wołów i z jakie pół tuzina krów pasło się na łškach, obsadzonych wielkiemi akacjami, sprowadzonemi z wyspy Kangurowej. Wœlad zatem ukazały się łany, okryte kłosem, stogi siana, stojšce rzędem jak ule, zagajniki œwieżo utworzone i œliczny ogródek, godny Horacego, gdzie przyjemnoœć łšczyła się z pożytkiem; dalejszopy, budynki gospodarskie, bardzo umiejętnie rozłożone, i nareszcie domek prosty lecz wygodny, ponad którym panowały szerokie skrzydła wiatraka. W tej chwili, na szczekanie czterech psów, oznajmiajšce przybycie obcych, wyszedł z domu człowiek o postaci bardzo sympatycznej, mogšcy liczyć lat około pięćdziesięciu. Za nim postępowało pięciu jego synów; ładni i silni chłopcy, wraz z matkš, ogromnie tłustš i wysokš kobietš. Łatwo było odgadnšć, że człowiek ten, otoczony licznš i zdrowš rodzinš, mieszkajšcy w budynkach jeszcze nowych, wœród pól prawie dziewiczych, był kolonistš irlandzkim - który, znękany nędzš w swym kraju rodzinnym, poszedł szukać majštku i szczęœcia daleko poza morzami. Nie wiedzšc nawet, z kim ma do czynienia, powitał on przybyszów temi pełnemi uprzejmoœci słowy: - Cudzoziemcy, witajcie jako pożšdani goœcie pod dachem Paddy O'Moore'a! - Jesteœ więc Irlandczykiem? - zapytał Glenarvan, bioršc rękę, podanš mu przez kolonistę. - Byłem nim - odrzekł Paddy O'Moore - teraz zaœ jestem Australijczykiem. WejdŸcie, moi panowie, a ktokolwiek jesteœcie, ten dom jest waszym. Wypadło przyjšć bez ceremonji zaproszenietak uprzejme. Lady Helena i Maria Grant, prowadzone przez mistress O'Moore, weszły do domku, a synowie kolonisty pomagali tymczasem podróżnym do zdjęcia z siebie strzelb i przyborów myœliwskich. Dół cały zajmowała obszerna widna sala, œwieżo z kloców zbudowana. Umeblowanie stanowiło kilka ławek w œciany wmurowanych i pomalowanych barwami żywemi, i dziesięć stołków, dwa kredensy dębowe, napełnione białym fajansem i naczyniami miedzianemi, oraz szeroki i długi stół, przy którym ze dwadzieœcia osób mogło zasišœć wygodnie. Podano obiad. Dymišcš wazę otaczały rozstawione na stole półmiski z rostbefem,udŸcem baranim, winogronami i pomarańczami. Wszystkiego było poddostatkiem. Gospodarstwo byli tak uprzejmi, stół tak obficie zastawiony i tak ponętnie wyglšdał, że trudno było nie zasišœć do biesiady. CzeladŸ folwarczna przyszła także do wspólnego z panami stołu. Paddy O'Moore wskazywał rękš miejsca, przeznaczone dla goœci. - Spodziewałem się was, moi panowie, i czekałem na was - rzekł kolonista do lordaGlenarvan. - Czekałeœ na nas? - zapytał lord mocno zdziwiony. - Oczekuję zawsze na przybywajšcych - odpowiedział Irlandczyk. Potem głosem poważnym, wœród stojšcej zuszanowaniem drużyny, odmówił katolickš modlitwę przed jedzeniem. Lady Helena wzruszona była tš prostotš obyczajów i czytała na twarzy swego męża, iż podziela jej uczucia. Przystšpiono do pożywania darów Bożych, i zaraz zawišzała się rozmowa ogólna. Irlandczycy sš tak bliskimiSzkotów sšsiadami! Tweed19, mierzšca kilkatylko sšżni szerokoœci, głębszy stanowi pomiędzy Angljš i Szkocjš przedział, aniżelidwudziestomilowy kanał Irlandzki, oddzielajšcy starš Kaledonję od zielonego Erynu. Paddy O'Moore opowiedział swš historję - historję wszystkich emigrantów, których nędza wypędza z własnego kraju. Wielu podšża daleko szukać fortuny, a znajdujš troski tylko i nieszczęœcia. Skarżš się wtedy na los, zamiast na własne niedołęstwo, lenistwo i złe nałogi. Kto żyjeskromnie, oszczędnie i pracuje wytrwale, temu się powodzi i ten opływa w dostatki. Takim był właœnie Paddy O'Moore. opuœcił on Dundalk, gdzie umierał z głodu, uszedł z całš rodzinš do krain australijskich, pogardził zarobkami górników, a wzišł się do mniej wprawdzie wdzięcznej, ale pewniejszej pracy rolnika; wylšdował w Adelajdzie i w dwa miesišce potem rozpoczšł swój nowy zawód, tak już w tej chwili œwietnie rozwinięty. Całe terytorjum Australii Południowej podzielone jest na osady, obejmujšce po oœmdziesišt akrów ( 120 morgów). Takie działy rzšd ustępuje kolonistom, a każdy pracowity rolnik może zarobić na utrzymanie i jeszcze coœ odłożyć. Wiedział o tem Paddy O'Moore. Dopomagały mu wielce jego wiadomoœci agronomiczne. Żył, oszczędzał, sprzedawał swoje produkty z zarobkiem, z wieœniaka irlandzkiego wyszedł na właœciciela ziemskiego, a chociaż w nowym zawodzie dwa lata dopiero pracował, posiadał już pięćset akrów gruntu, własnš uprawionego pracš i pięćset sztuk pięknego bydła; z niewolnika, jakim był w Europie, stał się panem niezależnym i do tego w kraju najswobodniejszym na kuli ziemskiej. Po skończonem opowiadaniu, goœci emigranta irlandzkiego serdeczne i szczere złożyli mu życzenia dalszej pomyœlnoœci. Paddy O'Moore spodziewał się nawzajem usłyszeć historję swych goœci, ale nie zaczepiał ich o to, nie zarzucał pytaniami. Lord Glenarvan sam miał bezpoœredni interes rozpoczšć rozmowę o Duncanie, jego obecnoœci u przylšdka Bernouilli, o poszukiwaniach, jakie czynił; jednakże, jako człowiek praktyczny i prosto do celu idšcy, zapytał najprzód Irlandczyka, czy nie wie czego o losie rozbitego okrętu Britannia. OdpowiedŸ Paddy O'Moore'a nie była pocieszajšca. Nie słyszał nigdy o takim okręcie. Od dwu lat żaden statek nie zabłšdził do tych wybrzeży, ani powyżej, ani poniżej przylšdka. Ponieważ zaœ rozbiciesię Britannji nastšpiło przed dwoma dopierolaty, mógł przeto z największš twierdzić pewnoœciš, że nieszczęœliwi nie byli wyrzuceni na tę częœć wybrzeży zachodnich. - Teraz pozwól, milordzie, że ja zapytam, jaki masz interes,dopytujšc o to? Glenarvan więc opowiedział zkolei koloniœciecałš historję dokumentu, podróż swego jachtu i wszelkie usiłowania w celu odszukania kapitana Granta. Nie taił się z tem, że zapewnieniami swemi Irlandczyk mimowolnie rozpraszał najdroższe jego nadzieje i wiarę w możnoœć odnalezienia kiedyœ rozbitków. Wyznanie to lorda Glenarvana bolesne sprawiło wrażenie na słuchaczach. Oczy Roberta i Marii zaszły łzami. Paganel nie znajdował słów pociechy lub nadziei. John Mangles nie mógł utaić swych cierpień. Jużrozpacz ogarniała dusze tych zacnych ludzi, którzy z tak szlachetnš bezinteresownoœciš puœcili się na bezowocnš podróż do tych krain oddalonych, gdy nagle dały się słyszeć te wyrazy. - Milordzie, podziękuj Bogu. Jeżeli kapitan Grant znajduje się przy życiu, to z pewnoœciš żyje na ziemi australijskiej! XXXIII. A Y R T O N Słowa te wywołały zdumienie, trudne do opisania. Glenarvan zerwał się ze swego siedzenia a odpychajšc stołek, zawołał. - Kto to powiedział? - Ja - odrzekł jeden ze służšcych Paddy O'Moore'a, siedzšcy na końcu stołu. - Ty, Ayrtonie - rzekł kolonista, niemniej jak Glenarvan zdziwiony. - Ja - odpowiedział Ayrton głosem wzruszonym, lecz pewnym - ja, Szkot równie dobry jak wy, milordzie; ja, jeden zrozbitków okrętu Britannia. Oœwiadczenie to wstrzšsnęło obecnymi. Maria Grant nawpół omdlała ze wzruszenia, nawpół umierajšca z radoœci, padła w objęcia lady Heleny. John Mangles, Robert i Paganel, zrywajšc się ze swych miejsc, poskoczyli ku temu, którego Paddy O'Moore nazywał Ayrtonem. Był to człowiek czterdziestopięcioletni, o twarzy ponurej, którego bystre spojrzenie kryło się pod gęstemi brwiami. Pomimo chudoœci ciała, siłę musiał mieć niezwykłš.Cały, jakby złożony tylko z koœci i nerwów, nie tracił widocznie, według wyrażenia szkockiego, czasu na tuczenie swego ciała. Wzrost œredni, barki szerokie,postawa pewna, twarz inteligentna i energiczna korzystnie za nim przemawiały,mimo ostrych nieco rysów. Sympatję tę zwiększały jeszcze œwieże œlady nędzy, wyryte na jego obliczu. Widać było, że cierpiał wiele i długo, chociaż zdawał się być człowiekiem zdolnym znieœć cierpienia, a nawet je zwalczyć. Takie od pierwszego wejrzenia zrobił wrażenie na lordzie i jego towarzyszach. Glenarvan zarzucił go pytaniami, na które chętnie odpowiadał; widocznie obaj jednakowem przejęci byli wrażeniem. Dlatego też pierwsze pytania Glenarvana były bezładne, jakby bezwiedne. - Jesteœ jednym z tych rozbitków? - zapytał. - Tak jest, milordzie, byłem kwatermistrzem na okręcie kapitana Granta- odpowiedział Ayrton. - I ocaliłeœ się wraz z nim po rozbiciu waszego statku? - Nie, milordzie, nie. W tej okropnej chwili byłem z nim rozłšczony, porwany z pokładu i rzucony na brzeg. - Nie jesteœ więc jednym z dwu majtków, októrych nasz dokument wspomina? - Nie. Nie wiedziałem o żadnym dokumencie. Kapitan rzucił go w morze wtedy już widać, gdy mnie na okręcie nie było. - Ależ kapitan, kapitan? - Myœlałem, że utonšł, że poszedł na dno oceanu wraz z całš osadš. Sšdziłem, że sam tylko ocalałem. - A przecież sam powiedziałeœ, że kapitan Grant żyje. - Nie, ja powiedziałem: jeżeli kapitan jest przy życiu... - I dodałeœ: "to z pewnoœciš żyje na ziemi australijskiej". - I rzeczywiœcie nie może się gdzie indziej znajdować. - Więc nie wiesz, gdzie on jest? - Nie, milordzie - powtarzam raz jeszcze, że sšdziłem, iż utonšł, lub rozbił się gdzieo skały; od was się dopiero dowiaduję, że może się przy życiu dotšd jeszcze znajduje.- Nic zatem nie wiesz? - pytał Glenarvan z widocznym niepokojem. - Nic, milordzie, prócz tego, że jeœli żyje, to musi być w Australii. - Gdzież się rozbił wasz okręt? - zapytał wtedy milczšcy dotšd Mac Nabbs. Od tego pytania należało zaczšć. Zmieszany niespodziankš Glenarvan, chcšc się co prędzej dowiedzieć, gdzie jest kapitan Grant, zapomniał spytać, gdzie się okręt rozbił. Od tej chwili rozmowa, aż dotšd nielogiczna i bez porzšdku, stała się rozsšdnš i konsekwentnš, a wskutek tego wkrótce też najdrobniejsze szczegóły tej smutnej i zagadkowej historji zaczęły się przedstawiać jaœniej i dokładniej słuchaczom. Na zapytanie majora, Ayrton tak odpowiedział: - Gdy porwany byłem z pokładu, okręt pędził ku wybrzeżu australijskiemu, oddalonemu już tylko o dwa węzły (dwieœcie czterdzieœci sšżni); tam też się rozbił. - Pod trzydziestym siódmym stopniem szerokoœci? - zapytał John Mangles. - Pod trzydziestym siódmym stopniem - ić całaě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż˘P§c!Ł÷c!¤˙wc!Ľv, U!Ś“8Ő1"€odpowiedział Ayrton. - Na wybrzeżu zachodniem? - Przeciwnie; na wybrzeżu wschodniem - odrzekł żywo kwatermistrz. - Którego dnia? - W nocy 27-go czerwca 1862 r. - Tak, tak właœnie! - zawołał Glenarvan. - Widzisz więc, milordzie - dodał Ayrton - że miałem prawo mówić, iż jeżeli kapitan Grant żyje, to w Australii, a nie gdzie indziej szukać go należy. - Więc będziemy szukali, znajdziemy go i ocalimy, mój bracie! - zawołał Paganel. - Ach! nieoceniony dokumencie! - mówił dalej naiwnie - trzeba przyznać, że wpadłeœ w ręce ludzi bardzo przezornych! Nikt zapewne nie słyszał pochlebczych słów Paganela. Glenarvan, lady Helena, Maria i Robert otoczyli Ayrtona, œciskajšc czule jego dłonie. Zdawało się wszystkim, że obecnoœć tego człowieka jest pewnym zakładem ocalenia Harry Granta; skoro bowiem majtek uniknšłniebezpieczeństw rozbicia, dlaczegóżby kapitan nie miał wyjœć zdrów i cały z tej przygody? Ayrton wcišż powtarzał, że kapitan Grant musi być przy życiu tak samo, jak on. Gdzie? Tego nie wiedział, ale niezawodnie na tym lšdzie. Odpowiadał na tysišce zapytań bacznych i oględnych. Gdy mówił, miss Maria trzymała go za ręce. Był przecież jednym z towarzyszów jej ojca, był marynarzem z okrętu Britannia. Żył obok kapitana Harry Granta, dzielił z nim trudy i niebezpieczeństwa podróży! Maria nie mogła oderwać wzroku od tej surowej postaci. Płakała ze zbytku szczęœcia! Aż dotšd nikomu nie przyszło przez myœl wštpić o prawdomównoœci i tożsamoœci Ayrtona. Tylko major i John Mangles, mniej ufni, zadawali sobie pytanie, czy słowa Ayrtona zasługujš na zupełnš wiarę? Niespodziane jego spotkanie mogło obudzić podejrzenia. Zaiste Ayrton cytował daty i fakta drobiazgowo; lecz szczegóły mogš być dokładne, a nie stanowić pewnoœci; wiadomo wreszcie, że kłamstwa odznaczajš się właœnie dokładnoœciš szczegółów. Mac Nabbs powstrzymał się więc z powzięciem zdania. John Mangles przeciwnie wkrótce pozbył się wštpliwoœci i uwierzył, że Ayrton był towarzyszem Granta, szczególniej, gdy usłyszał, co mówi z Marjš o jej ojcu. Ayrton znał doskonale Marię i Roberta. Widział ich oboje w Glasgowie przy odjeŸdzie okrętu Britannia; przypomniał ichobecnoœć na pożegnalnem œniadaniu, jakie kapitan dla swych przyjaciół dawał na pokładzie okrętu. Znajdował się tam szeryfMac-Intyre; dziesięcioletniego naówczas Roberta powierzono opiece sternika Dicka Turnera, któremu się chłopczyna wymknšł potajemnie i wdzierać się poczšł na jeden zmasztów. - Prawda, prawda! - wołał Robert. Ayrton przypomniał tysišce drobnych zdarzeń, nie przywišzujšc do nich takiej wagi, jakš im dawał John Mangles. Gdy ustawał, Maria słodkim swym głosem nagliła: - Jeszcze, panie Ayrton, jeszcze mów nam o naszym biednym ojcu! Kwatermistrz czynił zadoœć tym życzeniom.Glenarvan nie chciał mu przerywać, choć miał dwadzieœcia pytań ważniejszych; lady Helena powstrzymywała go, wskazujšc na radosne wzruszenie dziewczęcia. W tej rozmowie właœnie Ayrton opowiedziałhistorję Britanji i jej podróż przez ocean Spokojny. Maria znała większš częœć tych szczegółów, bo wiadomoœci z okrętu dochodziły aż do maja roku 1862. W cišgu jednego roku Harry Grant zawijał do głównych brzegów Oceanji i był na Hebrydach, w Nowej Gwinei, w Nowej Zelandii i Nowej Kaledonji, walczšc doœć często ze złš wolš władz angielskich, bo o jego okręcie rozesłano wiadomoœci do kolonij brytańskich. Jednakże znalazł pewien punkt na zachodniem wybrzeżu Papuazji, zdatny, jak mu się zdawało, do założenia tam osady szkockiej, o której powodzeniu nie wštpił. W rzeczy samej dobry i dostatecznie zaopatrzony przystanek na drodze z wysp Moluckich do Filipińskich mógł œcišgnšć wiele okrętów, tem więcej, gdy przekopanie kanału Sueskiego uczyni niepotrzebnš podróż dokoła Przylšdku Dobrej Nadziei. Harry Grant był jednym z propagujšcych w Anglii wielkie dzieło Lessepsa i nie mieszał namiętnoœci politycznych z wielkš sprawš międzynarodowš. Po zwiedzeniu Papuazji, okręt nabrał jeszcze zapasów żywnoœci w Callao i opuœcił ten port dnia 30-go maja 1862 r. z zamiarem powrócenia do Europy przez ocean Indyjski i około Przylšdka. W trzy tygodnie po jego odjeŸdzie straszna burza nawiedziła okręt; dla ocalenia go zwalono maszty; woda przeciekać poczęła szparš, której nie można było zatkać. Osada, z sił wyczerpana, nie podołała pompowaniu. Przez oœm dni okręt był igraszkš huraganu.Wkrótce woda w okręcie doszła do szeœciu stóp wysokoœci i zatapiała go powoli. Szalupy wszystkie wprzód już woda uniosła. Trzeba było ginšć wraz ze statkiem, gdy nagle w nocy 27-go czerwca, jak to Paganel doskonale zrozumiał, spostrzeżono wschodni brzeg Australii. Zaraz potem okręt uderzył o brzeg; straszne to było wstrzšœnienie - i w tej to właœnie chwili Ayrton, porwany falš i uniesiony na morze, stracił przytomnoœć. Gdy przyszedł do siebie, znajdował się w ręku dzikich krajowców, wlokšcych go w głšb lšdu. Odtšd nic już nie słyszał o Britanji i nie bez przesady domyœlał się, żeokręt poszedł na dno ze wszystkiem u podwodnych skał przy Twofoldbay. Na tem kończyło się opowiadanie, tyczšce się kapitana Granta, wywołujšce niejednokrotnie bolesne wykrzykniki słuchaczów. Major nawet nie mogł wštpić o jego autentycznoœci; lecz pozostawała jeszcze historja samego Ayrtona, przedstawiajšca może jeszcze większy i istotniejszy interes. Istotnie, Grant, jak wiadomo z dokumentu, wyszedł żywy z rozbicia wraz z dwoma majtkami, tak samo jak Ayrton. Z losu więc jednego słusznie wnosić było można o losiedrugiego; dlatego też proszono Ayrtona, abyopowiedział swe wypadki. Historja jego była prosta i krótka. Dostawszy się w niewolę jednego z pokoleń krajowców, uprowadzony był do prowincyj œrodkowych, przez które przepływa Darling, to jest o czterysta mil na północ od trzydziestego siódmego równoleżnika. Tam żył w nędzy, bo i pokolenie samo bardzo było biedne, ale Ÿle się z nim nie obchodzono. Przeszły dwa lata w tej przykrej niewoli; nie tracił jednak nadziei odzyskania wolnoœci. Szukał sposobnoœci doucieczki, choć wiedział, że ta na większe jeszcze narazi go niebezpieczeństwa. Nocš w paŸdzierniku 1864 r. omylił czujnoœć dzikich i znikłw głębi niezmiernych lasów. Przez miesišc cały żyłkorzonkami, paprociami jadalnemi, gumš mimoz; błškał się po tej ogromnej samotni,kierujšc swe kroki we dnie słońcem, a w nocy gwiazdami, nieraz do ostatniej przywiedziony rozpaczy. Przebywał tak rozległe błota, góry i całš tę częœć niezamieszkanego lšdu, którš tylko rzadcy podróżnicy przebiegali w œmiałych swych wycieczkach. Nareszcie, umierajšc prawie z wyczerpania, dowlókł się do osady goœcinnego Paddy O'Moore'a, gdzie za swš pracę znalazł byt wygodny. - Jeżeli Ayrton zadowolony jest ze mnie - rzekł kolonista irlandzki po skończeniu opowiadania - to i ja chwalić go tylko mogę.Jest to człowiek przemyœlny, œmiały i dobry, a przytem robotnik wyborny i, dopóki tylko zechce, dom Paddy O'Moore'a będzie jego domem. Ayrton podziękował Irlandczykowi szorstkim gestem i czekał na nowe pytania.Czuł wprawdzie, że zaspokoił już naturalnšciekawoœć podróżnych; o wszystko już wypytywano go po sto razy. Glenarvan miałprzeto przystšpić do przedstawienia nowego planu poszukiwań, w którym chciałskorzystać ze spotkania Ayrtona i objaœnieńprzez niego udzielonych, gdy major, zwracajšc się do majtka, rzekł: - Więc byłeœ kwatermistrzem na pokładzie Britannji? - Tak - bez wahania odrzekł Ayrton. Domyœlajšc się jednak, że może jakie uczucie nieufnoœci dyktuje majorowi to zapytanie, dodał: - A nawet mam mój kontrakt. Wyszedł zaraz z sali wspólnej, aby przynieœć ten dowód urzędowy. Krótka byłajego nieobecnoœć, ale Paddy O'Moore miał czas powiedzieć te słowa: - Milordzie, mam Ayrtona za uczciwego człowieka; od dwu miesięcy, jak jest u mnie, nic mu nie mam do zarzucenia. Znałem już historję jego rozbicia się i niewoli. Jest to człowiek prawy i zasługujena wasze zaufanie. Glenarvan miał odpowiedzieć, że nigdy nie wštpił o dobrej wierze Ayrtona, gdy tenże wszedł i pokazał swe papiery. Akt podpisany był przez armatorów okrętu Britannia i przez kapitana Granta, którego rękę Maria poznała. Kontrakt stwierdzał że: "Tomasz Ayrton, majtek pierwszej klasy, ugodzony jest jako kwatermistrz na pokład trzymasztowego okrętu Britannia z Glasgowa". Wszelka przeto wštpliwoœć co do tożsamoœci osoby Ayrtona ustała, boż trudno było przypuœcić, aby papiery te, nienależšce do niego, mogły się w jego ręku znajdować. - Teraz - rzekł Glenarvan - naradŸmy się, co nam czynić dalej wypada. Twoje szczególniej zdanie, Ayrtonie, będzie dla nas bardzo szacowne i proszę cię o nie. Ayrton namyœlał się przez chwilę, a nareszcie rzekł. - Dziękuję ci, milordzie, za zaufanie, jakie we mnie pokładasz, i mam nadzieję, że godnie mu odpowiem. Znam trochę ten kraj,obyczaje krajowców i jeœli mogę wam być użyteczny... - Bezwštpienia - odparł Glenarvan. - Tak samo, jak wy - mówił dalej Ayrton - przekonany jestem, że kapitan Grant i dwajjego majtkowie ocaleli, ale ponieważ nie dostali się do posiadłoœci angielskich i dotšdnie powrócili, więc ani wštpić, że temu samemu co i ja ulegli losowi, to jest popadliw niewolę jakiego dzikiego pokolenia. - Popierasz, Ayrtonie, moje zdanie i moje wywody - rzekł Paganel - rozbitkowie sš niezawodnie u dzikich w niewoli, tak jak siętego obawiali, lecz czyż mamy sšdzić, że tak samo jak ty uprowadzeni byli w kierunku północnym od trzydziestego siódmego stopnia? - Tak się zdaje, panie - odrzekł Ayrton - pokolenia nieprzyjazne nigdy nie przebywajšw bliskoœci okręgów podległych Anglikom. - Otóż, toby utrudniało nasze poszukiwania - rzekł Glenarvan z niezadowoleniem. - Jakże tu trafić na œlad niewolników w głębikraju tak rozległego? Uwagę tę przyjęto milczeniem. Lady Helena zwracała do wszystkich wzrok pytajšcy, nie otrzymujšc odpowiedzi. Paganel nawet, wbrew zwyczajowi swemu, pozostał niemy;utracił zwykłš swš bystroœć, John Mangleswielkiemi krokami chodził po sali, jakgdyby znajdował się zakłopotany na pokładzie swego okrętu. - A ty, panie Ayrton - rzekła wreszcie lady Helena - cóżbyœ uczynił? - Pani - żywo odpowiedział Ayrton - wsiadłbym co prędzej na pokład Duncana i popłynšłbym do miejsca, w którem rozbił się okręt kapitana Granta. Tam poradziłbymsię okolicznoœci a może i wskazówek, jakieby przypadek mógł nastręczyć. - Dobrze - rzekł Glenarvan - ale trzeba najpierw naprawić Duncana. - Ach! więc wasz statek jest uszkodzony? - spytał Ayrton. - Tak jest - odpowiedział John Mangles. - Czy uszkodzenia sš poważne? - Nie, lecz zawsze wymagajš narzędzi, jakich nie posiadamy na pokładzie. Jedna œmiga naszej œruby skrzywiła się i nie może być naprawiona, chyba w Melbourne. - A czy nie możecie płynšć tylko pod żaglami? - spytał znowu kwatermistrz. - I owszem, możemy, ale jeœli wiatry będš przeciwne, to dużo czasu będziemy potrzebowali na dostanie się do Twofoldbay,i w każdym razie powrócić trzeba będzie doMelbourne. - A więc, niech płynie do Melbourne - zawołał Paganel - a my bez niego idŸmy do Twofoldbay. - A to jak? - Przebywajšc Australię, tak jak przeszliœmy Amerykę, cišgle trzymajšc się trzydziestego siódmego równoleżnika. - Lecz z Duncanem co się stanie? - pytał Ayrton z pewnym naciskiem. - Duncan połšczy się z nami, lub my się z nim połšczymy, stosownie do okolicznoœci. Jeœli w podróży naszej znajdziemy kapitanaGranta, to razem z nim powrócimy do Melbourne. Jeœli przeciwnie poszukiwania nasze posuniemy aż do brzegu, to Duncan nas tam spotka. Kto ma co do zarzucenia temu planowi? Może ty, majorze? - Bynajmniej - odrzekł Mac Nabbs - jeœli tylko przebycie Australii jest możliwe. - Do tego stopnia możliwe - odpowiedział Paganel - że chcę proponować lady Helenie imiss Grant, aby nam towarzyszyły. - Czy mówisz serjo, Paganelu? - spytał Glenarvan. - Najzupełniej serjo, kochany lordzie; to nie dalej niż trzysta pięćdziesišt mil (około 200 lieues), a liczšc po dwanaœcie mil na dzień, miesišca zaledwie na to potrzeba; tyle też czasu zajmie naprawa Duncana. Ach, gdyby szło o przebycie lšdu australijskiego pod niższym stopniem szerokoœci; gdyby go wypadło przerzynać przez największš jego szerokoœć, przcchodzić przez te ogromne pustynie, gdzie brak wody i upały sš tak męczšce, dokonać, słowem, tego, czego nie próbowali dotšd najodważniejsi podróżnicy, to byłoby co innego! Ale trzydziesty siódmy równoleżnik przerzyna prowincję Wiktorja, kraj jakby angielski, posiadajšcy drogi, koleje żelazne, i przeważnie zaludniony. Jest to podróż, którš można odbywać w karecie, gdy się komu spodoba, lub na wózku - co byłoby jeszcze wygodniej. To jakby przejażdżka z Londynu do Edynburga inic więcej! - Ależ możemy spotkać dzikie zwierzęta - rzekł Glenarvan. - W Australii niema dzikich zwierzšt. - A dzicy ludzie? - Niema dzikich ludzi pod tš szerokoœciš a w każdym razie nie sš oni tak okrutni, jak w Nowej Zelandii. - A skazani na wygnanie zbrodniarze? - Niema ich w południowych prowincjach Australii, lecz tylko w osadach wschodnich. Prowincja Wiktorja nietylko że ich nie przyjęła, ale jeszcze wydała prawo, zabraniajšce przebywania na swem terytorjum oswobodzonym kryminalistom innych prowincyj. Rzšd tej prowincji w tym nawet jeszcze roku zagroził kompanji półwyspu, że jej cofnie wsparcie, jeœli jej okręty zawijać będš po węgiel do portów zachodnich, gdzie przyjmowani sš osiedleńcy z osad karnych. Jakto, pan nie wie o tem? Pan, Anglik? - Naprzód nie jestem Anglikiem - odparł Glenarvan. - Prawda to najzupełniejsza, co powiedziałpan Paganel - odezwał się Paddy O'Moore. - Nietylko prowincja Wiktorja, ale i Australia Południowa, Queensland, Tasmania nawet wypędzajš przestępców ze swych terytorjów. Od czasu, jak mieszkam w mojej posiadłoœci, nietylko że nie widziałem deportowanego, ale i nie słyszałenm o żadnym. - A ja nigdzie takiego nie spotkałem - dodałAyrton. - Widzicie więc, moi przyjaciele - mówił Jakub Paganel - że jest tu bardzo mało dzikich ludzi, a zwierzšt i kryminalistów niema wcale. Niewiele istnieje krajów w Europie, o którychby to samo powiedzieć było można! No cóż, zgoda? - Jak sšdzisz, Heleno? - spytał Glenarvan. - Myœlę tak, jak i wszyscy, kochany Edwardzie - odpowiedziała lady Helena, zwracajšc się do swych towarzyszów - w drogę,w drogę! XXXIV. ODJAZD Lord Glenarvan nie miał zwyczaju tracić czasu, gdy co postanowił. Skoro propozycjęPaganela przyjęto, wydał natychmiast rozkazy, aby przygotowania do tej podróży w jak najkrótszym dokonane były czasie; odjazd naznaczono na pojutrze, to jest 22-go grudnia. Jakie miały być skutki tej nowej podróży przez Australię? Skoro istnienie kapitana Granta nie ulegało już wštpliwoœci, to następstwa tej wyprawy mogły być bardzo doniosłe. Nikt zapewne nie mógł liczyć na to, że na pewno spotka się z kapitanem na linji trzydziestego siódmego równoleżnika, którego się tak œciœle trzymano; lecz może na niej znajdš się jakie œlady jego pobytu a w każdym razie prowadziła ona do miejsca rozbicia się okrętu. To było najważniejsze. Co więcej, jeœli Ayrton podejmie się przyłšczyć do podróżnych, prowadzić ich przez lasy Wiktorji i doprowadzić aż do wybrzeża wschodniego, to jeszcze pewniejsze były widoki powodzenia. Glenarvan wiedział o tem i dlatego też szczególniej starał się o zapewnienie sobie pomocy dawnego towarzysza kapitana Granta: najprzód więc zapytał goœcinnego swego gospodarza, czy nie wyrzšdzi mnu przykroœci, proponujšc Ayrtonowi, aby im towarzyszył. Paddy O'Moore zgodził się, choć nie bez żalu; tracił bowiem w tym człowieku wybornego domownika. - A więc, Ayrtonie, czy chcesz iœć z nami na poszukiwanie rozbitków z okrętu Britannia? Ayrton nie zaraz odpowiedział na to pytanie; zdawał się nawet wahać przez chwilę, aż po namyœle rzekł: - Dobrze, milordzie, pójdę z wami i jeœli niezdołam naprowadzić was na œlady kapitana Granta, to przynajmniej doprowadzę was domiejsca, w którem się okręt rozbił. - Dziękuję ci, Ayrtonie - odrzekł Glenarvan. - Jeszcze jedno pytanie, milordzie. iem - ić całaě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż§P^c"¨Žgc"ŠDc"ŞY+Í"Ť&.†c#€ŹŹ<É#- Cóz takiego, mój przyjacielu? - Gdzie macie zamiar spotkać się z Duncanem? - Jeœli nie przejdziemy Australii od jednego jej brzegu do drugiego, to w Melbourne; albo na wybrzeżu wschodniem, jeœli nas poszukiwania aż tam zaprowadzš. - A cóż będzie robił kapitan Duncana? - Będzie oczekiwał w Melbourne na moje rozkazy. - Więc służę panu, milordzie! Wszyscy dziękowali serdecznie kwatermistrzowi okrętu Britannia, a dzieci jego dowódcy najczulszemi obsypały go pieszczotami; wszyscy uszczęœliwieni byli jego postanowieniem, prócz Irlandczyka, tracšcego w nim wiernego i zdolnego sługę.Lecz Paddy rozumiał, jak wielkie przysługi oddać mogła w tej wyprawie obecnoœć Ayrtona, dlatego też zgodził się bez szemrania. Glenarvan umówił się z nim o dostarczenie œrodków transportowych do odbycia tej podrózy przez Australię, a porozumiawszy się z Ayrtonem, podróżni nasi wrócili na pokład jachtu. Zmieniła się postać rzeczy; wszyscy byli weselsi, wahanie ustšpiło. Odważni a szlachetni poszukiwacze nie mieli iœć œlepo wzdłuż trzydziestego siódmego równoleżnika. Była pewnoœć, że Harry Grant jest na lšdzie stałym, i każdy był pod wpływem miłego uczucia, jakie sprawia pewnoœć po zwštpieniu. Jeœli okolicznoœci posłużš, to Duncan za dwa miesišce może wysadzić kapitana Granta na brzegach Szkocji! John Mangles, popierajšc zamiar odbycia tej podróży, samteż miał zamiar przyłšczyć się do orszaku i mówił o tem z lordem Glenarvanem. Przedstawiał, co mógł, na poparcie swego projektu, poœwięcenie swoje dla lady Helenyi zacnego jej małżonka, pożytek, jaki z niego mieć może wyprawa przy urzšdzaniu pochodu: że obecnoœć jego na pokładzie jachtu nie jest potrzebna - słowem, przytaczał wszystko, prócz powodu najważniejszego, ale o którym nie potrzebabyło mówić Glenarvanowi. - Powiedz mi, kapitanie, czy ufasz zupełnieporucznikowi? - Najzupełniej. Tomasz Austin jest dobrym marynarzem; doprowadzi on Duncana do miejsca przeznaczenia, naprawi go zręczniei odprowadzi znów na dzień umówiony. Tom jest niewolnikiem obowišzku i karnoœci, nigdy nie oœmieli się zmienić w czemkolwieklub opóŸnić wykonania danego mu rozkazu. Wasza Dostojnoœć może więc liczyć na niego, jakby na mnie samego. - Zgoda zatem, pojedziesz z nami, bo nawet- dodał z uœmiechem - radbym, abyœ był obecny, gdy odnajdziemy ojca miss Marii Grant. - Och! Wasza Dostojnoœć!... - szepnšł John Mangles. Nic więcej nie umiał powiedzieć, pobladł i pochwycił podanš sobie dłoń lorda. Nazajutrz John Mangles w towarzystwie cieœli i majtków, obładowanych zapasami żywnoœci, powrócił do osady Paddy O'Moore'a, z którym wspólnie miał się zajšć obmyœlaniem i przygotowaniem œrodków transportowych. Cała rodzina Irlandczyka czekała już na niego, gotowa poddać się jego rozkazom. Obecny tam Ayrton nie odmawiał pomocy swej i rad, jakie mu dyktowało jego doœwiadczenie. Paddy O'Moore i Ayrton zgadzali się na jedno, że damy powinny odbywać tę drogę na wozie zaprzężonym w woły, a mężczyŸni konno. Paddy poddjšł się dostarczenia koni, wołów i wozu. Wóz mierzył dwadzieœcia stóp długoœci i nakryty był budš płóciennš; unoszšce go cztery koła, były to poprostu tarcze drewniane bez obręczy, bez szpryc i bez okucia. Przód, od tyłu znacznie oddalony, połšczony był z nim zapomocš bardzo prostego mechanizmu, nie dozwalajšcego nagle zawrócić. U przodu wozu sterczał dyszel długoœci 35 stóp, do którego zaprzężono wzdłuż trzy pary wołów. Tak ustawione zwierzęta cišgnęły głowš i karkiem zarazem, a to przy pomocy podwójnej kombinacji jarzma przywišzanego do karku i łańcucha przybitego płaskš klamrš do jarzma. Wielkiej potrzeba było zręcznoœci do kierowania tš machinš wšskš, długš, chwiejšcš się i wywrotnš, a zarazem do popędzania wołów, stšpajšcych nierówno i leniwie. Lecz Ayrton nauczył się już tego wosadzie Irlandczyka i Paddy O'Moore pewny był, że da sobie radę. Jemu więc powierzono urzšd przewodnika. Wóz bez resorów był bardzo niewygodny, lecz nie było lepszego. John Mangles nie mógł nic ulepszyć w jego budowie, ale zatowewnštrz urzšdził go, jak może być najwygodniej. Najprzód więc przegrodził go deskami na dwa przedziały. W tylnym przedziale pomieszczono zapasy żywnoœci, pakunki i kuchnię przenoœnš pana Olbinetta; przód cały urzšdzono dla dam. Z pomocš cieœli przedział ten zamienił się na wygodny pokój, pokryty szerokim kobiercem, na którym stała toaleta i dwa łóżka dla lady Heleny i miss Grant. Skórzanafiranka zamykała ten apartament improwizowany, osłaniajšc go przed chłodem nocy. W nagłej potrzebie i mężczyŸni mogli się tam schronić przed ulewnym deszczem; zwykle jednak miano rozbijać dla mężczyzn namiot, umyœlnie wieziony. John Mangles robił, co mógł, abyna tej ciasnej przestrzeni nagromadzić wszystko, czego mogły potrzebować dwie kobiety - a powiodło mu się to nieŸle. Lady Helena i Maria Grant nie miały powodu żalićsię, że, zamiast kajut na pokładzie Duncana, majš toczšcy się pokój. Z mężczyznami sprawa była prostsza; miano siedm koni dla lorda Glenarvana, Paganella, Roberta Granta, Mac Nabbsa, Manglesa i dwu marynarzy - Wilsona i Mulradego, towarzyszšcych swemu panu w tej podróży. Ayrton miał miejsce na koŸle, a pan Olbinett, niebardzo rad jeŸdzić konno,ulokował się z pakunkami w tylnym przedziale. Konie i woły pasły się na łškach kolonji i wchwili odjazdu z łatwoœciš stamtšd mogły być sprowadzone. Urzšdziwszy wszystko i wydawszy rozkazy cieœli, John Mangles powrócił na pokład wraz z rodzinš irlandzkš, pragnšcš odwiedzić lorda Glenarvana. Ayrton uważał za stosowne przyłšczyć się do nich; o czwartej godzinie byli już na statku. Przyjęto goœci z otwartemi rękami. Glenarvan zaprosił ich na obiad, wywdzięczajšc się za goœcinnoœć, jakiej doznał u kolonisty. Paddy O'Moore był zachwycony; umeblowanie kajut, uzbrojenieiprzyozdobienie statku, jego kasztele jesionowe i palisandrowe - wszystko to obudzało w nim podziw. Ayrton, przeciwnie,z wielkiem umiarkowaniem pochwalał te zbytkowne dodatki, badał natomiast i oglšdał jacht jako marynarz. Zwiedził go aż do samego spodu, zeszedł do przegrody,w której się mieœciła œruba, obejrzał maszyny, wypytał się o ich siłę, iloœć materjałów palnych, jakiej zużywa; zwiedził składy węgla i wody; interesował się zwłaszcza składem broni i działem, umieszczonem na pomoœcie przednim. Glenarvan spostrzegł zaraz, że ma do czynienia z człowiekiem, znajšcym się na rzeczy. Ayrton zakończył swš wizytę obejrzeniem dokładnem omasztowania, żagli, lin i wszystkich porzšdków okrętowych. - Piękny masz okręt, milordzie - rzekł nakoniec. - A nadewszystko dobry - odpowiedział Glenarvan. - Jaka jest jego pojemnoœć? - Dwieœcie dziesięć tonn. - Jeœli się nie mylę, to Duncan przy pomocy dobrej pary musi robić piętnaœcie węzłów. - Siedemnaœcie - poprawił go z zadowoleniem John Mangles. - Siedemnaœcie - zawołał kwatermistrz - a więc najlepszy nawet okręt wojenny dopędzić go nie zdoła! - Bezwštpienia - odrzekł John Mangles - Duncan jest prawdziwym jachtem wyœcigowym i niełatwo go pokonać. - Nawet pod żaglem? - pytał Ayrton. - Nawet pod żaglem. - Winszuję ci, milordzie, i tobie, panie kapitanie, tego pysznego statku; a możecie mi wierzyć, że znam się na wartoœci okrętów. - Zostań więc z nami, Ayrtonie - rzekł lordGlenarvan - a wtedy będzie on i do ciebie należał. - Pomyœlę o tem, milordzie! - krótko odpowiedział kwatermistrz. Pan Olbinett nadszedł w tej chwili, zawiadamiajšc Jego Dostojnoœć, że obiad jest gotów. Głenarvan poprowadził swych goœci do stołu. - Ten Ayrton, to zręczny i niegłupi człowiek! - rzekł Paganel do majora. - Zanadto sprytny - odmruknšł Mac Nabbs, któremu bez żadnego powodu nie podobała się ani postać, ani też maniery kwatermistrza. Podczas obiadu Ayrton ciekawe opowiadał szczegóły o lšdzie australijskim, który znał doskonale. Pytał, ilu majtków lord Glenarvan bierze na wyprawę, i zdziwił się niepomału, dowiedziawszy się, że dwu tylko, to jest Wilsona i Mulradego. Utrzymywał, że eskorta powinna się składać z najlepszych marynarzy Duncana. Nawet tak nalegał, że to już samo powinnobyło usunšć wszelkie podejrzenia majora. - Ależ - odparł Glenarvan - podróż nasza przez Australię południowš żadnych nie przedstawia niebezpieczeństw. - To prawda - œpiesznie potwierdził Ayrton.- Zostawmy zatem jak można najwięcej ludzi na pokładzie statku; przydadzš się na nim, gdy będzie płynšł pod żaglami, lub gdynaprawiać go trzeba będzie na wypadek uszkodzeń. Ważnš bowiem jest rzeczš, aby się nie opóŸnił z przybyciem na miejsce, które mu wskażemy; nie uszczuplajmy zatem jego załogi. Ayrton zdawał się uznawać te racje, bo nienalegał dłużej. Gdy nadszedł wieczór, Szkoci rozstali się zIrlandczykami. Ayrton wraz z rodzinš PaddyO'Moore'a powrócił do kolonji. Konie i wozy miały być gotowe z rana; odjazd naznaczono na ósmš godzinę. Lady Helena i Maria Grant poczyniły ostatnie przygotowania, krótkie, a przynajmniej nie tak drobiazgowe, jak Jakub Paganel. Uczony geograf większš częœć nocy spędził na odœrubowywaniu, przecieraniu i wœrubowywaniu napowrót szkieł swojej lunety. To też nazajutrz spałjeszcze, gdy major gromkim głosem go zbudził. John Mangles zajšł się przeniesieniem do kolonji wszystkich pakunków. Na podróżnych czekało czółno, majšce ich przewieŸć na lšd. Kapitan wydał ostatnie rozporzšdzenia Tomaszowi Austinowi. Zalecił mu przedewszystkiem, aby w Melbourne oczekiwał na rozkazy lorda Glenarvan, i wypełnił je œciœle, nie wdajšc się w żadne rozumowania. Stary marynarz zapewnił, że można liczyć na niego, i w imieniu całej osady złożył Jego Dostojnoœci życzenia pomyœlnej wyprawy. Czółno odbiło od jachtu, a w powietrzu rozległo się przecišgłe hurra! W dziesięć minut potem podróżni stali już na brzegu, po kwadransie marszem przybylido kolonji irlandzkiej. Wszystko czekało gotowe. Lady Helena bardzo była zadowolona ze swego powozu iz jego zaprzęgu. Wyglšdało to bardzo patrjarchalnie. Ayrton z biczem w ręku siadł na koŸle i oczekiwał rozkazów nowego swego zwierzchnika. - Cóż to za pyszny pojazd - mówił Paganel -niech się schowajš wszystkie dyliżanse! Trupa linoskoków nie podróżowałaby lepiej. Dom, przenoszšcy się z miejsca na miejsce,zatrzymujšcy się, gdzie potrzeba! I czegóż tu więcej żšdać można? Sarmaci przed wiekami to już zrozumieli i nie podróżowali inaczej. - Panie Paganel - mówiła lady Helena - spodziewam się, że będę miała przyjemnoœć przyjmowania pana w moich salonach. - Ależ pani - odrzekł z galanterjš uczony - będzie to dla mnie zaszczyt prawdziwy! Czypani już oznaczyła dzień w tygodniu? - Będę zawsze w domu dla przyjaciół - odpowiedziała z uœmiechem lady Helena - a pan jesteœ... - Najbardziej oddanym ze wszystkich! - dokończył Paganel z galanterjš. Tę wymianę grzecznoœci przerwało przybycie siedmiu osiodłanych koni, które przyprowadził jeden z synów Paddy O'Moore'a. Glenarvan w kilku słowach porozumiał się z Irlandczykiem o cenę do starczonych przedmiotów i obsypał zacnegokolonistę podziękowaniami, które mu niemniej od gwinei były przyjemne. Dano znak do odjazdu. Lady Helena i miss Grant zajęły miejsca w wyznaczonym sobieprzedziale. Ayrton siadł na koŸle, Olbinett wtylnym przedziale wozu, a Glenarvan, mnajor, Paganel, Robert, John Mangles i dwaj majtkowie, uzbrojeni w karabiny i rewolwery, dosiedli rumaków. Paddy O'Moore ze łzš rozczulenia w oczach rzuciłim ostatnie pożegnanie słowami: "Niech Bógprowadzi" - co i cała jego rodzina powtórzyła chórem. Ayrton krzyknšł na woły i pognał je biczem. Wóz ruszył z miejsca, skrzypišc, i wkrótce na zakręcie drogi z oczu podróżnych znikła goœcinna chatka poczciwego Irlandczyka. XXXV. WIKTORJA Był to dzień 23 grudnia 1864 roku. Grudzieńtak smutny, tak ponury i chłodny na północnej półkuli, powinienby w tych stronach nazywać się czerwcem. Podług obliczeń astronomicznych nastał jużbył drugi dzień lata, bo słońce wstšpiło 21-go w znak Koziorożca i o kilka już minut wczeœniej schodziło z horyzontu; nowa więc podróż lorda Glenarvana miała się odbyć podczas najcieplejszej pory roku, pod promieniami prawie zwrotnikowemi słońca. Ogół posiadłoœci angielskich w tej częœci oceanu Spokojnego, nazywa się Australazjš,a składa się z Nowej Holandji, Tasmanji, Nowej Irlandji i kilku wysp sšsiednich. Stały lšd Australii podzielono na obszerne kolonje bardzo różne pod względem przestrzeni i bogactwa. Ktokolwiek spojrzy na mapy Petermana alboPreschoella, niezawodnie zadziwi się nad prostym kierunkiem linji tego podziału. Anglicy wycišgnęli pod sznur granicę tych ogromnych prowincyj. Nie zważali ani na górzystoœć, ani na kierunek rzek, ani na odmienny klimat, ani na różnorodnoœć plemion. Kolonje te stykajš się z sobš pod kštem prostym i wyglšdajš jak szachownica. Z tych linij i kštów prostych widać, że to robota geometry, nie geografa. Tylko wybrzeża, ze swemi nierównoœciami, zatokami i przylšdkami, zachwycajšcym brakiem symetrji protestujš w imię natury. Widok tej szachownicy wzbudzał zawsze krytyczny zmysł Paganela. Gdyby Australia należała do Francji, nie ulega wštpliwoœci, że geografowie francuscy nie posunęliby dotego stopnia zamiłowania węgielnicy i grafjonu. Obecnie liczš szeœć kolonij na wielkiej wyspie oceanji: Nowa Walja Południowa ze stolicš Sydnej, Queensland, ze stolicš Brisbane; prowincja Wiktorja ze stolicš Melbourne, Australia Południowa ze stolicš Adelajda, Australia Północna, nie majšca jeszcze stolicy. Koloniœci zasiedlajš tylko wybrzeża. O dwieœcie mil angielskich w głšbkraju wznosi się zaledwie kilka miast ważniejszych; wnętrze zaœ tej krainy, to jest przestrzeń, równajšca się dwom trzecim częœciom Europy, dotšd jeszcze jest prawie nieznana. Na szczęœcie, 37-my równoleżnik nie przechodzi przez te niezmierzone pustynie, te nieprzystępne krainy, które naukę kosztowały tyle ofiar. Wszystkie trudy i usiłowania Glenarvana nicby tu nie pomogły.Miał tylko do czynienia z południowš częœciš Australii, która się składa z wšskiego pasa prowincji Wiktorji i z wierzchołka przewróconego trójkšta, jaki tworzy Nowa Walja Południowa. Od przylšdka Bernouilli do granicy Wiktorji liczš zaledwie szeœćdziesišt dwie mile angielskie. Nie więcej to niż dwa dni drogi -i Ayrton spodziewał się nocować nazajutrz w Aspley, mieœcie leżšcem na samym zachodzie prowincji Wiktorji. Poczštek podróży zwykle odznacza się rzeŸwoœciš jeŸdŸców i koni. Co do pierwszych, niema nic do powiedzenia, lecz należy zawsze hamować zapał ostatnich, bo, majšc długš podróż przed sobš, trzebakoniecznie oszczędzać siły wierzchowców. Z tego względu postanowiono nie robić więcej dziennie nad 20 do 30 mil angielskich.Zresztš należało stosować chód koni do powolniejszego stšpania wołów, które, jak narzędzia mechaniczne, tracš na czasie to, co wygrywajš na sile. Wóz z podróżnymi i zapasami stanowił œrodek karawany, ruchomš fortecę. JeŸdŸcy mogli jechać z boków, gdzie się komu spodobało, nie oddalajšc się wszakże zbyt daleko. Ponieważ nie trzymano się żadnego szczególnego porzšdku, każdy zatem mógł robić, co zechciał: myœliwi uganiać się po płaszczyŸnie, galanci rozmawiać z damami,jadšcemi w powozie, a filozofowie prowadzić dysputy uczone. Paganel, posiadajšcy wszystkie te przymioty, musiałbyć i był wszędzie razem. Podróż przez prowincję Adelajda nie przedstawiała nic zajmujšcego: szereg niewysokich, pełnych kurzawy pagórków. Ogromne przestrzenie gruntów jałowych, noszšcych w tym kraju nazwę "bush"; nieco łšk, pokrytych gromadkami krzaków o klinowatym liœciu, majšcym smak słonawy, a służšcym za największy przysmak dla owiec; gdzie niegdzie kilka "pigsfaces" - szczególny gatunek owiec o łbach, przypominajšcych kształtem œwińskie, właœciwy Nowej Holandji, pasšcych się między słupami linji telegraficznej, œwieżo otwartej między Adelajdš i wybrzeżem, oto jedyny widok, przedstawiajšcy się podróżnym na kikomilowej przestrzeni. Dotychczas równiny te zupełnie przypominały nudne krajobrazy pampy; byłto ten sam grunt równy, zarosły trawš, ten sam widnokršg ostro zarysowany. Mac całaě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż­Púc#ŽJTc#Żž R#°Ą(8c$€ąŮ6…8$Nabbs utrzymywał, że się znajdujš jeszczew tym samym kraju, lecz Paganel zapewniał, iż wkrótce krajobraz się zmieni.Polegajšc na jego zapewnieniu, czekano cudownych rzeczy. Około trzeciej orszak przybył na szerokš, ogołoconš z drzew równinę, znanš pod nazwš "mosquitos plains". Uczony geograf mógł stwierdzić, że zasługuje ona istotnie na swojš nazwę. W rzeczy samej podróżni iich konie wiele ucierpieli od ukšszeń komarów, których uniknšć nie było można. Dzięki amonjakowi, znajdujšcemu się w podróżnej apteczce, ból z ich ukłucia łatwodawał się uœmierzać; niemniej Paganel zaczšł przeklinać nieznoœne owady, szpikujšce ostremi żšdłami wysokš jego postać. Ku wieczorowi kilka żywopłotów z akacyj, kilka tu i ówdzie porozrzucanych gumowcówbiałych, œwieży œlad wozów ożywiły krajobraz. Nakoniec ukazały się dobrze utrzymane ogrodzenia. O ósmej woły, naglone przez poganiacza Ayrtona, przybyłydo stacji Red-Gum. Wyraz ten "stacja" oznacza siedzibę wewnštrz kraju, gdzie hodujš bydło, stanowišce największe bogactwo Australii. Hodowcy nazywajš się "squatters" to jest ludzie siadajšcy na ziemi20. Rzeczywiœcie jest to najpierwsza postawa, jakš przybiera każdy kolonista, znużony długiemi wędrówkami po tych niezmierzonych przestrzeniach. Stacja Red-Gum była to wcale niewielka osada, jednakże Glenarvan znalazł tam najszczerszš goœcinnoœć. W tych odludnych siedliskach zawsze się znajdzie nakryty stół dla podróżnego, a każdy kolonista australijski jest bardzo goœcinnym gospodarzem. Nazajutrz Ayrton zaprzšgł woły o œwicie, chciał bowiem tegoż dnia wieczorem stanšć na granicy Wiktorji. Grunt stawał się coraz nierówniejszy. Małewzgórki, pokryte czerwonym piaskiem, falowały jak daleko oko mogło dojrzeć; rzekłbyœ, że to ogromna płachta czerwona, rzucona na ziemię i pofałdowanapowiewem wiatru. Kilka "malleys", rodzaj sosen biało nakrapianych, o pniu gładkim i prostym, roztaczało gałęzie, pokryte ciemno-zielonym liœciem, nad żyznemi pastwiskami, na których roiły się wesołe stada skoczków. Potem ukazały się ogromne przestrzenie pokryte zaroœlami i młodemi drzewkami gumowemi; nakoniec zaroœla znikły, drzewka zamieniły się na drzewa, podróżni mieli przed sobš pierwszšpróbkę lasów australijskich. Im więcej się zbliżali do granicy Wiktorji, tem widoczniej zmieniała się postać kraju. Podróżni czuli, że stšpajš po nowej ziemi. Jechali cišgle w prostym kierunku i ani jeziora, ani góry nie zmuszały ich do zbaczania z linji prostej. Stosowali w praktyce główne twierdzenie geometryczneipodróżowali najprostszš, a zatem najkrótszš, drogš. Myœl o trudach i przeszkodach ani przychodziła im do głowy. Pochód ich stosował się do powolnego kroku wołów; achociaż te spokojne zwierzęta nie szły prędko, jednak posuwały się naprzód, nie zatrzymujšc się nigdy. Tym sposobem orszak, zrobiwszy we dwa dni szeœćdziesišt mil angielskich, 23-go wieczorem stanšł w Aspley, pierwszem mieœcie prowincji Wiktorji, położonem w obwodzie Wimerra, pod sto czterdziestym pierwszym stopniem długoœci. Ayrton umieœcił wóz w Crowns Inn, oberży, która przybrała nazwę Hotelu pod Koronš. Wieczerza, składajšca się wyłšcznie z baraniny, przyrzšdzonej na rozmaite sposoby, parowała na stole. Jedzono wiele a rozmawiano jeszcze więcej. Wszyscy niecierpliwie pragnęli dowiedzieć się o osobliwoœciach Australii, a skutkiem tego było zarzucanie pytaniami geografa. Paganel nie dał się długo prosić i opowiadał o tej częœci prowincji Wiktorji, która otrzymała nazwę "Australii szczęœliwej". - Mylna to nazwa - mówił on - stosowniej było nazwać jš Australjš bogatš, bo i z krajami rzecz tak się ma, jak z ludŸmi: bogactwo nie stanowi szczęœcia. Australia, dzięki swoim kopalniom złota, stała się pastwš tłumów dzikich, wszystko niszczšcych awanturników. Przekonacie się o tem, gdy będziemy przejeżdżali okolice złotodajne. - Kolonja Wiktorja, o ile mi się zdaje, niedawno istnieje? - odezwała się pani Glenarvan. - Tak, pani, liczy dopiero lat trzydzieœci. Działo się to 6-go czerwca 1835 roku, we wtorek. - O godzinie kwadrans na ósmš wieczorem -dodał major, który lubił żartować z dokładnoœci, z jakš Paganel zwykł okreœlaćdaty. - Nie, o godzinie siódmej minucie dziesištej - odrzekł z powagš geograf. - Batman i Falckner założyli siedzibę w Port-Philippe nad tš samš zatokš, nad którš dziœ rozcišga się wielkie miasto Melbourne. Przez piętnaœcie lat nowa kolonja stanowiłaczęœć Nowej Walji Południowej i zależała od jej stolicy Sydnej. W 1851 roku uzyskałaniezawisłoœć i przytem nazwę Wiktorja. - I dobrze się jej wiodło od tego czasu? - spytał Glenarvan. - OsšdŸ sam, mój przyjacielu - odpowiedział Paganel - oto sš liczby, których nam ostatnie wiadomoœci statystyczne dostarczajš i niech sobie Mac Nabbs mówi, co chce, a niema nic wymowniejszego nad liczby. - Dalej, dalej, kochany Paganelu - rzekł major. - Natychmiast... W roku 1836 kolonja Port-Philippe miała 244 mieszkańców, dziœ prowincja Wiktorja liczy ich szeœćset tysięcy; siedm miljonów krzewów winnych przynosi jej rocznie sto dwadzieœcia jeden tysięcy galonów wina. Sto trzy tysišce koni galopuje po jej równinach i szeœćset siedmdziesišt pięć tysięcy sztuk rogatego bydła tuczy się na jej niezmierzonych pastwiskach. - Czy niema też pewnej iloœci nierogacizny? - zapytał MacNabbs. - Tak, majorze, siedmdziesišt dziewięć tysięcy szeœćset dwadzieœcia pięć, z pozwoleniem pańskiem. - A wiele baranów, Paganelu? - Siedm miljonów sto piętnaœcie tysięcy dziewięćset czterdzieœci trzy, majorze. - Liczšc już z tym, którego jemy w tej chwili, Paganelu? - Nie, nie liczšc go, ponieważ zjedliœmy go już trzy ćwierci. - Brawo, panie Paganel - zawołała lady Helena, œmiejšc się z całego serca - musimy przyznać, że jesteœ mocnym w kwestjach geograficznych, i mój kuzyn, Mac Nabbs, napróżno sili się wynaleŸć twš słabš stronę. - Ależ, pani, wiedzieć te rzeczy i w potrzebie wam ich udzielić jest mojem rzemiosłem; zatem możecie mi wierzyć, kiedy wam mówię, że w tym kraju zobaczymy cuda. - Jednak dotychczas... - zauważył Mac Nabbs, który lubił drażnić geografa, żeby podniecić jego zapał. - Poczekajże, niecierpliwy majorze - zawołał Paganel - zaledwie jednš nogš stanšłeœ na granicy, a już zaczynasz się niecierpliwić; powiadam ci, powtarzam i potwierdzam, że to jest najciekawszy kraj na ziemi! Jego formacja, przyroda, płody, klimat, a nawet przyszłe jego zniknienie - dziwiły, dziwiš i dziwić będš wszystkich uczonych œwiata. WyobraŸcie sobie, moi przyjaciele, lšd, którego nie œrodek, lecz brzegi pierwej wystšpiły nad powierzchniš fal, jak pierœcień olbrzymi, który zawiera może w okolicach œrodkowych wewnętrzne,napół wyschłe morze; którego rzeki wysychajš z dnia na dzień; gdzie wilgoć nieistnieje ani w powietrzu, ani w gruncie; gdzie drzewa nie liœcie co rok tracš, ale korę; gdzie liœcie nie napłask, lecz bokiem obrócone sš do słońca i nie dajš cienia; gdzie drzewo często bywa niepalne; gdzie kamienie ciosowe topniejš od deszczu; gdzielasy sš niskie, a trawy olbrzymie; gdzie zwierzęta majš dziwaczne kształty; gdzie czworonożne majš dzioby, jak ptactwo, i zmuszajš przyrodników do tworzenia nowych rodzajów; gdzie kangur skacze na swych nierównych łapach; gdzie owce majšgłowy œwińskie; gdzie lisy przeskakujš z drzewa na drzewo; gdzie łabędzie sš czarne a szczury robiš sobie gniazda; gdzieptaki zdumiewajš swemi zdolnoœciami i rozmaitoœciš œpiewu; gdzie jeden służy zamiast zegara, inny trzaska jak pocztyljonz bicza - jeden naœladuje szlifierza, inny wybija sekundy jak perpyndykuł; jeden œmieje się z rana, kiedy słońce wschodzi, inny płacze wieczorem przy jego zachodzie.O kraino dziwna, nielogiczna, ziemio paradoksalna, stworzona wbrew prawom natury! Toć najsłuszniej uczony botanik Grimard mógł powiedzieć o tobie: "Oto Australia, prawdziwa parodja praw wszechœwiata, a raczej naigrawanie się z niego". Paganel rozpędził swój język, jakby go nigdy nie miał zatrzymać. Wymowny sekretarz Towarzystwa Geograficznego przestał być panem siebie - mówił i mówił,gestykulujšc do upadłego i wywijajšc widelcem, co siedzšcym obok niego groziło niemałem niebezpieczeństwem. Nakoniec grom oklasków przytłumił głos jego i udałomu się nareszcie zamilknšć. Po takiem wyliczeniu osobliwoœci australijskich, nikt nie myœlał prosić o więcej, tylko major nie mógł się powstrzymać, żeby go nie zapytać głosem spokojnym: - I to już wszystko? - Otóż nie, nie wszystko! - odparł uczony z nowš gwałtownoœciš. - Jakto? - spytała zaciekawiona lady Helena.- Czyż jest jeszcze w Australii coœ więcej osobliwego? - Tak, pani, jej klimat przewyższa swemi dziwactwami wszystko, co ona wydaje. - Naprzykład? - zawołano. - Nie mówię o własnoœciach higjenicznych klimatu australijskiego, tak obfitujšcego w tlen, a ubogiego w azot; niema tu wiatrów wilgotnych, bo wiejš wzdłuż wybrzeży; niema też wielu chorób, np. tyfusu, odry i cierpień chronicznych. - Jednakże i to korzyœć niemała - rzekł Glenarvan. - Bezwštpienia, lecz ja nie o tem mówię - odpowiedział Paganel. - Tutaj klimat ma pewnš własnoœć... nieprawdopodobnš. - Jakš? - zapytał John Mangles. - Nie uwierzycie nigdy! - Uwierzymy! - zawołali zaciekawieni słuchacze. - Zatem jest on... - Czemże? - Moralizatorem. - Jakto moralizatorem? - Tak jest - odpowiedział uczony, pełnym przekonania głosem - tak, moralizatorem. Tutaj powietrze nie psuje ani kruszców, aniczłowieka. Tutaj atmosfera czysta i sucha bieli wszystko prędko, i płótno, i dusze. I w Anglii dobrze zauważono zalety tego klimatu, kiedy postanowiono wysyłać do tego kraju ludzi potrzebujšcych poprawy. - Jakto? Czy ten wpływ rzeczywiœcie daje się zauważyć? - spytała lady Glenarvan. - Tak, pani, równie na zwierzętach, jak i naludziach. - I pan nie żartuje? - Nie żartuję. Konie, bydło tutejsze odznaczajš się znakomitš łagodnoœciš. Zobaczy to pani. - Niepodobna! - Ależ tak jest. Złoczyńcy, przewiezieni do tego ożywczego i uzdrawiajšcego klimatu, w kilka lat zupełnie się tu przekształcajš. - Lecz w takim razie, panie Paganel - rzekła lady Helena - cóż się stanie z panem, który już dziœ jesteœ tak dobry, na tej ziemi uprzywilejowanej? - Stanę się doskonałym - odpowiedział Paganel - poprostu doskonałym. XXXVI. WlMERRA RIVER Nazajutrz, 24-go grudnia, ruszono z noclegu o œwicie. Upał już był mocny, lecz znoœny, droga równa i nieucišżliwa dla koni.Mały oddział zapuœcił się w doœć rzadki lasek a wieczorem, po szczęœliwie odbytej tego dnia podróży, zatrzymał się nad brzegiem jeziora Białego, majšccgo wodę słonawš, niezdatnš do picia. Tu Jakub Paganel musiał przyznać, że to jezioro wcale nie było białe, jak morze Czerwone nie jest czerwonem, morze Czarne czarnem, rzeka żółta żółtš,a góry Niebieskie nie sš niebieskiemi. Sprzeczał się jednak goršco, powodowany miłoœciš własnš, jako geograf, lecz dowody jego nikogo nie przekonały. Pan Olbinett ze zwykłš sobie punktualnoœcišprzyrzšdził wieczerzę, po której podróżni,jedni na wozie, drudzy pod namiotem, nie zważajšc na żałosne wycie "dingów", tych szakalów Australii, wkrótce zasnęli. Œliczna równina, ubarwiona złocieniem, rozcišgała się po drugiej stronie jeziora Białego. Glenarvan i jego towarzysze, obudziwszy się nazajutrz, zachwycali się wspaniałym widokiem, rozpoœcierajšcym się przed ich oczami. Ruszyli wreszcie w dalszš drogę. Zaledwie kilka odległych wyniosłoœci wykazywało nierównoœć gruntu. Aż do krańców widnokręgu widać było tylko łški i kwiaty w wiosennym blasku. Niebieski kolor lnu o drobnych liœciach mieszał się ze szkarłatem akantusa, pospolitego w tej okolicy. Niezliczone odmiany eremophylów urozmaicały to morze zielonoœci, a ziemia, nasycona solš, nikła pod modremi i różowemi lebiodami. Roœliny te bardzo sš pożyteczne dla przemysłu, bo po spaleniu i wypłókaniu popiołu, dajš wybornš sodę. Paganel, który zmieniał się w botanika, gdy zobaczył kwiaty, wymieniał nazwy tych rozmaitych roœlin - a uniesiony manjš podcišgania wszystkiego pod liczby, nieomieszkał powiedzieć, że flora australijska liczy dotšd cztery tysišce dwieœcie gatunków roœlin, podzielonych na sto dwadzieœcia rodzin. Przebywszy szybko około dziesięciu mil, podróżni wjechali między wysokie gaiki akacyj, mimoz i drzew gumowych, a wszystko kwitło niezmiernie rozmaicie. Królestwo roœlinne w tej krainie, "sprongplains"21 nie było niewdzięczne dla słońca, bo woniš i kwiatami odpłacało mu hojnie za jego promienie. Okazy królestwa zwierzęcego były daleko skšpsze: kilka kazuarów skakało po łšce, lecz niepodobna było do nich się zbliżyć. Jednakże majorowi udało się zabić doœć rzadkiego ptaka z gatunku, który, jak się zdaje, wkrótce zaginie. Był to "jabiru", którego koloniœci angielscy nazywajš olbrzymim żórawiem. Ptak ten miał pięć stóp wysokoœci, a dziób jego czarny, gruby, mocno zaostrzony przy końcu, miał oœmnaœcie cali długoœci. Barwa szkarłatna ifioletowa piór jego głowy uderzajšco odbijała od połyskujšcej zielonoœci szyi, œwietnej białoœci gardła i czerwonoœci długich nóg. Zdawało się, że natura wyczerpała dla niego całš paletę barw głównych. Podziwiano długo tego ptaka i bohaterem dnia tego pozostałby niezaprzeczenie major, gdyby młody Robert nie spotkał i nie zabił o kilka mil dalej niekształtnego zwierza: pół jeża, pół mrówkojada, stworzenie jakby tylko naszkicowane przez naturę, jak zwierzęta z pierwszych wiekówstworzenia. Długi, lepki, łatwo wydłużajšcy się język, służy mu do łowienia mrówek, stanowišcych główne jego pożywienie, wisiał z bezzębnej paszczy. - To kolczatka - rzekł Paganel, podajšc nazwę tego jednoodchodowca i dodał: - Widzieliœcie kiedy takie stworzenie? - Okropne - odrzekł Glenarvan. - Okropne, lecz osobliwe - powiedział Paganel - napróżnoby go szukano w innych częœciach œwiata, właœciwe jest tylko Australii. Paganel naturalnie chciał zabrać ten ciekawy okaz i zachować między podróżnemi zapasami, lecz p. Olbinett z takiem oburzeniem sprzeciwił się temu, że uczony zaniechał swego zamiaru. Dnia tego podróżni przekroczyli o trzydzieœci minut setny czterdziesty pierwszy stopień długoœci. Dotychczas bardzo mało spotykali kolonistów i skwatorów. Kraj zdawał się być bezludny. Nie widać było ani œladu pierwotnych jego mieszkańców; dzikie te pokolenia koczowały więcej na północ, po niezmierzonych pustyniach, skrapianych przez rzeki, wpadajšce do Darling i Murray.Zdarzało się jednak coœ ciekawego podróżnym. Spotkali jedno z tych ogromnychstad, jakie przedsiębiorcy spekulanci sprowadzajš z gór wschodniej częœci krajudo Wiktorji i Południowej Australii. Około godziny czwartej wieczorem John Mangles dał znać, że w odległoœci trzech mil ukazał się na widnokręgu ogromny tuman kurzu. Nie umiano rozstrzygnšć, skšd pochodziło to zjawisko. Paganel mniemał, że to jest meteor, a bujna jego wyobraŸnia wyszukiwała już naturalnej przyczyny podobnego zjawiska - lecz Ayrtonwstrzymał te wnioski, w które już Paganel zaczał się zagłębiać, zapewniajšc go, że ten tuman pochodzi od stada zwierzšt, będšcego w pochodzie. Ayrton nie mylił się. Gęsty obłok zbliżał sięi zarazem coraz wyraŸniej dawał się słyszeć chór brzmišcy bekiem, rżeniem i rykiem; odgłosy ludzkie, objawiajšce się krzykiem, gwizdaniem i wołaniem, mieszałysię też z tš symfonjš pasterskš. Nareszcie postać ludzka wysunęła się z hałaœliwego obłoku. Był to główny dowódcatej czworonogiej armji. Glenarvan zbliżył się do niego i rozmowa zawišzała się bez dłuższych ceremonij. Przewodnik, czyli, nazywajšc go właœciwem imieniem, "stockkeeper", był właœcicielem pewnej częœci tego stada. Nazywał się Sam Machell; z prowincyj wschodnich udawał się do zatoki Portland. Stado jego zawierało dwanaœcie tysięcy siedmdziesišt pięć głów, a mianowicie tysišc wołów, jedenaœcie tysięcy owiec i siedmdziesišt pięć koni. Zwierzęta te, chude, zakupione w okolicach gór Niebieskich, szły tuczyć się na żyznychpastwiskach Południowej Australii, gdzie odprzedawane sš ze znacznym zarobkiem. Zarabiajšc na każdym wole dwa funty szt., ostro zarysowany. Mac całaě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż˛Pc$łj¤c$´_c$ľm, $śz.ąc%€ˇ+=8%a pół funta na każdej owcy, powinien był mieć Sam Machell czystego zarobku sto pięćdziesišt tysięcy franków. Był to więc duży interes. Lecz ileż trzeba cierpliwoœci, ile energji, ile trudów przyjdzie zwalczyć, nim się doprowadzi do przeznaczonego miejsca to niesforne stado! Niełatwo przychodzi zarobek w tym ciężkim zawodzie. Podczas gdy stado przechodziło między gromadkami akacyj, Machell w kilku słowach opowiedział swojš historję. Lady Helena i Maria Grant wysiadły z wozu, a jeŸdŸcy zeskoczyli z koni i, usiadłszy w cieniu gęstego drzewa gumowego, słuchali opowiadania stockkepera. Sam Machell był już od siedmiu miesięcy w drodze, przebywał około dziesięciu mil dziennie, a podróż jego miała trwać jeszcze trzy miesišce. Miał z sobš do pomocy dwadzieœcia psów i trzydziestu ludzi, między którymi pięciu czarnych bardzo zręcznych do wytropienia zbłškanych zwierzšt. Szeœć wozów szło zajego karawanš. Poganiacze uzbrojeni w stockwipps - długie bicze, których trzonek ma oœmnaœcie cali, a rzemień dziewięć stópdługoœci - przebiegali szeregi i przywracaliczęsto naruszany porzšdek, a psy, jak lekka kawalerja, obiegały skrzydła. Podróżni podziwiali porzšdek, w jakim stadoprzechodziło. Każdy gatunek szedł oddzielnie, bo woły i dzikie owce nie zgadzajš się z sobš. Pierwsze nie chcš się paœć tam, którędy drugie przechodziły. Z tego powodu trzeba wysyłać woły naprzód;jakoż rzeczywiœcie woły, podzielone na dwa bataljony, szły przodem. Za niemi szłopięć pułków owiec pod dowództwem dwudziestu poganiaczy, a pluton koni stanowił straż tylnš. Sam Machell zwrócił uwagę swoich słuchaczów na to, że rzeczywistymi przewodnikami jego armji nie były ani psy, ani ludzie, lecz woły, zmyœlne "leaders'y", których wyższoœć całe stado uznawało. Szły one w pierwszych rzędach poważnym krokiem, instynktem wynajdujšc dobrš drogę, z zupełnem przekonaniem, że majš prawo do względów, z jakiemi je traktowano. Rzeczywiœcie, miano o nich wielkie staranie, a całe stado było im œlepoposłuszne. Jeœli się im nie podobało zatrzymać się gdziekolwiek, trzeba było ulec ich woli, a napróżno też byłoby chcieć ruszyć je z miejsca, dopóki same nie podadzš hasła do podróży. Kilka szczegółów, które dodał stockkeper, uzupełniły historję tej wyprawy, godnej, jeœli nie dowództwa, to opisu samego Ksenofonta. Zwykle wszystko szło dobrze, dopóki armja wędrowała po równinach odkrytych. Niewiele było trudów i kłopotu. Zwierzęta pasły się po drodze, piły z licznych "creeks", znajdujšcych się na pastwiskach, spały w nocy, szły we dnie i na głos psów posłusznie się zgromadzały. Zato w wielkich lasach lub gęstych zaroœlach trudnoœci się mnożyły. Plutony, bataljony i pułki mieszały się lub rozpraszały i trzeba było wiele czasu, żeby je znowu zgromadzić. Jeœli na nieszczęœcie zabłškał się który leader, musiano go bšdŸ co bšdŸ odszukać dla utrzymania porzšdku w stadzie, i czarni tracili często po dni kilka na te trudne poszukiwania. Gdy duży deszcz zaczšł padać, leniwe bydlęta nie chciały iœć; podczas burzy paniczny przestrach padał na nie, rzucały się jak szalone i mšciły wszelki porzšdek! Jednakże, przy pomocy energji i wytrwałoœci, stockkeeper zwyciężał te wcišż wznawiajšce się trudnoœci. Szedł cišgle naprzód, dodajšc mile do mil i zostawiajšc za sobš doliny, lasy i góry. Lecz zdarzał się wypadek, w którym stockkeeper, posiadajšcy tyle przymiotów, musiał wykazać największš swojš zaletę, to jest cierpliwoœć, cierpliwoœć niezłomnš, której nietylko godziny i dnie, lecz tygodnie nie zdołajš zachwiać. Było to przy przeprawach przez rzeki. Stockkeeper zmuszony jest zatrzymywać się na brzegach wód łatwych do przebycia, lecz nie dla niego. Trudnoœć pochodziła jedynie zoporu bydlšt. Woły, napiwszy się wody, odchodziły od niej. Owce uciekały w wszystkie strony. Czekano nocy, żeby sprowadzić stado do rzeki, lecz i to nie skutkowało. Rzucano tryki gwałtem do wody, a owce nie decydowały się iœć za niemi. Próbowano męczyć zwierzęta pragnieniem i nie pozwolono pić przez dni kilka; stado nie piło i nie ruszało się z miejsca. Przenoszono jagnięta na drugi brzeg, w nadziei, że matki pójdš za niemi; jagnięta beczały, a matki nie ruszały się z miejsca. Trwało to niekiedy przez miesišc istokkeeper nie wiedział, co robić ze swojš armjš beczšcš, rżšcš i ryczšcš. Nagle, pewnego pięknego dnia, bez żadnej przyczyny, jedynie przez kaprys, niewiadomo jak i dla czego, jeden oddział przebywał rzekę - a wtedy nastawał inny kłopot, to jest, aby nie pozwalać bydlętom tłumami rzucać się do wody. Szyki mieszały się i wiele sztuk ginęło w nurtach. Takie to szczegóły opowiadał Sam Machell. Tymczasem większa częœć jego stada przeszła w dobrym porzšdku. Czas już mu było dopędzić czoło swojej armji dla wyszukania najlepszego pastwiska. Pożegnał więc lorda Glenarvana, a uœcisnšwszy z serdecznoœciš ręce jego towarzyszy, dosiadł doskonałego krajowego konia, którego trzymał jeden z jego służšcych. Po kilku chwilach zniknšł wobłoku kurzawy. Wóz rozpoczšł w stronę przeciwnš podróż przerwanš i zatrzymał się wieczorem u stóp góry Talbot. Wówczas Paganel wporę zwrócił uwagę, że był to dzień 25-ty grudnia, a zatem dzień Bożego Narodzenia, tak uroczyœcie œwięcony w rodzinach angielskich. Lecz stewart nie zapomniał o tem i obfita wieczerza, którš ustawił pod namiotem, zjednała mu szczere pochwały biesiadników. Trzeba wyznać, że p. Olbinett rzeczywiœcie przeszedł samego siebie. Œpiżarnia jego dostarczyła całego szeregu potraw europejskich, z któremi rzadko można się spotkać w pustyniach Australii. Szynka z renifera, solona wołowina, wędzony łosoœ, placki jęczmienne i owsiane, herbaty do woli, wódki do zbytku ikilka butelek porto stanowiły tę wspaniałš ucztę. Zdawało że się podróżnym, że się znajdowali w wielkiej sali jadalnej w Malcolm-castle, poœród gór szkockich. Rzeczywiœcie, niczego tej uczcie nie brakło, zaczynajšc od zupy z imbierem, a kończšc na minced-pies na deser. Jednakże Paganel wyobraził sobie, że niezbędne sš i dzikie pomarańcze z drzew, rosnšcych u stóp pagórka. Były to "moccaly" krajowców. Drzewa te wydajš owoc doœć niesmaczny, którego ziarnka majš smak palšcy jak pieprz turecki. Geograf dla miłoœci nauki jadł je z takš zawziętoœciš, że zaognił sobie podniebienie i nie mógł odpowiadać na pytania, któremi go zarzucałmajor o osobliwoœci tego australijskiego deseru. Dzień następny, 26-ty grudnia, przeszedł bez żadnego godnego wspomnienia wypadku.Natrafiono na Ÿródła strumienia Norton, potem na wpółwyschłš rzekę Mackensie. Pogoda stale była piękna, a upał doœć znoœny; wiatr dšł z południa i odœwieżał powietrze, jak na północnej półkuli wiatr północny. Paganel zwrócił na to uwagę swego przyjaciela, Roberta Granta. - Szczęœliwa to okolicznoœć - dodał, bo przeciętnie na półkuli południowej cieplej jest, niż na północnej. - A dlaczego? - spytał chłopiec. - Dlaczego, Robercie? - odpowiedział Paganel. - Nie słyszałeœ więc nigdy o tem, że zimš ziemia jest najbardziej zbliżona do słońca? - I owszem, panie Paganel. - I że chłód w zimie winniœmy ukoœnemu kierunkowi promieni słonecznych? - Wiem o tem. - Zatem, mój chłopcze, z tego właœnie powodu cieplej jest na południowej półkuli. - Nie rozumiem - odpowiedział Robert, patrzšc na niego ze zdziwieniem. - Zastanów się - rzekł Paganel. - Gdy my tam, w Europie, mamy zimę, jakaż jest pora roku tu w Australii, u antypodów? - Lato - odpowiedział Robert. - Ponieważ więc o tej właœnie porze ziemiajest najbardziej zbliżona do słońca... rozumiesz? - Rozumiem. - Zatem skutkiem tego przybliżenia, lato stref południowych cieplejsze jest od lata stref północnych. - Rzeczywiœcie, panie Paganel. - Kiedy się więc mówi, że w zimie ziemia jest bliżej słońca, to jest to prawdš tylko dla nas, mieszkańców północnej częœci kuliziemskiej. - Nie zastanowiłem się nad tem nigdy - rzekł Robert. - Starajże się teraz pamiętać o tem, mój chłopcze. Robert chętnie przyjšł tę małš lekcję kosmografji, a wkońcu dowiedział się, że œrednia temperatura prowincji Wiktorji dochodziła do 23°33, ciepłomierza stustopniowego nad zero. Wieczorem oddział zatrzymał się o pięć milza jeziorem Londsdale, pomiędzy górš Drummond, wznoszšcš się na północ, a górš Dryden, zakrywajšcš horyzont od południa. Nazajutrz o jedenastej podróżni przybyli nabrzeg rzeki Wimmery, na setnym czterdziestym trzecim południku. Rzeka, szerokoœci pół mili, toczyła swe przezroczyste wody między dwoma rzędamidrzew gumowych i akacyj. Kilka wspaniałych drzew z gatunku mirtowych, amiędzy innemi "Metrosideros speciosa", wznosiło do wysokoœci stóp piętnastu swe długie zwisłe gałęzie, ubarwione czerwonym kwiatem. Tysišce ptaszšt, wilg, zięb, gołębi o złotych skrzydłach, nie mówišc już o gadatliwych papugach, przelatywało z gałęzi na gałšŸ. Wdali na wodzie igrała para czarnych łabędzi, tak lękliwych, że niepodobna było do nich się zbliżyć. Te "rara avis" rzek australijskich znikły wkrótce w zakrętach Wimerry, kapryœnym zygzakiem skrapiajšcej tę czarownš okolicę. Tymczasem wóz stał na murawie, jak na kobiercu, którego frendzlewisiały nad bystremi nurtami. Nie było ani promu ani mostu, a należało przebyć rzekę.Ayrton zajšł się wyszukaniem brodu. O ćwierć mili wgórę rzeki woda wydała się mu nie tak głęboka i w tem miejscu postanowił odbyć przeprawę. Po kilku gruntowaniach okazało się, że woda nie była głębsza nad cztery stopy. Wóz tedy mógł przejechać bez wielkiego niebezpieczeństwa. - Czy niema innego sposobu przebycia tej rzeki? - spytał Glenarvan kwatermistrza. - Nie, milordzie - odpowiedział Ayrton - i nie sšdzę, żeby ta przeprawa była niebezpieczna. Odbędziemy jš pomyœlnie. - Czy lady Glenarvan i miss Grant majš wysišœć z wozu? - Bynajmniej. Woły moje majš dobre nogi a ja biorę na siebie utrzymanie ich w należytym kierunku. - Ruszaj więc, Ayrtonie - rzekł Glenarvan - zdaję się na ciebie. JeŸdŸcy otoczyli ciężki wóz i wjechano odważnie do rzeki. Zwykle, kiedy przeprawiajš w bród wozy, otaczajš je jakby różańcem pustemi beczkami, które podtrzymujš wóz na powierzchni wody - lecz tutaj nie miano tego pomocniczego pasai trzeba było spuœcić się na roztropnoœć wołów, kierowanych umiejętnš rękš Ayrtona. Major i dwaj majtkowie jechali o kilka łokci na przodzie. Glenarvan i John Mangles po obu stronach wozu, gotowi poœpieszyć na pomoc damom; Paganel i Robert zamykali pochód. Wszystko szło dobrze aż do œrodka Wimerry, lecz tu rzeka stawała się coraz głębsza i woda dochodziła powyżej kół. Gdyby woły straciły grunt, pocišgnęłyby zasobš pojazd. Ayrton odważnie się poœwięcił;wskoczył do wody, a schwyciwszy wołu zarogi, utrzymał je na dobrej drodze. W tej chwili wóz uderzył o coœ, dał się słyszeć trzask, wóz mocno się pochylił, woda dosięgła nóg kobiet. Wóz zaczšł posuwać się za pršdem pomimo wysiłków Glenarvanai Johna Manglesa, którzy się uczepili jego boków. Była to chwila okropnej trwogi. Na szczęœcie, mocne targnięcie posunęło wóz ku brzegowi; woda stawała się coraz płytsza i wkrótce ludzie i konie dostali się szczęœliwie na brzeg zmoczeni, ale zadowoleni. Jednakże przód wozu złamał się w owem uderzeniu, a koń Glenarvana stracił obie przednie podkowy. Trzeba było prędko temu zaradzić. Spoglšdano na siebie z minš doœć zakłopotanš, gdy Ayrton ofiarował się pojechać do stacji Black-Point, położonej o dwadzieœcia mil na północ, i stamtšd przyprowadzić kowala. - JedŸ, jedŸ, mój dzielny Ayrtonie - rzekł na to Glenarvan. - Ile czasu będziesz potrzebował, żeby wrócić do nas? - Może z piętnaœcie godzin, lecz nie więcej. - Ruszaj więc, a my tymczasem rozłożymy się obozem na brzegu Wimerry. W parę minut potem Ayrton, na koniu Wilsona, znikł za gęstemi mimozami. XXXVII. BURKE I STUART Resztę dnia podróżni spędzili na pogadance iprzechadzkach nad pięknemi brzegami Wimerry. Popielate żórawie i ibisy uciekały na ich widok, wydajšc chrapliwe okrzyki i kryjšc się pomiędzy wysokiemi gałęŸmi dzikich drzew figowych; wilgi skakały po wspaniałych łodygach roœlin z gatunku liljowatych; rybitwy porzucały swój połów.Tylko cywilizowańsza rodzina papug "bluemountain", ubarwiona siedmiu kolorami, tylko mała "roschill" z czerwonš głowš i żółtem gardłem i "lori" strojna w czerwone i niebieskie pióra - nie przestawały ogłuszajšcego paplania na rozkwieconych drzewach gumowych. Spoczywajšc na murawie nad brzegiem wódszemrzšcych, bładzšc na chybił-trafił między kępami mimozy, podróżni podziwiali aż do zachodu słońca tę pięknš przyrodę. Noc, poprzedzona bardzo krótkim zmrokiem, zastała ich o pół mili od obozowiska. Wrócili, kierujšc się już nie gwiazdlš północnš, niewidzialnš na południowej półkuli, lccz konstelacjš Krzyża, która jaœniała w połowie odległoœci między zenitem i horyzontem. Olbinett ustawił pod namiotem wieczerzę. Okrasš tej uczty był rodzaj potrawki z papug, których Wilson nastrzelał, a które kucharz umiejętnie przyrzšdził. Noc była tak piękna, że po skończonej wieczerzy każdy z podróżnych starał się opóŸnić godzinę, w której się uda na spoczynek. Lady Helena pogodziła wszystkich, proszšc Paganela, żeby opowiedział historję znakomitych podróżników po Australii, którš już był dawno przyobiecał. Paganela nie trzeba było długo o to prosić. Słuchacze rozłożyli się u stóp wspaniałej banksji. Dym z cygar wzniósł się wkrótce aż do liœci, ginšcych w ciemnoœci, a geograf, ufny w swš niewyczerpanš pamięć, tak zaczšł: - Przypominacie sobie moi przyjaciele i major zapewne nie zapomniał jeszcze podróżników, których wam wyliczyłem na pokładzie Duncana. Z pomiędzy wszystkich, którzy usiłowali przedrzeć się w głšb kraju, czterem tylko udało się przejœć go od południa na północ, albo od północy na południe. Byli to: Burke, w roku 1860 i 1861, Mac Kinlay w 1861 i 1862, Landsborough w 1862, i Stuart także w roku 1862. Niewiele wam powiem o Kinlayu iLandsboroughu. Pierwszy przeszedł od Adelajdy do zatoki Carpentarie, drugi od zatoki Carpentarie do Melbourne. Obaj byli wysłani przez komitety australijskie w celuodszukania Burkego, który nie wracał i nie miał już nigdy wrócić. Burke i Stuart, oto dwaj odważni badacze, o których wam bez długiego wstępu opowiem. Dnia 20-go sierpnia 1860 roku Towarzystwo Królewskie w Melbourne wysłało w podróż Irlandczyka, byłego wojskowego, byłego inspektora policji w Castlemaine, który się zwał Robertem O'Hara Burke. Towarzyszyłomu jedenaœcie osób: William John Wills, znakomity młody astronom; doktór Beekler,botanik; Gray King, młody oficer wojsk indyjskich; Landells, Brahe i kilku sepojów, koni 25 i tyleż wielbłšdów niosło podróżnych, ich bagaże i żywnoœć na 18 miesięcy. Wyprawa, trzymajšc się z poczštku biegu rzeki Cooper, miała się udać do zatoki Carpentarie, położonej na północnem wybrzeżu. Przebyła bez przeszkody Murrayi Darling i dostała się do stacji Menindié, gdzie się kończš osady. Tu spostrzegli, że za wielka iloœć bagaży sprawia im niemało kłopotu. Ta niedogodnoœć i pewna szorstkoœć charakteru Burkego stały się powodem niezgody w oddziale. Landells, dowódca wielbłšdów, z kilku służšcymi Indusami oddzielił się od wyprawy i wróciłna brzegi Darlingu; Burke ruszał dalej. To przebywajšc wspaniałe, obfitujšce w wodępastwiska, to kamieniste bezwodne pustynie, dostał się do rzeczki Cooper; 20-go listopada, we trzy miesišce od dnia wyjazdu, założył pierwszy skład żywnoœcinad jej brzegiem. Tutaj podróż była na pewien czas wstrzymana z powodu że nie mogła znaleŸć drogi, wiodšcej na północ, na którejby nie brakło wody. Zwalczywszy wiele trudnoœci, przybyli do obozowiska, które nazwali fortem Wills. Zrobili z niego stanowisko otoczone częstokołem, a było to na połowie drogi z Melbourne do zatoki Carpentarie. Tu Burke podzielił swój oddział na dwie częœci. Jedna pod dowództwem Brahe'a miała pozostać w forcie Wills i czekać powrotu drugiej przeztrzy miesišce i dłużej, jeœliby jej na żywnoœci nie brakło; druga składała się tylko z Burkego, Kinga, Graya i Willsa. Zabierali z sobš szeœć wielbłšdów i zarysowany. Mac całaě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż¸PŁc%šóc%ş2c%ť3.ô7%ź'6: ?&€żywnoœci na trzy miesišce, mianowicie: trzycentnary mški, pięćdziesišt funtów ryżu, tyleż mški owsianej, centnar suszonego mięsa końskiego, sto funtów słoniny i wieprzowiny solonej i trzydzieœci funtów sucharów; wszystko to miało wystarczyć na odbycie szeœciuset mil tam i napowrót. Puœcili się w podróż. Przebywszy z niemałym trudem kamienistš pustynię, dostali się nad rzekę Eyre, to jest do najodleglejszego punktu, do jakiego dotarł Stuart w 1845 roku, a posuwajšc się wgórę, o ile mogli najdokładniej, po setnymczwartym południku, udali się na północ. Dnia 7-go stycznia, pod palšcemi jak ogień promieniami słońca, przebyli zwrotnik. Łudzeni zwodniczemi widokami (mirażami), nie majšc często kropli wody, czasami odœwieżani gwałtownemi nawałnicami, spotykajšc się kiedy niekiedy z koczujšcymikrajowcami, na których się żalić nie mieli powodu, odbyli podróż niezbyt utrudzajšcš, bo ani jeziora, ani rzeki, ani góry nie utrudniały im drogi. Dnia 12-go stycznia ukazało się na północ kilka żwirowatych pagórków, między innemigóra Forbes i łańcuch gór granitowych. Tu zaczęła się podróż trudna. Zmęczone zwierzęta nie chciały iœć. "Wielbłšdy potniejš ze strachu", pisze w swych notatkach podróżnych Burke. Jednakże, dzięki niezmiennej wytrwałoœci, podróżni dostali się na brzeg rzeki Turner, potem nad widzianš przez Stokesa w 1841 roku rzekę Flinders, która œród palm i eukaliptusów wpada do zatoki Carpentarie. Grunt błotnisty zapowiadał bliskoœć oceanu.Jeden wielbłšd zginšł w błocie, reszta nie była w stanie iœć dalej. King i Gray musieli zostać przy nich; Burke i Wills puœcili się dalej na północ i po przebyciu wielu trudnoœci, o których bardzo niejasno wspominajš w swoich notatkach, przybyli do miejsca, gdzie przypływ morza zalewał błota, lecz oceanu nie widzieli. Było to 11-go lutego 1861 roku. - Więc ci odważni ludzie nie mogli posuwać się dalej? - zapytała lady Glenarvan. - Nie, pani - odpowiedział Paganel - grzęŸli w błotnistym gruncie i musieli wrócić do swych towarzyszy w forcie Wills. Smutny to był powrót, zapewniam was; Burke i Wills, wlokšc się z wycieńczenia i osłabienia, odszukali Kinga i Graya. Potem, opuszczajšc się na południe drogš, którš byli przyszli, udali się ku rzece Cooper. Nie wiemy dokładnie o trudach, niebezpieczeństwach i cierpieniach, na jakiebyli narażeni, nie znajdujemy tego w ich notatkach podróżnych. Musiało to być okropne, bo trzech tylko przybyło do dolinyCooper. Trudy podróży zabiły Graya. Czterywielbłšdy zginęły. Pomimo to wszystko, gdyby Burke zdołał dojœć do fortu Wills, gdzie na niego oczekiwał Brake z zapasem żywnoœci, wszyscy byliby ocaleni. Podwajajš więc energję, wlokš się jeszcze przez dni kilka, 21-go kwietnia spostrzegajšczęstokół fortu. Przybywajš nareszcie... Właœnie tego samego dnia, po pięciu miesišcach próżnego oczekiwania, Brake odjechał. - Odjechał! - zawołał młody Robert. - Tak, odjechał, fatalnym zbiegiem okolicznoœci odjechali tego samego dnia. Kartka, którš zostawił, była napisana przed siedmiu godzinami. Burke nie mógł nawet myœleć, żeby go dopędzić. Nieszczęœliwi posilili się trochę żywnoœciš, którš znaleŸli w składzie, lecz nie mieli o czem jechać dalej, a sto pięćdziesišt mil oddzielało ich jeszcze od Darlingu. Wtedy toBurke, wbrew zdaniu Wilsa, postanowił udać się do osad australijskich, położonychprzy górze Hopeless, w odległoœci szeœćdziesięciu mil od fortu Wills. Puœcili się więc w drogę. Z dwu pozostałych wielbłšdów jeden zginšł w błotach Coopers-creek, drugi nie był już w stanie stšpić kroku. Musiano go dobić i mięso jego obrócono na pokarm. Wkrótce żywnoœci zabrakło. Trzej nieszczęœliwi zmuszeni byli żywić się roœlinš wodnš, której łodygi sš jadalne. Lękajšc się braku wody a nie majšcœrodków zabrania jej z sobš, nie mogli oddalić się od brzegów Cooperu. Wkońcu pożar strawił ich chatę i rzeczy. Czekała ich tylko œmierć niechybna. Burke zawołał Kinga. "Pozostaje mi zaledwie kilka godzin życia - rzekł - oto mój zegarek i moje notatki. Żšdam, żebyœcie mnie, gdy umrę, nie chowali, ale włożywszy pistolet w prawš rękę, tak mnie zostawili". To powiedziawszy, umilkł, a nazajutrz o godzinie ósmej z rana wyzionšł ducha. Przerażony i zrozpaczony, King poszedł szukać jakiego pokolenia australijskiego. Gdy wrócił, nie znalazł już Willsa przy życiu. Co do Kinga, to przygarnęli go krajowcy, a w miesišcu wrzeœniu odszukała go wyprawa pod wodzš p. Howitt, który równie jak Mac Kinlay i Landsborough był wysłany na odszukanie Burkego. Zatem z czterech podróżnych, którzy przejechali wskroœ Australię, jeden tyko pozostał przy życiu. Opowiadanie Paganela sprawiło bolesne wrażenie na umysłach słuchaczy. Każdy z nich myœlał o kapitanie Grancie, który być może, jak Burke i jego towarzysze, błškał się w głębi tego nieszczęsnego kraju. Czy rozbitkowie uniknęli tych okropnych cierpień, które pozabijały odważnych podróżnych? To porównanie było tak naturalne, że oczy Marii Grant zaszły łzami. - Mój ojcze, mój biedny ojcze! - szepnęła. - Miss Marjo, Miss Marjo! - zawołał John Mangles. - Aby być narażonym na tyle cierpień, trzeba zapuœcić się w głšb kraju.Zaœ kapitan Grant równie, jak King, jest w ręku krajowców i jak King będzie ocalony. Ojciec pani nigdy nie był w tak przykrych okolicznoœciach. - Nigdy - dodał Paganel - i powtarzam ci, droga miss, żeAustralijczycy sš goœcinni. - Niech Bóg pana wysłucha - odpowiedziałamłoda dziewczyna. - A Stuart? - zapytał Glenarvan, chcšc przerwać myœli smutne. - Stuart - odpowiedział Paganel - och, Stuart był szczęœliwy i imię jego sławne jest w kronikach australijskich. Od roku 1848 John Mac Donald Stuart, wasz współrodak, moi przyjaciele, sposobił się do owych podróży, towarzyszšc Stuartowi w pustyniach Adelajdy północnej. W 1860 roku z dwoma tylko ludŸmi próbował, lecz bez skutku, przeniknšć w głšb Australii. Alebył to człowiek, który się byle czem nie zrażał. Dnia l-go stycznia 1861 roku, na czele jedenastu odważnych towarzyszów wyjechał z nad rzeczki Chambers i zatrzymał się o szeœćdziesišt mil od zatoki Carpentarie, lecz musiał wrócić dla braku żywnoœci - wrócić, nie przejechawszy tego okropnego kraju. Nie zważajšc na to, odważył się jeszcze raz próbować szczęœcia i urzšdzić trzeciš wyprawę, która na ten raz miała osišgnšć tak goršcopożšdany cel. Parlament Południowej Australii gorliwie opiekował się tš nowš wyprawš. Uchwalił dla niej zapomogę; dwa tysišce funtów szterlingów. Stuart przedsięwzišł wszelkie ostrożnoœci, jakie mu doœwiadczenie doradzało. Przyjaciele jego: przyrodnik Waterhouse, dawni towarzysze, Thring, Kekwick, Woodforde, Auld, razem dziesięciu, przyłšczyli się do niego. Zabrał z sobš dwadzieœcia naczyń ze skóry amerykańskiej, z których każde mogło pomieœcić do siedmiu galonów wody i 5-go kwietnia 1862 roku cała wyprawa zebrała się w kotlinie Newcastle-Water poza osiemnastym stopniem szerokoœci, w tem samem miejscu, z którego Stuart nie mógł był poprzednio ruszyć dalej. Droga jego cišgnęła się blisko setnego trzydziestego pierwszego południka, zatem zbaczała o siedem stopni na zachód od drogi Burkego. Kotlina Newcastle-Water miała być podstawš nowych badań. Stuart napróżno usiłował przedrzeć się na północ lub na północno-wschód, przez gęsty las, który gootaczał; równegoż niepowodzenia doznał, chcšc podšżyć na zachód, do rzeki Wiktorji.Niepodobne do przebycia zaroœla ze wszystkich stron zamykały mu wyjœcie. Wówczas przeniósł obóz swój dalej nieco, do błot Hower. Stšd udał się na wschód i na pokrytych pięknš trawš równinach natrafił na potok Daily, a kierujšc się ku jego Ÿródłom, przebył mil ze trzydzieœci. Krajobraz coraz stawał się wspanialszy. Pastwiska ucieszyłyby i zbogaciły niejednego hodowcę; eukaliptusy dochodziłyniezmiernej wysokoœci. Zachwycony, Stuart jechał dalej. Dostał sięnad brzegi rzeki Strangway i rzeczki Roper,odkrytej przez Leihardta. Wody ich płynęływœród drzew palmowych, godnych tych stref zwrotnikowych. Tu podróżni znaleŸli kilka pokoleń krajowców, które ich dobrze przyjęły. Wyprawa skierowała się na północno-zachód, odszukujšc, wœród kraju pokrytego żwirem i skałami, zawierajšcemiżelazo, Ÿródła Adelajdy, wpadajšcej do zatoki Van-Diemen. Wjechali potem do ziemi Arnhem, którš przebyli wœród palm, bambusów, sosen i pendanów. Adelajda coraz stawała się szersza, a brzegi jej coraz błotnistsze; morze było blisko. We wtorek 22-go lipca Stuart stanšł obozem w błotach Fresh-Water. Niezmierna iloœć strumieni, przerzynajšcych drogę, stawałamu na przeszkodzie. Wysłał trzech swoich towarzyszów dla odszukania dróg możliwych do przebycia. Nazajutrz, to okalajšc niepodobne do przebycia potoki, to brnšc po bagniskach, dostał się na wzniesionš płaszczyznę, pokrytš kępami drzew gumowych i drzewami o korze włóknistej. Tam stadami latały gęsi, ibisy i inne ptactwo wodne nadzwyczaj dzikie. Krajowców prawie zupełnie nie było. Tylko wdali dawał się widzieć dym kilku obozowisk. Dnia 24-go lipca, w dziewięć miesięcy po wyjeŸdzie z Adelajdy, o godzinie ósmej minucie dwudziestej z rana Stuart skierował się na północ. Chciał tegosamego dnia dostać się do morza. Grunt byłwzgórzysty, pokryty gdzie niegdzie kawałkami rudy żelaznej i skałami wulkanicznemi; drzewa stawały się coraz mniejsze, jak to się zdarza w okolicach nadmorskich. Wjechali na szerokš dolinę, powstałš z ustšpienia wód, otoczonš wieńcem krzaków. Stuart słyszy wyraŸnie szmer fali, lecz nic nie mówi swoim towarzyszom. Wjeżdżajš w lasek, gdzie wicie dzikiej winnej latoroœli zagradzajš im drogę. Stuart posuwa się o kilka kroków naprzód i jest nad brzegiem oceanu Indyjskiego. "Morze, morze!" - woła zdumiony Thring. Inni nadbiegajš i trzykrotnem "hurra" witajš ocean Indyjski.Lšd stały przebyto po raz czwarty. Stuart, stosownie do przyrzeczenia, danegogubernatorowi sir Ryszardowi Macdonnellowi, obmył twarz, nogi i ręce w falach morskich, potem wrócił na dolinę i wyrył na drzewie poczštkowe litery swego nazwiska J. M. D. S. Następnie podróżnicy rozłożyli się obozem nad niewielkim, lecz bystrym strumieniem. Nazajutrz Thring poszedł zbadać, czy nie możnaby było dostać się do ujœcia Adelajdy od strony południowo-zachodniej. Ponieważ grunt był zbyt błotnisty dla koni, musiano zaniechać tego zamiaru. Wtedy Stuart wybrał na łšczce wœród lasu wyniosłe drzewo, kazałpoucinać niższe gałęzie, a na wierzchołku zatknšć sztandar Australii. Na korze tego drzewa wycięto te słowa: "Rozkop ziemię ostopę na południe". Jeœli kiedykolwiek podróżny rozkopie ziemię w miejscu wskazanem, znajdzie skrzynkę blaszanš, a w tej skrzynce dokument, którego treœć pozostała jakby wyryta w mojej pamięci. Wielka wyprawa w celu zwiedzenia Australiiod południa ku północy. "Wyprawa pod dowództwem Johna Mac Donalda Stuarta, przejechawszy wpoprzek całš Australię, od morza Południowego do brzegów oceanu Indyjskiego, przybyła tu dnia 25-go lipca 1862 r. Opuœciła Adelajdę 26-go paŸdziernika 1861 roku, a 21-go stycznia 1862 r. ostatniš stację osad w kierunku północnym. Na pamištkę tego szczęœliwego zdarzenia rozwinęła tu sztandar australijski z nazwiskiem dowódcywyprawy. Wszystko idzie dobrze. Boże zachowaj królowę". Następujš podpisy Stuarta i jego towarzyszów. W ten sposób spisano akt o tym wielkim wypadku, głoœnym w całym œwiecie. - A czy wrócili ci dzielni ludzie do swoich przyjaciół na południe? - spytała lady Helena. - Tak, pani - odpowiedział Paganel - wszyscy - lecz i to nie obeszło się bez wielkich trudów. Podziałały one najbardziejna Stuarta. Gdy puœcił się napowrót do Adelajdy, zdrowie jego było już mocno nadwyrężone przez szkorbut. W poczštkachwrzeœnia choroba zrobiła tak straszne postępy, że już nie spodziewał się zobaczyć krajów zaludnionych. Nie mógł już jechać konno. Podróżował, leżšc w palankinie, zawieszonym między dwoma końmi. W końcu paŸdziernika plucie krwiš osłabiło go ostatecznie. Zabito konia, żeby mu zrobić buljonu; 28-go paŸdziernika był już bliskim œmierci, gdy pomyœlne przesilenie uratowało go, a 10-go grudnia mały oddział w całoœci dostał się do pierwszych osad. Dnia 17-go grudnia Stuart wjechał do Adelajdy wœród zachwyconej ludnoœci, lecz zdrowie jego cišgle już było wštłe - i wkrótce, otrzymawszy wielki medal złoty Towarzystwa Geograficznego, wsiadł na statek "Indus" i odjechał do swojej drogiejSzkocji, do ojczyzny, gdzie zobaczymy się znim za powrotem22. - Człowiek ten posiadał w najwyższym stopniu moc ducha - rzekł Glenarvan - a ta pewniej niż siła fizyczna prowadzi do dokonania wielkich rzeczy; Szkocja słuszniejest dumna z tego, że mieœci go w liczbie swoich dzieci. - A czy po Stuarcie - spytała się lady Helena - żaden podróżny nie próbował nowych odkryć? - I owszem, pani - odpowiedział Paganel. - Mówiłem wam często o Leichardzie; odbył on w 1844 roku znakomitš podróż po Australii Północnej. W 1848 przedsięwzišł nowš wyprawę na północno-wschód. Od siedemnastu lat jeszcze nie wrócił. W roku przeszłym sławny botanik, doktór Muller zMelbourne, zaproponował publicznš składkęna pokrycie kosztów wyprawy. Wyprawę tę prędko urzšdzono i oddział odważnych "squattersów", pod dowództwem œmiałego iroztropnego Mac Intyre, 24-go czerwca 1864 roku opuœcił pastwiska rzeki Paroo. Wtej chwili, gdy do was mówię, musiał już zapuœcić się daleko w głšb kraju, odszukujšc Leichardta. Oby mu się szczęœciło, i obyœmy sami wynaleŸli drogichnam przyjaciół. Tak zakończył geograf swoje opowiadanie. Było już póŸno. Podziękowano Paganelowi i w kilka chwil póŸniej wszyscy spali snem spokojnym. Tylko ptak-zegar, ukryty międzyliœćmi gumowego drzewa, wyœpiewywał regularnie sekundy tej nocy spokojnej. XXXVIII. KOLEJ ŻELAZNA Z MELBOURNE DO SANDHURST Nie bez obawy spoglšdał major na Ayrtona,oddalajšcego się z obozowiska nad Wimmeršku stacji Black-Point dla wyszukania kowala.Lecz nie odezwał się ze swemi podejrzeniami do nikogo, majšc jednak baczne oko na okolice nadrzeczne. Nic nie mšciło głębokiej ciszy tych pól spokojnych,a po nocy, kilka zaledwie godzin trwajšcej, słońce na nowo ukazało się na widnokręgu.Glenarvan przeciwnie, jeżeli się obawiał czego, to chyba tego, aby Ayrton nie powrócił sam jeden. Bez naprawy wóz nie był zdolny do dalszej drogi; podróż mogłaby się opóŸnić o dni kilka, a Glenarvanniecierpliwy był na wszelkš zwłokę, pragnšc jak najprędzej dojœć do celu. Na szczęœcie, Ayrton nie napróżno się trudził. Na drugi dzień powrócił o œwicie w towarzystwie jakiegoœ człowieka, mianujšcego się kowalem ze stacji Black-Point. Był to tęgi chłop, ogromnej postawy, z fizjognomjš pospolitš i zwierzęcš, nieuprzedzajšcš bynajmniej na jego korzyœć. Mniejsza jednak o to, jeœli znał swe rzemiosło. Mówił zresztš bardzomało, jakby żałujšc ust na niepotrzebne słowa. - Czy to jest zdatny rzemieœlnik? - spytał John Mangles kwatermistrza. - Tyle go znam, co i, pan, kapitanie - odpowiedział Ayrton. - Zobaczymy zaraz. Kowal zabrał się do roboty. Znał on rzecz swš doskonale, co łatwo było poznać po sposobie, w jaki się wzišł do naprawy przedniej częœci wozu. Pracował zręcznie iokazał siłę niezwykłš. Major zauważył na jego spracowanej dłoni liczne œlady krwi sczerniałej i zastygłej; było to wskazówkšœwieżej rany, Ÿle ukrytej pod wełnianš podartš koszulš. Mac Nabbs zapytał kowalao przyczynę tej blizny, jak się zdawało bardzo bolesnej, lecz zapytany nic nie odpowiedział, pracujšc dalej w milczeniu. We dwie godziny wszystkie uszkodzenia u wozu były naprawione; koń lorda Glenarvana był także podkuty, bo kowal przyniósł podkowy gotowe. Szczególny kształt tych podków zwrócił uwagę majora, lecz Ayrton objaœnił go, że umyœlnie sš one tak robione, aby po nich można było poznać œlad koni, oddalajšcych się od stacji, wœród œladów pozostawionychprzez inne konie. Gdy koń był podkuty, kowal upomniał się o zapłatę, a otrzymawszy jš, oddalił się, niewyrzekłszy ani słowa. W pół godziny potem podróżni byli już w drodze. Za zasłonš z mimoz cišgnęła się przestrzeń szeroko odkryta, noszšca zarysowany. Mac całaě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż˝P#c&žsśc&ż)ćc&Ŕ- X&Á9=,'€bardzo właœciwe nazwanie "open plain". Szczštki kwarcu i skał żelazistych rozrzucone były tu i ówdzie pomiędzy krzakami i bujnš trawš, w której się pasłyliczne stada. O kilka mil dalej koła wozu doœć głęboko wrzynały się w grunt grzšski, po którym płynęło mnóstwo nieregularnych strumyków, nawpół przykrytych powłokš z trzciny olbrzymiej. Potem jechano brzegiem ogromnych jezior słonych, silnie parujšcych. Podróż była łatwa i bynajmniej nie nudna. Lady Helena prosiła swych towarzyszów, aby jš odwiedzali pokolei, gdyż salon jej był za szczupły do przyjęcia wszystkich razem; każdy więc, kto się utrudził konnš jazdš, znajdował odpoczynek i przyjemnoœćw rozmowie z tš miłš kobietš. Lady Helena wraz z miss Marjš Grant z wielkš uprzejmoœciš przyjmowały goœci w podróżnym salonie. W zaproszeniach i o Johnie Manglesie nie zapomniano, a rozmowa jego, nieco poważna, nie nudziła. Przeciwnie. Przecięto wpoprzek pocztowy trakt z Crowland do Horsham, jadšc drogš bardzo piaszczystš, nigdy przez pieszych nie uczęszczanš. Na granicy hrabstwa Talbot podróżni przejeżdżali około sporej gromadyniewielkich pagórków, a wieczorem stanęli o trzy mile po wyżej Maryborough. Padał jakby drobniutki deszczyk; w każdym innymkraju byłby przemoczył grunt, lecz tu powietrze tak szybko i tak cudownie pochłaniało wilgoć, że obozujšcy nie poczuli jej wcale. Nazajutrz, 29-go grudnia, pochód opóŸniły nieco długie rzędy wzgórz, tworzšce coœ nakształt Szwajcarji w minjaturze. Podróżni większš częœć drogi odbywali pieszo, wcale się na to nie uskarżajšc. O jedenastej godzinie przybyli do Carlsbrook, miasteczka doœć ważnego. Ayrton był zdania, aby okršżyć miasto, nie wstępujšc do niego, jedynie tylko, jak mówił, żeby zyskać na czasie. Glenarvan podzielał jego zdanie, lecz Paganel, zawszechciwy nowoœci, pragnšł zwiedzić Carlsbrook. Dozwolono mu zaspokoić uczonšjego zachciankę, a wóz tymczasem ruszył zwolna w dalszš podróż. Paganel, jak zwykle, zabrał z sobš Roberta.Jakkolwiek niedługo bawił, powzišł jednak wyobrażenie o miastach australijskich. Znalazł tam bank, rynek, szkołę, koœciół i sto murowanych domów, zupełnie do siebie podobnych. Wszystko to stanowiło czworobok, przecięty ulicami równoległemi,według metody angielskiej. Gdy miasto się powiększa, przedłużajš jego ulice, tak, jaksię nadsztukowywa majteczki dziecka, gdy ono wyrasta, a symetrja pierwotna nic na tem nie cierpi. Wielki ruch panował w Carlsbrook, co jest symptomem uwagi godnym w mieœcie œwieżopowstałem. Zdaje się, że w Australii miastawyrastajš, jak drzewa pod ciepłem słonecznem. Po ulicach kręcili się ludzie bardzo zajęci; ekspedytorowie złota oczekiwali na przybycie transportu z Bendigo i góry Aleksandra, prowadzonego pod eskortš krajowej policji. Wszyscy ci ludzie tak byli podnieceni własnym jedynie interesem, że dwaj cudzoziemcy przeszli niepostrzeżeni wœród tej krzštaniny. Po zwiedzeniu miasta, co trwało nie dłużejniż godzinę, Paganel i Robert wracali do reszty towarzystwa przez pola bardzo starannie uprawne. Za polami cišgnęły się długie łški, zwane pod nazwš: "Low level plains", a na nich pasły się niezliczone stada baranów i sterczały liczne szałasy pasterskie. Dalej następowała nagle pustynia, co jest właœciwoœciš przyrody australijskiej. Wzgórza Simpson i góra Tarrangower oznaczały na południe okręg Loddo pod setnym czterdziestym czwartym stopniem długoœci. Dotšd wszakże nie napotkano żadnego pokolenia mieszkańców pierwotnych tej ziemi, żyjšcych w stanie dzikoœci. Glenarvanpytał sam siebie, czyżby w Australii nie było Australijczyków, jak nie było Indjan w pampie argentyńskiej, lecz Paganel objaœnił go, że pod tš szerokoœciš dzicy przebywajš na płaszczyznach Murray, odległych o sto mil na wschód. - Zbliżamy się do krainy złota - mówił on - zanim dwa dni upłynš, przebywać będziemybogatš górę Aleksandra. Tam to właœnie w 1852 roku napłynęła chmara górników. Dzicy musieli uciekać do pustyń œrodkowych. Jesteœmy w kraju ucywilizowanym, choć on na to nie wyglšda - i dziœ jeszcze przed wieczorem wypadnie nam przecišć kolej żelaznš, łšczšcš Murray z morzem. Cóż myœlicie, kochani przyjaciele, o kolei żelaznej w Australii? Nieprawda, że to rzecz zadziwiajšca! - Dlaczego zadziwiajšca, panie Paganel - spytał lord Glenarvan. - Dlaczego, dlaczego? Och! ja wiem, że dla was, coœcie przyzwyczajeni do kolonizowania waszych odległych posiadłoœci, dla was, co macie telegrafy elektryczne i wystawy powszechne w Nowej Zelandii, wszystko wydaje się bardzo proste! Ale mnie, Francuza, rzeczy takie uderzajš, bo nie zgadzajš się z mojemi o Australii pojęciami. - Bo wy myœlicie o przeszłoœci, a nie o teraŸniejszoœci - rzekł John Mangles. - To prawda - odpowiedział Paganel - ależ lokomotywy, turkocšce wœród pustyni; kłęby dymu i pary, wjjšce się wœród mimoz; kazuary, uciekajšce przed pocišgiem poœpiesznym; dzicy, zdšżajšcy o naznaczonej godzinie na pocišg, majšcy ich przewieŸć z Melbourne do Kyneton, Castelmaine, Sandburst lub Echuca, to wszystko zadziwić może każdego człowieka, prócz Anglika i Amerykanina. Z waszemi kolejami żelaznemi ulatuje i ginie poezja pustyń. - Mniejsza o poezję, skoro jest postęp - odpowiedział major. Silny œwist przerwał rozmowę. Podróżni o milę angielskš zaledwie byli oddaleni od koleiżelaznej. Lokomotywa, jadšca wolno od południa, zatrzymała się właœnie w punkcie przecięcia się toru kolejowego z drogš, po której wóz postępował. Droga żelazna, jak to powiedział Paganel, łšczyłastolicę Wiktorji z największš australijskš rzekš Murray, którš odkrył Stuart w 1828 roku. Bierze ona poczštek w Alpach australijskich, zabiera po drodze Lachlan i Darling, osłania całš północnš granicę prowincji Wiktorji i pod Adelajdš wpada do zatoki Eucounter. Przerzyna ona kraje bogate, urodzajne, obfitujšce w bydło, hodowane tam z powodu łatwej komunikacjiz Melbournem zapomocš kolei. Droga ta otwarta już była podówczas na przestrzeni stu pięćdziesięciu mil między Melbourne i Sandhurst. Dalszš jej budowę prowadzono na przestrzeni siedmdziesięciu mil aż do Echuca, stolicy kolonji Riverine, tegoż samego roku założonej nad brzegami Murrayu. Trzydziesty siódmy równoleżnik przerzynałdrogę żelaznš o kilka mil powyżej Castelmaine, to jest właœnie przy Canden-Bridge, moœcie rzuconym na Lutton, jednej z licznych rzek wpadajšcych do Murrayu. Ku temu to właœnie punktowi Ayrton kierował swój wóz, przed którym jadšcy konno podróżni galopem pędzili do mostu Camden, gdzie ich cišgnęła ciekawoœć. Ogromny tłum cisnšł się ku mostowi kolejowemu. Mieszkańcy stacyj pobliskich, opuszczajšc swe domy, pasterze, porzucajšc trzody, stawali przy drodze. Słychać było ze wszystkich stron powtarzane krzyki: - Pocišg! pocišg! Jakiœ nadzwyczajny wypadek musiał być przyczynš tego ruchu. Może jaka wielka katastrofa! Glenarvan ze swymi towarzyszamj przyœpieszył kroku i w kilka minut stanšł u mostu, gdzie dopiero dowiedział się o przyczynie tego tłumnego zebrania. Okropny stał sję wypadek: pocišg wykoleił się i przewrócił. Rzeka, przerzynajšca drogę, zawalona była szczštkami lokomotyw i wagonów. Czy to, że most uległ pod ciężarem pocišgu, czy też koła wyszły z szyn, doœć, że z liczby szeœciu wagonów, wagonów, stanowišcych cały pocišg, pięć wraz z lokomotywš wpadło do rzeki Lutton. Tylko ostatni wagon, cudownie ocalony zerwaniem się z łańcucha, pozostał na drodze nie dalej, niżo pół sšżnia od przepaœci. Na drodze widaćbyło stos osi poczerniałych i pogiętych, kół zgruchotanych, wagonów, odłamków szyn i t. d. Kawały kotła, który pękł w tej przygodzie, rozleciały się daleko. Z poœród tego stosu niekształtnego buchał jeszcze miejscami płomień i kłęby dymu z parš zmieszanego. Po okropnym wypadku nastšpił straszniejszy jeszcze pożar. Szerokie œlady krwi, członki pojedyńczo rozrzucone, kadłuby trupów, spalone na węgiel, ukazywały się tu i owdzie, a nikt nie był w stanie obliczyć ofiar zagrzebanych pod przedmiotami zniszczonemi. Glenarvan, Paganel, major i John Mangles, zamieszani w tłumie, słuchali różnych o tem wieœci, przypuszczeń i domysłów. Każdy szukał przyczyny wypadku, a tymczasem ratowano, co można było. - Most się załamał - mówił jeden. - Gdzie tam! - krzyczeli inni. - Stoi, jak stał, tylko zapomniano zamknšć go przed nadejœciem pocišgu. Był to rzeczywiœcie most zwodzony, który otwierał się przy przejœciu większych statków. Czyżby dozorca, przez zapomnienie trudne do przebaczenia, miał go nie zamknšć na czas, a tymczasem pocišg rozpędzony nadbiegł i zwalił się w rzekę? To przypuszcze nie zdawało się najpodobniejszem do prawdy, bo gdy jedna połowa mostu była przywalona szczštkami wagonów, druga na brzegu przeciwległym wisiała na swoich łańcuchach nietkniętych. Nie ulegało wštpliwoœci, że niedbalstwo dozorcy było powodem nieszczęœcia. Nieszczęœcie to przytrafiło się w nocy, z pocišgiem poœpiesznym Nr. 37-my, który wyjechał z Melbourne o jedenastej godzinie, minu czterdzieœci pięć wieczorem.Było zdaje się kwadrans na czwartš z rana, gdy pocišg, we dwadzieœcia pięć minut po wyjœciu ze stacji Castelmaine, przybył do Camden-Bridge i tam uległ wypadkowi. Podróżni i urzędnicy, pozostali w ostatnim wagonie, zajęli się zara żšdaniem pomocy, lecz telegraf, którego słupy połamane leżały na ziemi, nie funkcjonował. We trzy godziny dopiero władze z Castelmaine przybyły na miejsce wypadku. O szóstej więc dopiero z rana rozpoczęto naprawdę ratunek pod okiem i kierunkiem pana Mitchell głównego naczelnika osady, przy pomocy znacznego oddziału żołnierzy i oficerów policyjnych. Handlarze bydła ze swymi ludŸmi dzielnie pomagali i zajęli się najpierw przytłumieniem ognia, z nadzwyczajnš szerzšcego się gwałtownoœciš. Killka trupów, trudnych do rozeznania, leżało z boków płonšcego stosu, lecz trudno było nawet myœleć o wydobyciu kogokolwiek z płomieni. Ogień szybko dokonał dzieła zniszczenia. Nie wiedziano, jaka była liczbapodróżnych w pocišgu, a dziesięciu ich tylkożywych pozostało w ostatnim wagonie. Zarzšd kolei wysłał umyœlnš lokomotywę, aby ich przywiozła do Castelmaine. Lord Glenarvan, przedstawiwszy się głównemu naczelnikowi osady, rozmawiał znim i z oficerem policji. Ten ostatni był to mężczyzna wysoki i chudy, o niesłychanie zimnej krwi, który jeœli nawet miał kawałek serca w piersi, to nie okazywał tego na swej martwej, posšgowej twarzy. Wobec całej okropnoœci nieszczęœcia stał on, jak matematyk przed zagadnieniem, które ma rozwišzać i wynaleŸć niewiadomš.Gdy więc Glenarvan zawołał: - Ach, cóż za okropne nieszczęœcie!" - oficer policji odrzekł całkiem spokojnie: - Sš jeszcze rzeczy okropniejsze, milordzie. - Okropniejsze! - krzyknšł Glenarvan. - A cóż może być okropniejszego od nieszczęœcia? - Zbrodnia! - brzmiała zimna odpowiedŸ. Glenarvan, nie zastanawiajšc się nad niewłaœciwoœciš wyrażenia, zwrócił ku panu Mitchellowi wzrok pytajšcy. - Tak jest, milordzie - odpowiedział naczelnik - œledztwo doprowadziło nas do przekonania, że cały ten wypadek jest wynikiem zbrodni. Ostatni wagon pakunkowyzrabowano; pozostałych w nim przy życiu podróżnych napadła banda, złożona z pięciulub szeœciu złoczyńców. Most naumyœlnie był otwarty, nie przez niedbalstwo; a gdy jeszcze dodamy zniknięcie dozorcy mostowego, to trzeba wnosić, że i ten nędznik należał do zbrodni. Oficer policji potrzšsnšł głowš, słuchajšc mowy swego zwierzchnika. - Jakto, nie podzielasz mego zdania? - zapytał pan Mitchell. - Przynajmniej w tem, co się tyczy wspólnictwa zbrodni. - A jednakże trzeba przypuszczać wspólnictwo, gdyby zbrodnię należało przypisać krajowcom, koczujšcym po wybrzeżach Murrayu. Bez pomocy dozorcy, dzicy nie potrafiliby otworzyć mostu, nie znajšc jego mechanizmu. - Prawda - odrzekł oficer policji. - Dalej - mówił pan Mitchell - jeden z przewoŸników zeznał, że przepływał statkiem swoim pod Camden-Bridge o godzinie dziesištej minut czterdzieœci wieczorem i że potem most dokładnie był zamknięty. - Wszystko to dobrze. - Tak więc wspólnictwo dozorcy zdaje się być jasne. Oficer policji wcišż głowš potrzšsał na znak zaprzeczenia. - Więc pan - pytał znowu Glenarvan - nie przypisuje dzikim tej zbrodni? - Bynajmniej. - Komuż zatem? W tej chwili dała się słyszeć wrzawa o jakie pół mili wgórę rzeki. Powstało zbiegowisko, rosło szybko i wkrótce przybyło na stację; wœród zgromadzenia dwaj ludzie nieœli trupa. Był to trup dozorcy mostowego, zupełnie już zastygły.Dozorca zamordowany był uderzeniem puginału w samo serce. Mordercy chcieli zapewne przez odcišgnięcie jego ciała daleko od Camden-Bridge utrudnić poszukiwania policji w pierwszej chwili. Odkrycie to usprawiedliwiało w zupełnoœci wštpliwoœć oficera. Dzicy nie brali udziału w tej zbrodni. - Ci, którzy zadali ten cios - mówił doœwiadczony oficer - sš to ludzie, którzy mieli już do czynienia z tem niewielkiem narzędziem. To mówišc, pokazał parę "darbies", czyli rodzaj kajdanków na ręce, zrobionych z podwójnych ogniw żelaznych, opatrzonych zamkiem. - Wkrótce spodziewam się - mówił dalej - że będę miał przyjemnoœć ofiarowania im tej bransolety na podarunek noworoczny. - Przypuszczasz pan więc?... - Że to zrobili ludzie, którzy darmo odbyli podróż na okrętach jej królewskiej moœci. - Co, kryminaliœci, skazani na wygnanie? - krzyknšł Paganel, który zrozumiał tę przenoœnię, używanš w osadach australijskich. - Sšdziłem - odezwał się Glenarvan - że im nie wolno przebywać w prowincji Wiktorji. - Ech! - odpowiedział oficer - oni sobie sami pozwalajš. Potrafiš umknšć niekiedy z pod straży i, jeœli się nie mylę, to ci, o których myœlę, przybyli tu wprost z Perth. Powrócš tam, wierzciemi, panowie. Pan Mitchell gestem potwierdzał słowa oficera policji. W tej chwili wóz podróżny zbliżał się do linji kolejowej. Glenarvan chciał kobietom oszczędzić okropnego widoku, pożegnał więc poœpiesznie naczelnika głównego osady i dał znak swymtowarzyszom, aby poszli za nim. - Niema powodu - mówił - do przerywania naszej podróży. Za zbliżeniem się do wozu, Glenarvan w krótkoœci opowiedział żonie wypadek na kolei żelaznej, nie wspominajšc o zbrodni, która była powodem tego nieszczęœcia; nie wspomniał również o obecnoœci w tym kraju złoczyńców deportowanych, zachowujqc sobie uwiadomienie o tem Ayrtona, lecz na osobnoœci. Potem orszak podróżny przejechał przez tor o kilkaset sšżni powyżej mostu, zwracajšc się, jak zwykle, w kierunku wschodnim. XXXIX. NAGRODA ZA GEOGRAFJĘ Na widnokręgu rysował się profil kilku podłużnych pagórków, okalajšcych płaszczyznę, o dwie mile od drogi żelaznej oddalonš. Wóz wjechał w ciasne i nierówne wšwozy, które przytykały do œlicznej okolicy, zapełnionej drzewami, rosnšcemi tam z bujnoœciš podzwrotnikowš; drzewa tenie tworzyły lasu, lecz rozrzucone były w kępach od osobnionych. Pomiędzy niemi najbardziej zadziwiajšce były kazuaryny o pniu grubym i rozsiadłym, jak u dęba, majšce pšczki tak wonne, jak na akacji, a liœcie ostre i zielonawe jak igły sosny. Z gałęŸmi ich mieszały się wierzchołki ciekawego krzewu "Banksia latifolia", odznaczajšcego się wytwornš wysmukłoœciš. Wielkie krzewy o zwisłych gałęziach tworzyły w tym gšszczu jakby masę wody zielonej, przelewajšcej się z naczyń zbyt pełnych. Oko błškało się wœród tych cudów natury i nie wiedziało, co wprzód podziwiać. Orszak przystanšł na chwilę. Na rozkaz lady Heleny, Ayrton zatrzymał swój zaprzęg. Koła wozu przestały skrzypieć popiasku kwarcowym. Długie kobierce zielonoœci rozcišgały się pod grupami drzew. Tylko niewielkie wzdęcia gruntu, jeszcze widoczne, a cišgnšce się linjami regularnemi, dzieliły tę przestrzeń zielonš na pola jakby ogromnej szachownicy. Paganel domyœlił się odrazu, co znaczy ta zielona samotnia, tak poetycznie nadajšca się na odpoczynek wieczny. Poznał te kwadraty pogrzebowe, których ostatnie jużœlady okrywała trawa, a które podróżnicy rzadko spotykajš na ziemi australijskiej. - Oto gaj œmierci! - rzekł do swych towarzyszów. I rzeczywiœcie, był to cmentarz krajowy, , noszšca zarysowany. Mac całaě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żÂP1c'Átc'Äő^c'ĹS+ň c'ĆE9)'ale wyglšdał tak œwieży, tak był ocieniony,tak urozmaicony wesołem ptactwa lataniem, że nie budził żadnych smętnych myœli. Możnaby go wzišć raczej za jeden z ogrodów Edenu wtedy, gdy œmierć jeszcze nie zjawiła się na ziemi; zdawał się być przeznaczony dla żywych. Lecz te groby, które dzicy z takiem pielęgnowali staraniem, znikały już pod zielonoœciš. Zdobywcy wygnali Australijczyka daleko od ziemi, w której spoczywały zwłoki jego przodków, a kolonizacja miała wkrótce te pola œmierci zamienić na pastwiska dla licznych stad bydła. Po niejednym już takimgruncie, kryjšcym całe pokolenia w swem łonie, stšpała dziœ noga obojętnego podróżnika, niedomyœlajšcego się œwiętoœci tego miejsca. Tymczasem Paganel z Robertem, wyprzedzajšc towarzyszów, przebiegali krótkie cieniste aleje. Rozmawiali oni wcišż,uczšc się nawzajem - bo geograf utrzymywał, że zyskiwał niemało z tych gawęd. Zaledwie ujechali ćwierć mili, gdy lord Glenarvan spostrzegł, jak zatrzymali się nagle, potem zsiedli z koni, a nareszcie pochylili się ku ziemi, jakby badajšc przedmiot jakiœ bardzo ciekawy. Ayrton popędził zaprzšg i wóz wnet dotarł do miejsca, na którem stali Paganel i Robert. Przyczynš ich zatrzymania się i podziwienia był mały krajowiec, chłopczyna oœmioletni, przybrany w suknie europejskie, spokojnie œpišcy pod cieniem wspaniałej banksji. Pochodzenie dziecka widoczne było z charakterystycznych rysów jego rasy: włosy kędzierzawe, cera prawie czarna, nos spłaszczony, szerokie wargi i niezwykła długoœć ršk œwiadczyły,że należy do krajowców, od których jednakwyróżniał się bystrš i pojętnš fizjognomjš;znać było, że wychowanie podniosło już i uszlachetniło tę dzikš latoroœl. Zaciekawiona lady Helena wysiadła co prędzej i wkrótce towarzystwo całe otoczyło œpišccgo malca. - Biedne dziecię - zawołała Maria Grant - zapewne zabłšdziło w tej pustyni. - Sšdzę - rzekła lady Helena - że musiało przyjœć z bardzo daleka, dla odwiedzenia tego gaju œmierci. Tu zapewne spoczywajšci, których kocha. - Ale nie można go tak zostawić - mówił Robert. - on jest sam!... a może... W tej chwili chłopczyna œpišcy przewrócił się na drugi bok,a wszyscy ujrzeli zdziwienina jego plecach kartę z następujšcym napisem: Toliné To be conducted to Echuca Care of Jeffries Smith railway porter. Prepaid.23 - Otóż to Anglicy! - zawołał Paganel. - Ekspedjujš dziecko, jak pakę towarów, przylepiajšc nań adres! Mówiono mi już o tem, ale wierzyć nie chciałem. - Biedny malec! - rzekła lady Helena. - Musiał być w tym pocišgu, który wykoleił się pod Camden-Bridge. Może tam jego rodzice zginęli i on sam pozostał na œwiecie. - Przeciwnie, pani - wtršcił John Mangles -ten adres wskazuje, że sam podróżował. - Budzi się! - zawołała Maria Grant. W rzeczy samej dziecię zbudziło się; otworzyło zwolna oczy i zamknęło je zaraz, bo je raził mocny blask dzienny. Lady Helena wzięła je za rękę. Chłopczyna powstał, rzucił wzrok zdziwiony na grono podróżnych; rysy jego w pierwszej chwili wyrażały obawę, ale uspokoił się rychło na widok lady Glenarvan. - Czy rozumiesz po angielsku? - spytała młoda kobieta. - Rozumiem i mówię - odpowiedział chłopiecanglelszczyznš doœć dobrš, choć mocno akcentowanš; mówił jak Francuzi, używajšcy języka trzech Królestw zjednoczonych. - Jak się nazywasz? - spytała lady Helena. - Toliné - odpowiedział mały krajowiec. - Ach, Toline! - zawołał Paganel. - Jeœli się nie mylę, to ten wyraz w języku australijskim znaczy "kora drzewa". Toliné potwierdził skinieniem głowy i zwrócił swe oczy na podróżne kobiety. - Skšd przybywasz, mój przyjacielu? - pytała dalej lady HeIena. - Z Melbourne, drogš żelaznš Sandhurst. - Czy byłeœ w tym pocišgu, który z szyn wyskoczył na moœcie Camden? - spytał Glenarwan. - Tak jest, panie - odpowiedział Toliné - lecz Bóg biblijny mnie ocalił. - Sam podróżowałeœ? - Sam. Wielebny Paxton powierzył mnie opiece Jeffries Smitha, ale ten zginšł w owym wypadku. - A na pocišgu nie znałeœ nikogo? - Nikogo panie, lecz Bóg czuwa nad dziećmi i nigdy ich nie opuszcza. Toliné mówił to wszystko głosem słodkim, serce przenikajšcym. Gdy wspominał o Bogu, głos jego poważniał, oczy mu się rozpromieniały i czuć było cały zapał religijny, przejmujšcy tę młodę duszę. Ten entuzjazm religijny w tak młodym wieku łatwo było zrozumieć: dziecię to ochrzczone było przez misjonarzy angielskich i wychowane przez nich w surowych zasadach religji metodystów. Jego spokojne odpowiedzi, postawa przyzwoita i ciemny strój już mu dawały minę bardzo poważnš i przepowiadały w nim przyszłš Wielebnoœć. Lady Helena wypytywała go, dlaczego oddalił się z Camde Bridge i dokšd dšżył przez te puste okolice? - Wracam do mego pokolenia w Lachlan - odpowiedział. - Pragnę odwiedzić mš rodzinę. - Twoi rodzice sš Australijczycy? - spytał John Mangles. - Australijczycy z Lachlan - odrzekł Toliné. - Czy masz ojca i matkę? - rzekł Robert. - Tak jest, mój bracie - odpowiedział Toliné, podajšc rękę młodemu Grantowi, bardzo zadowolonemu z tego tytułu brata; uœcisnšł on szczerze małego krajowca i nie potrzeba było więcej, aby zrobić z nichprzyjaciół. Podróżni, mocno zainteresowani odpowiedziami dzikiego malca, usiedli naokoło drzewa i słuchali go z zajęciem. Już słońce przechylało się poza wielkie drzewa; ponieważ miejsce bardzo było odpowiednie do spoczynku, a nie szło o to, aby przed nocš zrobić kilka mil więcej, Glenarvan przeto polecił przygotować wszystko do obozowiska. Ayrton wyprzęgł woły, spętał je przy pomocy innych i puœcił na pastwisko. Rozbito namiot. Olbinettprzysposobił wieczerzę, w której i Toliné wzišł udział, podrożywszy się cokolwiek, choć był bardzo głodny. Całe towarzystwo zasiadło do stołu - dwaj chłopcy, rozumie się, przy sobie. Robert wybierał najlepsze kęski dla swego nowego towarzysza, a Toliné przyjmował je z nieœmiałoœciš, dodajšcš nowego wdzięku jego ujmujšcej postawie. Rozmowa tymczasem nie ustawała. Każdy zajmował się chłopczynš, każdy go rozpytywał o jego historję. Była to historja bardzo prosta. Przeszłoœć jego była taka sama, jak wszystkich biednych krajowców, których pokolenia, sšsiadujšce z osadami europejskiemi, od dzieciństwa powierzajš swe dzieci opiece towarzystw miłosiernych. Australijczycy sš obyczajów łagodnych. Do ludzi, nachodzšcych ich terytoria, nie żywiš oni w duszy tej dzikiej nienawiœci, jaka charakteryzuje mieszkańców Nowej Zelandii i niektóre ludyAustralii Północnej. Zwiedzajš oni wielkie miasta, jak: Adelajdę, Sydney, Melbourne; przybywajš tam prawie nadzy, dla wyprzedania drobnych przedmiotów swego przemysłu, to jest narzędzi i sprzętów myœliwskich i łowieckich a niektórzy naczelnicy pokoleń, przez oszczędnoœć zapewne, zostawiajš swe dzieci, aby korzystały z dobrodziejstwa edukacji angielskiej. Tak właœnie uczynili i rodzice małego Toliné, prawdziwi dzicy z Lachlan, rozległejprowincji, leżšcej poza rzekš Murray. Przez całe pięć lat swego pobytu w Melbourne dziecię nie widziało nikogo ze swoich, a jednak niezatarte uczucie miłoœcirodzinnej żyło w jego sercu. I w tej oto chwili dzieciak tak młody puœcił się w podróż przez pustynie jedynie dlatego, aby ujrzeć swoje pokolenie, rozpędzone już może, lub rodzinę, zdziesištkowanš. - A gdy zobaczysz twoich rodziców, to znowu powrócisz do Melbourne, moje dziecię? - pyta lady Glenarvan. - Tak, pani - odpowiedział Toliné, patrzšc na młodš kobietę z wyrazem czułoœci. - I co zamyœlasz robić w przyszłoœci? - Chcę braci moich uwolnić z nędzy i nieœwiadomoœci, w jakiej żyjš. Chcę ich uczyć, doprowadzić do poznania i miłowaniaBoga! Chcę być misjonarzem! Wyrazy te, wyrzucone żwawo przez chłopca oœmioletniego, mogłyby œmiech obudzić w człowieku lekkomyœlnym; lecz poważni Szkoci zrozumieli je i uszanowali, podziwiajšc religijny zapał i męstwo tego młodego apostoła, już gotowego do walki. Paganel czuł się wzruszonym do głębi duszy i uczuł prawdziwš sympatję dla tego małego krajowca. Wprawdzie aż do tej chwili nie podobał mu się ten dziki w sukniach europejskich, bo nie poto przybył do Australii, aby oglšdać Australijczyka w surducie; wolałby go ujrzeć utatuowanego. Ten strój "przyzwoity" mieszał jego pojęcia. Lecz słyszšc chłopca, mówišcego z takim zapałem, pogodził się z nim i z zachwytem go słuchał, a koniec tej rozmowy doresztyudobruchał uczonego geografa i stanowczo zrobił go przyjacielem małego Australijczyka. Na zapytanie lady Heleny, Toliné odpowiedział, że pobiera nauki w szkole normalnej w Melbourne, będšcej pod kierunkiem wielebnego Paxtona. - I czegóż cię uczš w tej szkole? - pytała znowu lady Helena. - Biblji, matematyki, geografji... - Ach, geografji! - zawołał Paganel, dotknięty w słabš stronę. - Tak jest, panie - odrzekł Toliné - a nawetprzed wakacjami styczniowemi otrzymałempierwszš z geografji nagrodę. - Otrzymałeœ nagrodę z geografji, mój chłopcze? - Oto jest, panie - odrzekł Toliné, wydobywajšc ksišżkę z kieszeni. Była to Biblja formatu in 32, ładnie oprawna. Na pierwszej karcie po okładce wypisane były następujšce wyrazy: "Szkołanormalna w Melbourne. Pierwsza nagroda za geografję dla Toliné z Lachlan". Paganel nie posiadał się z radoœci. Australijczyk mocny w geografji - to go rozczulało; ucałował małego Toliné w oba policzki, tak właœnie, jakby to był uczynił sam wielebny Paxton przy rozdawaniu nagród. Paganel jednak powinien był wiedzieć, że wypadki takie nie sš rzadkoœciš w szkołach australijskich. Młodzi dzicy okazujš bardzo wiele zdolnoœcido umiejętnoœci geograficznych i uczš się ich chętnie, a zato bardzo sš tępi i niechętni do rachunków. Toliné nie mógł zrozumieć tych nagłych uœcisków mędrca. Lady Helena musiała mu wytłumaczyć, że Paganel był sławnym geografem i znakomitym w razie potrzeby profesorem. - Profesorem geografji! - rzekł zdziwiony nieco i uradowany zarazem chłopczyna. - Och, panie, zapytajże mnie o co! - Zapytać cię, mój chłopcze - mówił Paganel prędko - a i owszem, i owszem. Chciałem to już uczynić bez twego żšdania. Rad jestem nawet, że się dowiem, jak też to uczš geografji w szkole normalnej w Melbourne. - I że się czegoœ może nauczę - dodał Mac Nabbs z figlarnym uœmiechem. - Nauczę się, ja?.. sekretarz francuskiego Towarzystwa Geograficznego?.. Potem poprawiajšc okulary na nosie i prostujšc się z powagš, jak przystało na profesora, rozpoczšł egzamin. - Uczniu Toliné - rzekł on - powstań! Ponieważ Toliné stał, nie mógł już przeto spełnić rozkazu, czekał więc tylko ze skromnš minkš na zapytanie geografa. - Uczniu Toliné - mówił dalej Paganel - wylicz mi pięć częœci œwiata. - Oceanja, Azja, Afryka, Ameryka i Europa -odpowiedział Toliné. - Wybornie. Mówmy najprzód o Oceanji, ponieważ w niej przebywamy obecnie. Jaki jest jej główny podział? - Oceanja dzieli się na Polinezję, Malezję, Mikronezję i Megalezję. Główne wyspy sš: Australia, należšca do Anglików; Nowa, Zelandia, należšca do Anglików; Tasmania, należšca do Anglików; wyspy: Chatham, Auckland, Macquarie, Kermadec, Makin, Maraki i t. d., które należš do Anglików. - Dobrze - mówił Paganel - lecz nowa Kaledonja, wyspy Sandwich, Mendana, Pomotu? - Sš to wyspy pod protektoratem Wielkiej Brytanii. - Jakto pod protektoratem Wielkiej Brytanii?- wrzasnšł Paganel. - Ale zdaje mi się, że przeciwnie, Francja... - Francja? - rzekł chłopczyna zdziwiony. - Otóż - mówił Paganel - widzicie, czego to uczy szkoła normalna w Melbourne. - Tak jest, panie, tego nas uczy profesor, a czyż tak nie jest? - I owszem, i owszem! Wybornie - odpowiedział Paganel. - Cała Oceanja należydo Anglików! Zgoda na to! IdŸmy dalej. Paganel napół zmieszany, napół zdziwiony, œmiesznš miał trochę minę, co majora cieszyło niezmiernie. - Przejdziemy teraz do Azji - rzekł geograf. - Azja - odpowiedział Toliné - kraj bardzo rozległy. Stolica Kalkuta. Miasta główniejsze: Bombay, Madras, Kalkuta, Aden, Malakka, Singapur, Pegu, Kolombo; wyspy: Lakedywskie, Maldywskie, Chagos etc. etc., należš do Anglików. - Dobrze, dobrze, uczniu Toliné! A teraz Afryka? - Afryka obejmuje dwie główne kolonje, mianowicie kolonję Cap ze stolicš Cape-town, i na zachód posiadłoœci angielskie z miastem głównem Sierra Leone.- Doskonale, wybornie! - powtarzał Paganel,zaczynajšc się już oswajać z tš geografjš angielsko-fantastycznš, tak przedziwnie wykładanš! - Algier, Maroko, Egipt... rozumie się, wykreœlone były z atlasu brytańskiego. Bardzobym rad był teraz usłyszeć coœ o Ameryce. - Dzieli się ona - odpowiedział Toliné - na Amerykę Północnš i Południowš. Pierwsza należy do Anglików z powodu Kanady, Nowego Brunœwiku, Nowej Szkocji i StanówZjednoczonych, pozostajšcych pod zarzšdem gubernatora Johnsona. - Gubernatora Johnsona - zawołał Paganel -następcy wielkiego i zacnego Lincolna, którego zamordował szalony fanatyk niewolnictwa! Wybornie! Już nie można lepiej. - Ameryka zaœ Południowa z Guyanš, Malwinami, archipelagiem Shetland, Georgja,Jamajka, Trinidad i t. d. należy także do Anglików! - Z pewnoœciš nie ja się o to sprzeczać będę. Ale mój kochany Toliné, chciałbym też usłyszeć twe zdanie, albo raczej zdanie twoich profesorów, o Europie. - O Europie? - odrzekł Toliné, nie rozumiejšc bynajmniej, co tak wzruszało geografa. - Tak, o Europie! Do kogo należy Europa? - Ależ Europa należy do Anglików - odpowiedziało dziecię z zupełnem przekonaniem. - Domyœlałem się tego - rzekł Paganel. - Jednakże radbym wiedzieć, w jaki to sposób. - Z powodu Anglii, Szkocji, Irlandji, Malty, wysp Jersey i Guernesey, wysp Jońskich, Hebrydów, Szetlandzkich, Orkadzkich... - Dobrze, dobrze, Toliné! - Ależ sš i inne państwa, o których nic nie wspominasz, mój chłopcze. - Jakież to, panie? - zapytało dziecię, bynajmniej nie zmieszane. - Hiszpanja, Rosja, Austrja, Prusy, Francja.- To sš prowincje, a nie państwa - odpowiedział Toliné. - Czy tak? - zawrzasnšł Paganel, zrywajšc z oczu okulary. - Tak, Hiszpanja, ze stolicš Gibraltar. - Wybornie! Pysznie! Doskonale! A Francja? Francja na Boga, bo ja jestem Francuzem i pragnšłbym też wiedzieć, do kogo należę. - Francja - spokojnie odpowiedział Toliné - jest to prowincja angielska, a głównem jej miastem jest Calais. - Calais! - krzyknšł Paganel. - Sšdzisz więc,że Calais należy także do Anglii? - Bezwštpienia! - I że ono jest głównem miastem Francji? - Tak jest, panie, i tam właœnie jest rezydencja gubernatora, lorda Napoleona!...Na te ostatnie słowa, Paganel wybuchnšł œmiechem. Toliné nic nie rozumiał. Pytano go, odpowiadał, jak mógł najlepiej. Nie domyœlał się nawet, aby ktoœ mógł i œmiał zaprzeczyć temu, co mówił; nie zmieszał się przeto ani trochę i czekał z powagš na rozwišzanie niezrozumiałego sobie wybuchu. - Widzisz - rzekł nareszcie major do Paganela - nie mówiłem ci, że uczeń Toliné może cię czegoœ nauczyć? - I miałeœ słusznoœć, kochany majorze - odpowiedział geograf. - Ach, otóż to tak uczš geografji w Melbourne! Doskonale się urzšdzajš ci panowie profesorowie szkoły normalnej. Europa, Azja, Afryka, Ameryka, Oceanja, œwiat cały nareszcie, wszystko należy do Anglików. Teraz pojmuję, że krajowcy tak nauczeni poddajš się z takš łatwoœciš. Słuchajno, Toliné, powiedz mi, czy i księżyc jest także angielski? - Będzie nim - poważnie odpowiedział młodykrajowiec. Paganel zerwał się z miejsca, nie mógł jużdłużej usiedzieć. Potrzebował uœmiać się dowoli, odskoczył więc na jakš staję od namiotu. Glenarvan tymczasem wynalazł w swej podróżnej bjbljoteczce ksišżeczkę, p. t. "Rys geografji" Samuela Richardsona, dziełko bardzo w Anglii cenione i lepiej poinformowane, niż profesorowie szkoły normalnej w Melbourne. - Masz, moje dziecię - rzekł on do Toliné - weŸ i zachowaj tę ksišżkę. Błędne sš twojewyobrażenia i pojęcia geograficzne, trzeba je sprostować podług tej ksišżki, którš ci ofiaruję na pamjštkę naszego spotkania. Toliné przyjšł ksišżkę, nic nie mówišc; obejrzał jš uważnie, trzęsšc głowš z niedowierzaniem, i nie mógł się zdecydowaćna schowanie jej do kieszeni. Noc się zrobiła nadobre. Było już po szšca zarysowany. Mac całaě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żÇP='ȍ´c(€ÉAěc(Ę-!şc(Ëç/Ľc(̌>Ę(dziesištej, wypadało pomyœleć o spoczynku,aby nazajutrz wstać bardzo wczeœnie. Robert ofiarował swemu przyjacielowi Toliné połowę swego posłania, które chłopczyna przyjšł z wdzięcznoœciš. Wkrótce potem, lady Helena i Maria Grant odeszły do swego mieszkania na wozie, a podróżni legli pod namiotem; głoœny, nieustanny œmiech Paganela długo jeszcze mieszał się z łagodnym i cichym œpiewem srok dzikich. Lecz nazajutrz, gdy o szóstej godzinie z rana promień słoneczny obudził œpišcych podróżników, napróżno szukali chłopca australijskiego; Toliné znikł. Czy chciał co prędzej dostać się do prowincji Lachlan? Czy go obraził œmiech Paganela? Niewiadomo. Tylko po przebudzeniu się lady Helena znalazła na swej piersi œwieży bukiet z kwiatków mimozy, a Paganel w kieszeni swej: "Geografję" Samuela Richardsona. XL. KOPALNIE GÓRY ALEKSANDRA W roku 1844 sir Roderick Impey Murchison,póŸniejszy prezes Królewskiego Towarzystwa Geograficznego w Londynie, zauważył, przez badanie ich formacji, wielkie podobieństwo łańcucha gór Uralskich z pasmem gór australijskich, cišgnšcem się z północy na południe, wpobliżu południowego wybrzeża. Że zaœ łańcuch Uralski jest złotodajny, przeto uczony geolog przypuszczał, że drogi ten kruszec znajdować się musi i w łańcuchu gór australijskich. I rzeczywiœcie, we dwa lata potem przysłano mu kilka kawałków złota z Nowej Walji Południowej, co spowodowało emigrację znacznej liczby robotników z Kornwalji do złotodajnych okolic Nowej Holandji. Niejaki Franciszek Dutton znalazł pierwsze płatki złota w Australii Południowej, a pp. Forbes i Smyth odkryli pierwsze placery w Nowej Walji. Za przykładem pierwszych emigrantów napływać poczęli górnicy ze wszystkich częœci œwiata. Jednakże dopiero 3-go kwietnia 1851 r. Hargraves znalazł bardzo bogate pokłady złota i zaproponował gubernatorowi osady Sydney, że mu je wskaże za skromnem wynagrodzeniem pięciuset funtów szterlingów. Gubernator nie przyjšł tej propozycji, ale wiadomoœć o odkryciu rozeszła się zaraz. Poszukiwacze zwrócili się ku Summerhill i Lenis Pond. Powstało miasto Ophir, które wprzyszłoœci usprawiedliwiło swš nazwę biblijnš przez bogatš eksploatację złota. Aż dotšd cicho było w prowincji Wiktorja; ona to jednak obfitoœciš swych pokładów miała przewyższyć wszystkie inne. I rzeczywiœcie, w killka miesięcy potem, w sierpniu 1851 r., znaleziono tam pierwsze bryłki, a wkrótce już w czterech okręgachrozpoczęto eksploatację na wielkš skalę. Okręgi, w mowie będšce, były: Ballarat, Ovens, Bendigo i góra Aleksandra - wszystkie bardzo bogate. Lecz nad rzekš Ovens obfitoœć wód utrudniała roboty; w Ballarat nierówno rozrzucone żyły złota zawodziły często nadzieje poszukiwaczy; wBendigo grunt był niedogodny do pracy; tylko więc okręg góry Aleksandra posiadał wszystkie przyjazne warunki, a cena złota,stamtšd wydobywanego, doszła do wyższejniż gdziekolwiek cyfry: 1441 franków za funt. Do tego to miejsca, które było œwiadkiem tylu ruin majštkowych, lub fortun całkiem niespodziewanych, doszli, dšżšc wzdłuż trzydziestego siódmego równoleżnika, podróżni, szukajšcy kapitana Granta. Dnia 31 grudnia, po całodnjowym pochodzie po gruncie nierównym i utrudzajšcym konie i woły, wieczorem spostrzeżono zaokršglone wierzchołki góry Aleksandra. Rozłożono się obozem w ciasnym wšwozie tego małego łańcucha. Konie i woły spętane szukały sobie paszy pomiędzy stosami kwarcu. Nie był to jeszcze pas kopalni eksploatowanych i dopiero nazajutrz, to jest w pierwszym dniu roku 1866, wóz podróżny wtoczył się na drogi tej bogatej okolicy. Paganel i jego towarzysze zachwyceni byli widokiem tej słynnej góry, zwanej Geboor w języku australijskim. Tam rzuciła się cała horda awanturników, złodziei i uczciwych ludzi; to jest takich, którzy wieszajš i których wieszajš. Na pierwszš wieœć o tem wielkiem odkryciu, w złotym roku 1851, wszystko, co żyło, opuszczało swe siedziby; miasta stały opróżnione, roleodłogiem legły, okręty nie miały marynarzy na obsługi. Goršczka złota stała się zaraŸliwš, jak dżuma. Iluż to na niš umarło takich, którzy sšdzili, że już w ręku trzymajš fortunę! Natura, jak powiadajš, hojnie rozsiała miljony na przeszło dwudziestu pięciu stopniach szerokoœci tej cudownej Australii. Żniwiarzebiegli po to żniwo. Być kopaczem (digger) stało się najpożšdańszym stanem i, jakolwiek wielu upadło pod brzemieniem pracy bezowocnej, zato niejeden zbogacił się jednem zagłębieniem rydla. Zapomniano o niepowodzeniach, sławiono pomyœlne wypadki. Te wybryki losu znalazły echo we wszystkich pięciu częœciach œwiata. Wkrótce tłumy chciwców ze wszystkich klas społeczeństwa napłynęły do Australii,tak, że w cišgu ostatnich czterech miesięcy1852 r. w samem Melbourne znajdowało siępięćdziesišt cztery tysišce wychodŸców. To cała armja, ale armja bez wodza i bez karnoœci, armja rozzuchwalona zwycięstwem jeszcze nieodniesionem; słowem, pięćdziesišt cztery tysišce rabusiów najszkodliwszego rodzaju. Podczas tych pierwszych lat szalonego upojenia straszny był tam nieład; jednakżeAnglicy przy swej zwykłej energji potrafili opanować położenie. Policjanci i żandarmi krajowi przywrócili ład i zabezpieczyli ludziuczciwych od złodziei; dlatego też Glenarvan nie znalazł już scen gwałtownych z 1852 r. Trzynaœcie lat upłynęło od tej epoki; eksploatacja gruntów złotodajnych odbywała się metodycznie, według zasad surowej organizacji. Już też wyczerpały się płóczkarnie, bo, żekorzystano ze skarbów przez naturę nagromadzonych, najlepszym dowodem jest to, że od 1852 do 1858, to jest w cišgu lat szeœciu, górnicy wydobyli z gruntów prowincji Wiktorji szeœćdziesišt trzy miljony, sto siedem tysięcy, czterysta siedemdziesišt osiem funtów szterlingów, czyli przeszło półtora miljarda franków (1,577,686,950 fr.). Emigracja zatem znacznie się zmniejszyła, wychodŸcy bowiem rzucali się na grunty jeszcze nie tknięte. Dlatego też "gold-fields" (złote pola), œwieżo odkryte w Otago i w Marlborough w Nowej Zelandii, dotšd sš nawskroœ dziurawione przez tysišce termitów dwunożnych i bezpiórych24. Około godziny jedenastej podróżni przybyli do œrodkowego punktu eksploatacji. Tam wznosiło się prawdziwe miasto z warsztatami, domami bankowemi, koœciołami, koszarami, redakcjami gazet, hotelami, willami i t. d. Niczego tam nie brakowało; był nawet teatr bardzo uczęszczany, w którym miejsce kosztowałodziesięć szylingów. Grywano w nim z wielkiem powodzeniem sztukę pod tytułem: "Franciszek Obadiah, czyli szczęœliwy kopacz". Bohater w końcu sztuki rozpaczliwe zagłębiał po raz ostatni rydel w ziemię i wydobywał z niej "nugget", to jest bryłę złota rodzimego, wagi nieprawdopodobnej. Glenarvan ciekawy był zwiedzić obszar eksploatowany, kazał więc, aby wóz szedł naprzód pod opiekš Ayrtona i Mulradyego. Miał zamiar połšczyć się z nimi za kilka godzin. Przewodnikiem i ciceronem wycieczki był, jak się łatwo domyœleć, uczony Jakub Paganel. Za jego to radš skierowano się ku bankowi. Ulice były szerokie, brukowane i starannie polewane wodš. Oko na każdym kroku spotykało olbrzymie afisze: Golden Compagny (limited), Digger's General Office,Nuggets Union i t. d. Stowarzyszenie ršk i kapitałów zastšpiło czynnoœć pojedyńczš górnika. Ze wszech stron słyszeć się dawał turkot płóczkarń, lub maszyn, rozbijajšcych kwarc drogocenny. Poza budynkami mieszkalnemi rozcišgały się"placers", to jest obszerne przestrzenie ziemi eksploatowanej. Tam pracowali górnicy na rachunek kompanji, która dobrzeich wynagradzała. Trudno było zliczyć wszystkie otwory, przez nich wykopane; cała przestrzeń ziemi wyglšdała, jak jednowielkie rzeszoto. Żelazo rydlów i łopat, lœnišce na słońcu, rzucało blask żywy. Pomiędzy robotnikami znaleŸć było można typy wszystkich narodowoœci; ludzie ci godzili się jednak z sobš i spełniali swój obowišzek milczšco, jako ludzie płatni. - Nie sšdŸcie jednak - mówił Paganel do swych towarzyszów - aby na ziemi australijskiej nie było już wcale tych rozgoršczkowanych poszukiwaczów, dobijajšcych się gwałtem fortuny w niepewnej grze kopalń. Wiem, że wielu z nich wynajmuje się kompanji i nie mogš inaczej, bo wszystkie grunty złotodajne sprzedane sš lub wydzierżawione przez rzšd. Lecz i dla tego, kto nic nie ma, kto ani najšć, ani kupić nie może, temu pozostaje jeszcze szansa zbogacenia się bez kosztu. - A to jak? - zapytała lady Helena. - Tak - odpowiedział Paganel - że i my nawet, nie majšcy najmniejszego prawa do tych gruntów, moglibyœmy zbogacić się przyszczęœciu. - Ale jakim sposobem? - rzekł major. - Przez jumping. - Cóż to jest ten jumping? - pytał dalej major. - Jest to rodzaj zmowy między górnikami, która często sprowadza gwałty i nieporzšdki, jakich władze nie potrafiły nigdy przytłumić. - Ależ do licha, Paganelu - zawołał Mac Nabbs - nadużywasz naszej cierpIiwoœci! - Już, już kochany majorze, przystępuję dowyjaœnienia. Przyjęte jest, że wszelki grunt, w obrębie eksploatacji leżšcy, na którym nie pracowano w cišgu dwudziestu czterech godzin (wyjšwszy wielkie œwięta),przechodzi na własnoœć publicznš. Ktokolwiek go obejmie, ma prawo kopać na nim i zbogacić się, jeœli mu niebo przyjdzie z pomocš. Tak, tak, mój chłopcze - mówił dalej, zwracajšc slę do Roberta - staraj sięznaleŸć jeden z takich otworów i próbuj szczęœcia. - Panie Paganel - rzekła Maria Grant - nie nasuwaj pan memu bratu podobnych myœli. - Żartuję, kochana miss - odpowiedział Paganel - i Robert wie o tem dobrze. On górnikiem! Nigdy! Kopać ziemię, orać, uprawiać, aby jš potem zasiać i doczekać się żniwa, to rozumiem. Ale grzebać w ziemi jak kret, aby w niej znaleŸć trochę złota... to smutne rzemiosło i, aby się go chwycić, trzeba być od Boga i ludzi chyba opuszczonym. Zwiedziwszy główne kopalnie i zbadawszy grunt, złożony z kwarcu, szystu glinianego i piasku, podróżni zbliżyli się do banku. Był to obszerny budynek, na którego szczycie powiewała flaga narodowa. Lord Glenarvan doznał uprzejmego przyjęcia ze strony głównego inspektora zakładów. Tam to przedsiębiorcy za pokwitowaniem składajš złoto, wydobyte z łona ziemi. Minęły już te czasy, kiedy pierwszych górników wyzyskiwali kupcy kolonji, nabywajšc od nich po pięćdziesišt trzy szylingi uncję złota, a odprzedajšc jš w Melbourne po szeœćdziesišt pięć. Wprawdziekupiec ryzykował wiele, bo niezawsze eskorta nawet zdołała doprowadzić transport do miejsca przeznaczenia, wobecrozbójników i rabunków, praktykujšcych sięna wszystkich drogach. Pokazano goœciom ciekawe i rzadkie bryłki złota, a inspektor udzielił im zajmujšcych szczegółów o różnych sposobach wydobywania tego kruszcu. Znajduje się on zwykle pod dwoma postaciami: albo jako złoto rodzime, albo też jak złoto w rudzie. Jako minerał bywa ono pomieszane z ziemiami napływowemi, lub też zawarte w rudzie kwarcowej. Sposób wydobywania go musi zastosowany być do natury gruntu; kopie się je na powierzchni, lub też w głębi ziemi. Złoto rodzime spoczywa w głębi potoków, w dolinach i wšwozach, ułożone odpowiednio od mišższoœci; najprzód ziarnka, potem blaszki, a nareszcie płatki. Złoto w rudzie, która uległa rozkładowi wskutek wpływów atmosferycznych, skupione jest w miejscach, które górnicy nazywajš "kieszeniami", i nieraz się zdarza, iż jedna taka "kieszeń" odrazu zbogaca szczęœliwego poszukiwacza. W kopalniach góry Aleksandra złoto znajduje się głównie w warstwach gliniastych i w przerwach między skałami łupku. Tam to jest główne gniazdo brył złota i niejeden już górnik zdobył tam fortunę ogromnš. Goœcie, obejrzawszy różne okazy złota, zwiedzili muzeum mineralogiczne banku. Widzieli poklasyfikowane i ponazywane wszystkie minerały, z jakich się składa grunt australijski. Złoto nie jest jedynem jego bogactwem i bez przesady możnaby Australię nazwać obszernš skrzyniš, w której natura złożyła cenne swe klejnoty. W szafach poukładane błyszczały topazy białe, współzawodniczšce z topazami brazylijskiemi - granaty, rubiny, gatunek œlicznej zielonej krzemionki, rubiny bladawe, rubiny spinele szkarłatne i ich odmiana różowa nadzwyczajnej pięknoœci; szafiry jasno i ciemno-błękitne, równie rzadkie i poszukiwane, jak szafiry tybetańskie i malabarskie, wreszcie mały krysztalik diamentu, znaleziony na brzegachrzeki Turon. Niczego nie brakło w tej œwietnej kolekcji drogich kamieni, a po złoto do oprawienia ich niedaleko trzeba było chodzić, gdyby kto chciał mieć je zupełnie do ubrania gotowe. Podziękowawszy inspektorowi za jego uprzejmoœć, wrócono jeszcze do placerów. Paganel, jakkolwiek nie troszczył się o dobra doczesne, na każdym jednak kroku zagłębiał wzrok badawczy w ten grunt tak bogaty. Nie mógł się powstrzymać od tego,pomimo cišgłych żartów swych towarzyszy.Co chwila schylał się, podnosił kamyczek, kawałek rudy, odłamek kwarcu i oglšdał jeuważnie, a potem odrzucał na bok ze wzgardš. - Kochany Paganelu - pytał major z uœmiechem - czy ci co zginęło? - Zapewne - odparł Paganel - zawsze się traci to, czego się nie znalazło w tej krainie złota i drogich kamieni. Sam nie wiem dlaczego, ale radbym stšd wynieœć jakš bryłkę, ważšcš kilka uncyj, albo i ze dwadzieœcia funtów, nie więcej. - I cóżbyœ z niš zrobił, mój zacny przyjacielu? - pytał ciekawie Glenarvan. - Och, wiedziałbym co zrobić - odpowiedział Paganel. - Ofiarowałbym jš memu krajowi. Złożyłbym jš w Banku Francuskim... - Któryby jš przyjšł? - Zapewne, za pokwitowaniem w formie obligacyj kolejowych. Winszowano Paganelowi dowcipnego sposobuofiarowania bryłki złota "swemu krajowi" - a lady Helena życzyła mu z duszy, aby znalazł największš w œwiecie bryłę złota rodzimego. Tak żartujšc, podróżni przebiegli większš częœć gruntów eksploatowanych. Wszędzie robota odbywała się regularnie, mechanicznie, ale bez ożywienia. Po dwugodzinnej przechadzce, Paganel natrafił na oberżę bardzo porzšdnš, gdzie zaproponował wypoczynek aż do nadejœcia wozu. Lady Hlelena przystała na to, a ponieważ wypadało zażšdać czegoœ w oberży, Paganel prosił o podanie jakiego trunku krajowego. Podano dla każdej osoby jeden "nobler", czyli poprostu grog, ale grog odwrotnie przygotowany, bo zamiast kieliszka wódki do dużej szklanki wody, nalewajš tu kieliszek wody do ogromnej szklanicy wódki, słodzš to i pijš. Było to trochę zanadto po australijsku i z wielkiem zdziwieniem oberżystki nobler, ochrzczony sporš karafkš wody, zmienił się na grog wielkobrytański. Rozmawiano następnie o kopalniach i górnikach, jako o rzeczy œwieżo w pamięci wszystkich będšcej. Paganel, bardzo zadowolony ze wszystkiego, co widział, oœwiadczył jednak, że musiało to być o wiele ciekawsze dawniej, w pierwszych latach eksploatacji góry Aleksandra. - Ziemia - mówił on - była wtedy nawskroœprzeszyta dziurami i zalana legjonami mrówek pracownic, ale jakich mrówek! Wszyscy emigranci byli roznamiętnieni, ale nieoględni na jutro. Złotko płynęło jak szalone: przepijano je lub przegrywano, a ta oberża, w której się znajdujemy, była "piekłem", jak mówiono naówczas. Za każdem prawie rzuceniem kostki z jednej strony, następowało z drugiej uderzenie nożem. Policja nic poradzić nie mogła i nieraz gubernator kolonji musiał wyruszać z wojskiem regularnem przeciw tej zgrai zbuntowanych górników. Jednakże zdołał ich uspokoić; na każdego eksploatujšcego nałożył podatek konsensowy, który wybierał nie bez trudnoœci. Pomimo to nieporzšdki były tu daleko mniejsze, niż w Kalifornji. - Więc każdy, kto chce, może być górnikiem? - zapytała lady Helena. - Tak jest, pani. Nie trzeba na to posiadać stopnia uniwersyteckiego. Doœć jest mieć silne ręce. Awanturnicy, gnani nędzš, przybywali do kopalń przeważnie bez grosza, bogatsi z rydlem, ubożsi z nożem, a każdy z wœciekłoœciš i goršczkš zysku. Ciekawy był zaiste widok tych ziem złotodajnych! Grunt pokryty był namiotami,chatkami, lepiankami, barakami z ziemi, desek lub chróstu, w poœród których panował namiot gubernatora, ozdobiony flagš brytyjskš i namioty jego agentów z grubego płótna niebieskiego, a dalej budy po szšca zarysowany. Mac całaě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żÍPc(Î^€"(ĎŢŞc)€Đˆ"÷c)Ń1ă `)wekslarzy, handlarzy złota, oraz przemysłowców, frymarczšcych w najrozmaitszy sposób i spekulujšcych na to nagromadzenie bogactw i nędzy. Ci ostatni bogacili się na pewno. Trzeba było widzieć tych kopaczów z długiemi brodami, w czerwonych wełnianych koszulach, żyjšcych w błocie i wodzie. Powietrze napełniał bezustanny stuk rydlów i wyziewy smrodliwe, pochodzšce ze szkieletów zwierzšt gnijšcych na gruncie. Kurzawa duszšca, jakby mgłš obwijała tych nieszczęœliwych, dostarczajšc œmierci kontyngens niemały; w klimacie mniej zdrowym tyfus zdziesištkowałby niezawodnie to ogromne zbiorowisko ludzkie. I gdybyż to choć powiodło się wszystkim tym awanturnikom! Ale przeciwnie; œmiało liczyć można, że na jednego zbogaconego górnika stu, dwustu nawet może umarło z nędzy i rozpaczy. - Czy mógłbyœ nam powiedzieć, Paganelu - zapytał lord Glenarvan - jak postępowano przy wydobywaniu złota? - Nic prostszego - odpowiedział geograf. - Pierwsi poszukiwacze wydobywali złoto z piasku, jak to jeszcze dotšd praktykuje się w niektórych częœciach gór Seweńskich we Francji. Dziœ kopanje postępujš inaczej: idš wprost do Ÿródła samego, do żyły dajšcej blaszki, płatki i bryłki. Tamci poprzestawalina myciu pia złotego. Kopali ziemię, wybierali warstwy, jak im się zdawało, produkcyjne, i zlewali je wodš dla oddzielenia drogiego kruszcu. My to odbywało się zapomocš narzędzia pochodzšcego z Ameryki, zwanego "craddle" czyli kolebka. Była to skrzynia długoœci pięciu st jakby rodzaj trumny otwartej i podzielonej na dwie przegrody. Wpierwszej umieszczone było rzeszoto, pod którem znajdowały inne, o drobniejszych dziurkach; druga przegroda była zwężona spodniej swej częœci. Kładziono piasek na rzeszoto w jednym końcu, nalewano na niego wodę i poruszano rękš, albo raczej kołysano przyrzšd. Kamienie pozostawały w pierwszem rzeszocie, kruszec i piasek drobny w następnych, odpowiednio do swej wielkoœci, a ziemia rozpuszczona uchodziła spodem wraz z wodš. Takiej maszyny używano powszechnie. - Ale trzeba jš było posiadać - wtršcił John Mangles. - Kupowano jš od górników zbogaconych lubzrujnowanych stosownie do okolicznoœci - odpowiedział Paganel - albo zupełnie bez niej się obchodzono. - A czemże jš zastępowano? - spytała Maria Grant. - Miskš, kochana panno Marjo, prostš miskš żelaznš; czyszczono ziemię, jak się czyœci zboże; tylko że zamiast ziarn pszenicy zbierano niekiedy ziarnka złota. Wpierwszym roku, tym sposobem i bez innychkosztów, niejeden górnik dorobił się fortuny. Widzicie kochani przyjaciele, że były to dobre czasy, chociaż para butów kosztowała sto pięćdziesišt franków, a dziesięć szylingów płacono za szklankę limonjady! Najpierw przybywajšcy zawsze dobrze wychodzš. Złota była wszędzie obfitoœć wielka na powierzchni ziemi; strumienie płynęły w łożyskach, usianych tym kruszcem; znajdowano złoto nawet na ulicach w Melbourne; do brukowania ulic używano piasku złotego. W cišgu niespełna miesišca, bo od 26 stycznia do 24 lutego 1852 r., pod eskortš rzšdowš przywieziono z góry Aleksandra do Melbourne złota za osiem miljonów dwieœcie trzydzieœci osiem tysięcy siedemset pięćdziesišt franków, co œrednio wynosi sto szeœćdziesišt cztery tysišce siedemset dwadzieœcia pięć frankówdziennie! - Czy też zdarzało się, że zrobiono wielkie odrazu majštki? - zapytała lady Helena. - Kilka nawet było takich wypadków. - A wiesz o nich? - rzekł Glenarvan. - Dlaczego nie? - odpowiedział Paganel. - W roku 18 w okręgu Ballarat, znaleziono bryłęzłota, ważšcš pięćset siedemdziesišt trzy uncje; drugš w Gippsland, ważšcš siedemset oœmdziesišt dwie uncje; a w 1861r. sztabkę, zawierajšcš osiemset trzydzieœci cztery uncje złota. Nakoniec znowu w Ballarat pewien górnik znalazł bryłę ważšcš 130 funtów, co liczšc po 1722 franki za funt, wyniesie dwieœcie dwadzieœcia trzy tysišce osiemset szeœćdziesišt franków. Przyznacie państwo, że piękne to uderzenie rydla, które przynosi jedenaœcie tysięcy franków rocznego dochodu. - A w jakim stosunku wzrosła produkcja złota od chwili odkrycia kopalń? - zapytał John Mangles. - W ogromnym stosunku, kochany kapitanie;na poczštku tego wieku produkcja ta wynosiła czterdzieœci siedem miljonów rocznie, a obecnie, wliczajšc w to i produkcję kopalń europejskich, azjatyckich i amerykańskich, oceniajš jš na dziewięćsetmiljonów, czyli prawie miljard. - Tak więc, panie Paganel - rzekł młody Robert - tu w tem miejscu, pod naszemi stopami, może się znajduje wielka iloœć złota. - Tak jest, mój chłopcze, po miljonach stšpamy; ale ponieważ depcemy miljony, przeto pogardzamy niemi. - Australia przeto jest krajem uprzywilejowanym. - Nie, Robercie - odpowiedział geograf. - Krainy złotodajne nie sš bynajmniej uprzywilejowane; rodzi się w nich ludnoœć próżniacza, a nigdy rasa silna i pracowita. Dowodem tego najlepszym Brazylia, Meksyk,Kalifornja, Australia. Krainami błogosławionemi nazwać można ziemie, wydajšce nie złoto, lecz żelazo! XLI. AUSTRALIAN AND NEW ZEALAND GAZETTE Dnia 2-go stycznia podróżni o wschodzie słońca przekroczyli granicę okolic złotodajnych i zarazem hrabstwa Talbot. Konie ich stšpały naówczas po piaszczystych œcieżkach hrabstwa Dalhuzji. W kilka godzin póŸniej wbród przebyli rzeki Colban i Campaspe pod 144°35' długoœci. Przebyli tedy połowę drogi. Jeszcze piętnaœcie dni podróży tak pomyœlnej, a stanš nad brzegami zatoki Twofold. Zresztš wszyscy byli zdrowi; to, co mówił Paganel o zdrowotnoœci klimatu, spełniało się zupełnie. Wilgoć niewielka lub żadna, upały bardzo znoœne; konie i woły znieœć je mogły, a zatem i ludzie. Od wyjœcia z Camden-Bridge jedna tylko w porzšdku podróży zaszła zmiana. Zbrodniczy wypadek na drodze żelaznej zniewolił Ayrtona do przedsięwzięcia pewnych œrodków ostrożnoœci, aż dotšd wcale niepotrzebnych. Strzelcy musieli wcišż pilnować wozu. Na obozowiskach i przystankach ktoœ wcišż był na straży. Z rana i wieczorem i każdego dnia odœwieżanoładunki. Pewnš bowiem było rzeczš, że jakaœ banda złoczyńców włóczyła się po kraju, a chociaż nic nie budziło obawy, wypadało jednak mieć się na bacznoœci. Nie potrzeba dodawać, że o wszystkich tych ostrożnoœciach nic nie wiedziała lady Helena, ani Maria Grant, których lord Glenarvan nie chciał przestraszać. Działano bardzo rozsšdnie. Nierozwaga, nieprzezornoœć lub nawet niedbalstwo mogły kosztować bardzo drogo. Zresztš niesam tylko Glenarvan dbał o to. W wioskach samotnych i na stacjach, mieszkańcy byli zawsze wpogotowiu na przypadek napadu niespodziewanego. Za nadejœciem nocy zamykano domy, a psy, rozpuszczone w ogrodzeniach, szczekaniem ostrzegały o zbliżaniu się kogokolwiek. Pasterz, spędzajšcy konno swe trzody na noc, miał przewieszony przy siodle karabin. Wiadomoœć o œwieżej zbrodni, popełnionej na moœcie Camden, narobiła takiego popłochu, że każdy kolonista, który dotšd sypiał przy otwartych drzwiach i oknach, teraz zamykał się na zamki i rygle za nadejœciem zmroku. Sam nawet zarzšd prowincji uznał potrzebęzwiększenia bacznoœci i przezornoœci. Po wioskach rozesłano oddziały żandarmów krajowych, zdwojono ostrożnoœć przy przesyłaniu depesz. Aż dotšd powozy pocztowe jeŸdziły po traktach bez eskorty.I tego dnia, właœnie w chwili, gdy towarzystwo Glenarvana przebywało drogę z Kilmore do Heatcote, dyliżans przebiegł, co konie wyskoczš, wznoszšc na drodze tumany kurzawy. Ale pomimo całej szybkoœci, Glenarvan ujrzał błyszczšce karabiny policjantów, jadšcych przy drzwiczkach powozu z jednej i z drugiej strony. Zdawało się, że wraca ta straszna epoka, w której odkrycie pierwszych kopalni złota wyrzuciło na lšd australijski szumowiny społeczeństwa europejskiego. W odległoœci mili angielskiej od drogi do Kilmore wiodšcej, wóz wjechał w gęstwinę drzew olbrzymich; od pobytu na przylšdku Bernouilli po raz pierwszy podróżni ujrzeli się wœród jednego z tych lasów, cišgnšcychsię na przestrzeni kilku stopni geograficznych. Okrzyk podziwu wyrwał się ze wszystkich piersi na widok eukaliptusów wysokoœci dwustu stóp, których kora miała pięć cali gruboœci. Pień, liczšcy dwadzieœcia stóp obwodu, poprzerzynany smugami wonnej żywicy, wznosił się na pięćdziesišt sšżni ponad ziemię. Ani jedna gałšŸ, ani jedna gałšzka, najmniejsza naroœl, ani jeden pšczek nawet nie szpeciły czystego profilu drzew; nie wyszłyby one gładszemi z ręki tokarza. Był to jakby las kolumn œciœle rozgatunkowanych. Na znacznej dopiero wysokoœci rozwijały się gałęzie krzywe, majšce na końcu liœcie naprzemianległe; przy zetknięciu się liœcia z łodygš wisiały kwiaty samotne, których kielich miał kształt urny przewróconej. Pod tem wiecznie zielonem sklepieniem powietrze kršżyło swobodnie, cišgły przewiew pochłaniał wilgoć gruntu; konie, stada wołów i wozy swobodnie mogły przechodzić pomiędzy temi drzewami, dostatecznie od siebie oddalonemi i sterczšcemi jak tyki w lesie na poręby podzielonym. Nie była to ani gęstwina najeżona gałęŸmi i cierniem, ani dziewiczy las zawalony pniami połamanemi i gęstemi zwojami pnšcych się roœlin, przez który tylko ogień i żelazo mogš drogę utorować. Kobierzec trawy u stóp tych drzew i zielonoœć u ich wierzchołka; daleka perspektywa słupów wyniosłych; niewiele cienia i chłodu; œwiatło osobliwe, jakby przedzierajšce się przez cienkš tkaninę; odbłyski jednostajne, wyraŸne migotanie gruntu - wszystko to razem wzięte tworzyło widok dziwaczny, bogaty w efekty nieznane. Las na lšdzie Oceanji bynajmniej nie przypomina lasów Nowego Œwiata; a eukaliptus, przez krajowców zwany "Tara", należšcy do rodziny mirtów,której mnogie gatunki ledwie zliczyć można,jest drzewem, należšcem wyłšcznie do flory australijskiej. Pod sklepieniem tych drzew niema ani cieniazupełnego, ani ciemnoœci głębokiej. Pochodzi to z dziwnego układu liœci, z których żaden nie jest ku słońcu obrócony napłask, lecz ostrym bokiem; i dlatego też ta gęstwina w profilu tylko okazuje się oku,a promienie słoneczne przenikajš aż do ziemi, jakgdyby przedzierały się przez podniesioneo twory żaluzyj. Wszystkich uwagę zwrócił i zadziwił ten szczególny układ liœci. Naturalnie, że z zapytaniem zwrócono się do Paganela, któryodpowiedział bez najmniejszej trudnoœci. - Nie dziwi mnie ta dziwacznoœć natury - rzekł geograf - natura bowiem zawsze wie, co robi, ale botanicy niezawsze wiedzš, co mówiš. Przyroda nie omyliła się,odziewajšc te drzewa w liœć tego rodzaju, lecz ludzie zbłšdzili, dajšc im nazwę "eukaliptus". - Co znaczy ten wyraz? - spytała Maria Grant. - Pochodzi on z greckiego języka od wyrazów "eu kalypto" i znaczy okrywam dobrze. Błšd ten umyœlnie popełniono po grecku, aby nie był tak rażšcy; ale widocznš jest rzeczš, że eukaliptus Ÿle okrywa. - Zgoda, Paganelu - rzekł Glenarvan - ale powiedz nam, dlaczego te liœcie w taki sposób rosnš? - Z przyczyny czysto fizycznej, którš bardzo łatwo zrozumiecie. W kraju tym, gdzie powietrze jest suche, gdzie deszcze sš rzadkie, gdzie grunt tak wysuszony - drzewa nie potrzebujš ani wiatru, ani słońca. Za brakiem wilgoci idzie niedostateksoków pożywnych. Dlatego liœcie sš wšskie, chroniš się same od słońca, a więc i od zbytniego parowania, zwracajšc się do słońca bokiem, nie zaœ powierzchniš. Niema nic inteligentniejszego niż ten liœć! Każdy w pewnej mierze zgadzał się ze zdaniem majora, wyjšwszy jednego Paganela, który, pomimo, iż ocierał bezustannie czoło zlane potem, rad był jednak, że chodzi pod drzewami, nie dajšcemi cienia. Ten wszakże układ liœci jest nieprzyjemny, gdyż sprawia, że podróżprzez lasy eukaliptusowe, trwajšca nieraz bardzo długo, staje się ucišżliwa. Przez cały dzień wóz toczył się wœród nieskończonych rzędów eukaliptusów. Nigdzie nie napotkano ani zwierzęcia, ani krajowca. Na wierzchołkach drzew widziano czasem papugi z gatunku kakadu, ale na takiej wysokoœci, że dostrzec ich nawet nie można było dobrze, a szczebiotanie ich dochodziło do uszu tylko jako szmer ledwie słyszalny. Niekiedy rój papug przeleciał szpalerem między drzewami i ożywiał go na chwilę promieniem różnobarwnym. Wogóle jednak głębokie milczenie panowało w tej rozległej œwištyni zielonoœci, a ciszę ogromnej samotni przerywało w tej chwili tylko stšpanie koni, czasem wyraz rozmowyurywanej, skrzypienie kół u wozu lub głos Ayrtona, wołajšcego na powolne woły. Wieczorem rozłożono się obozem u stóp eukaliptusów, noszšcych œwieże œlady palonego pod niemi ognia. Wyglšdały one jakwysokie kominy w hutach, bo ogień wypalił ich wnętrza na całš wysokoœć. Pozostała tylko kora, a i tak dobrze wyglšdały. Jednakże zły ten obyczaj pasterzy i krajowców wyniszczy kiedyœ całkowicie te drzewa, tak, że zniknš, jak cedry Libanu, liczšce po cztery wieki, które wypala niebaczny płomień obozowisk. Olbinett za radš Paganela rozniecił ogień dougotowania wieczerzy w jednym z pni wydršżonych, a kłęby dymu wiły się wœródgęstwiny liœcia. Za nadejœciem nocy nie zapomniano o zwykłych œrodkach ostrożnoœci, a Mulrady, Wilson, Ayrton i John Mangles zkolei czuwali nad bezpieczeństwem podróżnych, aż do wschodu słońca. Przez cały dzień 3-ci stycznia jechano wcišż przez symetrycznie rozłożone aleje tego, jak się zdawało, nieskończonego lasu.Jednakże pod wieczór rzędy drzew stawałysię coraz rzadsze, a o kilka mil dalej, na małej płaszczyŸnie, ukazało się regularniezabudowane zbiorowisko domów. - To Seymour! - zawołał Paganel. - ostatnieto miasto, jakie spotykamy przed opuszczeniem prowincji Wiktorji. - Czy duże to miasto? - spytała lady Helena.- Pani - odrzekł Paganel - to dopiero wieœ, która wyrasta na miasteczko. - Czy znajdziemy tam hotel wygodny? - rzekł Glenarvan. - Spodziewać się należy - odpowiedział geograf. - A więc œpieszmy do miasta, bo sšdzę, że nasze mężne i wytrwałe podróżniczki z ochotš wypocznš choćby przez jednš noc wygodniej. - Mój drogi Edwardzie - odezwała się lady Helena - przyjmuję w mojem i Marii imieniu,ale pod tym jedynie warunkiem, żeby to nie wywołało przeszkody, ani też opóŸnienia wpodróży. - Bynajmniej - odpowiedział lord Glenarvan - woły i konie nasze mocno sš strudzone, azresztš jutro o œwicie puœcimy się w dalszšdrogę. Była wtedy godzina dziewišta. Księżyc zbliżał się do widnokręgu i rzucał już promienie ukoœne, ginšce we mgle. Robiło się coraz ciemniej. Podróżni wjechali na szerokie ulice miasteczka, pod przewodnictwem Paganela, który zdawał się zawsze doskonale znać to, czego nigdy nie widział. Instynkt prowadził go prosto do hotelu Campbell's North British. Konie i woły umieszczono w stajni, wóz zatoczono do szopy,a podróżni weszli do pokojów doœć przyzwoicie urzšdzonych. O dziesištej wszyscy zasiedli do stołu, który Olbinett obrzucił wprawnem swem okiem. Paganel z Robertem wrócił z wycieczki po mieœcie i w nader krótkich wyrazach opowiedział swe nocne wrażenia. Nic nie widział. A jednak ktoœ mniej roztargniony byłby spostrzegł pewien ruch na ulicach miasta; tu i owdzie zbierały się gromadki ludzi, cišgle wzrastajšce; rozmawianno przed sieniami, jedni drugich wypytywalio coœ z trwogš niekłamanš; czytano głoœno jakieœ gazety z dnia dzisiejszego, robiono uwagi, sprzeczano się, objaœniano. Wszystko to niemogło ujœć bacznoœci choć cokolwiek uważnego dostrzegacza. Paganel wszakże nic nie spostrzegł. Major jednak, choć nie wychodził nawet z hotelu, spostrzegł i zrozumiał, że coœ kłopotało mieszkańców miasteczka. Po dziesięciu minutach rozmowy z gadatliwym oberżystš, Dicksonem, wiedział już o wszystkiem - ale nie powiedział ani słówka.Tylko, gdy po skończonej wieczerzy lady Glenarvan, Maria Grant i jej brat Robert udali się na spoczynek, Mac Nabbs zatrzymał swych towrzyszów i rzekł: - Znani sš już sprawcy zbrodni, popełnionejna drodze żelaznej w Sandhurst. - Czy ich sehwytano? - żywo zapytał Avrton. - Nie - odpowiedział major, zdajšc się nie zwracać uwagi na porywczoœć pytania, dajšcego się łatwo usprawiedliwić okolicznoœciami. - Tem gorzej - dodał Ayrton. - I komuż tedy - zapytał Glenarvan - przypisujš tę zbrodnię? - Czytaj - odrzekł major, podajšc lordowi zarysowany. Mac całaě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żŇPc)Óg!)ÔćŸc*€Ő…!ďc*Öt0řb*Glenarvan numner Australian and New-Zealand Gazette - a zobaczysz, że nie mylił się inspektor policji. Glenarvan przeczytał głoœno ustęp następujšcy: "Sydney, 2-go stycznia 1866 r. Wiadomo, żew nocy z 29 na 30-ty grudnia roku zeszłegozdarzył się straszny wypadek na moœcie Camden, o pięć mil od stacji Castelmaine, nadrodze żelaznej, wiodšcej z Melbourne do Sandhurst. Pocišg poœpieszny, wychodzšcy o11 godzinie 45 minut w nocy, wpadł w największym pędzie do rzeki Lutton. "Most Camden otwarty był przed nadejœciem pocišgu. "Liczne kradzieże, spełnione po tym wypadku, i ciało zamordowanego dozorcy, znalezione w odległoœci pół mili od mostu, kazały się domyœlać, że wypadek był prostem następstwem zbrodni. "Rzeczywiœcie, jak wynika ze œledztwa, przeprowadzonego przez koronera, zbrodnię tę przypisać należy bandzie złoczyńców, zbiegłych przed szeœciu miesišcami z osady karnej w Perth (Australia Zachodnia), właœnie gdy mieli byćprzeprowadzeni na wyspę Norfolk25. "Zbiegłych złoczyńców jest dwudziestu dziewięciu; znajdujš się oni pod wodzš niejakiego Ben Joyce, niebezpiecznego i zakamieniałego zbrodniarza, od kilku miesięcy przybyłego do Australii niewiadomo na jakim okręcie, a którego sprawiedliwoœć nigdy pochwycić nie zdołała. "Ostrzega się mieszkańców miast, osadników, pasterzy i hodowców bydła, abysię mieli wcišż na bacznoœci i ostrzegali inżyniera naczelnego o wszystkiem, coby mogło ułatwić poszukiwania. Skoro Glenarvan skończył czytanie tego artykułu, Mac Nabbs zwrócił się do geografa i rzekł: - Widzisz, Paganelu, że i w Australii mogš być złoczyńcy zesłani na wygnanie. - Zbiegli, rozumie się! - odpowiedział Paganel - ale nie ci, których wysyłajš za wyrokiem; tacy bowiem nie majš prawa tu się znajdować. - BšdŸ co bšdŸ, sš tu w tej chwili - mówił Glenarvan - nie sšdzę jednak, aby to mogło zmienić nasze projekty, lub wstrzymać dalszš podróż. Jak myœlisz, panie Mangles? John Mangles nie odpowiadał: wahał się, myœlšc z jednej strony o boleœci, jakšby sprawiło biednym dzieciom zaniechanie dalszych poszukiwań, a z drugiej nie chciałwyprawy narażać na niebezpieczeństwo. - Gdyby lady Glenarvan i miss Grant nie byłyz nami - rzekł nareszcie - bardzo mało obchodziłaby mnie banda tych zło czyńców.Glenarvan zrozumiał go i dodał: - Rozumie się, że niema tu mowy o odstšpieniu od naszego za miaru; ale możeby wypadało, właœnie z powodu obecnoœci naszych towarzyszek, połšczyć się z osadš Duncana w Melbourne, i dalej nawschód szukać œladów kapitana Harry Granta? Jakie jest twoje zdanie, majorze? - Zanim coœ powiem, radbym wiedzieć, co Ayrton myœli o tem. Tak zagadniony kwatermistrz spojrzał na lorda Glenarvan. - Sšdzę - rzekł nareszcie - że ponieważ jesteœmy o dwieœcie mil (angielskich) od Melbourne, to niebezpieczeństwo, jeœli istnieje, tak samo zagrażać nam może na drodze południowej, jak i na wschodniej. Oba te trakty mało sš uczęszczane. Zresztšnie przypuszczam, aby trzydziestu złoczyńców mogło przestraszać oœmiu dobrze uzbrojonych ludzi, to też, w braku lepszej rady, szedłbym naprzód tš samš, co dotšd, drogš. - Dobrze mówisz, Ayrtonie - rzekł Paganel. - Idšc naprzód, możemy trafić na œlady kapitana Granta; wracajšc na południe, prawdopodobnie oddalimy się od nich. Jestem więc tego samego co i ty zdania i kpię sobie z tych zbiegów w Perth, których zapewne nie obawia się żaden odważny człowiek. Propozycję niezmieniania podróży oddano pod głosowanie i przyjęto jš jednogłoœnie. - Jeszcze jednš zrobię uwagę, milordzie - rzekł Ayrton w chwili, gdy się już rozejœć mieli. - Mów, Ayrtonie! - Czy nie dobrze byłoby posłać na okręt rozkaz, aby się nie oddalał od brzegów? - A to na co? - spytał John Mangles. - Gdy przybędziemy do zatoki Twofold, doœć będzie czasu posłać taki rozkaz. Gdyby zaœ jaki nieprzewidziany wypadek zmusił nas powrócić do Melbourne, moglibyœmy żałować, że niema tam Duncana. Zresztš, uszkodzenia jego dotšd nie muszš być jeszcze naprawione. Z tych przeto wszystkich powodów sšdziłbym, że lepiej może zaczekać. - Niech i tak będzie - odpowiedział Ayrton bez dalszych nalegań. Nazajutrz grono podróżnych, dobrze uzbrojonych i gotowych na wszelki wypadek, opuœciło Seymour. W pół godziny potem wóz znowu wjeżdżał w las eukaliptusów, położony w stronie wschodniej. Glenarvan wolałby jechać czystem polem; płaszczyzna zawsze jest bezpieczniejsza, mniej bowiem aniżeli las sprzyja zasadzkom wszelkiego rodzaju. Ale nie było wyboru i musiano posuwać się wœród jednostajnej gęstwiny drzew. Cały dzień jechano wzdłuż północnej granicy hrabstwa Anglesey; wieczorem dopiero podróżni przekroczyli setny czterdziesty szósty południk i rozłożyli się obozem na krańcu okręgu Murray. XLII. MAJOR UTRZYMUJE, ŻE SĽ TO MAŁPY Nazajutrz, 5-go stycznia, podróżni wstšpili na rozległe terytorjum Murray. Pusty ten i niezamieszkały okręg cišgnie się aż do wyższego krańca Alp Australijskich. Cywilizacja jeszcze go nie podzieliła na hrabstwa. Jest to częœć kraj u najmniej znana i najmniej uczęszczana. Lasy jej padnš zapewne kiedyœ pod siekierš, łški zapełniš liczne stada pasterzy; lecz dotšd jeszcze grunt jest dziewiczy, taki, jaki się wynurzył z wód oceanu Indyjskiego. Jest to pustynia. Ogół tych ziem na kartach geograficznych angielskich nosi znaczšcš nazwę: "Reserve for the blacks" (schronienie dla czarnych) -tam bowiem koloniœci siłš wparli krajowców. Na oddalonych płaszczyznach, wœród nieprzystępnych lasów, pozostawionoim pewne oznaczone miejsca, w których zwolna wygaœnie zapewne rasa pierwotna. Każdy człowiek biały, czy to kolonista czy wychodŸca, czy też hodowca bydła czy wreszcie karczownik lub pasterz, może przekraczać granice tych schronień. Czarnym tylko nie wolno się nigdy z nich wydalać. Paganel, jadšc konno, rozbierał tę ważnš kwestję ras krajowych. Ogólne w tym względzie zdanie zgadzało się na to, że system brytyjski dšżył do wyniszczenia ludów podbitych, odejmujšc im ziemię, na których żyli ich przodkowie. Ta zgubna dšżnoœć zwracała powszechnš uwagę, a w Australii bardziej niż gdziekolwiek. W pierwszych chwilach zakładania osad deportowani i koloniœci sami uważali czarnych mieszkańców za dzikie zwierzęta.Polowali na nich, mordowali i zabijali strzałami z karabinów myœliwskich. Powoływano się na powagę prawników, abydowieœć, że ponieważ Australijczyk wyjęty jest z pod prawa, przeto zabijanie tych biedaków nie jest zbrodniš. Dzienniki sydnejskie proponowały nawet, aby pozbyć się zapomocš trucizny pokoleń z nad jeziora Hunter. Widzimy więc, że Anglicy zaraz po zdobyciu tego kraju używali morderstwa, jako pierwszego œrodka kolonizacji. Okrucieństwa ich były straszne. W Australiipostępowali tak samo jak w Indjach, gdzie znikło zupełnie pięć miljonów mieszkańców, jak w Cap, gdzie z miljona Hotentotów pozostało zaledwie sto tysięcy. Dlatego też ludnoœć krajowa, zdziesištkowana złem obchodzeniem się i pijaństwem, marnieje coraz bardziej pod wpływem morderczej cywilizacji. Prawda, że niektórzy gubernatorowie wydawali surowe wyroki na nieludzkich karczowników, karali chłostš białego, gdy ten murzynowi ucišł nos lub uszy, albo pozbawił go małego palca, aby sobie zrobićzatyczkę do fajki! Lecz próżne groŸby! Morderstwo i nieludzkoœć rozkrzewiły się na wielkš skalę i wytępiały całe pokolenia. Doœć wspomnieć wyspę Van Diemen, która na poczštku XIX stulecia liczyła pięćdziesišttysięcy krajowców; w r. 1863 liczba jej mieszkańców spadła do siedmiu tysięcy, a niedawno jeszcze dziennik Mercure donosił o przybyciu do Hobart-town ostatniego Tasmańczyka. Ani Glenarvan, ani major, ani John Mangles nie zaprzeczali Paganelowi. Gdyby nawet byliAnglikami, nie mogliby bronić swych rodaków wobec faktów tak wymownych i niezaprzeczonych. - Przed pięćdziesięciu laty - cišgnšł dalej Paganel - bylibyœmy już na drodze naszej spotkali jakie pokolenie dzikich; obecnie ani jeden krajowiec jeszcze się nam nie pokazał. Nim jeden wiek upłynie, na lšdzie tym nie będzie całkiem czarnej rasy. I w rzeczy samej miejsca, wyznaczone dla krajowców, zdawały się być całkiem opuszczone: żadnego œladu chat, ani nawet obozowisk; pola tylko puste i zaroœla - a okolica przybierała widok coraz dzikszy. Zdawało się nawet, że żadna istota żyjšca nie przebywa w tym kraju odległym, gdy nagle Robert, zatrzymujšc się przed kupš eukaliptusów, zawołał: - Małpa! Patrzcie, małpa! To mówišc, ukazywał palcem wielkie czarneciało, z nadzwyczajnš sprawnoœciš przesuwajšce się z gałęzi na gałšŸ, z jednego wierzchołka na drugi, jakby je jakiœ przyrzšd na kształt błon utrzymywałw powietrzu. Czyżby w tym kraju małpy latały, jak pewien gatunek lisów, któremu natura dała skrzydła nietoperza? Wóz się zatrzymał, a każdy ciekawie œcigałwzrokiem to stworzenie, niknšce zwolna wœród oddalonych zaroœli. Wkrótce potem widziano je, zsuwajšce się z eukaliptusa z szybkoœciš błyskawicy; w dziwnych podskokach stworzenie to biegło przez czas pewien, a potem długiemi swemi rękami pochwyciło za gładki pień ogromnego drzewa gumowego. Wszyscy byliciekawi, jak wdrapie się na to drzewo proste i gładkie, którego objšć nie mogło. Lecz małpa, narzędziem podobnem do siekiery nacinała coraz wyżej pień drzewa i po tych równo prawie od siebie oddalonychnacięciach dotarła do gałęzi i tam znikła wœród gęstwiny liœcia. - Ciekawa rzecz co to za małpa? - rzekł major. - Ta małpa - odpowiedział Paganel - to jestczystej krwi Australijczyk i nic więcej. Towarzysze uczonego geografa nie mieli jeszcze czasu wzruszyć ramionami, gdy z niedalekiej odległoœci rozległy się okrzyki: "Koo-ch! koo-ch". Ayrton popędził woły, a osto kroków dalej podróżni trafili niespodzianie na obozowisko krajowców. Cóż za smutny widok! Na nagim gruncie wznosiło się dziesięć szałasów "gunyos", skleconych z kory, poukładanych jak dachówka; szałasy te z jednej zaledwie strony osłaniały nędznych swych mie szkańców. Odrażajšcy był widok tych istot wyniszczonych nędzš. Było tam ze trzydzieœci osób, mężczyzn, kobiet i dzieci,odzianych w skóry kangurów, podarte jak łachmany. Za zbliżeniem się wozu, najpierwzaczęli uciekać, lecz uspokoili się nieco i zatrzymali, gdy Ayrton wymówił kilka niezrozumiałych wyrazów w nieznanym jakimœ bełkocie. Wreszcie powrócili z niedowierzaniem i trwogš, jak zwierzęta, gdy im się podaje kawałek nęcšcego je mięsa. Dzicy mierzyli od pięciu stóp czterech cali, do pięciu stóp siedmiu cali wysokoœci; cerę mieli niezupełnie czarnš, ale koloru starej sadzy; włosy poskręcane, ręce długie, brzuch wystajšcy, ciało kosmate, licznemi usiane bliznami z powodu tatuowania i pewnych nacięć, praktykowanych przy obrzędach pogrzebowych. Twarze ich były odrażajšcej brzydoty; usta ogromne, nos spłaszczony przy policzkach, wydatne szczęki dolne, opatrzone rzędem białych zębów. Nigdy jeszcze może człowiek nie przedstawiał większego do zwierzšt podobieństwa. - Robert nie omylił się - powtórzył major -to sš małpy, nie czystej krwi, jeœli się komu spodoba - ale w każdym razie małpy! - Panie Mac Nabbs - rzekła lady Helena łagodnie - czyż chciałbyœ usprawiedliwić tych, którzy polowali na te nieszczęsne istoty, jak na dzikie zwierzęta? To sš ludzie! - Ludzie? - zawołał Mac-Nabbs. - Nie, co najwięcej sš to istoty poœrednie pomiędzy człowiekiem i orangutangiem, i ręczę że, gdybyœmy zmierzyli kšt ich twarzy, przekonalibyœmy się, że jest, tak ostry, jaku małp. Pod tym względem major miał słusznoœć zupełnš; kšt twarzowy krajowca australijskiego jest bardzo ostry, tak samojak orangutanga, i nachylenie jego wynosi od szeœćdziesięciu do szeœćdziesięciu dwu stopni. Dlatego też nie bez słusznoœci p. de Rienzi proponował, aby tych nieszczęœliwych zaliczyć do oddzielnej rasy,którš nazywał "pithecomorphes", to jest ludzie o małpich kształtach. Lecz lady Helena miała jeszcze więcej niż Mac Nabbs słusznoœci, bioršc za istoty obdarzone duszš krajowców, stojšcych na najniższym szczeblu ludzkoœci. Pomiędzy bydlęciem i Australijczykiem istnieje niezgłębiona przepaœć, dzielšca te dwa rodzaje stworzeń. Pascal słusznie powiedział, że człowiek nigdzie nie jest bydlęciem, ani też aniołem. Lady Helena i Maria Grant, jakby dla zadaniafałszu tej ostatniej częœci zdania wielkiegomyœliciela, wysiadły z wozu i, wycišgajšc pieszczotliwie rękę ku tym nędznym istotom, podawały im pożywienie, które dzicy z nadzwyczajnš chwytali żarłocznoœciš. Dzicy mogli tem bardziej wzišć lady Helenę za jedno ze swych bóstw,że według ich wyobrażeń religijnych biali ludzie sš to dawniejsi murzyni, wybieleni poœmierci. Największe współczucie w litoœciwych sercach dam europejskich, obudziły kobietydzikich. Z niczem porównać się nie da stanowisko kobiety australijskiej; macosza natura odmówiła jej nawet najmniejszego powabu; jest to niewolnica, porwana siłš brutalnš, która za cały podarunek œlubny otrzymuje od swego męża razy kijem zakrzywionym, zwanym "waddie". Odtšd, dotknięta przedwczesnš i zabijajšcš staroœciš, obarczona jest wszystkiemi najcięższemi trudami życia koczujšcego; prócz dzieci, owiniętych w sitowie, dŸwiga liczne przyrzšdy rybackie i myœliwskie, oraz znaczny zapas "Phormium tenax", z którego wyrabia sieci. Obowišzana jest dostarczać pożywienia dla rodziny; chwyta jaszczurki lub wdziera się aż na wierzchołki drzew dla schwytania węża; ršbie drzewo, przysposabia korę na szałasy. Jak bydlę pocišgowe, biedna ta istota nie zna nigdy spoczynku i zjada obrzydłe resztki, któremi pogardził jej mšż i pan zarazem. W tej chwili niektóre z tych kobiet, pozbawione oddawna już może wszelkiego pożywienia, usiłowały wabić ptactwo pokazywanem mu ziarnem. Całemi godzinamileżały one tak na ziemi spieczonej skwarem, nieporuszone, jakby martwe, czekajšc, czy jaki naiwny ptak nie wejdzie im sam w rękę. Na inne sidła przemysł ichzdobyć się nie umiał - i trzeba było chyba australijskiego drobiu, aby się dać w taki sposób złapać. Tymczasem dzicy, przynęceni dobrociš podróżnych, otoczyli ich wkrótce, i już teraz trzeba się było bronić przeciw ich rabusiowskim instynktom. Mówili jakiemœ narzeczem gwiżdzšcem, składajšcem się z uderzeń języka, podobniejszem do krzyku zwierzšt niż do mowy ludzkiej. Jednakże głos ich miewał często pieszczotliwe tony, przyjemnie w ucho wpadajšce; cišgle powtarzali wyraz: "noki, noki", a gesty ich wyraŸnie œwiadczyły, że to znaczy "daj, daj". Pan Olbinett dzielnie musiał bronić swoich zapasów żywnoœci. Wygłodniali biedacy spoglšdali strasznym wzrokiem na wóz, pokazujšc ostre zęby, nieraz już może zaprawione na kawałkach ciała ludzkiego. Większa częœć pokoleń australijskich nie jest zapewne ludożerczš w czasie pokoju; ale rzadko się zdarza, abydziki nie pozwolił sobie zjeœć pokonanego nieprzyjaciela. Na proœbę żony, lord Glenarvan polecił rozdać trochę żywnoœci. Dzicy, zrozumiawszy to, zaczęli oddawać się radoœci zdolnej wzruszyć serce najmniej czułe. Ryczeli, jak dzikie zwierzęta, gdy imstróż przynosi dziennš strawę - i nie dzielšc bynajmniej zdania majora, trudno było nie przyznać, że rasa ta bardziej, niż inne, zbliżała się do zwierzšt. Pan Olbinett, jako człowiek dobrze wychowany, sšdził, że wypada naprzód usłużyć kobietom; lecz biedne te istoty nie œmiały jeœć, póki mężowie ich się nie nasycš; ci zaœ rzucili się na suchary i mięso suszone, jakby na zdobycz. Na myœl, że jej ojciec pozostaje w niewoli u ludzi podobnie dzikich, Maria Grant zaczęła płakać. Wyobrażała sobie, co musiał wycierpieć człowiek taki jak HenrykGrant, będšc niewolnikiem tych pokoleń koczujšcych, wystawiony na nędzę, głód i obejœcie się jak najgorsze. John Mangles, nie spuszczajšcy jej z oka, odgadł myœli, napełniajšce jej serce, i uprzedzajšc jej chęcie, spytał dawnego kwatermistrza Britannji, czy uszedł z ršk takich, jak ci, dzikich krajowców. - Tak jest, kapitanie - odpowiedział Ayrton. - Wszystkie te pokolenia sš do siebie podobne. Tylko, że tu widzicie państwo małš gromadkę tej hołoty, gdy tymczasem na brzegach rzeki Darling przebywajš pokolenia bardzo liczne, będšce pod ny. Mac całaě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż×P}c*ŘÍSc*Ů Ŕ a*Úŕ*?c+€Ű9Q,+rozkazami wodzów, których władza jest bardzo groŸna i niebezpieczna. - Ale cóż robić może Europejczyk pomiędzy tymi dzikimi? - pytał dalej John. - To, co i ja robiłem - odrzekł Ayrton. - Poluje lub łowi ryby wraz z nimi, bierze udział w ich walkach i, jak to już powiedziałem, traktowany jest wedle usług, jakie oddaje. A jeœli jest człowiekiem zręcznym i odważnym, zajmuje ważne w pokoleniu stanowisko. - Ale zawsze jest niewolnikiem - rzekła Maria Grant. - I wcišż go pilnujš tak, że nigdy ani na krok sam się oddalić nie może. - A jednak tyœ zdołał uciec, Ayrtonie - rzucił major, wtršcajšc się do rozmowy. - Tak jest, panie Mac Nabbs, dzięki walce pokolenia, w którem przebywałem, z ludnoœciš sšsiedniš. Udało mi się, Bogu dzięki, i nie żałuję tego; ale gdyby mi przyszło jeszcze raz to uczynić, to wolałbym wiecznš niewolę, aniżeli męki i niepokój, jakie wycierpiałem, przebywajšc pustynię. Niech Bóg zachowa kapitana Granta od próbowania podobnego œrodka ocalenia. - Tak jest - odrzekł John - powinniœmy pragnšć, miss Marjo, aby ojciec pani był trzymany wœród pokolenia krajowców choćby tylko dlatego, że łatwiej możemy trafić na jego œlady, aniżeli gdyby błšdził po lasach tego lšdu. - Pan więc zawsze ma nadzieję? - spytało dziewczę. - Mam nadzieję, miss Marjo, że przy Bożej pomocy widzieć paniš będę kiedyœ szczęœliwš! Oczy dziewczęcia, zaszłe łzami, wymowniepodziękowały młodemu kapitanowi. W czasie tej rozmowy wszczšł się œród dzikich ruch niezwykły. Zaczęli ogromnie krzyczeć, biegać na wszystkie strony, chwytali za broń i zdawali się być czegoœ bardzo zagniewani. Glenarvan nie mógł pojšć, co to znaczy. Dopiero major, zwróciwszy się do Ayrtona, rzekł: - Ponieważ tak długo przebywałeœ pomiędzy Australijczykami, to i mowę ich zrozumiesz zapewne. - Być może - odpowiedział kwatermistrz - ale nie ręczę, bo u nich tyle narzeczy, ile pokoleń. Jednakże, o ile mi się zdaje, to ci dzicy chcš przez wdzięcznoœć pokazać Waszej Dostojnoœci, jak u nich walczš. Istotnie, taka była przyczyna owych ruchów. Krajowcy bez żadnego przygotowania poczęli się atakować nawzajem i to z tak dobrze udanš zawziętoœciš, że możnaby wzišć na serjo tęmałš wojnę. Lecz Australijczycy, jak się nato zgadzajš wszyscy podróżni, wybornie umiejš udawać; więc i w tym razie znakomity okazali talent. Narzędzia wojenne, służšce im do napadu iobrony, składały się z maczugi drewnianej,zdolnej strzaskać najtwardszš czaszkę, i znarzędzia, utworzonego przez umocowanie gumš w rozszczepionym kawałku drzewa ostrego krzemienia. Siekiera taka posiada rękojeœć długoœci dziesięciu stóp. Narzędzie to bardzo jest niebezpieczne w czasie wojny, a użyteczne podczas pokoju: służy ono do ucinania głów lub gałęzi, do ršbania drzew lub ciał ludzkich, stosownie do okolicznoœci. Wœród ogłuszajšcych krzyków, wszystkie te bronie zawzięcie poruszały się w dłoniach walczšcych; jedni padali, jakby zabici, inni wrzaskami głosili zwycięstwo. Kobiety, a szczególniej stare, jakby opętaneprzez ducha wojny, zagrzewały do walki, rzucały się na mniemane trupy i szarpały je, niby z zawziętoœciš doskonale udanš. LadyHelena wcišż się obawiała, aby ta zabawka nie zmieniła się naprawdę w bitwę. Dzieci także uczestniczyły w tej walce; chłopcy i dziewczęta z dzikš wœciekłoœciš wymierzali sobie razy. Cała ta komedja trwała już z dziesięć minut, gdy nagle walczšcy zatrzymali się, broń upadła im z ręki; głębokie nastało milczenie. Dzicy pozostali w ostatnich swoich postawach, jakby w żywych obrazach; możnaby mniemać, że skamienieli.Jaka była przyczyna tej zmiany i dlaczego ta nagła nieporuszona posšgowoœć? Podróżni rychło się o tem dowiedzieli. Ze szczytów wyniosłych drzew gumowych zerwało się wielkie stado papug kakadu; głoœnem szczebiotaniem napełniały one powietrze, a mienišcš się barwš pierza tworzyły jakby tęczę latajšcš. Ukazanie siętych ptaków było powodem przerwania walki, po której nastšpiło daleko pożyteczniejsze od niej polowanie. Jeden z krajowców pochwycił narzędzie dziwnego kształtu, na czerwono pomalowane; odłšczył się od swych towarzyszów cišgle nieruchomych i ruszył pomiędzy drzewa i krzewy, gdzie bujało stado kakadu. Czołgajšc się, nie sprawił najmniejszego szmeru, nie poruszył żadnego listka, nie tršcił nigdzie kamyka. Był to prawdziwy cień pełzajšcy. Dziki, zbliżywszy się na stosownš odległoœć, rzucił swe narzędzie w kierunkupoziomym na wysokoœci dwu stóp nad ziemiš. Broń przeleciała tak przestrzeń około czterdziestu stóp, potem nagle, nie dotykajšc ziemi, podniosła się pod kštem prostym na sto stóp w powietrze, œmiertelnie raniła około tuzina ptaków i, zakreœlajšc łuk, padła znowu u stóp myœliwca. Podróżni stali w osłupieniu, nie mogšc wierzyć oczom własnym. - Jest to "boomerang" - rzekł Ayrton. - Boomerang! - zawołał Paganel. - Australijski boomerang! I jak dziecię oglšda cacko, tak Paganel pobiegł podnieœć cudowne narzędzie, aby zobaczyć, co jest w niem we œrodku. Możnaby istotnie przypuszczać, że jakiœ mechanizm wewnętrzny, że jakaœ sprężyna zmieniła tak nagle kierunek lotu tego narzędzia. Bynajmniej. Boomerang jest to kawał twardego, zakrzywionego drzewa, długoœci od trzydziestu do czterdziestu cali, poœrodku szerokoœci blisko trzech cali,a z obu końców ostro zaciosany. Po stroniewewnętrznej posiada wklęsłoœć, dochodzšcš szeœciu linij, a strona wypukła tworzy dwa wšziutkie brzeżki. Budowa równie prosta, jak niezrozumiała. - Otóż to jest ów sławny boomerang! - rzekł Paganel, obejrzawszy uważnie dziwaczne narzędzie. - Kawałek drzewa i nic więcej. Dlaczego w pewnej chwili swegobiegu poziomego podnosi się wgórę i wraca do ręki, która go wyrzuciła? Uczeni i podróżni nie umieli nigdy objaœnić tego zjawiska. - Czy nie dzieje się tutaj to samo, co z obręczš, która, wyrzucona w pewien sposób, wraca na dawne swe miejsce? - zauważył John Mangles. - Lub może - dodał Glenarvan - wskutek cofania się takiego, jak cofajš się na bilardzie bile, uderzone w pewien sposób oznaczony. - Bynajmniej - odpowiedział Paganel - w obutych wypadkach jest punkt oparcia, sprawiajšcy reakcję: ziemia lub sukno na bilardzie. Lecz tu właœnie brak tego punktu oparcia; narzędzie nie dotyka się ziemi, a przecież wznosi się wgórę, do znacznej wysokoœci. - Jakże więc pan tłumaczy ten fakt, panie Paganel? - spytała lady Helena. - Wcale go nie tłumaczę, pani; sšdzę, że cała tajemnica leży w sposobie wyrzucenie boomeranga i w jego szczególnej budowie; rzucać w taki sposób, zdaje się, umiejš sami tylko Australijczycy. - W każdym razie jest to dosyć dowcipne... jak na małpy - dodała lady Helena, spoglšdajšc na majora, który potrzšsał głowš z niedowierzaniem. Czas jednak upływał na tych zabawkach; Glenarvan nie chciał dłużej opóŸniać swegopochodu na wschód. Prosił więc damy, aby powróciły do swoich miejsc na wozie, gdy jeden z dzikich nadbiegł w całym pędzie i głosem bardzo ożywionym wymówił kilka wyrazów. - Ach! - rzekł Ayrton - spostrzegli kazuary.- Jakto, czy będzie polowanie? - spytał Glenarvan. - Trzeba zobaczyć - zawołał Paganel - to musi być bardzo ciekawe! Może znowu boomerang będzie użyty. - Jak myœlisz, Ayrtonie? - To niedługo potrwa, milordzie - odpowiedział kwatermtstrz. Dzicy nie stracili ani minuty czasu. Rzadko im się zdarzała tak piękna gratka, jak ubicie kilku kazuarów; całe pokolenie ma zapewnionš na pewien czas żywnoœć. Dlatego też myœliwi rozwijajš całš swš zręcznoœć, aby dostać takš zdobycz. Lecz jakże bez strzelby ubijš, lub bez psów doœcignš stworzenie tak zwinne? To właœnie było najciekawsze w widowisku, które tak bardzo pragnšł widzieć Jakub Paganel. Emu albo kazuar bez hełmu, zwany przez krajowców "murekiem", staje się coraz rzadszy na płaszczyznach australijskich. Ptak ten wysokoœci półtrzeciej stopy, ma mięso białe, jak indyk. Na głowie posiada trzycalowy wyrostek koœciany, oczy ciemne, błyszczšce, dziób czarny, zgóry nadół zakrzywiony, nogi trójpalczaste, uzbrojone długiemi pazurami zgiętemi, skrzydła krótkie, nie służšce do lotu, choršgiewki piór zdaleka podobne do wiszšcych włosów, na szyi oraz na piersiach ciemniejsze. Nie lata on wprawdzie, ale w biegu przeœciga najbystrzejszego konia. Można go więc pochwycić tylko podstępem i to podstępem sprytnym. Na znak dany przez jednego z krajowców, dziesištek Australijczyków rozwinęło się, jak oddział tyraljerów. Było to na œlicznej płaszczyŸnie, gdzie indygo, rosnšce dziko, znaczyło cały grunt niebieskš barwš kwiatów. Podróżni zatrzymali się na polancelasku mimoz. Za zbliżeniem się dzikich, szeœć kazuarów zerwało się, poczęło uciekać i spoczęło dopiero o milę angielskš. Gdy wybrany z pokolenia myœliwy pewny był miejsca, w którem ptaki zapadły, dał znak towarzyszom, aby się zatrzymali. Ci położyli się na ziemi, a on tymczasem, wydobywszy ze swej sieci dwie skóry kazuara, zręcznie zeszyte, przyodział się w nie bardzo prędko, a podnoszšc prawš rękę ponad głowš i opuszczajšc jš, naœladował wybornie chód kazuara żerujšcego. Dziki kierował swe kroki ku stadu, jużto udajšc, że szuka ziarna, jużto wyrzucajšc nogami w powietrze piasek i otaczajšc się chmurš kurzawy. Wszystkie te manewry doskonale były wykonane. Naœladowanie postawy i chodu ptaka bardzo było naturalne. Myœliwy od czasu do czasu wydawał głos, podobny do głuchego krzškania, a tak zręcznie, że kazuary dozwoliły mu wejœć w œrodek stada; wówczas nagle zatoczył maczugš i na szeœć będšcych tam ptaków pięć padło dokoła niego. Polowanie powiodło się i skończyło. Wówczas Glenarvan ze swem towarzystwempożegnał dzikich, niebardzo, jak się zdawało, zasmuconych z rozstania. Może pomyœlny rezultat łowów kazał im na chwilę zapomnieć o głodzie, zaspokojonym przez białych goœci. Nie znali oni nawet wdzięcznoœci żołšdka, trwalszej podobno aniżeli wdzięcznoœć serca, przynajmniej u ludzi niewykształconych i u bydlšt. BšdŸ co bšdŸ jednak trudno było odmówić im pod pewnym względem zręcznoœci i inteligencji. - No, majorze - rzekła lady Helena - teraz przynajmniej zgodzisz się już zapewne, że Australijczycy nie sš małpami? - Czy dlatego, że tak dobrze naœladujš inne zwierzęta? - zapytał Mac Nabbs. - To właœnie utwierdza tylko moje przekonanie. - Żart, to jeszcze nie odpowiedŸ - odparła lady Helena. - Pragnę, majorze, abyœ zmienił swoje przekonanie. - A więc dobrze, albo raczej nie! Australijczycy nie sš małpami, lecz małpy sš Australijczykami. - Cóż znowu! - A wiesz, co murzyni utrzymujš o tej interesujšcej rasie orangutangów? - Nie wiem - odpowiedziała lady Helena. - Oto utrzymujš - odpowiedział major - że małpy to tacy sami, jak oni, ludzie czarni, tyko że złoœliwsi. "Ja wolę nie mówić, byle nie pracować", mawiał pewien murzyn, z zazdroœciš patrzšcy na to, że jego pan żywił dobrze orangutanga, nic nie robišcego. XLIII. HODOWCY BYDŁA MILJONERZY Przebywszy spokojnie noc pod 146°15' długoœci, podróżni puœcili się w dalszš drogę, 6-go stycznia, o siódmej godzinie z rana, idšc wcišż na wschód, a œlady ich kroków tworzyły wcišż linię œciœle prostš. Dwa razy trafiali na œlady hodowców bydła,dšżšcych na północ, i wówczas œlady ich pomieszałyby się z innemi i byłyby trudne do rozeznania, gdyby koń lorda Glenarvana nie zostawiał na gruncie odcisku podków z Black-point, tak łatwo dajšcego się rozeznać po dwu listkach koniczyny. Płaszczyznę miejscami przerzynały otoczone bukszpanowemi krzewami strumienie kręte, które woda czasowo tylko, a nie stale zapełniała. Wypływały one ze stoków "Buffalos Ranges", łańcuchaœrednich gór, których linja malownicza rysowała się na widnokręgu. Tam właœnie postanowiono obozować tego wieczora. Ayrton popędzał woły, zmęczonejuż pod koniec dnia trzydziesto-pięciomilowšpodróżš. Namiot rozbito pod wielkiemi drzewami i za nadejœciem nocy wieczerzanonaprędce; po trudach całodziennych każdy więcej myœlał o œnie, niż o jedzeniu. Paganel, na którego przypadał dyżur, nie kładł się wcale, lecz z karabinem na ramieniu pilnował obozu chodzšc wielkiemi krokami dla odpędzenia snu. Chociaż księżyc nie œwiecił, noc była prawie jasna od blasku konstelacyj australijskich. Uczony geograf czytał w tejwielkiej księdze firmamentu, zawsze otwartej i tak zajmujšcej dla każdego, kto w niej czytać potrafi. Głębokie milczenie przyrody uœpionej przerywał tylko odgłos kopyt końskich, Paganel utonšł tedy w dumaniach astronomicznych i więcej był zajęty sprawami nieba, aniżeli ziemi - gdy dŸwięk jakiœ, zdala dolatujšcy, zbudził go nagle i wyrwał z zaczarowanego koła marzeń. Nadstawił uważnie ucho i z wielkiem zdziwieniem zdało mu się, że słyszy tony fortepianu, że jakby głęboki dŸwięk kilku szybkich akordów wpada mu w ucho. - Fortepian w pustyni! - mówił sam do siebie Paganel. - O doprawdy! tegobym się nigdy nie spodziewał. Było to rzeczywiœcie bardzo zadziwiajšce, iPaganel wolał raczej wierzyć, że to jakiœ nieznany ptak australijski naœladuje tony Pleyelowskiego lub Erardowskiego i mentu, jak inne naœladujš głos idšcego zegara, lub szmer, dajšcy się słyszeć przy szlifowaniu. Lecz w tejże chwili rozległ się w powietrzugłos bardzo czysty i dŸwięczny - do fortepianisty przyłšczył się jeszcze œpiewak. Paganel słuchał z niedowierzaniem, jednakże po krótkiej chwili bardzo wyraŸnie dosłyszał pysznš arję z Don Juana: "Il mio tesoro tanto." Geograf pomyœlał sobie, że jakkolwiek dziwne sš ptaki australijskie i że choćby to były nawet najmuzykalniejsze w œwiecie papugi, to jednak wštpić należało, aby mogły œpiewać Mozarta. Potem wysłuchał do końca tego wzniosłegoutworu mistrza mistrzów. Trudno opisać, jakie wrażenie robiła ta słodka melodja, rozlegajšca się wœród ciszy pięknej nocy. Paganel przez długi czas stał w zachwyceniu niewymownem, aż głos umilkł i wszystko wróciło do dawnego milczenia. Gdy Wilson przyszedł na zmianę - zastał Paganela pogršżonego w głębokiej zadumie. Geograf nie zwierzył się z tego, co zaszło,majtkowi, postanowił jednak uwiadomić nazajutrz lorda Glenarvan o szczególniejszem zdarzeniu i wsunšł się pod namiot. Nazajutrz niespodziane szczekanie rozbudziło podróżnych. Glenarvan zerwał się pierwszy. Dwa pyszne "pointers" na wysokich nogach, cudowne okazy wyżłów rasy angielskiej, skakały na krawędzi lasku. Za zbliżeniem się podróżnych się cofnęły się pod drzewa, podwajajšc natarczywe szczekanie. - Jest więc stacja w tej pustyni - rzekł Glenarvan - sš i strzelcy widać, sšdzšc po psach myœliwskich. Paganel już miał zaczšć opowiadanie o tem,co mu się zeszłej nocy zdarzyło, gdy ukazali się dwaj młodzieńcy na przeœlicznych koniach czystej krwi, prawdziwych "hunters". Dwaj gentlemani w eleganckich kostjumach myœliwskich zatrzymali się na widok tylu osób, obozujšcych, jak cyganie. Zdawało się, że ciekawi sš, co ma znaczyć obecnoœćw tem miejscu ludzi uzbrojonych, gdy spostrzegli damy, wysiadajšce z wozu. Natychmiast zeskoczyli z koni i z odkrytemigłowami zbliżyli się do nieznajomych. Lord Glenarvan wyszedł na ich spotkanie i, jako obcy, wymienił swe nazwisko i tytuły.Młodzi ludzie ukłonili się, a starszy z nich rzekł: - Milordzie - prosimy te damy, pana i pańskich towarzyszów, abyœcie dla wypoczynku raczyli przyjšć goœcinę w naszym domku. - Panowie!... - mówił Glenarvan - z kimże mam zaszczyt... - Michał i Sandy Pettersonowie, właœcicielestacji Hottam. Jesteœcie już państwo na gruntach naszej posiadłoœci, odległej stšd zaledwie o ćwierć (angielskiej) mili. - Obawiam się, panowie, abyœmy nie nadużyli goœcinnoœci, tak uprzejmie nam ofiarowanej... - Milordzie, przyjmujšc nasze zaproszenie, zobowišżesz nieskończenie biednych wygnańców, szczęœliwych, że będš mogli czynić panu honory pustyni. Glenarvan skłonił głowš na znak zgody. - Panie - wtedy rzekł Paganel, zwracajšc się do Michała Pettersona - nie weŸmiesz mi za złe, gdy zapytam, czy to pan œpiewałwczoraj tę cudnš arję boskiego Mozarta? - Tak jest, panie - odpowiedział gentleman -a mój brat Sandy akompanjował mi na fortepianie. - Ach, panie - cišgnšł Paganel - racz przyjšć szczere powinszowanie od Mac całaě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żÜPžc+Ý0c+Ţ>„c+ßÂ,¸c+ŕz;î+Francuza, namiętnie uwielbiajšcego tę muzykę. Paganel podał rękę gentlemanowi, który jš uœcisnšł nader uprzejmie. Potem Michał Petterson wskazał na prawo drogę. Konie pozostawiono pod opiekš majtków i Ayrtona,a pieszo wœród wesołej rozmowy, prowadzeni przez dwóch młodzieńców, podróżni udali się do zabudowań Hottam. Była to przeœliczna osada, utrzymana, jak prawdziwy park angielski. Rozległe łški, otoczone szaremi barjerkami, rozcišgały się da leko. Na nich pasły się tysišce wołów i miljony baranów. Tej tłumnej gromady liczni pilnowali pasterze i liczniejsze jeszcze gromady psów. Z bekiemi rykiem zwierzšt mieszały się szczekania psów i klaskanie biczów pasterzy (stockwips). Od wschodu wzrok zatrzymywał się na lasku majollisów i drzew gumowych, ponad któremi na siedm tysięcy pięćset stóp wznosił się potężny szczyt góry Hottam. Wewszystkich kierunkach cišgnęły się długie aleje, wysadzone drzewami zielonemi, o liœciach nigdy nieopadajšcych. Tu i owdzie widniały gęste zaroœla "grass-trees", krzewów wysokoœci dziesięciu stóp, podobnych do palmy karłowatej, osłoniętych przykkryciem długich i wšskichliœci. Powietrze było przesycone zapachem laurów miętowych, z których bukiety białych kwiatów, pod tę porę będšcych w pełnym rozkwicie, wydzielały najdelikatniejsze wonie aromatyczne. Obok tych œlicznych drzew krajowych, rosły krzewy, przeszczepione z klimatów europejskich. Brzoskwinie, gruszki, jabłonie, figi, pomarańcze a nawet i dęby miłe na podróżnych czyniły wrażenie, podziwienie zaœ ich bardziej jeszcze budziły stada ptaszšt cudnej barwy, pierza, lœnišcego blaskiem złota i miękkoœciš aksamitu. Pomiędzy innemi pierwszy raz podróżni mogli podziwiać menurę, czyli tak zwanego lirygona, którego okazały ogon przedstawiakształt instrumentu Orfeusza. Uciekał on pomiędzy paprocie olbrzymie, a gdy ogonemuderzał o gałęzie, można się było dziwić prawie, że nie słychać ponętnych tonów, wjakich Amfion szukał natchnienia do odbudowania murów tebańskich. Paganel miał szczerš ochotę zagrać na tej lutni. Lord Glenarvan nie poprzestał na niemem podziwianiu uroczych cudów tej oazy, zaimprowizowanej wœród pustyni australijskiej. Słuchał on z zajęciem opowiadania młodych gentlemanów. W Anglii,wœród kół ucywilizowanych, œwieżo przybywajšcy byłby najprzód powiedział swemu gospodarzowi, skšd przybywa i dokšd dšży; lecz tu, przez delikatnoœć œciœle przestrzeganš, Michał i Sandy Pettersonowie uważali za właœciwsze dać się sami poznać podróżnym, ofiarujšc im goœcinnoœć u siebie. Opowiedzieli więc swš historję. Była to historja wszystkich młodych Anglików dobrze wychowanych i przemyœlnych, nie mniemajšcych, że majštek może zwalniać od pracy. Michał i Sandy Pettersonowie byli synami bankiera londyńskiego. Gdy mieli po lat dwadzieœcia, ojciec rzekł do nich: "Młodzieńcy, macie tuoto miljony. Udajcie się do odległych kolonijitam zacznijcie prowadzić jakie przedsiębiorstwo użyteczne; w pracy czerpcie naukę życia. Jeœli wam się powiedzie, tem lepiej. Jeœli się nie uda, mniejsza o to. Nie będziemy żałować miljonów, które z was zrobiš ludzi". Dwaj młodzi ludzie posłuchali. Obrali osadę Wiktorja w Australii i na niej zasiali banknoty ojcowskie. I nie mieli czego żałować. Po upływie trzech lat ich zakład handlowy był w pełnym rozwoju. W prowincjach Wiktorji, Nowej Walji Południowej i Australii Południowej liczš przeszło trzy tysišce stacyj; w jednych mieszkajš squatters, czyli hodowcy bydła, w innych settlers, głównie rolnictwem się trudnišcy. Przed przybyciem dwóch młodych Anglików, największy zakład tego rodzaju należał do pana Jamesona; zajmował sto kilometrów wybrzeża nad Paroo, jednš z rzek, wpadajšcych do Darlingu. W tej chwili stacja Hottam była najznaczniejszš pod względem rozległoœci iobrotów. Dwaj młodzieńcy byli hodowcami irolnikami zarazem. Bardzo umiejętnie, a co najważniejsza, bardzo energicznie kierowaliswemi zakładami. Jak widać, ta stacja była bardzo odległa od główniejszych miast i zasunięta w mało uczęszczanš pustynię Murray. Zajmowała ona przestrzeń pomiędzy 146°48' a 147° to jest obszar długoœci i szerokoœci pięciu milfrancuskich, pomiędzy łańcuchem Buffalos i górš Hottam. W dwu północnych kštach tego obszernego czworoboku wznosiły się: na lewo góra Aberdeen, a na prawo szczytyHigh-Barven. Wody tam było poddostatkiem w licznych strumieniach i rzeczkach, wpadajšcych do rzeki Oven, płynšcej w kierunku północnym do łożyska Murrayu. Zarówno udawała się tam hodowla bydła, jak i uprawa gruntu. Na dziesięciu tysišcach akrów (15.000 morgów) ziemi, doskonale podzielonej, mieszały się produkty krajowe i egzotyczne, a kilka miljonów zwierzšt tuczyło się na bujnych pastwiskach. Dlatego też produkty stacji Hottam zawsze były wysoko cenione na targach w Castlemaine i Melbourne. Gdy bracia Petterson kończyli swoje opowiadanie, mieszkanie ich ukazało się na końcu alei, wysadzonej kazaurynami. Był to przeœliczny domek z drzewa i cegły,otoczony klombami emerofilów. Kształtem przypominał wytwornš willę szwajcarskš, otoczonš dokoła werandš, obwieszonš chińskiemi lampami, jak starożytne impluvium. Przed oknami rozwijały się osłony różnokolorowe, jakby kwieciem zasłane, wabišce zalotnie oko. Na trawnikach i klombach wznosiły się kandelabry bronzowe z pięknemi latarniami. Za nadejœciem nocy cały ten park jaœniał białem œwiatłem gazowem, z małego gazometru, ukrytego wœród majolisów i paproci drzewiastych. Zresztš nie było widać nigdzie ani chat czeladzi, ani też stajen lub szop; nic, coby wykazywało zajęcia rolne. Wszystkie te budynki, prawdziwe miasteczko, złożone z dwudziestu przeszło chat i domków - leżały o ćwierć mili, w głębi niewielkiej doliny i z domem właœcicieli połšczone byłydrutami elektrycznemi dla natychmiastowej komunikacji. Dwór sam otoczony był laskiem drzew egzotycznych. Za alejš, kazurynami wysadzonš, żelazny, elegancki mostek, rzucony na strumieniu szemrzšcym, prowadził do parku. Na spotkanie podróżnych wyszedł marszałek dworu o minie poważnej; otwarły się drzwidomu w Hottam, a goœcie weszli do wspaniałych apartamentów, ukrytych pod tš osłonš cegieł i kwiatów. Oczom ich przedstawił się cały przepych życia artystycznego i magnackiego. Z przedpokoju, zawieszonego przyborami myœliwskiemi i sportowemi, wchodziło się do obszernego salonu o pięciu oknach. Tam stał fortepian, zarzucony nutami i dawniejszych i najœwieższych wydań; stalugi z malowidłami rozpoczętemi, postumenty z posšgami marmurowemi; na œcianach kilka obrazów pendzla mistrzów flamandzkiej szkoły; pod nogami dywany miękkie jak trawnik; kobierce, przedstawiajšce powabne sceny z mitologji,z pułapu zwieszał się duży œwiecznik staroœwiecki. Kosztowne fajansy, drogocenne puhary kunsztownej roboty, tysišce drobiazgów drogich i delikatnych, jakich nie można się było spodziewać znaleŸć w Australii, wszystkoto dowodziło poczucia piękna, jak równie dbałoœci o przyjemnoœć i wygodę. Co tylko mogło się podobać rozweselić nudę wygnania dobrowolnego, a zarazem przypominać nawyknienia europejskie, zgromadzone byłow tym czarownym salonie; każdy mógłby sšdzić, że się znajduje w jakim ksišżęcym pałacu we Francji lub Anglii. Pięć okien, przesłoniętych tkankš delikatnš,przepuszczało lekkie œwiatło, już i tak przyćmione półcieniami werandy. Lady Helena była prawdziwie zachwycona. Z tej strony domu widok rozcišgał się na obszernš dolinę, cišgnšcš się aż do podnóżagór wschodnich. Łški, przeplatane laskami, obszerne tu i owdzie polanki, gromady pagórków wdzięcznie zaokršglonych, wypukłoœci gruntu nierównego utworzyły obraz przewyższajšcy wszelkie opisy. Okolicy tej nie można było porównać z żadnš innš w œwiecie, nawet z owš sławnš Rajskš Dolinš, u granic Norwegji leżšcš. Rozległa ta panorama, mienišca się warstwami cienia i œwiatła, co chwila zmieniała swe widoki, stosownie do kapryœnych odbłysków słońca. WyobraŸnia najbujniejsza nawet nicby nadto wymyœlić nie zdołała, a zachwycajšcy ten widok zadowalniał wszystkie pragnienia wzroku. Na rozkaz młodszego Pettersona, marszałek dworu zastawił wytworne dla podróżnych œniadanie w cišgu niespełna kwadransa. Wina i potrawy były wyborne, abardziej jeszcze ożywiała tę ucztę radoœć młodych hodowców z tego, że mogli pod swym dachem takš komuœ ofiarować goœcinnoœć. W krótkich wyrazach opowiedziano im cel wyprawy; młodzieńcy żywo się zainteresowali poszukiwaniami Glenarvana, a dzieciom kapitana Granta jak najlepsze rokowali nadzieje. - Henryk Grant - rzekł Michał - wpadł zapewne w ręce krajowców, skoro dotšd nigdzie nie ukazał się w osadach nadbrzeżnych. Znał on dokładnie położenie miejsca, jak tego dokument dowodzi, i chyba zaraz na samym wstępie dostał się do niewoli dzikich, jeœli dotychczas nie mógł przebić się do której z kolonij angielskich. - Tak właœnie stało się Ayrtonem, kwatermistrzem z jego okrętu - zauważył John Mangles. - A wy, panowie - pytała lady Helena - czy nigdy nie słyszeliœcie o rozbiciu się okrętu Britannia? - Nigdy, pani - odpowiedział Michał. - A co pan sšdzi o traktowaniu kapitana Granta przez Australijczyków? - Australijczycy nie sš okrutni - odrzekł młody kolonista - i miss Grant pod tym względem może być zupełnie spokojna. Bywajš częste przykłady łagodnoœci ich charakteru, a ilu tylko Europejczyków żyło pomiędzy nimi, żaden nigdy nie uskarżał się, aby Ÿle się z nim obchodzili. - King naprzykład - wtršcił Paganel - jedyny człowiek, który pozostał przy życiuz całej wyprawy Burkego. - Nietylko ten œmiały poszukiwacz - dodał Sandy - ale również pewien żołnierz angielski nazwiskiem Buckley, który, umknšwszy w 1803 r. na wybrzeża Port-Philippe, przyjęty był przez dzikich i żył z nimi przez lat przeszło trzydzieœci. - Od tego czasu - rzekł Michał Petterson - jeden z ostatnich numerów dziennika Australasian donosi znów, że niejaki Morrillpowrócił do swych rodaków po szesnastu latach niewoli. Z kapitanem musi być to samo właœnie, bo i Morrill, po rozbiciu się okrętu Peruvienne w 1846 r., wzięty do niewoli przez dzikich, uprowadzony był w głšb kraju. Tak więc sšdzę, że nie wypada tracić nadziei. Słowa te nadzwyczajnš sprawiły radoœć, tem więcej, że potwierdzały objaœnienia, jakie już w tym względzie dali Ayrton i Paganel. Gdy kobiety wstały od stołu, zaczęto mówić o zbrodniarzach zbiegłych. Młodzi koloniœci wiedzieli już o wypadkach na moœcie Camden, lecz nie obawiali się bynajmniej odwiedzin zbiegłych przestępców. Nie œmieliby oni napadać na osadę, majšcš przeszło stu ludzi; nie przypuszczano zresztš, aby się mogli zaawanturować aż w pustynie Murrayu, gdzie nie było co robić, a tem bardziej do osad Nowej Walji, gdzie wszystkie drogi bardzo były strzeżone. Takie też właœnie było zdanie Ayrtona. Na proœbę uprzejmych gospodarzy, lord Glenarvan dzień cały przepędził na stacji Hottam. Te dwanaœcie godzin opóŸnienia były zarazem godzinami odpoczynku, tak dla ludzi jak i dla zwierzšt, które wszelkš znalazły wygodę w dobrze zaopatrzonych stajniach osady. Uzyskawszy przyzwolenie swych goœci, dwaj młodzieńcy ułożyli program, według którego miano dzień przepędzić; całe towarzystwo chętnie się nań zgodziło. W samo południe siedm pięknych rumaków niecierpliwie tratowało ziemię u bram domu, a elegancki powozik, w cztery zaprzężony konie i kierowany rękš zręcznego woŸnicy, przygotowany był dla dam. Mężczyznom podano wybornš broń myœliwskš, a dojeżdżacze na koniach pilnowali psów, wesoło skaczšcych i szczekajšcych wœród zaroœli. Przez cztery godziny towarzystwo przebiegało drogi i aleje tego parku, rozległego jak niewielkie jakie państewko dawniejszej Rzeszy Niemieckiej; pomieœciłyby się w nim takie Reuss-Schleitz, lub Saxen-Coburg-Gotha. A chociaż było tu mniej ludzi, zato o wiele więcej baranów. Zwierzyny był też dostatek wielki, często więc rozlegały się strzały, niepokojšce cichych mieszkańców tych płaszczyzn i lasów. Młody Robert, jadšcy obok majora Mac Nabbsa, cudów dokazywał. Œmiały ten chłopiec, pomimo przestróg i zaleceń swej siostry, zawsze był na czele i pierwszy do strzału. John Mangles uspokajał Marię zapewnieniem, iż czuwa nad nim. W tej wycieczce myœliwskiej zabito kilka zwierzšt właœciwych temu tylko krajowi, aktóre Paganel aż dotšd znał zaledwie z nazwiska - pomiędzy innemi: wombata i bandicoota. Wombat jest to roœlinożerne zwierzę, ryjšce ziemię nakształt borsuka; jest ono wielkoœci barana, a mięso ma wybornego smaku. Bandicoot należy do workowatych; przypomina lisa europejskiego, którego mógłby jednak nauczyć, jak się kurniki rabuje. Zwierzę to doœć odrażajšcej powierzchownoœci, długoœci półtorej stopy,padło pod strzałem Paganela, który przez miłoœć własnš myœliwca uznał je bardzo pięknem i œlicznem nazywał zwierzštkiem. Robert, oprócz wielu innych sztuk dużych, zabił "dasyure viverrin", gatunek małego lisa, którego futerko czarne, biało kropkowane, warte jest skórki kuny. Lecz najbardziej ze wszystkiego zajmujšce było polowanie na kangury. Około czwartej godziny psy ruszyły stado tych ciekawych zwierzšt; młode pokryły się zaraz do worków swych matek a całe stado poczęłouciekać. Najbardziej zadziwiajš skoki tego zwierzęcia, majšcego tylne nogi dwa razy dłuższe od przednich; w skakaniu długi ogon dopomaga mu jak sprężyna. Na czele postępował stary samiec, wysokoœci pięciu stóp, wspaniały okaz "Macropus giganteus", "starzec", jak go nazywajš karczownicy. Gonitwa bez przerwy cišgnęła się na przestrzeni czterech do pięciu mil angielskich. Kangury były niestrudzone a psy, nie bez słusznoœci obawiajšce się ich silnej łapy, uzbrojonej ostrym pazurem, niebardzo się ochoczo do nich zbliżały. Lecznareszcie zmęczone stado przystanęło, a stary samiec oparł się o pień drzewa w postawie obronnej. Jeden z psów w zapędzie rzucił się na niego, lecz w chwilę potem wyrzucony silnie w powietrze, upadłna ziemię z brzuchem rozdartym. Cała psiarnia z pewnoœciš nie dałaby rady tym zwierzętom, dlatego też dopiero kule myœliwych mogły zwalić z nóg olbrzyma. W tej chwili Robert o mało co nie padł ofiarš swej nieroztropnoœci. Podszedł tak blisko do kangura, że ten rzucił się na niego. Robert upadł, Maria krzyknęła, a potem odrętwiała z przerażenia, nic nie widzšc i nie słyszšc, wycišgnęła ręce ku bratu. Nikt nie œmiał strzelać do zwierzęcia, bo mógłby trafić i chłopca zarazem. Lecz John Mangles z otwartym nożem myœliwskim rzucił się nagle na kangura i, nie zważajšc na grożšce sobie niebezpieczeństwo, ugodził zwierzę w samo serce. Robert zerwał się z ziemi bez szkody, a w chwilę potem był już w objęciach swej siostry. - Dziękuję, panie John! - dziękuję - rzekła Maria Grant, podajšc rękę młodemu kapitanowi. - Wzišłem go na mojš odpowiedzialnoœć - odrzekł John Mangles, chwytajšc drżšcš dłoń dziewczęcia. Na tym wypadku zakończyło się polowanie. Stado kangurów rozbiegło się po stracie swego przewodnika, którego przeniesiono do pałacu. Była wtedy szósta godzina wieczorem. Myœliwych czekał obiad wspaniały, na którym najważniejszš rolę odgrywała zupa z ogona kangura, na sposób krajowy przygotowana. Po lodach i sorbetach, biesiadnicy przeszli do salonu. Wieczór poœwięcono muzyce. Lady Helena, jako wyborna pianistka, nie drożyła się ze swym talentem. Bracia Pettersonowie z poprawnym smakiem œpiewali różne wyjštki z ostatnich utworówGounoda, Masseneta, Felicjana Dawida, a nawet Ryszarda Wagnera. O jedenastej podano herbatę, przysposobionš z tš angielskš wytwornoœciš, jakiej żaden inny naród nie posiada. Paganel prosił, aby mu pozwolono skosztować herbaty australijskiej - przyniesiono mu więc płyn czarny, jak atrament; była to kwarta wody, w której gotowano pół funta herbaty przez cztery godziny. Paganel krzywił się, pijšc, ale mówił, że wyborny to napój. O północy odprowadzono goœci do chłodnych i wygodnych pokoi, gdzie w miłych snach znaleŸli dalszy cišg przyjemnoœci dnia tego. Nazajutrz o œwicie pożegnali obu młodych hodowców bydła, dziękujšc im serdecznie za tyle doznanej uprzejmoœci; ci ze swej nie od Mac całaě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żáPÖ +â&&c,€ăLc,äËc,ĺß-c,ćî;„,strony uroczyœcie przyrzekali odwiedzić lorda Glenarvana w jego zamku Malcolm, zapierwszš w Europie bytnoœciš. Poczem wóz puœcił się w drogę, objechał podnóże góry Hottam i wkrótce pałacyk osadników zginšłpodróżnym z oczu, jak przelotne widzenie. Jeszcze przez pięć mil (angielskich) konie ich stšpały po ziemi, należšcej do stacji, i dopiero o dziewištej godzinie przebyli ostatnie ogrodzenie i wjechali na nieznane prawie przestrzenie prowincji Wiktorja. XLIV. ALPY AUSTRALIJSKIE Od strony południowo-wschodniej ogromna zapora przecinała drogę. Był to łańcuch Alp Australijskich, jakby rozległa fortyfikacja, której nierówne bastjony cišgnš się na przestrzeni tysišca pięciuset mil angielskich i wstrzymujš obłoki na wysokoœci czterech tysięcy stóp. Z zachmurzonego nieba mało spływało na ziemię ciepła, przedzierajšcego się przez gęstš tkaninę mgły. Temperatura była więcznoœna, ale podróż bardzo trudna po gruncie coraz nierówniejszym.Tu i owdzie sterczały pagórki, porosłe zielonemi drzewkami gumowemi. Dalej wzgórza już bardziej wyniosłe tworzyły pierwsze wielkich Alp szczeble. Trzeba było jechać cišgle pod górę. Znać to już było po wysiłku wołów, których jarzma skrzypiałypod oporem ciężkiego wozu; woły sapały mocno i ciężko oddychały, a naprężone muskuły na ich nogach zdawały się pękać. Osie u wozu jęczały za każdem silniejszem stuknięciem, nieuniknionem pomimo całej zręcznoœci Ayrtona. Damy doœć wesoło, a przynajmniej cierpliwie, znosiły swe położenie. John Mangles z dwoma majtkami jechał o jakie sto kroków naprzód, torujšc drogę i wyszukujšc najłatwiejszych do przebycia miejsc, bo wóz cišgle prawie przesuwać sięmusiał pomiędzy zdradliwemi skałami. Byłato jakby żegluga po kołyszšcych się gruntach. Trudne to było a często i niebezpieczne. Nieraz Wilson siekierš musiał torować przejœcie przez gęste zaroœla. Gliniasty i wilgotny grunt usuwał się z pod nóg. Drogę przedłużały liczne zakręty i kołowania, jakie musiano robić z powodu często napotykanych wysokich skał, głębokich wšwozów lub ukrytych trzęsawisk. To też dobrze, iż do wieczora zdołano posunšć sięchoć o pół stopnia naprzód. Rozłożono się obozem u podnóża Alp przy strumieniu Cobongra, na skrawku niewielkiej płaszczyzny, pokrytej krzakami, sięgajšcemi czterech stóp wysokoœci, któremile rozweselały oko jasno-różowš barwš swych liœci. - Trudne będziemy mieli przejœcie - rzekł Glenarvan, spoglšdajšc na łańcuch gór, których profil ginšł już w ciemnoœci wieczornej. - Alpy, oto nazwa, dajšca niemało do myœlenia. - Trzeba im dać radę - odpowiedział Paganel. - Nie wyobrażaj sobie, kochany milordzie, że mamy przebyć całš Swajcarję. Australia ma swoje Grampiany, Pireneje, Alpy, góry Błękitne, jak Europa i Ameryka, ale to wszystko w minjaturze. To dowodzi tylko, że wyobraŸnia geografów nie jest zbyt płodna, lub że język ich bardzo ubogi w nazwy. - A więc te Alpy Australijskie? - pytała ladyHelena. - Sš to góry kieszonkowe - odrzekł Paganel.- Ani będziemy wiedzieli, kiedy je przejdziemy. - Mów tylko o sobie! - odezwał się major. -Pomiędzy nami jeden jest tylko człowiek tak roztargniony, że może przejœć łańcuchgór, nie wiedzšc prawie o tem. - Roztargniony! - zawołał Paganel - ależ niejestem już roztargniony. Owołuję się do œwiadectwa pań. Od chwili wstšpienia na lšdstały, czyż nie dotrzymałem obietnicy? Czyż choć raz byłem roztargniony? Czyż choć jednš popełniłem niedorzecznoœć? - Ani jednej, panie Paganel - rzekła Maria Grant. - Jesteœ teraz najdoskonalszym z ludzi. - Zanadto doskonałym! - dodała z uœmiechem lady Helena. Z twojemi roztargnieniami było ci bardzo do twarzy. - A więc - rzekł Paganel - skoro już nie mam żadnej wady, to będę człowiekiem, jak wszyscy inni ludzie. Spodziewam się zatem, że lada chwila zbroję znowu coœ takiego, z czego się naœmiejecie dowoli. Inaczej zdawałoby mi się, że mi czegoœ brakuje. Nazajutrz, to jest 9-go stycznia, pomimo najuroczystszych zapewnień geografa, orszak podróżny nie bez wielkiej trudnoœci rozpoczšł przejœcie Alp. Trzeba było iœć naoœlep i brnšć coraz dalej w ciasne i głębokie wšwozy, które wkońcu mogły doprowadzić do miejsca niemożliwego do przebycia. Ayrton w niemałym już był kłopocie, gdy na szczęœcie, po godzinnym przeszło, utrudniajšcym pochodzie, na jednej ze œcieżek górskich ukazała się licha oberża. - Doprawdy - zawołał Paganel - wštpię, abywłaœciciel tej karczmy robił majštek w podobnem miejscu! Naco się tu ona przydaćmoże? - Nato, aby nam dać objaœnienia o drodze - odpowiedział Glenarvan. - WejdŸmy! Glenarvan w towarzystwie Ayrtona wszedł do oberży. Gospodarz w Bush-Inn (taka nazwa widniała na szyldzie) - był to człowiek ordynarny, z twarzš odrażajšcš, dowodzšcš, że lubił gin, brandy i whisky, aw karczmie swojej zwykł był widywać samych tylko wędrownych hodowców bydła lub ludzi dozorujšcych stada. Cierpko odpowiadał na zapytania, ale odpowiedzi jego wskazały dostatecznie Ayrtonowi kierunek drogi. Glenarvan kilku koronami26 wynagrodził oberżyœcie przysługę i miał wyjœć z oberży, gdy nagleuwagę jego zwrócił afisz, przylepiony na murze. Było to obwieszczenie policji kolonjalnej o wyłamaniu się i ucieczce złoczyńców z Perth, zapewniajšce sto funtów szterlingówwynagrodzenia temu, ktoby ujšł i wydał dowódcę ich Ben Joyce'a. - Prawdziwie - rzekł Glenarvan do kwatermistrza - wartoby powiesić tego nędznika. - A lepiej jeszcze schwytać go! - odpowiedział Ayrton - sto funtów, to sumkaznakomita! Nie dałbym tyle za niego. - Co zaœ do oberżysty - odparł Glenarvan - nie ufałbym mu nawet pomimo tego afisza. - Ani ja - dorzucił Ayrton. Glenarvan z kwatermistrzem powrócili do wozu. Skierowano się ku punktowi, w którym kończy się droga do Lucknow. Wiło się tam wšskie przejœcie, przecinajšce ukoœnie łańcuch górski. Zaczęto się niem wdzierać wyżej. Wejœcie było bardzo przykre. Nieraz musiały panie opuszcza wóz, a mężczyŸni zsiadać z koni; trzeba było rękami obracaćciężkie koła i popychać wóz naprzód - zatrzymywać się doœć często na spadkach niebezpiecznych, wyprzęgać woły, podkładać coœ pod koła wozu, grożšcego stoczeniem się na dół - i nieraz Ayrton musiał używać pomocy koni, już i tak ledwie wlokšcych nogi z utrudzenia. Czy to wskutek tego trudu cišgłego, czy też z innej przyczyny, doœć, że tego dnia padł jeden z koni; ale to tak nagle, że nikt się tego nie mógł spodziewać. Był to koń Mulradyego. Ayrton obejrzał zwierzę, rozcišgnięte na ziemi, i zdawał się nie pojmować przyczynynagłej jego œmierci. - Musiało w sobie coœ zerwać to biedne stworzenie - rzekł Glenarvan. - Zapewne - odpowiedział Ayrton. - WeŸ mego konia, Mulrady - odrzekł lord -ja sišdę na wozie, przy żonie. Mulrady spełnił polecenie. Konia padłego zostawiono krukom na pastwę i dalej pracowano nad wdzieraniem się na górę. Łańcuch Alp Australijskich nie jest szeroki, podstawa jego zajmuje wszerz przestrzeń zaledwie oœmiu mil angielskich. Jeżeli więc przejœcie, jakie obrał Ayrton, prowadziło do wschodniego stoku, to we dwie doby można się było spodziewać przebycia tej wysokiej zapory. A daiej, do samego już morza, droga będzie łatwa i bez żadnych przeszkód. Dnia 10-go podróżni dosięgnęli najwyższego punktu przejœcia, wzniesionego blisko na dwa tysišce stóp. Znajdowali się na otwartej płaszczyŸnie, skšd wzrok sięgał bardzo daleko. Na północ migotały spokojne wody jeziora Omeo, upstrzone mnóstwem wodnego ptactwa, a poza niemi rozległe płaszczyzny Murrayu. Na południeroztaczały się zieleniejšce łany Gippslandu z gruntami, obfitujšcemi w złoto, i wysokiemi lasami i z całš powierzchownoœciš kraju dziewiczego. Tam natura była jeszcze paniš swych płodów, biegu swych wód, wielkich drzew, nietkniętych dotšd siekierš: a niewielka liczba hodowców bydła, jaka się tam dotšd pojawiła, walczyć z niš nie miała odwagi. Zdawało się, że ten łańcuch Alp rozdzielał dwa różne kraje, z których jeden dotšd zachował całš swš dzikoœć pierwotnš. Właœnie zachodziło słońce, a ostatnie jegopromienie, przedzierajšce się przez czerwone obłoki, ożywiały tło okręgu Murray. Przeciwnie Gippsland, ukryty poza osłonš gór, ginšł w mroku i możnaby powiedzieć, że noc przedwczesna zanurzała w cieniu cały ten pas zaalpejski.Podróżni, stojšc pomiędzy temi dwoma krajami, tak od siebie oddzielonemi, żywo odczuwali tę sprzecznoœć i dziwne wzruszenie ogarnęło ich serca, na widok tej ziemi prawie nieznanej, którš przebywać mieli aż do samych granic prowincji Wiktorji. Przenocowano na miejscu, a nazajutrz zaczęto schodzić ze zbocza. Nadzwyczaj gwałtowny grad spotkał podróżnych, tak, że aż musieli szukać schronienia pod skałami. Nie były to zwykłe ziarnka gradu,ale całe kawały lodu, wielkie jak dłoń, spadajšce z chmur, burzš ładownych. Z procy wyrzucone, nie padałyby z większš gwałtownoœciš. Wóz uległ przedziurawieniuw kilku miejscach, a zapewne nie każdy dach wytrzymałby ciężar tych lodów, tak gwałtownie padajšcych, że niektóre więzływ pniach drzew. Trzeba było czekać przejœcia nawałnicy, aby nie być przez niš ukamienowanym. Trwało to blisko godzinę, poczem podróżni weszli znowu na skały spadziste, œliskie jeszcze od resztek topniejšcego gradu. Pod wieczór, wóz podziurawiony, chwiejšcysię, ale mocno jeszcze stojšcy na kołach, spuszczał się z ostatnich pochyłoœci Alp, posuwajšc się wœród pojedyńczo rosnšcychjodeł, Przejœcie prowadziło na płaszczyzny Gippslandu. Przebyto więc szczęœliwie Alpy i zabrano się, jak zwykle, do rozbicia namiotów na nocny wypoczynek.Dnia 12-go o œwicie, z zapasem nowych sił izapału, puszczono się w dalszš drogę. Wszystkim pilno już było stanšć co najrychlej u celu, to jest dojœć do tego punktu na oceanie Spokojnym, w którym nastšpiło rozbicie się okrętu Britannia. Tamtylko można się było spodziewać trafienia na œlady pewniejsze rozbitków; dlatego też Ayrton nalegał na lorda Glenarvana, aby wyprawił do Duncana rozkaz udania się ku wybrzeżu, celem zgromadzenia pod rękš wszystkich œrodków do dalszych poszukiwań. Według jego zdania, wypadało korzystać z drogi, prowadzšcej z Lucknow do Melbourne, gdyż póŸniej trudno będzie znaleŸć bezpoœredniš komunikację ze stolicš. Zdawało się, że wypada słuchać rady kwatermistrza. Paganel zgadzał się na niš w zupełnoœci; podzielał on także przekonanie, że obecnoœć jachtu bardzo w podobnych okolicznoœciach może być pożyteczna i że jeżeli nie skorzysta się z drogi z Lucknow, potem nie będzie można znaleŸć sposobnoœci przesłania pisma de Melbourne. Glenarvan był niezdecydowany i już może byłby wysłał rozkazy, które Ayrton usilniezalecał, gdyby major nie sprzeciwiał się temu uporczywie. Dowodził on, że wyprawie koniecznie była potrzebna obecnoœć Ayrtona; że za zbliżeniem się do wybrzeży kraj będzie mu lepiej znany; że gdyby wypadkiem trafiono na œlady kapitanaGranta, to kwatermistrz lepiej, niż ktokolwiek inny, potrafi z nich skorzystać; że nareszcie on tylko jeden może wskazać miejsce rozbicia się Britanji. Mac Nabbs nalegał przeto, aby jechać dalej, nie zmieniajšc pierwotnego programu.John Mangles był tego samego zdania i silnie popierał majora. Młody kapitan zrobił nawet uwagę, że rozkazy Jego Dostojnoœci łatwiej dojdš do Duncana, gdy będš wyprawione z zatoki Twofold, aniżeli przez posłańca, zmuszonego przebiec dwunastomilowš przestrzeń całkiem dzikiego kraju. Zdania ich przeważały. Postanowiono zatemnic nie przedsiębrać aż za przybyciem do zatoki Twofold. Major obserwował Ayrtona,który mu się wydawał dosyć niezadowolony.Major jednak nie wspomniał o tem nikomu i, jak było jego zwyczajem, spostrzeżenia swe zachował dla siebie. Płaszczyzny, cišgnšce się u stóp Alp Australijskich, były równe lekko ku wschodowi pochylone. Jednostajnoœć położenia przerywały tylko gdzie niegdzie porozrzucane kępy mimoz, eukaliptusów i rozmaitych drzew gumowych. Grunt najeżony był wszędzie krzewem, "Gastrolabium grandiflorum", o kwiatach œwietnej barwy. Drogę często przerzynały strumyki niewielkie, zaroœnięte sitowiem. Przebywano je najczęœciej w bród. Za zbliżeniem się podróżnych zrywały się i odlatywały stada dropiów i kazuarów. Przez krzaki przeskakiwały kangury, jak figurki elastyczne. Lecz nikomu przez myœl nie przeszło polować, tem więcej, że koniepadały już prawie z utrudzenia. Powietrze też było duszne wskutek wielkiego upału, atmosfera przesycona elektrycznoœciš. Ludzie i zwierzęta ulegali jej wpływowi, posuwali się przeto cišgle naprzód, nie zajmujšc się czem innem. Tylko głos Ayrtona, wołajšcego na strudzone woły, przerywał niekiedy milczenie. Od południa do godziny dru giej przebyto bardzo ciekawy las paproci, który obudziłby zapewne podziw ludzi mniej, niż nasi podróżni, strudzonych. Roœliny te w pełnym rozwoju miały do trzydziestu prawie stóp wysokoœci. Konie i jeŸdŸcy swobodnie przesuwali się pod ich zwisłemi gałęziami, a często ostroga zabrzęczała, uderzywszy o ich drzewnš gałšzkę. Pod tym nieruchomym parasolem panował przyjemny chłód, na który nikt się nie użalał. Tylko Paganel, zawsze objawiajšcy nazewnštrz swe uczucia, wyrażał swe zadowolenie tak głoœno, że zrywały się stada papug i kakadu, z wrzaskiem ogłuszajšcym. Geograf wcišż wydawał okrzyki podziwieniai radoœci, gdy nagle towarzysze jego spostrzegli, że zachwiał się na koniu i spadł ciężko na ziemię. Czy to było omdlenie, czy gorzej może - osłabienie, spowodowane zbyt wysokš temperaturš? Wszyscy pobiegli do niego. - Paganelu! Paganelu! Co ci jest? - wołał lord Glenarvan. - To znaczy, że nie mam już konia - odpowiedział Paganel, wydobywajšc nogi zestrzemion. - Jakto! Twój koń? - Zdechł, piorunem rażony! Tak samo, jak koń Mulradyego. Glenarvan, John Mangles i Wilson obejrzeli konia. Paganel miał słusznoœć - koń jego nie żył. - To coœ szczególnego - rzekł John Mangles. - Prawdziwie, że coœ szczególnego - mruknšł major. Glenarvana mocno dotknšł ten nowy wypadek. Trudno było myœleć o znalezieniu innych koni w tej pustyni, a jeœli epidemja jakaœ dotyka tu konie, to wkońcu trudno będzie dalej odbywać podróż. Do wieczora bardziej jeszcze utwierdziło się przekonanie o jakiejœ epidemji; trzeci koń padł pod Wilsonem, a co gorsza padł także jeden z wołów, do wozu zaprzęgniętych. Pozostały tylko trzy woły icztery konie. Położenie stawało się coraz trudniejsze. JeŸdŸcy, pozbawieni koni, musieli zdecydować się na podróż pieszš. Niejeden hodowca bydła tak samo przebywał tę pustynię. Ale jeœli przyjdzie wóz opuœcić, cóż wtedy stanie się z damami? Czyż będš mogły przejœć sto dwadzieœcia mil, dzielšcych je od zatoki Twofold? John Mangles i Glenarvan bacznie obejrzeli konie, pozostałe przy życiu; możeby się dało zapobiec nowym wypadkom. Lecz po najœciœlejszem zbadaniu nie dostrzegli żadnych objawów choroby, ani oznak słaboœci. Konie te były zupełnie zdrowe i zrzadkš wytrwałoœciš znosiły trudy podróży. Glenarvan miał nadzieję, że żaden już nie padnie ofiarš tej dziwnej epidemji. Takie też było zdanie Ayrtona, przyznajšcego się do zupełnej nieœwiadomoœci przyczyn tej nagłej œmiercizwierzšt. Jechano dalej. Idšcy pieszo przysiadywali się na wóz w razie mocnego utrudzenia. Przez cały dzień ujechano zaledwie dziesięć mil. Wieczorem dano znak do wypoczynku - urzšdzono obóz i noc przeszła spokojnie pod rozległš kępš paproci olbrzymich, pomiędzy któremi przelatywały ogromne nietoperze, zwane właœciwie lisami latajšcemi. Następny dzień, 13-sty stycznia, przeszedłszczęœliwie; nie powtórzyły się wypadki wczorajsze. Sanitarny stan wyprawy był zupełnie zadowalajšcy. Konie i woły wesołospełniały swe obowišzki. Salon lady Heleny ożywił się bardzo z powodu coraz większego napływu wizytujšcych. Pan Olbinett był niestrudzony w rozdawaniu chłodzšcych napojów, tak potrzebnych przyupale trzydziestostopniowym. Poszła cała półbeczka szkockiego piwa (scotch-ale); zgodzono się, że wyrabiajšcy je Barclay et Comp. jest największym człowiekiem w całej Wielkiej Brytanii, większym nawet od Wellingtona, który nigdynie wyrabiał tak dobrego piwa. Może być, że w tem zdaniu i miłoœć własna Szkotów c całaě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żçPxc,čČ,é×c-€ęŢ6c-ë-ˇ c-ěË:”!-pewnš odgrywała rolę. Paganel pił dużo, a więcej jeszcze rozprawiał o tem i owem, i o wszystkiem. Zdawało się, że dzień, tak dobrze zaczęty,równie dobrze zakończyć się powinien. Ujechano tęgich piętnaœcie mil po czerwonawym gruncie górzystym. Wszystkopozwalało przypuszczać, że tegoż samego wieczora orszak podróży obozować będzie nad brzegami Snowy, wielkiej rzeki, wpadajšcej do oceanu Spokojnego w południowej częœci prowincji Wiktorji. Wkrótce wóz wjechał na szerokie płaszczyzny gruntu czarnego pomiędzy gęstwiny bujnych traw. Pod wieczór mgła, rysujšca się na widnokręgu oznaczała bieg rzeki Snowy. Na zakręcie drogi, poza niewielkš wyniosłoœciš, wznosił się lasek drzew wysokich. Ayrton skierował woły, dobrze już zmęczone, pomiędzy pnie drzew cienistych i już wyjeżdżał na kraj lasu w odległoœci pół mili od rzeki, gdy nagle wóz zapadł do połowy kół. - Ostrożnie, bacznoœć! - zawołał Ayrton na jadšcych tuż za nim. - Co to takiego? - spytał Glenarvan. - UgrzęŸliœmy - odpowiedział Ayrton, głosem i batem poganiajšc woły, które do kolan stojšc w błocie, z miejsca ruszyć niebyły w stanie. - Zanocujmy tutaj - rzekł John Mangles. - To będzie najlepiej - odrzekł Ayrton. - Jutro o dniu łatwiej sobie poradzimy. Glenarvan zgodził się na to. Noc zapadła raptownie, po bardzo krótkim zmroku; goršco się jednak nie zmniejszało.Atmosfera była duszšca. Na widnokręgu ukazywały się od czasu do czasu błyskawice, olœniewajšce dowody dalekiej burzy. Przygotowano naprędce nocleg i skorzystano, o ile było można, z ugrzęzłego wozu. Ciemne sklepienie wielkichdrzew osłaniało namiot; podróżni dobrze byli umieszczeni, byle im tylko ulewa nie dokuczała. Ayrton z niemałym trudem zdołał wycišgnšć swoje trzy woły z trzęsawiska, w którem biedne stworzenia aż po brzuch tonęły. Kwatermistrz ustawił je wraz z czterema końmi i nikomu nie pozwolił wybierać dla nich paszy. Przyznać zresztš trzeba, że znał się na tem, a tego wieczora Glenarvan uważał, że z podwojonš pracował gorliwoœciš. Dziękowałmu więc za to szczerze, uważajšc za rzeczwielkiej wagi oszczędzanie i zachowanie takpotrzebnych do dalszej podróży stworzeń. Podróżni tymczasem zjedli skromnš wieczerzę. Upał i utrudzenie odejmowały im apetyt. Potrzebowali więcej snu, niż posiłku. Lady Helena i miss Grant, pożegnawszy swych towarzyszów, poszły na swoje zwykłe miejsce na wozie. MężczyŸni zaœ jedni wcisnęli się pod namiot, inni według upodobania legli pod drzewami na trawie, co w tym klimacie zdrowym żadnem nie grozi zdrowiu niebezpieczeństwem. Zwolna wszyscy zasnęli głęboko. Gęste chmury, zalegajšce niebo, zwiększyły jeszcze ciemnoœć nocy. Najmniejszy wietrzyk nie odœwieżał atmosfery. Ciszę nocy przerywało tylko kukanie ptaka morepork, odzywajšcego się, jak kukułki europejskie, odgłosem tercji małej. Około godziny jedenastej, po krótkim, ciężkim i niespokojnym œnie, major się obudził. Napół przymknięte jeszcze oczy jego uderzyło œwiatło wœród drzew migajšce. Było to coœ nakształt płachty białawej, migocšcej jak woda na powierzchni jeziora; Mac Nabbs sšdził zrazu, że to pożar, snujšcy się po ziemi. Powstał tedy i podszedł ku lasowi, lecz zdziwił się ogromnie, widzšc, że to było zjawisko zupełnie naturalne; ogromna przestrzeń, zaroœnięta grzybami, wydawała z siebie to œwiatło fosforyczne;œwietlne pryszcze tych roœlin skrytopłciowych z doœć znacznem natężeniem błyszczały wœród ciemnoœci27. Niesamolubny major chciał już obudzić Paganela, aby na własne oczy stwierdził tozjawisko, gdy niespodzianie nowy go zatrzymał wypadek. Blask fosforyczny oœwiecał las na przestrzeni półmilowej, i majorowi zdawało się, że widzi szybko przesuwajšcesię cienie na oœwietlonym skraju lasu. Czyżby go wzrok mylił? Byłożby to proste przy widzenie, skutek sennego rozmarzenia? Mac Nabbs położył się na ziemi i po œcisłem a cierpliwem zbadaniu spostrzegł wyraŸnie kilku ludzi, którzy, nachylajšc się często, wyraŸnie na ziemi szukali œwieżych jeszcze œladów. Trzeba się było dowiedzieć, czego chcieli ciludzie! Major nie wahał się, co ma zrobić; nie budzšc swych towarzyszów, ruszył, pełzajšc na brzuchu, jak dziki mieszkaniec stepów, i zniknšł œród wysokich traw. XLV. NIESPODZIEWANE ZAJŒCIE Była to noc okropna. O drugiej godzinie z rana zaczšł padać deszcz ulewny, który trwał aż do dnia. Namiot okazał się już schronieniem niedostatecznem; Glenarvan i jego towarzysze szukali go na wozie. Nikt nie spał; noc cała przeszła na rozmowie otem i owem. Tylko major, którego krótkiej nieobecnoœci nikt nie dostrzegł, słuchał i nic nie mówił. Straszna ulewa nie ustawała, obawiano się, aby nie spowodowała wylewu rzeki Snowy, coby znowu zaszkodziło wozowi, zagrzęzłemu wnadbrzeżnym gruncie błotnistym. To też Mulrady, Ayrton i John Mangles chodzili oglšdać kilkakrotnie stan wody na rzece i wracali przemoczeni do nitki. Nareszcie nadszedł dzień. Deszcz ustał wprawdzie, ale promienie słoneczne nie mogły się jeszcze przedrzeć przez gęsto zacišgnięte chmury. Szerokie kałuże wody żółtawej, mętnej i cuchnšcej, rozlewały się po gruncie. Ciepłe wyziewy wydobywałysię z ziemi, wodš przesiškniętej, i nasycałyatmosferę niezdrowš wilgociš. Glenarvan zajšł się najpierw wozem, co według niego było rzeczš najważniejszš. Obejrzano ten ciężki wehikuł, zagrzęzły w œciœliwej glinie. Przodu zupełnie widać nie było, a tylna częœć tkwiła w błocie po osie. Kto wie, czy na wydobycie tego ciężaru starczš siły połšczone wszystkich ludzi, koni i wołów. - W każdym razie trzeba się œpieszyć - mówił John Mangles - bo gdy glina zaschnie, jeszcze trudniej będzie wóz wydobyć. - A więc œpieszmy się - dodał Ayrton. Glenarvan, dwaj majtkowie, John Mangles i Ayrton poszli do lasu, w którym zwierzęta noc spędziły. Był to ponury las wysokich, gumowych drzew, uschłych, rzadko rozsianych, oddawna z kory odartych. Do dwustu stóp wysokoœci wznosiły one nagš, jak szkielet, sieć gałęzi bezlistnych. Żaden ptak nie gnieŸdził się na tych szkieletach nadpowietrznych; żaden listek nie kołysał się na tych suchych gałęziach, trzeszczšcych za każdym wiatru powiewem.Niewiadomo, jakiemu kataklizmowi przypisać należało to doœć częste w Australii zjawisko lasów całych, dotkniętych jakby œmierciš epidemicznš. Ani najstarsi krajowcy, ani ich przodkowie, oddawna pogrzebani wœród tych cmentarzysk, nie widzieli tych drzew w zielonoœci. Glenarvan spoglšdał idšc na niebo szare, naktórem, jak delikatne rysy, odbijały się najmniejsze gałšzki drzew gumowych. Ayrton zdziwił się, nie znalazłszy wołów i koni w tem miejscu, na które był je odprowadził; zwierzęta spętane nie mogły same oddalić się zbytecznie. Szukano ich w tym lesie, lecz nie znaleziono. Ayrton, zdziwiony, powrócił na brzeg Snowy, zasadzony wspaniałemi mimozami. Wydawał przytem okrzyki dobrze znane jego zaprzęgowi, ale napróżno. Kwatermistrz zdawał się być mocno tem zaniepokojony, a wszyscy spoglšdali na siebie niespokojnie. Godzina minęła na daremnych poszukiwaniach i Glenarvan miał wrócić do wozu, stojšcego w odległoœci mili, gdy nagle posłyszał rżenie, a zaraz potem ryk wołu. - Sš tam! - zawołał John Mangles, przeciskajšc się przez gęstwinę gastrolabium i trawy doœć wysokiej, aby sięw niej zwierzęta ukryć mogły. Glenarvan, Mulrady i Ayrton poœpieszyli za nim, aby niebawem stanšć, jak on, zdumieni. Dwa woły i trzy konie leżały rozcišgnięte na ziemi. Trupy ich ostygły już, a stado kruków wygłodniałych kršżyło między mimozami, czyhajšc na tę zdobycz niespodziewanš. Wszyscy spojrzeli po sobie, a Wilson nie mógł powstrzymać się od przekleństwa. - Przestań, Wilsonie - rzekł lord Glenarvan,zaledwie panujšcy nad sobš - to nam nic niepomoże. Ayrtonie, odprowadŸ wołu i konia, które nam pozostajš, trzeba sobie z ich pomocš radzić, jak można. - Gdyby wóz nie był tak głęboko zagrzšzł -rzekł John - to te zwierzęta, idšc pomaleńku, docišgnęłyby go do wybrzeża. Przedewszystkiem więc trzeba wydobyć tenwóz przeklęty. - Będziemy próbować, Johnie - odpowiedziałGlenarvan. - Powróćmy do obozowiska, gdyżtam zapewne niepokojš się długš naszš nieobecnoœciš. Ayrton i Mulrady rozpętali zwierzęta; wracano, trzymajšc się wcišż nierównego brzegu rzeki. W pół godziny potem Paganel, Mac Nabbs, lady Helena i miss Grant - wiedzieli już, co się stało. - Doprawdy - zauważył szyderczo major - szkoda, Ayrtonie, że nie potrzebowałeœ podkuć wszystkich naszych zwierzšt w Wimera. - A to dlaczego, panie? - zapytał Ayrton. - Bo ze wszystkich koni pozostał nam tylko ten jeden, któregoœ powierzył twemu kowalowi. - Prawda! - rzekł John Mangles. - Czy to nie dziwny zbieg okolicznoœci? - Wypadek i nic więcej - odpowiedział kwatermistrz, patrzšc bacznie na majora. Mac Nabbs zacisnšł wargi, jakby powstrzymujšc się od powiedzenia czegoœ; wszyscy czekali, czy nie dokończy swej myœli - lecz major, milczšc, odszedł do wozu, który Ayrton oglšdał. - Co on chciał powiedzieć? - zapytał Johna Glenarvan. - Nie wiem - odparł kapitan - jednakże major nie ma zwyczaju mówić bez powodu. - Tak jest, panie John - rzekła lady Helena - Mac Nabbs musi podejrzewać o coœ Ayrtona. - Podejrzewać? - odezwał się Paganel, wzruszajšc ramionami. - O co? - zapytał Glenarvan. - Czyżby go posšdzał o zabicie naszych koni i wołów? Ale w jakimże celu? Czyż Ayrton nie ma wspólnego z nami interesu? - Masz słusznoœć, kochany Edwardzie - rzekła lady Helena - dodałabym jeszcze, żeAyrton od samego poczštku podróży dawał nam cišgle niezaprzeczone dowody przychylnoœci. - To prawda - potwierdził John. - Ale w takim razie cóżby znaczyła uwaga majora? Muszę dojœć tego koniecznie. - Czyżby go posšdzał, że jest w zmowie z tymi zesłańcami?... - zawołał nieoględnie Paganel. - Jakimi zesłańcami? - spytała miss Grant. - Pan Paganel omylił się - wtršcił żywo John Mangles. - Wie on dobrze, iż niema zbiegłych zesłańców w prowincji Wiktorji. - Ech! do licha, to prawda! - rzekł Paganel, chcšc naprawić to, co powiedział. - Gdzież u djabła mam głowę! Co za zesłańcy! Jacy zesłańcy? Kto gdzie kiedy słyszał o zesłańcach w Australii? Co znowu! Zresztš zaledwie stanš na tym lšdzie, zamieniajš sięw ludzi uczciwych! Sam klimat! Nieprawdaż,miss Marjo... klimat moralizator... Biedny uczony, chcšc naprawić swš pomyłkę, robił to samo, co wóz, to jest brnšł coraz głębiej. Lady Helena patrzyła nań, a to go mieszało jeszcze bardziej. Niechcšc więc dłużej w kłopot wprowadzać geografa, odeszła z miss Marjš do namiotu, gdzie pan Olbinett zajęty był zastawianiem œniadania według wszelkich prawideł sztuki. - Wartoby mnie samego zesłać gdzie za takie głupstwo! - rzekł Paganel upokorzony.- Zapewne! - potwierdził sucho Glenarvan. Po tej odpowiedzi, dobijajšcej biednego Paganela, lord Glenarvan i John Mangles odeszli do wozu. W tej właœnie chwili Ayrton z dwoma majtkami pracowali nad wydobyciem go z zaklęsłoœci. Koń i wół, zaprzężone jeden obok drugiego, cišgnęły z natężeniem ostatnich sił; postronki i rzemienie omal niepękały z naprężenia. Wilson i Mulrady popychali koła, a kwatermistrz głosem i razami przynaglał biedne zwierzęta. Glina już obeschła, trzymała wóz, jakgdyby zatonšł w cemencie hydraulicznym. John Mangles kazał wodš zlać glinę, aby rozmiękła, lecz napróżno. Wóz ani drgnšł zmiejsca. Po dalszych jeszcze wysiłkach, ludzie i zwierzęta ustali. Trzeba było chybarozebrać wóz na częœci i po kawałku wydobywać, ale do takiej roboty brakło im narzędzi potrzebnych. Jednakże Ayrton, pragnšcy pokonać bšdŸ cobšdŸ tę trudnoœć, zabierał się do dalszych prób, gdy go powstrzymał lord Glenarvan. - Doœć, Ayrtonie, doœć tego; trzeba oszczędzać tego konia i wołu, które nam pozostały. Jeœli nam przyjdzie pieszo odbywać dalszš drogę, jeden z nich będzie dŸwigał nasze panie, a drugi zapasy żywnoœci. Mogš nam zatem być jeszcze bardzo użyteczne. - Dobrze, milordzie - odpowiedział kwatermistrz, wyprzęgajšc zwierzęta, z sił wyczerpane. - Teraz, moi przyjaciele - mówił dalej Glenarvan - wracajmy do naszego obozu; namyœlmy się, zbadajmy dobrze położenie, rozważmy przyjazne i nieprzyjazne okolicznoœci i zdecydujmy się na coœ. Wkrótce potem podróżni nasi posilali się po tylu trudach skromnem œniadaniem i rozpoczęła się rozmowa, do której wezwano wszystkich dla wypowiedzenia swego zdania. Naprzód wypadało dowiedzieć się, jakie jest położenie obozowiska, ale to z jak największš dokładnoœciš. Paganelowi powierzono tę pracę i wykonał jš z całš œcisłoœciš, która wykazała, że znajdowali się pod 147°53' długoœci, nad brzegiem rzeki Snowy. - A gdzie leży wybrzeże zatoki Twofold - spytał Glenarvan. - Pod sto pięćdziesištym stopniem - odrzekłPaganel. - A te dwa stopnie i siedem minut różnicy znaczš?... - Siedemdziesišt pięć mil (37 lieues). - A jak daleko stšd do Melbourne? - Dwieœcie mil co najmniej. - Dobrze. Skoro tedy już znamy nasze położenie - pytał dalej Glenarvan - cóż teraz czynić wypada? Wszyscy odpowiedzieli jednozgodnie, że wypada bez najmniejszej zwłoki podšżać dowybrzeża. Lady Helena i Maria Grant podejmowały się iœć po pięć mil dziennie. Odważne te kobiety nie ulękły się myœli przebycia pieszo przestrzeni, dzielšcej Snowy od zatoki Twofold. - Dzielnš jesteœ towarzyszkš podróży, droga moja Heleno - rzekł lord Glenarvan - ale czy możemy być pewni, że w zatoce znajdziemy wszystko, co nam będzie potrzebne? - Ani wštpić - mówił Paganel. - Eden jest doœć już dawnem miastem; jego port musi miewać częste stosunki z Melbourne. Przypuszczam nawet, że o trzydzieœci pięć mil stšd, w parafii Delegete, na granicy prowincji Wiktorji, znajdziemy i żywnoœć, i konie. - A Duncan? - spytał Ayrton - nie będzie wezwany do zatoki, milordzie? - Jak ci się zdaje, kapitanie? - spytał Glenarvan. - Sšdzę, że Wasza Dostojnoœć nie ma potrzeby œpieszyć się w tym względzie - odrzekł kapitan po pewnym namyœlie. - Zawsze będzie czas posłać rozkazy Tomaszowi Austinowi i przyzwać go na wybrzeże. - Zapewne, zapewne - potwierdził Paganel. - Proszę pamiętać - mówił dalej John Mangles - że za cztery lub pięć dni będziemy w Eden. - Za cztery lub pięć dni! - powtórzył Ayrton, potrzšsajšc głowš - powiedz pan piętnaœcie, lub dwadzieœcia, panie kapitanie.- Jakto, piętnaœcie lub dwadzieœcia dni na przebycie siedmdziesięciu pięciu mil? - zawołał Glenarvan. - Co najmniej, milordzie. Mamy dšżyć przeznajprzykrzejszš częœć prowincji Wiktorji, pustynię, w której brak wszystkiego, jak utrzymujš hodowcy bydła. Sš to płaszczyzny, zarosłe gęstemi krzakami, niepodobna było nawet stacji żadnej założyć. Wypadnie tam iœć z siekierš i pochodniš w ręku, a więc na poœpiech rachować trudno. Ayrton mówił bardzo stanowczo. Paganel, na którego zwróciły się pytajšco oczy wszystkich, niemem potakiwaniem głowy przyznawał słusznoœć słowom kwatermistrza. - Przypuszczam, że napotkamy wszystkie trudnoœci - rzekł wtedy John Mangles - to itak za piętnaœcie dni doœć będzie czasu wysłać rozkazy Duncanowi. - Proszę i o tem nie zapominać także, iż niesamo torowanie drogi nastręczy nam największych trudnoœci; trzeba się będzie przeprawiać przez Snowy i prawdopodobnieczekać na opadnięcie wód. - Czekać! - zawołał młody kapitan. - Czyż nie można znaleŸć brodu? - Wštpię - odpowiedział Ayrton - dziœ z rana właœnie szukałem jakiego przejœcia, ale napróżno; trudno znaleŸć rzekę tak burzliwš o tej porze. - Czy ta rzeka Snowy jest bardzo szeroka? - zapytała lady Helena. - Szeroka i głęboka, pani - odpowiedział Ayrton - ma milę (angielskš) szerokoœci, pršd bystry nadzwyczajnie. Najlepszy pływak nie przebyłby jej bez niebezpieczeństwa. - A więc zbudujemy czółno - zawołał Robert, zawsze pełen ufnoœci. - Œcišć drzewo, wydršżyć je, spuœcić na wodę i rzecz skończona. - Syn kapitana Granta wybornie usuwa trudnoœci - zauważył Paganel. - I ma słusznoœć - wtršcił John Mangles. -Chyba dojdzie do tego, i sšdzę, że dalsza dyskusja jest zbyteczna. - Cóż ty myœlisz o tem, Ayrtonie? - spytał Glenarvan. - Ja myœlę, milordzie, że jeœli nam pomoc jaka nie nadejdzie, to za miesišc jeszcze œć własna Szkotów c całaě48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żíPŻc-î˙—=-ď–qc.€đ&{c.ń‚4Ň L.ňT?*.stać będziemy nad brzegami Snowy. - Czy masz więc plan lepszy! - zawołał John Mangles, z pewnš niecierpliwoœciš. - Tak jest, jeżeli Duncan opuœci Melbourne izbliży się do wybrzeża wschodniego. - A zawsze wyjeżdżasz z tym Duncanem! Czy obecnoœć jego w zatoce ułatwi nam dostanie się do niej? Ayrton namyœlał się przez chwilę. Wreszcieodpowiedział doœć wymijajšco: - Nie narzucam bynajmniej moich przekonań. Co robię i mówię, to w interesieogółu, a gotów jestem do drogi na pierwszy znak dany przez Jego Dostojnoœć. To rzekłszy, skrzyżował ręce na piersiach.- Nie odpowiada się tak, Ayrtonie - rzekł Glenarvan. - objaw twój plan i oddaj go pod ogólnš dyskusję. Cóż ty proponujesz? Ayrton głosem spokojnym i pewnym tak mówić zaczšł: - Jestem zdania, że nie powinniœmy przeprawiać się przez rzekę Snowy, ogołoceni ze wszystkiego, jak obecnie jesteœmy. Tutaj właœnie czekać potrzeba napomoc, a pomoc tylko Duncan dać nam może. Pozostańmy w tem miejscu, gdzie nam jeszcze nie brak żywnoœci, a jeden z nas niechaj Austinowi poniesie rozkaz wpłynięcia do zatoki Twofold. Niespodziewanš tę propozycję przyjęli wszyscy ze zdziwieniem a John Mangles nieumiał nawet ukryć swej niechęci. - Przez ten czas - mówił dalej Ayrton - wody Snowy opadnš, co nam dozwoli znaleŸć przejœcie, albo jeœli trzeba się będzie uciec do czółna, to będziemy mieli czas zbudować je. Oto mój plan, milordzie, iten przedstawiam pod twoje uznanie. - Dobrze, Ayrtonie - odpowiedział Glenarvan- myœl twoja zasługuje, aby jš wzišć pod rozwagę; ujemnš jej stronš jest to, że każe czekać, ale zato oszczędza trudów, a może i chroni od niebezpieczeństw. Jak sšdzicie, przyjeciele? - Powiedz twoje zdanie, kochany Mac Nabbs- rzekła wówczas lady Helena - uważam, żeod samego poczštku rozmowy słuchasz tylko w milczeniu, a zbyt skšpym jesteœ w wyrazy. - Jeœli żšdacie mego zdania, wypowiem je otwarcie, Zdajemi się, że Ayrton mówi jak człowiek rozsšdny i przezorny, podzielam więc jego projekt. Nikt się zapewne nie spodziewał takiej odpowiedzi, bo dotšd Mac Nabbs przeciwny był zdaniu Ayrtona w tym względzie; on sam nawet ze zdziwieniem szybko spojrzał na majora. Paganel jednak, lady Helena i majtkowie gotowi byli popierać projekt kwatermistrza. Glenarvan oœwiadczył przeto, że plan Ayrtona przyjęty jest w zasadzie. - A teraz John - mówił dalej, zwracajšc siędo kapitana - i ty zapewne zgodzisz się, że roztropnoœć nakazuje nam tak a nie inaczejpostępować - to jest rozłożyć się nad brzegiem rzeki i czekać nadejœcia œrodków przewozowych. - Zapewne - odpowiedział John Mangles - jeœli tylko nasz posłaniec zdoła przebrnšć rzekę, której my przebrnšć nie możemy. Spojrzano na kwatermistrza, który uœmiechał się, jak człowiek pewny siebie. - Posłaniec nie przebrnie wcale rzeki - brzmiała jego odpowiedŸ. - Tylko?... - spytał John Mangles. - Tylko podšży poprostu ku drodze do Lucknow, a ta go doprowadzi do Melbourne.- Dwieœcie pięćdziesišt mil pieszo!. - zawołał kapitan. - Konno - odrzekł Ayrton. - Mamy przecież konia zdrowego i dobrego. Całš drogę odbyćmożna w cztery dni; dodajmy do tego dwa dni na przejazd Duncana do zatoki i jednš dobę na powrót do obozu, a zatem w cišgu tygodnia posłaniec nasz będzie zpowrotem wraz z ludŸmi załogi okrętowej. Major skinieniem głowy potwierdził słowa Ayrtona; a chociaż to nie przestawało dziwić kapitana, projekt wszakże kwatermistrza zyskał ogólne uznanie i już chodziło tylko o wykonanie go. - Teraz, moi drodzy - mówił lord Glenarvan- trzeba wybrać posłańca; a nie taję, że będzie on miał i trudnš, i niebezpiecznš do spełnienia misję. Kto się poœwięci dla swychtowarzyszów i poniesie nasze polecenia do Melbourne? Wilson, Mulrady, John, Paganel, a nawet Robert, oœwiadczyli swš gotowoœć. John szczególniej nalegał, aby jemu powierzono to poselstwo. Nareszcie milczšcy dotšd Ayrton odezwał się w te słowa: - Jeżeli łaska Waszej Dostojnoœci, to ja pojadę. Znam te okolice. Nieraz już przebiegałem gorsze jeszcze drogi; w interesie więc ogółu domagam się, aby mniewysłano do Melbourne. Dacie mi, milordzie, pismo do waszego porucznika, a za tydzień podejmuję się sprowadzić Duncana do zatokiTwofold. - Dobrze mówisz - odpowiedział Glenarvan. - Jesteœ sprytny i odważny, Ayrtonie, i udać ci się powinno. Bezwštpienia kwatermistrz zdolniejszy był niż ktokolwiek inny do spełnienia tego trudnego poselstwa. Każdy rozumiał to i chętnie ustępował. John Mangles ostatniš jeszcze zrobił uwagę, że obecnoœć Ayrtonamoże być potrzebna do odszukania œladów Britanji lub kapitana Granta. Lecz major odpowiedział, że wyprawa pozostanie nad brzegami rzeki Snowy aż do powrotu Ayrtona; że bez niego żadne poszukiwania czynione nie będš, że zatem nieobecnoœć jego w niczem nie przyniesie szkody interesom kapitana. - A więc jedŸ, Ayrtonie - rzekł Glenarvan - œpiesz się i wracaj przez Eden do naszego obozu nad brzegiem Snowy. Oczy kwatermistrza zajaœniały blaskiem zadowolenia. Odwrócił głowę - lecz jakkolwiek prędkie było to poruszenie, jednak John Mangles dojrzał ten odbłysk radoœci. John instynktownie powzišł większš jeszcze nieufnoœć względem Ayrtona. Kwatermistrz sposobił się tedy do odjazdu przy pomocy obu majtków, z których jeden zajšł się jego koniem, a drugi zaopatrzeniem go w żywnoœć potrzebnš. Glenarvan tymczasem pisał list do Tomasza Austina. Nakazywał w nim porucznikowi Duncana, aby bezzwłocznie udał się do zatoki Twofold. Kwatermistrza polecał mu jako człowieka, któremu zupełnie zaufać może, Tomasz Austin za przybyciem do wybrzeża miał oddać pod rozkazy Ayrtona oddział załogi okrętu. Właœnie Glenarvan rozporzšdzenia te pisał,gdy Mac Nabbs, wodzšcy okiem po liœcie, dziwnym jakimœ tonem zapytał go, jak pisze nazwisko Ayrtona? - Tak, jak się wymawia - odrzekł Glenarvan. - Jesteœ w błędzie, mój kuzynie - powiedział spokojnie major - wymawia się to Ayrton, ale pisze się "Ben Joyce"! XLVI. ZEALAND I ALAND Wymówienie nazwiska Ben Joyce wstrzšsnęło wszystkich, jak uderzenie gromu. Ayrton nagle się wyprostował. W ręce trzymał rewolwer. Huknšł strzał. Glenarvan upadł, trafiony kulš. Nazewnštrzdało się słyszeć kilka wystrzałów. John Mangles i majtkowie, ochłonšwszy ze zdziwienia, chcieli się rzucić na Ben Joyce'a; lecz zuchwały zbrodniarz uciekł już i połšczył się ze swš bandš, czatujšcš na brzegu lasu gumowego. Namiot nie ochraniał dostatecznie od strzałów. Trzeba się było cofać. Glenarvan, lekko raniony, powstał. - Do wozu, do wozu! - wołał John Mangles - cišgnšc lady Helenę wraz z Marjš Grant, które wkrótce znalazły się bezpieczne pozamocnemi œcianami wozu. Wtedy dopiero John, major, Paganel i majtkowie porwali strzelby, gotowi dać odpór zbójcom. Glenarvan i Robert pozostaliprzy kobietach, a p. Olbinett przyłšczył siędo obrońców. Wszystko to stało się błyskawicznie. John Mangles obserwował pilnie brzeg lasu. Za przybyciem herszta bandy, strzały ustały nagle. Chwilowo głębokie nastało milczenie. Obłoczki białego dymu jeszcze rysowały się pomiędzy gałęŸmi drzew gumowych, wysokie zaroœla gastrolabium stały nieporuszone; znikły naraz wszelkie oznaki ataku. Major i John Mangles posunęli się na rekonesans aż do wielkich drzew. Nie było tam jednak nikogo. Widniały jeno liczne œlady kroków i tlejšce się flejtuchy, œwieżoze strzelb wypadłe. Major, jako człowiek przezorny, przygasił je nogš, bo dosyć było najmniejszej iskierki, aby w tym lesie suchych drzew wzniecić pożar straszny i niebezpieczny. - Zbrodniarze uciekli - mówił major - i właœnie to ich zniknienie mocno mnie niepokoi. Wolałbym patrzeć im w oczy. Lepszy jest tygrys w otwartej płaszczyŸnie, aniżeli wšż ukryty w trawie. Przebiegnijmy te krzaki naokoło wozu. Major i John przejrzeli okolicę, lecz od skraju lasu aż do brzegu Snowy żadnego nienapotkali zbójcy. Banda Ben Joyce'a znikła, jak stado ptaków drapieżnych; zniknięcie tojednak było tak dziwne, że tem większš czujnoœć nakazywało - i rzeczywiœcie miano się na bacznoœci. Wóz, jako miejsce ufortyfikowane, stał się œrodkowym punktem obozowiska, a straż nieustannš pełnili dwaj ludzie, zmieniajšcy się co godzina. Pierwszem staraniem lady Heleny i Marii Grant było opatrzyć ranę lorda Glenarvana. Gdy padł ugodzony kulš, przerażona lady Helena zaraz pobiegła do niego. Wobec niebezpieczeństwa, odważna ta kobieta potrafiła pokonać swš rozpacz i co prędzejodprowadziła męża do wozu. Tam obnażono ramię skaleczone, a major, obejrzawszy ranę, przekonał się, że kula rozdarła je, nie dotarłszy do wnętrza. Ani koœci, ani muskuły nie były naruszone. Z rany sšczyła się krew obficie, lecz Glenarvan uspokoił swych przyjaciół, pokazujšc im, że może swobodnie poruszać palcami i całšrękš, a po opatrzeniu rany prosił, aby się więcej nim nie zajmowano. Oprócz Wilsona i Mulradyego, stojšcych na straży, wszyscy podróżni zgromadzili się około wozu, celem wspólnej narady. Majoraproszono, aby rzecz całš wyjaœnił. Przed rozpoczęciem opowiadania, Mac Nabbs uwiadomił najprzód kobiety o tem, czego nie wiedziały: to jest o ucieczce z Perth bandy złoczyńców, o ukazaniu się ichw prowincji Wiktorji i udziale w okropnym wypadku na drodze żelaznej. Pokazał im ównumer Australian and New Zealand Gazette, kupiony w Seymur, i dodał, że policja nałożyła cenę na głowę Ben Joyce'a, niebezpiecznego bandyty, którego tak okropnie wsławiły zbrodnie, od półtora roku bezkarnie spełniane. Ale jakimże sposobem Mac Nabbs poznał tego Ben Joyce'a w Ayrtonie, kwatermistrzuz jachtu Britannia? Tego właœnie wszyscy byli bardzo ciekawi. Od pierwszego zaraz spotkania major, instynktem jakimœ wiedziony, nie ufał Ayrtonowi. Kilka nic napozór nieznaczšcych faktów, spojrzenie, wymienione pomiędzy kwatermistrzem i kowalem z Wimerra River, unikanie w drodze miast i miasteczek, nalegania jego co do sprowadzenia Duncana, dziwna i niepojęta œmierć zwierzšt, jego staraniom powierzonych, nareszcie nieopisany brak szczeroœci w postępowaniu - wszystkie te szczegóły razem wzięte zwolna obudziły podejrzenia majora. Nie mógł jednakże sformułować jeszcze wyraŸnego oskarżenia. Stało się to dopiero po wypadkach nocy minionej. Mac Nabbs, pełzajšc wœród wysokich i gęstych zaroœli, w odległoœci pół mili od obozowiska napotkał owe cienie podejrzane, które tak obudziły jego uwagę.Roœliny fosforyczne rzucały słabe œwiatełka wœród ciemnoœci. Trzej ludzie badali przy tych œwiatełkach œlady, œwieżo na gruncie pozostawione; pomiędzy nimi Mac Nabbs poznał kowala z Black Point. "To oni!" - mówił jeden. "Tak jest" - odpowiedział drugi - "oto podkowa kształtu liœcia koniczyny. To tak od samej Wimerra. Wszystkie konie pozdychały. Trucizna jest niedaleko. Możnaby niš ogołocić z koni kawalerję całego œwiata. Coto za wyborna i pożyteczna roœlina to gastrolabium!" - Potem zamikli - mówił Mac Nabbs - i odeszli. - Poszedłem za nimi, bo byłem ciekawy. Wkrótce wznowili rozmowę. "Zręcznyto człowiek ten Ben Joyce - rzekł kowal - znakomity kwatermistrz ze swoim konceptem rozbicia się okrętu. Jeœli jego projekt się uda, będzie to gratkš nielada. Cały szatan ten Ayrton!" "Nazywaj go Ben Joyce - mówił drugi - zasłużył na to nazwisko!" - W tej chwili - opowiadał dalej major - łotry opuœcili lasek gumowy. Wiedziałem wszystko, com chciał wiedzieć, i powróciłem do obozu z tem mocnem przekonaniem, że nie wszyscy zbrodniarze,skazani na wygnanie, stajš się moralniejsi pod wpływem klimatu australijskiego, pomimo teorji szanownego Paganela. Major umilkł, towarzysze jego rozmyœlali tymczasem w cichoœci. - Tak tedy - mówił Glenarvan blady z gniewu - ten łotr Ayrton aż tu nas przyprowadził, aby złupić i zamordować. - Tak jest - odpowiedział major. - I od Wimerra już banda jego idzie wœlad za nami, czyhajšc na przyjaznš sposobnoœć.- Tak! - Ależ w takim razie ten nędznik nie jest kwatermistrzem Britanji? Przywłaszczył sobie nazwę Ayrtona, skradł widać jego papiery. Oczy wszystkich zwróciły się na majora, który musiał zapewne dobrze się już wprzód nad tem zastanawiać. - Oto - odparł major spokojnym, jak zwykle, głosem - sšdzę, że takie możnaby z całej tej zagmatwanej sprawy wnioski wyprowadzić: Człowiek ten zapewne nazywa się rzeczywiœcie Ayrton,a Ben Joyce jest tylko przezwiskiem. Nie ulega wštpliwoœci, że on zna Henryka Granta i że był kwatermistrzem na pokładzie Britanji. Przekonanie to moje potwierdzajš jeszcze dopiero co przeze mnie przytoczone słowa jego wspólników. Nie błškajmy się przeto w próżnych przypuszczeniach, lecz uznajmyza pewnik, że Ben Joyce to Ayrton, a Ayrton to Ben Joyce, czyli majtek z Britanji, który stał się dowódcš bandy zbiegłych kryminalistów. Objaœnienia Mac Nabbsa przyjęto bez oporu.- Teraz - rzekł Glenarvan - powiedz mi, jaki dlaczego kwatermistrz Henryka Granta znajduje się w Australii? - Jak? Tego nie wiem - odpowiedział Mac Nabbs - i ręczę, że policja sama nie więcejode mnie wie pod tym względem. Jest w tem jakaœ tajemnica, którš przyszłoœć dopiero wyjaœnić może. - Policja - mówił John Mangles - i tego nawet zapewne niewie, że Ben Joyce i Ayrton sš jednš i tš samš osobš. - Masz słusznoœć, panie Mangles - odpowiedział major - a jednakże ta szczególna okolicznoœć niemałoby może ułatwiła po szukiwania. - Więc ten nędznik - mówiła lady Helena - wkradł się do folwarku poczciwego Paddy O'Moore'a w zamiarach zbrodniczych! - To nie ulega najmniejszej wštpliwoœci - odpowiedział Mac Nabbs - knuł coœ niedobrego przeciwko Irlandczykowi, gdy wtem lepsza mu się nastręczyła sposobnoœć. Los nadarzył mu nas. Słyszał on opowiadanš przez Glenarvana historję rozbicia i z zuchwałoœciš zbrodniarza postanowił natychmiast skorzystać z tego. Zdecydowano wyprawę. W Wimerra skomunikował się z jednym ze swoich, kowalem z Black-Point - i pozostawił œlad naszego przejœcia, łatwy do rozpoznania. Jego banda œcigała nas. Roœlina zjadliwa dopomagała mu do otrucia stopniowo wszystkich naszych wołów i koni. Potem w pewnej chwili zatopił nas w bagniskach Snowy i wystawił na łup podwładnych sobie złoczyńców. Major odtworzył całš przeszłoœć Ben Joyce'a. Nędznik ten ukazał się tem, czem był w istocie: zbrodniarzem zuchwałym i niebezpiecznym. Zamiary jego, jasno wykazane, wymagały ze strony Glenarvana czujnoœci nadzwyczajnej. Na szczęœcie, mniej był szkodliwy bandyta jawny, niżeli łotr ukryty. Lecz z położenia tego wypływała bardzo ważna konsekwencja; nikt jeszcze o tem nie pomyœlał, jedna tylko Maria Grant, słuchajšc o przeszłoœci, rozważała przyszłoœć. John Mangles pierwszy spostrzegł bladoœć jej i niemš rozpacz, zrozumiał, co się działo w jej umyœle. - Miss Marjo, miss Marjo! - zawołał. - Płaczesz? - Płaczesz, moje dziecię? - spytała lady Helena. - Mój ojciec, pani, mój biedny ojciec! - wyjškało biedne dziecię. Nie mogła mówić dalej, ale wszyscy zrozumieli jej boleœć, łzy i powody powtarzania imienia ojca. Odkrycie zdrady Ayrtona niszczyło odrazu wszelkš nadzieję, Zbrodniarz ten dla uwiedzenia Glenarvana zmyœlił rozbicie się okrętu; wspólnicy jego wyraŸnie to powiedzieli, w rozmowie przez majora podsłuchanej. Nigdy jacht Britannia nie rozbił się o skały zatoki Twofold; nigdy Henryk Grant nogš nie postał na lšdzie australijskim. Mylne pojęcie dokumentu po raz drugi już na fałszywš drogę wprowadzało wyprawę,szukajšc œladów Britanji. Wobec takiego położenia, wobec boleœci dwojga nieszczęsnych dzieci wszyscy w smutnem trwali milczeniu. Któżby zdołał znaleŸć jeszcze jakie słowo pociechy lub nadziei? Robert płakał w objęciach siostry. Paganel mruczał strapiony: - Ach! przeklęty dokumencie! Możesz się pochwalić, żeœ na ciężkš próbę wystawił mózgi dwunastu poczciwych ludzi!... Zacny geograf, zły sam na siebie, bił się wczoło, jakby je chciał potrzaskać na kawałki. Glenarvan tymczasem wyszedł do Wilsona i Mulradyego, stojšcych na straży. Na płaszczyŸnie, cišgnšcej się od lasu do rzeki, głębokie panowało milczenie. Sklepienie niebios przesłoniły gęste, nieruchome chmury. Wœród tej atmosfery, pogršżonej w odrętwieniu, najmniejszy szmer dałby się słyszeć bardzo wyraŸnie; 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żóPQc.ôĄc.őąľ.öfĽc/€÷ -Ďc/řÚ;‘/nic jednak nie zakłócało spokoju. Ben Joyceze swš bandš musiał odejœć znacznie dalej,nic bowiem nie zdradzało obecnoœci człowieka: ptaki spokojnie siedziały na gałšzkach niskich drzew, a kangury szczypały młode pšczki bez najmniejszej trwogi. - Czyœcie nic nie widzieli i nie słyszeli przez całš tę godzinę? - zapytał Glenarvan majtków. - Nic - odpowiedział Wilson. - Złoczyńcy musieli się oddalić, przynajmniej na znacznšodległoœć. - Widać, że nie czujš się na siłach do atakowania nas - dodał Mutrady. - Ben Joyce będzie chciał zapewne powiększyć swš bandę przez namówienie do niej włóczęgów, snujšcych się u podnóża Alp. - To być może - odrzekł Glenarvan. - Te łotry stchórzyły widocznie. Wiedzš, że jesteœmy uzbrojeni i dobrze uzbrojeni. A może czekajš nadejœcia nocy dla ponowienianapadu; przed wieczorem trzeba będzie podwoić czujnoœć. Ach, gdybyœmy mogli wybrnšć z tej błotnistej płaszczyzny i puœcić się w drogę ku wybrzeżu! Ale wezbrane wody rzeczne tamujš nam przejœcie. Na wagę złota kupiłbym prom, mogšcy nas przenieœć na drugš stronę rzeki. - Dlaczego Wasza Dostojnoœć nie rozkaże nam zbudować tego promu? Drzewa przecież nie brak - powiedział Wilson. - Nie, Wilsonie - odpowiedział Glenarvan. - Ta Snowy to nie rzeka, lecz potok nie do przebycia. W tej chwili nadeszli John Mangles, major i Paganel, którzy chodzili badać rzekę. Wskutek ostatnich deszczów woda znowu przybrała i jeszcze się podniosła o jednš stopę wyżej nad swój stan normalny. Pršd jej był rwšcy, jak na rzekach amerykańskich. Ani myœleć było o puszczeniu się na takš pienišcš się i gwałtownš rzekę. John Mangles oœwiadczyłstanowczo, że przeprawa jest niemożliwa. - Ale - mówił dalej - nie można tu pozostać bez przedsięwzięcia czegoœ. Coœmy zrobić chcieli przed wykryciem zdrady Ayrtona, teraz tem bardziej uczynić wypada. - O czem mówisz, Johnie? - spytał Glenarvan. - Mówię, że pomoc jest obecnie dla nas niezbędna, a ponieważ nie można iœć do zatoki Twofold, to trzeba udać się do Melbourne. Mamy jeszcze jednego konia, niech mi go Wasza Dostojnoœć wzišć pozwoli, pojadę do Melbourne. - Ależ to przedsięwzięcie bardzo niebezpieczne - rzekł lord Glenarvan. - Nie mówišc już o trudnoœciach takiej dwustomilowej podróży przez kraj nieznany, ręczę, że na wszystkich drogach spotkać się można ze wspólnikami Ayrtona. - Wiem o tem, milordzie, ale wiem także, iżw podobnem położeniu dłużej pozostać nie możemy. Ben Jovce prosił tylko o tydzień czasu na sprowadzenie załogi Duncana; ja będę się starał za szeœć dni wrócić na brzegi Snowy. Jaka przeto jest wola WaszejDostojnoœci? - Zanim lord Glenarvan odpowie - rzekł Paganel - zrobię z mej strony jednš uwagę. Przeciwko posłaniu do Melbourne nie mam nic - i owszem; ale żeby narażać na niebezpieczeństwo Johna Manglesa, na to stanowczo się nie zgadzam. Jest on kapitanem Duncana i dlatego narażać się niemoże. Ja gotów jestem iœć za niego. - Masz słusznoœć, panie Paganel - rzekł major - tylko nie widzę powodu, dla któregotybyœ miał iœć a nie kto inny. - Czyż nas tu niema? - zawołali Mulrady i Wilson. - I czy sšdzicie, że przestraszyłaby mnie przejażdżka podobna? - rzekł Mac Nabbs. - Moi drodzy - oœwiadczył Glenarvan - skoro jeden z nas ma pojechać do Melbourne, to niechże los rozstrzygnie. Paganelu, napisz nazwiska nasze.,. - Prócz pańskiego, milordzie! - wtršcił John Mangles. - A to dlaczego? - spytał Glenarvan. - Pan miałbyœ się oddalić od lady Heleny? Pan, którego rana jeszcze się nie zabliŸniła! Milordzie, ty nie możesz się stšdoddalić. - Tak jest - dodał major. - Twoje miejsce jest tutaj, Edwardzie, ty nie powinieneœ jechać. - Skoro grozi niebezpieczeństwo - mówił Glenarvan - to ja chcę je podzielić zarówno z innymi. Pisz, Paganelu; niech i moje nazwisko pomiesza się z imionami mych towarzyszy i daj Boże, aby najpierw było wycišgnięte. Trzeba było ulec woli tak stanowczej. Nazwisko Glenarvana napisano i zmieszano wraz z innemi. Przystšpiono do cišgnienia... los wskazał na Mulradyego. Dzielny majtek wydał okrzyk radoœci niekłamanej. - Milordzie - zawołał - jestem gotów do drogi! Glenarvan uœcisnšł mu rękę, poczem powrócił do wozu, pozostawiajšc na strażyprzy obozowisku majora i młodego kapitana. Lady Helenę zawiadomiono zaraz o postanowionem wysłaniu posłańca do Melbourne i o losie, jaki padł na wiernego majtka. Kilka wyrazów serdecznych, z jakiemi zwróciła się do Mulradyego, trafilydo głębi duszy tego mężnego marynarza. Wiedziano, że jest odważny, silny, roztropny, wyższy nad wszelkie trudy - i rzeczywiœcie los nie mógł lepszego zrobić wyboru. Odjazd Mulradyego naznaczony był na ósmšgodzinę z rana. Wilson zajšł się przysposobieniem konia. Przyszło mu na myœl zmienić zdradliwš podkowę, jakš koń miał na lewej nodze, i zastšpić jš innš, oderwanš od kopyta jednego z koni padłychzeszłej nocy. Złoczyńcy nie mogliby rozpoznać œladów jeŸdŸca, ani gonić za nim, nie majšc koni. Gdy Wilson zajęty był temi szczegółami, Glenarvan tymczasem chciał pisać list do Austina, ale nie mógł tego uczynić z powoduręki skaleczonej, prosił przeto Paganela, aby go zastšpił. Uczony geograf, cały zajęty jednš myœlš, zdawał się nie wiedzieć, co się w koło niego dzieje. Trzeba bowiem wiedzieć, że Paganel, wœródpasma tych nieprzyjaznych wypadków, głowę miał wcišż nabitš jedynie tylko dokumentem, tak fałszywie zrozumianym i wytłumaczonym. Przestawiał on cišgle wyrazy na najrozmaitsze sposoby, szukajšcw nich nowego jakiego znaczenia i całš myœlš w tem zatonšł. Dlatego też nie usłyszał proœby Glenarvana, tak, że lord musiał jš po raz drugi powtórzyć. - A i owszem - odpowiedział Paganel - jestem na twe rozkazy, milordzie. To mówišc, wyjšł machinalnie swa ksišżeczkę notatkowš, wvydarł z niej kartkę czystego papieru, wzišł do ręki ołówek i czekał. Glenarvan zaczšł dyktować swe instrukcje: "Polecam Tomaszowi Austinowi, aby bezzwłocznie wypłynšł na morze i doprowadził Duncana..." Paganel kończył ostatni wyraz, gdy przypadkiem wzrok jego padł na numer Australian and New-Zealand Gazette, leżšcy na ziemi. Dziennik był tak złożony, że można było przeczytać tylko dwie ostatnie sylaby jego tytułu. Paganelowi wypadł z ręki ołówek, zamyœlił się i zdawało się, żezapomniał o Glenarvanie, o jego liœcie i o dyktowaniu. - Piszmy dalej, Paganelu - rzekł Glenarvan. - Ach! - krzyknšł nagle geograf. - Co ci jest? - zapytał major. - Nic! nic! - odpowiedział Paganel. Potem ciszej nieco powtarzał: aland! aland! aland! Wstał, pochwycił gazetę, przewracał jš i zwijał, powstrzymujšc się od wymówienia słów, cisnšcych mu się na usta. Lady Helena, Maria, Robert i Glenarvan patrzyli na niego, nie mogšc zrozumieć tegowzruszenia. Paganel podobny był do człowieka, który nagle zmysły utracił. Lecz stan ten wzburzenia nerwowego trwał krótko. Uspokajał się zwolna, radoœć, błyszczšca w jego oczach, gasła - powrócił na swoje miejsce i rzekł tonem zupełnie spokojnym: - Gdy zechcesz dalej dyktować, milordzie, jestem na twe usługi. Glenarvan tedy dyktował dalej: "Polecam Tomaszowi Austinowi, aby bezzwłocznie wypłynšł na morze i doprowadził Duncana do trzydziestego siódmego stopnia szerokoœci wschodniego wybrzeża Australii..." - Australii! - powtórzył Paganel. - Ach! tak! Australii. Skończywszy list, dał go do podpisu Glenarvanowi, który dopełnił tego z wielkš trudnoœciš. Pismo złożono i zapieczętowano, a Paganel drżšcš jeszcze ze wzruszenia rękš położył adres następujšcy: Tomasz Austin Porucznik na pokładzie jachtu Duncan w Melbourne. Potem oddalił się od wozu, machajšc rękami i powtarzajšc te niezrozumiałe wyrazy: Aland! Aland! Zealand! XLVII. CZTERY DNI NIEPOKOJU Reszta dnia minęła bez żadnego wypadku. Ukończono wszystkie przygotowania do drogi Mulradyego; dzielny majtek szczęœliwy był, mogšc swemu panu dać tenmały dowód przywišzania. Paganel odzyskał zimnš krew i powrócił dozwykłego stanu. Wzrok jego objawiał jeszcze żywe zajęcie, którego jednak, jak się zdawało, postanowił nie wyjawiać. Geograf musiał mieć ważne powody do takiego postępowania, bo major podsłuchałnastępujšce wyrazy, które wymawiał jak człowiek, toczšcy walkę sam ze sobš: - Nie, nie! Oni mi nie uwierzš! A zresztš na co się to przyda? Już jest za póŸno! To postanowiwszy, zajšł się daniem Mulradyemu informacyj, potrzebnych w podróży do Melbourne, a na karcie rozłożonej wskazywał mu drogę, jakiej sięma trzymać. Wszystkie szlaki (tracks) prowadziły do wielkiej drogi, wiodšcej do Lucknow. Dšżšc prosto na południe, do wybrzeża, droga ta nagle się załamywała w kierunku Melbourne, lecz wypadało cišglesię jej pilnować i nie szukać żadnych skróceń w kraju obcym. To majšc na pamięci, Mulrady nie mógł zabłšdzić. Niebezpieczeństwa nie obawiał się wcale; złoczyńcy mogli się rozproszyć w obrębie kilkomilowym i czyhać z zasadzki, lecz Mulrady ufał szybkoœci swego konia i własnej zręcznoœci; był przeto pewny, że wywišże się dobrze ze swego poselstwa. O szóstej godzinie wieczerzano wspólnie; deszcz ulewny padać poczšł, a gdy namiot nie osłaniał dostatecznie, każdy uciekał nawóz; było to zresztš schronienie pewne. Zagrzęzły mocno w glinie, trzymał się w niej silnie, jak twierdza jaka na swych fundamentach. Arsenał, składajšcy się z siedmiu strzelb i tyluż rewolwerów, dozwalał wytrzymywać doœć długie oblężenie, bo ani żywnoœci, ani amunicji na pewnoby nie zabrakło; spodziewać się byłomożna, że za szeœć dni Duncan stanie w zatoce Twofold i że we dwadzieœcia cztery godziny póŸniej osada jego znajdzie się na drugim brzegu Snowy. Gdyby zaœ przeprawabyła jeszcze i wtedy niemożliwa, to i tak złoczyńcy musieliby się cofnšć przed siłš przeważajšcš. Lecz przedewszystkiem szłoo to, aby Mulrady nie doznał przeszkody w spełnieniu swego posłannictwa. O ósmej œciemniało się zupełnie. Była to najprzyjaŸniejsza pora do wyjazdu. Przyprowadzono konia, któremu przez ostrożnoœć obwinięto płótnem kopyta, aby nietyle robiły hałasu. Zwierzę zdawało się być strudzone, a jednakże od siły jego i pewnoœci nóg zależało ocalenie wszystkich. Major radził Mulradyemu oszczędzać konia skoro nie będzie mu grozić niebezpieczeństwo ze strony złoczyńców. Lepiej było spóŸnić się o pół dnia, a przybyć na pewno. John Mangles dał swemu majtkowi rewolwer, starannie przez siebie nabity. W ręku odważnego człowieka była to broń straszna, bo szeœć strzałów, wypadajšcych w cišgu kilku sekund, łatwo mogły oczyœcić drogę, gdyby jš zastšpili złoczyńcy. Mulrady wskoczył na siodło. - Oto list, który oddasz Austinowi - rzekł lord Glenarvan. - Niechaj, nie tracšc ani chwili, płynie do zatoki Twofold, a jeœli nastam nie znajdzie, bo może nie zdołamy przebyć Snowy, niechaj do nas przybywa bez najmniejszej zwłoki! Teraz, mój dzielnychłopcze, niech cię Bóg prowadzi! Glenarvan, lady Helena i Maria Grant uœcisnęli rękę poczciwe mu majtkowi. Taki wyjazd w noc ciemnš i dżdżystš, po drodzenajeżonej niebezpieczeństwami, przez nieznane przestrzenie ogromnej pustyni, mógłby zatrwożyć odważniejszego nawet, niż Mulrady człowieka. - Żegnam was, milordzie - rzekł marynarz spokojnym głosem i znikł na œcieżce, cišgnšcej się wzdłuż brzegu leœnego. W tej chwili zdwoiła się gwałtownoœć nawałnicy. Wysokie gałęzie eukaliptusów trzeszczały głucho. Można było zdaleka słyszeć, jak na grunt wilgotny spadały odłamki suchych gałęzi. Niejedno drzewo olbrzymie, pozbawione rdzenia, lecz stojšcedotšd mocno, runęło podczas tej burzy gwałtownej. Œwist wiatru mieszał się z trzeszczeniem drzew i z ponurym szumem Snowy. Ciężkie chmury, pędzone na wschód wiatrem, opadały aż ku ziemi, jakby łachmany pary. Posępna ciemnoœć zwiększała jeszcze okropnoœć nocy. Po odjeŸdzie Mulradyego podróżni ukryli sięna wozie. Lady Helena, Maria Grant, Glenarvan i Paganel zajęli pierwszy przedział szczelnie zamknięty. W drugim pomieœcili się wygodnie Olbinett, Wilson i Robert. Major zaœ i John Mangles pozostali zewnštrz na straży. Przezornoœć ta była niezbędna, bo złoczyńcy mogli napaœć co chwila. Dwaj strażnicy filozoficznie znosili ulewę, plwajšcš im w twarz. Wzrokiem usiłowali przedrzeć ciemnoœci tak przyjazne zasadzkom, gdyż ucho nic pochwycić nie mogło wœród huku hurzy, œwistu wichrów, trzeszczenia gałęzi, łamania się drzew, jęczenia fal wzburzonych i całej wrzawy zaniepokojonej przyrody. Jednakże niekiedy zdarzały się krótkie przerwy w tej wrzawie; wiatr ustawał, jakby dla nabrania tchu, i sama tylko Snowyjęczała, rozbijajšc swe fale o trzciny i drzewa gumowe, nieruchomie stojšce. W tych krótkich przerwach milczenie jeszcze się głębszem wydawało. Major i John Mangles słuchali wtedy z uwagš natężonš - i właœnie w jednej z takich chwil doleciał do nich odgłos gwizdnięcia. John Mangles szybko podszedł do majora. - Czy słyszałeœ pan? - zapytał. - Tak jest - odrzekł Mac Nabbs. - Czy to człowiek, czy zwierzę? - Człowiek - odpowiedział Mangles. Potem obaj słuchali. Gwizdnięcie znowu się powtórzyło, a jakby w odpowiedzi rozległ się huk podobny do wystrzału, ale tak niewyraŸny i przytłumiony z powodu na nowo rozszalałej burzy, że zaledwie uchempochwycić go było można. Mac Nabbs i John Mangles nie mogli się już porozumieć, podeszli przeto do wozu, aby się zasłonić przed wiatrem. W tej chwili z pod skórzanej zasłony wychylił się Glenarvan i podszedł do swychtowarzyszów. Również, jak oni, słyszał on gwizdnięcie owo złowróżbne i wystrzał, którego echo rozległo się pod przykrywajšcš wóz budš. - Z której to strony? - zapytał Glenarvan. - Tam - odpowiedział John, wskazujšc rękšw stronę, w którš odjechał Mulrady. - W jakiej odległoœci? - Wiatr unosi odgłos - zdaje się jednak, że najmniej o trzymile (angielskie). - IdŸmy tam - rzekł Glenarvan, zarzucajšc strzelbę na ramię. - Nie, nie chodŸmy! - odpowiedział major. -Jest to pułapka, aby nas od wozu oddalić. - A jeœli Mulrady padł pod strzałami tych nędzników? - rzekł szybko Glenarvan, chwytajšc za rękę majora. - Dowiemy się jutro - odrzekł chłodno major, chcšc stanowczo niedopuœcić, aby Glenarvan popełnił nieroztropnoœć zbytecznš. - Ty, milordzie, nie możesz oddalić się od obozowiska - rzekł John - ja sam pójdę. - Ani ty kapitanie! - z energjš oparł się MacNabbs. - Czyż chcecie, aby nas po jednemu zabijano, abyœmy tym sposobem uszczuplili nasze siły i pozostali na łasce tych zbrodniarzy. Jeœli Mulrady padł ofiarš ich łotrostwa, to nieszczęœcia tego nie trzeba zwiększać wystawianiem się na drugi podobny wypadek. Los padł na Mulradyego ion pojechał. Gdyby los był wypadł na mnie,ja byłbym tak samo pojechał, ale nie żšdałbym pomocy, anibym liczył na niš. Major miał słusznoœć pod każdym względem i dobrze uczynił, zatrzymujšc swych towarzyszy. Puszczać się wœród ciemnej nocy i po drodze, na której z pewnoœciš usadowili się zbójcy, było nierozsšdnie i bezpożytecznie. Mały orszak Glenarvana nie mógł narażaćsię na nowe jeszcze straty. Glenarvan, jak się zdawało, nie miał ochotyulec temu rozumowaniu; targał swój karabin, chodził niespokojny naokoło wozu,na najmniejszy szmer nadstawiał ucha, a wzrokiem rad był przeniknšć zdradliwš ciemnoœć. Dręczyła go myœl, że człowiek, który się za wszystkich poœwięcił, mógł być raniony œmiertelnie i napróżno oczekiwal ratunku od swoich. Mac Nabbs nie wiedział, czy zdoła powstrzymać Gienarvana, gdyby ten, słuchajšc tylko swego dobrego serca, zechciał bšdŸ co bšdŸ biec pod kule złoczyńców. - Edwardzie - rzekł po chwili - uspokój się:usłuchaj przyjaciela. Myœl o twojej żonie, oMarii Grant i o wszystkich, którzy pozostajš. Zresztš gdzie chcesz iœc? Gdzie myœlisz znaleŸć Mulradyego? Co najmniej o dwie mile stšd był napadnięty! Ale jakš drogš, jakš œcieżkš iœć ku niemu? W tej chwili, jakby w odpowiedzi na słowa majora, rozległ się głos, wzywajšcy pomocy. - Słuchajcie! - zawołał Glenarvan. Głos ten dochodził z tej właœnie strony, skšd słychać było wystrzał, i w odległoœcinie więcej, jak ćwierć mili. Glenarvan, odpychajšc majora, już biegł kudrodze, gdy już tylko o jakie sto kroków odwozu dało się słyszeć wołanie: bardzo wyraŸnie; 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żůPPc/ú tc/űR F/üf&c0€ýĺ4l F0ţQ?#0- Ratujcie! ratujcie! Na to żałosne i rozpaczliwe wołanie John Mangles i major pobiegli co prędzej i spostrzegli niedaleko w zaroœlach wlokšcego się człowieka, który jęczał okrutnie. Był to Mulrady raniony, może umierajšcy, agdy go towarzysze podnieœli, uczuli krew naswych rękach. Zdwoiła się właœnie gwałtownoœć deszczu iwiatr dšł wœciekle pomiędzy zaroœlami; wœród największej nawałnicy Glenarvan, major i John Mangles przenosili biednego majtka. Przybycie ich poruszyło wszystkich. Paganel, Robert, Wilson i Olbinett zeszli z wozu, a lady Helena ustšpiła swego przedziału rannemu. Major zdjšł mu kamizelkę, przesiškniętš krwiš i wodš deszczowš. Znalazł ranę: nieszczęœliwy dostał pchnięcie sztyletu w bok prawy. Mac Nabbs opatrzył go bardzo zręcznie, lecz nie wiedział, czy rana była niebezpieczna; płynęła z niej struga krwi, a bladoœć i osłabienie ranionego dowodziły,że stan jego był groŸny. Obmywszy ranę zimnš wodš, major położył na niš kawał hubki, przykrył to szarpiš i obandażował, przez co powstrzymał krwotok. Chorego położono na boku przeciwnym, z głowš i piersiami podniesionemi, a lady Helena podała mu nieco wody do picia. Po upływie kwadransa, chory się poruszył,otworzył oczy, wyszeptał kilka wyrazów bez zwišzku, a major, nachyliwszy się, usłyszał: - Milordzie... list... Ben Joyce. Powtórzył więc te wyrazy, spoglšdajšc na swych towarzyszów. Co Mulrady chciał powiedzieć? Ben Joyce napadł go, ale dlaczego? Zrobił to jedynie w celu zatrzymania go, przeszkodzenia mu w podróży do miejsca, gdzie stał Duncan. Ten list... Glenarvan przeszukał kieszenie chorego, lecz nie znalazł listu,. adresowanego do Tomasza Austina. Noc przepędzono bardzo niespokojnie. Obawiano się co chwila, aby ranny nie umarł. Pożerała go goršczka; lady Helena i Maria Grant, jak dwie siostry miłosierdzia,nie odstępowały go ani na chwilę. Nigdy może chory nie był lepiej pielęgnowany. Z nadejœciem dnia deszcz przestał padać, lecz niebo okrywały jeszcze gęste chmury. Grunt zasłany był odłamkami gałęzi; glina przemiękła usuwała się z pod nóg; przystęp do wozu był coraz trudniejszy, ale zato wóz już nie mógł zagłębiać się bardziej. O œwicie John Mangles, Paganel i Glenarvan ruszyli na zwiady w okolice obozowiska; zwrócili się najprzód na drogę, zbroczonš jeszcze œwieżemi krwi œladami, ale nigdzie nie spostrzegli nic, coby zdradzało obecnoœć złoczyńców. Dotarli aż do miejsca, w którem napadu dokonano; tam leżały na ziemi dwa trupy, przeszyte kulami Mulradyego; w jednym z nich poznano kowala z Black-Point. Wstrętny był widok twarzy jego, œmierciš zmienionej. Glenarvan nie chciał już dalej posuwać swych poszukiwań. Roztropnoœć nie pozwalała mu zbytecznie się oddalać. Powrócił więc do wozu, myœlšc o trudnem położeniu, w jakiem się znajdowali. - Ani myœleć - rzekł - o wysyłaniu drugiegoposłańca do Melbourne. - A jednak trzeba koniecznie, milordzie - powiedział John Mangles - ja sam popróbuję przejœć tam, gdzie nie udało się mojemu majtkowi. - Nie, kapitanie! to być nie może; a nawet nie mamy konia, na którym mógłbyœ przejechać te dwieœcie mil. I w rzeczy samej koń Mulradyego, jedyny, jaki pozostał po wypadku swego jeŸdŸca, nie powrócił. Czy padł pod ciosami złoczyńców? Czy zabłškał się w pustyni? Czy też sami zbójcy zatrzymali go dla siebie. - Cokolwiek bšdŸ przytrafi się dalej - mówił Gienarvan - nie rozłšczymy się już więcej. Czekajmy osiem, a choćby i piętnaœcie dni, dopóki wody Snowy nie powrócš do normalnego swego poziomu; wtedy powoli dostaniemy się do zatoki Twowold, a stamtšd pewniejszš już drogš wyœlemy do Duncana rozkaz połšczenia sięznami. - Podzielam w zupełnoœci to zdanie - powiedział Paganel. - Tak, moi drodzy - mówił Glenarvan - już się więcej nie rozłšczajmy. Człowiek zawiele jest narażony, puszczajšc się sam jeden na tę pustynię, opanowanš przez zbójów. Niechaj Bóg tylko zachowa przy życiu biednego naszego majtka i nas nie wypuszcza ze swej opieki. Glenarvan podwójnie miał słusznoœć: najpierw, że nie pozwalał na dalsze usiłowania odosobnione, a następnie, że postanowił czekać, dopóki nie będzie możliwa przeprawa przez Snowy. Zaledwie trzydzieœci pięć mil dzieliło go od Delgate, pierwszego miasta kresowego Nowej Południowej Walji, gdzie mógł znaleŸć œrodki dotarcia do zatoki Twofold, a stamtšd przesłać telegraficznie do Melbourne rozkazy Duncanowi. Wszystkie te œrodki były bardzo roztropne,ale, niestety, za póŸno przedsięwzięte. Gdyby Glenarvan nie był wysłał Mulradyegona drogę do Lucknow, ilużby nieszczęœć uniknięto, nie mówišc już o zamordowaniu majtka! Za powrotem do obozowiska, zastał pozostawione tam osoby nieco weselsze. Zdawało się, że odzyskiwały nadzieję. - Lepiej, lepiej! - wołał Robert, biegnšc na spotkanie lorda. - Mulrady ma się lepiej?... - Tak, Edwardzie - rzekła lady Helena. - Nastšpiło jakieœ przesilenie; major jest spokojniejszy, nasz majtek żyć będzie. - Gdzie jest Mac Nabbs? - spytał Glenarvan.- Przy chorym. Mulrady chciał z nim mówić- nie trzeba im przeszkadzać. W rzeczy samej, od godziny już przeszło chory odzyskał przytomnoœć i goršczka znacznie się zmniejszyła. Jak tylko powróciła mu pamięć i mowa, Mulrady zażšdał rozmowy z lordem Glenarvanem, lub w jego nieobecnoœci z majorem. Mac Nabbs, widzšc go tak osłabionym, chciał mu zabronić rozmowy, ale majtek z takš nastawał energjš, że major musiał ulec jego żšdaniu. Już rozmowa trwała od kilku minut, gdy nadszedł lord Glenarvan. Wypadało więc tylko czekać na wyjœcie majora i od niego dowiedzieć się o jej treœci. Niedługo na to czekano. Major podszedł dozebranych pod wielkiem drzewem gumowem, gdzie rozpięty był namiot. Twarzjego tak zimna zazwyczaj, zdradzała w tejchwili troskę poważnš, a wzrok posmutniał, skoro zatrzymał go na Marii Grant i lady Helenie. Glenarvan niespokojny chciał co prędzej dowiedzieć się prawdy, major więc w krótkoœci powtórzył to, co słyszał od chorego. Wyjechawszy z obozu, Mulrady trzymał siędrogi przez Paganela wskazanej. Œpieszył otyle przynajmniej, o ile na to pozwalały ciemnoœci nocy. Tak przejechał ze dwie mile, gdy nagle konia jego zatrzymało kilku ludzi - pięciu - jeœli go pamięć nie myli. Koń stanšł dęba; Mulrady pochwycił za rewolwer i dał ognia. Zdawało mu się, że dwóch napastników padło. Przy błysku strzałów poznał Ben Joyce'a, lecz nie miałjuż czasu dać więcej strzałów: cios gwałtowny, zadany mu w bok prawy, zwalił go na ziemię. Nie zaraz jednak utracił przytomnoœć, chociaż złoczyńcy mieli go za umarłego. Przetrzęœli jego kieszenie i jeden ze zbójców zawołał: "Mam list!" "Daj mi go!! -odparł Ben Joyce - Do nas już Duncan należy! Teraz pochwyćcie konia. Za dwa dni będę na pokładzie Duncana, za szeœć w zatoce Twofold; tam bowiem spotkanie naznaczone. Tamci będš jeszcze siedzieli w błocie nad Snowy. PrzejdŸcie rzekę po moœcie Kempler-Pier, dotrzyjcie do wybrzeża i tam czekajcie na mnie. Znajdę ja sposób wprowadzenia was na pokład. Raz wypłynšwszy na morze z takš załogš itakim jak Duncan okrętem, staniemy się panami oceanu Indyjskiego". "Hurra Ben Joyce!. niech żyje Ben Joyce!" - wrzasnęli złoczyńcy. Przyprowadzono konia Mulradyego. Ben Joyce dosiadł go i galopempopędził drogš do Lucknow, a banda jego tymczasem zwróciła się na południowo-wschód ku rzece Snowy. Mulrady, chociaż ciężko raniony, zdołał jednak dowlec się do miejsca, w którem znaleŸliœmy go nawpółżywego. Rozumiecie więc teraz, dlaczego poczciwy majtek tak bardzo pragnšł rozmowy. Wiadomoœci powyższe trwogš najokropniejszš przejęły Glenarvana i jego towarzyszów. - Piraci, piraci! - wołał Glenarvan. - Moi ludzie wymordowani! Mój Duncan w rękach tych bandytów! - Tak jest - dodał major - bo Ben Joyce zdoła podejœć Tomasza Austina i opanuje okręt, a wtedy... - Potrzeba więc, abyœmy dostali się na wybrzeża wprzód, nim tam dojdš ci nędznicy - zauważył Paganel. - Ale jakże przejœć rzekę Snowy? - zapytałWilson. - Tak samo, jak oni - odrzekł Glenarvan. - Oni majš przejœć po moœcie Kempler-Pier i my uczyńmy to samo. - Ale cóż zrobimy z chorym? - pytała lady Helena. - Poniosš go wszyscy na przemiany. Czyż mogę bez obrony zostawić mych ludzi i wydać ich na łup bandy tego łotra Ben Joyce'a? Zamiar przejœcia Snowy przez most Kempler-Pier możliwy był do wykonania, aleryzykowny. Złoczyńcy mogli usadowić się wtym punkcie i napaœć podróżnych. Byłoby ich co najmniej trzydziestu przeciwko siedmiu. Ale sš chwile, w których się nie liczy nieprzyjaciela, lecz bšdŸ co bšdŸ idziesię naprzód. - Milordzie - rzekł wtedy John Mangles - zanim zdecydujemy się na ten krok niebezpieczny a stanowišcy dla nas ostatni ratunek, zanim pójdziemy na ten most, może byłoby roztropniej zbadać go naprzód! Ja się tego podejmuję. - I ja pójdę z tobš, panie Mangles - rzekł Paganel. Propozycję przyjęto. John Mangles i Paganelsposobili się do odjazdu. Mieli puœcić się wdół rzeki Snowy, trzymajšc się brzegu, dopóki nie znajdš mostu, wskazanego przezBen Joyce'a. Cała ta wycieczka miała się odbyć bardzo ostrożnie, aby uniknšć oka złoczyńców, włóczšcych się ponad rzekš. Przez cały dzień oczekiwano ich powrotu; gdy wieczorem jeszcze nie było ich widać, trwoga i niepokój owładnęły wszystkie serca. Nareszcie około jedenastej godziny Wilson oznajmił ich powrót. Paganel i John Manglesznękani byli trudem pochodu dziesięciomilowego. - Cóż ten most? - Czy znaleŸliœcie ten most?- pytał Glenarvan, wybiegajšc naprzeciw przybyszów. - ZnaleŸliœmy - odpowiedział John Mangles -most... Złoczyńcy przeszli po nim, ale... - Ale... - powtórzył Glenarvan, jakby nowe przeczuwajšc nieszczęœcie. - Ale spalili go po przejœciu! - dokończył Paganel. XLVIII. EDEN Nie czas było rozpaczać, działać było potrzeba. Chociaż most Kempler-Pier był zniszczony, trzeba było przeprawić się przez rzekę Snowy bšdŸ co bšdŸ i wyprzedzić bandę Ben Joyce'a w dostaniu się na brzeg zatoki Twofold. Więc nie tracono czasu i słów napróżno i nazajutrz zaraz, 16-go stycznia, John Mangles i Glenarvan poszli zbadać rzekę, w celu urzšdzenia przeprawy. Burzliwe i deszczami wezbrane wody rzeczne nie opadały. Owszem, z nieopisanš wœciekłoœciš szalały coraz zawzięciej; puszczać się na nie, było to prawie to samo, co poœwięcać się na œmierć. Glenarvan stał nieporuszony, z rękoma na piersi skrzyżowanemi i z głowš nadół spuszczonš. - Pozwól, milordzie, abym przepłynšł rzekęwpław i dostał się na drugš stronę - rzekłJohn Mangles. - Nie kapitanie - odpowiedział Glenarvan, powstrzymujšc za rękę zuchwałego młodziana - poczekajmy! I obaj powrócili do obozowiska. Dzień cały przeszedł w najwyższym niepokoju. Po dziesięć razy Glenarvan powracał do rzeki,kombinujšc w swej głowie najzuchwalsze pomysły przebycia jej, lecz napróżno. Gdyby potoki lawy płynęły w jej łożysku, nie byłaby trudniejszš do przebycia. Podczas tych długich godzin, na próżnem spędzanych rozmyœlaniu, lady Helena, wspierana radami majora, najczulszem staraniem otaczała biednego majtka, wracajšcego pomału do życia. Mac Nabbs upewnił się, ze niebezpieczeństwa nie było, a osłabienie łatwo było usprawiedliwić znacznym upływem krwi. Skoro więc rana się zamknęła i krwotok ustał, czasu już tylko było potrzeba i wypoczynku do zupełnego wyzdrowienia. Lady Helena domagała się, aby chory zajšł pierwszy przedział na wozie. Mulrady czuł się upokorzony takš dobrociš; bolała go ta myœl, że słaboœć jego może być dla Glenarvana powodem do opóŸnienia podróży i nieprędzej się uspokoił, aż mu przyrzeczono, że pozostawiš go w obozowisku pod opiekš Wilsona, jeœli uda sięwynaleŸć przejœcie przez rzekę Snowy. Na nieszczęœcie, o przeprawie nawet marzyć nie było można ani tego dnia, ani nazajutrz. Doprowadzało to Glenarvana do rozpaczy, lady Helena i major napróżno starali się go uspokoić i zachęcać do wytrwania, do cierpliwoœci. Do cierpliwoœci?- Wtedy, gdy Ben Joyce był bliski przybyciana pokład jachtu, gdy Duncan wytężał możecałš siłę pary, aby co prędzej przybyć do tego nieszczęsnego wybrzeża, i gdy każda godzina zbliżała go do celu! John Mangles rozumiał niepokój lorda Glenarvana; dlatego też, chcšc koniecznie pokonać trudnoœci, zbudował czółno na sposób australijski, statek ten jednak bardzo był słaby i niepewny. Przez cały dzień 18-sty stycznia kapitan wraz z majtkiem odbywali próby z tem lichem czółnem, robišc wszystko, na co siętylko zdobyć może zręcznoœć, odwaga, siłaiprzytomnoœć. Dostawszy się na pršd, czółno się wywróciło; żeglarze omal życiem nie przypłacili tych zuchwałych doœwiadczeń, a statek, wcišgnięty w wir - zatonšł. John Mangles i Wilson nawet dziesięciu węzłów nie przepłynęli po rzece,wezbranej na milę przeszło szerokoœci wskutek deszczów i topniejšcych œniegów. Dwa następne dni, 19-sty i 20-sty stycznia, minęły w tem samem położeniu. Major z Glenarvanem na długoœci pięciu mil zbadali rzekę, idšc ku jej Ÿródłu, i nie znaleŸli nigdzie możnoœci przejœcia jej w bród. Wszędzie ta sama gwałtownoœć wód, ta sama szybkoœć nawalna. Cały południowy stok Alp Australijskich w to jedyne łożysko zwalał z siebie wszystkie swe œniegi. Trzeba się było wyrzec nadziei ocalenia Duncana. Pięć dni już upłynęło od wyjazdu Ben Joyce'a; jacht w tej chwili musiał już być na wybrzeżu i znajdować się w ręku złoczyńców! Trudno jednak, aby taki stan rzeczy trwał dłużej. Powodzie czasowe krótko trwajš, dlatego właœnie, że zbyt gwałtownie powstajš. Dnia 21-go z rana Paganel dostrzegł, że wody zaczynajš opadać, i zaraz zawiadomił o tem Glenarvana. - I cóż mi z tego teraz - odpowiedział Glenarvan - już za póŸno! - Choćby i tak, to zawsze nie powód, abyœmy dłużej mieli tu bezczynnie pozostać.- Tak jest - dodał John Mangles - jutro może już zdołamy przebyć rzekę. - A czy to ocali nieszczęœliwš osadę Duncana? - zawołał Glenarvan w uniesieniu.- Racz mnie, Wasza Dostojnoœć, posłuchać -perswadował John. - Znam dobrze TomaszaAustina. Usłuchał on zapewne polecenia Waszego i wypłynšł niezawodnie, jeœli tylkomógł. Ale któż wie, czy Duncan był gotów, czy naprawione już były jego uszkodzenia w chwili, gdy Ben Joyce przybył do Melbourne? A jeœli jacht nie mógł wypłynšćna morze, jeœli opóŸnił się o dni parę?.. - Masz słusznoœć, kapitanie - rzekł Glenarwan, ożywiony nadziejš. - Trzeba co prędzej podšżać do zatoki Twofold. Tylko trzydzieœci pięć mil oddziela nas od Delegete. - Tak, tak - powtórzył Paganel - a w tem mieœcie znajdziemy wszystkie œrodki do szybszego odbycia podróży. Kto wie, czy nieprzybędziemy na czas, aby uprzedzić nieszczęœcie. - Dalej więc w drogę! - zawołał Glenarvan. John i Wilson zajęli się natychmiast zbudowaniem promu. Doœwiadczenie już ich nauczyło, że lekka kora nie zdolna jest oprzeć się gwałtownoœci fali. John przeto œcišł kilka drzew gumowych, zbił z nich tratwę, niezgrabnš wprawdzie, ale mocnš. Była to ciężka i żmudna praca. Zeszedł na niej dzień cały i nazajutrz dopiero jš skończono. Wody Snowy znacznie opadły. Potok gwałtowny znowu stawał się rzekš, choć jeszcze bystro płynšcš; John wszakże nie tracił nadziei dopłynięcia do przeciwnego brzegu. O godzinie wpół do pierwszej z południa wzięto tyle żywnoœci, ile kto mógłzabrać na potrzebę dwudniowš; resztę wraz z wozem i namiotem pozostawiono. Mulrady miał się już tak dobrze, iż przenieœć go było można; wyzdrowienie jego szybko postępowało. O pierwszej wszyscy weszli na tratwę, przywišzanš do brzegu na linie. John powierzył Wilsonowi umocowany z prawej strony rodzaj wiosła,majšcego przeciwdziałać znoszenie tratwy przez pršd, a sam miał działać zapomocš niezgrabnie wyrobionej drygawki. Lady Helena, Maria Grant i Mulrady zajmowali œrodek, dokoła zaœ nich stanęli Glenarvan, major, Paganel i Robert. - Czyœmy gotowi, Wilsonie? - spytał John majtka. - Gotowi, kapitanie - odpowiedział Wilson, silnš dłoniš porywajšc wiosło. - Bacznoœć! A uważaj na pršd! John Mangles odwišzał linę, a odepchnšwszy się od brzegu, puœcił prom na bystrš wodę Snowy. Z poczštku szło bardzo dobrze, przepłynięto z piętnaœcie sšżni; lecz wkrótce statek, wirem yraŸnie; 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż˙Pc0h"c0ŠH b0Ň+Rc1€$::!1porwany, kręcić się zaczšł naokoło, tak, że go w linji prostej utrzymać było nie podobna. Cała zręcznoœć i doœwiadczenie marynarzy, dzielnie pracujšcych, nanic się nie przydały. Nie było sposobu na powstrzymanie tego wirowania promu; kręcił się on z nadzwyczajnš szybkoœciš, awcišż w kierunku ukoœnym. John Mangles stał blady, z zębami zaciœniętemi i niespokojnie spoglšdał na wirujšcš wodę. Prom znajdował się na œrodku rzeki, a od punktu, z którego wypłynšł, w odległoœci pół mili wdół rzeki. Pršd stawał się coraz silniejszym, co tamowało zbyteczne wirowanie wody i żeglarzom dawało większš możnoœć kierowania statkiem. John i Wilson pochwycili za narzędzia i zdołali przy ich pomocy posunšć się w kierunku ukoœnym. Przez ten manewr przybliżyli się do lewego brzegu i byli od niego już tylko może o pięćdziesišt sšżni, gdy Wilsonowi złamało się wiosło, a prom znowu zaczšł ulegać pršdowi. John opierał się wszelkiemi siłami, Wilson pomagał mu zakrwawionemi rękami. Nareszcie udało się im, po ciężkiej półgodzinnej pracy, przyprowadzić prom dopochyło wyniesionego brzegu. Uderzenie statku o lšd było tak gwałtowne, że bale się rozeszły, liny popękały, a woda z wrzeniem poczęła się wdzierać nawierzch. Podróżni zaledwie mieli czas uchwycić za krzaki nadbrzeżne i przycišgnšć do siebie Mulradyego i dwie kobiety zupełnie przemoczone. Ludzie wszyscy się ocalili, alewiększa częœć zapasów żywnoœci i wszystka broń, prócz karabinu majora, popłynęły wraz ze szczštkami promu. Rzekę przebyto, ale podróżni pozbawieni byli wszystkiego prawie, a oddaleni o trzydzieœci pięć mil jeszcze od Delegete, wœród nieznanych pustyń, cišgnšcych się nagranicy prowincji Wiktorji. Nie można było spotkać tam ani kolonistów, ani hodowców bydła, bo kraj jest niezamieszkały; co najwyżej można było trafić na okrutnychi zbójeckich włóczęgów. Postanowiono iœć dalej bez najmniejszej zwłoki. Mulrady widział, że będzie dla nich ciężarem i bezpotrzebnym kłopotem; prosiłwięc, aby mu zostać pozwolono, i to samemu, dopóki nie dadzš mu pomocy z Delegete. Glenarvan nie zgodził się na to. Nie mógł on dojœć do Delegete prędzej, jak za trzy dni, a do wybrzeża za pięć, to jest zaledwie 26-go stycznia. Jeœli więc 16-go Duncan opuœcił Melbourne, cóż wobec tego znaczyło kilka godzin opóŸnienia? - Nie, mój przyjacielu - rzekł do Mulradyego nie chcę zostawić nikogo. Zrobimy nosze i zkolei nieœć cię będziemy. Nosze naprędce zrobiono z gałęzi eukaliptusa i Mulrady chcšc nie chcšc miejsce na nich zajšł. Glenarvan chciał pierwszy ponieœć swego majtka. Pochwycili nosze za jeden koniec, z drugiego wzišł je Wilson i ruszono w drogę. Cóż za smutny widok i jak Ÿle kończyła się podróż, tak dobrze rozpoczęta! Już teraz nie myœlano o poszukiwaniu kapitana Granta.Ten lšd, na którym on nigdy nie był, groził nieszczęœciem szukajšcym jego œladów! A gdy dzielni rodacy jego zdołajš dostać się do brzegów australijskich, nie znajdš tam nawet Duncana, aby ich odwiózł napowrót do ojczyzny. Pierwszy ten dzień przeszedł w milczeniu izgryzocie. Co dziesięć minut zmieniano się przy noszach; wszyscy towarzysze poczciwego majtka bez szemrania znosili ten dobrowolnie przyjęty trud, zwiększony jeszcze doœć silnym upałem. Do wieczora uszli zaledwie pięć mil (angielskich); rozłożono się obozem pod kępš drzew gumowych. Wieczerzę sporzšdzono zresztek zapasów, ocalonych zrozbicia, ale dalej już tylko na karabin majora liczyć było można. Noc było przykra; deszcz padał nieustannie; zdawało się, że dzień nieprędko jeszcze nadejdzie. Puszczono się w dalszš drogę. Major nie znalazł ani jednej sposobnoœci do strzału. Ten przeklęty kraj gorszy był od pustyni, bo nawet zwierzęta go nie nawiedzały. Na szczęœcie, Robert znalazł gniazdo dropiów, a w niem dwanaœcie dużych jaj, które pan Olbinett upiekł w goršcym popiele, a dodawszy do tego trochę zielenin jadalnych, rosnšcych w wšwozie, zastšpił tem œniadanie. Droga dalsza była bardzo przykra. Piaszczyste płaszczyzny najeżone były ciernistš roœlinš "spinifex", którš w Melbourne nazywajš jeżozwierzem. Kolce szarpały odzienie i kaleczyły nogi. Odważnei wytrwałe kobiety nie żaliły się bynajmniej, szły naprzód, dajšc z siebie przykład, zachęcajšc tego lub owego słowem lub spojrzeniem. Wieczorem zatrzymano się u stóp góry Bulla-Bulla, nad brzegiem rzeczki Jungalla. Wieczerza byłaby bardzo licha, gdyby Mac Nabbs nie był ubił wielkiego szczura "Muc conditor", którego mięso uchodzi za wyborne do jedzenia. Upieczony przez Olbinetta, szczur ten byłby przewyższył dobrš swš sławę, gdyby wielkoœciš dorównywał choćby baranowi. Trzeba jednak było i na tem poprzestać, co los zdarzył. Szczura zjedzono do koœci. Nazajutrz, dnia 23-go stycznia, podróżni, choć bardzo utrudzeni, ale zawsze energiczni, puœcili się w dalszš drogę. Okršżywszy podstawę góry, weszli na łški rozległe, na których trawa wyglšda jakby zfiszbinu wyrobiona. Była to plštanina pręcików roœlin, sterczšcych jak bagnety, przez które drogę trzeba było torować ogniem lub siekierš. O œniadaniu dnia tego nie było nawet mowy. Grunt, zasłany odłamkami kwarcu, bardzo był suchy. Nietylko głód, ale i pragnienie strasznie odczuwać się dawało. Palšca atmosfera podwajała jeszcze te męczarnie.Podróżni nie byli w stanie pół mili na godzinę ujœć. Gdyby ten brak wody i pokarmu potrwał do wieczora, wszyscy padliby zapewne, aby więcej nie powstać. Lecz gdy wszystkiego brak człowiekowi, gdy sšdzi, że już wszystko dlań stracone i œmierć go czeka niechybna, wtedy wdajesięOpatrznoœć. Niebo dało podróżnym wodę w "cephalotes", rodzaju wiaderek, napełnionych dobroczynnym płynem, wiszšcych u gałęzi krzewów kształtu dzikiej róży. Wszyscy zaspokoili pragnienie iczuli, że życie się w nich odnawia. Za pożywienie posłużyło im to, czem karmiš się krajowcy w braku zwierzyny, owadów iwężów. Paganel w wyschniętym łożysku rzeczki znalazł roœlinę, której znakomite własnoœci opisał jeden z jego kolegów w Towarzystwie Geograficznem. Była to "nardu", roœlina skrytopłciowa z rodziny Marsileaces, ta sama, która w pustyniach œrodkowych uratowała życie Burkemu i Kingowi. Pod jej liœćmi, podobnemi do listków koniczyny, trzymały się zeschłe pęcherzyki roœlinne wielkoœci soczewicy, które, utarte między dwoma kamieniami, dawały pewien rodzaj mški; zrobiono z tego chleb gruby i zaspokojono męczarnie głodu. Roœliny tej była obfitoœć wielka, Olbinett mógł przeto zrobić zapas znaczny itym sposobem zapewnić żywnoœć na dni kilka. Następnego dnia już Mulrady odbył częœć drogi o własnych siłach. Rana jego zabliŸniła się zupełnie. Do Delegete było jużtylko dziesięć mil, a wieczorem rozłożono się obozem pod 149° długoœci, na samej granicy Nowej Walji Południowej. Drobny, ale przenikajšcy deszcz padał od kilku godzin; nie było się gdzie schronić, lecz na szczęœcie John Mangles znalazł chatę drwalów, zniszczonš i opustoszałš. Trzeba się było zadowolić i tym nędznym przytułkiem. Wilson chciał rozpalić ogień dla przysposobienia chleba z nardu, poszedłwięc nazbierać uschłych gałęzi, leżšcych na ziemi. Lecz drzewo to w żaden sposób zapalić się nie chciało, z powodu wielkiej iloœci ałunu, jakš w sobie zawiera. Było to owo drzewo niepalne, o jakiem Paganel wspomniał, wyliczajšc dziwy australijskie. Trzeba się było obejœć bez ognia, a przeto i bez chleba, i spać w sukniach wilgotnych; tymczasem ptaki œmieszki, ukryte na wysokich gałęziach, zdawały się natrzšsaćz nieszczęœliwych podróżnych. Mimo to, Glenarvan był bliskim kresu swychprzeciwnoœci. I czas już był wielki. Dwie kobiety bohaterskie robiły wysilenia, ale siły opuszczały je co chwila i nie szły już,lecz wlokły się zaledwie. Nazajutrz o œwicie wyruszono w drogę. O jedenastej ujrzano Delegete, w hrabstwie Wellesley, o pięćdziesišt mil od zatoki Twofold. Tam znaleziono natychmiast œrodki do dalszej podróży. Czujšc się tak bliskim wybrzeża, Glenarvan poczuł w duszy nadzieję. Być może, że zdoła jeszcze przybyć do zatoki przed Duncanem, któregodrogę mogło coœ opóŸnić. We dwadzieœcia cztery godziny możnaby się dostać do zatoki. W południe, po dobrym posiłku, podróżni opuœcili Delegete w dyliżansie pocztowym, zaprzężonym w pięć silnych koni. Pocztyljoni, zachęceni obietnicš dobrego napiwku, pędzili szybko po drodze doskonaleutrzymanej. Na przestanki, co dziesięć mil odległe, nie tracili nawet dwu minut. Zdawałoby się, że Glenarvan udzielił im zapału, jaki go pożerał. Nazajutrz, o wschodzie słońca, głuchy szum zapowiadał bliskoœć oceanu Spokojnego. Musiano okršżyć zatokę, aby się dostać do wybrzeża pod trzydziestym siódmym równoleżnikiem, w to właœnie miejsce, gdzie Tomasz Austin miał oczekiwać przybycia podróżnych. Gdy morze się ukazało, wszyscy wzrok wytężyli w przestrzeń, chcšc się przekonać, czy cudem jakim Duncan był tam i pilnował brzegów, jak przed miesišcem niedaleko przylšdka Corrientes, na wybrzeżach argentyńskich. Nie zobaczono nic. Niebo i woda łšczyły się na widnokręgu. Ani jeden żagiel nie ożywiał rozległej przestrzeni oceanu. Jeszcze jedna pozostawała nadzieja. Może Austin zarzucił kotwicę w zatoce Twofold, bo morze było niespokojne, a więc okręt nie mógł się trzymać blisko brzegów tak niebezpiecznych. - Do Eden! - zawołał lord Glenarvan. Dyliżans zawrócił w prawo na drogę okrężnš, biegnšcš wzdłuż brzegów zatoki, ipodšżył do niewielkiego miasteczka Eden, oddalonego stamtšd o pięć mil. Pocztyljoni zatrzymali się nieopodal od latarni morskiej, oznaczajšcej wejœcie do portu. W przystani stało kilka okrętów, ale na żadnym nie powiewała flaga Malcolmu. Glenarvan, John Mangles i Paganel wysiedli z powozu, pobiegli na komorę, pytali urzędników i przeglšdali spis przybyłych statków z ostatnich kilku dni. Od tygodnia żaden okręt nie wpłynšł do zatoki. - Czyżby nie wyjechał jeszcze - zawołał Glenarvan, nie chcšc tracić nadziei. - Możeœmy przybyli przed nim? John Mangles potrzšsnšł głowš. Znał on Tomasza Austina. Jego porucznik nigdyby nieopóŸnił spełnienia rozkazu o całe dziesięć dni. - Chcę wiedzieć coœ stanowczego - rzekł Glenarvan - jakakolwiek pewnoœć lepsza jest od wštpliwoœci. W kwadrans potem wysłano telegram do syndyka agentów okrętowych w Melbourne, poczem podróżni kazali się zaprowadzić do hotelu Victoria. O godzinie drugiej wręczono Glenarvanowi depeszę tej treœci: Lord Glenarvan, Eden Twofold-bay Duncan 18-go bieżšcego miesišca odpłynšł niewiadomo dokšd. J. Andrew. S. A. Depesza wypadła z ršk Glenarvanowi. Wštpliwoœci nie ulegało, że poczciwy jacht szkocki w rękach łotra Ben Joyce'a - stał się okrętem rozbójniczym! Tak się skończyła owa podróż przez Australię, rozpoczęta pod błogš wróżbš. Œlady kapitana Granta i rozbitków zdawały się być stanowczo stracone, a oprócz zawiedzionych nadziei, wypadek ten kosztował życie całej załogi. Lord Glenarvan uległ w tej walce; tego człowieka nieugiętej woli i wytrwałoœci, którego postanowienia nie mogły złamać żywioły sprzysiężone i zatrzymać go w pampach, pokonała przewrotnoœć i złoœć ludzka na lšdzie australijskim. XLIX. BRYG MACQUARIE Jeœli kiedykolwiek podróżni nasi mogli zwštpić o znalezieniu kapitana Granta, to chyba teraz. W jakšż stronę ziemi skierować poszukiwania? Duncana już nie było; więc nawet i powrót bezpoœredni do ojczyzny stał się niemożliwy. Tak więc nie powiodły się zamiary szlachetnych Szkotów!Zupełne niepowodzenie! Smutna ta myœl nie złamie mężnej duszy; a jednak pod wpływem ciosów fatalnoœci, Glenarvan musiał odczuć całš bezowocnoœć dalszych swych wysiłków w tem dobroczynnem dziele. Wobec takiego położenia, było męstwem zestrony Marii Grant nie wymawiać imienia ojca; powœcišgnęła swe męczarnie, myœlšc o nieszczęsnej zaginionej osadzie. Nad córkš wzięła górę przyjaciółka - i ona to, która doznała tylu pociech od lady Glenarvan, pocieszała jš teraz sama. Pierwsza wspomniała o powrocie do Szkocji. Męstwo jej i rezygnację podziwiał John Mangles; chciał on jeszcze przemówićza kapitanem Grantem, ale go Maria wstrzymała spojrzeniem, a potem rzekła: - Nie, panie John - myœlmy o tych, którzy się poœwięcili. Lord Glenarvan powinien wrócić do Europy! - Ma pani słusznoœć - odpowiedział John - trzeba. Należy też zawiadomić władze angielskie o losie Duncana. Ale nie wyrzekaj się nadziei; sam dalej prowadzić będę rozpoczęte poszukiwania. Znajdę kapitana Granta, albo zginę. John Mangles mówił na serjo; pojęła to Maria i podała mu rękę jakby dla zatwierdzenia umowy. Mangles poœwięcał jej swe życie, Maria ofiarowała mu wdzięcznoœć niezmiennš. Dnia tego postanowiono nieodwołalnie odjazd; należało nie tracić czasu, aby się dostać do Melbourne. Nazajutrz John poszedł się wywiedzieć o statkach, majšcych wyjœć pod żagle. Zdawało mu się,że nie powinno brakować komunikacji między Edenem a stolicš prowincji Wiktorja.Zawiodły go oczekiwania. Statków było niewiele; trzy czy cztery stały na kotwicy w zatoce Twofold - a była to cała marynarka handlowa tych stron. Żaden nie płynšł do Melbourne, do Sydney, albo do Pointe-de-Galle. A tylko w jednym z tych trzech portów Australii można było znaleŸćokręt, idšcy do Europy. Istotnie, PeninsularOriental Steam Navigation Compagny (Towarzystwo okrętowe "Peninsular-Oriental") utrzymuje regularny ruch statków między temi portami i Angljš. Cóż tedy było zrobić w takiem położeniu? Czekać na statek? Mógłby się zdarzyć bardzo nieprędko, bo zatoka Twofold mało była zwiedzana. Tyle okrętów płynie morzem obok niej, a nie przybija do brzegu!Po namyœle i naradzie miał już Glenarvan postanowić, aby się dostać do Sydney drogami nadbrzeżnemi, gdy Paganel zrobił niespodziewanš propozycję. I on także chodził do zatoki i wiedział, że niema czem przeprawić się do Sydney lub Melbourne. Ale jeden ze statków, stojšcych w zatoce, gotował się w drogę do Auckland, stolicy wyspy Ika-na Maoui, północnej z wysp tworzšcych Nowš Zelandję. Paganel radził więc najšć ów statek do Aucklandu, gdzie już będzie możnaznaleŸć okręt kompanji półwyspu, idšcy do Europy. Zastanowiono się poważnie nad tym projektem, Paganel jednak, wbrew swemu zwyczajowi, nie sypał argumentami; poprzestał na zrobieniu propozycji i tylko dodał, że przeprawa nie potrwa dłużej nadpięć lub szeœć dni, bo od Australii do NowejZelandii niema więcej, jak tysišc mil angielskich. Szczególny to był zbieg okolicznoœci, że Auckland znajdował się właœnie pod tym 37-ym równoleżnikiem, w którego kierunku dšżyli nasi podróżni uporczywie, poczšwszyod brzegów Araukanji. Zaiste, nie można było posšdzać geografa o stronnoœć, gdybybył użył tego, jako argumentu na poparcie swego projektu. Sposobnoœć zwiedzenia okolic Nowej Zelandii nastręczała się sama przez się. A jednak Paganel ani pisnšł o tem; po dwu zawodnych tłumaczeniach dokumentu, zapewne nie chciał tłumaczyć go jeszcze inaczej po raz trzeci. Cóżby wreszcie wydobył z niego? Przecież tam powiedzianowyraŸnie, że na "lšd" a nie na wyspę dostał się kapitan Grant. A Nowa Zelandia, to przecież wyspa. Zdawało się, że niema nad czem się zastanawiać. Wreszcie z tego lub z innego powodu, Paganel nie wišzał propozycji tej przeprawy do Aucklandu z dalszem poszukiwaniem. Zwrócił tylko uwagę, że między tym punktem a Angljš istniejš stosunki regularne i że można będzie z tego korzystać. John Mangles popierał projekt Paganela. Radził go przyjšć, bo trudno było liczyć naniepewne przybycie statku jakiego do zatoki. Był jednak zdania, żeby się nie decydować, przed obejrzeniem statku, o którym mówił Paganel. Zatem Glenarvan, major, Paganel, Robert i Mangles wsiedli naczółno i popłynęli ku statkowi, który stał nie dalej, niż o parę węzłów od brzegu. Był to bryg, o pojemnoœci 250 tonn, zwany Macquarie, służył do żeglugi między różnemi portami Australii i Nowej Zelandii. Jego dowódca przyjšł goœci dosyć twardo; spostrzegli zaraz, że majš do czynienia z człowiekiem nieokrzesanym, którego postępowanie nie wyróżniało go z poœród pięciu majtków, jakich miał na pokładzie. Gruba i czerwona twarz, ręce potężne, noskrótce statek, wirem yraŸnie; 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żPą c1 Řc1١11"pc2€1^^2spłaszczony, oczy zapadłe, usta zbrudzonefajkš, mina zuchwała, wszystko to czyniłoz pana Willa Halleya postać nieprzyjemnš. Ale nie było wyboru, że zaœ szło o podróż tylko kilkodniowš, można więc było na to nie zważać. - Czego wam potrzeba? - pytał Will Halley nieznajomych, wstępujšcych na pomost jegostatku. - Gdzie kapitan? - zapytał John Mangles. - To ja - rzekł Halley - więc cóż? - Macquarie płynie do Auclklandu? - Tak; więc cóż? - Co wiezie? - Wszystko, co się kupuje i sprzedaje. Więccóż? - Kiedy odjeżdża? - Jutro podczas południowego odpływu. Więc cóż? - Czy nie wzišłby pasażerów? - Jak jakich i to, gdyby przystali na pożywienie, jakie jest na statku. - Mieliby swoje. - Więc cóż? - Jakto cóż? - A ma się rozumieć. Ilu ich jest? - Dziewięć osób, a między niemi dwie panie. - Ja nie mam dla nich kajut. - Pomieszczš się w ich braku na pomoœcie. - Więc cóż? - Więc zgoda? - rzekł Mangles niezmieszanyprostactwem żeglarza. - To się zobaczy - brzmiała odpowiedŸ. Will Halley przeszedł kilka razy po pokładzie, stukajšc silnie butami ciężko podkutemi, poczem nagle zwrócił się do Johna. - Ile mi dacie? - spytał. - A ile żšdacie? - odparł John. - Pięćdziesišt funtów. Glenarvan dał znak, że się zgadza. - Niechże będzie pięćdziesišt funtów - rzekł John. - Ale nic więcej, prócz miejsca - dodał Halley. - Nic więcej. - Żywnoœć osobno. - Zgoda. Więc cóż? - rzekł Will, wycišgajšc rękę. - A co? - Zadatek. - Oto jest połowa umówionej ceny - odparł John, odliczajšc dwadzieœcia pięć funtów szterlingów, które kapitan schował do kieszeni, nie podziękowawszy nawet. - Jutro na statek - rzekł - przed południem. Będziecie, nie będziecie, a ja jadę. - Będziemy. Po tej rozmowie, Glenarvan z towarzyszamiopuœcili statek, a Will nawet nie pożegnał ich podniesieniem ręki do ceratowego kapelusza, wyglšdajšcego, jakby był przylepiony nad jego czerwieniejšcš się twarzš. - Co za prostak - rzekł John. - A mnie się podobał - rzekł Paganel - to prawdziwy wilk morski. - Raczej niedŸwiedŸ - wtršcił major. - A mnie się coœ zdaje, że ten niedŸwiedŸ musiał kiedyœ handlować ciałem ludzkiem. - Mniejsza o to - rzekł Glenarvan - skoro ma statek, który popłynie do Nowej Zelandii. W podróży mało, a potem już wcale widzieć go nie będziemy. Lady Helena i Maria rade posłyszały, że odjazd naznaczony był na jutro. Glenarvan zapowiedział im, że Macquarie to nie Duncan pod względem komfortu; ale tyle jużdoœwiadczyły niewygód, że się o takš drobnš rzecz nie troskały. Olbinettowi poruczono przygotowanie zapasów. Biedak ten od straty Duncana płakał nieraz nad losem swej połowicy, która była tam na pokładzie, a więc wraz z całš załogš uległa okrucieństwu zesłańców więziennych. Niemniej spełniał swe obowišzki stewarta ze zwykłš gorliwoœciš; zatem "żywnoœć osobno" składała się z artykułów, których nie widywano na pokładzie brygu. Kilku godzin dosyć było Olbinettowi na przygotowanie wszystkiego. Major tymczasem zmieniał u wekslarza przekazy Glenarvana na Union-Bank w Melbourne. Lord chciał mieć przy sobie złoto, równie jak broń i amunicję; odnowiłteż swój arsenał. Paganel ze swej strony zaopatrzył się w wybornš mapę Nowej Zelandii, wydanš przez Johnstona w Edynburgu. Mulrady był już zdrów; zaledwie czuł ranę, która życiu jego zagrażała - a kilka godzin, spędzonych na morzu, powinnoby gowyleczyć do reszty. Liczył na powiew oceanu Spokojnego. Wilsonowi polecono zajšć się urzšdzeniem miejsca dla podróżnych na statku Macquarie. Jšł się więc szczotki i miotły, awszystko zaraz innš przybrało postać. Will Halley nie przeszkadzał mu w tej czynnoœci, tylko wzruszał ramionami. Nie troszczył się o Glenarvana i jego towarzystwo, nie wiedział nawet co byli zajedni. To tylko wiedział, że ten ładunek przyniesie mu pięćdziesišt funtów sterlingów; a to mniej znaczyło, niż dwieœcie tonn skór garbowanych, któremi naładowany był okręt. Skóry znaczyły dla niego więcej, niż ludzie, bo był handlarzem.Jako żeglarz używał opinji człowieka, znajšcego się dosyć dobrze na tamtych morzach, niebezpiecznych z powodu skał koralowych. Ostatnie godziny dnia tego chciał poœwięcić Glenarvan przejrzeniu raz jeszcze owego brzegu, przeciętego 37-ym równoleżnikiem. Dwa miał do tego powody. Chciał obejrzeć owo miejsce domniemanego rozbicia się okrętu. Że Ayrton był kwatermistrzem na Britannii, o tem nie było co wštpić; i czemużby statek ten nie miał się rozbić właœnie w tej stronie wschodniej a nie zachodniej? Nie należy lekkomyœlnie opuszczać punktu, którego się już nigdy niezobaczy. A potem, jeœli nie tu rozbiła się Britannia, to tutaj Duncan wpadł w moc złoczyńców. Może była przytem jaka walka? Więc czemuby się nie miał znaleŸć na brzegu jaki œlad oporu rozpaczliwego? Jeœli zaœ osada zginęła w bałwanach morskich, to czemużby one nie miały wyrzucić jakiego trupa? Więc Glenarvan ruszył z wiernym Johnem na przeglšd brzegów. Właœciciel hotelu Victoria dał im dwa konie, na których pojechali drogš północnš, dšżšcš wzdłuż zatoki Twofold. Smutne było to poszukiwanie. Glenarvan i John jechali, nic nie mówišc, ale się rozumieli; jedne były ich myœli, a więc i troski te same. Patrzyli na skały, porozdzierane uderzeniami fal, ale nie mieliani o co się pytać wzajemnie, ni sobie odpowiadać. Znajšc gorliwoœć i bacznoœć Johna, można było zaręczyć, że każdy punkt brzegu, każdy jego zaułek był zbadany. Przejrzano każdy spadek, każdš ławicę piasku, na które mogły być wyrzucone jakie szczštki przez nieodznaczajšce się wielkoœciš fale oceanu Spokojnego. Ale nie dostrzeżono nic, coby zachęcało do nowych poszukiwań w tych stronach. Ani żadnego œladu rozbicia się okrętu, ani też œladów Duncana. Jednak na krawędzi brzegu dostrzegł John œwieże œlady obozowiska, resztki ogni, porozkładanych pod osobno stojšcemi majolisami. Czy jakie koczujšce pokolenie przechodziło tędy przed kilku dniami? Bynajmniej; to zbiegowie z więzień tu przebywali, bo pozostał tego dowód nieomylny. Był to kitel szary, zżółkły, zużyty, połatany, złowrogi łachman, porzucony pod drzewem. Był na nim numer porzšdkowy więzienia z Perth. Złoczyńcy nie było, ale była wstrętna jego opończa i mówiła o nim. Ta liberja zbrodni okrywała przez czas pewien nędznika, a teraz gniła tu, na opustoszałym brzegu. - Patrz, Johnie - rzekł Glenarvan - te łotrybyły tutaj! A gdzie sš teraz nasi nieszczęœliwi towarzysze z Duncana? - Tak - odpowiedział John głosem stłumionym - to widoczne, że ich na lšd niewysadzono. Zginęli. - Nędznicy! Niech się tylko dostanš w me ręce, a pomszczę się za mš osadę. Pod wpływem boleœci stwardniały rysy Glenarvana. Przez kilka minut patrzył na fale bez końca, szukajšc może ostatniem jeszcze spojrzeniem jakiego okrętu, błšdzšcego w przestrzeni. Potem wzrok jego przygasł. Glenarvan stał się, jakim był zazwyczaj, i nie wymówiwszy słowa, nie skinšwszy nawet, puœcił się galopem drogš ku Eden. Jednš jeszcze formalnoœć należało spełnić:pozostawić konstablowi zeznanie o zaszłychwypadkach. Przyjšł je Thomas Banks tego jeszcze wieczora. Urzędnik ten zaledwle zdołał powœcišgnšć swe zadowolenie, spisujšc protokół; poprostu rad był, że jużniema Ben Joyce'a i jego bandy - a całe miasto równie było temu rade. Prawda, że złoczyńcy popełnili nowš zbrodnię, opuszczajšc Australię, ale opuœcili te strony. Zatelegrafowano ważnš tę wiadomoœć władzom w Melbourne i w Sydney. Złożywszy zeznanie, Glenarvan wrócił do hotelu Victoria. Smutnie spędzili podróżni ten ostatni wieczór. Myœli ich błšdziły po tej ziemi płodnej w nieszczęœcia. Wspominali sobie owe piękne nadzieje, powzięte na przylšdku Bernouilli, tak okropnie zawiedzione przy zatoce Twofold. Paganelem owładnšł niepokój goršczkowy. John obserwował geografa i uważał, że już od wypadku nad Snowy River chciał i nie chciał coœ powiedzieć. Naciskał go nieraz pytaniami, ale beskutecznie. Tego jednak wieczora, odprowadzajšc geografa do jego pokoju, zapytał, czem jest tak zaniepokojony. - Mój przyjacielu - odparł wykrętnie Paganel - nie jestem więcej zaniepokojony, niż zazwyczaj. - Panie Paganel - rzekł John - masz jakšœ tajemnicę. - A cóż - zawołał Paganel, gestykulujšc - nie umiem się ukrywać! - I czego to nie możesz ukryć? - Tego, co mnie przejmuje radoœciš, a zarazem rozpaczš. - Co? Rozpacz i radoœć zarazem? - Tak, podróż do Nowej Zelandii przenika mnie radoœciš i rozpaczš. - Czy miałbyœ jakie wskazówki? - zapytał żywo Mangles. - Czy wpadłeœ na œlad zgubiony? - Nie, mój przyjacielu. Nie wraca się z Nowej Zelandii.... a jednak!... Wiesz, jaka jest ludzka natura; człowiekowi dosyć jest mieć nadzieję, żeby oddychał. A ta moja dewiza: spero, spero, to najpiękniejsza w œwiecie dewiza! L. PRZESZŁOŒĆ KRAJU, DO KTÓREGO SIĘ JEDZIE Nazajutrz, dnia 27-go stycznia, podróżni umieœcili się na pokładzie statku Macquarie w ciasnym baraku na rufie brygu. Gospodarz nie ofiarował paniom swej kajuty; mało je obeszła ta niegrzecznoœć, bo było to legowisko dobre tylko dla niedŸwiedzia. O wpół do pierwszej ruszono z miejsca wraz z odpływem morza. Z trudnoœciš podniesiono kotwicę, mocno w gruncie zahaczonš. Lekki wiatr południowo-zachodniwzdymał żagle, zacišgane jedne po drugich.Pięciu ludzi, należšcych do osady, niebardzosię jakoœ zwijało, i Wilson chciał im pomagać. Ale Halley poprosił go, by siedziałspokojnie i nie wtršcał się do tego, co do niego nie należy, bo zwyczajem jego było radzić sobie samemu, rady zaœ i pomocy niepotrzebował. Pił wyraŸnie do Johna, który się uœmiechał, patrzšc na niezgrabne obroty osady. To też John zrozumiał, o co idzie, i postanowił nie wdawać się w nic, chyba, gdyby niezdarnoœć majtków narażała bezpieczeństwo statku. Ale nadeszła wkońcu chwila, że podniecani przekleństwami swego pana, majtkowie zdołali rozwinšć wszystkie żagle. Pomimo to jednak bryg, będšcy istnem pudłem o szerokim dziobie i spodzie, tudzież o ciężkiej rufie, zaledwie posuwał się naprzód. Ha, trudno! Trzeba było i z tem się pogodzić. Bo choć Macquarie płynšł tak wolno, to jednak musiał przecież w cišgu dni pięciu, a najwyżej szeœciu, dowlec się do Aucklandu. O siódmej wieczorem stracono z oczu brzegi Australii i œwiatło latarni morskiej wporcie Eden. Falowanie morza dawało się we znaki statkowi. Ciężko zapadał w próżnię po ustępujšcych bałwanach. Pobyt podróżnych w baraku przykry był z powodugwałtownych wstrzšœnień, a nie mogli pozostać na pokładzie, bo deszcz padał gwałtowny. Zmuszeni więc byli siedzieć, jakw więzieniu. Mało rozmawiano, każdy oddawał się swoim myœlom; tylko lady Helena i Maria zamieniały niekiedy zdania. Glenarvan nie mógł usiedzieć na miejscu, wstawał i chodził; zato major ani się ruszył. John z Robertem wychodzili na pokład od czasu do czasu, żeby spojrzeć na morze. Paganel zaœ, siedzšc w swym kšcie, mruczał coœ niezrozumiałego. O czemże myœlał szanowny geograf? O tej Nowej Zelandii, ku której wiodła go fatalnoœć. Przechodził właœnie myœlš jej dzieje, złowroga jej przeszłoœć stawała mu przed oczyma. Ale czy w tej całej historji zdarzył się choć jeden fakt, jeden wypadek, z któregoby ci, co tę ziemię odkryli, mogli wnosić, że była lšdem a nie wyspš? Nowożytny geograf, żeglarz nie mogli jej nazywać niewłaœciwie! Widać było, że Paganelowi cišgle tkwiło w myœli tłumaczenie dokumentu, jakby go jakie widzenie opętało. Po Patagonji; po Australii,wyobraŸnia jego, pobudzona jednym wyrazem, czepiła się teraz Nowej Zelandii.Jeden tylko punkt zatrzymywał go na tej drodze przypuszczeń. - Contin... Contin... powtarzał sobie; przecież to znaczy: kontynent, lšd stały. I zaczšł przechodzić myœlš wszystkich żeglarzy, którzy odwiedzali te dwie wielkie wyspy mórz australijskich. Dnia 13-go grudnia 1642 r. Holender Tasman,odkrywszy ziemię Van-Diemen, przybił do nieznanych brzegów Nowej Zelandii; kilka dni płynšł wzdłuż brzegu, a 17-go wpłynšłdo obszernej zatoki, zakończonej wšskš cieœninš między dwiema wyspami. Wyspa północna, to Ika-na Maoui, które to wyrazyzelandzkie znaczš "ryby Mauwi", wyspa południowa, to Tawai Pouna-Mon - co znaczy: wieloryb, wydajšcy jaspis zielony28. Abel Tasman wysłał łodzie ku ziemi i powróciły w towarzystwie dwu czółen napełnionych hałaœliwymi krajowcami. Dzicy byli œredniego wzrostu, koloru skóry brunatno-żółtego; koœci mieli wystajšce, głos twardy, włosy czarne, zwišzane na głowie na sposób japoński, z zatkniętem w nie wielkiem piórem białem. Pierwsze to widzenie się Europejczyków z krajowcami zdawało się zapowiadać stosunki przyjazne i trwałe. Ale nazajutrz, gdy jedna z łodzi Tasmana udała się ku brzegom dla wyszukania miejsca stosownego do zarzucenia kotwicy, napadłona niš siedem piróg, czyli wielkich czółen zkrajowcami. ŁódŸ holenderska przechyliła się i nabrała wody; dowodzšcy niš oficer pierwszy ugodzony był w gardło pikš, niezgrabnie wyrobionš, i padł w morze. Z szeœciu jego towarzyszów czterech poniosło œmierć; dwaj inni, również jak i oficer, ocaleli, dostawszy się wpław do okrętu. Po smutnem tem zajœciu, Tasman odpłynšł, ograniczajšc swš zemstę do kilkustrzałów muszkietowych, które prawdopodobnie żadnego z dzikich nie dosięgły. Opuœcił tę zatokę, która dostała nazwę Morderczej, zwrócił się w stronę zachodniš i 15-go stycznia zbliżył się do cypla północnego. Tutaj znów gwałtownoœć fal, odbijajšcych się od skalistego brzegu, iniechętne usposobienie dzikich krajowców nie dozwoliły mu nabrać wody do picia; opuœcił więc stanowczo te strony, nadawszy im nazwę Staten-Land, to jest Ziemia Stanów, na czeœć Stanów jeneralnych Holandji. Żeglarz holenderski mniemał naprawdę, że te ziemie sšsiadujš z wyspami tejże nazwy, odkrytemi na wschód Ziemi Ognistej, na południowym krańcu Ameryki; mniemał, że znalazł "wielki lšd stały południowy". - Ale - mówił sobie Paganel - jeœli uszło żeglarzowi z 17-go wieku nazwać tę ziemię kontynentem, to nie uszłoby żeglarzowi w XIX-ym wieku. Takiego błędu niepodobna przypuœcić. Nie! Jest tu coœ, czego nie pojmuję. Więcej niż przez wiek cały zapomniano o odkryciu Tasmana; Nowa Zelandia zdawała się nie istnieć, gdy żeglarz francuski Surville zobaczył jš pod 35°37' szerokoœci. Z poczštku nie miał powodu żalić się na krajowców; zdarzyły się jednak gwałtownewichry, nadeszła burza, która rzuciła na brzegi zatoki Schronienia szalupę z chorymi, należšcymi do wyprawy. Jeden z naczelników krajowców, zwany Nagui-Noui,dobrze przyjšł Francuzów i dał im miejscewe własnej swej chacie. Szło wszystko dobrze, dopóki nie skradziono Europejczykom czółna. Surville daremnie żšdał jego zwrotu i ukarał krajowców spaleniem całej ich osady. Straszna ta i niesprawiediiwa zemsta wpłynęła na okrutny odwet, którego Nowa Zelandia miała być polem. W 1796 roku dnia 6-go paŸdziernika ukazał się przy tych brzegach słynny Cook i wpłynšł ze swym okrętem Endeavour do zatoki Taoue-Rou, starajšc się o przychylnoœć krajowców dobrem z nimi postępowaniem. Ale żeby dobrze z kimœ postępować, trzeba go pierwej mieć w ręku; Cook nie wahał się schwytać dwu czytrzech krajowców, którym przemocš dobrodziejstwa swe narzucił i których obdarowanych i ugłaskanych odesłał na ziemię. Wkrótce wielu innych, skuszonych opowiadaniem tamtych, przybyło dobrowolnie na pokład i zamieniało wzajemne dary z Europejczykami. W kilka dni potem zwrócił się Cook ku zatoce Hawkesa, wyżłobionej obszernie w lšdzie od strony północnej. Spotkał się tam z plemieniem krajowców wojowniczem, krzykliwem i wyzywajšcem; doszło do tego, że musiał ich uspokoić strzałem kartaczami. - Dnia 20-go paŸdziernika zawinšł do zatoki Toko-Malou; żyło tam około dwustu krajowców spokojnych. Botanicy okrętowi odbywali tam bardzo korzystne wycieczki, a krajowcy wozili ich własnemi czółnami. Cook zwiedził dwie wioski, otoczone palisadami, parapetami, podwójnemi rowami, z których znać było, że umiano jak należy budować warownie. Najważniejsze z miejsc obronnych otoczonebyło nieprzystępnemi błotami i wyglšdało jak wyspa - nawet lepiej niż wyspa, bo nietylko, że woda je otaczała, ale jeszcze krótce statek, wirem yraŸnie; 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż Pc2 eÜc2 AŢ2  3c3€ R.Uc3§=Š 3grzmiała, przedzierajšc się przez próg naturalny, wysokoœci 60 stóp, na którym właœnie zbudowany był ten "pah" niedostępny. Nazbierawszy przez pięć miesięcy mnóstwociekawostek, roœlin krajowych, okazów etnograficznych i etnologicznych, nadał Cook 31-go marca swoje imię cieœninie, rozdzielajšcej dwie wyspy, i opuœcił Nowš Zelandję. W póŸniejszych podróżach miał znów do niej powrócić. Istotnie, w 1773 roku znakomity ten żeglarz zawinšł ponownie do zatoki Hawkesa i był œwiadkiem kanibalizmu (ludożerstwa) mieszkańców, za którego wywołanie spada zarzut na jego towarzyszów. Oficerowie Cooka znaleŸli na brzegu członki rozszarpanego młodego krajowca, sprowadzili je na okręt, "kazali je ugotować" i dali dzikim, którzy je z żarłocznoœciš połknęli. Niegodna to igraszka, żeby stać się kucharzami uczty ludożerczej. Podczas trzeciej swej podróżyodwiedził Cook jeszcze raz te wyspy, któreszczególniej lubił i pragnšł dopełnić ich obrazu hydrograficznego; opuœcił je po razostatni 25-go stycznia 1777 roku. Vancouver w 1791 r. zatrzymał się przez 20 dni w zatoce Ciemnej, nic nie zyskawszydla nauk przyrodniczych ani geografji. D'Entrecasteaux zdjšł w 1793 plan długoœci25-cio milowej ze strony północnej Ika-Na-Maoui. Kapitanowie statków handlowych: Hausen i Dalrympe, potem Baden, Richardson, Moody zjawiali się tam na krótko; dr. Savage, podczas pięciotygodniowego tam pobytu, nazbierał ciekawych szczegółów, tyczšcych się życiaNowo-Zelandczyków. Było to w roku 1808, kiedy rozumny Doua-Tara, synowiec wodza w Raszgui-How,wsiadł na pokład okrętu Argo, stojšcego wzatoce Wysp, pod kapitanem Baden. Jeœli się między Maorysami zjawi jaki Homer, to mu pięknego przedmiotu dostarczš losy Doua-Tara; doznał on niemało nieszczęœć, niesprawiedliwoœci, złego obchodzenia się. Wzamian za swe usługi otrzymywał biedny dziki wszystko złe: niedotrzymywano mu słowa, więziono go, bito. Cóż za pojęcie musiał on wyrobić sobie o ludziach, pragnšcych uchodzić za cywilizowanych? Powieziono go do Londynu, kazano mu być majtkiem najniższego stopnia, popychadłem całej osady. Byłby umarł z trudów, gdyby nie wielebny Marsden. Misjonarz ten zajšł się dzikim młodzieńcem, widzšc w nim sšd zdrowy, charakter mężny, słodycz, wdzięk i łagodnoœć. Za staraniem Marsdena dostał dziki kilka worków zboża i narzędzia do uprawy ziemi w swej ojczyŸnie: ukradziono mu to wszystko. I znów nieszczęœcia i cierpienia zwaliły się na biednego Doua-Tara; dopiero w 1814 r. powrócił do ojczyzny. Owoc tylu przejœć i doœwiadczeniastracony był przez œmierć jego w 28 roku życia, właœnie gdy się brał do przekształcenia krwiożerczej Zelandii. Cywilizacja opóŸniła się tam niezawodnie o wiele lat wskutek tego nieszczęœcia, bo nic nie zastšpi człowieka rozumnego i dobrego,w którego sercu złšczyła się miłoœć dobraz miłoœciš ojczyzny. Do r. 1816 zaniedbano Nowš Zelandję. W owej epoce Thampton, w 1817 Lidiard Nicholas, w 1819 Marsden przebiegali częœciowo te wyspy, a w 1820 Ryszard Cruise, kapitan z 84-go pułku piechoty, przebywał tam przez dziesięć miesięcy, które wiele znaczyły dla poważnych badań nad obyczajami stron tamtych. W 1827 r. Duperrey, dowódca statku La Coquille, spoczywał w zatoce Wysp przez dwa tygodnie i był zadowolony ze stosunków z krajowcami. W 1827 angielski statek wielorybniczy, Mercury, musiał się bronić przed rabusiami i mordercami; a jednak tego samego roku kapitan Dillon, podczas dwukrotnych swoich odwiedzin goœcinnie był przyjmowany za każdym razem. W marcu tego samego roku 1827 sławny Dumont d'Urville, dowódca okrętu Astrolabe,przepędził bezkarnie, acz bezbronny, kilka dni na lšdzie między krajowcami; zamieniał z nimi podarunki i pieœni, sypiał w ich chatach i pracował bez przeszkody nad zdejmowaniem planów, z których powstały w zakładach marynarki piękne mapy. Tymczasem zaraz roku następnego przybyły w tamte strony bryg angielski Hawes pod kapitanem John Jamesem, który zbliżył się do zatoki Wysp i zwrócił się ku przylšdkowi wschodniemu,wiele ucierpiał odzdradliwego naczelnika krajowców, Enararo. Wielu z osady okropnš zginęło œmierciš. Z tych sprzecznych z sobš wypadków, z tych przejœć od łagodnoœci do barbarzyństwa trzeba wnosić, że okrucieństwo Nowo-Zelandczyków często bywało tylko odwetem. Dobre lub złe stosunki zależały od dobrych lub złych dowódców europejskich. Zdarzały się zapewne ze strony krajowców napady bez powodu; ale częœciej była to zemsta, wywołana przez postępowanie Europejczyków, i na nieszczęœcie spadała kara najczęœciej na tych, którzy na niš nie zasłużyli. Po d'Urville'u dopełnił etnografji stron tamtych zuchwały badacz, który ze dwadzieœcia razy obiegł ziemię; ten koczownik, cygan naukowy, to Anglik Earle. Zwiedzajšc nieznane okolice dwu wysp, nie miał powodu osobistego do żalenia się na krajowców, ale bywał często œwiadkiem scen ludożerczych. Nowo-Zelandczycy pożerali się wzajemnie ze wstrętnš rozkoszš. To samo dostrzegł w 1831 r. kapitan Laplace podczas spoczynku swego wzatoce Wysp. Bitwy bywały tam wówczas straszniejsze, niż poprzednio, bo dzicy z dziwnš dokładnoœciš umieli już posługiwać się broniš ognistš. To też okolice Ika-Na-Maoui, kwitnšce dawniej, zmieniły się w głębokš pustynię. Całe plemiona zniknęły, jakby trzoda baranów, upieczone,zjedzone. Daremnie misjonarze usiłowali pokonać tę skłonnoœć krwiożerczš. Od 1808r. towarzystwo Church Missionary wysyłało najzręczniejszych ajentów - bo tak najwłaœciwiej ich nazwać - do głównych stacyj na północnej wyspie; barbarzyństwo jednak krajowców zmusiło misjonarzów do zaniechania swego posłannictwa. Dopiero w 1814 r. Marsden (opiekun Doua-Tary), Hali i King, wylšdowawszy w zatoce Wysp, nabyli od naczelników dwieœcie akrów gruntu za dwanaœcie siekier żelaznych i założyli tam siedlisko misji anglikańskiej. Trudno szło z poczštku; ale przynajmniej życie misjonarzów uszanowali krajowcy, przyjmowali od nich naukę i pomoc, a kilku bardzo srogich złagodniało. Nawet wdzięcznoœć rozbudziła się w tych sercachnieludzkich; do tego nawet przyszło, że w 1824 roku bronili krajowcy swoich "ariki", jak nazywali misjonarzów, przed gwałtami ze strony nieokrzesanych majtków, którzy ich lżyli i traktowali brutalnie. Tak więc misje rozwijały się z biegiem czasu, pomimo obecnoœci zesłańców, zbiegłych z Port Jackson i demoralizujšcych krajowców. W 1831 r. Dziennik Misyj Reformowanych ogłaszał o dwu znacznych stacjach misyjnych, z których jedna była wKidi-Kidi, nad brzegami kanału, wpadajšcegodo zatoki Wysp, a druga w Pai-Hra nad rzekš Kawa-Kawa. Pod przewodnictwem misjonarzy swoich, krajowcy, nawróceni dochrystjanizmu, poprzebijali drogi przez niezmierne lasy, budowali mosty na strumieniach. Każdy zkolei misjonarz szedł opowiadać naukę cywilizacyjnš między odległe pokolenia; budował kaplice z trzciny lub z kory, szkoły dla młodych krajowców, a na dachach tych skromnych budowli powiewał sztandar misyjny, na którym widniał krzyż i słowa: "Rongo-Pai" to jest ewangelja. Na nieszczęœcie, wpływ misjonarzy nie sięgał poza ich siedziby - i cała koczujšca częœć ludnoœci wymyka się z pod tego wpływu. Tylko między zyskanymi dla chrzeœcijaństwa krajowcami ustał kanibalizm - a i tych nie trzeba narażać na pokusy; drga w nich zawsze jeszcze instynkt krwi chciwy. Zresztš wojna zawsze jest chronicznš chorobš tamtych okolic. Zelandczycy nie uciekajš przed najazdem Europejczyków, jak zezwierzęceni Australijczycy; opierajš się, broniš, nienawidzš najeŸdŸców, a straszna ich nienawiœć zwraca się przeciwko wychodŸcom angielskim. Przyszłoœć tych wielkich wysp zależy od losu. Albo szybko rozwinie się tam cywilizacja, albo głębokie barbarzyństwo przetrwa długie wieki. Oręż postanowi, jak będzie. W taki to sposób snuła się historja Nowej Zelandii w rozgoršczkowanym niecierpliwoœciš umyœle Paganela. Nic przecież w całej tej historji nie było, cobypozwalało te dwie wyspy nazywać lšdem stałym. I jeœli niektóre wyrazy dokumentu trapiły wyobraŸnię Paganela, to ten jeden wyraz contin zagradzał mu uporczywie drogę nowych domniemiań. LI. RZEZIE NA NOWEJ Zelandii Dnia 31-go stycznia, więc w cztery dni po puszczeniu się w drogę, jeszcze Macquarie nie przebył dwu trzecich oceanu między Australjš a Nowš Zelandjš. Will Halley mało zajmował się obrotami statku, pozwalał robić majtkom, co im się zdawało. Rzadko go widywano, czego nikt nie żałował. Niechby sobie gburowaty ten dowódca statku nie pokazywał się, niktby mu tego nie miał za złe, ale upijał się codziennie, amajtkowie radzi go naœladowali i nigdy jeszcze okręt żaden nie był tak zdany na łaskę Boskš, jak Macquarie. Niedbalstwo takie nie do darowania zmuszało Johna do cišgłej czujnoœci; żeby nie Mulrady i Wilson, to statek nieraz położyłby się na bok pod uderzeniem. Will Halley zasypywał w takich razach obu przekleństwami; oni zaœ, niebardzo cierpliwi, gotowi byli nieraz sprawić mu łaŸnię i zapakować na spód statku na całš resztę podróży. Ale Mangles powœcišgał ichiuspokajał słuszne ich oburzenie. Niemniej jednak niepokoiło go położenie statku, ale nie chciał trwożyć Glenarvana, zwierzał się tylko ze swych obaw majorowii Paganelowi. Mac Nabbs radził mu to samo, co chcieli zrobić Wilson i Mulrady. - Nie powinieneœ się wahać w objęciu dowództwa, albo przynajmniej kierownictwastatkiem, jeœli ci się to zdaje pożyteczne. Niech sobie ten pijak, gdy wysišdziemy, obejmie znów dowództwo i pójdzie na dno morskie, jeœli mu się to podoba. - Masz pan słusznoœć, majorze - odpowiedział John - i niezawodnie zrobię tak, gdy trzeba będzie koniecznie. Ale dopókiœmy na pełnem morzu, to dosyć będzie pilnować; ja i nasi majtkowie nie zejdziemy z pokładu. Dopiero gdy się zbliżymy do brzegów, a ten Will Halley nie okaże rozumu, to przyznam, że znajdę się w kłopocie. - Czy nie mógłbyœ zarzšdzić kierunku, w jakim powinniœmy płynšć? - pytał Paganel. - To niełatwo - odpowiedział John - bo, czywierzycie, że niema tu nawet karty morskiej. -Doprawdy? - Tak jest! Statek ten kursuje tylko między Edenem i Aucklandem, a Will Halley tak już zna te strony, że nie potrzebuje mapy. - Zapewne też wyobraża sobie, że jego statek sam zna drogę i kieruje się sam - dorzucił Paganel. - Nie wierzę w statki, znajšce tę sztukę, i przeczuwam, że znajdziemy się w kłopocie nielada, zbliżywszy się do brzegów, jeœli Will Halley będzie pijany. - Miejmy nadzieję, że bliskoœć ziemi przywoła go do rozumu - rzekł Paganel. - Zatem - dodał major - w razie przypadku nie umiałbyœ poprowadzić statku do Aucklandu? - Ani sposób bez karty tych wybrzeży - odpowiedział John. - Przystępy tam sš nadzwyczaj niebezpieczne; jest to szereg małych zatoczek nieregularnych i fantazyjnych, jak na brzegach Norwegji, i trzeba mieć dużo doœwiadczenia, żeby wyminšć liczne skały, znajdujšce się na dnie. Woda pokrywa je tylko na kilka stóp, astatek uderzenia o nie nie wytrzyma, choćby najmocniej był zbudowany. - W takim razie - rzekł major - nie byłoby nic innego do roboty, jak tylko wysišœć na brzeg. - Tak jest, majorze - odpowiedział John - i to, gdyby się dało. - A to smutna ostatecznoœć - wtršcił Paganel - bo brzegi te nie sš goœcinne; równie na nich niebezpiecznie, jak w ich pobliżu. - Czy mówisz, panie Paganel, o Maorysach? - zapytał Mangles. - O nich, mój przyjacielu; wiem, jaka o nichjest opinja na całym oceanie Spokojnym. Nie tacy sš oni bojaŸliwi i zbydlęceni, jak Australijczycy; plemię to pojętne i krwi chciwe, ludożercy, łakomi na ciało ludzkie. Nie spodziewaj się od nich litoœci. - Więc jeœli kapitan Grant rozbił się na brzegach Nowej Zelandii - rzekł major - tonie radziłbyœ go szukać. - Na wybrzeżach byłoby to możliwe - odpowiedział geograf - gdyż może znalazłyby się jakie œlady Britannji; ale nie w œrodku kraju, bo byłoby to bez skutku. Kto z Europejczyków zaawanturuje się w głšb wyspy, wpadnie między Maorysów; a kto wpadnie w ich ręce, będzie zgubiony. Namawiałem naszych przyjaciół do przebycia pamp argentyńskich, do przebycia wpoprzek Austraiji - ale nie będę ich zachęcał do puszczenia się œcieżkami poNowej Zelandii. Niech nas ręka Boża prowadzi, a uchroni od dostania się pomiędzy tych okrutnych krajowców. ObawyPaganela były aż nadto słuszne. Straszna jest opinja o Nowej Zelandii; daty, stojšce w zwišzku z jej odkryciem, sš krwiš zapisane. Lista męczenników żeglarstwa jest długa; na jej czele stoi pięciu majtków Abla Tasmana, zabitych i pożartych przez tych straszliwych kanibalów. Potem kapitan Tukney z całš osadš swej szalupy uległ temu samemu losowi. Na wschodniej stroniezatoki Foveaux poszło pod zęby dzikich pięciu rybaków z Sydney-Cove. Nie trzeba zapominać o czterech ludziach z goeletty Brothers, zamordowanych w przystani Molineux; o żołnierzach generała Gatesa i trzech zbiegach ze statku Matylda - zanim się dojdzie na tej liœcie do smutnej sławy imienia kapitana Marion du Fréne. Po pierwszej podróży Cooka przybyli dnia 11-go maja 1772 roku do zatoki Wysp: kapitan francuski Marion ze statkiem Mascarin, kapitan Crozet ze statkiem Castries. Podstępni krajowcy przyjęli wybornie przybyszów; zdawali się nawet lękliwi i trzeba było użyć podarunków, przysług, zbratania się z nimi, żeby ich oœmielić. Naczelnik ich, sprytny Takouri, należał - jak utrzymywał d'Urville - do plemienia Wangaroa i był krewnym owego krajowca, którego na dwa lata przed przybyciem Mariona uwiózł podstępnie kapitana Surville. W kraju, gdzie pojęcia honoru polegajš na krwawej zemœcie za doznane krzywdy, nie mógł Takouri zapomnieć o krzywdzie, wyrzšdzonej swemu pokoleniu. Czekał cierpliwie, aż przybędzie jaki okręt europejski, przemyœliwał o zemœcie i dokonał jej z zimnš krwiš straszliwš. Udajšc, że się obawia Francuzów, Takouri niczego nie zaniedbał, żeby uœpić ich czujnoœć. Nieraz on sam i jego towarzysze spędzali noce na pokładzie okrętów, przynosili ryby wyborowe, przybywali z sieciami i kobietami swemi. Poznali wkrótce nazwiska oficerów i zapraszali ich do zwiedzenia swych wiosek. Usidleni takiem postępowaniem, Marion i Crozet przebiegali te okolice, zaludnione przez cztery tysišce mieszkańców. Krajowcy wychodzili bezbronni naprzeciw nich i starali się natchnšć najzupełniejszš ufnoœciš. Stojšc w zatoce Wysp, kapitan Marion miał zamiar zmienić omasztowanie okrętu Castries, bardzo uszkodzone w ostatnich burzach. Czynił więc poszukiwania i znalazłdnia 23-go maja pyszny las cedrowy o dwie mile od brzegu i wprost zatoki, która tylko o milę odległa była od okrętów. Urzšdził więc posterunek, w którym dwie trzecie osady pracowało siekierami nad œcinaniem drzew i tworzyło drogę ku zatoce. Obrano jeszcze dwa inne miejsca: jedno na małej wysepce Motou-Aro, wœród portu, i tam przeprowadzono tych z członków wyprawy,którzy zachorowali, oraz kowali i bednarzy ze statków, drugie zaœ na wielkiej wyspie, nad brzegiem oceanu, o półtorej mili od okrętów. Tam założono punkt komunikacyjny z cieœlami. Na każdem z tychstanowisk silni i chętni krajowcy pomagali marynarzom w pracy. W każdym razie kapitan Marion nie zaniedbał pewnych ostrożnoœci. Nigdy dzicyzbrojni nie wstępowali na pokład, a gdy szalupy udawały się ku brzegom, to dobrzeuzbrojone. Ale tak oficerowie, jak i sam Marion, dali się uwieœć postępowaniem krajowców, - i rozbrojono czółna. Kapitan Crozet namawiał Mariona, żeby cofnšł ten rozkaz, ale go nie przekonał. Nowo-Zelandczycy zdwoili wówczas usłużnoœć swš i poœwięcenie; ich naczelnicyżyli z oficerami zupełnie poufale; Takouri nieraz sprowadzał swego syna na okręt i pozwalał mu sypiać w kajutach. Dnia 8-go czerwca, przy uroczystych odwiedzinach wyspy, obwołano kapitana Mariona "wielkimnaczelnikiem" całego kraju, a na znak godnoœci ozdobiono jego włosy czterema białemi piórami. Tak upłynęły trzydzieœci trzy dni od chwili przybycia okrętów do zatoki. Roboty około masztów postępowały. Wodę do picia brano w Motou-Aro. Kapitan Crozet osobiœcie dyrygował cieœlami i była wszelka nadzieja, że przedsięwzięcie szczęœliwie ale jeszcze krótce statek, wirem yraŸnie; 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żPÄc3Ÿ P3ł• c4€H(Fc4Ž7Ň44będzie doprowadzone do skutku. Dnia 12-go czerwca, o drugiej godzinie, łódŸ dowódcy przygotowana była do połowu ryb u stóp wsi Takouri. Wsiadł na niš Marion z dwoma oficerami, jednym ochotnikiem, dozorcš broni okrętowej i dwunastu majtkami. Takouri i pięciu innych naczelników należeli także do wyprawy. Nicnie przepowiadało okropnej katastrofy, której miało ulec szesnastu Europejczykówna siedemnastu znajdujšcych się na łodzi. Odpłynęła, skierowała się do lšdu i wkrótce nie można jej już było dojrzeć z obu okrętów. Wieczorem kapitan Marion nie powrócił na okręt; nikt się tem nie niepokoił. Przypuszczano, że chciał odwiedzić warsztaty, gdzie pracowano około masztów, i tam noc spędzić zamierzył. Nazajutrz z rana szalupa okrętu Castries popłynęła po zapas wody w Motou-Aro. Wróciła bez żadnej przygody. O dziewištej majtek, stojšcy na straży na okręcie Mascarin, zobaczył człowieka prawie zupełnie wycieńczonego, płynšcego ku okrętom. Wysłano czółno po niego. Był to Turner, jeden z tych, którzy wyjechali szalupš z kapitanem Marionem. Miał w bokuranę od dwu pchnięć dzidš i sam jeden powracał z siedemnastu ludzi, którzy poprzedniego dnia odpłynęli na szalupie. Opowiedział wszystkie szczegóły okropnegodramatu. ŁódŸ kapitana przybiła do wsi o siódmej z rana; dzicy radoœnie przyjęli przybywajšcych. Kto z nich nie chciał się zamoczyć, wysiadajšc ze statku, tego wynosili na brzeg na swych ramionach. PóŸniej Francuzi rozproszyli się. Wówczas dzicy, uzbrojeni w dzidy, maczugi i pałki, rzucili się na nich, po dziesięciu na jednego,i pomordowali. Turner, otrzymawszy dwa pchnięcia dzidš, umknšł w krzaki, gdzie ukryty, był œwiadkiem scen okropnych. Dzicy porozbierali po mordowanych, rozpłatali ich, poršbali na częœci. W tej chwili Turner niepostrzeżony rzucił się wpław ku okrętom i dostał się na wysłane ku niemu czółno, prawie umierajšcy. Osady obu okrętów, wstrzšœnięte tym wypadkiem, pragnęły się pomœcić. Ale przedpomszczeniem zmarłych, należało zabezpieczyć żywych, mieszkajšcych w trzech posterunkach lšdowych i otoczonych tysišcami nieprzyjaciół, spragnionych krwi i ciała ludzkiego. W nieobecnoœci kapitana Crozeta, który, jakwspominaliœmy, spędził noc przy warsztatach masztowych, objšł dowództwostarszy oficer i przedsięwzišł stosowne œrodki: wyprawił szalupę z żołnierzami, pod wodzš jednego z oficerów, który miał przedewszystkiem œpieszyć z pomocš cieœlom. Wyprawa, przybijajšc do brzegu, ujrzała szalupę Mariona, wycišgniętš na lšd. Kapitan Crozet nie wiedział nic o pomordowaniu towarzyszów, ale gdy zobaczył około godziny drugiej po południuzbliżajšcy się oddział, przeczuł nieszczęœcie. Wyszedł sam jeden naprzeciwprzybywajšcych, a dowiedziawszy się o tem, co zaszło, zabronił rozpowiadania tego oddziałowi, pracujšcemu około masztów, żeby go nie trwożyć. Dzicy, pozbierani w gromady, zajmowali wszystkie wzgórza. Crozet kazał pozabierać ważniejsze narzędzia, zakopać inne, spalić szałasy i ruszył do odwrotu z szeœćdziesięciu ludŸmi. Krajowcy szli za nim, wołajšc: "Takouri mate Marion (Takouri zabił Mariona)"! Mniemali, że przerażš oddział, wyjawiajšc mu œmierć wodza. Rozwœcieczeni Europejczycy chcieli się rzucić na tych nędzników. Crozet zaledwie ich powstrzymał. Po przybyciu dwu mil, oddział dostał się dobrzegu, zabrał ludzi z drugiego posterunku i odpłynšł do okrętów. Tysišce dzikich siedziało przez ten czas na ziemi nieruchomo; lecz gdy szalupy oddaliły się nieco, zaczęły na nie spadać kamienie. Wówczas czterej majtkowie, celnie strzelajšcy, pozabijali z karabinów wszystkich zkolei naczelników ku osłupieniukrajowców, nieznajšcych jeszcze doniosłoœci broni palnej. Wysłano niebawem szalupę do Motou-Aro. Oddział wojska usadowił się na tej wysepce na noc; chorych przewieziono na okręty. Nazajutrz przybył drugi jeszcze oddział dla wzmocnienia pierwszego. Należało oczyœcić wyspę z dzikich i pilnować miejsca, które dostarczało wody do picia. Wioska na Motou-Aro liczyła trzystu mieszkańców; Francuzi uderzyli na niš. Szeœciu naczelników zabito; resztę krajowców rozproszono bagnetami, a wieœ spalono. Jednak Castries nie mógł odpłynšć bez masztów; że zaœ trzeba było się wyrzec masztów cedrowych jednolitych, musiano jeposkładać z częœci. Znów upłynšł miesišc. Dzicy usiłowali kilka razy odebrać wysepkę Motou-Aro, ale się im to nie udało. Gdy łodzie ich podpłynęły na doniosłoœć strzału, rozbijano je kulami działowemi. Nakoniec roboty ukończono. Należało się jeszcze dowiedzieć, czy któraz szesnastu ofiar rzezi nie żyje dotšd, i pomœcić innych. Liczny oddział oficerów i żołnierzy udał się do wsi Takouria. Za zbliżeniem się jego, zdradziecki i podły naczelnik uciekł, ubrany w płaszcz Mariona. Przetrzšœnięto starannie wszystkie chaty we wsi; w chacie naczelnika znaleziono czaszkę œwieżo ugotowanš, znać jeszcze było œlady zębów dzikiego ludożercy. Udo człowiecze było nadziane na rożen drewniany. Znaleziono koszulę Mariona z zakrwawionym kołnierzem, dalej odzienie różne, pistolety jednego z oficerów, broń z szalupy i różneszczštki. W drugiej wsi znaleziono wnętrznoœci ludzkie, oczyszczone i ugotowane. Pozbierano te niewštpliwe dowody morderstwa i ludożerstwa; resztki ciał ze czciš pochowano, potem spalono wioskę Takouri i drugš Pik-Ore, współuczestniczšcš w zbrodni. Dnia 14-go lipca 1777 r. okręty opuœciły te smutne strony. Pamięć tej strasznej kafastrofy powinna być przytomna w umyœle każdego podróżnika, wstępujšcego na brzegi Nowej Zelandii. Niebaczny to dowódca, który nie korzysta z takiej nauki, bo mieszkańcy tamtejsi sš cišgle zdradliwi i ludożercy. Przekonał się o tem także Cook w drugiej swej podróży w 1773 r. Jeden z jego okręfów, Aventure, wysłał do brzegów szalupę dnia 17-go grudnia, po zapas ziół dzikich; szalupa ta, na której znajdował siękadet i dziesięciu majtków, nie powróciła. Niespokojny o los tych ludzi, kapitan okrętuwysłał porucznika Burneya na zwiady. Ten,wylšdowawszy, znalazł, jak mówił, "obrazrzezi i barbarzyństwa, o którym trudno mówić bez wstrętu". Głowy, wnętrznoœci, płuca leżały porozrzucane na piasku, a wpobliżu kilka psów pożerało inne szczštki tego rodzaju. Na zakończenie tego krwawego wykazu wspomnieć wypada o okręcie Brothers, napadniętym w 1815 roku przez Nowozelandczyków, i o okręcie Bayd, którego kapitan Shompson i cała osada wymordowana byli w 1820 r. Wreszcie, dnia1-go marca 1829 r., w Wakitaa naczelnik Enaraco napadł i obrabował bryg angielski Haves z Sydney, a banda jego ludożerców zabiła kilku majtków, a zwłoki ich ugotowała i pożarła. Taki to jest kraj ta Nowa Zelandia, do której brzegów zdšżał statek Macquarie z bezmyœlnš załogš, dowodzonš przez pijaka.LII. SKAŁY Mozolna przeprawa zaczęła być przewlekłš; dnia 2-go lutego, w szeœć dni po odjeŸdzie, nie widziano jeszcze ze statku wybrzeża Aucklandu. Wiatr jednak był dobry, południowo-zachodni, ale mu pršdy przeszkadzały - bryg więc ledwie sięposuwał. Morze było niespokojne; Ÿle nacišgnięte liny nie utrzymywały masztów, któremi wstrzšsało każde przechylenie statku. Ciężki jego korpus z trudnoœciš się wydobywał na wierzch bałwanów i trzeszczał za każdem ich uderzeniem, którego nie umiał uniknšć. Szczęœciem, że się dowódcy nie œpieszyło i nie walczył żaglami - boby całe omasztowanie zwaliło się niewštpliwie. Mógł się więc John Mangles spodziewać, że ta licha budowa dowlecze się do portu bez przypadku; przykro mu tylko było, że jego towarzystwo takš znosić musiało niewygodę na tym brygu. Przecież ani lady Helena, ani Maria Grant nie narzekały, choć cišgły deszcz zmuszałje do siedzenia w baraku - a tam nie było wygodnie, z powodu braku powietrza i wstrzšœnień. To też wychodziły niekiedy napokład mimo deszczu, dopóki ulewa nie zmuszała ich do odwrotu w za ciasne schronienie, dobre może na towary, ale nie dla podróżnych, a szczególniej podróżniczek. Towarzysze starali się je rozerwać. Paganel usiłował skrócić czas przez swe opowiadania, ale mu się nie wiodło. Bo istotnie umysły, skołatane myœlš powrotu zbezowocnej wyprawy, nie mogły zajmować się opowiadaniem o szczegółach geograficznych, tyczšcych się pamp argentyńskich albo Australii, ani spostrzeżeniami nad Nowš Zelandjš. Do tegonieznanego sobie kraju, pełnego smutnego rozgłosu, podšżano bez zapału, nie dobrowolnie, lecz pod naciskiem losu. Najgorsze było położenie Glenarvana. Małosię pokazywał w baraku, nie mógł wytrzymać na miejscu. Jego temperament nerwowy, goršczkowy, nie zdołał się zamknšć między czterema œcianami. Przesiadywał na pokładzie dzień i noc, nie zważajšc na deszcz i uderzenia fal - to oparty o co, to przechadzajšc się niespokojnie. Wzrok jego przepatrywał w chwilach jaœniejszego stanu afmosfery. Zdawał się pytać niemych fal, chcieć rozedrzeć gęstš zasłonę mgły i wyziewów wodnych. Nie mógł się poddać rezygnacji, atwarz jego tchnęła bólem ostrym. Człowiekowi szczęœliwemu i potężnemu, jakon, zabrakło naraz szczęœcia i władzy. Nie odstępował go John, znoszšc razem z nim przykroœci niepogody. Tego dnia właœnie ze szczególniejszš troskliwoœciš badał Glenarvan widnokršg, jak tylko ukazywała się przerwa we mgle, zalegajšcej morze. John zbliżył się do niego. - Czy Wasza Dostojnoœć chce dojrzeć ziemię? Glenarvan ruchem głowy odpowiedział przeczšco. - Jednak - cišgnšł dalej kapitan - zapewne Wasza Dostojnoœć radby co prędzej wysišœćz tego brygu. Już od trzydziestu szeœciu godzin powinnibyœmy widzieć œwiatła Aucklandu. Glenarvan nie odpowiedział. Patrzył zawszew przestrzeń, a w owej chwili skierował lunefę pod wiatr, pchajšcy statek. - Nie w tamtej stronie jest ziemia - rzekł Mangles - trzeba raczej patrzeć w stronę przeciwnš. - Ależ ja nie szukam ziemi - odpowiedział Glenarvan. - A czegóż, milordzie? - Mego jachtu! Mego Duncana! - zawołał Glenarvan gniewnie. - Powinienby być w tychstronach i w tych stronach pruć fale morskie, oddajšc się złowrogiemu zawodowi korsarskiemu! Mam przeczucie, że go spotkam na tej drodze morskiej między Australjš a Nowš Zelandjš. - Niech nas Pan Bóg uchroni od spotkania się z nim. - A to dlaczego? - Wasza Dostojnoœć zapomniał, jakie jest nasze położenie. Cóżbyœmy zrobili z tym brygiem, gdyby go Duncan œcigać zaczšł? Niepodobna nawet uciec na takim statku. - Ty, Johnie, mówisz o uciekaniu? - Tak, milordzie! Nie udałoby się nam; bylibyœmy pojmani, dostalibyœmy się w moc tych nędzników, a Ben Joyce dowiódł, że nie ulškłby się zbrodni. Nie idzie mi o moje własne życie, bronilibyœmy się do ostatka. Ale coby było potem? Coby się stało z lady Glenarvan, z Marjš Grant? - Biedne kobiety - szepnšł Glenarvan. - Wiesz, John, że mi serce pęka i nieraz napada mnie rozpacz. Zdaje mi się, że nowenieszczęœcia nas spotkajš, że niebo z nami walczy. Strach mnie przejmuje. I nie o mniemi idzie, ale o tych, których kocham, których i ty kochasz. - Uspokój się, milordzie - odpowiedział John- niema się czego obawiać. Nasz statek nie umie œpieszyć, ale się posuwa. Will Halley, to bydlę, aleć ja tu jestem i jeœli przy zbliżeniu się do brzegów będę widział, że jest jakie niebezpieczeństwo, wyprowadzę statek na pełne morze. Z tej strony niema się czego obawiać, a przynajmniej bardzo mało. Co innego, gdyby przyszło spotkać się z Duncanem. Niech Bóg od tego uchroni. I jeœli Wasza Dostojnoœć chce go dojrzeć, to niech to będzie raczej dla uniknięcia go, dla uciekania przed nim. John miał słusznoœć. Spotkanie się z Duncanem byłoby zgubne dla statku, na którym płynęli; a jednak można się było spodziewać tego spotkania na tem morzu nieprzestronnem, po którem rozbójnicy morscy mogli bez obawy myszkować. Jednak tego dnia jeszcze nie pokazał się jacht i nadeszła już szósta noc od wyjazduz zatoki Twofold, a dotšd nie zdarzyło się nic z tego, czego się lękał John. Ale ta właœnie noc miała być okropnš. O siódmej godzinie œciemniło się prawie nagle, a niebo było bardzo groŸne. Instynktżeglarski przemógł w Halleyu nad bydlęcem upojeniem. Wyszedł ze swej kajuty, przetarł oczy i wstrzšsnšł swš potężnš głowš; potem zaczerpnšł obficie powietrza, tak, jak kto inny połknšłby szklanicę wody, żeby się otrzeŸwić - i jšł się przyglšdać omasztowaniu. Wiatr dšł teraz mocniejszy, a zmieniwszy kierunek bardziej od zachodu, pchał okręt wprost ku brzegom zelandzkim. Halley przekleństwami zwołał swoich ludzi, kazałzwinšć żagiel rejowy i zacišgnšć mniejszy. John pochwalał w duchu tę zmianę; postanowił był sobie nie wdawać się z nieokrzesanym dowódcš - pilnował jednak tego, co się dzieje na statku wraz z Glenarvanem. W dwie godziny potem zerwałsię wicher. Will Halley dał znów nowe rozporzšdzenia co do żagli; osada, z pięciu tylko ludzi złożona, niełatwoby je spełniła,gdyby szczęœciem reje brygu nie były urzšdzone na sposób amerykański, co znacznie ułatwiało pracę. I znów minęły dwie godziny; morze coraz było burzliwsze. Statek wstrzšsał się niekiedy od spodu, jakby się tarł o skały. Ale tak Ÿle nie było. Tylko cała budowa statku, zbyt ciężka, nie pozwalała mu wypływać szybko na bałwany. To też tłukły boki jego, a jedno takie uderzenie porwało czółno, przyczepione do boku. John nie zupełnie spokojnie widział to wszystko; każdy inny statek mógłby żartować z fal tych, wcale nie groŸnych. Na tym jednak ciężkim statku można się było obawiać zatonięcia, gdyż przy każdem uderzeniu fali pokład zalewała woda, która, nie znajdujšc odpływu szybkiego przez luki w burtach, mogła pocišgnšć go na dno. Warto byłoby rozršbać burty siekierš, ale Will Halley nie zgodził się na to. Zresztš groziło statkowi coœ gorszego, czemu nie można było zapobiec. Około północy John Mangles i Wilson, będšcy na pokładzie od strony wiatru, posłyszeli odgłos niezwykły. Obudził się ich instynkt żeglarski. John chwycił majtka za rękę: - Słyszysz, jak się fale odbijajš. - Słyszę, fala tłucze o mieliznę. - I nie dalej jak o dwa węzły od nas. - Nie dalej! WyraŸnie jest tam ziemia. John przechylił się przez burtę, popatrzył na ciemne bałwany i zawołał: - Sonduj, Wilson, sonduj! Stojšcy na dziobie właœciciel statku zdawałsię niedomyœlać nawet stanu rzeczy. Wilson porwał sondę, poskoczył z niš w stronę przedniego masztu i zapuœcił jš w wodę. Przy trzecim węŸle ołów zatrzymał się na dnie morskiem. - Trzy sšżnie! - krzyknšł Wilson. - Kapitanie - zawołał John, biegnšc ku Willowi - jesteœmy przy skałach podwodnych. Może i nie widział, jak Will wzruszył na to ramionami. BšdŸ co bšdŸ poskoczył do steru i zwrócił go wpoprzek, podczas gdy Wilson, cisnšwszy sondę, jšł naprowadzać żagiel tak zwany "bocianiego gniazda", żebyzmusić statek do zawrócenia. - W bok wiatru, na pełne morze! - wołał John, usiłujšc ze swej strony rudlem odeprzeć statek od skał. W tej chwili Will Halley zrozumiał nakoniec niebezpieczeństwo, ale stracił głowę. Jegomajtkowie, napół tylko roztrzeŸwieni, nie mogli zrozumieć rozkazów; wreszcie wyrazy jego nie trzymały się jedne drugich- a sprzecznoœć rozkazów œwiadczyła, że ogłupiałemu pijakowi brakło zimnej krwi. Zdziwił się, że ziemia tak blisko, gdy tymczasem sšdził, że jeszcze do niej bardzo daleko. Był to rutynista i nic więcej;to też nie umiał sobie radzić, gdy go fala spędziła z drogi, którš zazwyczaj przebywał. Nagłe manewry Johna oddaliły statek od skał podwodnych; ale Mangles nie znał położenia - a być mogło, że jest otoczony wieńcem skał. Niech się statek zanurzy przodem lub tyłem, a może dostać do gruntu. Istotnie dał się słyszeć łoskot z prawej strony dzioba i znów trzeba było zażyć wiatru, żeby się od tego miejsca oddalić. John jšł się znów steru i pokierował przód statku inaczej, ale spostrzeżono, że i tu sš skały; należało ponownie oddalić się od nich. Trudna to byłasprawa ze statkiem Ÿle zbudowanym w chwili, gdy jego żagle były spuszczone. Ale trzeba było próbować. Nowy obrót statku znów powiódł go ku skałom i wkrótce zobaczono pienišce się wały morskie. Była to chwila niewypowiedzianego niepokoju. Na falach połyskiwała piana. Możnaby powiedzieć, że wystšpiło na nich ótce statek, wirem yraŸnie; 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żPzc4Ę‘+4[c5€l"c5‹1ë Z5nagle zjawisko fosforescencji. Morze ryczało, jakby obdarzone głosem, który w starożytnoœci mitologja pogańska przypisywała jego skałom, branym za istoty żywe. Wilson i Mulrady, nachyleni nadkołem sterowem, napierali na nie całš siłš.Niemniej spód statku otarł się o dno morskie. I w tej chwili dało się czuć uderzenie - statek wpadł między skały, ogromny bałwan podbił go od spodu, popchnšł jeszcze dalej, a usuwajšc się, zmusił do spadnięcia całym ciężarem. Pękły wišzadła, trzymajšce maszty, statek zachwiał się kilkakrotnie i stanšł nieruchomy, pochyliwszy się na prawy bok pod kštem jakich trzydziestu stopni. Szyby w baraku rozprysły się w kawałki. Podróżni wyskoczyli na pokład, ale nie mogli na nim pozostać bez niebezpieczeństwa, bo fale zamiatały pokład od końca do końca. John wiedział, że statek silnie osadzony jest na ławicy piasku; żšdał więc, by weszli napowrót do baraku. - Powiedz mi całš prawdę, Johnie! - pytał spokojnie Glenarvan. - Prawdš jest, żeœmy osiedli na mieliŸnie, ale nie zatoniemy.Czy bałwany nie rozbijš statku, to inne pytanie; ale mamny czas radzić sobie. - Teraz jest północ. - Tak milordzie, trzeba czekać do rana. - Czy nie można spuœcić czółna na morze? - Niepodobna na takš falę i w takš ciemnicę. A zresztš, w którem miejscu przybić lšdu? - A więc pozostańmy tu aż do dnia. Tymczasem Will Halley biegał po pokładzie jak szalony. Majtkowie jego, wyszedłszy z osłupienia, rozbili baryłkę wódki i zaczęli pić. John przewidział, że gdy się popijš, to może przyjœć do scen okropnych. Nie można było spodziewać się, że ich powœcišgnie ich dowódca. On załamywał ręce i targał sobie włosy, myœlšc tylko o ładunku, który nie był zabezpieczony. - Zgubiony jestem, zrujnowany! - wrzeszczał, biegajšc od burty do burty. John nie myœlał go pocieszać; kazał się uzbroić swym towarzyszom i być w pogotowiu do odparcia napaœci majtków, którzy pijšc, okropnemi miotali przekleństwy. - Pierwszy z tych nędzników - rzekł zimno major - padnie trupem jak pies, jeœli się tylko zbliży do baraku. Majtkowie, spostrzegłszy te przygotowaniado przyjęcia ich, jak należy, pokręcili się więc w pewnej odległoœci, jakby badajšc, czy nie da się co porwać, poczem zniknęli. John nie zajmował się więcej nimi. Czekał tylko dnia niecierpliwie. Statek był zupełnie nieruchomy; morze uspokoiło się, wiatr przycichał; mógł więcstatek wytrzymać przez pewien czas. - Gdysłońce wzejdzie - myœlał sobie John - trzeba będzie przypatrzeć się ziemi. Jeœli się okaże, że wylšdowanie jest łatwe, to jedyne czółno, jakie jeszcze pozostało, musi przewieŸć na brzeg wszystkich. Trzeba będzie odbyć trzy podróże co najmniej, bo na czółnie zmieszczš się tylkocztery osób. Co za szkoda, że fala porwaładrugie, większe czółno! Tak rozmyœlajšc o położeniu, John nasłuchiwał odgłosu fal, bijšcych o skały - ale daremnie chciał okiem przebić ciemnoœci. Starał się odgadnšć, jak daleko jest do tej ziemi tak pożšdanej i tak strasznej zarazem. Ławy skaliste cišgnš sięniekiedy o kilka mil od brzegu; czy takie liche czółno, jak to, na które liczyli, wytrzyma dłuższš przeprawę? Gdy tak John rozmyœlał, błagajšc chmurnego nieba o odrobinę œwiatła, inni podróżni, ufni w jego słowo, spoczywali. Nieruchomoœć brygu poręczała im spokój kilkogodzinny. Nie słyszšc już krzyków osady, upojonej widać na dobre, czerpali siły we œnie dorywczym. O pierwszej po północy głęboka cisza zapanowała na statku, który także spał na piaskowem łożysku. Gdy o czwartej z rana ukazały się pierwsze oznaki nadchodzšcego dnia, oœwietlajšc blado-ciemne tło chmur, John wyszedł na pokład. Na widnokręgu wisiała zasłona mglista; z pomiędzy wyziewów porannych wyzierały zarysy niepewne, ale na znacznej jeszcze wysokoœci. Morze bałwaniło się lekko przy statku; dalej fale zlewały się z chmurami widnokręgu. John czekał. Œwiatło wzrastało stopniowo iwidnokršg zaczšł się rumienić. Wierzchołkiczarne skał ukazały się nad falami; na wodzie spienionej zalœniła nitka œwietlna; wyżej w jednym punkcie trysnęła jasnoœć, jakby aureola ogniska, jeszcze ukrytego. I ukazała się ziemia o jakie dziewięć mil (angielskich). - Ziemia! - zawołał Mangles. Zbudzeni tym okrzykiem towarzysze wybiegli na pomost i patrzyli w milczeniu w stronę rozjaœnionego widnokręgu - bo ten lšd goœcinny, czy wrogi, miał być teraz miejscem ich schronienia. - Gdzie jest Will Halley? - zapytał Glenarvan.- Nie wiem, milordzie - odpowiedział John. - A jego majtkowie? - I oni gdzieœ zniknęli. - Zapewne leżš gdzie bez duszy upici - dodał major. - Trzeba szukać - mówił Glenarvan - przecież nie można zostawić ich na tym statku. Mulrady i Wilson zajrzeli do kajuty, zeszli pod pomost, nawet pod dolny pokład - i w parę minut wrócili, mówišc, że żywej duszynie znaleŸli. - Jakto, nikogo? - pytał Glenarvan. - Czyżby powpadali w morze? - wtršcił Paganel. - Wszystko to być może - rzekł John, zakłopotany tem zniknięciem osady statku. Potem, zwracajšc się ku rufie, rzekł: - IdŸmy do czółna. Wilson i Mulrady poszli za nim, żeby spuœcićczółno na wodę. Czółna nie było. LIII. IMPROWIZOWANl ŻEGLARZE Korzystajšc z ciemnoœci nocy i snu podróżnych, Will Halley wraz z całš swš osadš uciekł na jedynej łodzi, jaka była przy brygu. Nie można było o tem wštpić. Kapitan, którego obowišzkiem było do ostatniej chwili pozostawać na pokładzie, pierwszy go opuœcił. - Ci nicponie uciekli - rzekł John Mangles. - Tem lepiej, milordzie, unikniemy przez to wielu zajœć przykrych! - Ja też tak myœlę - odpowiedział Glenarvan- a zresztš pozostaje nam jeszcze na pokładzie kapitan John i jego towarzysze, jeżeli niekoniecznie zręczni, to przynajmniej odważni. Wydawaj rozkazy, a my je spełniać będziemy. Major, Paganel, Robert, Wilson, Mulrady a nawet i Olbinett przyklasnęli słowom Glenarvana, a zgromadziwszy się na pokładzie, oczekiwali na rozkazy Johna. - Od czegóż zaczniemy? - spytał Glenarvan. Młody kapitan powiódł wzrokiem po morzu,zauważył brak niektórych masztów na brygu i rzekł po chwili namysłu: - Dwa mamy sposoby wydobycia się z tego położenia; podnieœć statek i udać się na morze, albo też dostać się do brzegu zapomocš tratwy, której budowa doœć będzie łatwa. - Jeżeli okręt da się podnieœć, to go podnieœmy - rzekł Glenarvan - to będzie najlepszy sposób, nieprawdaż? - Tak, panie, bo inaczej, gdybyœmy się już raz dostali na lšd, to cóż poczęlibyœmy, nie majšc sposobu przewiezienia naszych pakunków? - Unikajmy brzegu - dodał Paganel. - Nie trzeba ufać Nowej Zelandii. - Tem więcej, żeœmy daleko od właœciwego miejsca zapędzeni - dodał John. - Widoczne jest, że przez nieradnoœć Halleya posunęliœmy się na południe. Około dwunastej będę mógł zbadać nasze położenie i jeżeli, o ile mi się teraz zdaje, jesteœmy poniżej Aucklandu, postaram się, aby poprowadzić statek wzdłuż brzegów. - A uszkodzenia brygu? - spytała lady Helena. - Nie zdaje mi się, pani, by były znaczne - odpowiedział John Mangles. - Maszt przednizastšpię jakkolwiek i popłyniemy wolno wprawdzie, ale tam, gdzie będziemy chcieli.Gdyby jednak korpus brygu był uszkodzony,niepodobnaby było zepchnšć go na wodę; wtenczas zmuszenibyœmy byli dostać się na brzeg i udać się lšdem do Aucklandu. - Najważniejszš więc teraz jest rzeczš zbadanie stanu okrętu - zadecydował major. Glenarvan, John i Mulrady zeszli na spód okrętu. Było tam mniej więcej dwieœcie tonn skóry wyprawnej, niedbale umieszczonej; łatwo było je wydobyć zapomocš windy. John kazał częœć tych pakwyrzucić w morze, żeby ulżyć okrętowi. Potrzech godzinach ciężkiej pracy, można było nareszcie dobrać się do samego dna. Pokazało się, że z lewej strony sš dwa pęknięcia w tej wysokoœci, gdzie jest obłożenie bali wišzaniem. Że zaœ statek pochylony był na prawy bok, więc otwory były nad wodš, która zatem nie mogła niemi wchodzić. Wilson zatkał je we właœciwy w takich zdarzeniach sposób i pokrył blachš miedzianš, przystajšcš szczelnie. Wody na dnie okrętu nie było więcej nad dwie stopy. Przy pomocy pomp łatwo było jš stamtšd usunšć i tem samem ulżyć okrętowi. Zbadawszy tak kadłub okrętu, John przekonał się, że niewiele ucierpiał przy osiadaniu na mieliŸnie. Wprawdzie częœć belkowania, wzmacniajšcego spód statku, skruszyła się i ugrzęzła w piasku, lecz można się było bez niej obejœć. Wilson, obejrzawszy wnętrze okrętu, wszedł w wodę, by zbadać jego położenie od spodu. Pokazało się, że statek, zwrócony na północno-zachód, trafił na ławicę piasku grubego, jak stroma œciana przy głębszej wodzie ubitego; wpadł na nišprzedniš częœciš spodu i werżnšł się w niš głęboko dwoma trzeciemi swej długoœci. Częœć tylna statku leżała na wodzie głębokoœci pięciu sšżni; ster był zatem wolny i do użycia. Było to bardzo szczęœliwe, bo nie potrzeba go było oswobadzać i można było użyć przy pierwszej sposobnoœci. Na oceanie Spokojnym woda niewiele się wznosi w czasie przypływu - John jednak liczył na niego, że podniesie statek. Bryg wpadł na mieliznę na godzinę przed dojœciem wody do zupełnej wysokoœci; od chwili, gdy morze opadać zaczęło, statek pochylał się coraz bardziej na prawš stronę, a o szóstej z rana, gdy stan wody był najniższy, pochylenie statku doszło do swego maximum; nie było więc już potrzeby podpierać go z tej strony. Sztuki drzewa, którychby na podpory użyć należało, pozostały na pokładzie - i John zamyœlał zrobić z nich improwizowany maszt przedni. Pozostawało jeszcze œcišgnšć statek na wodę, a tej pracy długiej i ciężkiej niepodobna było załatwić na czas, w którym przypływ morza będzie najwyższy. Należało stwierdzić, co się wówczas stanie ze statkiem, któremu znacznie ulżono. - Do roboty! - zawołał John. Improwizowani żeglarze stanęli gotowi na jego rozkazy. John kazał przedewszystkiem zwinšć żagle,które jeszcze nie były poœcišgane. Robert, major i Paganel, pod kierunkiem Wilsona, weszli na maszt bocianiego gniazda; party wiatrem jego żagiel przeszkadzał wydobyciu się okrętu z mielizny. Trzeba więc było go zwinšć, co też, choć z trudnoœciš, uskuteczniono. Następnie z wielkš pracš i trudem, szczególniej dla ršk,które nie były do tego przyzwyczajone, załatwiano się z innemi żaglami, w czem Robert, zwinny jak kot, œmiały jak chłopiecokrętowy, bardzo był pożyteczny. Teraz trzeba było spuœcić na dno morskie ztyłu okrętu jednš albo dwie kotwice, a umieœcić je tak, żeby działały w kierunku długoœci okrętu. Przy wznoszeniu się poziomu wód, kotwice, przytrzymujšce tył statku, zmuszałyby tem samem przód jego do dŸwigania się wgórę. Majšc czółno, łatwo spełnić takš czynnoœć i zrzucić kotwicę w morze w miejscu zbadanem poprzednio, ale nie było żadnej łodzi i trzeba było radzić sobie inaczej. Glenarvan był doœć praktyczny, by rozumieć, że potrzeba kotwice zapuœcić, żeby pomagały do oswobodzenia okrętu osiadłego na mieliŸnie w czasie niskiego stanu wody. - Cóż poczniemy bez łodzi? - spytał się Johna. - Użyjemy szczštków masztu przedniego i próżnych beczek - odpowiedział młody kapitan. - Wprawdzie robota trudna będzie, ale nie niemożliwa; kotwice tego statku nie sš wielkie - a byle się nie wyrwały z gruntu, w który będš zapuszczone, to mam zupełnš nadzieję powodzenia. - A więc nie traćmy czasu, Johnie. Zwołano wszystkich, będšcych na okręcie, na pokład, żeby każdy przyłożył się do roboty. Odcięto toporem liny, przytrzymujšce maszt złamany: z jego wišzań dolnych zrobiono rodzaj tratwy, podktórš przytwierdzono beczki, tak, że możnabyło liczyć na to, że zniesie ciężar kotwic. Urzšdzono drygawkę dla władania tratwš, którš wreszcie sama podnoszšca się woda posunie na tył statku; gdy zaœ kotwica będzie już zapuszczona, to tratwę będzie można przycišgnšć do okrętu zapomocš lin. Zaledwie połowę roboty wykonano, gdy słońce stanęło już na południku; John pozostawił więc Glenarvanowi doglšdanie roboty, a sam zajšł się badaniem, w jakim punkcie się znajdujš - bo na tej wiadomoœciwiele zależało. Na szczęœcie, znalazł w kajucie Halleya rocznik obserwatorjum astronomicznego w Greenwich i sekstant, zabrudzony wprawdzie, ale dajšcy się użyć;wyczyœcił go i wyniósł na pokład. Narzędzie to zapomocš szeregu ruchomych zwierciadeł zwraca na widnokršg promieniesłońca, gdy ono jest najwyżej. Żeby się obserwacja udała, trzeba skierować lunetęsekstantu na prawdziwy widnokršg, tam, gdzie się łšczy niebo z wodš; a tu właœnie ziemia wznosiła się w kształcie przylšdka i, przecinajšc obserwatorowi widok horyzontu, niedopuszczała spostrzeżeń. W takim razie, zamiast widnokręgu prawdziwego, trzeba sobie utworzyć sztuczny; używa się do tego płaskiego naczynia, wypełnionego merkurjuszem, nadktórem odbywa się manipulacja. Na pokładzie nie było merkurjuszu, ale John poradził sobie, używajšc płynnej smoły, której powierzchnia odbijała słońce wcale dobrze. Szczęœcie i to, że wiedział, pod jakim znajdujš się stopniem długoœci, bo bez chronometru nie mógłby dojœć tego; szło więc już tylko o wyszukanie szerokoœci i zajšł się jej znalezieniem. Zdjšł więc zapomocš sekstantu wysokoœć słońca nad widnokręgiem i znalazł, że wynosi 68°30'; odległoœć więc słońca od zenitu musiała wynosić resztę tego, co brakowało jeszcze do 90, zatem 21°30'. A że to było 3-go lutego, w którym to dniu, podług greenwichskiego rocznika, nachylenie ziemi do słońca wynosi 16°30', więc dodawszy do tego owe 21°30', pokazało się, że szerokoœciš geograficznš,pod jakš się znajdujš, jest 38-my stopień. Tak więc okręt znajdował się pod 171°21' długoœci a 38° szerokoœci. Może w tem obliczeniu były jakie błędy, wynikajšce z niedokładnoœci narzędzi - ale nie mogły byćznaczne i nie było co na nie zważać. Punkt ten odszukano na mapie Johnsona, którš Paganel kupił w Eden; pokazało się, że statek uwišzł przy wejœciu do cieœniny Aotea, powyżej cyplu Cahna i na wybrzeżach prowincji Auckland. Że zaœ samo miasto Auckland leżało na 37-ym równoleżniku, zatem burza spędziła statek z jego drogi o cały jeden stopień; o tyle więc trzeba było się posunšć, żeby się dostać do stolicy Nowej Zelandii. - Zatem będziemy musieli przebyć około 25 mil - rzekł Glenarvan - to bagatela. - Co jest bagatelš na morzu, byłoby bardzotrudne na lšdzie - zauważył Paganel. - Zatem postaramy się, o ile to jest w siłach naszych, aby nasz statek spłynšł nawodę. Postanowiwszy to, wzięto się znów do roboty. O kwadrans na pierwszš przypływ dosięgnšł najwyższego punktu, ale nie dałosię skorzystać z tego, bo kotwice nie byly jeszcze zapuszczone. Niemniej John czuwałnad statkiem z pewnym niepokojem. Czy teżspłynie, pod działaniem fal? Za pięć minut miała się rzecz rozstrzygnšć. Czekano. Coœ trzasło kilka razy, jeœli nie wskutek podnoszenia się okrętu, to wskutekwstrzšœnienia spodniej częœci pudła okrętowego. John dobrze wróżył sobie z tego na przyszłoœć, choć okręt dotšd nie ruszył się z miejsca. Pracowano dalej i o drugiej już tratwa byłagotowa. Władowano na niš kotwicę, a John iWilson zeszli na niš, przyczepiwszy do niej linę z okrętu. Odpływ morza sam ich unosił.Kotwicę zarzucili w odległoœci liny okrętowej, w miejscu, gdzie woda sięgała dziesięciu sšżni głębokoœci. Trzeba jeszcze było zarzucić drugš, większš kotwicę. Spuszczono jš ze statku nie bez trudnoœci, ale nareszcie i jš zarzucono dalej jeszcze niż pierwszš, na głębokoœci piętnastu sšżni. John i Wilson powrócili na statek. Wcišgnięto liny i bloki i czekano przypływu morza, który powinien dać się uczuć o pierwszej po północy. Mangles chwalił majtków, a Paganelowi dałdo zrozumienia, że przy odwadze i pilnoœci mógłby wyjœć na jakiego niższego oficera marynarki. Olbinett pomagał także w robotach, poczemudał się do kuchni, żeby przygotować posiłek, bo wszyscy byli wygłodzeni. Po obiedzie John jeszcze raz rozważał, czywszystko zrobiono, jak należy, bo nie trzeba nic zaniedbywać, gdy idzie o wydobycie statku z mielizny. Czasem obcišżenie bagatelne nie da się rufie wydobyć z piasku. To też John kazał wiele z ładunku wyrzucić w morze, a różne ciężary poznosić na tył okrętu, by pomogłydo wyważenia przodu. Nawet baryłki wodš aŸnie; 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żPśc5ý5ă c6€ćc6ę-dc6N< 6ponapełniane tam zatoczono, żeby zwiększyć ciężar, a więc i siłę wyważajšcš. Już północ nadeszła, gdy tych ostatnich prac dokończono. Wszyscy byli niezmiernie strudzeni, co wcale nie było na rękę w chwili, gdy nie byłoby za wiele sił œwieżychdo spodziewanych czynnoœci. To skłoniło Johna do urzšdzenia się inaczej. W tej chwili wiatr zesłabł znacznie, zaledwie kapryœna jaka fala pokazywała sięna spokojnej wód powierzchni. Przyglšdajšcsię widnokręgowi, John spostrzegł, że ma się na zmianę wiatru z południowo-zachodniego na północno-zachodni. Z układu i koloru obłoków dobry żeglarz pozna takie szczegóły; Wilson i Mulrady potwierdzili zdanie kapitana. John udzielił swych spostrzeżeń Glenarvanowi i proponował, aby na jutro odłożyć operację œcišgnięcia okrętu na wodę. - Moje powody sš następujšce - mówił. - Najpierw jesteœmy wszyscy niezmiernie strudzeni pracš całodziennš, a wielkich sił potrzeba do tego, co nas czeka. A potem, jeœli statek spłynie, to jakże nim kierować po nocy pomiędzy temi groŸnemi skałami? Toć już lepiej działać przy œwietle dziennem. Zresztš jest jeszcze jeden powóddo zwłoki; wiatr, jak się zdaje, przyjdzie nam z pomocš, a to rzecz bardzo ważna; będzie popychał kadłub statku w tym samym czasie, kiedy woda go będzie podnosić. Jeœli się nie mylę, to jutro wiatr będzie wiał od północno-zachodu; wzniesiemy żagle na wielkim maszcie, a to nam pomoże do cofnięcia brygu na wodę. Powody były słuszne, Glenarvan i Paganel, najniecierpliwsi ze wszystkich, sami to przyznali i postanowiono czekać do jutra. Noc minęła szczęœliwie; swojš drogš zmieniano się dla baczenia na to, co się dzieje, szczególniej z kotwicami. Z nadejœciem dnia sprawdziły się przypuszczenia Johna; - zaczšł dšć od północno-zachodu wiatr dosyć mocny i wzmógł siły osady do operacji, której miano dokonać. John rozporzšdził wszystkimi, gdzie majš stanšć, co majš robić, gdy chwila stanowcza nadejdzie - a przygotowano wszystko w omasztowaniu i ożaglowaniu, co się dało przygotować. Była już dziewišta rano; jeszcze więc cztery godziny trzeba było czekać do najwyższego przypływu morza. I tego czasu darmo nie stracono, bo urzšdzono maszt improwizowany na przodzie okrętu, żeby z jego pomocš tem łatwiej można było się oddalić z tych stron niebezpiecznych, jak tylko okręt spłynie. Dopołudnia i to było skończone; nawet lady Helena i Maria Grant nie były nieczynne, bo pracowały przy urzšdzeniu żagli - z czego niewymownie były rade. Po tych wszystkichprzygotowaniach statek niebardzo pięknie wprawdzie wyglšdał, ale można było na nim puœcić się na morze, byle nie bardzo oddalać się od brzegów. Przypływ wznosił się tymczasem; na morzu powstawały małe fale, wierzchołki skał i mielizn kryły się pod wodš, jakby morskie zwierzęta, zagłębiajšce się w płynny swój żywioł. Chwila stanowcza zbliżała się; goršczkowa niecierpliwoœć w naprężeniu trzymała umysły osób, znajdujšcych się na statku. Wszyscy milczeli, patrzšc na Johna, i czekali jego rozkazów. John, przechylony przez poręcz, przyglšdałsię przypływowi, badajšc niespokojnem okiem liny, łšczšce kotwice z okrętem, a silnie naprężone. O pierwszej godzinie morze doszło największej wysokoœci; właœnie było w stanie spoczynku, to jest w owej krótkiej chwili, w której woda się już wznosi, ale nie opada jeszcze. Nie było co ocišgać się z działaniem. Rozpięto żagle tak, by dšł w nie wiatr w kierunku morza, a John wydał polecenie, by natychmiast wprawiono w ruch windy i dŸwignie. Pod potężnem działaniem naprężyły się liny kotwiczne - kotwice trzymały wybornie i ani ruszyły się z miejsca. Należało działać szybko, bo pełne morze trwa zaledwie kilka minut i wkrótce miało opadać. Zdwojono usiłowania; wiatr dšł tak gwałtownie, że żagle uderzały o maszty. Pewne drgnięcia dały się uczuć, statek zdawał się podnosić. Może siła jednego więcej ramienia pomoże do wyrwania statkuz ławicy piaszczystej! - Heleno! Marjo! - wołał Glenarvan. Obie kobiety poœpieszyły przyłšczyć swe siły do wysiłku towarzyszów. Nastšpiło jeszcze jedno drgnięcie, ale nic więcej - bryg nie ruszył się z miejsca. Odpływ morza już się rozpoczšł - i okazało się, żenawet z pomocš wiatru i morza osada statku nie zdoła œcišgnšć go na wodę. LIV. W KTÓRYM JEST TEORIA LUDOŻERSTWA Pierwszy œrodek ratunku, którego chwycił się John Mangles, zawiódł zupełnie. Trzebawięc było bez zwłoki chwycić się drugiego.Niepodobieństwo oswobodzenia statku było widoczne, i jedynem wyjœciem z tego położenia było opuszczenie go. Czekać na wštpliwš pomoc było nierozsšdkiem i szaleństwem. Zanimby przybył jaki statek, zesłany przez opatrznoœć, Macquarie mógłbyć roztrzaskany. Pierwsza burza, a choćby tylko rozigrane wiatrem morze mogłoby go rzucić dalej na piasek, rozbić, potrzaskać na drzazgi. John chciał się dostać na lšd, nim to nieuniknione zniszczenie statku nastšpi. Zaproponował więc zbudowanie tratwy doœćmocnej, by można było na niej przewieŸć podróżnych i dostatecznš iloœć potrzebnych rzeczy na brzegi Nowej Zelandii. Nie było tutaj nad czem debatować, lecz należało działać. Wzięto się więc do robotyi, nim noc nadeszła, posunięto się w niej znacznie. Około godziny ósmej wieczorem, po wieczerzy, kiedy lady Helena i Maria Grant spoczywały na posłaniach w baraku, Paganel i jego przyjaciele, przechadzajšc się po pokładzie, o ważnych rozmawiali rzeczach. Robert nie chciał się z nimi rozłšczyć. Odważny chłopiec słuchał z natężonš uwagš, gotów do poœwięcenia się w razie niebezpiecznego przedsięwzięcia. Paganel spytał Johna, czyby na tratwie nie można płynšć brzegiem aż do Aucklandu, zamiast wysadzać osadę na lšd. John odpowiedział, że taka żegluga na tak niedokładnym statku jest niepodobieństwem. - A więc to, czego z tratwš nie możemy próbować, byłoby możebnem na łodzi, która się znajdowała na brygu? - zapytał Paganel. - Œciœle rzeczy bioršc, możnaby - odpowiedział John - ale pod warunkiem, abyżeglować tylko w dzień, a zatrzymywać sięna noc. - Więc ci nędznicy, którzy nas opuœcili... - Tak, ci nędznicy - odrzekł John Mangles -byli pijani i bodaj czy wœród owej ciemnicy nie przypłacili życiem tego nikczemnego opuszczenia nas. - Tem gorzej dla nich i tem gorzej dla nas -zauważył Paganel - bo ta łódŸ byłaby się nam bardzo przydała. - Więc cóż robić, mój Paganelu - dodał Glenarvan. - Na tratwie dostaniemy się do lšdu. - A ja właœnie chciałbym tego uniknšć - odpowiedział geograf. - Jakto, miałażby podróż co najwięcej dwudziesto-milowa zastraszyć ludzi, zaprawionych do trudów takich, jakie ponosiliœmy w pampach i w Australii? - Moi przyjaciele - odpowiedział Paganel - nie wštpię o waszej odwadze i męstwie: te dwadzieœcia mil byłyby niczem w każdym innym kraju, ale nie w Nowej Zelandii. Nie posšdzicie mię o tchórzostwo, bo wszakże ja to pierwszy poprowadziłem was do Ameryki i Australii; lecz tutaj, powtarzam, lepiej na wszystko się narazić, niż zapuszczać się w ten kraj zdradziecki. - Raczej na wszystko się odważyć, niż narażać się na œmierć niechybnš na tym statku, osiadłym na mieliŸnie - odrzekł John Mangles. - Czegoż się tak obawiać mamy w Nowej Zelandii? - zapytał Glenarvan. - Dzikich - odpowiedział Paganel. - Dzikich? - powtórzył Glenarvan. - Czy nie można ich uniknšć, trzymajšc się wybrzeża? Zresztš utarczka z kilku nędznikami nie może kłopotać dziesięciu Europejczyków dobrze uzbrojonych i gotowych do boju. - Nie o nędznikach jest tu mowa - rzekł Paganel, potrzšsajšc głowš. - Nowo-Zelandczycy sš to straszni ludzie, którzy toczš walkę z władzš angielskš, bijšsię z najeżdzcami, zwyciężajš ich często, azawsze zjadajš. - Ludożercy - zawołał Robert - ludożercy! Potem słyszano go, jak szeptał: - Moja siostra! Pani Helena! - Nie obawiaj się niczego, moje dziecko, nasz przyjaciel Paganel przesadza! - odezwał się Glenarvan dla uspokojenia chłopca. - Bynajmniej nie przesadzam - odrzekł Paganel. - Robert dowiódł, że jest mężczyznš, nie ukrywam więc przed nim prawdy. Nowo-Zelandczycy sš najokrutniejsi, jeżeli już nie najżarłoczniejsi ze wszystkich ludożerców.Pożerajš wszystkich, których w swe ręce dostanš. Wojna jest dla nich polowaniem na wyœmienitš zwierzynę, która zowie się człowiekiem, i przyznać należy, że to jest jedyna wojna logiczna. Europejczycy zabijajš i grzebiš swych nieprzyjaciół - dzicy zabijajš i jedzš swoich wrogów; a mój współrodak Toussenel utrzymuje, że złe nietyle polega na upieczeniu nieprzyjaciela, gdy już nie żyje, ile na zabiciu go, gdy nie chce umierać. - Paganelu - rzekł major - byłoby o czem rozprawiać, ale nie pora po temu. Czy to jest logiczne czy nie, aby być zjedzonym, nie chcemy, by nas zjedzono. Lecz czemuż to jeszcze chrystjanizm nie wytępił ludożerstwa? - Czy sšdzisz, że wszyscy Nowo-Zelandczycy sš chrzeœcijanami? - odrzekł Paganel. - Tylko mała ich liczba, a misjonarze sš i teraz jeszcze bardzo często ofiarami tych bydlšt. Niedawno umęczyli ze strasznem okrucieństwem czcigodnego Walknera. Maorysi go powiesili,kobiety ich wyłupiły mu oczy, wypito jego krew, zjedzono jego mózg. Morderstwo to zdarzyło się w roku 1864, w Opotiki, o kilka mil od Aucklandu, w oczach, że tak powiem, władz angielskich. Wieków potrzeba, moi przyjaciele, by zmienić naturę jakiego plemienia ludzi. Maorysi pozostanš jeszcze długo tem, czem byli. Cała ich historja na krwi się opiera. Ileż topomordowali osad okrętowych i pożarli, poczšwszy od żeglarzy Tasmana, aż do marynarzy Hawesa! I to nie mięso białych obudziło w nich ten apetyt. Na długi już czas przed przybyciem Europejczyków Zelandczycy szukali w zbrodniach rozkoszy zaspokojenia podniebienia. Niejeden podróżnik był obecny ucztom tych ludożerców, na które zaproszeni przybywalibynajmniej nie dla nasycenia głodu, ale dla zjedzenia delikatnej potrawy, naprzykład kęska mięsa z kobiety lub dziecka. - Czy tylko nie zawdzięczamy większej częœci tych wieœci bujnej wyobraŸni podróżników? - zauważył major. - Oni tak lubiš rozprawiać o niebezpiecznych krajach i żołšdkach ludożerców! - To i ja przesadzam - odpowiedział Paganel. - Ale ludzie godni wiary, jak misjonarze: Kendall, Mordsen, kapitanowie: Dillon, d'Urville, Laplace i inni jeszcze tak opowiadali, a ja powinieniem wierzyć i wierzę w ich opisy. Zelandczycy sš z naturyokrutni. W razie œmierci naczelnika, składajš ofiary w ludziach. Utrzymujš, że tym sposobem łagodzš gniew nieboszczyka,który mógłby szkodzić żyjšcym i że zarazem przygotowujš mu służbę do drugiego życia! Ale ponieważ po zamordowaniu zjadajš tę służbę poœmiertnš, trzeba więc przypuœcić, że raczej żołšdek, niż przesšd, kieruje ich postępowaniem. - Jednak - rzekł John Mangles - przypuszczam, że religja gra ważnš rolę wludożerstwie. Dlatego też ze zmianš religji następuje i zmiana obyczajów. - Dobrze, przyjacielu Johnie - odpowiedział Paganel - dotknšłeœ ważnej kwestji, poczštku ludożerstwa. Czy religja, czy też głód posunšł ludzi do wzajemnego zjadania się, o tem niema co rozprawiać w tej chwili. Na pytanie: dlaczego ludożerstwo istnieje, niema jeszcze odpowiedzi; ale istnieje, a fakt to doœć ważny, by zastanawiać się nad nim. Paganel miał słusznoœć. Ludożerstwo stałosię chorobš chronicznš w Nowej Zelandii, tak, jak na wyspach Fidżi i w cieœninie Torresa. Przesšd wpływa widocznie na te wstrętne zwyczaje, ale ludzie ludzi zjadajš i dlatego także, że sš głodni, a często nie majš zwierzyny. Dzicy zaczęli z poczštku jeœć ciało ludzkie dla zaspokojenia głodu; potem kapłani ujęli w pewne prawidła i uœwięcili te potworne przyzwyczajenia. Posiłek stał się obrzędem - ot i wszystko. Zresztš u Maorysów nic naturalniejszego, jak zjadać się wzajemnie. Misjonarze zadawali im częste pytania co do ludożerstwa. Pytali ich, dlaczego pożerajš swych braci - na co im odpowiadali naczelnicy, że ryby zjadajš ryby, psy zjadajš ludzi - ludzie jedzš psy, a psy pożerajš się wzajemnie. W ich teogonji nawet jest podanie, że jakiœ bożek zjadł drugiego boga. Przy takich przykładach, jakoprzeć się przyjemnoœci pożerania się nawzajem? Zelandczycy utrzymujš także, że pożerajš ciało umarłego nieprzyjaciela, niszczš jegoczęœć duchowš i odziedziczajš jego duszę, siłę i odwagę, za których siedzibę uważajš szczególniej mózg, i który z tego powodu podawany bywa na ich ucztach, jako najwyœmienitsza potrawa. Jednakże Paganel słusznie twierdził, że zmysłowoœć, a nadewszystko potrzeba pobudza Zelandczyków do ludożerstwa i to nie tylko dzikich w Oceanji, ale i dzikich w Europie. - Tak - dodał - ludożerstwo długo istniało między przodkami ludów najwięcej ucywilizowanych i nie bierzcie tego za przymówkę, ale szczególniej u Szkotów. - Naprawdę? - spytał Mac Nabbs. - Tak, majorze - odrzekl Paganel. - Przeczytaj niektóre ustępy œwiętego Hieronima o Atticolach w Szkocji, a pojmiesz, czem byli twoi przodkowie. Nie zapuszczajšc się w ciemne czasy historyczne, toć za panowania Elżbiety, w czasie kiedy Szekspir marzył o swym Shylocku, Sawney Bean, bandyta szkocki, œcięty był za zbrodnię ludożerstwa. I jakšżbyła jego pobudka do jedzenia ciała ludzkiego? Czy religja? Nie, głód! - Głód? - powtórzył pytajšco John Mangles.- Głód - odpowiedział Paganel - a nadewszystko ta potrzeba, jakš czujš istoty żywišce się mięsem, odœwieżania ciała i krwi swej azotem, zawartym w materji zwierzęcej. Dla czynnoœci płuc starczy pożywanie roœlin bulwiastych i mšczystych; ale kto chce być silnym i czynnym, powinien szukać częœci pożywniejszych, które wzmacniajš muskuły. Dopóki Maorysi nie zostanš członkami Towarzystwa Jaroszów, to jest ludzi, żywišcych się wyłšcznie pokarmami roœlinnemi, będš jedli mięso, a więc mięso ludzkie. - Czemu nie mięso zwierzšt? - zawołał Glenarvan. - Bo nie majš zwierzšt - odrzekł Paganel - a trzeba o tem wiedzieć, nie dla uniewinnienia ich, lecz dla zrozumienia ich zwyczajów ludożerczych. Zwierzęta czworonożne, a nawet ptaki, rzadko się ukazujš w tym kraju niegoœcinnym: to też Maorysi zawsze żywili się mięsem ludzkiem.Sš tam nawet "pory do jedzenia ludzi", tak jak w krajach cywilizowanych pory właœciwe do polowania. Wtenczas to rozpoczynajš się wielkie obławy, to jest długie wojny, i całe plemiona idš na stół zwycięzcy. - Więc podług ciebie, Paganelu - wtršcił Glenarvan - ludożerstwo nie przestanie istnieć aż do czasu, w którym barany, woły i wieprze rozmnożš się na łškach Nowej Zelandii? - To widoczne, mój kochany lordzie, i jeszcze potrzeba będzie wielu lat, aby Maorysi odzwyczaili się od mięsa ludzkiego,które przekładajš nad wszelkie inne; bo synowie będš przcz długi czas lubowali się w tem, co przyjemne było dla rodziców. Jeœli im mamy wierzyć, to mięso ludzkie masmak wieprzowiny, lecz więcej łechce powonienie. Mięso białych mniej im smakuje, gdyż biali używajš do potraw soli,która nadaje ich ciału smak odrębny i czynije mniej pożšdanem dla znawców. - Wybredni sš - dodał major - ale niech sobie będzie mięso białych czy czarnych; jakżeż je dzicy jedzš, surowe czy gotowane? - Chyba jest to zupełnie obojętne, panie Mac Nabbs! - zawołał Robert. - Jakto, mój chłopcze? - odpowiedział poważnie major. - Jeżeli kiedykolwiek mam kończyć życie pod zębami ludożercy, to jużwolę być ugotowany. - Dlaczego? - Żeby mieć pewnoœć, że nie będę zjedzony żywcem. - Tak majorze - powiedział Paganel - a jeżeliby cię ugotowano żywcem? - Doprawdy - rzekł major - nie chciałbym wybierać. - BšdŸ co bšdŸ, dowiedz się, Mac Nabbsie, a może nawet będzie ci przyjemnie - mówiłPaganel - że Nowo-Zelandczycy jedzš mięsoludzkie tylko ugotowane lub wędzone. Sš to smakosze, doskonale znajšcy się na kuchni... Ale doprawdy! Myœl, że można być zjedzonym, dziwnie mi jest nieprzyjemna. Skończyć istnieniew żołšdku dzikiego człowieka! Fi!... - Koniec końców wynika z tego wszystkiego, żeœmy się powinni strzec, abynie popaœć w ich ręce; a z drugiej strony miejmy nadzieję, że przyjdzie dzień, w którym chrzeœcijaństwo obali ten potwornyzwyczaj. - Tak - odpowiedział Paganel - powinniœmy się tego spodziewać; ale wierzajcie mi, że przodu. Nawet baryłki wodš aŸnie; 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żPc&6 łyc7€!,Ň c7"ţ!Ćc7#Ä0U37$8B48€gdy dziki już raz skosztuje mięsa ludzkiego,to trudno mu będzie się go wyrzec. Przekonać się o tem możecie z dwu następujšcych faktów. - Słuchamy cię, Paganelu - rzekł Glenarvan.- Pierwszy fakt jest zapisany w kronikach Zgromadzenia Jezuitów w Brazylji. Misjonarz portugalski spotkał raz pewnš starš Brazyliankę, tak chorš, iż jej zaledwie kilka dni życia pozostało. Jezuita nauczył umierajšcš zasad chrzeœcijaństwa,które ona przyjęła z zupełnš uległoœciš, a po udzieleniu jej posiłku duchowego, pomyœlał o pokrzepieniu ciała, ofiarowujšcswej penitentce kilka przysmaków europejskich. "Niestety! - rzekła stara - mój żołšdek nie zniesie żadnego pożywienia; na jednš tylko rzecz mam ochotę - lecz na nieszczęœcie niepodobna jejdostać. - Cóż takiego? - spytał jezuita. - Ach mój synu! Jest to ršczka małego chłopczyka! Zdaje mi się, żebym jš nawet zkostkami pogryzła z największš przyjemnoœciš". - I to ma być smaczne? - zapytał Robert. - Drugi fakt odpowie ci na to pytanie - rzekł Paganel. - Pewien misjonarz przedstawiał ludożercy całš szkaradę zwyczaju, sprzecznego nawet z prawami Boskiemi. - A zresztš musito nawet być bardzo niesmaczne - dodał. - Ach mój ojcze! - odpowiedział dziki, spoglšdajšc na misjonarza pożšdliwym wzrokiem - powiedz, że Bóg tego zabrania, ale nie mów, że mięso to musi być niesmaczne! Żebyœ tylko skosztował!... LV. PRZYBYCIE DO ZIEMI, KTÓREJ UNIKNĽĆ NALEŻAŁO To, co Paganel opowiadał o Nowo-Zelandczykach, było prawdziwe; o ich okrucieństwie nie można było wštpić. Niebezpiecznie zatem było wysišœć na lšd. Ale gdyby to niebezpieczeńswo sto razy było większe, trzeba było narazić się na nie. John wiedział dobrze, że trzeba co prędzej opuœcić statek, który niedługo już wytrzyma. Pomiędzy dwoma niebezpieczeństwami, z których jedno było niezawodne, a drugie prawdopodobne, trudno było się wahać z wyborem. Nie można zaœ było rozsšdnie liczyć na to, że trafi się statek, na który podróżni mogliby się przesišœć. Macquarie zeszedł z drogi, którš płynš okręty, zdšżajšce do Nowej Zelandii. Płynš albo powyżej, do Aucklandu, albo poniżej, do New-Plymouth. A Macquarieuwišzł właœnie pomiędzy temi dwoma punktami, niedaleko pustych brzegów Ika-Na-Maoui. Stolica ta jest niebezpieczna i złego używa rozgłosu. Statki nie lubiš do niej się zbliżać; a jeœli je tam wiatr poniesie, to starajš się co prędzej od niej oddalić. - Kiedyż się tam udamy? - spytał Glenarvan.- Jutro z rana o 10-ej - odpowiedział John - zacznie się przypływ, który poniesie nas ku ziemi. Nazajutrz, 5-go lutego, o ósmej godzinie z rana budowa tratwy była skończona. John zwrócił całš troskliwoœć na jej urzšdzenie.To, co było dostateczne do przewiezienia kotwic, nie mogło być dobre dla podróżnychi zapasów, które z sobš wzišć mieli. Trzebabyło coœ mocnego, dajšcego się kierować i zdolnego wytrzymać na morzu podczas dziewięciomilowej przeprawy. Trzeba było użyć do tego masztów. Wilson i Mulrady jęlisię roboty. Wišzania masztów u dołu rozebrano, a wielki maszt, œcięty siekierš, rozbił padajšc prawš burtę brygu. Macquarie wyglšdał ogołocony z masztów, jak ponton. Pospuszczano na wodę popiłowane bale, powišzano je silnie, a w przedziałach spodu umieszczono próżne baryłki, żeby pomogły całej konstrukcji dounoszenia się na wodzie. Na tym pierwszym pokładzie Wilson ułożyłdrugi, nieœcisły, żeby się woda na nim zatrzymywać nie mogła, gdyby fale zalewały, i żeby podróżni nie potrzebowali stać w wodzie. Zrobiono wreszcie z czego się dało rodzaj obramowania tratwy, żeby jš uchronić od napływu fal większych. Wiatr zapowiadał się pomyœlny tego ranka; John więc kazał postawić w œrodku maszt niewielki i przywišzać do niego żagiel. Szeroka drygawka, umieszczona na tyle tratwy, miała służyć do kierowania niš, jeœliby wiatr nadał jej szybkoœć odpowiedniš. Taka tratwa mogła przy sprzyjajšcych okolicznoœciach oprzeć się zwykłym falom morskim; ale czy wytrzyma, czy da się kierować, jeœli się wiatr odwróci? To wielkie pytanie. O dziewištej rozpoczęto ładowanie. Przedewszystkiem umieszczono żywnoœci tyle, żeby jej starczyło aż do Aucklandu, bo nie było co liczyć na znalezienie czegoœ na tej niewdzięcznej ziemi. Niewielkie były to zapasy. Reszta solonych mięsiw, które zabrano z sobš, wsiadajšc naMacquarie, i mało co więcej. Musiano pomnożyć to sucharami okrętowemi i dwoma baryłkami ryb solonych, czem Olbinet był bardzo zgorszony. Wszystkie prowizje umieszczo no w skrzynkach, którezamknięto hermetycznie, żeby się do nich woda morska nie dostała, i dobrze przywišzano do masztu na tratwie. W suchem też miejscu złożono broń i amunicję, bo szczęœciem karabinów i rewolwerów nie brakowało. Wzięto też mniejszš kotwicę na przypadek, gdyby się nie dało dosięgnšć brzegu za jednym przypływem morza i trzeba było wyczekać na drugi. O dziesištej zaczęło morze przybierać, wiatr dšł północno-zachodni, więc przyjaŸny dla podróżnych; falowanie też morza było niewielkie. - Czyœmy gotowi? - zawołał John Mangles. - Najzupełniej, kapitanie - odpowiedział Wilson. - A więc siadajmy. Lady Helena i Maria zeszły na tratwę po drabinie ze sznurów i zajęły miejsce przy maszcie, na skrzyniach z zapasem żywnoœci; inni umieœcili się naokoło. Wilson jšł się drygawki sterowniczej, John stanšłprzy żaglu, a Mulrady odcišł linę, przytrzymujšcš tratwę przy brygu. Rozwinięto żagiel i tratwa powoli ruszyła z pršdem wody ku brzegom. Do brzegu było około dziewięciu mil angielskich. Przestrzeń tę przebyłoby we trzy godziny dobre czółno, ale nie tratwa. Jeœli wiatr dotrwa, to może za jednym przypływem morza dałoby się dobrnšć do lšdu; gdyby jednak ustał, to odpływ porwiestatek znów ku morzu i trzeba będzie zapuœcić kotwicę, a i czekać na nowy przypływ. Była to sprawa dosyć kłopotliwadla Johna. Miał jednak nadzieję, że się podróż uda odrazu. Wiatr dšł silnie, a że morze miało jeszcze przez kilka godzin przybierać, około trzeciej możnaby dotrzeć do brzegu. Jeœli nie, to trzeba będzie czekać. Poczštek drogi był pomyœlny. Wierzchołki skał i ławic ginęły pod wodš, wzbierajšcš coraz więcej; trzeba było wielkiej bacznoœci i nie mniejszej zręcznoœci, by niepotršcić o te ukryte zawały statkiem niedołężnym, nie dajšcym się łatwo i nagle skierować. Już nadeszło południe, a jeszcze pięć mil dzieliło tratwę odbrzegu. Powietrze było dosyć jasne i można było widzieć ważniejsze wyniosłoœci na ziemi. Od północno-wschodu zarysowała się góra 2500 stóp wysokoœci. Góra ta posiadała kształt dziwny; jakby skrzywiony profil małpiej twarzy, osadzony na wygiętej szyi.Była to Pirongia, góra leżšca na samym trzydziestym ósmym równoleżniku, jak wskazywała mapa. O wpół do pierwszej Paganel zauważył, że wszystkie skały skryły się już pod wodę. - Wyjšwszy jednej - rzekła lady Helena. - Której, pani? - zapytał Paganel. - Oto tej - odparła lady Helena, wskazujšc punkt czarny w odległoœci mniej więcej mili. - To prawda! - rzekł Paganel. - Uważajmyż dobrze, gdzie ona leży, żeby o niš nie uderzyć, gdy się schowa pod wodę. - Leży zupełnie nawprost północnego krańca góry; Wilsonie, uważaj, aby jš ominšć. - Dobrze, kapitanie - odparł Wilson, napierajšc na drygawkę z całych sił. W pół godziny upłynęli jeszcze z pół mili; ale dziwna rzecz, punkt czarny cišgle wystawał nad wodš. John zaczšł mu się bacznie przyglšdać, ażeby zaœ lepiej widzieć, wzišł perspektywę od Paganela. - To nie jest skała - rzekł, przypatrzywszy się dobrze - to coœ pływajšcego; wznosi się i opada z falš. - Może kawał masztowizny z Macquarie - odgadywała lady Helena. - Nie - rzekł Glenarvan - żadna częœć okrętu nie mogłaby popłynšć tak daleko. - Poczekajcie! - zawołał John. - Już wiem! To czółno. - Czółno brygu! - rzekł Glenarvan. - Tak milordzie, czółno brygu, do góry dnem wywrócone! - Nieszczęœliwi - krzyknęła lady Helena - zginęli! - Tak, pani - rzekł John - i musieli zginšć, bo pomiędzy temi skałami, na morzu wzburzonem i w noc ciemnš, narażali się naœmierć niezawodnš. - Niech się Bóg zlituje nad nimi! - szepnęła Maria Grant. Wszyscy milczeli chwil kilka. Patrzyli na tensłaby statek, do którego się zbliżali. Przewrócił się widocznie o cztery mile od brzegu i zapewne nikt z tych, którzy na nimbyli, nie ocalał. - Ale to czółno może się nam przydać - rzekł Glenarvan. - Zapewne - odparł John. - Wilsonie, skierujtratwę ku niemu. Zmieniono kierunek, ale wiatr przycichał i zaledwie około godziny drugiej zbliżono się do łodzi. Mulrady, stojšc na przodzie tratwy, nie dopuœcił uderzenia jej o czółno, do którego bokiem dotarła. - Czy jest co w niem? - pytał John Mangles.- Nic niema, a burty, sš strzaskane - rzekłMulrady. - Więc się na nic nie przyda? - pytał major.- Nanic - rzekł John. - Chyba na opał. - Szkoda - wtršcił Paganel - bo moglibyœmy na niem po płynšć do Aucklandu. - Cóż robić - odparł John - musimy sobie radzić inaczej. A wreszcie na morzu niespokojnem wolałbym naszš tratwę, niż tak lichš łódŸ. Dosyć było byle uderzenia, żeby się popsuła. Nie mamy tu co dłużej robić. W drogę, Wilsonie, prosto do brzegu. Woda miała się wznosić jeszcze blisko przez godzinę i można było posunšć się o jakie dwie mile dalej. Ale wiatr ustał prawie zupełnie i zdawało się, że obróci się od ziemi. Tratwa stanęła, a nawet wkrótce zaczęła się cofać, niesiona pršdem odpływajšcej wody. Nie można było się wahać ani chwili. - Kotwica! - krzyknšł John. Mulrady przewidział ten rozkaz i natychmiast zarzucił kotwicę na wodzie głębokoœci pięciu sšżni. Statek, niesiony odpływem, cofnšł się jeszcze ze dwa sšżnie, ale go lina kotwiczna wstrzymała; stanšł, przodem zwrócony do lšdu. Żagiel zwinięto i zaczęto się gotować do dosyć długiego postoju. Istotnie, zaledwie około dziewištej wieczorem morze miało znów przybierać, że zaœ John ani myœlał puszczać się dalej nocš, trzeba więc było czekać do pištej z rana. Ziemia znajdowała się już w odległoœci niespełna trzech mil. Morze falowało dosyć silnie i zdawało się bić ku brzegom. To też Glenarvan, dowiedziawszy się, że noc majš spędzić na miejscu - zapytał Johna, czemu nie korzysta z tej fali, żeby się podsunšć jeszcze do brzegu. - Wasza Dostojnoœć się myli - rzekł kapitan- to tylko złudzenie optyczne. Fala zdaje sięsunšć naprzód, a istotnie stoi na miejscu. To tylko wahanie się czšstek płynnych i nic więcej. Proszę rzucić kawałek drzewa pomiędzy te ruchome fale, aby się przekonać, iż się nie poruszy, dopóki nie nastšpi odpływ morza. Musimy więc być cierpliwi. - I zjeœć obiad - dodał major. Olbinett wydobył ze skrzyni kilka kawałkówsuszonego mięsa i dwanaœcie sucharów, a chociaż rumienił się za tak skromny posiłek, wszyscy przyjęli go mile, nie wyłšczajšc pań, jakkolwiek nagłe podskokifal morskich nie zaostrzały im bynajmniej apetytu. W istocie tratwa, podrzucana falami, wstrzšsała się gwałtownie. Niekiedy zdawało się, iż uderza o wierzchołek skały podwodnej, tak gwałtowne były uderzenia fal krótkich i kapryœnych. Lina kotwiczna, szarpana ustawicznie, usłabiałasię bardzo i John co pół godziny wzmacniałjš tu i owdzie. Bez tej ostrożnoœci byłaby się nie zawodnie zerwała, a statek, zdany na łaskę bałwanów, byłby porwany na pełne morze, gdzie musiałby zatonšć. Łatwo więc było pojšć troski Johna - bo tak w razie zerwania się liny, jak i puszczenia kotwicy, mogliby być narażeni na wielkie niebezpieczeństwo. Noc się zbliżała. Tarcza słoneczna koloru krwistego, przedłużona łamaniem się œwiatła, kryła się już poza widnokršg. Kraniec wody na zachodzie lœnił się, jakby pokryty łuskš srebrnš, a prócz szkieletu Macquarie, nieruchomo stojšcego na mieliŸnie, widać było tylko niebo i wodę. Nagły zmierzch o kilka minut zaledwie poprzedził zupełnš ciemnoœć i wkrótce lšd,stykajšcy się wdali z widnokręgiem od wschodu i północy, zniknšł pod zasłonš nocy. Jakże okropne było położenie rozbitków, na wšskiej tratwie, wœród ciemnoœci otaczajšcej ich zewszšd! Jedni popadli w drzemkę niespokojnš, przerywanš strasznemi snami; inni oka zmrużyć nie mogli - a wszyscy nazajutrz byli jak zbici po tej nocy męczšcej. Wraz z przypływem morza o 4-ej z rana, zerwał się wiatr od morza. Czas naglił i John rozkazał przygotować się do drogi. Chciano podnieœć kotwicę, lecz zęby jej tak zagłębiły się w piasek, że bez windy, przy pomocy samych tylko bloków i sznurów, niepodobna jej było wyrwać. Pół godziny upłynęło na próżnych oczekiwaniach. John, chcšc wyruszyć co prędzej, kazał odcišć linę, zostawiajšc kotwicę zapuszczonš w morze, choć przez to tracił œrodek zatrzymania się na miejscu, gdyby przypływ morza nie poniósł jeszcze tratwydo brzegu. Nie chciał jednak zwlekać dłużej, i jedno uderzenie siekiery oswobodziło statek, zdajšc go na wolę wiatrów. Rozwinięto żagiel. Wolno zbliżano się ku ziemi, która, jak szara masa, rysowała sięna tle nieba oœwietlonego promieniami wschodzšcego słońca. Ominięto zręcznie skały podwodne, lecz przy niepewnym i coraz słabiej wiejšcym wietrze, tratwa zdawała się zwalniać biegu i nie dšżyć ku brzegowi. Ileż trudów trzeba było zwalczyć, aby przybić do Nowej Zelandii, tak strasznej i niebezpiecznej dla przybywajšcych! O siódmej jednakże ziemia była już oddalona nie więcej, jak o milę angielskš. Brzeg jej najeżony skałami niezmiernie byłurwisty i trzeba było upatrzyć miejsce stosowne do wylšdowania. Wiatr słabł cišgle, nakoniec ustał zupełnie; opadł bezwładny żagiel i uderzył o maszt. John kazał go zwinšć. Tylko fale unosiły teraz tratwę ku brzegowi, a olbrzymie roœliny morskie utrudniały tę przeprawę. O ósmej tratwa prawie się już nie poruszała, a ponieważ nie było kotwicy do zarzucenia, odpływ z łatwoœciš mógł jš popchnšć na pełne morze. John, zacisnšwsypięœci, z rozpaczš w sercu spoglšdał dzikim wzrokiem na brzeg nieprzystępny. Na szczęœcie - prawdziwe szczęœcie w tej chwili - uczuto nagle wstrzšœnięnie i tratwastanęła, osiadajšc na mieliŸnie o 25 sšżni od brzegu. Glenarvan, Robert, Wilson i Mulrady skoczylido wody. Tratwę przywišzano linami do skał sšsiednich; kobiety przeniesiono na lšd, nie zmoczywszy ani jednej nitki ich odzienia, i wkrótce wszyscy, zaopatrzeni wbroń i żywnoœć, stanęli na groŸnych brzegach Nowej ZeIandji. LVI. STAN KRAJU, W KTÓRYM ZNALELl SlĘ PODRÓŻNI Glenarvan pragnšł co prędzej dostać się doAucklandu, lecz zbierajšce się od rana chmury spłynęły około 10-ej deszczem ulewnym. Zamiast więc udać się w drogę, trzeba było myœleć o schronieniu. Wilson w samš porę wynalazł grotę, wyżłobionš przez wodę w skałach bazaltowych, i podróżnicy schronili się tam z broniš i zapasami. Mnóstwo zeschłych roœlin morskich, zaniesionych tam przez fale, zastšpiło posłanie. Przy wejœciu do groty ułożono i zapalono stos drzewa, przy którym wszyscy osuszyli przemokłe odzienie. John wnosił po gwałtownoœci deszczu, że niedługo potrwa - lecz się omylił. Godziny upływały bez żadnej zmiany, a o 11-ej zerwał się wiatr i zwiększał gwałtownoœć burzy. Cóż było robić? Szaleństwem byłoby puszczać się w drogę,bez przewodnika, w czasie takiej nawałnicy. Zresztš dosyć było kilku dni na dojœcie do Aucklandu, i gdyby tylko krajowcy nie nadeszli, to mniejsza o dwunastogodzinnš zwłokę. W czasie tego przymusowego odpoczynku rozmowa toczyła się o wypadkach wojny, której teatrem była wówczas Nowa Zelandia. Lecz aby należycie zrozumieć i ocenić okolicznoœci, w których znajdowali się rozbitkowie z Macquarie, trzeba obeznać się z historjš walki, zalewajšcej krwiš wyspę Ika-Na-Maoui. Od czasu przybycia Abla Tasmana do cieœniny Cooka, dnia 1 grudnia 1642 r., Nowo-Zelandczycy, odwiedzani często przezokręty europejskie, pozostali wolni na niezależnych swych wyspach. Żadna potęga europejska nie pomyœlała o opanowaniu archipelagu, królujšcego na oceanie Spokojnym. Misjonarze tylko, osiedlajšcy się w rozmaitych punktach, rozsiewali w tych okolicach nasiona cywilizacji chrzeœcijańskiej. Niektórzy z nich jednak, mianowicie anglikanie, starali się namówić wodzów zelandzkich do uznania nad sobš władzy Anglii; a nawet, podszedłszy ich rzodu. Nawet baryłki wodš aŸnie; 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż%Pńc8&AŽc8'ďˆc8(w,ťc8)2;58zręcznie, wymogli podpis na liœcie do królowej Wiktorji, z proœbš o opiekę. Przenikliwsi z wodzów przewidywali całš niedorzecznoœć podobnego postępowania, a jeden z nich, narysowawszy na liœcie, zamiast podpisu, deseń, w który był tatuowany, wyrzekł następujšce słowa prorocze: "Zgubiliœmy kraj nasz; wkrótce cudzoziemiec go opanuje, a nas zamieni w niewolników". W istocie, 29 stycznia 1840 r., korweta Herald wpłynęła do zatoki, położonej na północy Ika-Na-Maoui, a kapitan Hobson wylšdował w wiosce Kerra-Reka. Zgromadzono mieszkańców w koœciele protestanckim i odczytano im pełnomocnictwa, w które kapitan Hobson zaopatrzony był przez rzšd angielski w imieniu królowej. Pištego stycznia znamienitszych wodzów zelandzkich wezwano do rezydenta angielskiego, do wioski Paia. Kapitan Hobson starał się nakłonić ich do uległoœci, mówišc, że królowa wysłała wojska i okręty dla ich obrony, że prawa ich będš poszanowane, a wolnoœć zabezpieczona. Posiadane jednak przez nich ziemie miały należeć do króIowej Wiktorji, której powinni byli je odprzedać. Większoœć wodzów nie chciała się zgodzić na tak ciężkie warunki; ale obietnice i podarki więcej miały wpływu na te dzikie natury, niż górne słowa kapitana Hobsona, izajęcie ziemi zatwierdzono. Od tego to 1840 r. aż do dnia, w którym Duncan opuœcił zatokę Clyde, cóż tam zaszło ważnego? Co zaszło, o tem wiedziałJakub Paganel i o wszystkiem mógł objaœnićswych towarzyszy. - Nowo-Zelandczycy - mówił, zarzucony pytaniami przez lady Helenę - to ludzie odważni, którzy uległszy na krótko, opierajš się wszelkiemi siłami zaborom Anglii. Pokolenia Maorisów dzielš się na klasy, jak dawni Szkoci; sš poœród nich znaczne rodziny, uznajšce nad sobš władzęwodza, baczšcego pilnie na względy przynależne jego osobie. Ludzie tej rasy sš dumni i waleczni; jedni wysokiego wzrostu, lœnišcych włosów, podobni sš do Maltańczyków i żydów z Bagdadu; drudzy niżsi, krępi, przypominajšcy Mulatów, nieprzystępni sš i wojowniczego ducha. Mieli oni sławnego wodza, Hihi, prawdziwego Vercingetorixa. Nic dziwnego, że wojna z Anglikami trwa długo na wyspie Ika-Na-Maoui, bo mieszka tam mężne plemię Wajkatów, których William Thompsonpodnieca do obrony swych posiadłoœci. - Czy więc Anglicy nie sš panami główniejszych miejscowoœci w Nowej Zelandii? - zapytał John Mangles. - Sš bezwštpienia, mój kochany Johnie - odpowiedział Paganel. - Po zajęciu wysp przez kapitana Hobsona, który mianowany był gubernatorem, utworzyło się stopniowo, od 1840 do 1862 roku, dziewięć kolonij w najdogodniejszych punktach. Stšd powstało tyleż prowincyj. Cztery z nich, t. j. prowincje: Auckland, Taranaki, Wellington i Hawkes-Bay - powstały na wyspie północnej; a pięć t. j. Nelson, Malborough, Canterbury, Otago, Southland - na południowej. Ludnoœć ich wynosi 180,346 mieszkańców. Ważne i handlowe miasta wyrosły zewszechstron; a gdy staniemy w Auckland, sami podziwiać będziecie piękne położenie tego Koryntu południowego, panujšcego nad wšskim przesmykiem, rzuconym nakształt mostu, na ocean Spokojny, a który liczy 12 tysięcy mieszkańców. Na zachodzie jest New-Plymouth, na wschodzie Abuhiri, na południu Wellington; sš to już miasta kwitnšce i uczęszczane. Na wyspie Tavai-Pounamon trudno byłoby wam zrobić wybór pomiędzy miastem Nelson, tem Montpellier antypodów, tym ogrodem NowejZelandii, a miastami Picton nad cieœninš Cooka, Christchurch, Invercargill i Dunedin,położonemi w prowincji Otago, dokšd przybywajš cišgle poszukiwacze złota, ze wszystkich stron œwiata. Pamiętajcie, że nie mówię tu o gromadzie lepianek, o nagromadzeniu rodzin dzikich, lecz o rzeczywistych miastach, w których sš porty, katedry, banki, ogrody botaniczne, muzea historji naturalnej, towarzystwa aklimatyzacyjne, dzienniki, szpitale, zakłady dobroczynne, instytuty filozoficzne, loże wolnych mularzy, kluby, teatry i pałace wystawy powszechnej, zupełnie jak w Londynie lub Paryżu. I jeżelipamięć mnie nie zawodzi, to w tym właœnieroku 1865, może nawet w chwili, gdy to mówię, płody i wyroby przemysłowe œwiata całego sš zgromadzone w tej krainie ludożerców. - I to pomimo wojny z krajowcami? - zapytała lady Helena. - Anglicy umiejš radzić sobie z wojnami - odrzekł Paganel. - Bijš się i urzšdzajš jednoczeœnie wystawy. Jedno drugiemu nie przeszkadza. Budujš nawet koleje żelazne pod strzałami Nowo-Zelandczyków. W prowincji Aucklandu drogi żelazne Drury i Mere-Mere przecinajš najważniejsze punkty, zajęte przez buntowników. Założyłbym się nawet, że robotnicy strzelajš z lokomotyw. - A jakże stoi teraz ta wojna bez końca? - zapytał John Mangles. - Już upłynęło szeœć miesięcy, jakeœmy opuœcili Europę - odpowiedział Paganel - niewiem więc, co zaszło od naszego wyjazdu, prócz kilku faktów, o których czytałem w dziennikach z Malborough i z Seymour, w czasie naszej podróży przez Australię. Wiem tylko, że niedawno walczono zacięcie na wyspie Ika-Na-Maoui. - Kiedyż zaczęła się ta wojna? - zagadnęła Maria Grant. - Chce pani powiedzieć: kiedy się odnowiła -odrzekł Pa ganel - bo pierwsze powstanie wybuchło w 1847 r. Pod koniec 1863 r. Maorysi usiłowali zrzucić z siebie jarzmo angielskie, a narodowe stronnictwo krajowców popierało silnie wybór wodza dla całej krainy. Chciało ono obwołać swym królem starego Potataua, a z jego wioski rodzinnej, położonej pomiędzy rzekami Wiakatai i Wajpa, uczynić stolicę nowego państwa. Ów Potatau był to starzecpodstępny raczej niż œmiały, lecz pierwszym ministrem jego był energiczny i rozumny potomek plemienia Nagatihahuas, zamieszkujšcego międzymorze Aucklandu przed osiedleniem się tam cudzoziemców. Minister ten, nazwiskiem William Thompson,stał się duszš wojny o niepodległoœć. Uorganizował on wojsko Maorysów i skłonił wodza Taranaki do zgromadzenia w tym samym celu rozpierzchłych plemion. Naczelnik znowu Waikatów utworzył stowarzyszenie land league, prawdziwš ligędobra publicznego, w celu niedopuszczenia, aby krajowcy sprzedawali swe posiadłoœci rzšdowi angielskiemu. Dzienniki angielskie zaczęły zwracać uwagę na tę zatrważajšcesymptomaty, a rzšd zaniepokoił się niezmiernie. Krótko mówišc, umysły były wzburzone, wybuch bliski; brakowało tylko iskry, albo raczej starcia się dwu przeciwnych sobie interesów, aby go przyœpieszyć. - A starcie to? - zapytał Glenarvan. - Zdarzyło się w 1860 r. - odpowiedział Paganel - w prowincji Taranaki, na południowo-zachodniem wybrzeżu Ika-Na-Maou. Jeden z krajowców, posiadajšcy 600 akrów ziemi, w sšsiedztwieNew Plymouth, sprzedał jš rzšdowi angielskiemu. Lecz gdy przybyli geometrzy, aby wymierzyć grunt sprzedany, dowódca Kingi zaprotestował przeciwko temu i w marcu wybudował na szeœciuset akrach ziemi obóz, otoczony wysokiemi palisadami. W kilka dni potem pułkownik Gold zdobył obóz ten na czele swych wojsk i tego to dnia padł pierwszy strzał w wojnie narodowej. - Czy Maorysowie sš liczni? - zapytał John Mangles. - W r. 1769 Kook podawał ludnoœć tamtejszš na 400 tysięcy mieszkańców, lecz od owego czasu liczba ta bardzo się zmniejszyła, bo już w 1845 r., według obliczeń miejscowego naczelnika, było ich tylko 109 tysięcy. Cywilizacyjne rzezie, choroby i wódka zdziesištkowały ludnoœć naobydwu wyspach; jednak pozostało jeszcze90 tysięcy Maorysów, a pomiędzy nimi 30 tysięcy wojowników, którzy długo jeszcze stawiać będš opór wojskom europejskim. - Czy powstańcom powodziło się dotšd? - zapytała lady Helena. - Tak pani, sami Anglicy podziwiali często odwagę Nowo-Zelandczyków. Prowadzš oni wojnę partyzanckš, staczajš cišgłe utarczki, a rzucajš się na małe oddziały i rabujš osady kolonistów. W 1863 roku, po długiej, krwawej walce, Maorysowie zajęli bardzo obronne stanowisko na wierzchołkach łańcucha wzgórz skalistych.Prorocy ludowi powoływali mieszkańców doobrony gruntu, przepowiadajšc zupełne wytępienie pakeków, czyli białych. Trzy tysišce ludzi, pod rozkazami generała Camerona, stanęło wówczas do walki z Maorysami, tępišc ich bez miłosierdzia od chwili barbarzyńskiego zamordowania przeznich kapitana Sprenta. Rozpoczęły się krwawe bitwy. Niektóre z nich trwały po 12 godzin. Maorysowie nie cofali się nawet przed armatami europejskiemi. Dzikie plemięWaikatów tworzyło niejako jšdro wojsk narodowych pod dowództwem Williama Thompsona; generał ten miał z poczštku pod swemi rozkazami 2,500, a póŸniej 8,000wojowników. Prócz tego Shongi i Heki, obaj potężni wodzowie, przybyli mu w pomoc. Kobiety podczas tej œwiętej wojny brały udział w najucišżliwszych pracach; że jednak przewaga nie zawsze idzie w parze ze słusznoœciš, więc udało się generałowi Cameronowi opanować obwód Waikato, wprawdzie opustoszały i niezaludniony, bo Maorysowie wszędzie wymykali się wrogowi. Powstańcy na każdym kroku dawali dowody bohaterstwa. Czterystu Maorysów, zamkniętych w fortecy Osakan, oblężonych przez tysišc Anglików pod dowództwem generała brygady Careya, odmówiło poddania się, pomimo braku wodyiżywnoœci, a pewnego dnia, w samo południe, utorowało sobie drogę przez zdziesištkowany pułk 40-ty i ukryło się w bagnach. - Czy poddanie się obwodu Waikato zakończyło tę krwawš wojnę? - zapytał John Mangles. - Bynajmniej, mój drogi - odpowiedział Paganel. - Anglicy postanowili iœć na prowincję Taranaki i oblec Mataitawę, fortecę Williama Thompsona. A w chwili wyjazdu z Paryża dowiedziałem się, że gubernator i generał przyjęli poddanie się plemienia Taranga, pozostawiajšc im trzy czwarte ich ziem. Mówiono także, iż główny naczelnik powstania, William Thompson, zamyœlał o poddaniu się, ale dzienniki australijskie zaprzeczyły tej wiadomoœci. Zdaje się więc, że teraz opór nowej nabrał siły. - I czy teatrem tej walki będš według twego zdania, Paganelu, prowincje TaranakiiAucklandu? - Tak sšdzę. - A więc ta właœnie prowincja, w której wylšdowaliœmy wskutek rozbicia się Macquarie? - Nieinaczej. Wylšdowaliœmy o kilka mil powyżej portu Kawhia, w którym powiewa jeszcze narodowa choršgiew Maorysów. - W takim razie lepiej byłoby skierować sięku północy - zauważył Glenarvan. - Słuszna uwaga, zaprawdę - odrzekł Paganel. - Nowo-Zelandczycy pałajš nienawiœciš ku Europejczykom, a szczególniej ku Anglikom. Strzeżmy się więcdostać w ich ręce. - Może napotkamy jaki oddział wojsk europejskich - rzekła lady Helena. - Byłoby to szczęœliwe zdarzenie. - Zapewne pani, ale ja powštpiewam o takiem zdarzeniu. Po jedyńcze oddziały niechętnie się bijš w polu, gdzie najmniejszy krzak, każde zaroœle ukrywać może zręcznego strzelca. Nie liczę więc zupełnie na żołnierzy z 40-go pułku, ale więcej na misje, założone na zachodniem wybrzeżu. Z łatwoœciš możemy się dostać etapami od jednej do drugiej, a najlepiej będzie udać się drogš, którš przebył Hochstetter, wzdłuż rzeki Waikato. - Czy to był podróżnik, panie Paganel? - zapytał Robert Grant. - Tak, mój chłopcze; był on członkiem wyprawy naukowej, żeglujšcej na austrjackiej fregacie Novara, w czasie podróży jej naokoło ziemi w 1858 roku. - Panie Paganel - odrzekł Robert, którego oczy zajaœniały dziwnym blaskiem na myœl o wielkich wyprawach geograficznych - czyNowa Zelandia, podobnie jak Australia, byłazwiedzana przez podróżników tak znakomitych jak Burke i Stuart? - Była, była, moje dziecko, np. przez doktora Hookera, profesora Brizarda, naturalistów Dieffenbacha i Juljusza Haasta.Nie sš oni przecież tak sławni, jak podróżnicy australijscy albo afrykańscy, lubo niejeden z nich życiem przypłacił awanturniczy zapał. - I pan zna ich historję? - zapytał młody Grant. - Doskonale, mój chłopcze; a ponieważ widzę, iż jesteœ ciekawy, opowiem ci jš. - I my także posłuchamy pana - dodała lady Helena. - Nie pierwszy to raz nauczymy się czegoœ dzięki niepogodzie. Mów dla wszystkich, panie Paganel. - Jestem na rozkazy pani - odrzekł geograf- lecz uprzedzam, iż opowiadanie moje nie będzie długie. Nowa Zelandia jest za mała, aby jej nie przejrzały poszukiwania człowieka; dlatego też bohaterowle nie byli œmiałymi podróżnikami, ale poprostu turystami, którzy padli ofiarš najprozaiczniejszych przygód. - I jakżeż się nazywajš? - zapytała Maria Grant. - Geometra Witcombe i Charlton Howitt, ten sam, który odnalazł zwłoki Bunkego w owej pamiętnej wyprawie, której szczegółyopowiadałem, gdyœmy spoczywali na brzegach Wimerry. Witcombe i Howitt dowodzili dwiema wyprawami do wyspy Tawai-Pounamon. Obajwyjechali z Christchurch, w pierwszych miesišcach 1863 r., dla wyszukania rozmaitych przejœć w górach północnej prowincji Canterbury. Howitt, kierujšc się ku zachodniej granicy, założył główne swesiedlisko nad jeziorem Brunner. Witcombe, przeciwnie, znalazł w dolinie Rakaja przejœcie, dotykajšce do wschodniej stronygóry Tyndalla. Witcombe miał za towarzysza podróży Jakuba Loupera, który całš tę podróż i smutne jej następstwa opisał w Lyttelton-Times. O ile sobie przypominam, dnia 22-go kwietnia 1863 r. obaj poszukiwacze stanęli u stóp lodowca, z którego Rakaja bierze poczštek, a wszedłszy na szczyt jego, zaczęli szukać nowych przejœć w okolicy. Nazajutrz Witcombe i Louper, wycieńczeni,skostniali z zimna, obozowali wœród œniegów, o cztery tysišce stóp nad poziomem morza. Przez siedem dni błšdzili po górach i w głębi dolin, których urwiste œciany tamowały wyjœcie, zmuszeni obywaćsię bez ognia a często i bez pożywienia, bo cukier zmienił się w syrop, a suchary zwilgotniały zupełnie. Nakoniec 29-go kwietnia napotkali chatkę Maorysów, a w ogrodzie znaleŸli kilka garœci kartofli. Był to ostatni ich posiłek, wspólnie spożyty. Wieczorem przybyli na brzeg morza, u ujœcia rzeki Taramakau, którš trzeba było przebyć, aby skierować się na północ, ku rzece Grey. Taramakau był głęboki i szeroki. Louper, po długiem szukaniu, znalazł dwie uszkodzone łódki, które, naprawiwszy jako tako, połšczył z sobš. Obaj podróżnicy wypłynęli wieczorem, lecz nagle łódki zaczęły się napełniać wodš. Witcombe rzucił się wpław i powrócił na lewy brzeg; Louper, nie umiejšc pływać, pozostał, trzymajšc się silnie łódki. To go ocaliło, lubo co chwila nowe groziły mu niebezpieczeństwa. Nieszczęœliwy popchnięty był ku skałom; fale morskie to pogršżały go w głębiny, to znów wydobywały na powierzchnię. Noc ciemna zapadła, deszcz lał strumieniem, a Louper,pokaleczony i zlany krwiš, przez kilka godzin podrzucany był ustawicznie przez fale. Nakoniec łódki uderzyły o lšd, a rozbitek wyrzucony z nich, padł na brzeg bez zmysłów. Nazajutrz zaczołgał się o œwiciedo pobliskiego Ÿródła i przekonał się, że pršd wody uniósł go o milę od miejsca, w którem usiłował przebyć rzekę. Podniósł się i, idšc brzegiem, znalazł wkrótce nieszczęœliwego Witcomba. Leżał on nieżywy, z głowš zanurzonš w mule. Louper własnemi rękoma wykopał dół wœród piasków i złożył w nim zwłoki swego towarzysza. W dwa dni potem jego samego, umierajšcego z głodu, przyjęli goœcinnie Maorysowie, bo sš i między nimi dobrzy ludzie; a 4-go maja dostał się do jeziora Brunner, do obozowiska Charltona-Howitta, który w szeœć tygodni potem miał zginšć podobnš, co i nieszczęœliwy Witcombe, œmierciš. - Dziwna rzecz - zauważył John Mangles - iż wszystkie te straszne wypadki zdajš się być połšczone jakimœ tajemnym łańcuchem; wszyscy ginš, jeżeli jedno ogniwo się zerwie. - Masz słusznoœć, Johnie; często już zastanawiałem się nad tem. Jakiem prawemsolidarnoœci Howitt zginšł w podobnych prawie okolicznoœciach, co i Witcombe? Był on wezwany przez p. Wyde, naczelnika robót rzšdowych, do wytknięcia drogi dogodnej dla koni, od równin Hurunui aż do ujœcia rzeki Taramakau. Wyjechał tam 1-go stycznia 1863 r. z pięciu ludŸmi, wywišzał się zaszczytnie z danego sobie polecenia, i zdołano przebić drogę długoœci 40 mil do nieprzystępnego do owego czasu punktu na rzece Tamarakau. Howitt powrócił tedy do Christchurch i, mimo zbliżajšcej się zimy, pragnšł prowadzić dalej rozpoczęte prace. P. Wyde przystał na to, a Howitt więc wyjechał dla zaopatrzenia obozowiska, w którem miał przebyć przykrš porę roku. W tym to właœnie czasie przybył tam Jakub baryłki wodš aŸnie; 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż*P/8+‰c9€,­c9-ľ Ęc9./Ĺc9/D>9Louper. Dnia 27-go czerwca Howitt i dwaj jego towarzysze, Robert Cittle i Henryk Mullis, opuœcił obozowisko. Przebyli jezioroBrunner i odtšd nigdy już ich nie widziano. Łódkę ich znaleziono rozbitš na brzegu, leczich samych szukano napróżno przez dziewięć tygodni. Zapewne nieszczęœliwi ci, nie umiejšc pływać, utonęli w wodach jeziora. - Kto wie, czy też cali i zdrowi nie znajdujšsię wœród jakiegoœ zelandzkiego plemienia - zauważyła lady Helena. - Można przynajmniej powštpiewać o ich œmierci. - Niestety, pani - odpowiedział Paganel - nie można o niej wštpić, bo w sierpniu 1863r., to jest w rok już po tym nieszczęsnym wypadku, nic o nich słychać nie było... A gdy kto w Nowej Zelandii nie odnajdzie się w przecišgu takiego czasu - dodał cichym głosem - to już stracony jest bez nadziei. LVII. O TRZYDZIEŒCI MIL NA PÓŁNOC Dnia 7-go lutego, o szóstej godzinie z rana, Glenarvan dał znak do odjazdu. Deszcz ustał w nocy, a niebo, zarzucone małemi szaremi chmurkami, zatrzymywało promienie słońca o trzy mile angielskie nadziemiš. Temperatura umiarkowana pozwalała narazić się na trudy całodziennej podróży. Paganel wymierzył na mapie odległoœć pomiędzy wierzchołkiem Cahna i Aucklandu; wynosiła ona oœmdziesišt mil, była to więc podróż na dni osiem, a na dobę wypadało mil angielskich dziesięć. Ale zamiast postępować krętemi brzegami morza, zdawało mu się korzystniejszem dotrzeć dozbiegu rzek Waikato i Wajpy, znajdujšcego się o mil trzydzieœci, pod wioskš Ngarnavahia. Tam przechodzi overland mail track29, droga, a raczej œcieżka, po którejmogš dšżyć powozy i która przecina wielkš częœć wyspy od miasta Napier wzdłuż zatoki Hawkesa do Aucklandu. Wtenczas byłoby łatwo dostać się do Drury i spoczšćw doskonałym hotelu, zaleconym przez naturalistę Hochstettera. Podróżni, zaopatrzeni w żywnoœć, zaczęli okršżać zatokę Aotea. Przez ostrożnoœć nierozłšczali się i z nabitemi karabinami badaliwzrokiem faliste równiny wschodu. Paganel,ze swš doskonałš mapš w ręku, rozkoszował się jak artysta, odkrywajšc dokładnoœć, z jakš odznaczono na niej szczegóły najdrobniejsze. Przez pewnš częœć dnia małe grono podróżnych postępowało po piasku, złożonym ze szczštków muszli i częœci wapnistych mięczaka sepji, a zawierajšcymwielkš iloœć tlenków żelaza. Gdyby kto zbliżył do ziemi magnes, to magnes pokryłby się natychmiast błyszczšcemi kryształkami. Na brzegu, obmywanym przez przypływ morza, igrało kilka zwierzšt morskich, nie myœlšcych wcale uciekać. Były to foki, na których okršgłe głowy, szerokie czoła, wyraziste oczy można patrzeć prawie z przyjemnoœciš i rozumieć, dlaczego bajka, poetyzujšc na swój sposób tych ciekawych mieszkańców wód, zrobiła z nich zachwycajšce syreny, chociaż głos ich jesttylko niemiłem chrzškaniem. Zwierzęta te, liczne na brzegach Nowej Zelandii, sš przedmiotem handlu; łowiš je dla ich tłuszczu i skóry. Odróżniały się od fok leżšce œród nich trzyczy cztery słonie morskie, szaro-niebieskiego koloru, majšce długoœci od 25 do 30 stóp. Te ogromne zwierzęta ziemnowodne, wycišgnięte leniwie na olbrzymich porostach wodnych z rodzaju Laminaria, podnosiły swoje łby: zabawnie poruszały twardo-jedwabistemi długiemi wšsami, wyglšdajšcemi jak korkocišgi lub fryzowane wšsy eleganta. Robert przyglšdał się z zajęciem tym ciekawym stworzeniom, gdy nagle zawołał zdziwiony:- Patrzcie! Te foki jedzš kamienie! I rzeczywiœcie, niektóre z tych zwierzšt łykaly chciwie kamyki, leżšce na brzegu. - Przecież to rzecz znana - odpowiedział Paganel. - Istotnie, zwierzęta te łykajš kamienie. - Szczególne pożywienie! - zawołał Robert. - Przecież to trudne do strawienia! - Zwierzęta ziemnowodne nie dlatego połykajš kamienie, aby się niemi żywić, mójchłopcze, ale aby napełnić żołšdek. Jest tosposób powiększania ciężaru gatunkowego, dla ułatwienia sobie zagłębiania się na dno wód. Gdy powrócš na lšd, wyrzucš z siebie te kamienie. Zobaczysz, że wnet pogršżš się i zagłębiš w wodzie. Rzeczywiœcie, wkrótce potem z pół tuzina fok, dostatecznie obcišżonych, posunęło sięzwolna wzdłuż brzegu i zniknęło w morskich odmętach. Ale nie można było tracić drogiego czasu i oczekiwać na ich powrót; z wielkim żalem Paganela wznowiono marsz, wstrzymany na chwilę. O dziesištej godzinie zatrzymano się, aby zjeœć œniadanie u stóp skał bazaltowych, ułożonych na podobieństwo ołtarzy na uroczyskach celtyckich. Znaleziono pokład ostryg, których nieco zjedli podróżni. Małe one były i niezbyt przyjemnego smaku, ale Olbinett posłuchał rady Paganela i piekł je na goršcych węglach: tak przygotowane, znikały tuzinami w żołšdkach podróżników. Posiliwszy się, ruszono dalej brzegami zatoki. Zębate i urwiste jej skały były schronieniem mnóstwa ptaków morskich; fregaty, głuptaki, mewy i ogromne żagloœcigi (albatrosy) nieruchomo siedziały na wierzchołkach ostro zakończonych. O czwartej godzinie wieczorem dziesięć mil było już przebytych bez trudu i zmęczenia. Podróżni chcieli iœć dalej aż do nocy. Lecz właœnie wtenczas kierunek drogi musiał być zmieniony; trzeba było, okršżajšc podnóża kilku gór, które widniały na północy, wkroczyć do doliny Wajpa. Ziemia przedstawiała się zdaleka, jakby pokryta ogromnemi łškami, które się cišgnęły, jak tylko wzrok mógł zasięgnšć, i obiecywały łatwy pochód. Podróżni, przybywszy na krańce tych pól zielonych, zostali jednak nagle rozczarowani. Zamiast łški znaleŸli krzaki gęste o małych, białych kwiatkach; pomiędzy niemi rosły wysokie i gęste paprocie, w które szczególniej obfituje Nowa Zelandia. Trzeba było się przedzieraćprzez te krzewy drzewiaste, a to był kłopot nielada. Jednakże do ósmej wieczorem przebyto pierwsze grzbiety Hakarihoata-Ranges i zaraz zabrano się do urzšdzenia obozowiska. Można było pomyœleć o spoczynku, przebywszy bez zatrzymania się mil czternaœcie. Nie mieli ani wozu, ani namiotu i trzeba było wybierać miejsce spoczynku u stóp wspaniałych jodeł norfolkskich. Kołder nie brakowało, zastępowały one łóżka i okrycia. Glenarvan przedstęwzišł konieczne œrodki ostrożnoœci na noc: On i jego towarzysze, dobrze uzbrojeni, mieli czuwać po dwu aż do œwitu. Ognia nie rozniecano wcale. Takie zapory płonšce sš konieczne dla obrony przeciwko dzikim zwierzętom; ale w Nowej Zelandii niema ani tygrysów, ani lwów, ani niedŸwiedzi, ani żadnych dzikich zwierzšt, chociaż byli tam Nowo-Zelandczycy; ale właœnie dla niezwabienia tych dwunożnych jaguarów nie rozpalono ognia. Gdyby nie muchy, zwane "ugamu" w języku krajowym, których ukłucie jest przykre, i szczury, które dobierały się œmiało do zapasów żywnoœci, noc przeszłaby najspokojniej. Nazajutrz, 8-go lutego, Paganel obudził się już więcej jakoœ pogodzony z krajem, w którym przebywał. Maorysi, których się najbardziej obawiał, nie pokazali mu się aniwe œnie, ani na jawie. Zadowolenie jego objawiło się w tych słowach, skierowanychdo Glenarvana: - Zdaje mi się, że ta mała nasza przechadzka skończy się szczęœliwie. Dziœ wieczorem dosięgniemy połšczenia się Wajpy z Waikato, a przeszedłszy je, już nie będziemy się potrzebowali obawiać spotkania krajowców na drodze do Aucklandu. - Ileż drogi mamy jeszcze przed sobš, aby dosięgnšć zbiegu Wajpy i Waikato? - zapytałGlenarvan. - Piętnaœcie mil; to jest mniej więcej tyle, ile przebyliœmy wczoraj. - Ale opóŸnimy się bardzo, jeżeli te zaroœla bez końca będš nam zawadzać! - Nie - odpowiedział Paganel - będziemy siętrzymać brzegów Wajpy, a tam nie będzie już przeszkód, lecz, przeciwnie, droga łatwa. - A więc idŸmy - rzekł Glenarvan, ujrzawszy, że i panie gotowe już sš do drogi. Przez kilka pierwszych godzin gęste zaroœlautrudniały pochód; podróżni przedzierali siętam nawet, gdzieby ani wóz, ani konie nie przeszły; niebardzo więc żałowali, że nie majš takiego wozu, jakw Australii. Dopóki wNowej Zelandii nie powstanš drogi dla wozów przez te gšszcze krzaczaste, dopóty będzie ona dostępna tylko dla piechurów. Niezliczone gatunki paproci, zarastajšce tam ziemię, broniš jej równie zacięcie, jak Maorysi. Grono podróżnych naszych doœwiadczało zatem tysišca trudnoœci, przebywajšc równiny, na których się wznoszš pagórki Hakarihoata. Ale przed południem dosięgli brzegów Wajpy i już bez trudu zwrócili się ku północy urwistemi wybrzeżami rzeki. Była to œliczna dolina, poprzerzynana przezmałe strumyki, których orzeŸwiajšca i przezroczysta woda wesoło przebiegała pod zaroœlami. Podług botanika Hookara, Nowa Zelandia posiada dwa tysišce gatunków roœlin, z których pięćset tylko jejwłaœciwych. Kwiatów tam niewiele i o barwach nieurozmaiconych. Wogóle niema tam prawie wcale roœlin rocznych, ale zato obfitoœć trawiastych, paproci i baldaszkowatych. Tu i owdzie wznosiły się wielkie drzewa w głębi krajobrazu: metrosiderosy ze szkarłatnemi kwiatami, jodły norfolkskie, tuje z gałęziamt strzelajšcemi prostopadle i rodzaj cyprysu, zwanego "rimu", równieżsmutnego, jak jego bracia europejscy; wszystkie te pnie były otoczone niezliczonemi odmianami paproci. Pomiędzy gałęŸmi wielkich drzew i ponad krzakami latały i szczebiotały nieliczne kakadu; zielone kakarik z różowš przepaskšna szyi; taupo, ozdobiony pięknemi czarnemifaworytami, i papugi tak wielkie, jak kaczki, o rudych piórach i z błyszczšcemi skrzydłami. Naturaliœci nazwali ten gatunekNestorem południowym. Major i Robert, nie oddalajšc się od towarzystwa, zastrzelili kilka kszyków i kuropatw, gnieżdżšcych się pod gęstemi liœciami krzaków, a Olbinett, nie tracšc czasu, zajšł się oskubywaniem podczas drogi. Paganel, mniej zważajšc na pożywnoœć zwierzyny, byłby wolał mieć jakiego ptaka właœciwego tylko Nowej Zelandii. Ciekawoœćnaturalisty zagłuszyła w nim apetyt podróżnego. Przypomniał sobie dziwne kształty ptaka, zwanego tui przez krajowców, albo żartownisiem, z powodu głosu jakby szyderczego, wreszcie plebanem, ponieważ na czarnych piórach mabiały kołnierz i wyglšda, jakby był w sutannie. - Ten tui tak się robi tłusty podczas zimy - mówił Paganel do majora - że choruje i nie może latać. Wtenczas rozdziera sobie piersikońcem dzioba, aby się oswobodzić od tłuszczu i stać się lżejszym. Czy to nie dziwne, majorze? - Tak dziwne, iż nic a nic temu nie wierzę. Paganel żałował bardzo, że nie schwytał podobnego ptaka, żeby pokazać niewiernemumajorowi dowody krwawego poœwięcenia napiersiach tui. Szczęœliwszy był jednakże co do pewnego dziwacznego stworzenia, które œcigane przez ludzi, psy i koty, ucieka w okolice niezamieszkane i podobno zaginie z fauny nowozelandzkiej. Robert, szperajšc jak prawdziwy myœliwy, odkrył w gnieŸdzie, zrobionem z korzeni posplatanych, parę kurbez skrzydeł i bez ogona, majšcych po cztery palce u nóg, długi dziób jak u słomki, a ciało pokryte białem pierzem, wyglšdajšcem jak włosy. Dziwne te zwierzęta zdawały się stanowić przejœcie od ptaków do ssšcych. Był to kiwi zelandzki, "apetrix australis" przyrodników, który się żywi poczwarkami,owadami i robakami, albo nasionami. Ptak ten jest właœciwy tylko temu krajowi i z trudnoœciš można było sprowadzić go do ogrodów zoologicznych Europy. Nierozwinięte jego kształty i zabawne ruchy zwracały zawsze uwagę podróżnych;podczas zwiedzania Oceanji przez wyprawę na Astrolabie i Zelei, Dumont d'Urville miał sobie szczególniej polecone przez AkademjęNauk przywiezienie okazu tego szczególnego ptaka. Ale pomimo wynagrodzenia, obiecanego krajowcom, nie mogli oni dostarczyć ani jednego żyjšcego kiwi. Paganel, uszczęœliwiony powodzeniem, zwišzał dwie kury i podjšł się nieœć je, majšc zamiar ofiarowania ich do ogrodu botanicznego w Paryżu. "Dar p. Jakuba Paganela", oto zachęcajšcy napis, jaki czytał już w swej wyobraŸni naiwny geograf na pięknej klatce w tym ogrodzie. Tymczasem grono podróżnych szło bez zmęczenia wzdłuż brzegów Wajpy. Okolica była pusta; nie było ani œladu krajowców, żadnej nawet œcieżki, któraby kazała się domyœlać obecnoœci człowieka na tych równinach. Wody rzeki płynęły między wysokiemi krzakami, albo przeœlizgiwały się po żwirowatej płaszczyŸnie. Można było wówczas dosięgnšć wzrokiem niewielkich gór, zamykajšcych dolinę od wschodu. Dziwne ich kształty, otoczone mgłš zwodniczš, czyniły je podobnemi do olbrzymich zwierzšt, godnych przedpotopowych czasów. Powiedziałby kto,że to ogromna gromada wielorybów nagle skamieniałych. Pochodzenie wulkaniczne widoczne było w tych masach pokręconych.Nowa Zelandia jest rzeczywiœcie niedawnymutworem ogniowym i wyłania się coraz więcej z pod wody, a tak szybko, iż niektóre miejsca podniosły się o cały sšżeń w przecišgu lat dwudziestu. Ogień przebiega jeszcze jej wnętrze, wstrzšsa niem i wybucha niejednokrotnie przez otwory gejzerów i kratery wulkanów. Do czwartej godziny popołudniu już dziewięć mil przebyli raŸni wędrowcy, a podług mapy, której Paganel cišgle się radził, powinni byli natrafić najdalej o pięćmil na zbieg Wajpy i Waikato. Stamtšd szła już droga do Aucklandu; tam zamierzano rozłożyć się obozem na noc. Cozaœ do 5-ciu mil, które podróżnych oddzielały od stolicy, to dwa albo trzy dni wystarczyłyby na ich przebycie, a nawet co najwyżej osiem godzin, gdyby trafili na dyliżans, który kršży co dwa tygodnie pomiędzy Aucklandem a zatokš Hawkesa. - A więc - rzekł Glenarvan - będziemy zmuszeni jeszcze obozować i następnej nocy. - Tak - odpowiedział Paganel - ale mam nadzieję, że to już będzie po raz ostatni. - Tem lepiej, bo tułaczka ta ciężkš jest próbš dla lady Heleny i Marii Grant. - A one znoszš jš bez skargi - dorzucił John Mangles. - Ale jeżeli się nie mylę, panie Paganel, wspomniał pan o wiosce, położonej przy zbiegu dwu rzek. - Tak - odpowiedział geograf - widzi jš panoznaczonš na mapie Johnstona. To Ngarnarahia, o dwie mile blisko od zbiegu rzek. - Czy więc nie możnaby tam spędzić nocy? Lady Helena i miss Grant nie będš się wahały zrobić o dwie mile więcej, aby tylkoznaleŸć hotel przyzwoity. - Hotel! - zawołał Paganel. - Hotel w wiosceMaorysów? Ale ani nawet oberży, ani karczmy. Ta wioska jest tylko gromadš szałasów, powznoszonych przez krajowców i, mojem zdaniem, zamiast szukać w niej schronienia, najlepiej będzie unikać jej przez samš ostrożnoœć. - Zawsze te twoje obawy, Paganelu! - wtršcił Glenarvan. - Kochany milordzie, lepiej jest nie ufać niŸli zaufać Maorysom. Nie wiem, na jakiej sš oni stopie z Anglikami, czy powstanie jest przytłumione, czy też zwycięskie lub czy nie wpadnjemy w sam wir wojny. Zresztš nie będzie to chwalbš, gdy powiem,że ludzie tacy, jak my, stanowjliby dobrš gratkę dla krajowców - i nie radbym z własnej woli zakosztować goœcinnoœci zelandzkiej. Właœciwiej będzie podług mnie unikać wioski Ngarnarahia, okršżyć jš i nieszukać spotkania z krajowcami. Gdy się już dostaniemy do Drury, to zapomnimy o trudach, a nasze odważne towarzyszki wypocznš sobie należycie. Zdanie geografa przeważyło. Lady Helena wolała przepędzić ostatniš noc pod otwartem niebem, niż narażać swych towarzyszów. Ani ona sama, ani też Maria nie żšdały wypoczynku i szły dalej brzegiem rzeki. W dwie godziny potem pierwsze cienie wieczorne zaczęły zstępować z gór. Słońce, korzystajšc z nagłej przerwy w chmurach, przesłało jeszcze, przed zniknięciem z widnokręgu, kilka spóŸnionychpromieni. Dalekie szczyty na wschodzie pokryły się po raz ostatni barwš purpurowš. Było to jakby szybkie pożegnanie podróżnych. Glenarvan i towarzystwo jego przyœpieszyli kroku, gdyż wiedzieli, jak szybko zmrok zapada pod tš szerokoœciš geograficznš i jak prędko obejmuje ziemię swym czarnym płaszczem. Chodziło więc o to, aby dosięgnšć zbiegu rzek, zanim się zrobi zupełnie ciemno. Ale gęsta mgła wzniosła się ponad ziemiš j utrudniła rozpoznanie miejsc, któremi wypadało postępować. Na szczęœcie słuch zastšpił wzrok, który stał się nieużyteczny wœród ciemnoœci, i wkrótce szmer wyraŸny wód oznajmił o połšczeniu się rzek w jedno łożysko. O ósmej małe grono przybyło do tego miejsca, gdzie Wajpa niknie w Waikacie, wœród ryku wód, uderzajšcych o siebie. - Waikato jest tam - zawołał Paganel - i ł tam Jakub baryłki wodš aŸnie; 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż0P”91äRc:€26c:39 Ąc:4Ú.Ćc:5 =Ŕ :droga do Aucklandu prowadzi wzdłuż jej prawego brzegu. - Zobaczymy jš jutro - odpowiedział major.- obozujmy tutaj. Zdaje mi się, że te cienie,które tam oto widzę, to mały gaik, wyrosły tu jakby umyœlnie, aby nam dać schronienie. Zjedzmy wieczerzę i idŸmy spać. - Jedzmy - potwierdził Paganel - ale tylko suchary i mięso suszone, aby nie palić ognia. Przybyliœmy tu incognito, starajmyż się wyjœć stšd tak samo. I to nam bardzo na rękę, że mgła nas ukrywa. Dotarto do gaiku i każdy poddał się surowym przepisom geografa. Zimnš wieczerzę spożyto w cichoœci: wkrótce potem głęboki sen ogarnšł podróżnych, zmęczonych piętnastomilowym pochodem. LVIII. NIEWOLA Nazajutrz o wschodzie słońca gęsta mgła cišżyła nad rzekš. Para, przepełniajšca powietrze, gęstniała pod wpływem zimna i ciężkš chmurš okrywała powierzchnię wód.Lecz słońce przebiło tę pęcherzowatš masę, która rozpłynęła się pod spojrzeniem promieniejšcej gwiazdy; mgły pierzchły, a brzegi i cały pas wodny rzeki Waikato zajaœniały w pięknoœci porannej. Klin ziemi, ostro zakończony i jeżšcy się krzakami, wciskał się między zbieg dwu potoków. Rozhukane wody Wajpy przez jakiećwierć mili pruły wody Waikato, nim zmieszały się z niemi; ale silna i spokojna rzeka opanowywała szybko wœciekłe pršdyiniosła je cicho swojem łożyskiem aż do oceanu Spokojnego. Gdy znikły mgły, ukazał się statek, płynšcy wgórę Waikato. Była to łódŸ siedemdziesięciu stóp długoœci, pięciu szerokoœci, a trzech głębokoœci. Przód miała wzniesiony, jak u gondoli weneckiej, a wyciosana była z jednej sztuki jodły Kahikatea. Spód jej zasłany był suchš paprociš; osiem wioseł od przodu niosło jštak szybko, że zaledwie muskała powierzchnię wody, a kierował niš człowiek siedzšcy ztyłu zapomocš szerokiego krótkiego wiosła. Człowiek ten był krajowcem; wysoki, o szerokiej piersi, o potężnych nogach i rękach, muskularny, liczył lat około czterdziestu pięciu. Wypukłe i poorane gęstemi brózdami czoło, gwałtowne spojrzenie i twarz złowroga czyniły go groŸnym. Musiał to być jeden ze znakomitych wodzów Maorysów. Œwiadczyło o tem delikatne i gęste utatuowanie, zdobišce jegotwarz i ciało. Od nozdrzy orlego nosa skręcały wgórę dwie czarne pręgi, które, okršżywszy żółte oczy, łšczyły się na czole i ginęły pod gęstym na głowie włosem. Usta, przez które błyszczały œwietne zęby, i podbródek kryły się pod pstrokaciznš regularnego rysunku, którego zakręty wytworne sięgały piersi szerokich.Tatuowanie, a jak mówiš Nowo-Zelandczycy"moko", jest oznakš wysokiej u nich godnoœci; ten tylko dostępuje tego zaszczytnego odznaczenia, kto dzielnie walczył w kilku utarczkach. Niewolnicy i pospólstwo nie mogš ubiegać się o tę ozdobę. Sławni wodzowie rozpoznajš się podelikatnoœci, wyrazistoœci i rodzaju rysunku, wyobrażajšcego często postać jakiego zwierzęcia. Niektórzy z nich podlegajš do pięciu razy tym bolesnym operacjom, a im kto sławniejszy, tem więcej ma na sobie takich obrazków. Ciekawe szczegóły o tym zwyczaju skreœliłDumont d'Urville i słusznš zrobił uwagę, że"moko" zastępuje u dzikich herby, któremi tak się szczycš niektóre próżne rodziny w Europie. Jest jednak pewna różnica pomiędzy temi oznakami godnoœci, a mianowicie, że herby Europejczyków sš tylko zwykle dowodem zasługi indywidualnejtego, który pierwszy zdołał herb taki otrzymać, bez żadnego dowodu zasługi ze strony następców, gdy tymczasem herby osobiste Zelandczyków dowodzš najwidoczniej, że, aby mieć prawo noszeniaich, trzeba dowieœć nadzwyczajnej odwagi osobistej. Zresztš moko Maorysów, niezależnie od szacunku, jakiego doznaje, ma jeszcze tę niezaprzeczonš korzyœć, że pogrubia skórę,co jš chroni od wpływu pór roku i ustawicznych ukšszeń owadów jadowitych. Co do wodza, kierujšcego łodziš, nie możnabyło wštpić o znaczeniu okrywajšcych go rysunków. Ostro zakończona koœć żagloœciga (albatros)30, jakiej używajš operatorowie do tatuowania, po raz już pišty głęboko poryła jego twarz, a i z całego wzięcia się jego było widać to pištejego wydanie. Okryty obszernym płaszczem z phormium31, obszytym skórami psiemi, przepasany był skrwawionš w ostatnich walkach chustš; u uszu wisiały mu kolczykiz zielonego jaspisu, a na szyi drgały sznury z "punamus", kamieni œwiętych, którym zabobonni Zelandczycy przypisujš różne własnoœci. Przy nim leżała strzelba z fabryki angielskiej i "patupatu", rodzaj siekiery długoœci osiemnastu cali, o dwu ostrzach szmaragdowego koloru. Obok niego dziewięciu zbrojnych wojowników niższej rangi, o dzikim wyrazietwarzy, niektórzy ranni, siedzieli nieruchomo, owinięci w płaszcze z phormium; u nóg ich leżały trzy psy groŸnej postaci. Oœmiu wioœlarzy, siedzšcych na przodzie, wyglšdało na służbę lub niewolników dowódcy. A dzielnie wiosłowali! To też łódŸ płynęła wgórę pršdu Waikato, zresztš słabego, z szybkoœciš niezmiernš. Poœrodku długiej łodzi siedziało z wolnemi wprawdzie rękami, ale z powišzanemi nogami, dziesięciu jeńców europejskich, jeden obok drugiego. Byli to Glenarvan, lady Helena, Maria, Robert, Paganel, major, JohnMangles, Olbinett i dwaj majtkowie. Wieczorem dnia poprzedniego, mały ten oddział, zwiedziony gęstš mgłš, stanšł na nocleg poœród licznego oddziału krajowców.Około północy pogršżonych we œnie uwięziono, a póŸniej przeniesiono do łodzi. Do tej chwili obchodzono się z nimi jak najlepiej, daremnym jednak byłby wszelki zich strony opór gwałtowi. Broń i amunicja były w ręku dzikich i własne podróżnych kule mogły ich powalić na ziemię. Niebawem zrozumieli z kilku wyrazów angielskich, użytych przez krajowców, że ci ostatni, pobici i zdziesištkowani przez oddziały angielskie, wracali w okolice górnego Waikato. Po długim oporze, wódz Maorysów, straciwszy głównych wojowników w walce z 42-im pułkiem, wracał, by zarzšdzić nowy pobór w nadrzecznych osadach i połšczyć się z nieugiętym Williamem Thompsonem, walczšcym cišgle z najezdnikami. Wódz zwał się Kai-Koumu - nazwa złowroga, znaczšca w narzeczu krajowców "ten, który pożera członki nieprzyjaciół". Był todzielny i œmiały człowiek, ale niemniej okrutny i nie można było spodziewać się ponim żadnej litoœci. Żołnierze angielscy znali jego imię, a gubernator Nowej Zelandii nałożył cenę na jego głowę. Ten straszny cios spadł na Glenarvana w chwili, gdy był tak blisko upragnionego portu Auckland i powrotu do Europy. A jednak, patrzšc na jego obojętnš i spokojnštwarz, niktby się nie domyœlił ogromu jego cierpienia. Glenarvan w ważnych chwilach okazywał się wyższym ponad wszelkie udręczenie, czuł, że jako mšż i naczelnik, powinien być siłš i przykładem dla żony i towarzyszów; gotów był zresztš umrzeć pierwszy dla ich dobra, gdyby tego wymagały okolicznoœci. Pobożny w głębi duszy, nie rozpaczał o sprawiedliwoœci Bożej wobec œwiętoœci swego przedsięwzięcia. Œród gromadzšcych się w tej podróży niebezpieczeństw, nie żałował jeszcze ani na chwilę szlachetnego uniesienia, które go zaniosło do tego dzikiego kraju. Towarzysze podzielali w zupełnoœci jego myœli i, patrzšc na ich spokojny i dumny wyraz twarzy, niktby nie przypuszczał, że się spodziewajš strasznej katastrofy. Zresztš wynikało to i z pojęć, i z porady Glenarvana, że postanowili udać przed krajowcami najzupełniejszš obojętnoœć. Jedyny to sposób zaimponowania tym nieokrzesanym naturom. Wogóle dzikie ludy,a szczególniej Maorysowie, majš poczucie godnoœci, które nie opuszcza ich nigdy; szanujš też tych, którzy swojš zimnš krwiši odwagš nakazujš szacunek. Wiedział Glenarvan, że działajšc w ten sposób, zabezpieczy siebie i swoich towarzyszy od złego obchodzenia się z nimi. Po opuszczeniu obozu, krajowcy małomówni, jak zwykle dzicy, zaledwie przebškiwali czasem coœ do siebie; jednak zkilku dosłyszanych wyrazów poznał Glenarvan, że język angielski nie był im obcy - postanowił więc wybadać wodza zelandzkiego co do przeznaczonego im losu. Zwrócił się tedy do Kai-Kumu, zapytujšc go œmiałym i pewnym siebie głosem. - Gdzie nas wieziesz, wodzu? Kai-Kumu spojrzał na pytajšcego obojętnie, nie dajšc żadnej odpowiedzi. - Co chcesz zrobić z nami? - pytał dalej Glenarvan. Oczy Kai-Kumu zaœwieciły nagłym blaskiem iodpowiedział poważnym głosem. - Wymienić was, jeœli twoi przystanš; zabićwas, jeœli odmówiš zamiany. Glenarvan nie pytał więcej; nadzieja wstšpiła w jego serce. Zapewne w ręce Anglików dostało się kilku wodzów armji Maorysów i krajowcy chcieli wydostać ich drogš wymiany. Była więc nadzieja ocalenia, a tem samem i położenie przestawało być rozpaczliwe. ŁódŸ płynęła szybko wgórę rzeki. Paganel, którego ruchliwoœć charakteru przechodziła z jednej ostatecznoœci w drugš, odzyskał zupełnš nadzieję, utrzymujšc, że krajowcy oszczędzajš im trudu dostania się do posterunków angielskich, co stanowi zysk oczywisty. Zdawszy się na los szczęœcia, przyglšdał się na swej karcie kierunkowi Waikato wœród równin i dolin okolicznych. Helena i Maria, tłumišc obawę, rozmawiały półgłosem z Glenarvanem, a najbieglejszy w fizjognomice krajowiec nie dostrzegłby na ich twarzach wewnętrznego udręczenia. Waikato jest domowš rzekš Zelandczyków; Maorysowie sš z niej tak dumni i tak o niš zazdroœni, jak Niemcy o Ren, a Słowianie oDunaj. Długoœci dwustu mil, Waikato użyŸnianajpiękniejsze okolice północnej wyspy, od Wellingtonu do Aucklandu. Rzeka ta nadała swe imię wszystkim nadbrzeżnym plemionom, które nieugięte i niedajšce się poskromić powstały w masie przeciw najeŸdcom. Wód jej dotšd prawie nie zamšcił żaden obcy statek; otwierała swe łono tylko na przyjęcie miejscowej pirogi - i zaledwie kilku œmiałych turystów zaawanturowało się na jej œwięte brzegi, jakby wstęp nad górnš Waikato wzbroniony był europejskim profanom. Paganel wiedział o czci, jakš mieli krajowcy dla tej głównej arterji ziem zelandzkich; wiedział, że ani jeden z angielskich i niemieckich naturalistów nie doszedł dalej, jak do miejsca, w którem się Waikato łšczy z Wajpš. Dokšdże Kai-Kumu zawiezie swych więŸniów? Nie byłby zgadł, gdyby wyraz Taupo, często wymawiany przez wodza i wojowników, nie zwrócił jego uwagi. Przyjrzał się mapie i stwierdził, że wyraz Taupo tyczy się jeziora słynnego w rocznikach geograficznych, leżšcego w najgórzystszej częœci wyspy, po stronie południowej prowincji Aucklandu. Waikato wybiega z tego jeziora, przepłynšwszy je w całej jego szerokoœci; od jeziora zaœ aż do połšczenia swego z Wajpš Waikato płynie na przestrzeni około stu dwudziestumil angielskich. Paganel, nie chcšc, by go dzicy zrozumieli, po francusku pytał się Johna, z jakš też szybkoœciš łódŸ się posuwa; John odpowiedział, iż około trzech mil na godzinę. - Jeżeli będziemy się zatrzymywali nocš - mówił geograf - to podróż do jeziora potrwa około czterech dni. - A gdzież sš angielskie posterunki? - spytał Glenarvan. - Trudno wiedzieć! - odpowiedział Paganel. -Wojna, jak się zdaje, przeniosła się do prowincji Taranaki i podług wszelkiego prawdopodobieństwa oddziały wojsk sš nagromadzone przy jeziorze, po drugiej stronie gór, w miejscu, gdzie się zbiegło jak w ognisku całe powstanie. - Daj Boże, żeby tak było! - szepnęła lady Helena. Glenarvan smutnie spojrzał na młodš żonę iMarię, wystawione na łaskę dzikich krajowców, poœród nieucywilizowanego kraju, zdala od wszelkiej ludzkiej pomocy. Spostrzegłszy, że Kai-Kumu zaczšł mu się przyglšdać, a nie chcšc mu dać poznać, że jedna z uwięzionych kobiet jest jego żonš, zapędził smutne myœli do serca i z najobojętniejszš w œwiecie minš przyglšdałsię okolicy. Upłynšwszy pół mili od zbiegu rzek, łódŸ minęła, nie zatrzymawszy się wcale, dawnšrezydencję króla Potatau. Żadnej innej łodzinie spotkano; tu i ówdzie porozrzucane nad brzegami chaty opustoszałe dowodziły okropnoœci obecnej wojny. Zdawało się, że wszystkie nadbrzeżne wioski wymarły. Tylko kilka ptaków wodnych ożywiało to smutne ustronie; to "taparunga" czarnopióry, z białym brzuchem i czerwonym dziobem, uciekał na wysokich nogach; to czaple trojakiego gatunku; to "matuku" popielaty, z rodzaju butorów, głupiš majšcy minę; to pyszne "kotoku" o białych piórach, żółtym dziobie i czarnych nogach, przyglšdały się spokojnie łodzi krajowców. W miejscach, gdzie brzeg spadzisty wskazywał, że woda jest głęboka, zimorodek, zwany u krajowców "kotare", czatował na drobne węgorze, wijšce się miljonami w tamtejszych rzekach. Tam znów, gdzie krzaki wieńcem porastałynad rzekš, pyszne dudki, chróœciele i perliczki porzšdkowały swoje ranne ubranie przy pierwszych słońca promieniach. Cały ten ptasi œwiat używał spokojnie swobody, jakš mu dawała nieobecnoœć ludzi, wypędzonych lub zdziesištkowanych wojnš. W pierwszej częœci swego biegu Waikato płynie szeroko wœród rozległych równin; wyżej spotyka wzgórza, zacieœniajšce wšwóz, przez który wije się jej łożysko. Na mapie Paganela o dziesięć mil wgórę zlewu obu rzek, na lewym brzegu oznaczona była wieœ Kirkiriroa; istniała rzeczywiœcie, ale Kai-Kumu nie zatrzymał się wcale przy niej. Kazał podać więŸniom ich własne pożywienie, zabrane razem z nimi na noclegu; sam zaœ ze swymi wojownikami i niewolnikami posilał się krajowš potrawš z paproci jadalnej, zwanej przez botaników "Pteris esculenta",korzeni pieczonych na węglach, i "kapanas", to jest kartofli, uprawianych obficie na obu wyspach. Pożywienie to było czysto roœlinne i zdawało się, że suszone mięso, jakie jedli więŸniowie, nic obudzało w dzikich zazdroœci. O trzeciej po południu na prawym brzegu zarysowały się góry Pokoroa-Ranges, niby zburzony mur pomiędzy dwoma bastjonami. Na szczytach tu i owdzie wisiały ruiny fortec, zbudowanych kiedyœ przez krajowców w niezdobytych położeniach, wyglšdajšce, jak jakieœ ogromne gniazda orle. Słońce znikło już z widnokręgu, gdy łódŸ dobiła do brzegu, zawalonego odłamami pumeksu, jakich wiele unoszš wody Waikato, wypływajšc z gór wulkanicznych. Rosnšca tam kępa drzew zdawała się być dostatecznš do osłonienia koczowiska. Kai-Kumu kazał przeprowadzić więŸniów; mężczyznom zwišzano ręce, kobiety szły wolne; umieszczono ich wszystkich poœrodku obozowiska, a rozpalone ogniska wieńcem płomieni opasały obóz, tworzšc nieprzebytš zaporę. Nim Kai-Kumu zawiadomił więŸniów o zamiarze wymienienia ich za swych rodaków, Glenarvan z Johnem podawali sobie nawzajem różne sposoby odzyskania wolnoœci. To, czego nie mogli zrobić w łodzi, mieli namyœli próbować na lšdzie podczas noclegu i pod opiekš ciemnej nocy. Ale po rozmowie Glenarvana z wodzem, rozsšdek nakazywał cierpliwoœć i to było najrozsšdniej. Zamianaprzedstawiała pewnš szansę ocalenia, jakiej nie dawała walka lub ucieczka przez nieznanš okolicę. Wprawdzie mogły zajœć okolicznoœci opóŸniajšce lub niweczšce rokowania; ale najlepiej było poczekać, jakiobrót sprawa przybierze. Bo i cóż mogło zrobić dziesięć bezbronnych osób przeciw trzydziestu uzbrojonym dzikim? Zresztš Glenarvan przypuszczał, że pokolenie Kai-Kumu straciło wysokiej rangi wodza, naktórego odzyskaniu wiele dzikim mogło zależeć, i nie omylił się wcale. Nazajutrz łódŸ sunęła po rzece z tš samš,jak wczoraj, szybkoœciš. O dziesištej zatrzymała się na chwilę przy ujœciu Pahaiwhenna, małej rzeczki, płynšcej kręto z równin prawego brzegu do Waikato.W tem miejscu złšczyła się z łodziš Kai-Kumu inna łódŸ z dziesięciu krajowcami;osady obu czółen zamieniły słowa pozdrowienia: "Aire mai ra", co znaczy: Przybywajcie zdrowi! Poczem obie łodzie sunęły jedna za drugš. Nowo przybyli walczyli widać œwieżo z Anglikami; znać to było po ich ubraniu poszarpanem, po pokrwawionej broni i ranach, sšczšcych krwiš przez szmaty odzienia. Ponurzy, milczšcy, z obojętnoœciš zwykłš u dzikich, nie zwrócili żadnej uwagi na Europejczyków. O południu szczyt Maungatotari zarysował się na zachodzie, dolina Waikato zaczynała się œcieœniać, a rzeka, płynšca ciasnem korytem, wyrywała się z więzów gwałtownym pršdem. Lecz siła krajowców,zdwojona i utrzymywana w jednostajnoœci œpiewem, którego rytm wybijały wiosła, unosiła łódŸ ponad spienione wody. Przepłynięto wir, a Waikato toczyła znów Jakub baryłki wodš aŸnie; 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż6PNc:7žĚ:8j\c;€9Ćżc;:…-Ůc;;^<;łagodnie swe nurty, rozbijajšc je często o wystajšce brzegi. Pod wieczór łódŸ Kai-Kumu przybiła do stópgóry, której podnóże prostopadle cišgnęło się ponad wšskim brzegiem. Dwudziestu krajowców, opuœciwszy łodzie, urzšdziło nocleg; ognie paliły się pod drzewami. Wódz, równy widać stanowiskiem Kai-Kumuwi, zbliżył się do niego powolnym krokiem, a pocierajšc nosem o nos jego, pozdrowił go kordjalnie: "Chongui"! WięŸniów umieszczono poœrodku obozu i pilnowano ich z nadzwyczajnš czujnoœciš. Nazajutrz z rana udano się w dalszš drogę;bocznemi rzeczkami przypłynęły inne łodzie i zebrało się około szeœćdziesięciu wojaków, widocznie uciekajšcych z ostatniego powstania. Niejednego poznaczyły kule angielskie, a teraz wracali w swoje górzyste ustronia. Z łódek, płynšcych jedna za drugš, chwilami unosił się œpiew. Jeden z dzikich zaintonował patrjotycznš odę tajemniczego "Pike": Papa ra ti wati tidi, Z dunga nei... Jest to poczštek hymnu narodowego, wiodšcego Maorysów na wojnę o niepodległoœć. Głos œpiewaka, pełny i donoœny, odbijał się echem w górach, a po każdej zwrotce krajowcy, uderzajšc się w piersi, z których wydobywał się odgłos niby bębna, powtarzali chórem wojowniczš strofkę. Poczem ze zdwojonš siłš wioseł łodzie zaledwie muskały powierzchnię wody, œmiałe stawiajšc czoło jej pršdom. Dzień ten zaznaczyło ciekawe zjawisko. Około czwartej łódŸ, kierowana silnš rękš wodza, bez namysłu i zwalniania biegu puœciła się wšskiem korytem. Bałwany rozbijały się z wœciekłoœciš o liczne wysepki, między któremi łatwo o wypadek. Tutaj trzeba było staranniej niż kiedykolwiek unikać przechylenia się łodzi, gdyż brzegi w tem miejscu były całkiem nieprzystępne i nie mogły dać żadnego schronienia; ktokolwiek odważyłby się stanšć nogš na wrzšcym mule nie uniknšłbyœmierci. Rzeka płynęła pomiędzy goršcemi Ÿródłami, o których oglšdanie ubiegali się nieraz ciekawi turyœci. Niedokwas żelaza mocno czerwienił muł nadbrzeżny, a noga ludzka nie znalazłaby ani jednej stopy ziemi, na której możnaby stanšć. Powietrzeprzepełnione było silnš woniš siarki. Krajowcy znosili to łatwo, ale więŸniom dokuczały mocno przykre wyziewy, wydobywajšce się szczelinami w postaci baniek, pękajšcych pod ciœnieniem wewnętrznych gazów. Ale jeżeli powonienie cierpiało, to oczy mogły podziwiać wspaniały widok. Łodzie zapędziły się w gęstš chmurę białejpary, która lœnišcem sklepieniem układała się ponad rzekš. Na brzegach setki tryskajšcych wgórę gejzerów wyrzucały tomasę pary, to rozlewajšc się w płynne kolumny, sprawiały wrażenie wodotrysków i wodospadów, urzšdzonych rękš ludzkš. Zdawało się, że jakaœ maszyna kieruje podług swej woli perjodycznemi rzutami Ÿródeł. Wody i pary, zawarte w powietrzu,mieniły się w słońcu tęczowemi barwami. W tem miejscu Waikato płynęła łożyskiem wrzšcem bezustannie pod działaniem ogni podziemnych. Nieopodal jeziora Rotorua, od wschodu, wrzały goršce Ÿródła i dymišce kaskady Rotomahana i Tetarata, dojrzane zdaleka przez podróżników. Okolica ta podziurawiona jest cała gejzerami, kraterami i solfaterami, któremi wydobywajš się nadmierne gazy, jakie nie znalazły ujœcia przez niedostateczne otwory Tongarino i Wekari, jedyne czynne wulkany na Nowej Zelandii. Przez dwie mile łodzie krajowców płynęły pod tem sklepieniem z gazów. Ale nakoniec rozwiał się dym siarczany, a czyste powietrze, pobudzone gwałtownoœciš pršdu, orzeŸwiło spragnione piersi. Przebyto okolice Ÿródlisk mineralnych. Jeszcze dwa wiry, Hipapotua i Tamatea, przepłynięto dnia tego dzięki dzielnemu wiosłowaniu dzikich. Wieczorem stanšł Kai-Kumu na nocleg o sto mil od zlewu Wajpy z Waikatš; rzeka, skręcajšc ku wschodowi wpadała do południowej częœci jeziora Taupo, jak ogromny wodotrysk do swego basenu. Nazajutrz, Paganel, wpatrujšc się w mapę,poznał na niej góręTaubara, wznoszšcš się o trzy tysišce stóp nad powierzchniš morza, na prawym brzegu rzeki. O południu wypłynięto na jezioro Taupo; krajowcy okrzykiem namiętnym powitali płachtę, poruszanš wiatrem, tkwišcš na szczycie szałasu. Była to choršgiew narodowa. LIX. JEZIORO TAUPO Kiedyœ, za czasów przedhistorycznych, rozwarła się niezgłębiona otchłań, długoœci dwudziestu pięciu a szerokoœci dwudziestu mil, przez zawalenie się grot wœród trachitowych law œrodka wyspy. Wody, pędzone z otaczajšcych jš szczytów,zalały całe to ogromne wydršżenie. Otchłań, zamieniwszy się w jezioro, pozostała jednak przepaœciš, której głębokoœci do dziœ zmierzyć nie zdołano. Takiem jest to dziwne jezioro Taupo, wyniesione na 1250 stóp nad powierzchnię morza, otoczone półkolem gór wysokoœci czterystu sšżni. Z zachodu wysokie œpiczaste skały, z północy kilka oddalonychwierzchołków, uwieńczonych drzewami, odwschodu szeroka płaszczyzna, przerżnięta drogš i przyozdobiona bryłami pumeksu, błyszczšcego z pod pnšcych się krzaków, zpołudnia ostrokręgi wulkaniczne, poza leżšcemi na pierwszym planie lasami - obejmujš majestatycznie tę rozległš przestrzeń wody, na której burze huczš odgłosem, nie ustępujšcym łoskotowi fal morskich. Cała ta kotlina wre, jak niezmierny kocioł, zawieszony nad podziemnemi płomieniami. Ziemia drży pod wpływem wewnętrznego ognia, goršce błoto przeciska się mnóstwem szpar. Skorupa ziemi rozpada sięz gwałtownym trzaskiem, jak zanadto wyroœnięte ciasto - i niewštpliwie całš tę przestrzeń pochłonęłoby rozżarzone ognisko, gdyby uwięzione gazy nie znalazły sobie w odległoœci dwunastu mil ujœcia przez kratery Tongariro. Od północy, ponad pagórkami ziejšcemi ogniem, wulkan ukazywał się przystrojony dymem i płomieniami, jak piórami. Tongariro zdaje się należeć do systemu górdosyć zawikłanego. Poza niš góra Ruapahou,oddzielnie stojšca na równinie, wznosi na dziewięć tysięcy stóp swoje czoło, ginšce w obłokach. Żaden œmiertelnik nie stanšł jeszcze nogš na jej niedostępnym szczycie,ni oko ludzkie nie zmierzyło głębi krateru, gdy tymczasem trzy razy w przecišgu dwudziestu lat Bidwill i Dyson, a œwieżo Hochstetter, zmierzyli dostępniejsze szczyty Tongariro. Wulkany te majš swoje legendy i przy każdej innej okolicznoœci Paganel nie omieszkałby zapoznać z niemi swoich towarzyszów. Opowiedziałby im ów spór o kobietę, jaki wiodły z sobš Tongariro i Taranaki, wówczas jeszcze jego sšsiad i przyjaciel. Tongariro, goršczka, jak wszystkie wulkany, uniósł się do tego stopnia, że uderzył Taranaki. Ten, pobity i upokorzony, uciekł dolinš Whangenui, w drodze zgubił odłamy gór i doszedł nad brzeg morza, gdzie wznosi się samotnie podimieniem góry Mont-Egmont. Paganel nie był wcale usposobiony do opowiadania, ani jego przyjaciele do słuchania. Milczšc, przyglšdali się północno-wschodniemu brzegowi jeziora Taupo, dokšd ich wiodła zwodnicza fatalnoœć. Osada misjonarska, założona przez wielebnego Grace w Pukawie, na zachodnich brzegach jeziora, już nie istniała. Duchownego tego usunęła wojna daleko od głównego ogniska powstania. WięŸniowie byli na łasce Maorysów, chciwych odwetu, i właœnie w tej dzikiej częœci wyspy, do której nie dotarło chrzeœcijaństwo. Kai-Kumu, opuszczajšc wody Waikato, przepłynšł małš przystań, stanowišcš poczštek rzeki, opłynšł œpiczasty przylšdek i przybił do wschodniej płaszczyzny jeziora w miejscu, gdzie pierwsze fale omywajš podnóżek góry Monga, trzystasšżniowego olbrzyma. Stamtšd cišgnęły się pola, okryte bujnem "phormium", rodzajem drogocennego lnu Nowej Zelandii, nazywanego "harakeke" przez krajowców. Każda częœć tej roœliny jest użyteczna. Kwiat dostarcza doskonałego miodu; łodyga kleistej substancji, zastępujšcej wosk lub krochmal; liœć, pożyteczniejszy jeszcze, daje się używać na różne potrzeby: œwieży służy za papier, wysuszony staje się wybornš hubkš; z pociętego robiš się sznury, liny i sieci; rozdrobniony i zmiędlony przerabia się na okrycie, rogożę lub tunikę krajowca; ufarbowany na czerwono lub czarno, służy do stroju wykwintnisia maoryskiego. To też wszędzie, na obu wyspach, można się spotkać z tš dobroczynnš roœlinš: nad brzegiem morza, wzdłuż rzek i nad jeziorami. Tutaj właœnie dzika ta roœlina pokrywała całe pola; jej ciemno-różowe kwiaty, podobne do kwiatu agawy, strzelałyz pomiędzy gęstwy liœciastej, splecionej jakby jakie trofeum z ostrzy mieczów. Zręczne miodniki, ptaki przywykłe do pól, porosłych tš roœlinš, licznemi wzlatywały stadami, rozkoszujšc się słodkim sokiem kwiatów. Na powierzchni jeziora pluskały się łatwo przyswajane stada czarnopiórychkaczek, upstrzonych szaremi i zielonemi lotkami. O ćwierć mili, na urwistej pochyłoœci góry ukazywał się "pah", twierdza Maorysów, postawiona na niezdobytem miejscu. WięŸniów, wysadzonych po jednemu i uwolnionych z więzów, zaprowadzili tam wojownicy. Œcieżka, prowadzšca do twierdzy, szła przez pola okryte phormiumiprzez gaje pięknych drzew; były tam "kaiketeas", których liœcie nie opadajš nigdy, a jagody sš czerwone; "Dracenas australis", zwane "ti" przez krajowców, których wierzchołek zastępuje wybornie palmowš kapustę; "huious" używane do farbowania materyj na czarno. Za zbliżeniem się krajowców pierzchły ogromne gołębie o złoto-srebrnych piórach, oraz ciemno-popielate wróble i mnóstwo szpaków o czerwonych gardzielach. Po przejœciu doœć krętej drogi, Glenarvan, lady Helena, Maria Grant i ich towarzysze weszli do wnętrza twierdzy. Pierwszš jej linię obronnš tworzyły silne palisady, wysokoœci na piętnaœcie stóp; drugš - belki poprzecznie ułożone; ogrodzenie z łoziny ze strzelnicami zamykało okršg czyli płaszczyznę, na której wznosiły się budynki Maorysów i ze czterdzieœci szałasów, rozłożonych symetrycznie. Na samym wstępie więŸniowie ulegli strasznemu wrażeniu na widok głów, zdobišcych słupy drugiego ogrodzenia. Kobiety odwróciły głowy ze wstrętu raczejniż z przerażenia. Były to głowy nieprzyjacielskich dowódców, poległych w walce, których ciała pożarte były przez zwycięzców. Tak dowodził geograf, wnioskujšc z pustych wklęsłoœci, z którychoczy wyłupiono. I rzeczywiœcie, oczy z głowy zabitego dowódcy bywajš tam zjadane, a głowa sama przyrzšdzona w sposób niezwykły. Wyjmujš z niej mózg, odzierajš jš z wierzchniej skóry a zostawiajš nos, przytrzymujšc go patyczkami; w nozdrza napychajš phormium, usta i powieki zaszywajš, i tak spreparowanš głowę kładš w piec stosownie urzšdzony, by się przez trzydzieœci godzin wędziła. Takie z niš postępowanie czyni, że może być przechowywana przez czas nieograniczony;nie ulega zepsuciu, nie marszczy się nawet i stanowi trofeum zwycięskie. Maorysowie przechowujš często głowy swoich własnych dowódców; ale w takim razie oczy pozostajš w swej oprawie, wiecznie patrzšce. Nowo-Zelandczycy z dumš pokazujš te szczštki młodym wojownikom, aby je podziwiali, i urzšdzajš na ich czeœć obchody uroczyste. Ale w twierdzy Kai-Koumu tylko głowy nieprzyjaciół tworzyły to straszne muzeumi zapewne niejeden Anglik z wyłupionemi oczyma zwiększył kolekcję naczelnika Maorysów. Szałas Kai-Kumu wznosił się w głębi twierdzy, pomiędzy mniejszemi szałasami. Przed nim roztaczała się płaszczyzna, któršby Europejczycy nazwali polem Marsowem. Œciany tego szałasu zrobione były ze słupów, przeplecionych gałęŸmi, wewnštrz wybite rogożš z phormium. Długoœci dwudziestu, szerokoœci piętnastu, a wysokoœci dziesięciu stóp, tworzyły mieszkanie, obejmujšce trzy tysišce stóp szeœciennych. Wódz Nowo- Zelandczyków nie potrzebuje większego mieszkania. Jednotylko było wejœcie do tego szałasu, rodzaj ruchomych drzwi, utworzonych z gęstej tkaniny roœlinnej. Z ponad œcian wystawał dach jak parasol; zewnętrznš stronę szałasu zdobiły figury, umieszczone na końcach krokwi i "Wharepuni", to jest podsienie, w którem przybysz mógł podziwiać liœcie, wycięte nożycami krajowego artysty w symboliczne figury, straszne potwory i inne tego rodzaju pomysły. Wewnštrz szałasu ubita ziemia na gruboœć pół stopy nad poziom zwykły tworzyła podłogę; łóżka były z trzciny uplecione, a na nich leżały materace z wysuszonej paproci, okryte rogożami z giętkich i długich liœci roœliny "typha". W œrodku stałkamień wyżłobiony i służył za ognisko, a dziura w dachu zastępowała komin. Gdy się dymu dużo nazbierało, musiał wkońcu uchodzić tym otworem, pozostawiajšc wszakże na œcianach mieszkania powłokę czarnš. Obok szałasu stały składy, zawierajšce zapasy wodza: zbiór "phormium", patatów, "taras", paproci jadalnych oraz piece, w których przyrzšdzajš się te pokarmy na kamieniach rozpalonych. Nieco dalej, w małych zagrodach mieœciły się œwinie i kozy, rzadko spotykane potomstwo tych użytecznych zwierzšt, zaaklimatyzowanych tam przez kapitana Cooka. Psy biegały po wszystkich kštach, szukajšc pożywienia. Jak na zwierzęta, któremi zwyczajnie żywiš się Maorysi, psy te wcale nieosobliwie były utrzymywane. Glenarvan i towarzysze jego objęli wszystko to jednym rzutem oka, czekajšc przy jednym z pustych szałasów, co z nimizrobi dowódca, i wystawieni tymczasem na obelgi tłumu starych kobiet. Jędze te otoczyły ich, groziły im pięœciami, wymyœlały i wrzeszczały; kilka wyrazów angielskich wywarło się z ich gęb ogromnych i jasno wskazywało, że domagały się zemsty natychmiastowej. Poœród tych klštw i wrzasków lady Helena powierzchownie okazywała spokój, jakiego nie mogła mieć w duszy. Mężna ta kobieta robiła nadludzkie wysiłki, dla utrzymania zimnej krwi swego męża. John Mangles podtrzymywał biednš Marię, upadajšcš na siłach, gotów zginšć w jej obronie. Towarzysze ich różnie znosili ten potop obelg; major obojętnie, Paganel ze wzmagajšcem się rozdrażnieniem. Glenarvan, chcšc uchronić żonę od napaœci starych meger, podszedł do Kai-Kumu i, wskazujšc na wstrętnš grupę, rzekł: - OdpędŸ je! Dowódca spojrzał bystro na swego jeńca, nic nie odpowiedziawszy; potem jednym gestem nakazał milczenie wyjšcej hordzie. Na znak podziękowania, skłonił się Glenarvan wodzowi i wolnym krokiem powrócił między swoich. W tym samym czasie ze stu Zelandczyków zebrało się w twierdzy; byli tam starcy, ludzie w sile wieku i młodzież. Jedni spokojni, choć chmurni, czekali rozkazów Kai-Kumu, na innych znać było gwałtownš boleœć; rozpaczali po ojcach lub krewnych, poległych w ostatnich potyczkach. Ze wszystkich dowódców, jacy powstali na wezwanie Williama Thompsona, jeden tylko Kai Kumu wracał do okręgów nad jeziorem ipierwszy ogłaszał swemu pokoleniu upadeknarodowego powstania, zwalczonego na równinach niższej Waikato. Z dwustu wojowników, którzy podšżyli pod jego rozkazami na obronę rodzinnej ziemi, stu pięćdziesięciu nie wróciło. Jeżeli kilku z nich dostało się w ręce najeŸdŸców, to o ile więcej było takich, którzy pozostali na polu walki i nie mieli nigdy oglšdać ziem swoich przodków! Tem się tłumaczy głęboka rozpacz, jakš dotknšł pokolenie powrót Kai-Kumu; dotšd nie mieli wieœci o ostatniej porażce i właœnie w owej chwili dowiedzieli się całejokropnej prawdy. U dzikich cierpienie moralne objawia się zawsze znakami zewnętrznemi. To też rodzina i przyjaciele, a nadewszystko żony poległych wojownikówkaleczyli sobie twarze i ramiona ostremi muszlami. Krew tryskajšca mieszała się ze łzami, głębokoœć ran oznaczała wielkoœć rozpaczy. Strasznie było patrzeć na pokrwawione i rozszalałe z boleœci nieszczęœliwe Zelandki. Inny jeszcze powód, bardzo ważny w oczach krajowców, przyczyniał się do zwiększenia ich rozpaczy. Nietylko że już nie było opłakiwanych krewnych i przyjaciół, ale jeszcze ich koœci nie mogły być pochowane w grobach rodzinnych. W religji Maorysów posiadanie tych szczštkówuważane jest za konieczne dla przyszłego życia; nie znikome ciała, ale właœnie koœci zbierajš starannie, czyszczš, skrobiš, gładzš, pokostujš nawet i składajš w "oudoupa", czyli domu czci. Groby te zdobi się posšgami drewnianemi, na których jak najwierniej jest odwzorowane utatuowanie całego ciała nieboszczyka. A teraz groby będš próżne, nie odbędš się ceremonje religijne, a koœci, któreby należało ochronić przed zębami psów dzikich, będš bielały na polu walki, bez pogrzebu. Myœl ta zdwajała oznaki żalu; po Jakub baryłki wodš aŸnie; 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż<P"c;=r c;>x ;?yšc<€@+Ô c<Aç8‚,<pogróżkach kobiet nastšpiły przekleństwa mężczyzn, sypały się obelgi, ruchy stawałysię gwałtowniejsze - groŸby mogły się w czyn zamienić. Kai-Kumu, lękajšc się, aby fanatycy nie wzięli nad nim góry, kazał odprowadzić jeńców do poœwięconego miejsca w drugim końcu twierdzy, na urwistej płaszczyŸnie. Stojšcy tam szałas przytykał do skały, wznoszšcej się o sto stóp wyżej i kończšcej tę stronę twierdzy prostopadłš spadzistoœciš nazewnštrz. W tem "Ware-Atona", to jest œwištyni, kapłani, zwani "ariki", nauczali Zelandczyków o jednym Bogu w trzech osobach, ojcu, synie i ptaku czyli duchu. Szałas obszerny, dobrze zamknięty, zawierał wyborowš œwiętš żywnoœć, którš ustami kapłanów zjadał Maui Ranga Rangui. W tem to miejscu, chwilowo zabezpieczeni od wœciekłoœci krajowców, spoczęli więŸniowie na rogożach z phormium. Lady Helena,wycieńczona na siłach, złamana cierpieniem moralnem, rzuciła się w objęcia męża. Glenarvan, przyciskajšc jš do piersi, powtarzał: - Odwagi, kochana Heleno, Bóg nas nie opuœci. Zaledwie ich zamknięto, Robert wspišł się na ramiona Wilsona i wsunšł głowę w przedział między œcianš i dachem, pod którym wisiały amulety, nawleczone na sznurki, a stšd mógł objšć okiem cały obszar twierdzy aż do szałasu Kai-Kumu. - Stojš wszyscy około dowódcy - mówił cichym głosem... - poruszajš rękami... wrzeszczš... Kai-Kumu chce mówić. Na chwilę chłopiec zamilkł, potem znów opowiadał: - Kai-Kumu przemawia... Dzicy zdajš się uspokajać... słuchajš, co mówi... - Widocznie - odezwał się major - wódz majakiœ osobisty interes, bronišc nas; chce widać zamienić nas na dowódców swego pokolenia! Lecz czy oni przystanš? - Przystanš, bo go słuchajš... - rzekł Robert. - Rozchodzš się... Jedni wchodzš do szałasów... Inni opuszczajš twierdzę... - Doprawdy? - zawołał major. - Doprawdy, panie Mac Nabbs - odpowiedział Robert. - Kai-Kumu pozostał tylko z tymi, którzy byli w jego łodzi... Ach,jeden z nich idzie ku naszemu szałasowi!... - ZejdŸ, Robercie - rozkazał Glenarvan. W tej chwili Helena podniosła się z siedzenia i schwyciła męża za rękę. - Edwardzie - mówiła stanowczym tonem - ani Maria Grant, ani ja nie powinnyœmy się dostać żywe w ręce tych dzikich!... Wymówiwszy to, podała Glenarvanowi rewolwer nabity. - Broń! - zawołał lord i rozjaœniły mu się oczy. - Maorysowie nie rewidujš swoich więŸniów! Ale ta broń nie dla nich, tylko dlanas, Edwardzie. - Schowaj ten rewolwer - zawołał prędko major - jeszcze nie czas... Zaledwie rewolwer znikł pod ubraniem lorda, rogoża, zamykajšca wejœcie szałasu, podniosła się i ukazał się krajowiec. Dał znak więŸniom, aby szli za nim. Glenarvan ze swymi towarzyszami w œcieœnionej gromadce ruszyli przez twierdzę i stanęli przed Kai-Kumem. Dokoła wodza zebrali się najznaczniejsi wojownicy pokolenia. Pomiędzy nimi widać było tego samego Maorysa, którego czółnozłšczyło się z łodziš Kai-Kumu przy ujœciu Pohainhenay do Waikato. Był to człowiek czterdziestoletni, silny, o wejrzeniu dzikiem, okrutnem. Nazywał się Kara-Tete, co znaczy w języku krajowców "popędliwy". Kai-Kumu obchodził się z nim zpewnemi względami, a po subtelnoœci centkowania na ciele można było się dorozumieć, że Kara-Tete zajmował wysokšgodnoœć w okręgu. Ktoby miał sposobnoœć do obserwacji, byłby dostrzegł, że dwaj dowódcy rywalizowali z sobš. Major zauważył, że Kai-Kumu niechętnie znosi wpływ swego kolegi w zwierzchnictwie; obaj równš mieli władzę nad znakomitem plemieniem, mieszkajšcem nad Waikato. Więc i teraz Kai-Kumu uœmiechał się niby ustami, ale oczy jego zdradzały głębokš niechęć. Kai-Kumu zaczšł badać Glenarvana. - Jesteœ Anglikiem? - zapytał go. - Tak jest - odpowiedział lord bez wahania,bo czuł, że jego narodowoœć pohopniejszymi uczyni dzikich do wymienienia go na krajowca. - A twoi towarzysze? - pytał dalej Kai-Kumu. - Moi towarzysze sš tak, jak ja, Anglikami; jesteœmy podróżni i rozbitki. Lecz jeżeli ci co na tem zależy, to wiedz, że nie mieliœmyżadnego udziału w wojnie. - Mało nas to obchodzi - odpowiedział brutalnie Kara-Tete - każdy Anglik jest naszym nieprzyjacielem. Twoi najechali naszš wyspę! Skradli nam pola, spalili naszewioski! - le postšpili - odpowiedział poważnie Glenarvan. - Mówię ci to dlatego, że takie jest moje przekonanie, a nie dlatego, żem jest w twojej mocy. - Słuchaj - cišgnšł Kai-Kumu. - Tohonga, arcykapłan Nui-Atona (bożka Zelandczyków), dostał się w ręce twoich braci. Jest więŸniem Pakeków (Europejczyków); nasz Bóg kazał nam go wykupić. Wolałbym wydrzeć ci serce, wolałbym twojš głowę i głowy twoich towarzyszy zatknšć na wieki na słupach tejpalisady, ale Nui Atona przemówił. Umiejšcy panować nad sobš Kai-Kumu trzšsłsię z gniewu, gdy to mówił; a na twarz jego wystšpił wyraz uniesienia namiętnego. Po kilku chwilach zaczšł chłodniejszym tonem. - Czy myœlisz, że Anglicy wydadzš Tohonga za ciebie? Glenarvan wahał się z odpowiedziš i przyglšdał się uważnie naczelnikowi Maorysów. - Nie wiem - odpowiedział po chwili milczenia. - Powiedz - mówił z naciskiem Kai-Kumu - czy twoje życie warte życia naszego Tohonga? - Niewarte - odpowiedział Glenarvan. - Pomiędzy swymi nie jestem ani naczelnikiem, ani kapłanem. Paganel osłupiał na takš odpowiedŸ i patrzył z głębokiem zdziwieniem na Glenarvana. Kai-Kumu zdawał się również zdziwiony. - A zatem powštpiewasz? - zapytał go znowu. - Nie wiem - powtórzył Glenarvan. - Więc twoi nie przystanš na zmianę naszego Tohonga za ciebie? - Za mnie jednego nie przystanš - odpowiedział Glenarvan - ale za nas wszystkich, to może. - U nas - odrzekł Kai-Kumu - idzie głowa zagłowę. - Zaproponuj im te dwie kobiety wzamian zakapłana - mówił Glenarvan, wskazujšc ladyHelenę i Marię Grant. Lady Helena chciała zbliżyć się do męża, alemajor zatrzymał jš. - Te dwie damy - mówił Glenarvan, pochylajšc się z uszanowaniem przed lady Helenš i Marjš Grant - zajmujš w swoim kraju wysokie stanowisko. Wojownik spojrzał zimno na więŸnia. Po jego ustach przebiegł złoœliwy uœmiech, alepowstrzymał go i, miarkujšc głos, mówił: - Przeklęty Europejczyku! Czy sšdzisz, że oszukasz Kai-Kumu kłamstwem? Czy myœlisz, że moje oczy nie umiejš czytać w sercach? A wskazujqc na lady Helenę, zawołał: - To twoja żona! - Nie, to moja! - krzyknšł Kara-Tere i, rozpychajšc więŸniów, oparł rękę na ramieniu lady Heleny, zbladłej pod tem dotknięciem. - Edwardzie! - jęknęła nieszczęœliwa kobieta, straciwszy przytomnoœć. Glenarvan, nie wymówiwszy ani słowa, podniósł rękę; rozległ się wystrzał i Kara-Tere legł nieżywy. Na huk strzału wybiegł z szałasów tłum krajowców, twierdza napełniła się w jednej chwili. Sto ršk podniosło się na nieszczęœliwych; wyrwano rewolwer z ręki Glenarvana. Kai-Kumu dziwnym wzrokiem spojrzał na niego i, zasłaniajšc jednš rękš zabójcę, drugš powstrzymał tłum, rzucajšcy się na Europejczyków. - Tabu! Tabu! - zawołał głosem potężnym. Słowa powyższe powstrzymały tłum przedGlenarvanem i jego towarzyszami, osłoniętymi chwilowo jakšœ siłš nadmiernš.W kilka chwil potem odprowadzono ich do Ware-Atona, majšcego służyć im za więzienie. Nie było jednak pomiędzy nimi Roberta i Paganela. LX. POGRZEB NACZELNIKA MAORYSÓW Obyczajem dosyć częstym w Nowej Zelandii, Kai-Kumu, oprócz tytułu naczelnikapokolenia, miał jeszcze tytuł "ariki", to jest kapłan. Piastujšc ten urzšd, miał prawo podcišgnšć osoby lub przedmioty podzabobonnš opiekę tabu. Tabu, właœciwe wszystkim ludom rasy polinezyjskiej, ma własnoœć bezpoœredniš zakazania stosunku lub użytku przedmiotu lub osoby tabuowanej. Według religji ludów Polinezji, ktokolwiek oœmieliłby się podnieœćœwiętokradzkš rękę na to, co jest uznane za tabu, będzie karany œmierciš przez rozgniewanego Boga. Gdyby zaœ bóstwo opóŸniało pomstę swojej własnej zniewagi,kapłani nieomieszkaliby jš przyœpieszyć. Wodzowie posługujš się tem tabu, ale takżedla celów politycznych, nietylko w zwykłychzdarzeniach życia prywatnego. W rozlicznych okolicznoœciach krajowcy przezkilka dni ulegajš takiemu tabu; np. jeżeli obetnš sobie włosy, poddajš się operacji tatuowania, robiš czółno, budujš dom, gdy sš œmiertelnie chorzy i w razie œmierci. Jeżeli nadzwyczajne ryb połowy zagrażajš wyjałowieniem rzece, albo zbyteczne wyczerpanie głównych plonów ziemi, np. słodkich patatów, uszczerbek mogłoby przynieœć polom, wtenczas przedmioty te bywajš ochraniane opiekuńczem i ekonomicznem tabu. Jeœli naczelnik jaki chce usunšć natrętnych ze swego domu, ogłasza go tabu; chcšc przywłaszczyć sobie wyłšcznoœć stosunków handlowych z jakim okrętem ucieka się tabu; jeżeli niezadowolony jest z jakiego kupca europejskiego, to obezwładnia go swojem tabu. Wyraz ten bardzo przypomina pod względem znaczenia przywilej królów "veto". Nikomu nie wolno bezkarnie dotknšć się tabuowanego przedmiotu. Krajowiec, podlegajšcy takiemu zakazowi, nie może przez czas okreœlony dotykać pewnych pokarmów. Jeżeli skazany na taki post jest bogaty, niewolnicy kładš mu w usta potrawy, których nie wolno mu dotknšć rękoma; ale jeżeli jest ubogi, to zmuszony jest ustami chwytać pokarm. Tabu zamienia go w zwierzę. Koniec końców, ten oryginalny obyczaj kieruje i rzšdzi wszystkiemi czynnoœciami Nowo- Zelandczyków. Jest to cišgłe wdawanie się bóstwa w życie towarzyskie. Obyczaj ten jest prawem; a nawet można powiedzieć, że cały kodeks krajowców, nieulegajšcy roztrzšsaniu i nieroztrzšsany, zasadza się na częstem użyciu tabu. Ale tabu, które zastosowano do jeńców zamkniętych w Ware-Atona i które osłoniło ich przed wœciekłoœciš dzikich, było tylko despotycznie narzucone. Pewna częœć krajowców, przyjaciół i stronników Kai-Kumu zatrzymała się nagle na głos swego naczelnika i ocaliła więŸniów. Pomimo to Glenarvan wiedział, co go czeka;swojem życiem tylko mógł przypłacić zabicie naczelnika, a œmierć u dzikich ludówbywa dopiero skutkiem męczarni. Oczekiwałwięc na strasznš pokutę za słuszne oburzenie, które go do tego czynu doprowadziło; miał jednak nadzieję, że jego tylko samego dosięgnie gniew Kai-Kumu.Jakšż strasznš noc przebył ze swymi towarzyszami! Kto byłby w stanie odmalować ich dręczenie i boleœć? O biednym Robercie i dzielnym Paganelu żadnejnie było wieœci; a czyż można było powštpiewać o losie, jaki ich spotkał? Nie byłyż to pierwsze ofiary, poœwięcone zemœcie krajowców? Nadzieja opuœciła wszystkich, nawet niełatwo rozpaczajšcegoMac Nabbsa. John Mangles myœlał, że oszaleje wobec ponurej rozpaczy Marii Grant, rozłšczonej z bratem. Glenarvan rozmyœlał nad okropnem żšdaniem lady Heleny, która, chcšc uchronić się od mšk lub niewoli, pragnęła œmierci z jego ręki! Czyż zdobędzie się na czyn tak straszny? - Jakie mam prawo zabić Marię? - pytał sięsamego siebie John, któremu na tę myœl serce się krajało. O ucieczce nie było mowy; dziesięciu uzbrojonych od stóp do głów wojowników pilnowało drzwi Ware-Atona. Nadszedł poranek 13-go lutego. Pomiędzy krajowcami i więŸniami, osłoniętymi przez tabu, nie było żadnych stosunków. W szałasie znajdowało się trochę żywnoœci, której jednak prawie nie tknięto; nieszczęœliwi wobec troski nie czuli głodu. Dzień przeszedł, nie przyniósłszy ani nadziei, ani też żadnej zmiany. Widocznie godzina męczarni Glenarvana i pogrzebu naczelnika miały wybić jednoczeœnie. Pomimo to jednak, że Glenarvan był pewien,iż Kai-Kumu myœl zamiany więŸniów porzuciłw zupełnoœci, major w tem właœnie pokładał jeszcze ŸdŸbło nadziei. - Kto wie - mówił, przypominajšc Glenarvanowi wrażenie widoczne, jakie na naczelnika wywarła œmierć Kara-Tetego - kto wie, czy Kai-Kumu w głębi serca nie poczuwa się do pewnej względem ciebie wdzięcznoœci? Pomimo tych uwag Mac Nabbsa, Glenarvan nie chciał łudzić się nadziejš. Następny dzień upłynšł znów bez żadnych przygotowań do spodziewanych męczarni. Powodem tego opóŸnienia była wiara Maorysów, że przez trzy dni po œmierci dusza przebywa w ciele nieboszczyka; zatem przez ten czas trup pozostaje bez pogrzebu. Zwyczaj ten zachowany bywa u nich bardzo œciœle. Do piętnastego lutego twierdza zdawała się pusta. John Mangles, stojšc na ramionach Wilsona, przyglšdał się często temu, co siędziało zewnštrz szałasu, ale nie zobaczył żadnego krajowca; straż tylko zmieniała się, strzegšc pilnie drzwi Ware-Atona. Dopiero trzeciego dnia pootwierały się szałasy i dzicy z kobietami i dziećmi w liczbie kilkuset gromadzili się milczšcy i spokojni. Kai-Kumu wyszedł ze swej chaty, otoczony przez głównych naczelników pokolenia, i usiadł na wzniesieniu poœrodku twierdzy. Tłum krajowców o kilka sšżni w tyle tworzył półkole, pogršżony w milczeniu. Na znak Kai-Kumu, jeden z wojowników skierował się ku Ware-Atona. - Nie zapomnij! - szepnęła lady Helena mężowi. Glenarvan przycisnšł żonę do serca. W tej chwili Maria Grant, zbliżywszy się do JohnaManglesa, rzekła: - Lordzie i lady Glenarvan! Jeżeli słusznem jest, aby żona ginęła z ręki męża dla uchronienia się od strasznej przyszłoœci, to z równem prawem i dla tej samej przyczyny narzeczona powinna ginšć z ręki narzeczonego. Johnie, w tej uroczystej chwili mogę się zapytać: czy nie jestem oddawna twojš narzeczonš w głębi twego serca? Czy mogę liczyć na ciebie, kochany, jak lady Helena na lorda Glenarvana? - Marjo! - zawołał zrozpaczony młody kapitan. - Droga Marjo... Nie mógł dokończyć; rogoża się podniosła izaprowadzono więŸniów do Kai-Kumu. Kobiety zrezygnowane poddały się swemu losowi, mężczyŸni ukrywali cierpienie pod maskš spokoju, będšcego dowodem energji nadludzkiej. Stanęli przed wodzem nowo-zelandzkim, który nie zwlekał z rozpoczęciem sprawy. - Zabiłeœ Kara-Tetego - rzekł do Glenarvana. - Tak jest - odpowiedział lord. - Umrzesz jutro, o wschodzie słońca. - Sam? - zapytał Glenarvan, z bijšcym gwałtownie sercem. - Ach! czemuż życie naszego Tohonga droższe jest, niż wasze! - zawołał Kai-Kumu, a w oczach jego widniała żałoœć dzika. W tej chwili powstał ruch pomiędzy krajowcami. Tłum rozsunšł się, przepuszczajšc okrytego potem i upadajšcego ze znużenia posłańca. Kai-Kumu zapytał go po angielsku, pragnšc widocznie, aby więŸniowie wiedzieli, o co idzie: - Wracasz z obozu Europejczyków? - Tak jest - odpowiedział Maorys. - Widziałeœ naszego Tohonga? - Widziałem. - Czy żyje? - Nie żyje, rozstrzelali go Anglicy. Był to wyrok na Glenarvana i jego towarzyszów. - Wszyscy umrzecie jutro o wschodzie słońca! - krzyknšł Kai-Kumu. Tak więc jednakowy los czekał nieszczęœiiwych więŸniów. Lady Helena i Maria Grant wzniosły dziękczynny wzrok kuniebu. Nie odprowadzono ich już do Ware-Atona, ale zatrzymano, by byli œwiadkami pogrzebui towarzyszšcych mu krwawych obrzędów. Odprowadzono ich tylko nabok, zawsze pod pilnš strażš krajowców. Inni, pogršżeni w żałobie urzędowej, zdawali się zapominać oich obecnoœci. Trzy dni od œmierci Kara-Tetego upłynęły już w zupełnoœci, dusza opuœciła zatem swojš œmiertelnš powłokę. Obrzęd się zaczšł. Przyniesiono ciało na marach, ubrane w œwietnš odzież i owinięte pysznš opończš z phormium. Głowa ozdobiona była piórami i wieńcami z zielonych liœci. Twarz, piersi i ramiona, natarte oliwš, nie okazywały rozkładu. Krewni i przyjaciele zbliżyli się do mar i nagle, jakby za uderzeniem pałeczki dyrektora orkiestry na znak rozpoczęcia żałobnego hymnu, rozległy się w powietrzupłacz, jęki i łkania. Najbliżsi sercu nieboszczyka bili się po głowach, krewni ranili twarz paznokciami i więcej wylewali krwi niż łez. Nieszczęœliwe żony spełniały sumiennie ten dziki obowišzek. Wszystko to było za mało dla uspokojenia duszy nieboszczyka, której gniew mógł spaœć na wszystkich, co go przeżyli w pokoleniu, i jego wojownicy, nie mogšc powrócić mu życia, chcieli, aby nie żałował na tamtym œwiecie rozkoszy pobytu na ziemi. To też żona Kara-Tety powinna była zstšpić z mężem do grobu. Nieszczęœliwa nie chciałaby nawet żyć bez niego. Obyczaj zgadzał się zatem z pojęciem obowišzku i przykładów podobnego poœwięcenia nie brakwcale w historji Zelandczyków. Ukazała się żona, młoda jeszcze; rozpuszczone i potargane włosy spadały aryłki wodš aŸnie; 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żBPďc<C?:<DGmc=€E´%1c=Fĺ3} Q=jej na ramiona. Jej płacz i łkanie wznosiłysię do nieba. Słowa niedokończone wyrażały żal, urywki frazesów, któremi ogłaszała cnoty zmarłego, przerywane były jękami; a gdy rozpacz doszła do najwyższego stopnia, wdowa padła u stóp noszów, tłukšc głowš o ziemię. Wtenczas zbliżył się do niej Kai-Kumu. Nieszczęœliwa ofiara powstała; ale gwałtowne uderzenie potężnš maczugš, zwanš "mere", którš wywijał naczelnik, powaliło jš o ziemię. Runęła zdruzgotana. W tej chwili rozległ się przeraŸliwy krzyk. Sto ramion wzniesionych groziło więŸniom, ale nikt się nie poruszył, bo obrzęd pogrzebowy nie był jeszcze skończony. Małżonka Kara-Tetego połšczyła się z nim w grobie. Oba ciała leżały obok siebie; ale na życie wieczne za mało było nieboszczykowi wiernej towarzyszki. Któżbyim posługiwał w Nui-Atona, jeżeliby ich niewolnicy nie poszli z nimi na tamten œwiat.Przyprowadzono szeœciu nieszczęœliwych i stawiono ich przed ciałem dawnych ich panów. Byli to ludzie, których nielitoœciwe losy wojny zamieniły w niewolników. Za życia dowódcy znosili najcięższe obejœcie i tysišce ograniczeń. Licho żywieni, używani byli bezustannie do pracy, jak bydlęta; teraz, stosownie do zwyczajów religijnych Zelandczyków, mieli znów iœć na wieczne czasy, wieœć życie poddańcze. Nieszczęœliwi ci zdawali się zgadzać z przeznaczeniem, nie dziwiło ich to, co oddawna przewidzieli. Ręce ich, wolne od więzów, dowodziły, że przyjmš œmierć bezoporu. Zresztš œmierć to była nagła i oszczędzałaim długich cierpień. Długie męczarnie przeznaczono sprawcom zabójstwa, stojšcym o dwadzieœcia kroków i odwracajšcym oczy od strasznego widoku, którego okropnoœć miała się jeszcze zdwoić. Szeœć uderzeń maczugš z ršk szeœciu silnych wojowników położyło nieszczęœliweofiary na ziemi, w potoku krwi: był to znakrozpoczęcia oburzajšcej sceny ludożerstwa.Ciała niewolników nie bywajš osłaniane takiem tabu, jak ciała panów; sš one własnoœciš pokolenia. Była to niby zapłata płaczkom pogrzebowym. Cały tłum krajowców - naczelnicy, wojownicy, starcy, kobiety i dzieci, bez różnicy wieku ipłci - porwany zwierzęcym szałem, rzucił się na nieżywe ofiary. Prędzej, niż to zdołaszybkie pióro nakreœlić, dymišce jeszcze ciała zostały rozerwane, rozdzielone, porozcinane nie na kawałki, lecz na odrobiny. Każda osoba z dwustu obecnych otrzymała czšstkę ludzkiego mięsa. Wyrywali je sobie, bili się o najmniejszy kawałek. Krople goršcej krwi bryzgały na tych potwornych biesiadników, krzštajšcychsię pod czerwonym jej deszczem. Był to jakiœ szał i rozwœcieczenie znęcajšcych sięnad swš zdobyczš tygrysów; coœ w rodzajucyrku, w którym jedne zwierzęta pożerajš drugie. Na dwudziestu przynajmniej punktach rozpalono ogniska i powietrze przeniknęła woń spalonego mięsa. Gdyby niestraszny rozgwar tego przejmujšcego zgrozš bankietu, gdyby nie krzyki, wydzierajšce się z gardzieli zapchanych mięsem ludzkiem, jeńcy mogliby słyszeć odgłos koœci chrupanych zębami ludożerców. Glenarvan z towarzyszami starali się oszczędzić oczom biednych kobiet widoku tej strasznej sceny. Zrozumieli, jakie męczarnie czekały ich nazajutrz o wschodzie słońca i jakie tortury mogš poprzedzić œmierć podobnš. Zamilkli z oburzenia. Rozpoczęły się tańce pogrzebowe. Mocny trunek z "Ciper excelsum", niby wywar z tureckiego pieprzu, podsycał szał dzikich. Nic już nie było w nich człowieczego. Doprowadzeni do szału, mogli nawet zapomnieć o tabu i rzucić się na więŸniów. Jednakże Kai-Kumu zachował przytomnoœć umysłu poœród ogólnego szaleństwa. Zostawił tyle czasu, ile było potrzeba, aby krwawa orgja doszła do ostatecznoœci, i umiał ugasić jš tak, że ostatnie obrzędy pogrzebowe odbyły się podług zwyczajnegoceremonjału. Podniesiono trupy Kara-Tetego i jego żony i według zwyczaju zelandzkiego zgięte ułożono w ten sposób, że głowy opierały się o podniesione kolana. Trzeba było ciała pogrzebać nie na zawsze, ale na czas, dopóki nie opadnie ciało i pozostanš tylko koœci. Poprzednio już wybrano miejsce na "Udu-Pa", czyli do grobu poza fortecš, w odległoœci dwu mil, na wierzchołku małej góry, zwa nej Maunganamu, leżšcej na prawej stronie jeziora. Tam miały być przeprowadzone ciała. Przyniesiono dwie lektyki bardzo proste, a raczej dwoje noszów; złożono na nich ciała zgięte, na których sznury przytrzymywały ubiór. Czterech wojowników poniosło je na ramionach, a inni, rozpoczšwszy na nowo swój hymn narodowy, postępowali procesjonalnie aż namiejsce pogrzebu. WięŸniowie, zawsze pod strażš, widzieli cały ten kondukt wychodzšcy z twicrdzy i dochodziły ich cichnšce krzyki i œpiewy. Na jakie pół godziny stracili z oczu orszak pogrzebowy; potem znów ujrzeli go, jak sięwił na krętych œcieżkach góry. W oddaleniu fantastycznie przedstawiała się cała ta długa i kręta kolumna. Pokolenie zatrzymało się na wysokoœci oœmiuset stóp; był to już szczyt góry Maunganamu i miejsce przeznaczone na grób. Dla zwyczajnego krajowca dół i kupa kamieni byłyby dostatecznym grobem. Ale dla potężnego i groŸnego dowódcy, który stanie się może niezadługo bóstwem, pokolenie przygotowało grób godny jego czynów. Otoczono grób palisadami; pale, ozdobione postaciami, malowanemi żółtš farbš, okalały dół, w który miano złożyć ciała nieboszczyków. Krewni ich nie zapomnieli, że "Waidua", duch zmarłych, żywi się takiemi samemi pokarmami jak i ciało na tym nędznym padole; dlatego też w głębi złożono żywnoœć, broń i ubranie nieboszczyka. Niczego nie brakowało przy pogrzebie; małżonków złożono obok siebie, nakryto ich ziemiš i ziołami, poczem znów nastšpiłykrzyki rozpaczne. Nareszcie orszak zeszedł z góry w milczeniu, i nikomu pod karš œmierci nie wolno było wejœć na Maunganamu, bo teraz góra stała się tabu, równie jak Tongariro, na której spoczywajšszczštki dowódcy, zabitego przcz trzęsienieziemi w 1846 roku. LXI. OSTATNIE GODZINY W chwili, gdy zachodzšce słońce znikało poza jeziorem Taupo, zasłonięte wierzchołkami Tuhahua i Puketapu, odprowadzono jeńców do więzienia. Nie mieli już wyjœć z niego przed zabłyœnięciemw pierwszych promieniach słońca szczytówłańcucha Wahiti. Noc mieli na przygotowanie się do œmierci. Pomimo przygnębienia i całej okropnoœci położenia swego, zjedli wspólnie wicczerzę.- Nie będziemy mieli zanadto sił, aby spojrzeć w oczy œmierci - mówił Glenarvan.- Trzeba pokazać tym barbarzyńcom, jak umierajš Europejczycy. Po wieczerzy, lady Helena odmówiła głoœnowieczorne modlitwy, a wszyscy, obnażywszy głowy, przyłšczyli się do niej. Gdzież jest człowiek, któryby wobec œmierci nie pomyœlał o Bogu? Po modlitwie więŸniowie uœciskali się serdecznie. Maria Grant z Helenš, usunšwszy się w kšcik chaty, położyły się na posłaniu, a sen łagodzšcy cierpienia, niezadługo osiadł na ich powiekach; zasnęły w objęciu jedna drugiej, zwalczonetrudem i cišgłš bezsennoœciš. Wtedy Glenarvan, odprowadziwszy swych przyjaciół nabok, rzekł do nich: - Drodzy towarzysze! Życie nasze i życie tych biednych kobiet jest w ręku Boga; jeżeli zapisano w niebie, że mamy umrzeć jutro, potrafimy, jestem tego pewien, umrzeć, jak przystało na ludzi z sercem i chrzeœcijan, gotowych stanšć bez obawy przed Sędziš Przedwiecznym. Bóg, czytajšcy w głębi naszych serc, wie, że nasz cel był szlachetny. Jeżeli, zamiast powodzenia, œmierć nas czeka, to widocznietaka Jego jest wola. I choć ciężki jest ten wyrok, nie będę szemrał. A jednak œmierć tutaj, to nietylko œmierć; to męczeństwo i hańba może - a tu dwie kobiety... Głos Glenarvana, spokojny do tej chwili, zadrżał. Lord umilkł, aby zapanować nad wzruszeniem. I znów po krótkiej przerwie odezwał się do młodego kapitana: - Johnie, obiecałeœ Marii Grant to, co ja lady Helenie. Cóż postanowiłeœ? - Poczuwam się przed Bogiem do prawa spełnienia tej obietnicy. - I słusznie, ale nie mamy broni. - Mamy - odrzekł John Mangles, pokazujšc sztylet - wyrwałem go z za pasa Kara-Tetego w chwili, gdy padł przy twoichnogach, milordzie. Ten z nas, który przeżyje drugiego, spełni żšdanie lady Heleny i Marii Grant. Po tych słowach w szałasie zapanowało głębokie milczenie; przerwał je nareszcie major temi wyrazy: - Wstrzymajcie się do ostatniej chwili ze spełnieniem tej ostatecznoœci, moi przyjaciele; nie lubię tego, czego już w żaden sposób odrobić nie można. - Nie mówiłem tu o nas - odpowiedział Glenarvan - jakškolwiek będzie œmierć nasza, potrafimy jš znieœć. Oh! gdybyœmy byli sami, byłbym już ze dwadzieœcia razy powiedział: Przyjaciele, spróbujmy ucieczki!Uderzmy na tych nędzników! Ale one, one! W tej chwili John, uchyliwszy rogoży, dojrzał i naliczył dwudziestu pięciu krajowców, pilnujšcych drzwi Ware-Atona. Płomień ogniska rzucał złowrogie œwiatło na otaczajšce przedmioty. Ze stróżujšcych jedni leżeli przy ogniu, drudzy stali nieruchomo, a czarne ich kontury rysowałysię na jaskrawem tle płomieni; ale i jedni, idrudzy spoglšdali często na szałas, powierzony ich bacznoœci. Utrzymujš, że pomiędzy strażnikiem czuwajšcym i więŸniem, chcšcym uciec, szanse sš po stronie tego ostatniego. I słusznie, bo więzień jest daleko więcej zainteresowany w swem położeniu. Strażnikmoże zapomnieć, że pilnuje kogoœ - więzieńnie zapomni, że go pilnujš. Częœciej przytemmyœli o ucieczce, niż strażnik o przeszkodzeniu mu w niej. Stšd tak częste icudowne ocalenia. Ale w wypadku, o którym mowa, nienawiœć izemsta, a nie obojętni strażnicy, pilnowali jeńców. I jeœli pozostawiono ich bez więzów, to tylko dlatego, że u jednego wyjœcia z szałasu czuwało dwudziestu pięciu ludzi. Do szałasu, którego œcianę tylnš tworzyła skała, zamykajšca twierdzę, nie można było dostać się inaczej, jak po wšskim pasie gruntu, łšczšcym szałas z placem twierdzy. Dwie pozostałe œciany wznosiły się nad stromemi urwiskami, opadajšcemi wprzepaœć około stu stóp głębokoœci. Zejœć tamtędy było niepodobieństwem, równie jakprzez stanowišcš pancerz szałasu ogromnšskałę. Wydobyć się można było jedynem tylko wyjœciem; a krajowcy pilnowali tego pasa ziemi, jakby zwodzonego mostu. Ucieczka była niemożliwa i Glenarvan, obejrzawszy po dwudziesty raz mury swego więzienia, musiał przyznać, że tak jest istotnie. A jednak mijały godziny tej nocy strasznej.Ani księżyc, ani też gwiazdy nie rozpraszały gęstej ciemnoœci, zalegajšcej góry. Kilkakrotnie wiatr zawiał na płaszczyŸnie twierdzy, słupy szałasu trzeszczały, ognisko krajowców buchało żywym niekiedy płomieniem wskutek chwilowego podmuchu, a odblask œwiatła oblewał nagłš jasnoœciš wnętrze Ware-Atona i uwidoczniał więŸniów, pogršżonych w ostatnich dumaniach. Cisza œmiertelna zalegała szałas. Musiało już być około czwartej nad ranem,gdy zwrócił uwagę majora lekki szmer, wychodzšcy jakby z poza tylnej œciany, w miejscu, gdzie opierała się o skałę. Z poczštku Mac Nabbs nie zwracał na to uwagi, ale cišgłoœć tego odgłosu zaciekawiła go. Przyłożył ucho do ziemi, aby lepiej słyszeć, i zdawało mu się, że ktoœ skrobie i kopie z zewnštrz. Upewniwszy się pod tym względem, poczołgał się major do Glenarvana i Johna i, wyrwawszy ich ze smutnych marzeń, pocišgnšł w głšb szałasu. - Słuchajcie! - rzekł do nich, dajšc znak, żeby się nachylili. Skrobanie stawało się coraz wyraŸniejsze; można było słyszeć skrzyp kamieni pod ostrem narzędziem i osuwanie się ich potemna zewnštrz. - Jakieœ zwierzę w swojej norze - rzekł John Mangles. Glenarvan uderzył się w czoło: - Kto wie? - szepnšł. - A jeżeli to jest człowiek? - Człowiek czy zwierzę, muszę wiedzieć, co to jest! Wilson i Olbinett przyłšczyli się do towarzyszów i wszyscy zaczęli podkopywaćœcianę, John sztyletem, inni kamieniami wydobytemi, a raczej wydrapanemi, z ziemi. Mulrady tymczasem, rozcišgnięty przy wejœciu do szałasu, przez szparę w rogoży przyglšdał się stojšcym nieruchomoobok ogniska krajowcom, ani się domyœlajšcym, co się dzieje o dwadzieœcia kroków od nich. Ziemia pod pokładem krzemionki była miękka i krucha; to też, pomimo braku narzędzi, otwór szybko się rozszerzał i wkrótce można było być pewnym, że człowiek lub kilku ludzi przebija otwór w zewnętrznej œcianie budynku. W jakim celu?Czy wiedzš o bytnoœci tam więŸniów, lub też może tak się zdarzyło, że ktoœ zabrał się przypadkowo właœnie w tej chwili do przebijania otworu w celach osobistych. Jeńcy podwoili usiłowania; z palców ciekła im krew, niemniej wcišż kopali. Po półgodzinnej pracy dziura wydršżona przeznich miała około pół sšżnia głębokoœci, a po wyraŸniejszym odgłosie mogli poznać, że już tylko cienka warstwa ziemi dzieli ichod kopišcego z zewnštrz. Upłynęło jeszcze kilka minut, gdy nagle major, kopišcy najgłębiej, wydobył rękę skaleczonš ostrem narzędziem. Zaledwie powstrzymał się od okrzyku. John Mangles kopał sztyletem, uniknšł więcskaleczenia nożem, œwidrujšcym z drugiej strony w ziemi, i pochwycił władajšcš nim rękę. Była to ręka kobiety lub dziecka, ale ręka Europejczyka. Ani z jednej, ani z drugiej strony nie wymówiono słowa; widać, że obie strony rozumiały koniecznoœć milczenia. - Czy to ty, Robercie? - szepnšł wreszcie Glenarvan. Jakkolwiek cicho wymówił to imię, Maria, przebudzona ruchem będšcym w szałasie, podsunęła się do Glenarvana i, uchwyciwszyza rękę zwalanš ziemiš, zaczęła jš całować. - To ty Robercie, to ty! - mówiła, czujšc, że się nie myli. - Tak, to on! - To ja siostrzyczko - odpowiedział Robert - jestem tu, aby was uratować wszystkich. Tylko cicho! - Dzielne dziecko, dzielne dziecko! - powtarzał Glenarvan. - Pilnujcie dzikich, tam na placu - mówił Robert - a rozszerzcie otwór. Mulrady, którego zajęło na chwilę zjawienie się chłopca, powrócił na swoje stanowisko obserwacyjne. - Wszystko dobrze - powiedział - już tylko czterech czuwa. Inni odeszli. - Odwagi! - dorzucił Wilson. W jednej chwili rozszerzono otwór i ukazałsię Robert, owinięty długš linš z phormium. Uœciœnięty przez siostrę, przeszedł w ręcelady Heleny. - Dziecko moje, dziecko kochane! - mówiła młoda kobieta. A więc dzicy cię nie zabili? - Nie wiem jakim sposobem - odpowiedział Robert - udało mi się wymknšć podczas zamieszania. Pobiegłem za ogrodzenie i przez dwa dni ukrywałem się pod krzakami.W nocy błškałem się, bo chciałem zobaczyć się z wami. I kiedy wszyscy byli zajęci pogrzebem, przyszedłem rozpoznać tę stronę twierdzy, gdzie było więzienie, i spostrzegłem, że będę się mógł dostać do was. Z pustego szałasu ukradłem ten nóż i tę linę. Wdrapałem się po kępach trawy, pogałęziach krzaków, jak po drabinie, i znalazłem jakby grotę, wykutš w skale w tem miejscu, gdzie do niej przytyka szałas;przekopałem parę stóp ziemi i oto jestem zwami. Dwadzieœcia cichych pocałunków odpowiedziało Robertowi na to opowiadanie.- Uciekajmy! - rzekł chłopiec głosem stanowczym. - A Paganel czeka nas na dole? - zapytał Glenarvan. - Pan Paganel? - odpowiedziało dziecko, zdziwione zapytaniem. - Przecież uciekł z tobš, więc musi czekać na nas. - Ależ nie, milordzie! Więc pana Paganela niema tutaj? - Niema go - odpowiedziała Maria Grant. - Jakto? Więc nie widziałeœ go? - zapytał Glenarvan. - Nie spotkaliœcie się w tem zamieszaniu? Nie razem zatem umknęliœcie?- Nie, milordzie - odparł Robert, zmartwiony tem zniknięcłem przyjaciela. - UchodŸmy - wołał major - nie mamy chwili do stracenia! Cokolwiek się stało z Paganelem, nie może mu być gorzej jak nam.UchodŸmy! I rzeczywiœcie, nie było się nad czem namyœlać. Ucieczka zdawała się łatwa, bo zsunšwszy się po œcianie, opadajšcej prawie prostopadle na przestrzeni jakich dwudziestu stóp, dalej spotykało się niewielkš spadzistoœć, po której łatwo byłozejœć nadół. Stamtšd zaœ mogli jeńcy dostać się w doliny, gdy tymczasem krajowcy, spostrzegłszy ucieczkę więŸniów, musieliby zrobić ogromne koło, aby ich dopędzić, ponieważ nie wiedzieli o otworze przebitym do Ware-Atona. Zaczęła się więc ucieczka, a przedsięwzięto wszystkie ostrożnoœci, aby się udała. Jeńcy jeden po drugim przedostali słę przez ciasny otwór do groty. John Mangles spuœcił się ostatni, zacierajšc, jak się dało, œlady otworu: usunšł rumowisko i nacišgnšł na otwór adały aryłki wodš aŸnie; 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żGP\c=HŹŐ<=I¤ c>€J%%c>K)3( Q>LQ?>maty, na których leżeli. Teraz trzeba było spuœcić się z prostopadłej œciany i byłoby to niepodobieństwem, gdyby nie lina, przyniesiona przez Roberta. Rozwišzawszy jš, umocowali u wystajšcej skały i rzucili na dół. Zanim John Mangles pozwolił przyjaciołom zawiesić się na tem włóknie, skręconem w linę, sam spróbował jej mocy. Zdawała mu się niedoœć mocna, a nie trzeba się było narażać nieroztropnie, bo zerwanie się liny groziło œmierciš. - Ta lina - rzekł - nie wytrzyma ciężaru więcej, niż dwu ludzi, zatem działajmy rozważnie. Niechże najprzód opuszczš się po niej lord i lady Glenarvan; gdy stanš na ziemi, trzy szarpnięcia sznurem będš znakiem, że możemy podšżyć za nimi. - Ja opuszczę się pierwszy - odrzekł Robert - bo wynalazłem w dole zagłębienie,gdzie będš się mogli ukryć ci, którzy zsunš się pierwsi. - IdŸ, moje dziecko - rzekł Glenarvan, uœcisnšwszy rękę młodego chłopca. - Robert znikł z groty, a w chwilę potem potrójne szarpnięcie liny dało znać, że szczęœliwie dostał się nadół. Natychmiast wyszedł z groty Glenarvan z żonš; ciemno jeszcze było, ale już sterczšce od wschodu szczyty przybierały barwę szarawš. Szczypišce zimno poranku orzeŸwiło młodškobietę; poczuła się silniejszš i zaczęła niebezpiecznš przeprawę. Najpierw Glenarvan a za nim lady Helena zsuwali się wzdłuż liny aż do miejsca, w którem prostopadła œciana kończyła się naszczycie spadzistego zbocza. Glenarvan zaczšł dalej schodzić tyłem, by podtrzymywać żonę. Wyszukiwał kęp trawyikrzaków, mogšcych mu dać oparcie; sam jepierwej wypróbował, zanim postawił na nich nogi lady Heleny. Kilka ptaków, zbudzonych nagle, zerwało się, lekko pokrzykujšc, a każdy kamień oderwany i toczšcy się z hałasem nadół przejmował uciekajšcych strachem. Byli w połowie drogi ze wzgórza, gdy dał się słyszeć głos z groty. - Stójcie! - szepnšł John Mangles. Glenarvan, trzymajšc się jednš rękš kępy tetragonji, a drugš podpierajšc żonę, zatrzymał się, zaledwie œmišc oddychać. Wilson był przyczynš tego popłochu. Usłyszawszy bowiem ruch poza Ware-Otonawrócił do szałasu, uniósł zasłonę, a spojrzawszy na strażników, dał znak, wobec którego wstrzymano Glenarvana. I rzeczywiœcie, jeden ze stróżujšcych Maorysów, uderzony widocznie dziwnym szmerem, wstał i podsunšł się ku Ware-Atona; stanšł o dwa kroki od szałasuz pochylonš głowš, natężonym słuchem i wzrokiem i pozostał w tej postawie z minutę, która dla nieszczęœliwych zbiegów wydawała się godzinš. Ale, potrzšsnšwszy głowš, jak człowiek, który się omylił, powrócił do towarzyszów, wzišł szczapę drzewa, dorzucił jš na ognisko już gasnšce, które znów buchnęło płomieniem. Na twarzy dzikiego, oœwietlonej ogniem, malował się spokój. Przyjrzawszy się pierwszym brzaskom jutrzenki, bielšcej widnokršg, położył się przy ogniu, by ogrzać zziębnięte członki. - Wszystko dobrze! - szepnšł wreszcie Wilson, a John dał znak Glenarvanowi, by się posuwali dalej. Schodzili cichaczem i wkrótce stanęli na wšskiej œcieżce, gdzie czekał na nich Robert. Pocišgnięto trzykrotnie za linę i John Mangles, poprzedzajšc Marię Grant, puœcił się w niebezpiecznš drogę. Odbywszy jš, połšczył się z lordem i lady Glenarvan w zagłębieniu, wskazanem przez Roberta. W pięć minut potem wszyscy zbiegowie, szczęœliwie uszedłszy z Ware-Atona, opuszczali chwilowe schronienie i, unikajšc zamieszkałych brzegów jeziora, zagłębiali się ciasnemi dróżkami w góry. Szli prędko, starajšc się omijać wszystkie miejsca, na których mogli być dostrzeżeni; milczšc, sunęli jak cienie przez krzaki. Gdzież szli? Na los szczęœcia, ale przynajmniej czuli się wolni. Około godziny pištej zaczęło dnieć; niebieskawe obłoczki opasywały smugi chmur. Zaciemnione dotšd wierzchołki otrzšsały się z mgły porannej; niezadługo miało się ukazać słońce, a zamiast oznaczyć godzinę męczeństwa skazanych, odkryć miało ich ucieczkę. Trzeba więc było koniecznie zabezpieczyć się przed poœcigiem przez odsunięcie się jak najdalej od twierdzy. Zbiegowie jednak nie mogli iœć prędko, bo œcieżki były strome. Lady Helena wdzierała się na zbocza, podtrzymywana, prawie niesiona przez męża; Maria Grant wspierała się na Johnie; Robert, triumfujšcy z powodzenia, z sercem przepełnionem radoœciš, szedł przodem; dwaj majtkowie zamykali pochód. Za pół godziny promieniejšce słońce przebije mgły na widnokręgu. Przez te pół godziny podróżni szli na los szczęœcia, a niebyło z nimi Paganela, aby ich prowadził; jego nieobecnoœć trapiła ich i cišżyła kamieniem na sercu. Œpieszyli, o ile mogli kuwschodowi, jakby na spotkanie jutrzenki. Doszli wkrótce do wysokoœci pięciuset stóp nad poziom jeziora Taupo, a zimno silniejsze na tej wysokoœci dokuczało im dotkliwie. NiewyraŸne kształty wzgórków i gór rysowały się jedne ponad drugiemi; Glenarvan pragnšł tylko ukryć się gdziekolwiek, odkładajšc na póŸniej wydobycie się z tego górzystego labiryntu. Nareszcie ukazało się słońce, wysyłajšc pierwsze swoje promienie na spotkanie uciekajšcych. W powietrzu rozległ się nagle stugębny wrzask; pochodził on z twierdzy. Choć Glenarvan nie miał w owej chwili pojęcia, zktórej strony była twierdza, tem bardziej, że gęsty obłok mgły rozesłanej pod jego nogami przeszkadzał do rozejrzenia się w otaczajšcych przedmiotach - jednak nie można było powštpiewać ani na chwilę, że odkryto ucieczkę zbiegów. Czy potrafiš ujœćprzed pogoniš krajowców? Czy dostrzeżonoich? Czy jakie œlady ich nie zdradzš? W tej chwili podniosła się mgła, owijajšca ich chwilowo wilgotnym całunem, i spostrzegli o trzysta stóp pod sobš wœciekłš bandę krajowców. Ujrzeli dzikich, ale i tamci ich dostrzegli, boznów powtórzył się krzyk, do którego dołšczyło się szczekanie psów i cała zgraja, próbujšc bezskutecznie zejœć po skale przy Ware-Atona, œpieszyła poza ogrodzeniem fortecy i rozpierzchła się najkrótszemi œcieżkami za uciekajšcymi przed jej zemstš więŸniami. LXII. GÓRA TABU Do wierzchołka góry pozostawało jeszcze z jakie sto stóp; dosięgnšć go jak najprędzej było celem uciekajšcych, by mogli się schronić przed oczyma dzikich na przeciwnej stronie góry. Spodziewali się znaleŸć tam przełęcze dostępne, umożliwiajšce im dotarcie do dalszych szczytów, zlewajšcych się wdali w jeden węzeł górski, którego szczegóły wyjaœniłby im niezawodnie biedny Paganel, gdyby był z nimi. Podniecani przez zbliżajšce się wrzaski, œpieszyli pod górę. Horda zbliżała się. - Odwagi, odwagi, przyjaciele! - wołał Glenarvan, pobudzajšc towarzyszów głosemi gestami. W niespełna pięć minut stanęli na szczycie itam dopiero obejrzeli się, aby rozejrzeć sięw położeniu i puœcić się w kierunku, mogšcym zwieœć Maorysów. Z tej wysokoœci wzrok ich mógł objšć całejezioro Taupo, cišgnšce się ku zachodowi wmalowniczych ramach górzystych. Z pół nocy były szczyty Pirongia; z południa buchajšcy ogniem krater Vongariro, ale od wschodu wzrok zatrzymywał się, nie mogšc przebić szczytów i grzbietów, tworzšcych Wahiti-Ranges, ten wielki łańcuch gór, którego ogniwa nigdzie nieprzerwane opasujš całš północnš częœć wyspy, od cieœniny Cooka aż do wschodniego przylšdka. Trzeba zatem było zejœć po przeciwnej stronie góry i zapuœcić się w ciasne wšwozy, bez żadnego wyjœcia z nich. Glenarvan rzucił naokoło siebie wzrokiem stroskanym. Mgły już nie było, wzrok jegosięgał zatem bez żadnej przeszkody do drobniejszych zaklęsłoœci gruntu. Najmniejszy ruch dzikich nie mógł ujœć jego spojrzenia. Gdy stanęli na szczycie, krajowcy byli już tylko o pięćset stóp oddaleni od nich. Jakkolwiek krótki był przystanek, Glenarvan nie mógł go przedłużyć; wycieńczeni zbiegowie musieli uciekać, z obawy, by ich nie osaczono. - SchodŸmy! - nalegał. - SchodŸmy! zanim przetnš nam drogę. Lecz w chwili, gdy biedne kobiety podnosiłysię z wysiłkiem ogromnym, Nabbs zawołał:- Niema najmniejszej potrzeby! Patrz, Glenarvanie! I wszyscy spostrzegli niewytłumaczonš zmianę w poruszeniach Maorysów. Nagle wstrzymali się w pogoni. Atak na górę ustał, jakby powœcišgnięty jakimœ stanowczym rozkazem. Horda krajowców, chłodnšc w zapale, stanęła jak fala morska wobec niedostępnej skały. Chciwi krwi dzicy, znalazłszy się u podnóżagóry, krzyczšc grozili strzelbami i siekierami, ale ani na krok nie posunęli słę dalej. Psy ich, tak jak oni, wrósłszy niejako w ziemię, szczekały z wœciekłoœciš. I cóż się stało? Jakaż niewidzialna siła powstrzymała dzikich?Uciekajšcy patrzyli, nie rozumiejšc przyczyny, pełni obawy, abynie rozwiało się oczarowanie, krępujšce pokolenie Kai-Kuma. Nagle wydarł się okrzyk z piersi Johna i wszyscy się zwrócili w innš stronę. John wskazywał im rękš małš forteczkę, zbudowanš na samym szczycie góry. - To grób Kara-Tetego! - zawołał Robert. - Czy nie mylisz się, Robercłe? - zapytał Glenarvan. - Niezawodnie, milordzie, to jest grób wodza, poznaję go dokładnie. Robert miał słusznoœć. O pięćdziesišt stóp ponad nimi, na najwyższym punkcie góry, œwieżo pomalowane słupy tworzyły niewielkie zagrodzenie, które wkońcu i Glenarvan uznał za grobowiec naczelnika zelandzkiego. Dziwny traf zawiódł uciekajšcych na to miejsce. Lord na czele swych towarzyszów dotarł do stóp grobowca. Szeroki otwór, zasłonięty rogożami, służył za wejœcie. Glenarvan, przekraczajšc próg tego ustronia, cofnšł się z poœpiechem, mówišc:- Jakiœ dziki. - Dziki w tym grobowcu? - zapytał major. - Tak jest, majorze. - Mniejsza o to, wejdŸmy! Glenarvan, major, John Mangles i Robert weszli. Znajdował się tam Maorys, osłonięty obszernym płaszczem z phormium. Rysów jego z powodu ciemnoœci nie było można poznać; siedział spokojnie inajobojętniej w œwiecie zajadał. Glenarvan chciał słę do niego odezwać, gdykrajowiec, uprzedzajšc lorda, odezwał się miłym głosem i dobrš angielszczyznš. - Siadajże, kochany lordzie, œniadanie jest gotowe. Był to Paganel. Usłyszawszy jego głos, wszyscy poœpieszyli do wnętrza i zkolei zaczęli œciskać poczciwego geografa. Znaleziono Paganela; wszystkim się zdawało, że znaleŸli z nim zbawienie. Zaczęto go wypytywać, chciano wiedzieć, jakim sposobem i dlaczego znajdował się naszczycie Maunganamu, ale Glenarvan jednemsłowem przerwał tę niewczesnš ciekawoœć. - Dzicy! - zawołał. - Dzicy? - odpowiedział Paganel, wzruszajšc ramionami - sš to istoty, któremi pogardzam. - Ależ czy oni nie mogš?... - Co, oni? Te bydlęta! ChodŸ i spojrzyj na nich. Wszyscy poszli za wychodzšcym z grobowca Paganelem. Zelandczycy stali w tem samem miejscu u stóp wzgórza, miotajšc przekleństwa. - Krzyczcie, wyjcie, zrywajcie sobie piersi,głupie stworzenia!- wołał Paganel. - Zabraniam wam wejœć na tę górę. - A jakiem prawem? - spytał Glenarvan. - Prawem tabu, które osłaniajšc grób wodza i nas broni. Wiecie więc teraz, dlaczegom się tu schronił, jakby do jednegoze œredniowiecznych miejsc przytułku. - Pan Bóg opiekuje się nami! - zawołała lady Helena, wznoszšc ręce ku niebu. Paganel prawdę mówił. Tabu, osłaniajšce górę, było jakoby tarczš przeciw gwałtom ze strony zabobonnych krajowców. Dla uciekajšcych nie było to jeszcze portemzbawienia, ale chwilš zbawczego spoczynku,z której starali się korzystać. Glenarvan ze wzruszenia nie mógł wymówićsłowa; major tylko kiwał głowš z widocznem zadowoleniem. - Moi przyjaciele - mówił dalej Paganel - jeżeli dzicy zechcš pokonać nas swojš cierpliwoœciš, to się zawiodš, bo te łotry za jakie dwa dni nic nam nie będš mogli zrobić. - Uciekniemy - zawołał Glenarvan - ale jakim sposobem? - Nie wiem jakim - odpowiedział Paganel - ale jestem pewien, że tak będzie. Wszyscy chcieli zaraz dowiedzieć się czegoœ o przygodach Paganela. Ale rzecz dziwna i szczególna! On, zwykle tak wymowny, teraz zbywał półsłówkami zapytania przyjaciół. - Jak też oni go przeistoczyli! - myœlał MacNabbs. I rzeczywiœcie nie był to już ten sam człowiek, co dawniej. Owijał się starannie swem okryciem z phormium, widocznie unikajšc ciekawych spojrzeń. W rozmowie znim wszystkich uderzało jakieœ zaambarasowanie z jego strony, choć przezdelikatnoœć udawali, że tego nie widzš. Gdy się przestano nim zajmować, bywał ożywiony, jak dawniej. Co do swoich przygód, to uznał za stosowne opowiedzieć tylko nieco przyjaciołom, gdy go obsiedli u stóp poœwięconych palów Udu-Pa. W zamieszaniu pozostał pomiędzy krajowcami w chwili zabicia Kara-Tetego przez Glenarvana i skorzystał z niej tak samo, jak Robert; alenie tak mu się powiodło jak młodemu Grantowi, bo wpadł na koczowisko Maorysów. Naczelnik, człowiek wysokiego wzrostu, inteligentnej powierzchownoœci, wyróżniał się œród wszystkich wojownikówswego pokolenia. Mówił dobrze po angielskui pozdrowił przychodnia, głaszczšc końcemswego nosa nos jego. Paganel pytał sam siebie, czy go traktujš jako wolnego, czy też jako więŸnia? Widzšc jednak, że ani kroku zrobić nie może bez uprzejmego towarzystwa swego gospodarza, zrozumiałwnet, co się œwięci. Naczelników, zwany "Hihy", co znaczy w języku krajowców "promień słońca", nie był złym człowiekiem, a okulary i luneta geografa zdawały się wpływać na wysokie o nim mniemanie dzikiego. To też starał się przywišzać go do siebie nietylko uprzejmoœciš, ale i mocnemi z phormium powrozami, szczególniej w porze nocnej. Trwało to tak przez trzy długie dni; czy zaœ przez ten czas obchodzono się z Paganelem dobrze lub Ÿle, trudno było wiedzieć, bo zbywał badajšcych go półsłówkami. Koniec końców był więŸniem,a choć nie obawiał się bezpoœrednio o swoje życie, nie uważał jednak swego położenia za lepsze od położenia swoich przyjaciół. Pewnej wreszcie nocy zdołał przegryŸć sznury i uciec. A ponieważ, choć zdala, był na pogrzebie Kara-Tetego i wiedział, iż pochowano wodza na szczycie Maunganamu i że góra od tej chwili stała się tabu - postanowił zatem schronić się tam, nie chcšc opuœcić kraju, w którym pozostawali towarzysze wyprawy. Niebezpieczne to przedsięwzięcie spełnił tej właœnie nocy; dostał się do grobu Kara-Tetego i "pokrzepiajšc siły", czekał, aż niebo jakim trafem szczęœliwym oswobodzi jego przyjaciół. Oto co opowiedział Paganel o sobie. Może ukrył coœ ze swych przygód, jak można było wnosić nieraz z jego zakłopotania w opowiadaniu. Pomimo to wszyscy winszowalimu jednomyœlnie, poczem wrócili do chwili obecnej. Położenie było cišgle groŸne, bo krajowcy,nie œmišc wejœć na Maunganamu, liczyli na takich pewnych sprzymierzeńców, jak głódipragnienie. Jest to rzecz czasu - a dzicy sšbardzo cierpliwi. Glenarvan nie mylił się co do trudnoœci położenia, ale postanowił czekać sposobnejchwili, a nawet sam jš nastręczyć. To też chciał jak najprędzej obeznać się z położeniem swej improwizowanej twierdzy nie w celu obrony, bo nie było potrzeby obawiać się napadu, lecz aby wynaleŸć sposób jej opuszczenia. Z pomocš majora, Johna, Roberta i Paganela przypatrzyli się dobrze położeniu, zbadali kierunek dróg, ich stosunek i spadzistoœć. Grzbiet, łšczšcyMaunganamu z łańcuchem Wahiti, długoœci mili, opadał ku równinom. W razie ucieczki,jednš tylko można było obrać drogę tym wšskim i fantastycznie porzniętym grzbietem; a gdyby pod zasłonš nocy udałosię uciekajšcym przejœć go niepostrzeżenie,to może zdołaliby zapuœcić się w głębokie wšwozy łańcucha gór i krajowców stropić.Ale droga ta dosyć była niebezpieczna; dolnš jej częœć mogły dosięgnšć strzały karabinowe, a szeregi krajowców, ustawione na zboczach, byłyby w stanie ogniem krzyżowym utworzyć w tem miejscuzaporę, której przejœć nie dałoby się bezkarnie. Glenarvan z przyjaciółmi zapuœcił się w owe niebezpieczne miejsce i rzeczywiœcie przywitano ich gradem ołowianym, który ich jednak nie dosięgnšł. Jak się przytem okazało, przybitki ładunków, uniesione przez wiatr aż do zbiegów, sporzšdzone były z papieru zadrukowanego. Paganel, zdjęty ciekawoœciš, zbierał te szczštki i odczytywał nie bez pewnego trudu. - A to wyborne! - zawołał. - Zgadnijcie, czem te zwierzęta przybijajš swoje ładunki? - Czemże? - spytał Glenarvan. - Kartkami Biblji! Jeżeli taki tylko użytek robiš z Pisma Œwiętego, to żal mi misjonarzy! Trudno im będzie założyć bibljotekę œród Maorysów. łki wodš aŸnie; 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żMPąc>N‰c>OŠ ]>P•*c?€Q˛8Ť-?- A jakiż ustęp z Biblji cisnęli nam w oczy? - zapytał Glenarvan. - Słowo wszechmocnego Boga - odpowiedział John Mangles, wzišwszy jedenz zatartych wybuchem prochu papierków - a słowo to Boże każe nam ufać - dodał, pełen niezłomnej wiary prawdziwego Szkota. - Jakże brzmi ono? - rzekł Glenarvan. John więc odczytał ustęp zachowany od wpływu prochu. - Psalm 90. "Ponieważ zaufał mi, oswobodzę go". - Przyjaciele! - zawołał Glenarvan. - Zaniesiemy tę kartkę naszym kochanym i odważnym towarzyszkom, doda ona im otuchy. Zawrócili napowrót urwistš œcieżkš w kierunku grobowca, chcšc mu się dobrze przypatrzeć. Idšc, odczuwali od czasu do czasu dziwne drżenie ziemi. Nie było to trzęsienie, ale rodzaj cišgłego drgania, jakiego doznaje naczynie pod wpływem wrzšcej w niem wody. Gwałtowna para, utworzona wskutek działania ogni wewnętrznych, nagromadziła się widocznie pod powierzchniš ziemi. Nie mogło to zadziwić ludzi, którzy przebyli już drogę pomiędzy goršcemi Ÿródłami Waikato. Wiedzieli, że natura pasa œrodkowego Ika-Na-Maui jest wulkaniczna. Jest on niby przetakiem, przez którego osnowę wydobywa się z ziemi para Ÿródeł wrzšcych i kraterów wygasłych. Paganel zauważył to pierwszy i zwrócił uwagę swoich przyjaciół na wulkanicznš naturę góry. Maunganamu, będšcy właœnie jednym z licznych stożków, sterczšcych w œrodkowej częœci wyspy, stanowił widocznie wulkan przyszłoœci. Najmniejsze działanie mechaniczne mogło dokończyć tworzenia się krateru w skorupie białawego krzemienistego łupku. - A jednak - dodał Paganel - niebezpieczeństwo tu nie jest większe, niż przy kotle parowym Duncana; skorupa ziemirównie jest mocna, jak blacha żelazna. - Ani słowa - odparł major - ale każdy kocioł, choćby najmocniej zbudowany, pękapo długiem użyciu. - Ależ majorze, ja nie myœlę wiekować na tej górze! Ucieknę natychmiast, jak tylko, za pomocš Bożš, wynajdziemy œrodek wydostania się z tej góry. - Czemuż ta góra nie może nas sama gdzie przenieœć! - odezwał się John Mangles. - Tyle sił nagromadziło się w jej wnętrzu! Być może, że pod naszemi nogami spoczywabezowocnie siła kilku miljonów koni! Duncannie potrzebowałby nawet tysišcznej częœci tej siły, by nas zawieœć na koniec œwiata. Wspomnienie Duncana, wywołane przez przez Johna, ogarnęło smutkiem Glenarvana, bo jakkolwiek rozpaczliwe byłojego położenie osobiste zapominał często oniem w trosce o los swego statku. W takich myœlach pogršżony, spotkał na szczycie Maunganamu towarzyszki swej niedoli. Lady Helena podbiegła do męża. - I cóż, kochany Edwardzie, z czemże wracacie? Z nadziejš czy też zwštpieniem? - Z nadziejš, droga Heleno - odpowiedział Glenarvan. - Żaden z krajowców nie poważysię przestšpić granicy góry, będziemy zatem mieli czas na obmyœlenie œrodków ucieczki. - Zresztš i sam Pan Bóg każe nam ufać - odezwał się John Mangles, podajšc lady Helenie kartkę z Biblji, ze œwiętemi słowami. Młode kobiety pełne ufnoœci, z sercami otwartemi na przyjęcie wszelkich łask Opatrznoœci, widziały w tych słowachniezawodnš przepowiednię ocalenia. - A teraz wejdŸmy do Udu-Pa - zawołał wesoło Paganel - jest on naszš twierdzš, pałacem, jadalniš i pracowniš! Nikt nam nieprzeszkodzi. Pozwólcie, panie, bym was przyjšł w tym rozkosznym domku. Ruszyli więc wszyscy za geografem. Dzicy, ujrzawszy profanację grobowca, dali ognia,wyjšc przeraŸliwie. Szczęœciem, kule nie dosięgały tak daleko, jak krzyki; padły w połowie pochyłoœci wzgórza, gdy tymczasem wrzaski przenikały przestrzeń i w niej się rozpływały. Lady Helena z Marjš Grant i towarzyszami, widzšc, że zabobon krajowców silniejszy jest, niż ich gniew, weszli spokojni zupełnie do grobowca zelandzkiego wodza. Było to ogrodzenie z pali pomalowanych na czerwono; symboliczne postacie, wytatuowane na drzewie, oznaczały dostojnoœć i wielkie czyny nieboszczyka. Amulety z muszli lub szlifowanych kamieni bujały, zawieszone pomiędzy słupami. Wewnštrz ziemia była zasłana liœciem zielonym, a lekka wyniosłoœć w poœrodku wskazywała œwieżš mogiłę. Na niej leżała broń wodza, strzelby nabite i podsypane napanewce, dzida, pyszny topór z zielonego jaspisu, oraz zapas prochu i kul, mogšcy wystarczyć na wieczyste łowy. - To cały arsenał! - zawołał Paganel. - Zrobimy z niego lepszy użytek niż nieboszczyk; ci dzicy majš rozum, że zabierajš z sobš broń na tamten œwiat! - Ależ to sš strzelby z fabryk angielskich - rzekł major. - Nieinaczej - odparł Glenarvan. - Trzeba jednak przyznać, że to doœć głupi obyczaj, żeby dawać dzikim w podarunku broń palnš.Używajš jej potem przeciw zdobywcom i słusznie nawet. Koniec końców, ta broń może nam się przydać. - Co zaœ niezawodnie nam się przyda - odezwał się Paganel - to żywnoœć i woda, przeznaczone dla Kara-Tetego. Przyjaciele i krewni nieboszczyka œwietnie się sprawili pod tym względem. Iloœć pokarmów dowodziła szacunku dla wodza; było ich tyle, że dla dziesięciu osób mogło œmiało starczyć na jakie dwa tygodnie, a dla nieboszczyka na całš wiecznoœć. Roœlinne te pokarmy składały się z korzeni paproci, ze słodkich patatów i z kartofli, wprowadzonych oddawna do tego kraju przez Europejczyków. Były tam jeszcze ogromne naczynia, napełnione czystš wodš,której Zelandczycy przy wszystkich ucztachużywajš, i z jaki tuzin koszyków plecionychmisternie, napełnionych tabliczkami zielonejgumy, zupełnie nieznanej podróżnym. Na pewien więc czas zbiegowie byli zabezpieczeni od głodu i pragnienia, a nie potrzeba ich było wcale prosić, żeby się pożywili kosztem nieboszczyka. Glenarvan powierzył pokarmy staraniu Olbinetta; ale ten, formalista nawet w najważniejszych chwilach, uznał to wszystko za coœ niezmiernie nędznego. Nie wiedział też, jakprzyrzšdzić korzenie paproci, a do tego jeszcze brakowało mu ognia. Paganel wybawił go z kłopotu, radzšc, aby poprostu zakopał korzenie i słodkie pataty w ziemi. I w samej rzeczy temperatura zwierzchnich pokładów ziemi była tak wysoka, że gdyby zagłębiono termometr, niezawodnie wskazałby od szeœćdziesięciu do szeœćdziesięciu pięciu stopni. Olbinett omal się na dobre nie poparzył, bo w chwili, gdy wyżłabiał otwór, by w nim upiec żywnoœć, buchnšł na niego z sykiem słup pary wodnej na wysokoœć sšżnia. Przerażony Olbinett upadł nawznak. - Trzeba zakręcić kurek - krzyknšł major iz pomocš majtków zatykał otwór odłamkami pumeksu. Paganel, przypatrujšc się z dziwnš minš temu zjawiskowi, mruczał sobie pod nosem. - Patrzcie, patrzcie! No, no... i czemużby nie! - Ale przynajmniej nie oparzyło cię - pytał Mac Nabbs Olbinetta. - Nie oparzyło mnie, panie majorze - odpowiedział Olbinett, alem się nie spodziewał... - Takich dobrodziejstw ze strony nieba - zawołał wesoło Paganel - aby znalazłszy żywnoœć i wodę u Kara-Tetego, znaleŸć nadto ogień w ziemi! Ta góra, to raj prawdziwy, proponuję więc, abyœmy założyli na niej kolonję, uprawiali jš i zamieszkali na niej do końca życia! Będziemy nazwani Robinsonami z Maunganamu! Doprawdy, napróżno łamię sobie głowę, szukajšc, czegoby nam jeszcze brakowało na tym obfitujšcym we wszystko szczycie góry. - Niczego, oprócz trwałoœci - odpowiedziałJohn Mangles. - A to dobrze! Przecież nie od wczoraj istnieje - mówił Paganel - od wieków opierasię działaniu ogni wewnętrznych i możemy być spokojni, że i przez czas naszego pobytu nic mu się nie stanie. - Œniadanie na stole - przemówił Olbinett z takš powagš, jakby pełnił swój obowišzek w zamku Malcolm. Zasiedli natychmiast i wzięli się do jednego z tych bankietów, jakie im od niejakiego czasu zsyłała Opatrznoœć w najtrudniejszych okolicznoœciach. Wprawdzie wybór potraw nie był bogaty, jednak, co do korzeni paproci, zdania się podzieliły. Jedni utrzymywali, że smakujš słodko i przyjemnie; drudzy, że sš klejowate, bez żadnego smaku i łykowate; ale zato pataty, upieczone w goršcej ziemi,uznano za doskonałe. Paganel zauważył, żeniema co oszczędzać zapasów Kara-Tetego. Gdy zaspokojono głód, Glenarvan radził, aby bezwłocznie zajšć się ułożeniem projektu ucieczki. - Jak to, już? - zawołał Paganel takim tonem, jakby go to zmartwiło. - Więc już naprawdę myœlisz, milordzie, opuœcić to miejsce rozkoszne? - Ależ, panie Paganel - wtršciła lady Helena - gdybyœmy nawet byli w Kapui, nie należy naœladować Hannibala. - Nie mam zamiaru sprzeciwiać się państwu - odpowiedział Paganel - i ponieważ chcecie projektować, więc projektujmy. - Ja sšdzę - odezwał się Glenarvan - że należy postarać się uciec pierwej, nim będziemy do tego zmuszeni głodem. Sił namnie brak i trzeba z nich korzystać. Dzisiejszej nocy spróbujemy przedostać siędo wschodnich wšwozów pod osłonš cieniów nocy. - Bardzo dobrze - zauważył Paganel - jeżelidzicy pozwolš nam się przedrzeć. - A jeżeli przeszkodzš? - zapytał John Mangles. - Wtenczas użyjemy wielkich œrodków - odparł Paganel. - Więc pan rozporzšdza wielkiemi œrodkami?- spytał major. - Aż do zbytku - odpowiedział Paganel bez żadnego objaœnienia. Trzeba było czekać nocy, by spróbować przedostania się przez linię krajowców. Nieruszyli się oni z miejsca; owszem liczba ichzwiększyła się, bo przybyło wielu takich, którzy nie zdšżyli zgromadzić się z rana. Rozłożone tu i owdzie ognie opasywały wieńcem podnóże góry. Gdy ciemnoœć zaległa okoliczne doliny, Maunganamu zdawała się wznosić z ogromnego ogniska, choć szczyt jej ginšł w ciemnoœci. Z obozu nieprzyjaciela, o szeœćset stóp poniżej, dolatywały odgłosy krzštania się i okrzyków. O dziewištej godzinie było już zupełnie ciemno. Glenarvan postanowił ruszyć z Johnem na zwiady, zanim wezmš towarzyszy do niebezpiecznej drogi. Przez jakie dziesięć minut schodzili cicho, zapuszczajšc się właœnie na ów wšski grzbiet, przedzielajšcy linię krajowców o pięćdziesišt stóp ponad jego obozem. Do tej chwili wszystko szło dobrze. Dzicy, porozkładani przy ogniskach, zdawali się nie spostrzegać obu zbiegów, posuwajšcychsię ostrożnie. Nagle z prawej i lewej strony posypał się podwójny grad kul. - Wracajmy! - zawołał Glenarvan. - Te łotry majš oczy jak koty, a strzelby jak myœliwi. Zawrócili więc natychmiast na górę, œpieszšc do przerażonych odgłosem strzałów towarzyszów. Kapelusz Glenarvana, przestrzelony w dwu miejscach, dowodził, że nie można było narażać się na przebycie długiego grzbietu poœród dwu linij strzelców. - Czekajmy jutra - mówił Paganel - a ponieważ nie można podejœć czujnoœci krajowców, to pozwolicie, że ja ich poczęstuję potrawš z mojej kuchni. Powietrze było bardzo chłodne. SzczęœciemKara-Tete miał przy sobie najlepsze swoje odzienie i ciepłe okrycia z phormium. Owinęli się w to wszystko tułacze bez żadnego skrupułu i wkrótce, pod strażš zabobonu krajowców, zasnęli spokojnie obok palisady na ciepłej ziemi, drżšcej od wrzenia wewnętrznego. LXIII. WIELKIE ŒRODKI PAGANELA Nazajutrz, 17-go lutego, pierwsze promienie wschodzšcego słońca zbudziły œpišcych mieszkańców Maunganamu. Krajowcy oddawna kręcili się tam i sam u stóp góry, nie oddalajšc się jednak od linji strzeżonej. Wœciekłym okrzykiem powitali wychodzšcych ze sprofanowanego grobowca Europejczyków, którzy pierwsze swe spojrzenia zwrócili na otaczajšce góry, doliny zasłonięte jeszcze mgłš gęstš i powierzchnię jeziora Taupo, lekko wiatremporuszanš. Potem, zdjęci ciekawoœciš, zbiegowie zwrócili się do Paganela, pytajšc go wzrokiem o wspomniane wieczora poprzedniego œrodki ocalenia. Paganel nie nadużył ich cierpliwoœci. - Drodzy przyjaciele - mówił - projekt mój z tego względu jest dobry, że jeżeli nie wywoła skutku, jakiego się spodziewam, togdyby się nawet nie udał, w niczem nie pogorszy naszego położenia. Ale powinien się udać i uda niezawodnie. - Jakiż to projekt? - zapytał Mac Nabbs. - Powiem w tej chwili - odpowiedział Paganel. - Zabobon krajowców uczynił z tejgóry dla nas miejsce schronienia, trzeba więc, żeby zabobon wyprowadził nas z niego. Jeżeli uda mi się przekonać Kai-Kumua, że padliœmy ofiarš pogwałcenia tabu, że nas dosięgła pomsta bogów, słowem: żeœmy zginęli i to zginęli œmierciš strasznš, czy sšdzicie, że opuœci podnóże Maunganamu, by powrócić do swej siedziby? - To nie ulega żadnej wštpliwoœci - odpowiedział Glenarvan. - A jakšż œmierciš nam grozisz? - zapytała lady Helena. - Œmierciš œwiętokradców! - odpowiedział Paganel. - Mœciwe ognie sš pod naszemi nogami, ułatwijmy im drogę do wyjœcia. - A to co? Czy chciałby pan zrobić wulkan! -zawołał John Mangles. - Nieinaczej. Wulkan sztuczny, zaimprowizowany, którego wœciekłoœciš będziemy kierować. Jest tu ogromny zapas pary i podziemnego ognia, urzšdzimy więc na naszš korzyœć sztuczny wybuch. - Myœl wcale dobra - zauważył major - pomysł wyborny. - Domyœlacie się - mówił dalej geograf - żeudamy, iż nas pochłonšł ogień zelandzkiegoPlutona - a my schowamy się zręcznie w grobowcu Kara-Tetego. - Pozostaniemy w nim trzy, cztery, a gdybybyło trzeba to i pięć dni - podchwycił Glenarvan - to jest do chwili, w której dzicy, przekonani o naszej œmierci, pójdš sobie precz. - A jeœli przyjdzie im myœl przekonać się o naszej karze? - spytała Maria. - Jeżeli wejdš na górę? - Nie wejdš, kochana miss Marjo - odpowiedział Paganel - nie zrobiš tego, bo górę broni tabu, a będzie ono więcej jeszcze znaczyło, gdy samo pochłonie œwiętokradców. - Doskonały projekt - rzekł Glenarvan - w jednym razie tylko może nam się nie udać, mianowicie, jeżeli dzicy uprš się pilnować nas, dopóki nie zbraknie żywnoœci. Nie jest to jednak prawdopodobne, szczególniej, jeœli zręcznie odegramy naszš komedję. - I kiedyż spróbujemy tego ostatecznego œrodka? - zapytała lady Helena. - Dziœ wieczorem, gdy już będzie zupełnie ciemno - odpowiedział Paganel. - Nic nie mam przeciw temu - zauważył Mac Nabbs. - Genjalny z ciebie człowiek, Paganelu! Ja nie mam zwyczaju zapalać się do czegoœ, ale na ten raz jestem pewny dobrego skutku. A, łotry! Sprawimy im coœ nakształt cudu, który o jaki wiek opóŸni ichnawrócenie; niech nam to wybaczš misjonarze! Przyjęto więc jednogłoœnie projekt Paganela, który wobec zabobonnych pojęć Maorysów mógł i miał się udać. Należało go tylko wykonać, a nie było to tak łatwo. Pytanie, czy wulkan nie pochłonie œmiałków, otwierajšcych mu krater? Czy można będzie kierować wybuchem uwolnionej pary, płomieni i lawy? Czy cały szczyt nie pogršży się w ognistš przepaœć?Jak tu się wzišć do wywołania zjawiska, którego monopol objęła przyroda sama? Paganel przewidywał trudnoœci; liczył jednak na to, że postępujšc ostrożnie, nie doprowadzi rzeczy do ostatecznoœci. Dla oszukania krajowców dosyć było naœladownictwa, nie zaœ strasznego i rzeczywistego wybuchu. Jakżeż długim dzień ten się wydawał! Godziny wlokły się bez końca. Wszystko przygotowano do ucieczki. Żywnoœć porozdzielano na niewielkie paczki, kilka mat i broń palna dopełniały zasobów zabranych z grobowca. Oczywiœcie, wszystkie te przygotowania odbyły się wewnštrz ogrodzenia, żeby ich krajowcy nie widzieli. O szóstej Olbinett podał posilny obiad. Gdzieikiedy potem jeœć będš, tego nikt nie mógł przewidzieć. Jedli więc, żeby się nasycić naprzyszłoœć. Na œrodkowe danie miano z półtuzina ogromnych szczurów, schwytanych przez Wilsona ugotowanych w parze podziemnej. Lady Helena i Maria za nic nie chciały skosztować tej ulubionej zwierzynyZelandczyków; mężczyŸni zato raczyli się niš jak prawdziwi Maorysi. Mięso to było naprawdę wyborne i smaczne; obgryziono do koœci szeœć gryzoniów. Nareszcie zapadł zmrok wieczorny. Słońceznikło poza masš czarnych chmur, zwiastujšcych burzę; błyskawice rozjaœniały widnokršg i w dali gdzieœ huczał grzmot po przestworzu niebios. Paganel błogosławił burzy, przychodzšcej na pomoc jego zamiarom, służšcej mu za rodzaj dekoracji. Dzicy zabobonni sš do najwyższego stopnia we wszystkiem, co tyczy się zjawisk przyrody. Zelandczykowie uważajš grzmot za głos rozgniewanego Nui Atony, a błyskawice majš za pociski ogniste gniewnych jego oczu. Będzie się więc zdawać dzikim, że samo bóstwo osobiœcie wymierza karę za tabu. O ósmej wieczoremszczyt Maunganamu znikł w złowrogiej ród Maorysów. łki wodš aŸnie; 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żRPěc?S<ăc?T =?U$'°c@€VÔ5Š ?@ciemnoœci; czarna barwa nieba służyć miała za tło dla płomieni, majšcych buchnšć za sprawš Paganela. Krajowcy nie mogli dojrzeć swoich więŸniów, więc i chwila działania nadeszła - a trzeba było œpiesznie działać. Glenarvan, Paganel, Mac Nabbs, Robert, Olbinett i dwaj majtkowie zabrali się jednoczeœnie do roboty. Na krater wybrano miejsce o trzydzieœci kroków od grobowca odległe. Zależało bowiem wiele na tem, aby grobowiec ocalał, bo razem z nim znikłoby i tabu, osłaniajšce górę. Paganel zauważył, że około ogromnego głazu, leżšcego w obranem miejscu, z większš niż gdzie indziej siłš wydobywa się para. Bryła ta zakrywała mały krater, zrobiony przez samš naturę, i tylko swoim ciężarem przeszkadzała wydobyciu się wewnętrznychogni. Jeœliby zdołano ruszyć jš z posady, togazy i lawy wydostałyby się natychmiast nawierzch przez otwór. Pali, wyrwanych ze œrodka ogrodzenia, użyto jako dŸwigni; wszyscy wytężyli siły swoje, by poruszyć skalistš masę, tak, że wkońcu ruszyła z miejsca. W miarę podważania bryły mogła ona obsuwać się do jamy, którš pod niš w zboczu góry wydršżono. Drganie ziemi stawało się corazsilniejsze. Pod cienkš powłokš ziemnš rozlegał się głuchy huk płomieni i syk, jak z rozpalonego tygla. Odważni pracownicy, niby cyklopi władajšcy ogniem, zawartym włonie ziemi, działali w milczeniu. Wkrótce tworzšce się szczeliny i wydostajšca się niemi goršca para ostrzegły ich, że już im samym grozi niebezpieczeństwo. Wreszcie zdobyli się na jeden jeszcze nadzwyczajny wysiłek i wyważyli bryłę. Głaz zniknšł, toczšc się po zboczu góry. Natychmiast pękła cienka warstwa ziemi, dotšd głasem przywarta. Słup gorejšcy strzelił ku niebu z hukiem gwałtownym, strumienie wrzšcej wody i lawy popłynęły ku obozowi krajowców i niskim dolinom. Szczyt cały zatrzšsł się i zdawało się, że runie w bezdennš przepaœć. Glenarvan z towarzyszami zaledwie zdołali umknšć przed strasznym wybuchem. Schronili się do Udu-Pa, ale nie bez tego, aby każdemu nie dostało się po parę kropli wody goršcej o temperaturze dziewięćdziesięciu czterech stopni. Poczštkowo woda ta miała woń rosołu, wkrótce jednak dał się czuć silny wyziew siarki. Muł, lawa i materje wulkaniczne zlały się w jednš całoœć. Potoki ognia pruły zbocze Maunganamu, sšsiednie góry rozjaœniły się od wybuchajšcego ognia, a głębokie wšwozy, silnie oœwietlone, rysowały się wdali. Dzicz cała zerwała się, wyjšc, kšsana zębem law, bałwanišcych się poœród jej obozu. Ci, których nie dosięgła ognista powódŸ, uciekali na przyległe wzgórza; a gdy już czuli się bezpieczni, obracali się przerażeni, by podziwiać to straszne zjawisko, ten wulkan, któremu rozgniewanebóstwo kazało pochłonšć œwiętokradców. Wchwilach, w których słabł łoskot wybuchu,słychać było ich sakramentalny okrzyk: "Tabu, tabu, tabu!" Niezmiernia iloœć pary, rozpalonych kamienii law wydobywała się cišgle z krateru Maunganamu. Nie był to już gejzer, taki naprzykład, jak te, które sšsiadujš z Heklšna Islandji, ale sam wulkan Hekla. Dotychczas wszystkie gazy, skoncentrowane pod szczytem, uchodziły otworem Tongarira; ponieważ zaœ znalazły sobie inne wyjœcie, więc rzuciły się niem z nadzwyczajnš gwałtownoœciš i tej właœnie nocy, prawem równowagi, inne wulkany wyspy musiały stracić na swej sile. W godzinę po zjawieniu się nowego wulkanu na widowni œwiata szerokie strumienie rozpalonej lawy płynęły jego bokami, a całe legjony szczurów uciekały ze swoich kryjówek, nie zdatnych im już odtšd na mieszkanie. Przez całš noc, wœród burzy rozhukanej na przestworze niebieskim, wulkan buchał z gwałtownoœciš niepokojšcšGlenarvana; płomień kruszył brzegi krateru, rozszerzajšc go! WięŸniowie, ukryci za palisadš, niespokojnie œledzili przeraŸliwy postęp zjawiska. Nadszedł ranek, a gwałtownoœć wulkanu nie zmniejszyła się wcale; gęsta żółtawa para mieszała się z płomieniem, a strumienie lawy wiły się na wszystkie strony. Glenarvan z bijšcem sercem przykładał oczy do wszystkich szpar ogrodzenia, œledzšc obóz krajowców. Uciekli oni na sšsiednie płaszczyzny, w miejsca niedosięgłe przez wulkan. Kilka trupów zwęglonych leżało u stóp góry; nieco dalej,a bliżej twierdzy, lawa dosłęgła ze dwadzieœcia chat, z których się jeszcze kurzyło. Tu ówdzie Zelandczycy stali gromadami, przypatrujšc się z religijnem przerażeniem strojnemu płomiennš kitš wierzchołkowi Maunganamu. Glenarvan dojrzał, jak Kai-Kumu stanšł między swymi, podszedłszy do góry od strony nietkniętej przez lawę. Ale nie wszedł na niš, jeno wycišgnšł ręce i niby czarnoksiężnik wykonał kilka ruchów obrzędowych, których znaczenia domyœlili słę zbiegowie. - Kai-Kumu - tłumaczył Paganel - obarcza sroższem jeszcze tabu karzšcš górę. Wkrótce potem krajowcy zaczęli odchodzić jeden za drugim, krętš œcieżkš, wiodšcš dotwierdzy. - Odchodzš! - krzyknšł Glenarvan. - opuszczajš swoje stanowiska! Bogu dzięki! Udał się nasz wybieg! Droga Heleno! Drodzy przyjaciele! Więc jesteœmy umarli i pogrzebani! Dziœ w nocy zmartwychwstaniemy, wyjdziemy z naszegogrobu i umkniemy z pomiędzy tego barbarzyńskiego plemienia. Trudno wyobrazić sobie radoœć, panujšcš wUdu-Pa; nadzieja ogarnęła wszystkich. Dzielni podróżni zapomnieli o przeszłoœci i oprzyszłoœci, używajšc szczęœcia obecnej chwili. A jednak niełatwo było dostać się doosady europejskiej, idšc przez nieznanš okolicę. Ale mieli nadzieję, że pozbywszy sięKai-Kumu, nie spotkajš już więcej dzikich. Major ze swej strony nie ukrywał wcale najwyższej wzgardy, jakš wzbudzili w nim krajowcy, i nie zbywało mu na wyrażeniach, któremi mógł godnie ich nazywać. Sadził się na nie z Paganelem, niemogšc wybaczyć dzikim ich nieokrzesania. Trzeba było czekać dzień cały, nim nadejdzie chwila ucieczki; użyto go na obmyœlenie planu przyszłej wędrówki. Paganel zachował starannie mapę Nowej Zelandii, mógł zatem wyszukiwać na niej najbezpieczniejsze drogi. Po wielu dyskusjach, postanowiono uchodzićw kierunku wschodnim, ku zatoce Plenty. Droga wypadała przez nieznane strony, prawdopodobnie niezamieszkałe. Podróżni, przywykli do wydobywania się z różnych przeciwnoœci i do obracania na swojš korzyœć trudnoœci fizycznych, obawiali się tylko spotkania z krajowcami. Chcieli za jakš bšdŸ cenę unikać ich i przedostać się na wschodni brzeg wyspy, jako do miejsca,w którem misjonarze założyli parę osad. A przytem ważne było to, że tę częœć wyspy nie nawiedziła klęska wojny. Odległoœć od jeziora Taupo do zatoki Plenty wynosiła sto mil; trzeba było zatem robić dziesięć mil dziennie. Była to rzecz możliwa, choć wymagała pewnego wysiłku. Odważna garstka nie lękała się tego w nadziei, że dostawszy się do osad misjonarskich, odpocznie, czekajšc na szczęœliwš okazję do Aucklandu, gdyż to miasto zawsze leżało w jej planie. Ułożywszy to wszystko, przyglšdali się bacznie krajowcom aż do wieczora. Ani jeden nie pozostał u stóp góry; a gdy zupełne ciemnoœci zaległy dolinę Taupo, anijeden ogień nie ukazał się w bliskoœci. Droga była wolna. O dziewištej Glenarvan dał znak do drogi. Wszyscy uzbrojeni i ubrani kosztem Kara-Tetego, zaczęli schodzić ostrożnie po zboczu Maunganamu. Na czele kroczyli: John Mangles i Wilson, nadstawiajšc uszu i wytężajšc oczy. Przystawali za najmniejszym szelestem; badali najdrobniejsze œwiatełko, a każdy z idšcych za nimi zsuwał się niejako po pochyłoœci góry, aby nie odstawać od niej. O dwieœcie stóp poniżej szczytu stanęli nad niebezpiecznem przejœciem, tak bacznie strzeżonem poprzednio przez krajowców. Gdyby ci ostatni, przebieglejsi niż ich więŸniowie, cofnęli się poto tylko, aby zwabić nieszczęœliwych, i jeżeli wulkan nie uœpił ich czujnoœci, to w tem właœnie miejscu powinniby się ukryć. Glenarvan, pomimo całej ufnoœci i pomimo żartów Paganela, nie mógł nie doznawać obawy. Ocalenie ich wszystkich miało się rozstrzygnšć w przecišgu tych dziesięciu minut, których potrzeba było na przebycie wšskiego grzbietu; a Glenarvan czuł bicie serca Heleny, opartej na jego ramieniu. Nie myœlał jednak wcale o cofnięciu się, tak samo jak John, za którym wszyscy postępowali w zupełnej ciemnoœci. John sunšł wšskim grzbietem, zatrzymujšc się, gdy jaki oderwany kamień staczał się do wšwozu. Gdyby dzicy stali na czatach, każdy taki odgłos mógł wywołać strzelaninę strasznš z obu stron grzbietu. Pełznšc jak węże po tym pochyłym grzbiecie, zbiegowie nieprędko się posuwali;John, dotarłszy do najniższego punktu grzbietu góry, znalazł się zaledwie o dwadzieœcia pięć stóp od miejsca, w któremwczoraj obozowali krajowcy; dalej wznosiła się droga dosyć stromem zboczemku laskowi odległemu o kilka staj. I tę najniższš częœć minięto bez żadnego wypadku; podróżnł już pięli się w milczeniupod górę. Lasku nie widzieli, ale wiedzieli, że jest tam niezawodnie, i aby tylko nie było jakiej zasadzki, to spodziewali się znaleŸć tam bezpieczne ukrycie. Glenarvan zrozumiał, że tabu nie osłania ich już w tej chwili. Częœć grzbietu pod górę idšca niełšczyła się z Maunganamu, ale z systememwzgórz, jeżšcych się na wschodniem wybrzeżu jeziora Taupo. Nietylko zatem groziły im strzały krajowców, ale można się było obawiać osobistego starcia się z dzikimi. Jeszcze przez jakie dzisięć minut podróżni posuwali się zwolna pod górę. John nie mógł dojrzeć gęstego gaju, choć gaj ten musiał znajdować się niedalej, jak o dwieœcie stóp. Nagle zatrzymał się, a nawet prawie cofnšł; zdawało mu się, że słyszy szmer w ciemnoœci. I cały szereg idšcych za nim przystanšł. John stał, nie poruszajšc się, tak długo, że zaniepokoił resztę zbiegów. Czekali, a wjakiej trwodze, to trudno opowiedzieć. A nuż będš musieli cofnšć się i powrócić na szczyt Maunganamu? Nareszcie John, nie słyszšc więcej szmeru, ruszył wgórę po wšskim grzbiecie.Niezadługo pożšdany gaj zarysował się wyraŸnie na tle nocy. Po kilku jeszcze krokach uciekajšcy zniknęli, ukryci w gęstwinie. LXIV. WZIĘCI WE DWA OGNIE Noc sprzyjała ucieczce; należało z niej korzystać, by ujœć z groŸnych okolic jeziora Taupo. Paganel objšł dowództwo nadgarstkš rozbitków, a cudowny jego instynktpodróżniczy znów œwietnie zaznaczył się podczas tej trudnej wędrówki w górach. Z zadziwiajšcš zręcznoœciš kierował się poœród ciemnoœci, bez wahania wybierał niewidzialne prawie œcieżki, trzymajšc się niezmiennie jednego kierunku. Prawda, że natura pomagała mu w tem niezmiernie. Jego kocie oczy dozwalały mu rozróżnić najdrobniejszy przedmiot w ciemnoœci. Przez trzy godziny szli bez przerwy po urwiskach wschodniego zbocza; potem Paganel skręcił w kierunku południowo-wschodnim, dla dostania się do wšskiego przejœcia, przekopanego pomiędzyKaimanawš i Wahiti-Ranges, przez które dšży droga z Aucklandu do zatoki Hawkesa. Przekroczywszy drogę, miał zamiar puœcić się jej bokiem i pod osłonš wysokich dębówiœć przez niezamieszkanš okolicę. Do 9-tej zrana, to jest w przecišgu dwunastu godzin,zrobiono tyleż mil; nie można było już więcej żšdać od kobiet, a zresztš i miejscowoœć zdawała się dogodna do spoczynku. Doszli właœnie do wšwozu, dzielšcego dwa łańcuchy. Droga do Oberlandu pozostawała na prawo, w kierunku południowym. Paganel z mapš w ręku zwrócił się w kierunku północno-wschodnim i o dziesištej godzinie mały oddział dosięgnšł rodzaju urwistego wału, utworzonego z wystajšcej częœci góry. Wydobyto z worków żywnoœć i zaczęto się posilać. Maria i major, którym dotychczas niebardzo smakowały korzenie paproci, teraz uznali je za przewyborne! Spoczywano do drugiej po południu, poczempuszczono się dalej ku wschodowi, a wieczorem zatrzymano się o oœm mil od górna nocleg pod gołem niebem. Nazajutrz droga była bardzo ucišżliwa; trzeba było przechodzić przez ów ciekawy pas jezior wulkanicznych, owych gejzerów i solfatarów, cišgnšcych się na wschód Wahiti-Ranges. Droga ta o wiele była milsza dla oczu, jak dla nóg, gdyż co ćwierć mili trzeba było okršżać zawady, zbaczać w załamki i trudzšce przejœcia. Ale jakież zato spotkali oryginalne widoki, co za nieskończonš rozmaitoœć przyrody. Na rozległej przestrzeni dwudziestu mil kwadratowych podziemne siły działały w najrozmaitszy sposób. ródła słone dziwnej przezroczystoœci, zaludnione miljardami robaczków, wydobywały się z gajów drzew, dajšcych herbatę krajowš, Ÿródła te wydzielały silnš woń spalonego prochu i pozostawiały na ziemi osad olœniewajšcej białoœci œniegu. Kryształowe ich wody kipiały wrzštkiem, podczas gdy sšsiednie Ÿródła œcinały się, rozlewajšc jakby tafle szklane. Olbrzymiej wielkoœci paprocie rosły na ich brzegach, œród warunków właœciwych roœlinnoœci syluryjskiej. Ze wszystkich stron wytryskiwały z ziemi snopy płynne, otoczone tumanem pary, nibyfontanny. Jedne biły bez przerwy, inne perjodycznie, jakby zależne od fantazji kapryœnego Plutona. Wodotryski owe cišgnęły się półkolem, rozłożone kondygnacjami, na naturalnych tarasach, wznoszšcych się jedne nad drugiemi. Wody ich łšczyły się zwolna, strojne białym tumanem, zalewajšc półprzezroczyste stopnie tych olbrzymich schodów i zasilajšccałe jeziora swemi wrzšcemi kaskadami. Dalej, poza goršcemi Ÿródłami i burzliwemi gejzerami, cišgnęły się solfatary. Ziemia wyglšdała, jakby pokryta ogromnemi kretowiskami. Były to nawpół wygasłe i popękane kratery, z których szczelin wydobywały się różne gazy. Powietrze napełnione było mocnym i niemiłym wyziewem siarki, która zeskorupiała i w różne kryształy ułożona przystrajała całšpowierzchnię gruntu. Tam to gromadzš się od wieków niezliczone i niewyzyskiwane dziœ bogactwa; kiedyœ, gdy wyczerpiš się kopalnie siarki w Sycylji, przemysł będzie się mógł w niš zaopatrywać w tej tak małoznanej dziœ prowincji Nowej Zelandii. Można sobie łatwo wyobrazić, jakich niewygód zażyli podróżni w przeprawie przez tę częœć drogi pełnej przeszkód. Trudno było znaleŸć dogodne miejsce do spoczynku; strzelby próżnowały, nie spotkano bowiem ani jednego ptaka, któregoby warto oddać do oskubania panu Olbinettowi. To też musieli się zadowolić skromnym posiłkiem z paproci i patatów, choć on wcale nie pokrzepiał wyczerpujšcych sił wędrowców. Pragnęli oni jak najprędzej rozstać się z tš bezpłodnš i pustš okolicš; a przecież co najmniej czterech dni było jeszcze potrzeba, żeby się wydostać z tej niedogodnej przeprawy. Dopiero 23-go lutego, w odległoœci pięćdziesięciu mil od Maunganamu, wypoczywali u stóp góry wyraŸnie oznaczonej na karcie Paganela, ale nie majšcej nazwy. Przed nimi cišgnęła się równina porosła krzakami, wdali, na widnokręgu, ukazywały się bory. Była to dobra wróżba, ale pod warunkiem, żeby ta okolica, nadajšca się na siedziby ludzkie, nie była zbyt zaludniona. Dotychczas podróżni nie spotkali ani cienia krajowca. Dnia tego Robert i Mac Nabbs ubili kilka kiwisów, które uœwietniły bankietwędrowców, choć nie na długo, gdyż w niewiele minut pozostały z nich tylko kosteczki. Podczas deseru, pomiędzy słodkiemi patatami a kartoflami, Paganel wniósł projekt, który przyjęto z zapałem. Szło o nadanie bezimiennej górze, pietrzšcej się na trzy tysišce stóp w chmurach, nazwiska lorda szkockiego; Paganel napisał starannie na mapie obok góry nazwisko: Glenarvan. W dalszej podróży nie zdarzyło się nic, coby przerywało jej jednostajnoœć. Zaledwie kilka ważniejszych wypadków urozmaiciło pochód od jezior do oceanu Spokojnego. Przez cały dzień podróżni szli przez lasy i równiny. John kierował się po słońcu i gwiazdach. Niebo łaskawie oszczędzało deszczów i upałów; a mimo to wzrastajšceutrudzenie coraz więcej opóŸniało pochód strapionych tylu trudami wędrowców, pragnšcych jak najœpieszniej dostać się do kolonij misjonarskich. Rozmawiali jednak z sobš, tylko że już rozmowa nie bywała ogólnš. Mały oddział podzielił się na czšstki nie podług sympatji,ale wedle kierunku myœli, Glenarvan szedł najczęœciej sam, rozmyœlajšc coraz więcej w miarę zbliżania się do brzegu o Duncanie ijego załodze; zapomniał o niebezpieczeństwach, grożšcych mu jeszcze w drodze do Aucklandu, zajmował się pomordowanymi majtkami. Straszny ten obraz snuł mu się cišgle po głowie. ód Maorysów. łki wodš aŸnie; 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żWPÖc@X&äc@Y `@Z&,“ cA€[š9ľ(AZaprzestano już mówić o Henryku Grancie; a zresztš i na cóżby się to zdało, skoro niemogli nic dla niego zrobić? Nazwisko kapitana wymawiane było jeszcze tylko w rozmowach Marii z Johnem. John nie przypomniał jej ani razu tego, co mu powiedziała ostatniej nocy w Ware-Atona. Delikatnoœć nie pozwalała mu korzystać ze słów, wymienionych w chwili uważanej za ostatniš chwilę życia. Mówišc o Henryku Grancie, John myœlał o dalszych projektachposzukiwania. Zaręczał Marii, że lord Glenarvan przedsięweŸmie na nowo chybionšna teraz wyprawę. Rozumował zaœ tak: ponieważ nie można było powštpiewać o autentycznoœci dokumentu, więc Henryk Grant musi gdzieœ być; choćby zatem przyszło przetrzšœć œwiat cały, to muszš go znaleŸć. Maria upajała się temi słowy; wspólne więc były ich myœli i wspólne nadzieje. Lady Helena często przyłšczała się do tych rozmów; a lubo nie poddawała się złudzeniom, nie œmiała jednak pozbawiać tych złudzeń młodš parę, sprowadzać jš na drogę smutnej rzeczywistoœci. Mac Nabbs, Robert, Wilson i Mulrady polowali, nie oddalajšc się bardzo od towarzyszów, i każdy coœ dostarczał ze zwierzyny. Paganel, owinięty w swój płaszcz, trzymał się na uboczu, niemy i zamyœlony. A jednak należy powiedzieć, że na przekoręzwykłemu prawu natury, które sprawia, iż poœród prób, niebezpieczeństw, trudów i prywacyj ludzie najlepsi stajš się cierpcy i zgryżliwi, œród całej tej garstki nieszczęœliwych panowały, jak dawniej, stosunki jak najlepsze. Każdy jej członek gotów był dać się zabić za innych. Dwudziestego pištego lutego drogę zamknęła im rzeka, która, według mapy Paganela, zwała się Waikari. Przeszli jš w bród. Przez dwa dni szli równinš, porosłš całkiem krzakami. Połowę odległoœci od jeziora Taupo do brzegu morza już przebyto - wprawdzie nie bez trudu, ale przynajmniej bez żadnego złego wypadku. Teraz zaczęły się ogromne i nieskończenie długie lasy, przypominajšce bory australijskie - ale tu rosły już nie eukaliptusy, lecz drzewa zwane kauri. Podczas wędrówki czteromiesięcznej podróżni nasi stracili już całkiem prawie zdolnoœć zachwycania się widokami, a jednak stanęli pełni podziwu na widok tych olbrzymich sosen, godnych lasów przed psami zelandzkiemi. Podróżni mieli obfite i zdrowe Pień kaurisów (Abietacea) od ziemi do miejsca rozgałęzienia miewa do stu stóp wysokoœci. Drzewa te tworzš samotne bukiety i las ich nie składa się z pni rozrzuconych, ale z niezliczonych grup, wznoszšcych o dwieœcie stóp w powietrze swe zielone gałęzie. Niektóre z kaurisów, młode jeszcze, bo niestarsze nad lat sto, podobne były do czerwonych jodeł europejskich; ciemna ich korona kończyła się œpiczastym wierzchołkiem. Przeciwnie starsze, liczšce pięć lub szeœć wieków, tworzyły niezliczone zielone namioty ze zwikłanych i poplštanych gałęzi. Patrjarchinie te zelandzkich lasów do chodziły pięćdziesięciustóp obwodu. Połšczywszy ręce, wszyscy wędrowcy nasi nie mogli objšć pnia olbrzymiego. Przez trzy dni mały oddział błškał się podrozległemi łukami liœciastego sklepienia i pogliniastym gruncie, nietkniętym nogš ludzkš.Że tak było, wnosić należy z ogromnych stosów gumy żywicznej, nagromadzonych wwielu miejscach u stóp kaurisów, a które wystarczyłyby na długo do prowadzenia handlu z krajowcami. Spotykano tam także bandy kiwisów, tak wytrzebione w miejscach zamieszkałych przez krajowców;schroniły się one do tych niedostępnych rywali cedrów libańskich i "Mammouth trees" kalifornijskich z nich pożywienie. Paganelowi udało się nawet zobaczyć w gęstych zaroœlach parę olbrzymich ptaków inatychmiast z całš goršczkš naturalisty zawołał na towarzyszów. Pomimo zmęczenia, major i Robert puœcili się za nimwœlad za zwierzynš. Pojmiemy goršczkowš ciekawoœć geografa, gdy się dowiemy, że poznał, a raczej że mu się zdawało, iż sš to ptaki "moa", należšce do rodzaju "Dinormis", przez niektórych uczonych zaliczane do rzędu zaginionych osobliwoœci. To spotkanie potwierdziło zdanie p. Hochstettera i innych podróżników o istnieniu jeszcze tych olbrzymów bezskrzydłych w Nowej Zelandii. Moa, œcigane przez Paganela, gatunek sięgajšcy czasów, w których żyły Megaterjum i Pterodactyles, musiały mieć jakich siedmnaœcie stóp wysokoœci. Były to ogromne strusie, lękliwe bardzo; uciekały zaœ z nadzwyczajnš szybkoœciš i ani jedna kula nie zdołała dosięgnšć ich w biegu. Po kilku minutach tego polowania, nie dajšce się ujšć moa znikły poza wielkiemi drzewami, a strzelcy stracili daremnie proch i oddalili się od swoich. Było to pierwszego marca. Glenarvan z towarzyszami wyszli nakoniec wieczorem dnia tego z ogromnego lasu i rozłożyli się obozem u podnóża góry Ikirangi, której wierzchołek wznosił się na pięć tysięcy pięćset stóp w powietrze. Uszli zatem zgóršsto mil od Maunganamu; pozostawało im jeszcze mil trzydzieœci. John miał nadzieję,że na przebycie całej drogi starczy im dni dziesięć. Nie znał jednak wówczas trudnoœci podróży po tych okolicach. Okršżania, różne przeszkody, niedokładnoœci mapy przedłużyły drogę o pięć dni i na nieszczęœcie, gdy podróżni przybyli do owej góry, poczuli się zupełnie wycieńczeni; a pozostawało jeszcze dwa dni œpiesznego pochodu, aby dotrzeć do brzegu morza. Położenie stawało się tem gorsze, że wchodzšc w okolicę, uczęszczanš przez krajowców, należało zdwoić poœpiech i czujnoœć. Ale trzeba było zapanować nad utrudzeniem. Nazajutrz zatem o wschodzie słońca ruszono w dalszš drogę. Wędrówka pomiędzy górš Ikarangi po prawej stronie a górš Hardy, wysokoœci 3,700 stóp - po lewej, była bardzo ucišżliwa. Dziesięciomilowš przestrzeń zapełniała roœlina giętka i długa, sprawiedliwie naszšca nazwę "duszšcej wikliny". Co krok zaplštywały się w niš ręce i nogi, a pnšce się wicie, niby prawdziwe węże, okręcały ciało plštaninš zwojów. Przez dwa dni trzeba było iœć z siekierš w ręku i walczyć z tš stugłowš hydrš, dręczšcš podróżnych. Paganel zaliczał tę roœlinę do zoophytów. Polowanie stało się niemożliwe w takich okolicznoœciach; strzelcy nie mogli dostarczyć zwykłej daniny. Zapasy kończyły się, a nie było sposobu dostarczenia innych; brak wody nie pozwalał ugasić zwiększonego trudem pragnienia. Straszne były cierpienia wędrowców i po raz pierwszy opuœciła ich tu odwaga. Wreszcie, nie idšc, ale wlokšc się ciałem bez ducha, wiedzeni tylko zachowawczym instynktem, który trwa dłużej niż inne uczucia, dostali się na cypel Jottin nad brzegiem oceanu Spokojnego. Zastano tam parę chat pustych - szczštków wioski, zniszczonej przez œwieżš wojnę. Pola były spustoszałe i na każdym kroku widniały œlady rabunku i pożaru. W tem to przejœciu fatalnoœć zgotowała nieszczęœliwym wędrowcom nowš, strasznš próbę. Błšdzili nad brzegiem, gdy o milę (angielskš) ukazał się oddział krajowców, pędzšcy na nich z broniš w ręku. Glenarvan,przyparty do morza, nie mógł uciekać; zbierajšc zatem ostatki sił, gotował się dowalki, gdy John Mangles nagle zawołał: - Czółno, czółno! I rzeczywiœcie, o jakie dwadzieœcia krokówstała na nadbrzeżnym żwirze łódŸ z szeœciu wiosłami. Spuœcić jš na wodę, wsišœć i odbić od niebezpiecznego brzegu było dziełem jednej chwili. John, Mac Nabbs, Wilson i Mulrady ujęli za wiosła - Glenarvan objšł ster, a dwie kobiety, Olbinett i Robert usiedli obok niego. W dziesięć minut potem łódŸ znajdowała się już na pełnem morzu, o ćwierć mili angielskiej od brzegu. Morze było spokojne - pomiędzy uciekajšcymi panowało głębokiemilczenie. John Mangles, nie chcšc oddalać się zanadtood lšdu, miał już zarzšdzić, aby się posuwano wzdłuż brzegu, gdy nagle zdrętwiała z przerażenia ręka jego wstrzymała wiosło. Spostrzegł bowiem odbijajšce od cypla Jottin, z widocznš intencjš œcigania ich, trzy łodzie krajowców. - Na morze, na morze! - zawołał. - Lepiej zgińmy w falach morskich! ŁódŸ, pchnięta dzielnym wysiłkiem czterechwioœlarzy, skoczyła na pełne morze. Przezpół godziny zdołali zbiegowie utrzymać się w jednej odległoœci od gonišcych, ale wycieńczeni na siłach, zaczęli słabnšć, gdytymczasem trzy łodzie zbliżały się ku nim. Już tylko dwie mile dzieliły obie łodzie i niebyło sposobu uniknięcia napadu krajowców,którzy uzbrojeni w długie karabiny, zabierali się do strzelania. Cóż się działo wówczas z Glenarvanem? Stał na rufie łodzi i wypatrywał na widnokręgu pomocy. O czem myœlał? Czego wyczekiwał? Czy miałby jakie przeczucie? Nagle wzrok mu zajaœniał, a wycišgnięta ręka wskazywała punkt jakiœ na morzu. - Okręt, przyjaciele - wołał - okręt! Płyńcie co siły! Ani jeden z czterech wioœlarzy nie poruszyłsię, by zobaczyć ów niespodziewany przez nikogo statek, bo nie należało ršk opuszczać. Paganel tylko podniósł się i skierował lunetę na punkt oznaczony. - Tak, to okręt, parowiec! Para wali z niegokłębami! Płynie ku nam! Odwagi, dzielni towarzysze! Podnieciło to tak energję dzielnych żeglarzy, że jeszcze przez pół godziny mocnemi uderzeniami wioseł utrzymywali łódŸ w jednakowej odległoœci od łodzi jej przeœladowców. Parowiec zarysował się coraz wyraŸniej. Już można było rozróżnićdwa maszty ze zwiniętemi żaglami i wielkie kłęby dymu, buchajšce z komina. Glenarvan,powierzywszy ster Robertowi, pochwycił za lunetę i nie spuszczał oczu z okrętu. Jakże zdziwili się jego towarzysze, gdy ujrzeli, że blednie, miesza się i wreszcie opuszcza lunetę. Jeden wyraz wytłumaczyłim tę nagłš rozpacz. - Duncan! - zawołał Glenarvan - Duncan, a na nim złoczyńcy! - Duncan! - krzyknšł John, puszczajšc wiosło i zrywajšc się z ławki. - Tak jest, œmierć z obu stron! - wyszeptałGlenarvan, złamany tylu cierpieniami. Nie ulegało wštpliwoœci, że był to istotnie jacht Glenarvana; jacht, majšcy na pokładzie zbrodniarzy. Majorowi wyrwało się z ust przekleństwo,bo też już za wiele było tego wszystkiego. Przestano wiosłować, bo nie wiedziano, gdzie płynšć i gdzie uciekać. Jak tu wybierać pomiędzy dzikimi a zbrodniarzami?Z najbliższej łodzi krajowców padł strzał,kula trafiła w wiosło Wilsona. Mimowoli powiosłowano ku Duncanowi. Statek pędził z nadzwyczajnš szybkoœciš; nie więcej już był oddalony, jak o jakie półmili. John Mangles, naciœnięty z dwu stron, nie wiedział, jak się ruszać, gdzie uciekać. Przerażone kobiety modliły się na klęczkach. Dzicy strzelali bezustannie, kule padały obok łodzi. W tejże chwili rozległ się straszny huk i kula, wypadłszy z działaokrętowego, przeleciała ponad głowami uciekajšcych, którzy, dostawszy się międzydwa ognie, stanęli nieruchomi pomiędzy Duncanem a łodziami krajowców. John w przystępie rozpaczy pochwycił za siekierę, chcšc rozbić czółno i zatopić je ze swymi nieszczęœliwymi towarzyszami w głębinie morskiej. Wstrzymał go okrzyk Roberta. - Tom Austin, Tom Austin! - wołał chłopiec.- Widzę go! Stoi na pokładzie! Poznał nas, wznosi wgórę kapelusz. Siekiera znieruchomiała w ręku Johna. Druga kula armatnia œwisnęła nad jego głowš i strzaskała najbliższš z trzech łodzi, a na pokładzie Duncana rozległ się okrzyk radosny. Przerażeni dzicy uciekali œpiesznie do brzegu. W kilka chwil potem dziesięciu rozbitków, nie wiedzšc jakim sposobem i nie rozumiejšc, co się dzieje, znalazło się w bezpieczeństwie na pokładzie Duncana. LXV. SKĽD SIĘ WZIĽŁ DUNCAN PRZY WSCHODNIM BRZEGU NOWEJ Zelandii Daremnie siliłoby się pióro na opisanie uczuć Glenarvana i jego towarzyszów w chwili, gdy wchodzili na pokład i gdy zabrzmiała im w uszach pieœń starej Szkocji. Kobziarz okrętowy wygrywał na kobzie narodowy hymn klanu Malcolma i œwięcił nim, œród okrzyków osady, powrót lorda na pokład. Glenarvan, John Mangles, Paganel, Robert, nawet major, płaczšc, œciskali się wzajemnie. Cieszyli się, jak pozbawieni zmysłów. Geograf, oszalały zupełnie, skakał i celował jak z karabinu nieodstępnš swš lunetš do ostatniej łodzi krajowców, dobijajšcej do brzegu. Jednak załoga statku, zauważywszy poszarpane odzienie i wynędzniałe twarze podróżnych, dowodzšce strasznych cierpień, powœcišgnęła swoje uniesienia. Nie byli to ci sami podróżni, odważni i promieniejšcy nadziejš, którzy przed trzema miesišcami ruszyli szukać œladów kapitana Granta, ale jakieœ widma. Przypadek sprowadził ich na okręt, któregonie spodziewali się zobaczyć nigdy, ale w jakimże smutnym stanie wycieńczenia i bezsilnoœci! Glenarvan, zamiast pomyœleć o wypoczynku,o zaspokojeniu gwałtownego głodu i pragnienia, wypytywał Toma, skšd się wzišł w tej stronie? Jak się stało, że Duncan nie dostał się w ręce Ben Joyce'a? Jakimże cudem opatrznoœć sprowadziła jacht na pomoc uciekajšcym? Dlaczego? Jakim sposobem? Czemu? Brzmiało mnóstwo jednoczesnych pytań, spadajšcych natarczywie na Toma. Stary marynarz nie wiedział, na co wprzód odpowiadać. Postanowił wkońcu słuchać tylko pytań Glenarvana i jemu tylko dawać wyjaœnienia. - Ależ ci złoczyńcy? - zapytał Glenarvan - coœ z nimi zrobił? - Złoczyńcy? - powtórzył Tom głosem człowieka nierozumiejšcego pytania. - Naturalnie, ci którzy napadli na jacht? - Co za jacht? - pytał Tom Austin. - Jacht Waszej Dostojnoœci? - Naturalnie że mój! I cóż się stało z tym Ben-Joycem, który wszedł na pokład? - Nie znam wcale Ben-Joyce'a i nigdy go niewidziałem - odpowiedział Austin. - Jakto nigdy? - zawołał Glenarvan, zdumiony odpowiedziami marynarza. - Powiedz mi zatem, Tomie, skšd się wzišł Duncan przy brzegach Nowej Zelandii? Jeżeli wszyscy œwieżo przybyli na statek nie mogli pojšć zdziwienia starego marynarza, to jakież było ich samych zdziwienie, gdy odpowiedział spokojnym głosem: - Z rozkazu Waszej Dostojnoœci. - Z mego rozkazu? - zapytał Glenarvan. - Nie inaczej, milordzie, zastosowałem się do instrukcyj, zawartych w liœcie pańskim z dnia 14-go stycznia. - W moim liœcie? W moim liœcie? - powtarzał Glenarvan. Dziewięciu podróżnych, otoczywszy Toma Austina, pożerało go wzrokiem. Więc list, pisany nad brzegiem Snowy, doszedł na pokład Duncana? - Wytłumacz mi to - nalegał Glenarvan - zdaje mi się, że œnię. Więc odebrałeœ list. - Tak jest, list od Waszej Dostojnoœci. - W Melbourne? - W Melbourne, w chwili, gdym kończył naprawę statku. - Jakiż to list? - Pisał go ktoœ inny, ale jest podpisany rękš Waszej Dostojnoœci. - Dobrze. Ten list przyniósł ci zbieg złoczyńca, nazwiskiem Ben-Joyce. - Bynajmniej, przyniósł mi go majtek nazwiskiem Ayrton, kwatermistrz statku Britannia. - Ayrton czy Ben-Joyce, to jeden i ten sam djabeł. Cóż było w tym liœcie? - Rozkaz natychmiastowego opuszczenia Melbourne i kršżenia u wschodnich wybrzeży. - Australii! - zawołał Glenarvan z takš pewnoœciš, że zmieszał starego marynarza.- Australii? - powtórzył Tom, otwierajšc szeroko oczy. - Ależ nie, Nowej Zelandii!... - Australii, Tomie, Australii - zawtórowali jednogłoœnie towarzysze Glenarvana. Twierdzenie, wypowiedziane z takš pewnoœciš, zakłopotało Toma. Przypuszczał, że być może omylił się istotnie, czytajšc list. Czy to jednak możliwe, by on, tak akuratny i baczny marynarz, do tego stopnia się pomylił? Zaczerwienił się więc i zmieszał. - Uspokój się, Tomie - mówiła lady Helena. -Bóg tak chciał widocznie. - O nie, niech Wasza Dostojnoœć wybaczy - mówił Tom - ale to niepodobna! Ja nie omyliłem się. Ayrton czytał list tak, jak i ja go czytałem, i on to właœnie chciał koniecznie, abym płynšł wzdłuż brzegów Australii! - Ayrton? - zawołał Glenarvan. - On! Utrzymywał, że to była pomyłka, że Wasza Dostojnoœć kazał mi stanšć w zatoceTwofold. - Czy masz list, Tomie? - zapytał major, zaintrygowany do najwyższego stopnia. - Mam, panie Mac Nabbs, i pójdę go poszukać. Pobiegł do swej kajuty na dziobie okrętu. Podczas jego nieobecnoœci spoglšdano na siebie w milczeniu; major tylko, wpatrzony w Paganela, odezwał się, zakładajšc ręce: - Przyznaj, Paganelu, że to trochę za wiele!- Co? - mruknšł geograf. Zgarbiony i w okularach na nosię wyglšdał jak olbrzymi znak zapytania. Austin powrócił z listem, pisanym przez Paganela, a podpisanym przez Glenarvana. - Czytaj, milordzie - mówił stary marynarz.Glenarvan czytał, co następuje: "Polecam Tomaszowi Austin, aby bezzwłocznie wypłynšł na morze i doprowadził Duncana, trzymajšc się i wodš aŸnie; 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż\PÖ cA]& ^A^:Ů cB€_)šcB`­7ś4Bzawsze 38-go stopnia szerokoœci, do wschodniego wybrzeża Nowej Zelandii". - Nowej Zelandii! - krzyknšł, podskakujšc, Paganel. I uchwyciwszy list z ršk Glenarvana, przetarł oczy, poprawił okularów i czytał od poczštku. - Nowej Zelandii! - rzekł głosem, dowodzšcym niezmiernego przygnębienia i upuszczajšc list. W tej chwili poczuł, że ktoœ oparł mu rękęna ramieniu, obrócił się zatem i stanšł okow oko z majorem. - Ot, dzielny Paganelul - mówił major z powagš - szczęœcie, żeœ nie wyprawił Duncana do Kochinchiny. Ten żart dobił biednego geografa; œmiech homeryczny ogarnšł całš załogę; Paganel jak szalony biegał tam i napowrót, trzymajšc się rękoma za głowę i wyrywajšc sobie włosy. Nie wiedział ani co robi, ani co zamierza. Zeszedł machinalnie po drabinie, prowadzšcej na dolny pomost, kręcił się tam bez celu i bez myœli, poczem wszedł znów na górny pokład od przodu okrętu. Nogi zaplštały musię w pęku lin i potknšł się, a upadajšc, schwycił rękoma za jakiœ sznur. Nagle rozległ się huk. Z przodu okrętu padł wystrzał armatni, a grad kartaczów posiekł spokojne fale. To biedny Paganel uchwycił za sznur od nabitej armaty i wywołał wybuch zapału piorunujšcego. Geograf przewrócił się na drabinkę i spadłprzez otwór, wiodšcy do izby majtków. Po zdziwieniu, wywołanem hukiem, nastšpiłokrzyk przerażenia; zdawało się, że nie obeszło się bez nieszczęœcia. Dziesięciu majtków pobiegło na dół i wyniosło Paganela skulonego. Nie mógł już mówić. Przeniesiono go do kajuty kapitana; wszyscy byli w rozpaczy. Major, zawsze gotów w ważnych okolicznoœciach nieœć pomoc lekarskš, chciał rozebrać Paganela, aby go opatrzeć. Lecz zaledwie dotknšł pozornie umierajšcego, ten wzdrygnšł się, jakby uderzony pršdem elektrycznym. - Nigdy, nigdy! - zawołał, osłaniajšc się poszarpanemi sukniami i zapinajšc guziki z dziwnym poœpiechem. - Ależ, Paganelu! - mówił major. - Powiadam, że nie! - Trzeba obejrzeć... - Nie pozwolę oglšdać. - Możeœ złamał... - mówił Mac Nabbs. - Naturalnie, że złamałem - odpowiedział Paganel, powstajšc - ale to, co złamałem, naprawi cieœla! - Cóż to takiego? - Jednš z podpór pomostu: złamałem jš, upadajšc! Ogólnym œmiechem powitano takš odpowiedŸ, gdyż dowodziła, że Paganel wyszedł zdrów i cały z awantury z armatš. - W każdym razie dziwnie jest wstydliwy nasz geograf - mruknšł major. Paganel, przyszedłszy do siebie po tych przygodach, musiał odpowiedzieć na pytanie, którego nie mógł uniknšć. - Teraz pomówmy szczerze, Paganelu - rzekł Glenarvan. - Przyznaję, że twoja omyłka wyszła nam na dobre, bo inaczej Duncan dostałby się w ręce zbrodniarzy, a my w ręce Maorysów! Ależ na miłoœć Boskš! Jakim dziwnym kierunkiem myœli, przez jaki niesłychany obłęd umysłu doszedłeœ do tego, żeby napisać Nowa Zelandia, zamiast Australia? - Et, do wszystkich!... - zawołał Paganel - to... Lecz w tejże samej chwili oczy jego spostrzegły Marię i Roberta i wstrzymał się nagle, potem zaœ rzekł: - Co chcesz, kochany Glenarvanie! Jestem warjat, głupiec postrzelony, istota niepoprawiona i umrę już w skórze najsławniejszego roztrzepańca. - Jeżeli cię z niej tylko nie obedrš - odezwał się major. - Mnie obedrzeć ze skóry! - krzyknšł rozgniewany geograf. - Czy to nie aluzja? - A jakażby to miała być aluzja, Paganelu? -pytał Mac Nabbs głosem spokojnym. Na tem skończyła się rozprawa. Powód obecnoœci tutaj Duncana odkryto, a podróżnitak cudownie uratowani myœleli już tylko o tem, żeby się dostać do swoich wygodnych kajut i zjeœć œniadanie. Wszyscy rozeszli się, ale Glenarvan i John Mangles pozostali - chcieli bowiem czegoœ więcej się dowiedzieć. - A teraz powiedz mi, stary - mówił Glenarvan do Austina - czy nie wydał ci się dziwnym ten rozkaz kršżenia przy brzegachNowej Zelandii? - Istotnie, bardzo mi się zdawał dziwnym -odpowiedział Austin. - Ponieważ jednak, choć mnie zdziwił, nie mam zwyczaju roztrzšsać dawanych mi rozkazów, byłem mu więc posłuszny. I nie mogłem postšpić inaczej, bo gdyby z tego wynikło co złego, byłbym winnym. Czybyœ inaczej postšpił, kapitanie? - Tak samo jak ty, Tomie - odpowiedział John Mangles. - A cóżeœ myœlał sobie? - pytał Glenarvan. - Myœlałem, że to w interesie Henryka Granta kazano mi tam jechać. Sšdziłem, że wskutek nowych kombinacyj popłyniecie państwo do Nowej Zelandii i że mam was czekać na wschodnim brzegu tej wyspy. Gdym odpływał z Melbourne, nikt nie wiedział o przeznaczeniu okrętu; załoga dowiedziała się dopiero wówczas, gdyœmy wyszli na pełne morze i gdy Australia znikła nam z oczu zupełnie. Co zresztš nabawiło mnie niemałego kłopotu! - Jakiego kłopotu? - badał Glenarvan. - Oto - odpowiedział Austin - gdy kwatermistrz Ayrton dowiedział się nazajutrz o kierunku Duncana i jego przeznaczeniu... - Ayrton! - zawołał Glenarvan - więc on jest tutaj? - Jest na rozkazy Waszej Dostojnoœci. - Ayrton tutaj! - powtarzał Glenarvan, patrzšc na Johna. - To zrzšdzenie Boże! - szepnšł młody kapitan. I w jednej chwili z szybkoœciš błyskawicy przesunęło się przed oczyma obu tych ludzipostępowanie Ayrtona; ta długo przygotowywana zdrada, zranienie Glenarvana, napad na Mulradyego, nędza wszystkich zatrzymanych wœród bagien Snowy - słowem, wszystkie sprawki tego nędznika. I oto teraz, dziwnym zbiegiem okolicznoœci, zbrodniarz dostał się w ich ręce! - Gdzież on jest? - spytał żywo Glenarvan. - W jednej z kajut od przodu okrętu, pod strażš - odpowiedział Tom Austin. - Dlaczego pod strażš? - Bo gdy dowiedział się, że statek płynie doNowej Zelandii, zaczšł się pienić ze złoœci,chcšc zmusić mnie do zmienienia kierunku drogi; odgrażał mi się i pobudzał załogę dobuntu. Zrozumiałem, że to niebezpieczny ptaszek, i musiałem się mieć na ostrożnoœci. - A jakże się sprawia od tego czasu? - Siedzi w swojej kajucie, nie starajšc się nawet wyjœć z niej. - To dobrze. Właœnie w tej chwili zawołano ich na œniadanie, a potrzebowali go bardzo, zajęli więc swoje miejsca u stołu, nie wspominajšc nic o Ayrtonie. Ale gdy po skończonem œniadaniu wszyscy pokrzepieni zebrali się na pokładzie, Glenarvan doniósł im, że kwatermistrz jest na okręcie i oznajmił zarazem, że każe go przywołać. - Zwolnij mnie od obecnoœci przy tem badaniu - prosiła lady Helena. - Wierz mi, kochany Edwardzie, że widok tego człowieka niezmiernš zrobi mi przykroœć. - To będzie konfrontacja - odpowiedział Glenarvan - i proszę cię, Heleno, pozostań. Niech Ben-Joyce spojrzy oko w oko wszystkim swym ofiarom. Lady Helena przychyliła się do żšdania mężai siadła z Marjš obok Glenarvana, przy którym zajęli też miejsca: major, Paganel, John Mangles, Robert, Wilson, Mulrady i Olbinet - wszyscy, których zbrodniarz zdradził tak niegodziwie. Cała załoga, nie rozumiejšc znaczenia sceny, majšcej się odbyć, stała w najgłębszem milczeniu. - Niech się tu stawi Ayrton - rzekł Glenarvan. LXVI. AYRTON CZY BEN -JOYCE? Ukazał się Ayrton i pewnym krokiem przeszedł pokład. Twarz jego nie zdradzała ani junactwa, ani też pokory. Wzrok miał pochmurny, zacisnšł zęby i pięœci. Stanšwszy przed Glenarvanem, skrzyżował ręce i spokojnie, w milczeniu, czekał na zapytanie. - Ayrtonie - odezwał się Glenarvan - i otóż my i ty znaleŸliœmy się na tym samym Duncanie, któregoœ chciał oddać w ręce złoczyńców Ben-Joyce'a! Na te słowa wargi kwatermistrza lekko drgnęły, rumieniec przebiegł po nieruchomej jego twarzy - rumieniec nie wyrzutu sumienia, ale wstydu z niepowodzenia. Na tym statku, gdzie chciał rozkazywać, pozostawał jako więzień i los jego miał się wnet rozstrzygnšć. A jednak nie odpowiedział ani słowa. Glenarvan czekał cierpliwie, ale napróżno, bo Ayrton postanowił milczeć. - Mówże, Ayrtonie, co masz do powiedzenia- nalegał Glenarvan. Ayrton wahał się przez chwilę, zmarszczyłczoło i nareszcie odezwał się tonem spokojnym. - Nie mam nic do powiedzenia, milordzie. Głupstwo zrobiłem, dawszy się złapać! Róbze mnš, co ci się spodoba. Wymówiwszy te słowa, kwatermistrz zwrócił oczy na rozcišgajšcy się blisko lšd i udawał głębokš obojętnoœć na to, co się dzieje obok niego. Zdawało się, że nic go nie obchodzi. Glenarvan postanowił być cierpliwym; zależało mu na tem, aby w sprawie Henryka Granta i Britannji, dowiedzieć się szczegółów z tajemniczego życia Ayrtona. Zaczšł więc badanie niezmiernie łagodnym głosem, nakazujšc spokój gwałtownie burzšcemu się sercu. - Sšdzę, że odpowiesz na niektóre pytania, jakie pragnę ci zadać - mówił Glenarvan - aprzedewszystkiem, jak cię mam nazywać: Ayrton czy Ben-Joyce, i czy byłeœ lub nie byłeœ kwatermistrzem na statku Britannji? Ayrton, głuchy na pytania, spokojnie przyglšdał się brzegom. Glenarvan, wršc cały, cišgnšł dalej badanie. - Czy powiesz mi, dlaczego opuœciłeœ Britannję i znajdowałeœ się w Australii. Taż sama cisza i obojętnoœć. - Zważ, Ayrtonie, że powinieneœ mówić we własnym interesie. Tylko szczeroœć zupełna może poprawić twš sprawę. Pytam po raz ostatni: czy odpowiesz na moje pytania? Ayrton obrócił głowę i spojrzał w oczy Glenarvanowi. - Nie mam nic do powiedzenia. To rzecz sšdu nie moja, żeby mi co dowiódł. - O dowody łatwo! - rzekł Glenarvan. - Łatwo, milordzie? - odezwał się szyderczo Ayrton. - Sšdzę, że się łudzisz. Zaręczam, że najlepszy z sędziów z Temple-Baru miałby kłopot ze mnš! Kto wyjaœni, jak znalazłem się w Australii, gdy niema tam kapitana Granta? Kto dowiedzie, że jestem ów tak zwany przez policję Ben-Joyse, gdy mnie nigdy nie mieli w ręku,a wszyscy moi towarzysze sš wolni? Kto odkryje na mojš niekorzyœć, oprócz pana, nie już zbrodnię, ale choćby jaki czyn naganny? Kto dowiedzie, żem chciał opanować okręt i oddać go w ręce zbrodniarzy? Nikt, rozważ, milordzie, nikt. Macie tylko podejrzenia, a tu trzeba pewników, by skazać człowieka; tych wam właœnie brakuje. Dopóki mi inaczej nie dowiedziecie, jestem Ayrtonem, kwatermistrzem statku Britannia. Mówišc to, zapalił się nieco, lecz prędko wrócił do zwykłej obojętnoœci; przekonanybył, że to, co powiedział, zakończy badania. Ale Glenarvan odezwał się temi słowy: - Ayrtonie; nie mam zamiaru wytaczać ci sprawy, to nie należy do mnie. Okreœlmy jasno nasze wzajemne stosunki. Ja nie chcęnic wiedzieć takiego, coby cię kompromitowało: to rzecz sšdu. Wiesz jednak, co pragnę wiedzieć, a ty jednem słowem możesz mnie naprowadzić na œlad utracony. I cóż? Powiesz? Ayrton poruszył głowš przeczšco. - Powiesz mi, gdzie jest kapitan Grant? - pytał Glenarvan. - Nie powiem, milordzie - odpowiedział Ayrton. - To wskażesz przynajmniej, gdzie rozbił się statek? - Także nie. - Ayrtonie - cišgnšł Glenarvan teraz głosemprawie błagalnym - jeżeli wiesz, gdzie jest Henryk Grant, to powiedz to przynajmniej jego biednym dzieciom, które czekajš na jedno słowo twoje? Ayrton zawahał się, œcišgnęły mu się muskuły twarzy i wymruczał cicho: - Nie mogę. I w tejże chwili, jakby wyrzucajšc sobie chwilę słaboœci, dodał gwałtownie. - Nie, nic nie powiem! Jeżeli pan chcesz, tomożesz mnie kazać powiesić. - Powiesić! - krzyknšł Glenarvan, uniesiony gniewem. Pohamowawszy jednak gniew, dodał głosem poważnym: - Ayrtonie, tutaj niema ani sędziów, ani oprawców; na pierwszym przystanku oddamy cię w ręce władzy angielskiej. - Właœnie tego tylko pragnę! - odpowiedziałbadany. I powrócił spokojnie do kajuty, służšcej mu za więzienie. U drzwi pozostawiono na straży dwu majtków, by zważali na najmniejsze poruszenie więŸnia. Wszyscy obecni tej scenie rozeszli się oburzeni i zrozpaczeni. Cóż mieli czynić, gdy wysilenia Glenarvana rozbiły się o upór Ayrtona? Chyba wrócić do zamiaru powziętego w Eden i udać się doEuropy, choćby przyszło rozpoczšć na nowo wyprawę, dokonywanš z takiem dotšdniepowodzeniem. Na teraz jednak œlad Britannji zdawał się niepowrotnie stracony,a dokument nie nadawał się do żadnego nowego tłumaczenia. Na trzydziestym siódmym równoleżniku nie było już innego kraju i nie pozostawało nic, jak wrócić. Glenarvan, porozumiawszy się z przyjaciółmi, zaczšł z Johnem rozważać kwestję powrotu. John przejrzał zapasy. Węgla było co najmniej na jakie dwa tygodnie, a zatem należało się zaopatrzyć w paliwo w najbliższym porcie. John proponował Glenarvanowi, by zarzucićkotwicę w zatoce Talcahuano, tej samej, w której już raz zaopatrywał się Duncan, nimsię puœcił w swš okrężnš podróż. Droga wypadała prosto, jak strzelił, wzdłuż trzydziestego siódmego stopnia. Poczem statek, zaopatrzony dostatecznie, udałby się ku południowi, opływajšc przylšdek Horn, i przez Atlantyk wróciłby do Szkocji...Zgodziwszy się na ten plan, wydano rozkaz maszyniœcie wzmocnienia pary i w pół godziny potem skierowano okręt ku zatoce Talcahuano. Stan oceanu usprawiedliwiał jego nazwę Spokojnego. O szóstej wieczorem znikały już wœród mgły ostatniewierzchołki gór Nowej Zelandii. Tak więc wracano ku domowi. Smutna to była podróż dla tych dzielnych ludzi, powracajšcych bez Henryka Granta. To też icała załoga, tak wesoła w chwili odjazdu, tak ufna w powodzenie na poczštku wyprawy, zgnębiona i zwštpiała, smutnie rozpoczynała powrotnš do Europy drogę. Ani jeden z tych dzielnych marynarzy nie wzruszył się na myœl powrotu do kraju; wszyscy byliby chętnie długo jeszcze walczyli z niebezpieczeństwami morza, aby tylko odnaleŸć kapitana Granta. To też po okrzykach, jakiemi witano powrótGlenarvana zapanowało zniechęcenie. Zamiast dawnej ożywionej wymiany zdań, zamiast pogadanek, uprzyjemniajšcych podróż, wszyscy trzymali się na osobnoœci wœród czterech œcian kajut i rzadko bardzoten lub ów ukazywał się na pokładzie Duncana. Paganel nawet, który zwykle do przesady uosabiał usposobienie załogi smutne lub wesołe i w potrzebie wymyœliłby nadzieję, teraz był milczšcy, ponury i zaledwie się pokazywał. Zwykła jego gadatliwoœć i żywoœć francuska zmieniła się w milczenie i przygnębienie, a nawet zdawał się być więcej osowiały, niż reszta jego towarzyszów. Bo jeżeli Glenarvan wspomniał o rozpoczęciu na nowo poszukiwań, to w odpowiedzi geografwstrzšsał głowš, jak człowiek niemajšcy najmniejszej nadziei i który już wie, co sšdzić o rozbitkach Britannji. Czuli wszyscy, że Paganel miał ich za straconychnieodwołalnie. Na pokładzie znajdował się jednak człowiek, który mógł coœ o tem powiedzieć, który jednak milczał cišgle. Byłnim Ayrton. Nie ulegało wštpliwoœci, że tennędznik, jeżeli nie znał obecnego miejsca pobytu kapitana, to przynajmniej wie o miejscu rozbicia się jego okrętu. Ale Grant, gdyby się znalazł, byłby niedogodnym dla Ayrtona œwiadkiem, to też kwatermistrz milczał. Upór jego przyprowadzał majtków do wœciekłoœci i koniecznie chcieli mu czemœ dokuczyć. Kilkakrotnie jeszcze Glenarvan ponawiał swe próby, ale tak wszelkie obietnice, jako też groŸby okazały się bezowocne. Upór Ayrtona był wogóle tak zacięty i tak niezrozumiały. że wkońcu major doszedł do wniosku, iż kwatermistrz rzeczywiœcie nic nie wie. Przypuszczenie to zresztš podzielał też geograf, zgadzało się bowiemz jego poglšdami osobistemi na sprawę kapitana Granta. Jeżeli Ayrton nic nie wie, to czemuż nie przyznaje się do tego? Przecież nicby mu tonie szkodziło, a milczenie jego utrudniało powzięcie nowego projektu. Spotkawszy Ayrtona w Australii, czyż mogli nie przypuszczać, że tam znajduje się także kapitan? Za jakš bšdŸ więc cenę należało skłonić kwatermistrza do wytłumaczenia się w tym względzie. Lady Helena, widzšc, że wszelkie usiłowania męża rozbijajš się o upór Ayrtona, zażšdała, aby pozwolono jej spróbować. Co nie uda się mężczyŸnie, może się udać kobiecie. Czyż się nie powtarza wiecznie ta sama bajeczka o huraganie, który nie mógł zerwać płaszczaz ramion podróżnego, gdy tymczasem jedenmały promyk słońca zrobił to w jednej chwili. To też Glenarvan znajšc bystroœć swojej młodej małżonki, pozostawił jej swobodę działania. Było to pištego marca; do pokojulady Heleny przyprowadzono Ayrtona. Maria miała być obecna temu spotkaniu, gdyż wpływ młodej panienki mógł się przydać, aHelena nie chciała zaniedbać niczego, coby do powodzenia pomogło. Przez godzinę całš były sam na sam z majšc się i wodš aŸnie; 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żaPp<BbŔŠ cC€ci/cCd˜#žcCeV2 \Ckwatermistrzem Britannji; ale co tam zaszło, pozostało tajemnicš. Co mówiły, jakich używały argumentów, by wydrzeć temu człowiekowi jego tajemnicę, słowem,wszystkie szczegóły badania pozostały nieznane nikomu. Gdy wreszcie rozeszły sięz Ayrtonem, widoczne było, że ogarnęło jezwštpienie. To też wracajšcego do kajuty Ayrtona majtkowie obsypali pogróżkami, na które tylko wzruszał ramionami, co wzmogło jeszcze wœciekłoœć załogi do tego stopnia, że do powstrzymania jej potrzeba było wdania się Johna i Glenarvana. Lady Helena nie dała jednak za wygranš. Postanowiła dokońca walczyć z tš bezlitoœnš duszš. Nazajutrz zatem poszła sama do kajuty Ayrtona, by uniknšć scen wywoływanych przez jego ukazanie się na pokładzie. Przezdwie godziny dobra ta i łagodna Szkotka pozostawała sam na sam z hersztem zbrodniarzy. Glenarvan, trawiony nerwowš niecierpliwoœciš, kršżył około kajuty, to postanawiajšc wytrzymać do ostatka, aby nie stracić ostatniej nadziei powodzenia, to znów gotów wyrwać żonę z tego przykregoposiedzenia. Gdy w końcu ukazało się lady Helena, na obliczu jej jaœniała ufnoœć. Czyżby zdobyłatajemnicę, poruszajšc w sercu nędznika ostatki litoœci? Mac Nabbs, który pierwszy wszystko spostrzegł, nie mógł się powstrzymać od bardzo naturalnego uczucia niewiary. A jednak natychmiast rozeszła się pogłoskapomiędzy załogš, że kwatermistrz uległ nareszcie naleganiu lady Heleny. Jakby uderzeniem iskry elektrycznej pobudzeni, wszyscy zebrali się na pokładzie prędzej, niż zdołałaby ich zwołać œwistawka Toma. Glenarvan poœpieszył naprzeciwko żony. - I cóż? - zapytał. - Nic - odpowiedziała lady Helena. - Ale ulegajšc moim proœbom, Ayrton chce się widzieć z tobš. - Więc ci się udało, kochana Heleno! - Tak mi się zdaje, Edwardzie. - Czy przyrzekłeœ mu co, coby wymagało mego potwierdzenia? - Jednš rzecz tylko, mianowicie, że użyjeszcałego swego wpływu, by złagodzić los, jaki czeka nieszczęœliwego Ayrtona. - Dobrze, kochana Heleno. Niech tu Ayrton przyjdzie. Lady Helena udała się do siebie w towarzystwie Marii, a kwatermistrza zaprowadzono do sali jadalnej, gdzie Glenarvan czekał na niego. LXVII. UKŁAD Gdy kwatermistrz stanšł przed lordem, straż natychmiast się oddaliła. - Wszak chciałeœ ze mnš mówić, Ayrtonie? - rzekł Glenarvan. - Tak, milordzie - odpowiedział kwatermistrz. - Czy tylko ze mnš samym? - Głównie z Wami, milordzie, ale sšdzę, że byłoby lepiej, gdy by panowie Mac Nabbs i Paganel mogli być obecni przy naszej rozmowie. - Dla kogóż to ma być lepiej? - Dla mnie. Ayrton mówił z zupełnym spokojem. Glenarvan kazał więc zawiadomić Mac Nabbsa i Paganela o jego żšdaniu, a sam przypatrywał mu się badawczo. Gdy przywołani nadeszli i usiedli przy stole, rzekł do Ayrtona. - Słuchamy cię. Ayrton po chwili namysłu w te odezwał się słowa: - Milordzie, zwyczaj każe, by przynajmniej dwaj œwiadkowie byli obecni przy zawieraniu kontraktu lub jakiegokolwiek układu między dwoma stronami. Oto powód,dla którego żšdałem obecnoœci panów Paganela i Mac Nabbsa. Bo, właœciwie mówišc, mam panu zaproponować pewien interes. Glenarvan, znajšc dziwactwa Ayrtona, nie zmienił wyrazu twarzy, chociaż interes pomiędzy nim a tym człowiekiem wydał mu się rzeczš doœć szczególnš. - Jakiż to interes? - spytał. - Zaraz go wyłożę - odpowiedział Ayrton. - Ty, milordzie, chcesz się dowiedzieć ode mnie szczegółów, które ci mogš być pożyteczne. Ja wzamian chciałbym uzyskać coœ dla mnie bardzo cennego. Jedno za drugie, nic darmo. Czy zgadzasz się, milordzie, na podobny układ? - A jakież sš te szczegóły, o których wspominasz? - zapytał żywo Paganel. - Nie - rzekł Glenarvan - powiedz nam raczej, Ayrtonie, jakich korzyœci żšdasz dlasiebie? Ayrton schyleniem głowy dał poznać, że pojmuje różnicę między pytaniami Paganela iGlenarvana. - Ty, milordzie - rzekł - masz zawsze jeszcze zamiar oddania mnie w ręce władz angielskich? - Tak jest, Ayrtonie, bo tego wymaga sprawiedliwoœć. - Zaprzeczyć temu nie mogę - rzekł spokojnie kwatermistrz. - A więc nie zgodzisz się na uwolnienie mnie? Glenarvan zawahał się w odpowiedzi na to stanowcze pytanie, od niej bowiem zależał teraz może los Henryka Granta! Jednakże poczucie obowišzku i sprawiedliwoœci przeważyło. - Nie, Ayrtonie - odrzekł - nie mogę cię uwolnić! - Ja też o to nie proszę - rzekł dumnie kwatermistrz. - A więc czego żšdasz? - Czegoœ poœredniego między szubienicš, która mnie czeka, i wolnoœciš, której nie mogę uzyskać. - A to jakim sposobem? - Pozostawcie mnie na jednej z wysp bezludnych oceanu Spokojnego, z przedmiotami niezbędnemi do utrzymania życia. Będę sobie sam radził, będę żałowałza moje winy, jeżeli mi na to czas pozwoli. Glenarvan, nieprzygotowany na podobnš propozycję, spojrzał na swych milczšcych towarzyszów i po chwili namysłu rzekł: - Ayrtonie, jeżeli zgodzę się na twoje żšdanie, czy w takim razie powiadomisz mnie o tem, co potrzebuję wiedzieć? - Nieinaczej, milordzie, to jest o tyle, o ile sam wiem o kapitanie Grancie i Britannji. - Wszystko, co wiesz? - Zupełnie wszystko. - Ale któż zaręczy, że tak będzie istotnie? - Domyœlam się, co cię niepokoi, milordzie; musisz uwierzyć słowom moim, słowom złoczyńcy! Tak, to prawda! Lecz cóż robić?Okolicznoœci tak się złożyły, a wam wolno je przyjšć lub odrzucić. - Zdaję się na ciebie, Ayrtonie - rzekł Glenarvan. - I słusznie, milordzie. Zresztš jeżeli cię oszukam, będziesz miał zawsze sposobnoœćzemszczenia się. - Ciekawym jak? - Zabierajšc mnie z wyspy, z której przecież nie będę mógł umknšć. Ayrton miał zawsze odpowiedŸ gotowš; samprzeciw sobie stawiał zarzuty i odpierał jezwycięsko. Widać było, że pragnšł, aby traktowano z ufnoœciš jego słowo. Z jego też strony było tu najzupełniejsze zaufanie, a znalazł jeszcze œrodek posunięcia dalej swojej bezinteresownoœci. - Panowie - odezwał się - chciałbym, abyœcie byli przekonani o tem, że postępujęz wami otwarcie; nie myœlę wcale was oszukiwać i dam wam nowy dowód mej szczeroœci w tej sprawie. Postępuję szczerze, bo sam liczę wiele na waszš prawoœć. - Mów więc, Ayrtonie - rzekł Glenarvan. - Tak, milordzie. Szczegóły, które mogę wam podać, odnoszš się do mnie, tyczš się mojej osobistoœci i nie na wiele wam się zdadzš do trafienia na œlad, którego szukacie. Na twarzach Glenarvana i majora widać było żywe niezadowolenie. Zdawało im się, że Ayrton posiadał ważnš tajemnicę, a tymczasem wyznaje, że to, co powie, na nic się im nie przyda. - Na twarzy Paganelanie było widać, co myœli. Wszelako to oddawanie się im Ayrtona bez żadnej rękojmi usposobiło przychylnie dla niego słuchaczów, szczególniej też, gdy dodał: - Uprzedziłem was, milordzie, że sprawa korzystniejsza będzie dla mnie, niż dla was!- W każdym razie - rzekł Glenarvan - przyjmuję twojš propozycję, Ayrtonie. Dajęci moje słowo, że zawieziemy cię na jednš z wysp oceanu Spokojnego. - Dziękuję ci, milordzie - odparł kwatermistrz. Czy obietnica lorda ucieszyła tego szczególnego człowieka, trudno było zgadnšć; bo na jego obojętnej twarzy nie odbiło się żadne wrażenie. Zdawało się, jakby cała ta sprawa tyczyła się kogo innego. - Więc jestem gotów odpowiadać na zapytania - rzekł Ayrton. - Nie będziemy ci zadawać pytań - rzekł Glenarvan - mów sam, co wiesz, zaczynajšcod tego, kim jesteœ. - Panowie - rzekł Ayrton - jestem rzeczywiœcie Tomaszem Ayrtonem, kwatermistrzem okrętu Britannia. Opuœciłem Glasgow na okręcie Henryka Granta d. 12-go marca 1861 roku. Przez czternaœcie miesięcy przebiegaliœmy razem wody oceanu Spokojnego, by znaleœć korzystnš miejscowoœć dla założenia szkockiej osady. Henryk Grant był człowiekiem zdolnym do wielkich przedsięwzięć, ale często żywe pomiędzy nami toczyły się spory. Jego charakter nie zgadzał się z moim. Ja nie umiałem mu ulegać, a Henryk Grant, gdy raz co postanowił, nie można było mu się opierać;człowiek to żelaznej woli dla siebie i dla innych. Mimo to odważyłem się na bunt, usiłowałem przecišgnšć na mojš stronę załogę i zawładnšć okrętem. Mniejsza o to,czy miałem słusznoœć, czy też nie; dosyć, że Grant nie mógł mnie dłużej znieœć i wysadził mnie na zachodnim brzegu Australii. - Australii? - rzekł major, przerywajšc opowiadanie Ayrtona. - A zatem opuœciłeœ okręt przed wypoczynkiem w Callao, skšd były ostatnie o nim wiadomoœci? - Nieinaczej - odpowiedział Ayrton - bo Britannia nie zatrzymywała się wcale w Callao, gdy ja znajdowałem się na jej pokładzie. I jeœli wspominałem wam o Callao w posiadłoœci Paddy O'Moore'a, to wiedziałem o niem z waszego własnego opowiadania. - Mów dalej, Ayrtonie - rzekł Glenarvan. - Zostałem więc sam jeden, opuszczony, nawybrzeżu prawie zupełnie pustem, lecz o dwadzieœcia mil tylko od zakładów poprawczych w Perth, stolicy Australii Zachodniej. Błškajšc się po wybrzeżach, spotkałem bandę zbiegłych zbrodniarzy. Przyłšczyłem się do niej. Zwolnij mnie, milordzie, od opowiadania mego życia w cišgu półtrzecia roku. Dosyć będzie, gdy powiem, że stałem się dowódcš zbiegów, pod imieniem Ben-Joyce'a. W miesišcu wrzeœniu 1864 roku przybyłem do osady irlandzkiej, gdzie pozostałem, pełnišc obowišzki służšcego i noszšc własne moje imię Ayrtona. Tam wyczekiwałem na sposobnoœć pochwycenia jakiego okrętu, bo to było głównym moim celem. W dwa miesišce póŸniej przybył Duncan. Od was to, milordzie, gdyœcie przybyli do naszej osady, dowiedziałem się o wypoczynku Britanji w Callao i ostatnich o tym okręcie wieœciach z miesišca czerwca 1862 r., więcw dwa miesišce po opuszczeniu go przeze mnie, równie jak o całej sprawie dokumentu, o rozbiciu się okrętu na jednymz punktów trzydziestego siódmego równoleżnika, nakoniec o ważnych powodach, które was skłoniły do szukania Henryka Granta na stałym lšdzie Australii. Nie wahałem się ani na chwilę; postanowiłem opanować Duncana, bo to pyszny statek, któryby się wymknšł najlepszym okrętom marynarki angielskiej. Ale ponieważ był bardzo uszkodzony, pozwoliłem wam zatem odesłać go do Melbourne, a sam przystałem do was jako przewodnik, majšcy was doprowadzić do fikcyjnie oznaczonego przeze mnie na wschodnim brzegu Australii miejsca rozbiciasię Britanji. Kierowałem więc waszš wyprawš przez prowincję Wiktorja, majšc jużto przed sobš, jużto poza sobš bandę złoczyńców. Moi ludzie popełnili, otwierajšc most w Camden, niepotrzebnš zbrodnię, ponieważ Duncan, już znajdujšc się przy brzegu, nie mógł mi się wymknšć, a będšc panem tego jachtu, byłem panem oceanu. Oto, czemu zaprowadziłem was nadbrzeg Snowy z zupełnem z waszej strony zaufaniem. Konie i woły padały jedne po drugich, bo je trułem roœlinš gastrolabium. Wprowadziłem wasz wóz w błota Snowy także umyœlnie... Ale wiesz już resztę, milordzie, i możesz być przekonany, że gdyby nie roztargnienie pana Paganela, dowodziłbym dzisiaj na pokładzie Duncana. Taka jest moja historja, milordzie. Żałuję, że moje opowiadanie nie naprowadzi cię na œlady Henryka Granta, i teraz widzisz, że zawierajšc ze mnš układ, zły zrobiłeœ interes. Ayrton zamilkł, skrzyżował, jak miał zwyczaj, ręce na piersi i czekał. Glenarvanijego przyjaciele milczeli także. Czuli, że tenszczególny złoczyńca wszystko im już powiedział. Zajęcie Duncana nie udało mu się z powodów zupełnie niezależnych od jego woli. Jego wspólnicy przybyli do brzegów zatoki Twofold, jak tego była dowodem kurtka, znaleziona przez Glenarvana. Stosujšc się do rozkazów swego herszta, czekali na jacht, ale nie mogšc go się doczekać, powrócili zapewne do swego zwykłego rzemiosła łupieżców i podpalaczów w osadach Nowej Walji Południowej. Major pierwszy rozpoczšł na nowo badania, by być zupełnie pewnym dat, tyczšcych się Britanji. - A więc było to 8-go kwietnia 1862 r., gdy cię wysadzono na wschodnim brzegu Australii? - Tak jest - odpowiedział Ayrton. - A czy wiesz, jakie były natenczas plany Henryka Granta? - Niezupełnie. - Powiedz nam jednak, co wiesz, Ayrtonie - rzekł Glenarvan. - Najmniejsza wskazówka może nas naprowadzić na œlad. - Powiem, co mogę powiedzieć, milordzie - odpowiedział kwatermistrz - kapitan Grant miał zamiar zwiedzić Nowš Zelandję. Ta częœć jego planu nie była jeszcze wykonanaza mojej bytnoœci na pokładzie. Jest więc prawdopodobne, że Britannia, opuœciwszy Callao, udała się do Nowej Zelandii; toby się zgadzało z datš 27-go czerwca 1862 r.,znajdujšcš się na dokumencie, donoszšcym o rozbiciu się statku. - Rzeczywiœcie - poœwiadczył Paganel. - Ale - dodał Glenarvan - żadne szczštki wyrazów, zachowanych na dokumencie, nie odnoszš się do Nowej Zelandii! - Na to ja już nic nie poradzę - odpowiedział Ayrton. - Ayrtonie - rzekł Glenarvan - dotrzymałeœ danego słowa, teraz ja dotrzymam swego. Zdecydujemy, na której z wysp oceanu Spokojnego masz być zostawiony. - To jest dla mnie zupełnie obojętne, milordzie - odpowiedział Ayrton. - Wracajże do kajuty - rzekł Glenarvan - i oczekuj naszego postanowienia. Kwatermistrz odszedł pod strażš dwu majtków. - Ten zbrodniarz byłby mógł być człowiekiem - zauważył major. - Rzeczywiœcie - dodał Glenarvan. - Jest to umysł dzielny i inteligentny! 1 czy to nie szkoda, że te swoje zdolnoœci wyzyskał w złym kierunku! - Lecz Henryk Grant? - Kto wie, czy nie na zawsze już jest stracony. Biedne dzieci! Któż może im powiedzieć, gdzie znajduje się ich ojciec? - Ja - odrzekł Paganel. - Tak, ja! Można było zauważyć, że Paganel, z naturyniecierpliwy i gadatliwy, prawie nic nie mówił podczas badania Ayrtona. Słuchał z zaciœniętemi zębami. Ale jego ostatnie słowo więcej znaczyło, niż wiele innych. Glenarvan aż podskoczył z radoœci. - Ty, Paganelu - zawołał - ty wiesz, gdzie jest kapitan Grant? - O ile można wiedzieć - odpowiedział geograf. - A skšd to wiesz? - Z tego nieœmiertelnego dokumentu. - O! - wykrzyknšł major tonem pełnym niedowierzania. - Najpierw słuchaj, majorze - powiedział Paganel - a potem będziesz wzruszał ramionami. Dotychczas nic nie mówiłem, ponieważ przypuszczałem, że bylibyœcie mi nie uwierzyli. Jeżeli zaœ dziœ to czynię, to dlatego, że Ayrton swojem opowiadaniem poparł moje przypuszczenia. - Więc Nowa ZeIandja... - spytał Glenarvan.- Słuchajcie i sšdŸcie - odpowiedział Paganel. - Nie tak całkiem bezmyœlnie, a raczej nie bez przejęcia się pewnš myœlš, popełniłem omyłkę, która nas ocaliła. W chwili, gdym pisał list, dyktowany mi przezGlenarvana, wyraz "Ze aland" stał mi cišglena myœli. Przypominasz sobie, byliœmy wówczas na wozie, Mac Nabbs opowiadał lady Helenie historję złoczyńców i dał mi numer Australian and Zealand Gazette, gdziesię znajdowała wiadomoœć o wypadku z mostem w Camden. W chwili, gdy pisałem, dziennik leżał na ziemi, zgięty w taki sposób, że tylko dwie sylaby tytułu, mianowicie aland były widzialne. Jakże mi się rozjaœniło w głowie! Aland był to właœnie wyraz dokumentu angielskiego, któryœmy przetłumaczyli przez: na lšdzie, aktóry jednak miał być zakończeniem nazwyZealand. - Tak myœlisz? - rzekł Glenarvan. - Tak, tak - odrzekł Paganel z głębokiem przekonaniem - przy tłumaczeniu nie dostrzegłem tego, a wiecie dlaczego? Bo moje poszukiwania opierały się, naturalnie,na dokumencie francuskim, dokładniejszym niż inne, którym brakowało tego ważnego wyrazu. - No, no! rzekł major - to trochę za wiele imaginacji, Paganelu, i zbyt łatwo zapominasz o ostatnich twoich wywodach. - Rób mi dalej zarzuty, majorze, gotów jestem ci odpowiadać. - A cóż się stanie z twoim wyrazem austr. - To, co było przedtem. Oznacza on strony południowe *). - No, dobrze. A ta zgłoska indi, która najpierw była pierwiastkiem wyrazu indiens, a potem wyrazu indigénes? - A więc po raz trzeci i ostatni będzie pierwszš w wyrazie indigence - odpowiedział Paganel. - A contin - zapytał Mac Nabbs - czy jeszcze znany continent? - Nie, bo Nowa Zelandia jest tylko wyspš. - Zatem cóż? - spytał Glenarvan. - Mój kochany lordzie - odpowiedział Paganel - wyłożę ci dokument podług mojego ostatniego tłumaczenia i dopiero wtenczas będziesz mógł słusznie sšdzić. Zrobię jednak dwa zastrzeżenia: 1° Zapomnij, o ile to jest możliwe, odš aŸnie; 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żfP' GCgw cD€h‡ş cDiA&8cDjy4ü MDpoprzedzajšcych tłumaczeń i uwolnij twój umysł od dawniejszych myœli; 2o niektóre ustępy będš ci się zdawały nacišgane i być może, że ja je Ÿle rozumiem, ale nie umiemgo lepiej wytłumaczyć. Zresztš dokument francuski przyjšłem za podstawę wykładu - a nie trzeba zapominać, że go pisał Anglik, któremu duch języka nie był dobrze znany. To powiedziawszy, zaczynam. I wymawiajšc wolno każdš zgłoskę, Paganel czytał następujšce zdania: "Le 27 juin 1864 le trois-m(ts Britannia de Glasgow a sombr( apr(s une longue agonie dans les mers australes sur les c(tes de la Nouvelle Z( lande. Deux matelols et le capitaine Grant ont pu y aborder. L(, continuellement en proie ( une cruelle indigence, ils ont jet( ce document par... de longitude et 37° 11' de latitude. Venez ( leursecours, ou ils sont perdus". (Dnia 27-go czerwca 1864 r. okręt trzymasztowy Britannia z Glasgowa zatonšłpo długiem kołataniu się po morzach południowych**), na brzegach Nowej Zelandii. Dwaj majtkowie i kapitan Grant zdołali się dostać na lšd. Tam, w cišgłym pozostajšc niedostatku, rzucili ten dokument pod... długoœci i 37o 11' szerokoœci. PrzybšdŸcie im na pomoc, albo zginš). Paganel zatrzymał się. Nowe to jego tłumaczenie mogło być równie prawdopodobne, jak poprzedzajšce; mogło być więc także mylne. Major i Glenarvan niemieli zamiaru rozstrzšsać tego. Ponieważ jednak nigdzie nie znaleziono œladów Britanji, ani na brzegach Patagonji, ani też na brzegach Australii, w miejscach, gdzie przecina je * ** trzydziesty siódmy równoleżnik, wszystko więc przemawiało za Nowš Zelandjš. Tš uwagš Paganel uderzył szczególniej swych przyjaciół. - Powiedz mi teraz, Paganelu, dlaczego od dwu niemal miesięcy trzymałeœ to tłumaczenie w tajemnicy? - spytał Glenarvan. - Bo nie chciałem wam robić próżnych nadziei. Zresztš jechaliœmy do Aucklandu, znajdujšcego się właœnie pod szerokoœciš geograficznš oznaczonš w dokumencie. - Ale potem, gdyœmy zboczyli z tej drogi, dlaczego także nic o niem nie wspomniałeœ?- Bo choćby nawet trafne było to tłumaczenie, nie pomoże nam do odnalezienia kapitana. - A to dlaczego? - Bo przypuszczajšc, że kapitan Grant był istotnie zapędzony na Nowš Zelandję, to ponieważ od dwu lat niema żadnej o nim wieœci, musiał zatem utonšć, albo stać się ofiarš Zelandczyków. - Więc cóż mamy robić? - spytał Glenarvan.- Choćbyœmy odnaleŸli œlady rozbicia się statku, ludzie sš niewštpliwie straceni. - Sza o tem, moi przyjaciele - rzekł Glenarvan - pozostawcie mi wybór chwili, wktórej zawiadomię dzieci kapitana Granta o tej smutnej nowinie. LXVIII. KRZYK W NOCY Osada dowiedziała się wkrótce, że zeznaniaAyrtona nie wyjaœniły tajemnicy losów kapitana Granta. Zniechęcenie było ogólne, bo liczono bardzo na kwatermistrza, okazało się tymczasem, że Ayrton nie wie nic, coby pozwalało trafić na œlad Britanji. Nie zmieniono więc kierunku jachtu; należało tylko wybrać wyspę, na której miał pozostać Ayrton. Paganel i John Mangles radzili się map okrętowych. Właœnie pod tym 37° szerokoœci oznaczona była samotna wysepka, znana pod imieniem Marii Teresy, skalisty punkt, rzucony œród pełnego oceanu, oddalony o 3500 mil od wybrzeży amerykańskich, a o 1500 od Nowej Zelandii.Ku północy ziemie najwięcej zbliżone tworzyły archipelag Pomotu, będšcy pod opiekš Francji; ku południowi zaœ było pusto zupełnie aż do wiecznych lodów bieguna południowego. Ani jeden okręt nie przybijał do tej samotnej wyspy, żadne echo œwiata nie dolatywało do jej wybrzeży; tylko ptaki odpoczywały tam w czasie długich swych wycieczek. Na wielu nawet kartach geograficznych skała ta, otoczona przez fale oceanu Spokojnego, niebyła oznaczona. Nigdzie samotnoœć nie mogła być zupełniejsza, jak na tej wyspie, zdala od dróg uczęszczanych przez ludzi. Wskazano położenie jej Ayrtonowi, a gdy zgodził się na życie tam samotne, skierowano statek ku Marii Teresie. W dwa dni potem o godzinie drugiej marynarz na straży zwiastował bliskoœć ziemi. Była to Maria Teresa, wyspa zaledwie wynurzona z wody, podłużnym kształtem swym podobna do olbrzymiego wieloryba. Trzydzieœci mil angielskich oddzielało jš jeszcze od statku, którego dziób pruł fale z szybkoœciš szesnastu węzłów. Kształty wyspy zarysowywały się zwolna na widnokręgu. Słońce, schylajšc się ku zachodowi, pełnem œwiatłem uwydatniało kapryœne jej kształty. Kilka niewielkich szczytów błyszczało jaœniej w różnych miejscach wyspy. O pištej po południu zdawało się Johnowi, że widzi dym, wznoszšcy się ku niebu. - Czy to wulkan? - pytał Paganel, który przez lunetę przyglšdał się nieznanej ziemi.- Nie wiem, co myœleć o tym dymie - odpowiedział kapitan. - Maria Teresa jest prawie nieznana; nie należałoby się jednak dziwić, gdyby była pochodzenia wulkanicznego. - Ależ - mówił Glenarvan - jeżeli powstała wskutek jednego wybuchu, to wolno przypuszczać, że drugi może jš zniszczyć. - Nie sšdzę - odpowiedział Paganel - a rękojmiš tego jest istnienie tej wyspy od kilku wieków. Co innego nowe wyspy, naprzykład Julja, która ukazawszy się na morzu Œródziemnem, znikła w parę miesięcy potem. - Jak myœlisz, Johnie - mówił Glenarvan - czy przybijemy tam przed wieczorem. - W żaden sposób. Nie mogę narażać Duncana na zarzucanie kotwicy po nocy przy nieznanym mi brzegu! Podpływać będziemy zwolna, a jutro, o wschodzie słońca, wyœlemy szalupę. O ósmej wieczorem wyspa, oddalona tylko opięć mil, widniała, jak cień podłużny i zaledwie widzialny. Duncan przybliżał się cišgle. O dziewištej dosyć mocne œwiatło, niby ogniska, zabłysło w ciemnoœci i trwało nieruchomo. - I ten ogień dowodziłby istnienia tam wulkanu - rzekł Paganel, przyglšdajšc się uważnie œwiatłu. - W tej odległoœci powinnibyœmy słyszeć trzask zwykły przy wybuchu - odpowiedział John - a wiatr wschodni nie przynosi najmniejszego nam odgłosu. - To prawda - potwierdził geograf - ten wulkan œwieci, ale się nie odzywa, możnabypowiedzieć, że wybucha z przerwami, jak œwiecš niektóre latarnie morskie. - Masz pan słusznoœć - odparł John Mangles - a jednak nie jesteœmy przy oœwietlonym brzegu. Ot - zawołał po chwili - i drugi ogień! 1 to na brzegu! Patrzcie, porusza się! Zmienia miejsce! John nie mylił się. Ukazał się istotnie nowy ogień, który zdawał się to gasnšć, to znówpłonšć jaœniej. - Wyspa zatem jest zamieszkała - odezwał się Glenarvan. - Zapewne przez dzikich - odpowiedział Paganel. - W takim razie nie możemy pozostawić na niej Ayrtona. - W żaden sposób - potwierdził major. - Byłby to zanadto zły podarunek nawet dla dzikich. - Poszukamy jakiej innej wyspy - rzekł na to Glenarvan, nie mogšc powstrzymać się od uœmiechu wobec uwagi Mac Nabbsa. Obiecałem Ayrtonowi wolnoœć i muszę dotrzymać obietnicy. - W każdym razie strzeżmy się - dodał Paganel. - Zelandczycy majš zwyczaj oszukiwać okręty ruchomemi ogniami, jak niegdyœ mieszkańcy Kornwalji; a mieszkańcy Marii Teresy mogš znać ten podstęp. - Jutro o wschodzie słońca - rzekł John - będziemy wiedzieIi, czego się trzymać. O jedenastej podróżni i John wrócili do kajut. Na dziobie okrętu przechadzała się po pokładzie straż, na rufie tylko sternik był przy rudlu. Maria i Robert wyszli w tej chwili na pokład. Oparci o poręcz spoglšdali smutno na błyszczšce fosforycznie morze i smugę œwiatła, cišgnšcš się za Duncanem. Maria myœlała o przyszłoœci Roberta, on o przyszłoœci siostry - a oboje zarazem o ojcu. Czy żyje ten ukochany ich ojciec, czy też trzeba się go już wyrzec? Ale jakże żyćbez niego? Co się stanie z nimi i coby już się stało dotychczas, gdyby nie lord Glenarvan i jego żona! Chłopczyna, dojrzały pod wpływem nieszczęœcia, odgadywał myœli siostry. Ujšłjš za rękę i rzekł: - Mary, nie trzeba nigdy rozpaczać; przypomnij sobie, jak nas uczył nasz ojciec: "Odwaga wszystko zastšpi na ziemi".Miejmy więc tę odwagę, która go wynosiła nad innych. Dawniej tyœ pracowała na mnie;teraz ja na ciebie będę pracował. - Kochany Robercie! - szepnęła młoda dziewczyna. - Muszę ci coœ powiedzieć - mówił Robert -ale nie będziesz się gniewała, Mary? - I za cóż miałabym się gniewać, dzieciaku? - I pozwolisz mi na to, czego pragnę? - O czem mówisz? - zapytała Maria z niepokojem. - Siostrzyczko, ja będę marynarzem... - I rozłšczasz się ze mnš, Robercie! - zawołała, œciskajšc rękę brata. - Tak, będę marynarzem jak nasz ojciec, jak kapitan John. Mary, droga Mary! KapitanJohn nie stracił nadziei, a ty nabierzesz, tak, jak ja, do niego zaufania. On zrobi ze mnie, przyrzekł mi to, dobrego i dzielnego marynarza, a tymczasem będziemy razem szukali naszego ojca. Powiedz, siostrzyczko, że się zgadzasz. Co ojciec zrobiłby dla nas, myœmy powinni, a raczej ja powinienem zrobić dla niego. Moje życie ma jedyny cel, do którego zdšżać będzie: szukać cišgle tego, który nie byłby nigdy opuœcił żadnego z nas. Kochana Marjo! Jakże dobry był ojciec dla nas! - A jak szlachetny i wspaniałomyœlny - dodała Maria. - Czy wiesz Robercie, że był chlubš naszego kraju i że, gdyby los nie byłpowstrzymał go w drodze, zaliczonoby go do wielkich ludzi. - Ja miałbym nie wiedzieć o tem! - zawołałRobert. Maria uœcisnęła chłopca, który poczuł łzy jej, spływajšce mu po czole. - Mary, kochana Mary - zawołał - niech nasi przyjaciele co chcš mówiš, ale ja cišgle mam nadzieję i mieć ja będę! Taki człowiek, jak nasz ojciec, nie umiera, nie dokonawszy tego, co mu było przeznaczone. Maria nie była w stanie odpowiedzieć, dławiło jš łkanie. Tysišce uczuć budziła w jej duszy myœl, że przedsięwzięte będš usiłowania, by odnaleŸć jej ojca, tak wzruszało jš poœwięcenie młodego kapitana. - Więc pan John nie zwštpił jeszcze? - pytała. - Nie zwštpił siostrzyczko; jest on dla nas bratem i nie opuœci nas nigdy. Wszak zgodzisz się, abym i ja stał się żeglarzem irazem z nim poszukiwał naszego ojca. - I owszem, pragnę tego - odpowiedziała Maria. - Ale w ta kim razie będziemy musielisię rozłšczyć! - Nie pozostaniesz sama, wiem dobrze; mówił mi nasz przyjaciel John, że lady Helena nie puœci cię od siebie. Ty, jako kobieta, możesz, a nawet powinnaœ przyjšćod niej tę łaskę. Odmówić byłoby niewdzięcznoœciš. Co innego ja. Ojciec mówił nieraz, że mężczyzna sam sobie swój los wywalczyć powinien. - Co się stanie z naszym kochanym domkiemw Dundee, z którym tyle łšczy się wspomnień? - Zatrzymamy go, siostruniu! Już o wszystkiem pomyœlał dobrze to urzšdził John, z pomocš lorda Glenarvana. Pozostaniesz u lorda, na zamku Malcolm, jak córka. Lord mówił o tem Johnowi, który mnie to powtórzył! Będziesz tam jak u siebie i będziesz mogła mówić o ojcu, nimci go przywieziemy. A co to za szczęœliwy dzień będzie! - zawołał Robert z rozpromienionemi zapałem oczyma. - Mój bracie, moje dziecko! - zawołała Maria - jakżeby ojciec był szczęœliwy, gdyby mógł cię słyszeć w tej chwili! Jesteœniezmiernie do niego podobny. Gdy doroœniesz, będziesz zupełnie taki jak on. - Oby Bóg cię wysłuchał - odparł Robert, pełen œwiętej dumy synowskiej. - A jakim sposobem odwdzięczymy się lordowi i lady Glenarvan? - zapytała Maria. - Nie będzie to trudne! - zawołał Robert z zapałem dziecięcym. - Wszak kochamy ich i czcimy, wszak składamy im tego dowody słowami i uœciskami, a przy pierwszej sposobnoœci dam się zabić za nich. - Przeciwnie, żyj dla nich! - zawołało dziewczę, pokrywajšc pocałunkami czoło brata. - Z pewnoœciš będš woleli to niemniejode mnie. I rozmarzone dzieci kapitana Granta spoglšdały na siebie w milczeniu, œród głębokich ciemnoœci nocnych. Pomimo jednak tego milczenia myœli ich zbiegały sięiporozumiewały. Spokojne morze kołysało się długiemi falami, a z pod œruby jachtu tryskał w ciemnoœci wir œwietlany. W owej chwili zdarzyło się coœ dziwnego i nadnaturalnego. Brat i siostra wskutek zwišzku magnetycznego, tajemniczo łšczšcego ich dusze, ulegli w jednej i tej samej chwili jednemu i temu samemu złudzeniu. Wydali się Marii i Robertowi, że z poœród fal, to jasnych, to ciemnych, dochodzi ich wołanie, którego dŸwięk głęboki i żałosny wzruszył ich do głębi serca: - Do mnie! do mnie! - Mary, czy słyszysz? Czy słyszałaœ? - pytał Robert. Przysunęli się nagle do poręczy i, przechyliwszy się, patrzyli w głębie nocy. Nic jednak nie zobaczyli, prócz rozcišgajšcej się przed nimi ciemnoœci. - Robercie - mówiła blada ze wzruszenia Maria - zdawało mi się... Tak, zdawało mi się, równie jak tobie. Musimy mieć goršczkę oboje, Robercie! Lecz w tej chwili doszło ich nowe wołanie,a złudzenie było tak silne, że naraz z obu piersi wyrwał się okrzyk: - Ojciec! Ojciec! Zanadto było już tego dIa Marii. Złamana wzruszeniem, upadła zemdlona na ręce Roberta. - Ratunku! - krzyknšł Robert. - Moja siostra! Mój ojciec! Ratunku! Sternik przybiegł podnieœć młodš dziewczynę, przybiegli także majtkowie z przodu okrętu i wyrwani ze snu: John Mangles, lady Helena i Glenarvan. - Siostra umiera, a nasz ojciec tam! - zawołał Robert, wskazujšc na fale. Nikt nie rozumiał, co to znaczy. - Tak, mój ojciec jest tam! Słyszałem głosjego. Mary też słyszała! - Ojciec! tam jest mój ojciec! Biedna dziewczyna podniosła się i, przechylajšc się przez poręcz, chciała rzucić się w morze. - Milordzie, lady Heleno - powtarzała, składajšc ręce - mój ojciec jest tam niezawodnie! Przysięgłabym, żem słyszała jego głos, wychodzšcy z poœród fali niby narzekanie lub pożegnanie ostatnie. Spazmy i konwulsje wstrzšsały biednš dziewczynš? Musiano przenieœć jš do kajuty, dokšd udała się też lady Helena. Robert powtarzał bezustannie: - Ojciec mój jest tam! Jest tam niezawodnie, milordzie! Obecni tej bolesnej scenie zrozumieli nareszcie, że dzieci kapitana Granta stały się igraszkš przywidzenia. Ale jakżeż wyprowadzić z błędu ich zmysły, wstrzšœnięte tak gwałtownie? Glenarvan chciał próbować. Wzišł za rękę Roberta. - Słyszałeœ więc, drogi chłopcze, głos ojca? - Niezawodnie - milordzie! Wołał z poœród fali: - Do mnie, do mnie! - I tyœ głos poznał? - Jakto, czym poznał, milordzie! Przysięgam na to. I siostra słyszała i poznała, tak jak ja! Czy możesz przypuszczać, abyœmy się omylili oboje? Milordzie, œpieszmy na pomoc memu ojcu! Szalupy! Szalupy! Glenarvan widzšc, że nie potrafi wyperswadować złudzenia biednemudziecku, spróbował jeszcze ostatniego œrodka i przywołał sternika. - Hawkins, wszak byłeœ przy rudlu w chwili, gdy upadła panna Maria? - Byłem, milordzie - odpowiedział Hawkins. - I nic nie widziałeœ, ani słyszałeœ? - Nic. - Więc widzisz Robercie! - Gdyby to był ojciec Hawkinsa - odpowiedział chłopiec z nieposkromionš energiš - Hawkins nie powiedziałby, że nic nie słyszał. To był mój ojciec, milordzie, mój ojciec! Głos Roberta zamienił się w łkanie. Nagle chłopak pobladł, zamilkł i także stracił przytomnoœć. Glenarvan kazał przenieœć go na swoje łóżko; chłopczyna, zwalczony wzruszeniem, zasnšł głęboko. - Biedne sieroty! - rzekł John Mangles - strasznie Pan Bóg je doœwiadcza. - To prawda - odpowiedział Glenarvan - nadmiar boleœci wywołał u obojga w jedneji tejże samej chwili to samo przywidzenie. - U obojga! - powtórzył Paganel. - To rzecz dziwna! Nauka nie umiałaby tego objaœnić. Więc i Paganel przechylił się nad morze i nadstawił ucha, dawszy poprzednio znak, aby milczano. Zapanowała cisza zupełna; Paganel huknšł silnym głosem - żadnej odpowiedzi. - Dziwna rzecz! - powtarzał geograf, wracajšc do kajuty - łšcznoœć sympatycznamyœli i cierpienia nie może jeszcze dostatecznie wytłumaczyć tego fenomenu. Nazajutrz, 8-go marca, o pištej z rana, gdy dopiero œwitało wszyscy podróżni, nie wyłšczajšc Marii i Roberta, gdyż nie było œrodka na zatrzymanie ich w łóżkach, zgromadzili się na pokładzie Duncana, wszyscy bowiem chcieli przyjrzeć się ziemi, zaledwie dostrzeganej wczoraj. Zbadano bacznie przez lunety wydatniejsze punkty wyspy. Jacht znajdował się w odległoœci mili angielskiej od brzegu i łatwomożna było widzieć z niego, co się dzieje na wyspie. Nagle rozległ się krzyk Roberta. Zaręczał, że widzi dwu ludzi biegajšcych i dajšcych znaki, gdy trzeci poruszał flagš. - To flaga angielska! - krzyknšł John, aŸnie; 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żkPů+DlIHcE€m‘ócEn„#cEoŒ2Ű ]Espojrzawszy przez lunetę. - Prawda! - potwierdził Paganel, obracajšc się żywo w stronę Roberta. - Milordzie - prosił Robert, drżšc ze wzruszenia - milordzie! Jeżeli nie chcesz, bym się rzucił wpław do wyspy, to każ spuœcić łódŸ na morze. Milordzie, błagam cię, niech pierwszy stanę na ziemi. Nikt nie œmiał się odezwać. Jakto! Więc na tej wyspie, przez którš przechodzi trzydziesty siódmy równoleżnik, znajdujš się istotnie trzej rozbitkowie, Anglicy! I każdy na pokładzie przypomniał sobie wczorajsze zdarzenie; ów głos, słyszany przez Marię i Roberta! Może zatem rzeczywiœcie dzieci głos słyszały, a myliły się tylko pod tym względem, że to głos ich ojca. To też wszyscy obawiali się, aby straszny zawód, który spotkać je może, nie był nad ich siły.Ale jakże je powstrzymać? Glenarvan nie miał na to odwagi. - Szalupa - krzyknšł na majtków. W cišgu minuty łódŸ była na morzu. Dzieci kapitana, Glenarvan, John Mangles i Paganelwskoczyli szybko do niej i szalupa, pchana siłš szeœciu majtków, wiosłujšcych goršczkowo, sunęła całym pędem. O dziesięć sšżni od brzegu z piersi Marii wydarł się krzyk rozdzierajšcy: - Ojciec! Nad brzegiem, pomiędzy dwoma innymi ludŸmi, stał mężczyzna wysokiego wzrostu,silnej budowy, o wyrazie twarzy œmiałym i łagodnym zarazem i o rysach tak Marii, jaki Roberta; taki właœnie, jakiego nieraz opisywały dzieci. Nie omyliły ich serca! Byłto ich ojciec, kapitan Grant! Kapitan, usłyszawszy krzyk Marii, wycišgnšł ręce i upadł na ziemię, jak piorunem rażony. LXIX. WYSPA TABOR Nie umiera się z radoœci, skoro i ojciec, i dzieci przyszli do siebie pierwej, nim dostali się na okręt. Któż opisze scenę powitania? Nie starczyłoby słów nato. Załoga płakała, widzšc te trzy istoty, tonšce w niemym uœcisku. Henryk Grant, stanšwszy na pokładzie, uklškł; pobożny Szkot chciał, stšpiwszy na statek, będšcy dla niego niejako ziemiš ojczystš, najpierw podziękować Bogu za oswobodzenie. Zwrócił się potem ku lady Helenie, lordowi Glenarvanowi i reszcie towarzystwa, dziękujšc im głosem złamanym ze wzruszenia. W kilku słowach, w czasie przeprawy z wyspy na jacht, dzieci powiadomiły go o całej historji Duncana. Jakżeż niezmierny dług zacišgnšł on względem tej szlachetnej kobiety i jej towarzyszów! Czyż wszyscy, poczšwszy odGlenarvana aż do ostatniego majtka, nie narażali się i nie cierpieli dla niego? KapitanGrant wynurzył uczucie wdzięcznoœci, przepełniajšce jego serce, z takš prostotš godnoœciš; jego męskie rysy jaœniały wzruszeniem tak czystem i łagodnem, że wszyscy czuli się dostatecznie wynagrodzeni za trudy przebyte. Nawet obojętny zwykle major nie był w stanie powstrzymać cisnšcych mu się do oczu łez.Poczciwy Paganel płakał, jak dziecko, nie myœlšc wcale ukrywać się z tem, że płacze. Henryk Grant przypatrywał się cišgle córce; wydawała mu się pięknš, przeœlicznš! Mówił jej to i powtarzał głoœno, bioršc na œwiadka lady Helenę, jakgdyby się chciał tym sposobem zabezpieczyć przeciw złudzeniom miłoœci ojcowskiej. To znów zwracał się do syna: - Jakże on urósł a toż to już mężczyzna całš gębš - wołał uszczęœliwiony, nie szczędzšc tysišca pocałunków, zachowanych dla drogich istot przez dwa lata oddalenia od nich. Robert przedstawiał mu kolejno swoich przyjaciół i umiał urozmaicać te rekomendacje, choć o każdym jedno i to samo miał do powiedzenia, mianowicie że każdy oddzielnie i wszyscy razem byli jak najlepsi dla obojga sierot. Gdy przyszła kolej na Johna, młody dowódca okrętu rumienił się, jak młoda panienka, i drżšcym głosem odpowiadał ojcu Marii. Lady Helena opowiadała kapitanowi takie szczegóły z podróży, że był dumny z córkiiz syna. Dowiedział się o rycerskich czynachmłodego bohatera i jakim sposobem chłopiec spłacił częœć długu ojcowskiego lordowi Glenarvanowi. John Mangles opowiadał mu znów o Marii w taki sposób, że Henryk Grant, uprzedzony już kilku słowami lady Heleny, włożywszy rękę córkiw dzielnš dłoń młodego kapitana, zwrócił się do lorda i lady Glenarvan ze słowami: - Pobłogosławcie ze mnš naszym dzieciom. Gdy już wszystko powiedziano i powtórzonopo tysišc razy, Glenarvan zawiadomił Granta o Ayrtonie; kapitan poœwiadczył zeznanie kwatermistrza, co do wysadzenia go na brzegu australijskim. - Rozumny to i œmiały człowiek, ale namiętnoœci popchnęły go do złego. Oby rozwaga i pokuta sprowadziły go na lepszš drogę! Kapitan Grant jednak chciał przyjšć nowychswych przyjaciół na wyspie Tabor, zanim jeszcze Ayrton będzie na niš przewieziony. Zaprosił ich, by odwiedzili jego drewniany domek i zasiedli przy stole Robinsona mórz południowych. Zaproszeni przystali na tę propozycję z całego serca. Robert i Maria goršco pragnęli zobaczyć miejsce, w którem ojciecopłakiwał ich przez dwa lata. Przygotowano szalupę i niezadługo ojciec, dzieci, lady i lord Glenarvan, major, John Mangles i Paganel wysiedli na wyspie. Parę godzin wystarczyło na obejrzenie posiadłoœci Henryka Granta. Był to tylko szczyt góry podmorskiej, którego powierzchnię okrywały odłamy skał bazaltowych i szczštki wulkaniczne. W geologicznej epoce ziemi góra ta zwolna wyłaniała się z głębi oceanu Spokojnego wskutek działania ogni wewnętrznych; od wieków jednak wulkan zamienił się w spokojnš górę, a po zapełnieniu się krateru, stał się wysepkš, otoczonš przez płaszczyznę wodnš. Zczasem utworzyła siętam ziemia urodzajna, zakorzeniła się roœlinnoœć, a zapewne przyjezdni poławiacze wielorybów pozostawili tam niektóre zwierzęta domowe, jak kozy i œwinie, mnożšce się dziko. W ten sposób wszystkie trzy królestwa przyrody miały przedstawicieli na tej wyspie, sterczšcej poœrodku oceanu. Rozbitkowie z Britanji, wyrzuceni na niš, zagospodarowali wyspę. Przez półtrzecia roku Grant i dwaj będšcy z nim majtkowie pracowali nad tem. Kilka morgów ziemi uprawili starannie i mieli poddostatkiem jarzyn wybornego gatunku. Goœcie przybyli do domku, ocienionego zieleniejšcemi drzewami gumowemi, pod którego oknami roztaczało się lœnišce jasnoœciš słonecznš morze. W cieniu tych pięknych drzew Grant nakrył do stołu i częstował swych nowych przyjaciół polędwicš z kozy, chlebem, wyrobionym z kłosów traw rosnšcych na wysepce, mlekiem, dzikš cykorjš i czystš wodš. Oto bankiet godny arkadyjskich pasterzy! Paganel był zachwycony; dawne jego zachcianki Robinsonowe napadły go znowu. - Temu łotrowi Ayrtonowi nie będzie tu najgorzej; to prawdziwy raj, ta wysepka! - Zapewne że raj dla trzech rozbitków - rzekł kapitan Grant - szkoda jednak, że Maria Teresa nie jest wyspš obszernš i urodzajnš, że zamiast strumyka nie ma rzeki, i portu zamiast zatoczki, w której żaden statek schronić się przed burzš nie może. - A nacóż to wszystko? - spytał Glenarvan. - Założyłbym kolonję, którš chciałem na chwałę Szkocji założyć na oceanie Spokojnym. - A więc, kapitanie, nie pozbyłeœ się myœli, która cię tak rozsławiła w naszej starej Szkocji! - Bynajmniej, milordzie. A ponieważ Pan Bógmnie ocalił za twem poœrednictwem, sšdzę,że mój zamiar doprowadzę do skutku. Trzeba przecież, żeby nasi bracia ze starejKaledonji, żeby wszyscy, którzy cierpiš, mogli uciec na tę nowš ziemię przed œcigajšcš ich na starej ziemi nędzš. Nasza kochana ojczyzna powinna mieć w tych stronach swš kolonję, wyłšcznie do niej należšcš, gdzieby panowała ta niepodległoœć, którš straciliœmy w Europie! - Jak to pięknie powiedziane! - rzekła lady Helena. - To pyszny projekt i godzien wielkiej duszy. Ale na takiej wysepce!... - O nie, pani. Na tej skale zaledwie kilku ludzi mogłoby się wyżywić; nam trzeba kolonji obszernej i bogatej we wszystkie skarby natury dziewiczej. - A więc kapitanie - zawołał Glenarvan - będziemy razem szukali takiej ziemi. Mamy przyszłoœć przed sobš. Jakby na zatwierdzenie tej umowy, dłonie Henryka Granta i Glenarvana splotły się w goršcym uœcisku. Zaraz też, jeszcze na tej wysepce, w tym biednym domku, wszyscy pragnęli posłyszeć, co się działo z rozbitkami z Britanji przez te półtrzecia roku. Henryk Grant nie dał się prosić. - Moja historja - rzekł - jest taka sama, jak każdego rozbitka, wyrzuconego na bezludnš wyspę; każdy z nich czuje, że nie majšc na kogo liczyć, chyba na Boga i siebiesamego, powinien życia swego bronić przednapaœciš żywiołów. Było to nocš z 26-go na27-my czerwca 1862 r. Britannia, kołatana burzš przez szeœć dni, rozbiła się na skałach blisko Marii Teresy. Morze było rozhukane i ratunek niemożliwy. to też całamoja nieszczęœliwa osada zginęła. Tylko ja,oraz dwaj majtkowie, Bob Learce i Joe Bell,dostaliœmy się na brzeg po długich usiłowaniach. Ziemia, która nas przyjęła, była wysepkš o dwu milach (angielskich) szerokoœci i pięciu milach długoœci; znaleŸliœmy na niej około trzydziestu drzew, kilka łšk i Ÿródło œwieżej wody, które, szczęœciem, nigdy nie wysycha. A choć sam byłem z dwoma tylko majtkami, nie poddałem się rozpaczy; zaufałem w Bogu i postanowiłem walczyć z trudnoœciami. Moi towarzysze i przyjaciele zarazem pomagali mi całemi siłami. Rozpoczęliœmy od tego samego, od czego rozpoczšł Robinson, opisany przez Daniela Foe, jakby dlatego, żeby nam być wzorem: zaczęliœmy zbierać szczštki okrętu. Dostałosię nam trochę narzędzi, prochu, broń i worek z ziarnem. Pierwsze dni ciężko nam przyszło przebyć, ale potem polowanie i rybołóstwo ułatwiły nam utrzymanie życia,mnóstwo bowiem było dzikich kóz na wyspie, a na jej brzegach dostatek zwierzšt morskich. Powoli uporzšdkowaliœmy nasze życie. Położenie wyspy znałem doskonale, bo miałem narzędzia, wyratowane z rozbitego okrętu. Wiedziałem więc, że wyspa, na którš nas 1os rzucił, nie leży na drodze okrętów i żechyba nieprzewidziane okolicznoœci sprowadzš który w nasze strony. Choć mi boleœnie było żyć zdala od drogich mi osób,poddałem się z rezygnacjš mej doli, a imiona dwojga moich dzieci wspominałem przy modłach codziennych. Pracowaliœmy wytrwale; zasialiœmy kilka morgów ziemi ziarnem, uratowanem z okrętu; kartofle, cykorja, szczaw zdrowszym uczyniły nasz pokarm codzienny; znalazły się też inne roœliny a kilkoro koŸlšt łatwo się dało przyswoić, mieliœmy więc i mleko, i masło. Ziarna traw, rosnšc w suchych rozpadlinach, dostarczały chleba doœć pożywnego - to też nie troszczyliœmy się o życie materjalne. Zbudowaliœmy sobie domekz materjału po rozbitym okręcie, osłoniliœmy go płótnem, dobrze wysmołowanem - a pod takiem trwałem pokryciem przebyliœmy szczęœliwie porę deszczów. Dopóki trwały, rozważaliœmy niejeden projekt, tonęliœmy w niejednem marzeniu, z których najpiękniejsze spełniłosię teraz. Chciałem z poczštku puœcić się œmiało na morze, na łodzi zbudowanej z resztek okrętu; cóż, kiedy najbliższa ziemia, archipelag Pomotu, odległa jest od nas o tysišc pięćset mil (angielskich). Na takš długš przeprawę nie mogliœmy zbudować łodzi dosyć trwałej. Trzeba się więc było wyrzec tej myœli i zdać się na opiekę Boskš. Ach, moje kochane dzieci! Żebyœcie wiedziały, ileœmy razy spoglšdali z wierzchołka tej skały na przestrzenie morskie, czy nie zobaczymy jakiego okrętu!Przez cały czas naszego życia pustelniczego dojrzeliœmy niewięcej niż trzystatki na widnokręgu, które jednak nikły nam z oczu bezpowrotnie. Tak upłynęło półtrzecia roku. jużeœmy stracili nadzieję, aleœmy nie rozpaczali. Nakoniec wczoraj wszedłem znów na najwyższe miejsce wysepki i zobaczyłem lekki dym na zachodzie. Powiększał się - i wkrótce dojrzałem okręt, który zdawał siępłynšć prosto ku wysepce. Ale ominie jš z pewnoœciš, pomyœlałem, bo tu niema gdzie okręt wypoczšć. Ach, co to był za dzień niepokoju! Ze też serce nie rozsadziło piersi! Moi towarzyszerozpalili ogień na jednym ze szczytów MariiTeresy. Noc nadeszła, a z jachtu nie dano znaku, że nasz sygnał dostrzeżono. A jednak stamtšd tylko przyjœć mogło nasze wybawienie; czyż i tym razem mieliœmy się zawieœć? Przestałem się wahać. Ciemnoœć rosła coraz bardziej, a okręt mógł nocš ominšć wyspę; rzuciłem się więc do morza i podšżałem ku niemu. Nadzieja potrajała moje siły i prułem fale z siłš niemal nadludzkš. Zbliżałem się do jachtu i już byłem o jakie 30 sšżni od niego, gdy zwrócił w innš stronę. Wówczas zaczšłem wołać rozpaczliwie. I dzieci moje nie myliły się, utrzymujšc, że mnie słyszały. Powróciłem na brzeg, wyczerpany wysiłkiem fizycznym i złamany moralnie. Towarzysze moi znaleŸli mnie ledwie żywego. Okropna była ta noc ostatnia, spędzona na wyspie! Jużeœmy się mieli za opuszczonych na zawsze, rankiem jednak spostrzegliœmy, że okręt posuwa się małš parš. Spuœciliœcie szalupę na morze... byliœmy ocaleni! Czy to nie miłosierdzie Boże? Dzieci moje biegły ku mnie, wycišgajšc ręce. Henryk Grant skończył opowiadanie, pieszczšc i całujšc swe dzieci. I dopiero wówczas dowiedział się, że ocalenie winienbył owemu dokumentowi zagadkowemu, który włożył w butelkę i rzucił na morze w tydzień po rozbiciu się Britanji. Ale o czemże to rozmyœlał Paganel podczas opowiadania kapitana? Oto zacny geograf poraz może już tysišczny zastanawiał się nadzagadkowym dokumentem. Teraz właœnie rozważał potrójny jego wykład, zawsze fałszywy. W jakiż sposób wskazana była tawysepka na owym dokumencie, uszkodzonym przez wodę morskš? Wkońcu Paganel nie mógł dłużej wytrzymaći, chwytajšc kapitana za rękę, zawołał: - Kapitanie, powiedzże mi nareszcie, coœ napisał w tej twojej depeszy dla nas tak niezrozumiałej? To zapytanie geografa obudziło ciekawoœć ogólnš, bo spodziewano się nakoniec rozwišzania zagadki, nad którš męczono sięprzez dziewięć miesięcy. - Czy pamiętasz kapitanie dokładnie wyrazy, które napisałeœ? - pytał Paganel. - Najdokładniej - odpowiedział Henryk Grant - bo nie było dnia, żebym sobie nie powtarzał tego, z czem może jedyna nadzieja naszego ocalenia była zwišzana. - I jakież to były wyrazy, kapitanie? - pytał zkolei Glenarvan - powiedz je nam, bonasza miłoœć własna dotknięta jest do żywego. - Z całego serca was zadowolę. Ale wiecie, że dla zapewnienia sobie tem lepszej szansy, włożyłem do butelki trzy dokumenty, każdy w innym języku. Któryż mam wam powtórzyć? - Czy nie sš jednoznaczne? - pytał Paganel. - I owszem z maleńkš różnicš. - To prosimy o tekst francuski - rzekł Glenarvan - woda morska najmniej go zniszczyła i on to głównie był podstawš naszych dociekań. - Więc powtórzę go, milordzie, słowo w słowo: "Le 27 juin 1862, le trois-m(ts Britannia, deGlasgow, s'est perdu ( quinze cents lieues de la Patagonie, dans l'hemisph(re austral. Port(s ( terre, deux matelots et le capitaineGrant, ont atteint l'ileTabor. - Aha!! - wtršcił Paganel. "L( (mówił dalej Grant), continuellement en proie ( une cruelle indigence, ils ont jeté cedocument par 153° de longitude et 37o 11' de latitude. Venez ( leur secours, ou ils sont perdus." Gdy kapitan, czytajšc słowa dokumentu, wyspę swojš nazwał Tabor, Paganel zerwał się z miejsca - a gdy dokończył, zawołał: - Jakto Tabor? Przecież ta wysepka nazywa się Maria Teresa! - Istotnie, panie Paganel, tak oznaczona jest na mapach angielskich i niemieckich, ale na francuskich widnieje, jako wyspa Tabor. W tej chwili gwałtowne uderzenie pięœciš wkark zgięło Paganela we dwoje. To major zapomniał się do tego stopnia. - Oto mi geograf! - zawołał przytem z najwyższš pogardš. Ale Paganel ani odczuł uderzenia, bo czemże ono było w porównaniu z ciosem geograficznym, jaki go dotknšł? Paganel, jak objaœniał Granta, i jak to wiedzieliœmy poprzednio, był coraz bliższy prawdziwego znaczenia wyrazów dokumentu. Z kolei to Patagonia, to Australia, to Nowa Zelandia zdawały mu siębyć wskazane niemylnie; inne wyrazy, ponadgryzane przez wodę morskš, wykładał coraz lepiej - tylko ten jeden wyraz "abor" pomięszał mu szyki. Ani mu na myœl nie przyszło, że to ma być "Tabor". I rzeczywiœcie trudno było wpaœćna ten wyraz, skoro mapy angielskie, któremiał pod rękš, nazywały owš wyspę Maria Teresa. - A jednak nie powinienem był zapomnieć o tej podwójnej nazwie - wołał geograf, chwytajšc się za głowę. - To błšd nie do darowania, zapomnienie niegodne sekretarza Towarzystwa Geograficznego! zyknšł John, aŸnie; 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żp@ cEqV <cF€r’ěCFs~$z2G€˙˙Jestem zhańbiony! - Ależ panie Paganel - rzekła na to lady Helena - miarkuj swš boleœć! - Nie pani, nie! Jestem osioł! - Ale osioł uczony - zauważył major, chcšcpocieszyć strapionego. Skończył się bankiet improwizowany. Henryk Grant uporzšdkował swój domek, pozostawiajšc w nim wszystkie ruchomoœci,żeby winowajca, którego miano tu wysadzić, odziedziczył mienie po uczciwym człowieku. Powrócono na okręt. Glenarvan chciał odjechać jeszcze tego samego dnia, kazał więc zaraz przewieŸć na lšd kwatermistrza. Przyprowadzony na pokład,Ayrton spotkał się oko w oko z Henrykiem Grantem. - To ja jestem - rzekł kapitan. - Widzę - odparł Ayrton, nie okazujšc najmniejszego zadziwienia - i cieszę się, żeœ zdrów, kapitanie. - Zdaje mi się, Ayrtonie, żem Ÿle zrobił, wysadzajšc cię nie gdyœ na ziemię zamieszkałš. - Tak się zdaje, kapitanie. - Więc teraz zajmiesz moje miejsce na tej bezludnej wysepce. Oby cię niebo natchnęło lepszemi uczuciami. - Amen! - odpowiedział Ayrton spokojnym głosem. Glenarvan przemówił także do kwatermistrza. - Więc trwasz, Ayrtonie, cišgle w chęci pozostania na tej wysepce? - Tak, milordzie. - Więc posłuchaj moich słów ostatnich. Będziesz tu daleko od każdej innej ziemi, żadnych nie będziesz miał stosunków z ludŸmi. Cuda rzadko się zdarzajš, zatem nieumkniesz z tej wyspy, na którš cię Duncan przywiózł. Będziesz tam tylko z Bogiem, który czyta w sercach ludzkich, i będzie cięwidział; ale nie będziesz zapomniany, nie zginiesz w miejscu nieznanem, jak to było z kapitanem Grantem. Jakkolwiek nie jesteœ godny, aby ludzie pamiętali o tobie, nie zapomnš cię oni. Ja wiem, że będziesz tutaji gdzie cię szukać. Nie zapomnę o tem, Ayrtonie. - Niech Pan Bóg szczęœci Waszej Dostojnoœci! - odpowiedział Ayrton z prostotš. Taka była ostatnia rozmowa Glenarvana z Ayrtonem. ŁódŸ czekała, kwatermistrz zszedł do niej. John Mangles kazał był już poprzednio przenieœć na wysepkę kilka skrzyń z konserwami, odzieniem, narzędziami, broniši zapasem prochu oraz ołowiu. Mógł więc Ayrton w pracy się odrodzić. Nic mu nie miało brakować, nawet ksišżek, a była między niemi Biblja, którš tak szanujš Anglicy. Gdy nadeszła chwila rozłški, podróżni i cała załoga zebrali się na pokładzie. Niejedno œciskało się serce. Maria Grant i lady Helena nie mogły powœcišgnšć wzruszenia. - Czy tak być musi koniecznie? - rzekła lady do męża. - Czyż ten nieszczęœliwy ma tu zostać opuszczony? - Tak być musi, Heleno - odpowiedział Glenarvan. - Będzie to pokuta! ŁódŸ odpłynęła pod zarzšdem Johna. Ayrton, wyprostowany, cišgle zimny, zdjšł kapelusz i poważnie kłaniał się pozostałymna jachcie. Glenarvan obnażył głowę, to samo uczynili wszyscy inni, jak to jest zwyczajem czynić wobec umierajšcego człowieka. ŁódŸ oddaliła się œród milczenia powszechnego. Gdy przybiła do brzegu, Ayrton wyskoczył na lšd, a czółno odbiło od brzegu. Była czwarta po południu. Z pokładu widać było kwatermistrza ze skrzyżowanemi na piersiach rękoma, stojšcego nieruchomo na skale i patrzšcego na okręt. - Czy mamy ruszyć? - spytał John Mangles Glenarvana. - Tak - odparł krótko lord, by nie okazać wzruszenia. - Puszczaj parę! - krzyknšł John na maszynistę. Para gwizdnęła, poruszyła się œruba i o óœmej wieczorem ostatnie szczyty wysepki Tabor rozpłynęły się w cieniach nocy. LXX. OSTATNIE ROZTARGNIENIE PAGANELA W jedenaœcie dni po opuszczeniu wysepki Tabor, dn. 18-go marca, Duncan był już przy brzegach Ameryki, a nazajutrz stanšł w zatoce Telcahuano. Był w niej poprzednio, przed pięciu miesišcami, a od tego czasu, pilnujšc się skrupulatnie 37-go równoleżnika, opłynšł œwiat wokoło. Uczestnicy tej wyprawy, bezprzykładnej w rocznikach Traveller's klubu, zwiedzili Chili,pampy, rzeczpospolitę Argentyńskš, Atlantyk, wyspy Tristan d'Acunha, ocean Indyjski, wyspy Amsterdamskie, Australię, Nowš Zelandję, wysepkę Tabor i ocean Spokojny. I żaden nie ubył z tych dzielnych Szkotów, którzy puœcili się w drogę ze swym lairdem, wszyscy wracali do starej Szkocji.Wyprawę ich możnaby nazwać wyprawš "bez łez", jak nazywajš jednš z bitew starożytnoœci. Zaopatrzony w nowe zapasy, Duncan popłynšł wzdłuż brzegów Patagonji, okršżył przylšdek Horn i puœcił się wpoprzek oceanu Atlantyckiego. Podróż odbyła się bez najmniejszej przygody. Jacht unosił cały ładunek szczęœcia; już teraz nawet uczucia Johna dla Marii były wszystkim wiadome. Ale pozostawała jeszcze jedna rzecz dotšd niedocieczona, intrygujšca niepomału majora. Dlaczego Paganel zapinał tak hermetycznie ubranie, czemu się tak osłaniał chustkš po uszy? Majora korciła niezmiernie ta manja geografa. Ale ani pytania, ani aluzje, ani podejrzenia majora nic nie pomogły. Paganel nie rozpišł się ani razu, ani wówczas nawet, gdy wszystko topniało na okręcie podczas pięćdziesięciu stopni goršca przy przejœciu równika. - Ten Paganel tak jest roztargniony, że mu się zdaje, iż. jest obecnie na Szpicbergu - mówił major, widzšc geografa otulonego wszal, jakgdyby merkurjusz zamarzł w termometrze. Na koniec, dnia 9-go maja, w pięćdziesišt trzy dni po opuszczeniu Talcahuano, John dojrzał œwiatła na przylšdku Clear. Duncan wcisnšł się w kanał Œ-go Grzegorza, przebiegł morze Irlandzkie i wpłynšł d. 10-go maja do zatoki Clyde. 0 jedenastej godzinie stanšł w Dumbarton, a o drugiej po południu podróżni wstępowali do zamku Malcolm, wœród radosnych okrzyków tamtejszych mieszkańców. Zapisane widać było w księdze przeznaczeń, że Henryk Grant i jego dwaj towarzysze będš ocaleni; że John zaœlubi Marię w starożytnej katedrze Saint-Mungo, w której przed dziewięciu miesišcami wielebny Paxton wznosił modły za powodzenie wyprawy i ocalenie ojca, a teraz błogosławił jego córce i dzielnemu Johnowi, który z takš gorliwoœciš poszukiwał kapitana Granta. Było zapisane w owej księdze przeznaczeń, że Robert Grant stanie się marynarzem, jak jego ojciec i szwagier, i że razem z nimi przedsięweŸmie ziszczenie wielkich zamiarów ojca, pod opiekš lorda Glenarvana. Czy i to zapisane było, że Paganel nie umrze w kawalerskim stanie? - Prawdopodobnie. Czyny bohaterskie szanownego geografa rozsławiły jego imię, a jego roztargnienia były przedmiotem rozmów wyższego towarzystwa szkockiego. Wydzierano go sobie i niepodobna mu było uwolnić się od grzecznoœci, któremi go obsypywano. Wówczas to bardzo miła trzydziestoletnia panna, kuzynka Mac Nabbsa, trochę wprawdzie ekscentryczna, ale dobra i wcale ładna jeszcze, zachwyciła się oryginalnoœciš geografa i ofiarowała mu swš rękę. Miała też swój miljonik, ale o tem nikt nie myœlał. Paganelowi nie była obojętna miss Arabella,ale nie mógł się zdecydować i trzeba było, żeby major się wdał między te dwa serca, jakby dla siebie stworzone. Paganelowi zaœ oœwiadczył, że to małżeństwo powinnoby być ostatniem jego roztargnieniem. Te wyrazy wzmogły jeszcze kłopot Paganela, który, jak prawdziwie osobliwy człowiek, nie mógł się zdecydować na ostatnie fatalne słowo. - Czy ci się miss Arabella nie podoba? - nalegał major. - Och, majorze, œliczna jest - wołał Paganel - zbyt piękna nawet i jeœli mam prawdę powiedzieć, to wolałbym, żeby mniej była piękna, żeby miała choć jednš wadę. - BšdŸ spokojny - odpowiadał major - znajdziesz w niej wadę niejednš, bo ma swoje wady nawet najdoskonalsza kobieta. A więc cóż, czyœ się zdecydował? - Nie œmiem się decydować - wzdychał Paganel. - Ależ mój przyjacielu, czemuż się wahasz?- Niegodny jestem panny Arabelli - odpowiadał stale geograf. - Masz tobie! - wołał major. - Mówię ci istotnš prawdę, majorze. - Ale cóż to szkodzi? - Czy i ty mniemasz tak samo? - Przeciwnie! Jesteœ tem osobliwszš jednostkš; to cię podnosi, to cię czyni właœnie człowiekiem, o jakim marzyła miss Arabella. Major mówił z niezachwianš powagš, a Paganel niepokoił się niezmiernie. Przyszło do krótkiej rozmowy między majorem i miss Arabellš. W dwa tygodnie potem obchodzono wystawnie zaœlubiny w kaplicy zamku Malcolm. Paganel, jakkolwiek zapięty pod szyję, przepysznie wyglšdał, a miss Arabella była olœniewajšca. Tajemnica Paganela byłaby zatonęła w otchłani rzeczy niedocieczonych, gdyby major nie szepnšł słówka Glenarvanowi, który nic nie taił przed swš żonš, a ta znów zwierzyła się pani Mangles. I tak jakoœ tajemnica dotarła do uszu żony Olbinetta i wyszła najaw. Maorysowie utatuowali Paganela podczas trzydniowego pobytu jego między nimi, ale to od stóp do głów; zrobili mu na piersiach,jako herb, wizerunek ptaka kiwisa z rozpuszczonemi skrzydłami i kšsajšcego serce. Œród wszystkich przygód, jakie spotkały Paganela, tej jednej tylko nie mógł darowaćNowej Zelandii. To było także powodem, że mimo namów i zaproszeń nie chciał powrócić do Francji. Lękał się wystawić naœmiesznoœć całe Towarzystwo Geograficzne, a siebie na szyderstwo karykaturzystów i małych pisemek, które przyczepiłyby się niewštpliwie do utatuowanego sekretarza. Powrót kapitana Granta do Szkocji uważany był za wypadek obchodzšcy cały naród; kapitan Grant stał się najpopularniejszym człowiekiem w Starej Kaledonji, a syn jego,Robert, wykształciwszy się na żeglarza, postanowił, popierany przez lorda Glenarvana, założyć kolonję szkockš na oceanie Spokojnym. Przypisy [1] Balance-fish (Squalus Zygaena, Lin.) nazwany jest przez marynarzy angielskich od tego, że głowa jego ma kształt wagi albo raczej kształt podwójnego młota. Do tejże właœnie przyczyny we Francji nazywajš go Młotem (requin-marteau), a wNiemczech podobnie Hammerfisch. Z polskich naturalistów, Kluk nazwę Squalus tłumaczył przez Ludojad, a Waga przez Żarłacz. [2] Wyrazy sink, aland, that, and, lost, znaczš; zatonšć, na lšd, ten, i, zagubiony. Skipper nazywa się w Anglii kapitan marynarki handlowej. Monition znaczy ostrzeżenie, zawiadomienie; assistance: pomoc lub ratunek. [3] W czwartej swej podróży Krzysztof Kolumb miał cztery okręty, z których największy brał 70, a najmniejszy 50 tylko ton ładunku. [4] 17 mil, czyli 17 węzłów; a ponieważ mila morska ma 1852 metry, szybkoœć więcjego przekraczła 32 kilom. na godzinę [5] Pipa = 50 hektolitrom, czyli 1250 garncom. [6] Nie wszyscy. Balbos odkrył ocean Spokojny, nie płynšc wzdłuż wybrzeży południowej Ameryki. Ojeda, Bestidas, Wespucjusz docierali tylko do ujœcia Orinoko(P.T.). [7] Verne popełnił tu niedokładnoœć. Tow. Indyj Wschodnich posiadało monopol handlu z Indjami drogš wschodniš. Droga zaœ zachodnia przez cieœninę Magellańskš była w rękach Hiszpanów. Wobec tego współzawodnicy Towarzystwa szukali drogiinnej (P.T.). [8] Sławny bokser londyński. ------Konwersja: rpg6@go2.pl resztek okrętu; cóż, kiedy najbliższa ziemia, archipelag Pomotu, odległa jest od nas o tysišc pięćset mil (angielskich). Na takš długš przeprawę nie mogliœmy zbudować łodzi dosyć trwałej. Trzeba się więc było wyrzec tej myœli i zdać się na opiekę Boskš. Ach, moje kochane dzieci! Żebyœcie wiedziały, ileœmy razy spoglšdali z wierzchołka tej skały na przestrzenie morskie, czy nie zobaczymy jakiego okrętu!Przez cały czas naszego życia pustelniczego dojrzeliœmy niewięcej niż trzystatki na widnokręgu, które jednak nikły nam z oczu bezpowrotnie. Tak upłynęło półtrzecia roku. jużeœmy stracili nadzieję, aleœmy nie rozpaczali. Nakoniec wczoraj wszedłem znów na najwyższe miejsce wysepki i zobaczyłem lekki dym na zachodzie. Powiększał się - i wkrótce dojrzałem okręt, który zdawał siępłynšć prosto ku wysepce. Ale ominie jš z pewnoœciš, pomyœlałem, bo tu niema gdzie okręt wypoczšć. Ach, co to był za dzień niepokoju! Ze też serce nie rozsadziło piersi! Moi towarzyszerozpalili ogień na jednym ze szczytów MariiTeresy. Noc nadeszła, a z jachtu nie dano znaku, że nasz sygnał dostrzeżono. A jednak stamtšd tylko przyjœć mogło nasze wybawienie; czyż i tym razem mieliœmy się zawieœć? Przestałem się wahać. Ciemnoœć rosła coraz bardziej, a okręt mógł nocš ominšć wyspę; rzuciłem się więc do morza i podšżałem ku niemu. Nadzieja potrajała moje siły i prułem fale z siłš niemal nadludzkš. Zbliżałem się do jachtu i już byłem o jakie 30 sšżni od niego, gdy zwrócił w innš stronę. Wówczas zaczšłem wołać rozpaczliwie. I dzieci moje nie myliły się, utrzymujšc, że mnie słyszały. Powróciłem na brzeg, wyczerpany wysiłkiem fizycznym i złamany moralnie. Towarzysze moi znaleŸli mnie ledwie żywego. Okropna była ta noc ostatnia, spędzona na wyspie! Jużeœmy się mieli za opuszczonych na zawsze, rankiem jednak spostrzegliœmy, że okręt posuwa się małš parš. Spuœciliœcie szalupę na morze... byliœmy ocaleni! Czy to nie miłosierdzie Boże? Dzieci moje biegły ku mnie, wycišgajšc ręce. Henryk Grant skończył opowiadanie, pieszczšc i całujšc swe dzieci. I dopiero wówczas dowiedział się, że ocalenie winienbył owemu dokumentowi zagadkowemu, który włożył w butelkę i rzucił na morze w tydzień po rozbiciu się Britanji. Ale o czemże to rozmyœlał Paganel podczas opowiadania kapitana? Oto zacny geograf poraz może już tysišczny zastanawiał się nadzagadkowym dokumentem. Teraz właœnie rozważał potrójny jego wykład, zawsze fałszywy. W jakiż sposób wskazana była tawysepka na owym dokumencie, uszkodzonym przez wodę morskš? Wkońcu Paganel nie mógł dłużej wytrzymaći, chwytajšc kapitana za rękę, zawołał: - Kapitanie, powiedzże mi nareszcie, coœ napisał w tej twojej depeszy dla nas tak niezrozumiałej? To zapytanie geografa obudziło ciekawoœć ogólnš, bo spodziewano się nakoniec rozwišzania zagadki, nad którš męczono sięprzez dziewięć miesięcy. - Czy pamiętasz kapitanie dokładnie wyrazy, które napisałeœ? - pytał Paganel. - Najdokładniej - odpowiedział Henryk Grant - bo nie było dnia, żebym sobie nie powtarzał tego, z czem może jedyna nadzieja naszego ocalenia była zwišzana. - I jakież to były wyrazy, kapitanie? - pytał zkolei Glenarvan - powiedz je nam, bonasza miłoœć własna dotknięta jest do żywego. - Z całego serca was zadowolę. Ale wiecie, że dla zapewnienia sobie tem lepszej szansy, włożyłem do butelki trzy dokumenty, każdy w innym języku. Któryż mam wam powtórzyć? - Czy nie sš jednoznaczne? - pytał Paganel. - I owszem z maleńkš różnicš. - To prosimy o tekst francuski - rzekł Glenarvan - woda morska najmniej go zniszczyła i on to głównie był podstawš naszych dociekań. - Więc powtórzę go, milordzie, słowo w słowo: "Le 27 juin 1862, le trois-m(ts Britannia, deGlasgow, s'est perdu ( quinze cents lieues de la Patagonie, dans l'hemisph(re austral. Port(s ( terre, deux matelots et le capitaineGrant, ont atteint l'ileTabor. - Aha!! - wtršcił Paganel. "L( (mówił dalej Grant), continuellement en proie ( une cruelle indigence, ils ont jeté cedocument par 153° de longitude et 37o 11' de latitude. Venez ( leur secours, ou ils sont perdus." Gdy kapitan, czytajšc słowa dokumentu, wyspę swojš nazwał Tabor, Paganel zerwał się z miejsca - a gdy dokończył, zawołał: - Jakto Tabor? Przecież ta wysepka nazywa się Maria Teresa! - Istotnie, panie Paganel, tak oznaczona jest na mapach angielskich i niemieckich, ale na francuskich widnieje, jako wyspa Tabor. W tej chwili gwałtowne uderzenie pięœciš wkark zgięło Paganela we dwoje. To major zapomniał się do tego stopnia. - Oto mi geograf! - zawołał przytem z najwyższš pogardš. Ale Paganel ani odczuł uderzenia, bo czemże ono było w porównaniu z ciosem geograficznym, jaki go dotknšł? Paganel, jak objaœniał Granta, i jak to wiedzieliœmy poprzednio, był coraz bliższy prawdziwego znaczenia wyrazów dokumentu. Z kolei to Patagonia, to Australia, to Nowa Zelandia zdawały mu siębyć wskazane niemylnie; inne wyrazy, ponadgryzane przez wodę morskš, wykładał coraz lepiej - tylko ten jeden wyraz "abor" pomięszał mu szyki. Ani mu na myœl nie przyszło, że to ma być "Tabor". I rzeczywiœcie trudno było wpaœćna ten wyraz, skoro mapy angielskie, któremiał pod rękš, nazywały owš wyspę Maria Teresa. - A jednak nie powinienem był zapomnieć o tej podwójnej nazwie - wołał geograf, chwytajšc się za głowę. - To błšd nie do darowania, zapomnienie niegodne sekretarza Towarzystwa Geograficznego! zyknšł John, aŸnie; 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjĚĐ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż”üżN¸÷ż@