ĺbkŃÉ˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙őđGî’ŕGđ@îŕ@>ŕBđEîoŕEńŮő>ŕB>RŕG>˙ęÁńŮ˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙ĂUÎíffĚ sƒ ˆ‰ÜĚnćÝÝٙťťgcněĚÝܙŸťš3>CLAS CHLOPI3 €0032Fž˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙Copyright (C)2000-2001 Pat Crowe. This Book Reader was distributed solely for the reading of classic books which are out of copyright. Program extends to address 3fffh. No responsibilty can be accepted for any breach of copyright nor for any other matter involved with material above this address. This material will have been added by a user of this program and not the author of this program. Please address any enquiries concerning breach of copyright or any other concerns, to that third party. óÍĆ>˙ęŔúPę ŔúQęŔ1ţ˙Íb͛ >ęa>ŕ&>ę Ŕ>˙ę ŔÍđ͜Í:Í\ÍćÍóÍ ÍBÍS ú‚˙§(Ţú ŔOÍŕ>ęŔͧ ÍÓ ÍŽ Íż ÍÓ ÍŽ ÍG ÍÓ ÍŽ úQęŔÍ|ÍĹÍr>ęÁ>xŕE>@ŕAŻŕ>ŕ˙>Óŕ@űÍ ÍvúÁˇ(ńŻęÁ́Ë VËw cËoÂÄËgÂŐË_ 9ËW -ËO ËG Ăú Ŕ<ţ >OÍŕĂú Ŕ<ţ >OÍłĂÍ ĂÍS ĚĹĂú Ŕţ(ţ(ţ(#ú Ŕţ("ţ(*ţ( *Í/ĂÍĹĂÍËĂ͘ĂÍ^ĂÍ÷ĂÍĂÍ#Ăú Ŕ=ţ˙ >OÍ|Ăú Ŕ<ţ >OÍ|Ă!>w# űÉ!6# ú6˙#6# öÉ! 6˙#6# ö6# úÉÍB͜ÍĹÉú ŔţČÍw Í ÍÓ úÁO> ‘O͜úÁOÍŽ úÁ<ţ 8>ęÁÉú Ŕţ ú ŔGÍ3 8 ř Í3 8 řÍ#@Íw  Í  úÍÓ úÁţ(=> ęÁúÁO> ‘ţ >O͜úÁOÍŽ ú Ŕţ 0<ę ŔÉú ŔţČŐĹúÁO ú Ŕţ ͟ Íw Í ÍÓ ÍŽ yţ  Ü{ę ŔÁŃÉĹú Ŕţ ú ŔĆ GÍ3  úÍ3  úúÁO Íw Í ÍÓ ÍŽ yţ  é> ę ŔÁÉ>ę Ŕ>ęÁ>ęŔę!>ęA!@}ęŔ|ęŔÍŃ!ĐŔ*§ úaŔ*§ úúŔOúŔG>š >¸ >>ęŔÉ>ęŔę!>ęA!@}ęŔ|ęŔÍ- űÍŃúŔ=ęŔ Í3  úÍĹÉÍ-(ÍŃ>ęŔúŔć€(ěÍĹÉÍŃ>ęŔúŔć€Ę˜ÍĹÉ Í3  úÍuĘ,ÍŃúŔţÂúŔţĘ#>ę Ŕ>ęŔúŔć€(ÖÍĹÉĺŐĹúŔoúŔg #F+NxĄ<(,xą úŔęŔ͡ ÍÓ ÍŽ úQęŔ>ęŔ$úŔţ(>ęŔÍŻ ÍÓ ÍŽ úQęŔ>ęŔÁŃáÉĺŐĹú Ŕţ˙(!В@§(=ůÍ3 yę Ŕ!В@y§( řÍ3 ÁŃáÉĺŐĹyę Ŕ>ęŔÍG ÍÓ ÍŽ úQęŔú ŔO>˙ę ŔÍ|ÁŃáÉĺŐĹyę Ŕţ(ţ(ţ(ţ( ţ($ţ((!pÍ(!€Í !Í! Í!°Í!ŔÍÁŃáÉÍćĺĹ~î˙" ů ôÁáÉĺŐĹú Ŕ!ů ţ(q! ţ(j!H ţ(c!p ţ(\!˜ ţ(U!Á ţ(N!Ň ţ(G!ę ţ(@! ţ (9!: ţ (2!b ţ (+!Ň &ĺŐĹ!ˆ ĺŐĹ!ŔĺŐĹ!Ú ĺŐĹ!ą ĺŐĹ!aŔ˛Ŕ*§ úÁŃáÉ Przewiń Wers Str. Roz. Wsz. Liiku: Rivi Sivu Kapp LopBlättern: Zeil Seit Kapt AlleDéfiler: Ligne Page Chap ToutScrolla: Rad Sida Kap Hela Lista: Linea Pagina Cap. Tutto Blader: Lijn Blad Hfdst Alles Bla: Linje Side Kap Alle Despl.: Línea Página Cap. Todo Mudar: Linha Pagina Cap. Tudo Despl.: Línia Plana Cap. Tot www.rg.w.pl ĺŐĹúŔGúŔ<¸8Í-(ÍŃ>>ę Ŕ7 ęŔ>ę Ŕ§ÁŃá§ÉĺŐĹúŔţÂO úŔţÂO úŔţ(úŔţ ÍuÍŃúŔ>ę Ŕ7 =ęŔ>ę Ŕ§ÁŃáÉĺŐĹúŔG!Đx§(~#§ ÷ô˛Ŕ*§ úÁŃá§ÉĺĹ!€6# xą řÁáÉĺŐĹy!ţ(#!@‘ţ(!€’ţ(!Ŕ“ţ(!€@y§(=ů]T! ÁÍćP* úÍćP* úÍćP* úÍćP* úÁŃáÉ> ę>ęA!  y§( ĺ>""Ŕ " úáúN"úO">ęúŔćęAÉ> ę>ęA!  y§( *GúN¸ 6*GúO¸ .Ŕ * ú>ęúŔę!úŔćęAÍŃ Í3  úÉ> ę>ęA!    ž # ÷őúŔćęAńÉĺŐĹ! Á@6# xą ř!˛Ŕ~#§(Í÷ öÁŃáÉĺĹÖ o&MD)))  0úŔţ( 8 V#F#Í' yţ őzƒ_ÁáÉĺŐĹk&)}ćđo Á ÁĹË!Ë ÁĹ{ć§(Ë8Ë=öxśw#wyśw#wÁŃáÉđ˙ˇŕ˙Íćđ@ćŕ@É>‘ŕ@É>äŕGŕHŕIÉĺŐÍć!`˜Ŕ>đ" üÍćŔ" üŃáÉĺŐ!`˜ y§(=ů> ‘W>ÍćÍ'(Í'(Í'(éőy§ ńń!`˜QÍćÍ'(Í'(Í'(éŃáÉĺĹú‚˙§(,>˙ŕO!˜`>" xą ř€>" xą ř`>" xą ř>ţŕOÁáÉĹw#< ú 6# úÁÉ!˜>"< ű! ˜"< ű!@˜6ń# úÉ!ŕ™ 6ň# ú!š>("< ű! š "< űÉ́Ĺ> ŕđđđđ/ćË7G>ŕđđđđđđđđđđ/ć°Gú€˙¨ ę˙xę€˙>0ŕú˙ÁÉţ(Ż>˙ę‚˙ÉĹ>˙ŕ$ˆ xą ű>ŕ$ÁÉőđ@ć€(đDţ‘ ôńɇ‡‡Ć€ęh˙ióúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęh˙ióúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęh˙@ióúA˙ć ů*âű ňɇ‡‡Ć€ęj˙kóúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęj˙k@óúA˙ć ů*âű ňÉ˙ď=ď=|˙ď=˙˙ď=ď=˙ď=˙˙ď=ď=˙ď=˙˙ď=ď=ŕ˙ď=˙ď=ď=˙ď=ď=ď=ď=<ď=ď˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙MBFONTMonospaced @@@@@@   ŕ ŕ @ŔŔŕ``@€ @€ @ @@  `@@ @@@@@ @ @@ŕ@ @ŕ@ @`@ @@@€€ŕ     ŕ@Ŕ@@@@ŕŕ  @€€ŕŕ  `  ŕ€€  ŕ ŕ€€ŕ Ŕŕ€€ŕ  ŕŕ @@€€ŕ  ŕ  ŕŕ  ŕ ŕ@@ @ @€@ ŕŕ€@ @€ŕ  @@@ŕ ŕŕŕ€ŕŕ  ŕ   Ŕ  Ŕ  Ŕŕ€€€€€ŕŔ     Ŕŕ€€ŕ€€ŕŕ€€ŕ€€€ŕ€€€  ŕ   ŕ   ŕ@@@@@ŕ  ŕ   Ŕ   €€€€€€ŕ ŕ     ŕ      @     @ŕ  ŕ€€€ŕ    Ŕ ŕ  ŕŔ  ŕ€€ŕ ŕŕ@@@@@@      ŕ     @@     ŕ    @      ŕ@@@ŕ @@@€ŕ`@@@@@`€€@@@ ` `@ ŕ@ ŕ ŕ ŕ€€ŕ   ŕŕ€€€ŕ ŕ   ŕŕ ŕ€ŕ`@ŕ@@@@ŕ  ŕ ŕ€€Ŕ    @@@@@@ @€€  Ŕ  @@@@@@  ŕ   Ŕ    ŕ   ŕŕ  ŕ€€ŕ  ŕ Ŕ €€€ŕ€ŕ ŕ@`@@@     ŕ    @   ŕ   @     ŕ ŕŕ @€ŕ @@€@@ @@@@@@@€@@ @@€`€ŕŕŕŕŕŕŕ@ €`€ @ŕ     ŕ@€`@ŕ@@@@Ŕ   @ŕ@@@@@@ŕ@@@ŕ@@ € @€  @ŕ€ŕ ŕ @€@ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕŕ     ŕ @€@    ŔŔŕŕ`@ŕ@@ @ŕ€ŕ ŕ€@ @€ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕ@@@@@@@ŕ€€ŕ@€€€ Ŕ€ŕ @ ŕ  ŕ   0@@@@@@ŕ€ŕ ŕ ŕ ŕ€ŕŕ ŕ ŕ @€@ ŕ Ŕŕ€€@ŕ @@€ŕŕ ŕ@ŕ@ŕŔ @€ŕ@@`@Ŕ@@@€ŔŔŔŕ€€       @€Ŕ@Ŕŕ ŕ ŕ ŕ ŕ€@ @€@@@€ ŕ @@@ŕ @ŕŕ`ŕ€ ŕ @ŕ @€ŕ€@ŕ ŕ  @ŕ ŕ @ ŕ ŕ `€ŕ ŕ  ŕ ŕ @ŕ ŕ @ŕ€€€€ŕŕ€€€€ŕ@ €@ŕ€ŕ€ŕ @ŕ€ŕ€ŕŕ€€ŕ€€ŕ  ŕ€ŕ€ŕ€@ŕ@@ŕ @ŕ@@ŕ@ ŕ@@ŕ ŕ@@ŕŔ  ŕ  Ŕ @ ŕŕ  €@ŕ  ŕ@ŕ    ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕ ŕ  ŕ @ ŕ  ŕ  ŕ€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  @@Ŕ€ŕ ŕ€ŔŔ Ŕ  Ŕ€€@ŕ ŕ ŕ @ŕ ŕ ŕ@ ŕ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ@ŕ ŕ ŕ @ŕ€€€ŕŕ€€ŕ@ €@ŕ ŕ€ŕ @ŕ ŕ€ŕŕ ŕ€ŕ  ŕ ŕ€ŕ€@@@@@@€@@@@@ €€€€ @@@@@ @  ŕ ŕ @ŕ   €@ŕ ŕ @ŕ  ŕ@ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ   ŕ@ŕ@ŕ ŕ ŕ€@  ŕ @  ŕ@   ŕ   ŕ @  ŕ ŕ€€ŕ ŕ€€   ŕ ŕMBFONTVariable pitch €€€€€€  PPřPřPP x ř(đ ŔČ @˜ŕ  @° Đ€€@€€€€€@€@@@@@€@ŕ@ @ŕ@@€Ŕ€ @@@€€@     @@Ŕ@@@@ŕŕ  @€€ŕŕ  `  ŕ€€  ŕ ŕ€€ŕ Ŕŕ€€ŕ  ŕŕ @@€€ŕ  ŕ  ŕŕ  ŕ ŕ€€@@€ @€@ ŔŔ€@ @€ŕ  @@@ŕ ŕŕŕ€ŕŕ  ŕ   Ŕ  Ŕ  Ŕŕ€€€€€ŕŔ     Ŕŕ€€ŕ€€ŕŕ€€ŕ€€€ŕ€€€  ŕ   ŕ   ŕ@@@@@ŕ  ŕ   Ŕ   €€€€€€ŕˆŘ¨ˆˆˆˆˆˆČ¨˜ˆˆŕ     ŕŕ  ŕ€€€ŕ    Ŕ ŕ  ŕŔ  ŕ€€ŕ ŕŕ@@@@@@      ŕ      @ˆˆˆ¨¨¨P   @      ŕ@@@ŕ @@@€ŕŔ€€€€€Ŕ€€@@@ Ŕ@@@@@Ŕ@ ŕ€@ŕ ŕ ŕ€€ŕ   ŕŕ€€€ŕ ŕ   ŕŕ ŕ€ŕ`@ŕ@@@@ŕ  ŕ ŕ€€Ŕ    €€€€€€@@@@@@€€€  Ŕ  €€€€€€€ř¨¨¨¨ŕ    @   @ŕ   Ŕ€ŕ   ` ࠀ€€ŕ€ŕ ŕ€Ŕ€€€Ŕ    ŕ    @ˆ¨¨¨P  @     ŕ ŕŕ @€ŕ @@€@@ €€€€€€€€@@ @@€P ŕŕŕŕŕŕŕ`€€`€€`ŕ     ŕ@€`@ŕ@@@@Ŕ  ¨@ŕ@@@@@@ŕ@@@ŕ@@ € @€P @ŕ€ŕ ŕ @€@ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕŕ     ŕ@€€@HHŔŔđřP ü\T @ŕ€ŕ ŕ€@ @€ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕ€€€€€€@ŕ€€ŕ@€€€ Ŕ€ŕˆpPpˆŕ  ŕ  °€€€€€€ŕ€ŕ ŕ ŕ x„´¤´„xŕ ŕ ŕ$HH$ŕ Ŕx„´¤„x@ŕ @@€ŕŕ ŕ@ŕ@ŕŔ @€ŕ@@`Ŕ@@@@€   ŕ€€ĐĐPPPPP€€Ŕ@Ŕŕ ŕ ŕ ŕ ŕH$H€€€  (8€€€°ˆ 8ŕ ŕ(č @ŕ @€ŕ€@ŕ ŕ   @ŕ ŕ  @ ŕ ŕ P ŕ ŕ  ŕ ŕ  @ŕ ŕ  @ŕ€€€€ŕŕ€€€€ŕ@ €@ŕ€ŕ€ŕŕ€€ŕ€€ŕ ŕ€€ŕ€€ŕ  ŕ€ŕ€ŕ€@ŕ@@ŕ @ŕ@@ŕ@ ŕ@@ŕ ŕ@@@ŕpHHčHHp¨ˆČ¨˜ˆ€@ŕ  ŕ@ŕ    ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕPpˆˆˆp @ řˆ˜¨Čˆř€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  @@Ŕ€ŕ ŕ€Ŕ@ Ŕ  Ŕ€€@ŕ ŕ ŕ @ŕ ŕ ŕ@ ŕ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ@ŕ ŕ ŕ @ŕ€€€ŕŕ€€ŕ@ €@ŕ ŕ€ŕ @ŕ ŕ€ŕŕ ŕ€ŕ  ŕ ŕ€ŕ€@@@@@@€€€€€@ @@@@ @@@@@ @ p` @ŕ    €@ŕ  ŕ @ŕ   ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕ ŕ   ŕ@ŕ@ř¨¨ř@€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  ŕ ŕ€€ŕ  ŕ€€   ŕ ŕPô c€DŁcçąc˜+Ąc9:"U?' "CHŁOPI" TOM III "WIOSNA" WŁADYSŁAW STANISŁAW REYMONT ROZDZIAŁ 1 Czas był wiosenny o œwitaniu. Kwietniowy dzień dŸwigał się leniwie z legowisk mroków i mgieł jako ten parob, któren legł spracowany, a nie wywczasowawszy się do cna zrywać się ano musi nade dniem, by wnetki imać się pługa i do orki się brać. Poczynało dnieć. Ale cichoœć była jeszcze całkiem drętwa, tyle jeno, co rosy kapały rzęsiœcie z drzewpoœpionych w mšcie nieprzejrzanym. Niebo, kiej ta płachta modrawa przejęta wilgotnoœciš i orosiała, przecierało się jużŸdziebko nad ziemiš czarnš, głuchš i zgoła w mrokach zagubionš. Mgły niby mleko wzburzone przy udoju zalewały łęgi i pola nizinne. Kokoty zaczęłypiać na wyprzódki gdziesik po wsiach jeszcze niewidnych. Ostatnie gwiazdy gasły kiej oczy œpišczkš morzone. Na wschodzie zaœ, jako zarzewie roztlewajšce spod ostygłych popiołów, jęły się rozżarzać zorze czerwone. Mgły się zakolebały z nagła, wzdęły i ruchajšcy ciężko, niby wody roztopów wiosennych, biły w czarne pola albo zasie, kieby dymy kadzielne, wionęły sinym przędziwem ku niebu. Dzień się już stawał i przepierał z blednšcš nocš, która przywierała do ziem grubym, przemoczonym kożuchem. Niebo się rozlewało z wolna œwiatłoœciami,zniżajšc się coraz barzej nad œwiatem, że już kajœ niekaj wydzierały się na jaœnię czuby drzew, oprzędzone mgłami, a gdzie znów, na wyżach, jakieœ pola szare, przesiškłe rosš, wyleniały się z nocy; to stawy zamigotały poœlepłymi lustrami albo strumienia kiej długachne, orosiałe przędze wlekły się wskroœ mgieł rzednšcych i œwitów. Dzień się już czynił coraz większy, zorze rozsšczały się w martwe sinoœci, że na niebie poczynały gorzeć jakoby krwawe łuny pożarów jeszcze nie dojrzanych, i taksię galanto rozwidniało, iż ano bory wyrastały dokoła czarnš obręczš, a wielkadroga, obsiadła rzędami topoli pochylonych,utrudzonych jakoby w ciężkim chodzie pod wzgórze, dŸwigała się coraz widniej na œwiatłoœć, zaœ wsie, potopione w mrokach przyziemnych, wyzierały gdzieniegdzie pod zorze, kieby te czarne kamienie spod wody spienionej, i poniektóre już drzewa co bliższe srebrzyły się całe w rosach i brzaskach. Słońca jeszcze nie było, czuło się jeno, żeleda pacierz wyłupie się z tych zórz rozgorzałych i padnie na œwiat, któren dolegiwał ostatków, ozwierał ciężko mgławicami zasnute oczy, poruchiwał się Ÿdziebko, przecykał z wolna, ale jeszczechsię lenił w słodkim, odpoczywajšcym doœpiku, bo cichoœć padła barzej w uszach dzwonišca, jakoby ziemia dech przytaiła - jeno wiater, jako to dychanie dziecištka, cichuœki powiał od lasów, aż rosy potrzęsły się z drzew. Aż z tej omdlałej szaroœci œwitów, z tych sennych jeszcze, omroczałych pól, jakoby w koœciele rozmodlonym i oniemiałym, kiedydobrodziej ma wznieœć na Podniesienie Hostię Przenajœwiętszš -wystrzelił z nagła głos skowronkowy... Wyrwał się gdziesik z roli, zatrzepotał skrzydłami i jšł œwiergotać, jako ta z czystego srebra sygnaturka, jako ten wonny pęd wioœniany tlił się w bladym niebie, bił w górę, głoœniał, iż w onej œwiętej cichoœci wschodów rozdzwaniał sięna œwiat cały. Wraz i drugie jęły się zrywać, skrzydełkami bić, w niebo się drzeć i œpiewać zawzięcie, a poranek głosić wszemu stworzeniu czujšcemu. A po nich wnet i czajki zakwiliły jękliwie namoczarach. Boćki też wzięły klekotać rozgłoœnie gdziesik po wsiach, jeszcze nie rozpoznanych w szaroœciach. Słońce zaœ było już ino, ino... Aż i ono pokazało się zza lasów dalekich, wychylało się z przepaœci i kieby tę ogromnš, złocistš i rozgorzałš ogniami patynę wynosiły Boże, niewidzialne ręce nad sennymi ziemicami i żegnajšc œwiatłoœciš œwiat, żywe i umarłe, rodzšce się i struchlałe, rozpoczynało œwiętš ofiarę dnia, że wszystko jakby z nagła padło w proch przed majestatem i zamilkłoprzywierajšc oczy niegodne. I oto dzień się stał, jako to nieobjęte morze weselnej œwiatłoœci. Mgły kiej wonne dymy z trybularzów biły złšk ku rozzłoconemu niebu, a ptactwo i stworzenie wszelkie uderzyło w wielki krzyk œpiewań, jakoby w ten pacierz serdecznych dziękczynień. Słońce zaœ urastało wcišż, wynosiło się nad bory czarne, nad wsie nieprzeliczone, coraz wyżej, i wielkie, gorejšce, ciepłe kiej to œwięte oko miłosierdzia Pańskiego brało we władnš i słodkš moc panowanie nad œwiatem. W ten czas właœnie, na wzgórzu piaszczystym pod lasem, spod dworskich stogów łubinowych, stojšcych wpodle szerokiej i wyboistej drogi, pokazała się stara Agata, powinowata czy krewniaczka Kłębów. Powracała ona z żebrów, na któren to chleb Jezusowy była poszła jeszcze w kopania, a teraz ci z nawrotem do Lipiec cišgnęła jako ci ptakowie, zawżdy wracajšcy o wioœnie do gniazd swoich. Stare to było, schuchrane, słabe i ledwie dychajšce, iż się widziała jako ta wierzba przydrożna, pokrzywiona, spróchniała, co to się już ledwie tli i domiera w piachach; w łachmanach juœci była, z kosturem dziadowskim w ręku, z tobołkami na plecach, obwieszona różańcami. Wylazła spod brogów o samym wschodzie i œpiesznie drepcšc podnosiła do słońca twarz szarš i wyschłš jako te płone ugoryzeszłoroczne; jeno jej siwe, zaczerwienione oczy rozbłyskiwały radoœciš. Jakże!... po długiej i ciężkiej zimie do swojej wsi rodzonej wracała, to biegła aż truchcikiem, że ino torbeczki wyskakiwały po bokach i dzwoniły różańce, ale iż jš spierało, a zadychliwoœć raz wraz chwytała się bolšcych piersi to musiała przystawać, wolnieć i już szła ciężko, z utrudzeniem, jeno tymi głodnymi oczyma latajšc po œwiecie i poœmiechujšc się do tych pól szarych, w zielonawe mgły przysłonionych, do wsi wynurzajšcych się z wolna z mgielnych topieli, do tych nagich jeszcze drzew stróżujšcych nad drogami lebo samotne stójki odbywajšcych po polach, do całego œwiata! Słońce się już było podniesło na parę chłopów, że dojrzał choćby i najdalsze kraje pól; wszystko błyszczało różanš rosš, czarne role połyskiwały się w słońcu, wody grały po rowach, skowronkowe głosy dzwoniły w chłodnym powietrzu, gdzie zaœ pod kamionkami tliły się ostatnie płaty œniegów, żółte bazie na poniektórych drzewach trzęsły się kieby tebursztynowe paciorki, w zaciszach zaœ alboi pod nagrzanymi kałużami spoœród rdzawych, zeszłorocznych liœci przedzierały się złotawe ŸdŸbła traw młodych, gdzie znów patrzyły żółte oczy kaczeńców, wiaterek też wzišł przygarniaćleciuchno i roztrzšsał wilgotne, rzeŸwe zapachy pól, pławišcych się leniwie w słońcu, a wszędy było tak wioœniano, rozlegle, jasno, chociaż i jeszczech Ÿdziebko szarawo, i takš luboœciš tchnęło, że już się dusza Agaty wyrywała, by lecieć, jako ten ptak radoœciš opity niesie się z krzykiem w cały œwiat. -Jezus mój! Jezusiczku kochany! -pojękiwała ledwie przysiadujšc nieco i jakby zgarniajšc ten œwiat wszystek w roztrzęsione radoœciš i wielce czujšce serce. Hej! zwiesna ci to szła przeciech nieobjętymi polami, skowronkowe pieœnie głosiły jš œwiatu i to słońce œwięte, i ten wiater pieszczšcy, słodki a ciepły kiej matczyne całunki, i to przytajone jeszczech dychanie ziemic, tęsknie czekajšcych na pł ugi i ziarno, i to wrzeniewesela unoszšce się wszędy, i to powietrzeciepłe, orzeŸwiajšce i jakoby nabrzmiałe tym wszystkim, co wnetki się stanie zieleniš, kwiatem i kłosem pełnym. Hej! zwiesna ci to szła, jakoby ta jasna pani w słonecznym obleczeniu, z jutrzenkowš i młodš gębusiš, z warkoczamimodrych wód, od słońca płynęła, nad ziemiami się niesła w one kwietniowe poranki, a z rozpostartych ršk œwiętych puszczała skowronki, by głosiły wesele, a za niš cišgnęły żurawiane klucze z klangorem radosnym, a sznury dzikich gęsi przepływały przez blade niebo, że boćki ważyły się nad łęgami, a jaskółki œwiegotały przy chatach i wszystek ród skrzydlaty nadcišgał ze œpiewaniem, a kędytknęła ziemię słoneczna szata, tam podnosiły się drżšce trawy, nabrzmiewały lepkie pęki, chlustały zielone pędy i szeleœciły listeczki nieœmiałe, i wstawało nowe, bujne, potężne życie, a zwiesna już szła całym œwiatem, od wschodu do zachodu, jako ta wielmożna Boża wysłanniczka, łaski i miłosierdzie czynišca... Hej! zwiesna ci to ogarniała przyziemne, pokrzywione chaty, zaglšdała pod strzechy miłosiernymi oczyma, budzšc struchlałe, omroczone role serc człowiekowych, że dŸwigały się z utrapień i ciemnic, poczynajšc wiarę na lepszš dolę, na obfitsze zbiory i na tę wytęsknionej szczęœliwoœci godzinę... Ziemia się rozdzwaniała życiem kieby ten dzwon umarły, gdy mu nowe serce uwieszš, serce ze słońca uczynione, że bije górnie, dzwoni, huczy radoœnie, budzi struchlałe i œpiewa takie rzeczy i sprawy, takie cuda i moce, aże serca bijš do wtóru weselnego, aże same łzy lejš się z oczu, aże dusza człowiekowa zmartwychwstaje w nieœmiertelnych mocach i klęczšcy ze szczęœcia ogarnia sobš onš ziemię, ów œwiat cały, każdš grudkę napęczniałš, każde drzewo, każden kamień i chmurę każdš, wszystko ano, co uwidzi i co poczuje... Tak ci to i czuła Agata kusztykajšc z wolnaiżršc spragnionymi oczyma tę ziemię kochanš, tę ziemię œwiętš, że szła jak pijana. Aż dopiero gdy sygnaturka zaœwiegotała na lipieckim koœciele kiej ten ptaszek zwołujšcy na modlitwę, ocknęła stara z nagła padajšc na kolana. ... iżeœ swojš œwiętš przyczynš sprawił, jakom powróciła... ... iżeœ, Panie, pokazał miłosierdzie nad sierotš... Mogła to mówić! kiej łzy jako ten deszcz rzęsisty zalały jej serce i spływały po wynędzniałej twarzy, że jeno mamrotała cosik, a tak się trzęsła w sobie, że ani weŸ naleŸć różańca, ni tych słów pacierza,które się rozsuły po duszy palšcš rosš, to porwała się z mocš i poszła, pilnie patrzšcpo polach i powiadajšc w głos jakie słowo modlitwy, przypomniane z nagła... Że zaœ dzień był już duży i mgły całkiem spadły, Lipce jawiły się przed niš jakby nadłoni, leżały nieco w dole nad ogromnym stawem modrzšcym się kiej lustro spod białawej a leciuchnej przysłony, obsiadły wodę kręgiem niskich, szerokich chałup, cojak kumy w sobie wielce podufałe, przysiadły w sadach jeszcze nagich, dymy kajœ niekaj rwały się nad strzechami, gdziezaœ szyby przebłyskiwały w słońcu albo bieliły wskroœ czarniawych sadów œwieżo pobielone œciany. Każdš chałupę mogła już dojrzeć z osobna.Młyn ano, którego bełkotliwy turkot dochodził coraz żywiej, stał na kraju wsi przy drodze, którš szła, a naprzeciw prawie, na drugim końcu koœciół wznosił wysokie, białe mury wœród drzew olbrzymich i grał oknami i złotym krzyżem na bani, a wpodle niego czerwieniły się dachówki plebanii. Wokół zaœ, jak jeno dojrzeć, stały sinym wiankiem lasy i rozlewały się pola nieprzejrzane, leżały wsie dalekie, wsie kieby te szare liszki przywarte do ziemi, a w sady pochowane; drogi kręto powycišgane, kamionki, rzędy drzew przechylonych, piaszczyste wydmy, z rzadka porosłe jałowcami, i wšska przędza rzeczki, ciekšcej połyskliwie i wlewajšcej się do stawu, między chałupami. Bliżej zaœ, dokoła wsi, wielgachnym kręgiem leżały lipeckie ziemie, pokrajane wpasy, kieby te postawy zgrzebnego płótna, rozcišgnięte pod wzgórza i poćwiartowane na działki. Pola wiły się i wydłużały przy polach, porozdzielane krętymi miedzami, na którychgęsto rozrastały się grusze rozłożyste, górzyły się kamionki cierniem obrosłe, w złotawym œwietle ostro wyrzynały się szare i utytłane kiej œcierki ugory; to płachty zielonawe ozimin, to zeszłoroczne kartofliska czerniały abo i już latosie podorówki, miejscami zaœ w dołkach siwiały wody i wlekły się kiej to szkliwo roztopione; za młynem rozlewały się łški rudawe po których brodziły bociany raz wraz poklekujšce, i kapuœniska tak jeszczech pod wodš, że jeno grzbiety zagonów przemiękłych łyœniły się kiej piskorze, czajki białobrzuszne kołowały nad nimi, a po rozstajach stróżowały œwięte drzewa krzyżowe i jensze wyobrażenia Pańskie, zaœ nad tym całym œwiatem, zaklęsłym Ÿdziebko w miejscu, kędy wieœ przywarła, wisiało rozgorzałe, złotawe słońce, pobrzmiewały skowronkowe œpiewania, rozlegały się niekiedy od obór tęskliwe ryki bydła, to gęsi gdziesik pokrzykiwały gęgliwie i leciały rozgłoœne wołania ludzkie, a wraz iwiater tchnšł lubym, ciepłym powiewem zgarniajšc wszystkie te głosy, że ziemia stawała niekiedy w takiej cichoœci a zadumaniu, jakoby w tej œwiętej chwili rodów i poczynań. Jeno na polach mało gdzie dojrzał robotę, tyle tylko, co zaraz pod wsiš gmerało się kilka kobiet rozrzucajšcych nawóz, że ostry, przenikliwie w nozdrzach wiercšcy zapach płynšł smugš całš. -Zaspały próżniaki czy co, dzień taki wybrany, a na rolę mało kto cišgnie... ziemia aż się prosi pługa! -mruczała zgorszona. I aby być bliżej jeszcze zagonów, zlazła z drogi na œcieżkę cišgnšcš się za rowem, gdzie już czerwone rzęsy stokrotek otwierały się do słońca i gęœciej zieleniła się trawa. Juœci, że tak pusto było na polach, aże dziw brał! Przecie dobrze baczyła, jako poinne lata w tę porę to jeno się czerwieniło po zagonach od kiecek i aż się trzęsło od przyœpiewek i wrzasków dzieuszych; rozumiała też, jako przy takiej pogodzie najwyższy już czas do wywożenia gnojów, do podorówek, do siewów, a dzisiaj co? Jeden jedyny chłop, którego dojrzała gdziesik w poœrodku pól, siał cosik, szedł pochylony i zawracał, rozrzucajšcy w półkole jakieœ ziarno. -Musi być, że groch sieje, kiej tak wczeœnie... Dominikowej chłopaki, widzi mi się, bo akuratnie tam ich pola wypadajš... A niech wama darzy i plonuje Bóg miłosierny,gospodarze kochane! -szeptała serdecznie. Œcieżka była ciężka, nierówna, zawalona œwieżymi kretowiskami, kamieniem, a miejscami błotna, ale nie zwracała na to uwagi wpatrujšc się z luboœciš i rozczuleniem w każden zagon, w każde pólko z osobna. -Księże żyto, bujne, sielnie się ruszyło!... Prawda kiej wędrowała we œwiat orał pod nie rolę parobek, a dobrodziej siedzieli se gdzieœ tutaj, baczę dobrze... I znowu kusztykała wzdychajšc ciężko i łzawo wlokšc oczyma. -Cie, Płoszkowe żyto... musi być póŸne albo i wymiękło Ÿdziebko. Nachyliła się z trudem, dotykajšc drżšcymi, starymi palcami wilgotnych Ÿdziebeł i głaszczšc je z miłoœciš, jakoby te włosy dziecińskie. -Borynowa pszenica, sielny kawał! Juœci!... bo to nie gospodarz pierwszy na Lipce?... ale cosik przyżółta, musiało jš przemrozićczy co... ciężkš zimę tu przeszła... -medytowała spostrzegajšc po przypłaszczonych zagonach i wbitych w ziemię, obwalanych mułem ŸdŸbłach ozimin œlady wielkich œniegów i wód roztopowych. -Wycierpieli się ludziska niemało, nabiedowali! -westchnęła przysłaniajšc oczy dłoniš, bo naprzeciw od wsi szły jakieœ chłopaki. -Juœcić, co Michał organistów z którymœ organiœciakiem. Po wielkanocnym spisie do Woli idš, kiej z tylachnymi koszykami... Juœci, że nie kto drugi. Pochwaliła Boga, gdy nadeszli, rada wielce zagadać z nimi coœ niecoœ, ale chłopcy odburknęli pozdrowienie i przeszli prędko, rozgadani ze sobš. -Dyć od tylich skrzatów, baczę ich, a nie poznali mnie! -Markotnoœć jš przejęła. -Cie!a skšd by i takš dziadówkę pamiętały! Ale Michał wyrósł galanto, pewnikiem już dobrodziejowi przygrywa na organach... Rozmyœlała wpatrujšc się znowu w drogę, że to wyszedł ze wsi Żyd jakiœ pchajšc przed sobš sporego cielaka. -A od kogo to kupione? -zagadnęła. -Od Kłębowej! -odparł mocujšc się z biało-czerwonym ciołkiem, któren się opierał, zawracał i pobekiwał żałoœnie. -To ani chybi po granuli... juœci... pognała się była jeszcze przed żniwami... a może i po siwej... Sielny ciołek... Obejrzała się za nim z gospodarskš luboœciš, ale już ich nie było na drodze: ciołek wyrwał się z ršk, skoczył na pole i podniósłszy ogon rwał ku wsi na przełaj, a Żyd z rozwianym chałatem zabiegał mu drogę. -W ogon go pocałuj, a poproœ pięknie, to ci wróci... szepnęła z kuntentnoœciš przyglšdajšc się gonitwie. -A i na Kłębowych morgach ni żywej duszy! -zauważyła przy tym, ale nie było już czasu na pomyœlunki: wieœ była już tak blisko, że poczuła zapach dymów i dojrzałapo sadach wietrzšce się pierzyny, to jeno ogarniała oczyma wieœ całš i najgłębsza, wdzięczna radoœć zatrzęsła jej sercem, żeto Jezus pozwolił dożyć tej zwiesny i „48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČˆiC ř }x}`X¸ŠjPTc¤(c Ě'c ó*Tc G9)powraca jš oto do swoich, powraca do rodzonych... A przeciech mogła zamrzeć zimš między obcymi, chorzała bowiem ciężko, ale Jezus jš powrócił... Dyć tym ano żywiła duszę przez długš zimę, tym się jeno krzepiła w każdej godzinie i tym się broniła od mrozów, nędzy i œmierci... Przysiadła pod krzakami, aby się Ÿdziebko przygarnšć, nim wejdzie między chałupy, ale miała to siły, kiej jš tak rozebrała radoœć, że każda kosteczka trzęsła się z osobna i serce tłukło się boleœnie niby ten ptak duszony? -Sš jeszczech dobre i miłosierne ludzie, sš... -szeptała opatrujšc troskliwie torbecki. Jakże, uciułała sobie tyla, że musi starczyć na pochowek. Przeciech od dawnych już lat o tym jeno deliberowała i w to całš duszę kładła, że skoro œmierci porę Pan Jezus spuœci, aby się to mogło stać we wsi swojej, w chałupie, na łóżku zasłanym pierzynami, pod rzędem obrazów, tak jako umierały gospodynie wszystkie. Całe życie zbierała na chwilę onš œwiętš i ostatniš. Miała ci już u Kłębów na górze skrzynię, aw niej pierzynę sporš, poduszki i przeœcieradła, i wsypki nowe, a wszystko czyste, nie używane zgoła, by nie marać, zawsze mieć gotowe, no i że nie było gdzierozłożyć tej poœcieli. Miała to kiej swojš izbę albo i łóżko? Kštem zawżdy, na barłogu jakim, to w obórce, jak się zdarzyło i kaj ludzie dobre pozwolili przytulić głowę. Nie cisnęła się ta ona nigdy naprzód, między możne i władne, nie wyrzekała na dolę, bo wiedzšca była dobrze, że wszystko urzšdzenie na œwiecie z woli Bożej pochodzi, a nie zmienić go człowiekowi grzesznemu. To se jeno tajnie, po cichuœku, przepraszajšc Boga za pychę, o tym jedyniemarzyła, by mieć gospodarski pochowek -o to jeno prosiła lękliwie... Nie dziwota więc, że skoro się teraz przywlekła do wsi ostatkami sił, czujšc, że już ten czas ostatni przychodzi na niš, to wzięła sobie przypominać, czy aby czegonie przepomniała. Ale nie, wszystko miała potrzebne -gromnicę niesła z sobš, co jš ano wyprosiła stróżujšc jakiegoœ umarlaka, i buteleczkę z wodš œwięconš miała, i nowe kropidło kupiła, i obrazik poœwięcany Częstochowskiej, jaki musi mieć w ręku w skonania godzinie, i te kilkadziesišt złotych na pochowek... a może i starczy na mszę œwiętš przy trumnie, ze œwiatłem i pokropieniem choćby w kruchcie! Juœci, że imyœleć nie œmiała, by jš ksišdz eksportował na cmentarz. Gdzieby zaœ to mogło być!... Nie każden gospodarz dostępuje takiego honoru i szczęœcia, a przy tym i wszystkich pieniędzy na to jedno by nie starczyło! Westchnęła żałoœnie podnoszšc się na nogi.Dziwnie jednak zasłabła, kłuło jš w piersiach, kaszel męczył, że ledwie się mogła ruchać, odpoczywajšc co chwila. -Żeby choć do sianokosów docišgnšć albo i do żniw pierwszych -marzyła, słodko przywierajšc oczyma do chałup coraz bliższych. -A potem już się położę i zamrę ci, Jezu kochany, zamrę... -jakby się tłumaczyła lękliwie z tych grzesznych nadziei. Ale wraz spadła na niš troska: kto to jš przyjmie do chałupy na ten czas skonania? -Poszukam se dobrych i czujšcych ludzi, a może i jaki grosz przyobiecam, to się łacniej zgodzš... Juœci! komu ta niewola kłopotać się cudzymi, a chałupę sobie mierzić. Aby się to mogło stać u Kłębów, krewniaków, nawet pomyœleć nie œmiała. -Tylachna dzieci, w chałupie ciasno, a to i drób teraz się lęgnie i trza mu miejsca, i niehonor byłby dla takich gospodarzy, by pod ich dachem krewniackie dziadówki pomierały... Rozmyœlała bez żalu wchodzšc na drogę biegnšcš po grobli wyniesionej nieco, by chronić staw od wylewów na niskie łški a kapuœniska. Młyn stojał pobok grobli, jeno tak nisko, że omšczone dachy wystawały nieco nad drogš, trzšsł się cały i z głuchym łoskotem pracował. A z lewa staw œwiecił się ano, słońce wlekło się złotymi włosami po cichej, rozmodrzonej od nieba wodzie, na brzegach, obrosłych przychylonymi olchami, trzepały się z krzykiem gęsi, na drogach zaœ, jeszcze nieco błotnych, dzieciprzeganiały stadami pokrzykujšc z uciechy.Lipce ano siedziały z obu stron stawu jak przódzi, jak zawdy chyba od poczštku œwiata, całe w sadach rozrosłych a w opłotkach. Agata wlekła się z trudem, chyżo jeno biegajšc oczyma, a wszystko widzšc. W młynarzowym domu, co stał odsunięty od drogi, a podobien się zdał choćby i do dwora jakiego, przez wywarte okna powiewały białe firanki, a sama młynarzowa siedziała przed progiem w poœrodku piskliwego stada gęsišt żółciuchnych kiej z wosku, które przygarniała. Pochwaliła stara Boga i przeszła cicho, rada, że jej nie poczuły psy, wylegajšce się pod œcianami. Przeszła most, pod którym woda z hukiem przewalała się na młyńskie koła; drogi stšd rozchodziły się kiej ręce ogarniajšce cały staw. Kolebała się w sobie przez chwilę, ale chęćobejrzenia wszystkiego przemogła i wzięłasię na lewo, dłuższš nieco drogš. KuŸnia, stojšca pierwsza zaraz z brzega, była zamknięta i głucha; jakiœ przodek od wozu i niecoœ zardzewiałych pługów leżałopod œcianami okopconymi, ale kowala ani widu, jeno kowalowa, rozdziana do koszuli, kopała grzšdki w sadzie wzdłuż drogi. Przystawała teraz przed każdš chałupš wspierajšc się o niskie, kamienne płoty i przeglšdajšc ciekawie obejœcia, opłotki, wywarte sienie i okna. Psy, ujadały na niš niekiedy, ale obwšchawszy i jakby snadŸ poznajšc swojaczkę, wracały legać na przyzby w słońce. A ona ci teraz szła wolniuœko, krok za krokiem, ledwie dychajšc z utrudzenia, a barzej i z uciechy serdecznej. Sunęła się tak cichuœko jako ten wiater, któren raz po raz powiewał po stawie i gmerał w rudych baziach olch, a szara była i niewidna kiej te płoty albo ta ziemia,miejscami już przesychajšca, abo zaœ kiebyten chudy cień, od drzew nagich padajšcy na ziemię, że jakby jej nikto i nie spostrzegał. A radowała się całym sercem, że wszystkotak znajduje, jako i była zostawiła jesieniš. Œniadania musieli warzyć, bo kurzyło się z kominów, a gdzieniegdzie z wywartych okien buchały zapachy gotowanych ziemniaków. Choć to i dzieci krzykały tu i owdzie abo i gęsi stróżujšce przy gšsiętach podnosiły często strwożone gęgoty, a dziwnie cicho i pusto było we wsi. Słońce się już ano podniesło na pół drogi do południa i siało kieby tym szczerym złotem, i jęło się przeglšdać w stawie, a nikto się jeszcze nie kwapił w pole, żaden wóz nie turkotał z opłotków ni poskrzypiwały pługi, cišgnięte na rolę. -Na jarmarek musiały pojechać abo co? -myœlała, baczniej się jeszcze rozglšdajšc po chałupach. Wójtowe stodoły żółciły się nowym drzewem spoœród sadów bezlistnych, a Gulbasowa chałupa, obok stojšca, miała oberwane poszycie, że łaty dachu widać było kiej te żebra nagie. -Wiatry zerwały, ale wałkoniowi nie chciało się naprawić! -mruczała. Wpodle zaœ Pryczki siedziały w starej pokrzywionej chałupinie, powybijanych szybwyzierały słomiane wiechcie. A oto i sołtysowa chałupa, szczytem do drogi, na starš modę. Za nim też Płoszków dom, na dwie strony zamieszkany. Potem Balcerków posiedzenie; poznałaby niewiem gdzie, bo dom był znaczny, że to dzieuchy popstrzyły wapnem szare œciany ipofarbowały ramy okien na niebiesko. A tam znów, w szerokim, starym sadzie rozsiadły się Boryny, pierwsze gospodarze i bogacze lipeckie. Słońce jeno grało w czystych szybach; œciany jaœniały jakby z nowa pobielone; obejœcie było obszerne, budynki w rzšd stawiane, a proste i tak galante, że niejeden i chałupy takiej nie miał, płoty całe i wszystko w takim porzšdku, kieby u jakiego Olendra na koloniach a lepiej nie było. A dalej dom Gołębiów. I inszych, które wszystkie jako ten pacierzna pamięć wiedziała. Ale wszędy jednako było cicho i pusto, jeno w sadach czerwieniły się poœciele wietrzone i różny przyodziewek, a jeno gdzieniegdzie uwijały się porozdziewane do koszul kobiety przy kopaniu grzšdek. W zacisznych miejscach sadów kapuœciane wysadki już puszczały zielone warkocze z ogniłych łbów, to zaœ pod œcianami one lilije wyrastały z szarej ziemie bladymi kłami, rozsady wschodziły pod przykrywš tarniowych gałšzek, drzewa stały w nabrzmiałych, lepkich pškach, a wszędzie pod płotami burzyły się pokrzywy i chwasty różne, i krze agrestowe obwiane były jasnš, młodziuchnš zieleniš. A choć to i najprawdziwsza zwiesna siała się prosto z nieba i tętnišca była w każdej grudce ziemi napęczniałej, a tak jakoœ smutnie się widziało w Lipcach, cicho i dziwnie pusto. -A chłopa to ni na lekarstwo nigdzie. Nic, jeno na sšdy poszły albo na zebranie je zwołały. Tłumaczyła tak sobie wchodzšc do koœciołaotwartego na rozcież. Po mszy już było, dobrodziej spowiadał w konfesjonale, kilkanaœcioro ludzi z dalszychwsi siedziało w ławkach w cichoœci a skupieniu, że jeno chwilami ciężkie wzdychyrwały się na koœciół albo to jakie słowo pacierza głoœniejsze. Od lampki płonšcej, uwieszonej na sznurze przed wielkim ołtarzem, wlekły się pasma dymów niebieskawych ku wysokim oknom, przez które padało słońce; za szybami ćwierkały wróble fruwajšc niekiedy pod nawami ze ŸdŸbłami w dziobach, a czasem jaskółki wpadały ze œwiegotem przez wielkie drzwi, pokołowały błšdzšco w cichoœciach i chłodach murów i uciekały chyżo na œwiat jasny. Zmówiła jeno krótki pacierz, tak już było jej pilno do Kłębów, ale przed koœciołem zaraz spotkała się oko w oko z Jagustynkš.-Jagata! -krzyknęła tamta z wydziwem niemałym. -Dyć żywie jeszcze, gospodyni! żywie! -Chciała jš w rękę pocałować. -A powiedali, żeœcie już nogi wycišgnęli gdziesik w ciepłych krajach... Ale wama tenletki chleb Jezusowy na zdrowie nie poszedł, bo coœ mi na księżš oborę patrzycie... -mówiła, szydliwie jš rozglšdajšc. -Wasza prawda; gospodyni... a tom ledwie już dowlekła kosteczki... dojdę se już pomaluœku a wrychle, dojdę... -Do Kłębów œpieszycie? -A gdzież bym to szła? Krewniaki przeciech... -Radzi was przyjmš, torbeczki dygujecie niezgorsze, a jakiœ grosz też być musi w supełkach, to juœci, że chętliwie przypuszczš waju do krewniactwa. -Zdrowi bych sš? nie wiecie? -markotne jej były te przekpinki. -Zdrowi... jeno Tomek, że słabował Ÿdziebko, to się teraz lekuje w kreminale. -Kłšb! Tomasz! Nie powiedajcie, bo mnie niedo œmiechu ! -Rzekłam, a dołożę, że nie sam siedzi, a z dobrš kompaniš, bo z całš wsiš... I morgi nie pomogš, kiej sšd przyskrzybnie drzwiami a okratuje. -Jezus Maria, Józefie œwięty! -jęknęła, jako słup stajšc w zdumieniu. -Bieżcież rychlej do Tomkowej, to się tam napasiecie nowinkami barzej drujkimi niŸli miód. Hi, hi! œwiętujš se chłopy aż miło! -zaœmiała się uršgli wie, a złe jej oczy strzeliły nienawiœciš. Agata powlekła się ogłuszona, nie mogšc jeszcze uwierzyć w słyszane, spotkała kilka znajomych kobiet, które jš przywitałydobrym słowem zagadujšc o tym i owym, ale jakby nie słyszała pogwary, rozdygotana w sobie strachem coraz zjadliwszym, że już z umysłu przywalniała, bych jeno opóŸnić sprawdzenie tych nowin piekšcych. Długo siedziała pod sztachetami plebanii, bezmyœlnie patrzšc na księży dom. Na ganku stojał bociek na jednej nodze i jakbynaglšdał psów, baraszkujšcych po żółtych uliczkach ogrodu, a Jambroży z dziewkš okładali nowš darniš boki klombu, któren się już rudział kieby szczotkš żelaznš tymi młodymi chlustami kwiatów przeróżnych. Dopiero wzmógłszy się na siłach chyłkiem ruszyła w opłotki Kłębowego domu, stojšcego tuż w rzšd z plebaniš. Z dygotem juœci szła czepiajšc się płotów ilatajšc przetrwożonymi oczyma po sadzie i chałupie, siedzšcej w głębi, ale jeno krowypod oknami chlipały głoœno z cebratek, sień wywarta była na przestrzał, że dojrzała maciorę z prosiętami wylegujšce się w błocie podwórza i kury pilnie grzebišce w gnoju. Podjšwszy próżnš już cebratkę, bo œmielej było jej z czymœcić w garœci wejœć, wsunęła się do wielkiej mrocznej izby. -Niech będzie pochwalony! -ledwie wykrztusiła. -A na wieki! Kto tam? -ozwał się po chwili zajękliwy głos z komory. -Dyć to ja, Agata! -Jezus, jak jš spierało pod piersiami ! -Agata! Widzieliœcie no, moi ludzie! Agata! -gadała prędko Kłębowa ukazujšc się na progu z pełnš zapaskš piszczšcych gšsišt, stare zaœ z sykiem i gęgotem dyrdały za niš. -No, to chwała Bogu! A powiadali ludzie, jakoœcie jeszcze na Gody pomarli, nie wiada było ino kaj, że nawet mój zbierał się do kancelarii na przewiady. Siadajcież... strudzeni pewnikiem jesteœcie. Gęsi się ano lęgnš... -Pieknie się wywiedły, kiej ich aż tyla! -A będzie kopa bez mała, przez pięciu. ChodŸcie przed dom, bo trza ich podkarmić i przypilnować, aby stare nie stratowały. Wybrała je starannie z zapaski na ziemię, iż zaroiły się kiej te żółciuchne pępuszki, astare jęły radoœnie gęgotać a wodzić nad nimi dziobami Kłębowa wyniesła na deseczce posiekanegojajka wraz z pokrzywami i kaszš i przykucnęła przy nich pilnie baczšc, bo stare kuły w drobiazg, tratowały i kradły jedzenie, jak ino mogły, rejwach czynišc krzykliwy. -Siodłate wszystkie będš -zauważyła siadajšc na przyzbie. -Juœci, a z wielkiego gatunku. Organiœcina odmieniła mi jaja, że trzy swoje dawałam za jedno... Dobrze, iżeœcie już œcišgnęli do chałupy... roboty tyla, że nie wiada, gdzie przódzi pazury zaczepić. -Zaraz się wezmę do roboty, zaraz... jeno mocy nieco nabierę... chorzałam i całkiem się wyzbyłam z sił... ale niechaj ino wydycham... to zaraz... I chciała się podnieœć, chciała iœć... by się wzišć za robotę jakš, ale chudzina jeno się potoczyła na œcianę i z jękiem padła. -Do cna, widzę, zwštleliœcie, nie do roboty już wama, nie! -rzekła ciszej rozpatrujšc jej twarz sinš, obrzękłš i dziwnie pokurczonš postać. Zakłopotała się tym oglšdem i strapiła, że nie tylko wyręki mieć z niej nie będzie, ale gotów się jeszcze kłopot nawišzać. SnadŸ przeczuła to Agata, bo się lękliwie, przepraszajšco ozwała: -Nie bójcie się, nie będę waju zawalała miejsca ni cisnęła się do miski, nie, wydychne se ino i pójdę... chciałam jeno obaczyć wszystkich... popytać... ale se pójdę... -Łzy cisnęły się do oczu. -Nie wyganiam was przeciech, siedŸcie, a wola wasza będzie iœć, to se pójdziecie... -A kaj to chłopaki? pewnikiem w polu z Tomkiem? -zapytała wreszcie. -To nic nie wiecie? A dyć wszystkie w kreminale! Agata jeno ręce spletła w niemym krzyku boleœci. -Powiedziała mi już to słowo Jagustynka, jeno uwierzyć nie mogłam. -Najczystszš prawdę wam rzekła, tak ci jest, tak! Wyprostowała się na te wspominki, a po wynędzniałej twarzy posypały się ciężkie łzy. Agata patrzała w niš jak w obraz, nie œmiejšc już dopytywać. -Mój Jezu! Sšd ci tu był we wsi ostateczny,kiej ano wzięli wszystkich i do miasta powiedli, ostatnia godzina, powiadam wam, że dziw, jako żywię jeszcze i ten dzień jasny oglšdam! A to już jutro będzie całe trzy tygodnie, a mnie się widzi, jakby to wczoraj się stało. Ostał jeno w chałupie Maciek, wiecie, i dzieuszyska, które teraz gnój powiezły w pole, i ja sierota nieszczęsna! -A poszły! œcierwy... to własne dzieci tratujš jako te œwinie! -krzyknęła naraz nagęsi: - Pilusie, pilu, pilu, pilu ! Nawoływała gšsięta, bo całym stadem, z matkami na czele, ruszyły w opłotki. -Niech się zabawiš, gap nikaj nie widać, przypilnuję bacznie. -Ruchać się nie możecie, a gdzie wam za gšsiętami biegać! -Już me Ÿdziebko choroœć odeszła, skorom jeno w te progi stšpiła. -To pilnujcie... narzšdzę wama co jeœć... a może mleka uwarzyć? -Bóg wam zapłać, gospodyni, ale sobota to ci wielkopostna, to z mlekiem jeœć mi się nie godzi... wrzštku dajcie jaki garnuszek, chleb mam, to se wdrobię i pojem galanto. Jakoż Kłębowa wnet jej przyniesła osolonego wrzštku na miseczce, w któren stara wdrobiła chleb i pojadała z wolna dmuchajšc w łyżkę, a Kłębowa zaœ przysiadła w progu i oganiajšc oczyma gšsięta, skubišce pod płotami, znowu powiedała: -O las poszło. Dziedzic sprzedał go kryjomoprzed Lipcami Żydom. Jeli go wnet ršbać! Krzywda była taka i sprawiedliwoœci znikšd, to i co miały poczšć? do kogo iœć ze skargš? A do tego zawzišł się na cały naród, że ni jednego komornika ze wsi do roboty nie zawołał. Zmówili się też i całš wsiš poszli swojego bronić, ile ino narodu było. Powiedali, że wszystkich karać nie s pozwolił dożyć tej zwiesny i „48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż Pwc ǏcV^5´$ c€ž2§ Wpokarzš, jeœliby na to przyszło, ale nikto otym nie pomyœlał, bo jakże? za co to mieli karać? przeciech o swoje jeno zabiegali. Poszli do poręby, pobili rębaczów, że po dobrej woli nie ustšpili, pobili dworskich i wszystkich ano z boru wygnali... Na swoim postawili, a po sprawiedliwoœci, bo póki z lasu nie wydzielš, co jest czyje, ruchać go nikt prawa nie ma. Ale się dużo przy tym pomarnowało naszych, starego Borynę przywieŸli z rozłupanš głowš: borowy ci gotak uszlachtował, a tego ci znowuj Antek Boryniak zakatrupił za ojca. -Jezus! zakatrupił, na œmierć? ! -Na œmierć, a stary do dzisiaj ano choruje i bez rozumu zgoła leży, juœci, on najbardziej ucierzpiał, ale i drugie też niemało: Szymek Dominikowej miał przetršcony kulas, Mateusz Gołšb był tak pobity, że go aż przywieŸć musieli, PłoszceStachowi rozwalili łeb, a drugim dostało się też dosyć, że i nie spamiętać, co i komu! Nikto się tym zbytnio nie frasował ninarzekał, bo swoje dokazali, wrócili też bujno, ze œpiewami kiej po tej wojnie wygranej, całš noc w karczmie z uciechy pili, a barzej pobitym gorzałkę do chałup nieœli. A na trzeci dzień jakoœ, w niedzielę, œnieg padał mokry i zrobiła się taka plucha od samego rana, iż trudno było nosa wyœcibić na dwór. Zbieraliœmy się właœnie do koœcioła iœć, kiedy Gulbasowe chłopaki poczęły na wsi krzyczeć: „Strażniki jadš! ”Jakoż może w pacierz przyjechało ich ze trzydziestu, a z nimi urzędniki i cały sšd, rozłożyli się na plebanii. No, że już i nie wypowiem, co się działo, kiej zaczęły sšdzić, wypytywać, zapisywać, a naród po kolei brać pod stróżę... Nikto się nie opierał, każden pewny był swojego, a wszystkie kiej na spowiedzi przyœwiarczałyi prawdę szczerš mówili. Dopiero pod wieczór skończyli i chcieli zrazu całš wieœ wraz ze wszystkimi kobietami brać, ale podniósł się taki krzyk a ten płacz dzieciński, że chłopy już się za kołami oglšdali... Dobrodziej musiał cosik przełożyć starszym, że nas poniechali, nawet Kozłowej, silnie wygrażajšcej wszystkim, nie wzięli, chłopów jeno samych zabrali do kreminału, Antka zaœ Borynowego w postronki przykazali wišzać! -Jezus! w postronki przykazali wišzać! -I zwišzali, ale porwał ci je kiej te nicie nadgniłe, aż się przelękły wszystkie, bo wydał się, jakby mu dur do łba przystšpił albo i zły opętał, a on stanšł przed nimi, aw oczy im rzekł: -Skujcie mię mocno w kajdany i pilnujta, bo wszystkich zakatrupię i sobie co złego zrobię... Tak się ano zapamiętał, że mu ojca zabili, sam ano ręce podał w żelaza, sam nogi nastawił i tak go powieŸli... -Jezu mój miłoœciwy! Maryja! -jęczała Agata. -Widzę zawdy i do samej œmierci nie zabaczę, jak ich brali... -Wzieni mojego z chłopakami... wzieni Płoszków... -Wzieni Pryczków... -Wzieni Gołębiów... -Wzieni Wachników... -Wzieni Balcerków... -Wzieni Sochów... -... a tyla jeszczech drugich wzieni, że więcej niŸli pięćdziesišt chłopa popędzili do kreminału... Że i rozum ludzki nie poradzi wypowiedzieć,co się tutaj działo... jakie płacze się krwawiły, tych wrzasków lamentliwych... nitych przekleństw strasznych. A tu zwiesna nadeszła, œniegi rychło spłynęły, role podeschły, ziemia aż się prosi o obróbkę, czas na orki, czas na siewy, czas na wszystkie roboty, a robić nie ma kto! Wójt jeno ostał, kowal i tych kilku staruchów ledwie się ruchajšcych, a z parobków jeden ino głupawy, Jasiek Przewrotny ! A tu i czas przychodzi rodów, że już poniektóre zległy, krowy się też cielš, lšgi wszędzie, o chłopach też trza myœleć i podwozić im to pożywienie, to grosz jaki albo i tę czystš koszulę, a roboty innej tyla, że już i nie wiada, za co się przódzi brać, samym przeciech nie uradzi, a najemnika dostać nie można po drugich wsiach, boć kużden sobie przódzi obrobić musi... -Nie puszczš ich to rychło? -Bóg ta wie kiedy! JeŸdził do urzędu ksišdz,jeŸdził i wójt i powiedajš, że kiej œledztwaskończš, to ich popuszczajš, że to sšdy majš być póŸniej, ale już trzy niedziele przeszło, a jeszcze ni jeden nie wrócił. Rocho też we czwartek pojechał dowiadywać się. -Boryna żywie to jeszcze? -Żywie, jeno ledwie dycha i do rozumu nie przychodzi, jako ten klocek leży... Zwoziła Hanka dochtorów, to znajšcych się, nic nie pomaga... -Juœci, pomogš tam dochtory, gdzie chto naœmierć chory! Zmilkły wyczerpane wspominkami. Kłębowa zapatrzyła się wskroœ sadu na dalekš topolowš drogę, wiodšcš do miasta, i popłakiwała z cicha nos cięgiem ucierajšc...Potem zaœ krzštajšc się pilnie kiele narzšdzania obiadu opowiadała z wolna wszystko, co się stało we wsi przez zimę, a czego Agata zgoła nie wiedziała. Aż stara rozpletła ręce i pochyliła się ku ziemi ze zgrozy i zdumienia, bo te nowinki kiej kamienie spadały na niš i przejmowałyduszę takš zgryzotš i bólem, że chlipać cicho poczęła. -Mój Boże, tam we œwiecie cięgiem myœlałam o Lipcach, ale żeby takie sprawy się działy, to mi nawet i do rozumu nie przychodziło... a tom nawet póki życia długiego i nie słyszała o podobnym! Złe siętutaj osadziło na dobre czy co? -Juœci, że jakby na to przychodziło! -A może jeno dopust Boży za złoœć ludzkš i grzechy! -Pewnie, że nie inaczej. Pan Jezus karze choćby za takie œmiertelne grzechy, jako toAntka z macochš. Nowe zaœ przewiny idš, stajš się na wszystkich oczach!... Już Agata bojała się rozpytywać o więcej, tylko podniesła roztrzęsionš rękę i jęła sięœpiesznie żegnać pacierz mamlšc goršcy. -Nieszczęœcie takie padło na cały naród i Boryna też leży bez duszy, a powiedajš -œciszyła głos obzierajšc się strachliwie -jako Jagusia już się na dobre z wójtem sprzęgła... Nie stało Antka, brakło Mateusza, brakło i drugich parobków, to dobry pierwszy z brzega, byle jeno wygodził... O œwiecie, œwiecie!... -jęknęła załamujšc ręce ze zgrozy. Stara się już nie ozwała, poczuła się z nagła utrudzonš i tak przejętš tymi nowinkami, że powlekła się do obórki wypoczywać. Dopiero o samym zachodzie dojrzeli jš wlekšcš się na wieœ do znajomków, powróciła zaœ, kiej już u Kłębów siedzieli przy wieczerzanych miskach. Łyżka na niš czekała i miejsce, juœci nie pierwsze, ale zawżdy nie ostatnie, bo przy Kłębowej, jeno że pojadała mało wiele, kiej to dziecištko przebierne, pogadujšc z cicha o œwiecie, to o tych odpustowych miejscach, które była schodziła, aż się niemało temu nadziwowali. Zaœ kiej już noc zapadła, że nawet i zorze grajšce po szybach przygasły, i wieœ do cna ogłuchła, zapalili w izbie œwiatło i jęli się z wolna do snu sposobić, wtedy Agata wyniesła swoje torbeczki pod œwiatło wyjmujšc z wolna różne różnoœci, jakie przyniosła. Otoczyli ci jš zwartym kołem tajšc przydechy i dziw jej nie zjadajšc rozgorzałymi oczyma. A ona najpierw po obraziku poœwięcanym rozdała każdemu, potem zaœ sznury paciorków dziewuchom, a tak pięknych, że ino grały farbami, wrzask się bez to uczynił w izbie, tak jedna przez drugš cisnęły się do lusterka, przymierzajšc, cieszyć się sobš i szyję wzdymać kiej te indory napuszone; a to i koziki sielne, prawdziwie misiarskie nalazły się la chłopaków, i cała paczka machorki dla Tomasza, w ostatku i la Kłębowej wyjęła fryzkę szerokš, wzburzonš i kolorowš nicišobdzierganš, że gospodyni aż wręcz plasnęła z wielkiej kontentnoœci... I wszyscy radowali się niemało, nie raz i nie dwa oglšdajšc te œlicznoœci i cieszšc oczy podarunkami, a ona rada wielce, z niemałš luboœciš powiedała, co ile kosztujeigdzie to kupione. Długo w noc przesiedzieli poredzajšc jeszcze o nieobecnych. -Aż strach za grdykę łapie, tak cicho na wsi! -zauważyła w końcu Agata, gdy przymilkli i opadło ich głuche, martwe milczenie. -Gdzie to po inne roki, w tym zwiesnowym czasie, to aże się wieœ trzęsła od wrzasków i œmiechów !... -Bo jako ten grób otwarty widzi się cała wieœ, że jeno kamieniem przywalić i krzyżepostawić... że nawet pacierza nie będzie miał kto zmówić ni na mszę dać... -potwierdziła smutnie Kłębowa. -Prawda! Pozwolicie, gospodyni, to bym ano na górkę poszła, koœci me bolš po drodze i oczy już œpik morzy. -A œpijcie, gdzie wama do upodoby przylegnšć, miejsca nie brakuje. Stara wnet pozbierała sakwy i jęła się w sionce skrobać po drabce, gdy Kłębowa zaczęła mówić za niš przez wywarte drzwi: -Hale! małom nie zabaczyła wama powiedzieć, że wzielim waszš pierzynkę ze skrzyni... Marcycha chorzała w zapusty na krosty... zišb był taki, przyodziać nie było czym... toœwa se pożyczyli od waju... pierzyna już wywietrzona i choćby jutro a zaniesie się jš na górę... -Pierzynę... wasza wola... juœci, kiej było potrza... juœci... Chyciło jš tak cosik za gardziel, że urwała, dowlekła się po omacku do skrzyni, przykucnęła i podniósłszy wieko jęła œpiesznie drżšcymi rękoma błšdzić i obmacywać swoje wiano œmiertelne... Juœci... pierzyny nie było... a nowš całkiem ostawiła... w czystym obleczeniu... ni razu nie używanš... dyć jš z tych naleŸnych piórek po pastwiskach uœcibała... byle mieć na tę ostatniš skonania godzinę... A wzieni jš... wzieni... Płacz jš taki chycił żałoœliwoœci pełen, że dziw jej serce nie pękło. I długo pacierz mówiła łzami go polewajšcgorzkimi, długo płakała i boleœnie a cichuœko skarżyła się Jezusowi kochanemu na krzywdę swojš... Noc musiała już być duża, bo ano kury piaćzaczynały na północek albo i na odmianę. ROZDZIAŁ 2 Nazajutrz była Palmowa Niedziela. Jeszcze dobrze przed słońcem, ale już o dużym dniu, wyjrzała z Borynowej chałupyHanka, w wełniak jeno przyodziana i jakšœ chuœcinę, że to zišb był na œwiecie galanty.Zajrzała aż za opłotki na drogę czarniawš,rosami opitš, a gdzi eniegdzie oszroniałš. Pusto było jeszcze i ni znaku życia, œwit jeno skrzył się suchy i przyodziewał zmartwiałe czuby drzew w modre obleczenia, zaœ resztki nocy czaiły się strachliwie pod płotami. Powróciła na ganek i z trudem przyklęknšwszy, że to leda tydzień spodziewała się rodów, jęła mówić pacierzbłšdzšc po œwiecie zaspanymi oczyma. Dzień zaœ roznosił się z wolna białawš pożogš, zorze przecierały się kieby przez sito, brzaskami osypujšc wschodniš stronę,która podnosiła się coraz wyżej niby ten złoty baldach nad promieniejšcš już, ale jeszcze niewidnš monstrancjš. Że zaœ przymrozek był z nocy, to płoty, mostki, dachy, i kamienie polœniewały szronem, a drzewa stały kiej chmury przebielone. Wieœ jeszcze spała w przyziemnych mrokach utopiona, że jeno poniektóre chałupy bardziej przy drodze wyłupywały się nieco jaœniš bielonych œcian, zaœ po omglonej gładzi stawu wlekły się długachne, czarniawe pasma pršdów, jakoby szkliwa tężejšce. Młyn gdziesik hurkotał bez przestanku, a jakaœ niewidna rzeczka mrowiła się po kamieniach cichuœkim, przytajonym bełkotaniem. Kokoty piały już na umor i ptaszyny różne zgwarzały się z cicha po sadach jakoby w tym pacierzu społecznym, kiej Hanka przecknęła, œpik jš ano zmorzył i strudzone, niewywczasowane koœci cišgnęły pod pierzynę, ale się nie dała, szronem przetarła oczy i nalazłszy to zagubione słowo pacierza poszła w podwórze naglšdać chudoby a budzić œpišce.Najpierw wywarła drzwi do wieprzka, któren usiłował na przednie kulasy się zwlec, ale że spaœny był wielce, zwalił się na gruby zad i jeno chrzškajšcym ryjem wodził za niš, gdy mu żarcie przegarniała dorzucajšc niecoœ œwieżego. -Portki tak ciężš, że ci i na kulasy niełacno; jak nic ma na cztery palce słoniny. -Obmacała mu boki z luboœciš. Otwarła potem do kur porzuciwszy przed progiem na przynętę œwińskiego jedzenia przygarœciš, że sfruwały z grzęd skwapliwie, koguty zaœ piać wzięły rozgłoœnie. Gęsi, zawarte pobok, przyjęły jš gęganiem i sykami; wygnała precz gęsiory, iż wnetki wojnę uczyniły z kurami, a zaczęła wycišgać spod matek, siedzšcych w gniazdach, jaja i przepatrywać je pod œwiatło. -Leda godzina kluć się będš -myœlała nasłuchujšc cichego, ledwie odczutego dziobania w jajach. Rychtyk i Łapa wylazł z budy, kiej szła ku stajni, przecišgnšł się a ziewał, nie baczšcna syczšce nań gšsiory. -Hale! próżniaczysko, niby parob noc przesypia, coby stróżował! Pies pomachał ogonem, szczeknšł radoœnie,buchnšł przez kury, aż się pierze posypało, i dalejże drzeć się do niej, skakać do piersi, a polizywać ręce, że radanierada pogłaskała go po łbie. -Drugi człowiek a tak czujšcy nie będzie, jako to stworzenie. Miarkuje jucha gospodarza! -Wyprostowała się Ÿdziebko wodzšc oczyma po oszroniałych dachach, bo jaskółki, siedzšce rzędem na kalenicy, zaœwiegotały pieœciwie. -Pietrek! Dzień ano kiej wół! -zakrzyczała bijšc pięœciš we drzwi stajni, a posłyszawszy mruczenie i odsuwanie zawory wywarła drugie zaraz drzwi do obory. Krowy leżały rzędem przed żłobami. -Witek! A to œpi pokraka, kiej po weselu! Chłopak się wraz przebudził, skoczył z pryczy i jšł poœpiesznie wcišgać portczyny i cosik mamrotać strachliwie. -Przyrzuć krowom siana, by przejadły do udoju, i zaraz przychodŸ skrobać ziemniaki.A łysuli nie dawaj, niech jš sama pasie -dodała twardo, bo była to krowa Jagusi. -Tak jš pasš, aże krowa ryczy i z głodu słomę spod siebie wyjada. -A niech zdycha, nie moja strata! -szepnęłazawzięcie. Witek jeszcze tam cosik mruknšł, ale skorowyszła, gruchnšł się w poprzek barłogu z obertelkiem w garœci, byle jeszcze z pacierz zadrzemać. Hanka zaœ poszła jeszcze do stodoły, gdziena klepisku okryte słomš leżały ziemniaki przebierane do sadzenia i zajrzała pod szopę, kędy składali wszelki sprzęt gospodarski. Łapa wyskakiwał przed niš, cochwila zbaczajšc do gęsiorów i wojnę z nimi czynišc, aż wszystko obejrzawszy bacznie, czy jakiej szkody z nocy nie ma, jak to czyniła co dnia, polazła do przełazu, wyjrzeć w pola na oziminy. Zaczęła znowu mówić przerwany pacierz. Słońce też już wstało, wskroœ sadów powiała wichura płomieni, że szrony się zaiskrzyły i rosy jęły skapywać z drzew; wiater też się poruszył i gmerał cichuœko w gałęziach, skowronki dzwoniły coraz rzęsiœciej, a we wsi, na drogach czynił sięruch, słychać było chlustanie wody przy nabieraniu ze stawu, wrótnie kajœ niekajœ darły się zardzewiałe, to gęsi gdziesik krzyczały i pies naszczekiwał abo i głos ludzki rozbrzmiewał w porankowej cichoœci. Wieœ się budziła póŸniej Ÿdziebko, że to niedziela była i każden rad dłużej wylegiwał pod pierzynš spracowane koœci. Hanka na nic nie baczyła, zstępujšc w siebie, w te różne myœle, jakie jš oprzędły, że pacierz jeno wargami mówiła,daleko od niego duszš i cała we wspomnieniach utopiona. Podniesła ciche, opite radoœciš oczy na polaszerokie, zawarte œcianš dalekiego lasu, poktórym rozlewały się płomienie wschodu, iż spoœród modrawych gšszczów wybłyskiwały bursztynowe, grubachne chojary; zaœ wszystkie ziemie jakoby drgały w złotych, budzšcych brzaskach; ozime zboża mokrš, zielonawš wełnš otulały zagony, a kajœ niekaj po bruzdach lœniły się poniki wody kiej te srebrne strużyny, niesły się z pól wilgotne, chłodneprzydechy wraz z tš œwiętš cichoœciš wioœnianš, w jakiej to roœnie wszystko i naœwiat się jawi... Nie za tym jednakże patrzała i nie tego. Jawiły się ano w niej przypominki bied, głody, krzywdy, Antkowe przeniewierstwa,bóle kiej góŸdŸ ranišce i tych smutków i utrapień tylachna, że aż jš dziw brał, jakoto poredziła przemóc i przemogła, i doczekała się, że oto Pan Jezus przemieniłwszystko na lepsze... Przeciech na gospodarce jest znowu, na ziemi. A kto mocen jest wyrwać jš stšd? Któren poredzi! Zmogła już tyla, przecierpiała bez te pół roku, że drugi człowiek bez całe życie nie przecierpi, to udŸwignie, co ta na niš Panu Jezusowi spuœcić się spodoba, wydzierży i doczeka się Antkowego ustatkowania i że teziemie będš ich na wieki. Trzy niedziele całe, a jej się widzi, jakoby to wczoraj się stało, kiej chłopy szły na las... Nie poszła z inszymi, bo ano w jej stanie ciężko było i nieprzezpiecznie... Turbowała się jeno o Antka, bo zaraz jej rzekli, jako z narodem się nie złšczył i nieposzedł; rozumiała, iż tu na złoœć staremuzrobił, a może i la tego, by się w ten czas gdzie z Jagusiš zwieœć... Żarło jš to, ale wypatrywać go przeciech nie poszła. Aż tu przed samym południem przylatuje Gulbasiak i wrzeszczy: ł dożyć tej zwiesny i „48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żPtcÄłcw‹c,ŔcÂ:Ş -Pobilim dworskich! pobilim! -i kiej wœciekłypognał dalej. Zmówiła się z Kłębowš i poszły naprzeciw.Dominikowej chłopak nadbiegał i już z dala krzyczy: -Boryna zabit, Antek zabit, Mateusz i drugie!... -zatrzepał rękoma, cosik zamamrotał i padł, że trza mu było nożemzęby ozwierać, by wlać wody, tak go œcisnęło z utrudzenia. A jej wtedy dusza ze strachu zakrzepła na ten lity kamień. Szczęœciem, że nim jeszcze chłopaka docucili, wywalili się z boru na drogę i powiedali, jak było, a może w pacierz samajuż dojrzała przy ojcowym wozie Antka żywego: jako trup był siny, okrwawiony, zgoła nieprzytomny. Juœci, że jš płacz chwycił i boleœć ozdzierała, ale się przemogła, ile że jš ociec, stary Bylica, odcišgnšł na bok i cichopowiedział: -Stary wnet zamrze, Antek o Bożym œwiecienie wie, a w Borynowej chałupie nikogój, jeszcze się kowal tam wniesie i nikto go jużnie wygoni!... Zmiarkowała rychło, że w dyrdy poleciała do chałupy, zabrała dzieci i co było na podorędziu ze szmat, resztę zaœ zdała na Weronczynš opiekę i przeniosła się chybcikiem na dawne miejsce, po drugiej stronie Borynowej chałupy. Jeszczech Borynę opatrywał Jambroży, jeszczech ludzie byli się nie rozeszli, jeszczech cała wieœ wrzała uciechš a gdzie jękami pobitych, a ona cichuœko się wniesła i osiadła na amen. A stróżowała pilnie: toć Antkowy też był gront, a stary ledwie zipał i mógł leda pacierz wycišgnšć kulasy. Wiadomo przecież, iż któren pierwszy dopadnie dziedzictwa i wczepi weń pazury, to i niełacno go oderwać, i prawo za sobš będzie miał. Co jej tam znaczyły kowalowe krzyki i groŸby, którymi jej bronił wstępu, srodze zgniewany, iż go uprzedziła! Pytać się to miała kogój o przyzwoleństwo,chyciła się ziemi, a jak ta suka warowała ibroniła swojego, pewna rychłej œmierci starego i że Antka wezmš, bo jš był o tym uprzedził Rocho. To i komu się to miała oddać w opiekę? Kiejwiadomo, że jak się sam człowiek nie przyłoży, to mu i Pan Jezus nie dołoży. Nie płaczem i skamlaniem dochodzi się swego, a jeno tymi kwardymi, nieustępliwymi pazurami -wiedziała ci ona już o tym, wiedziała! Więc choć i Antka wzieni, uspokoiła się rychło, bo co poredzisz przeciw doli, człowieku? czym się oprzesz, kruszyno? Gdzie zaœ to był i czas na długie lamenty i wyrzekania, kiej tylachne gospodarstwo wzięła na swojš głowę! Przeciech sama ostała kiej ten kierz na rozdrożnym wywieisku, jeno że się nie cofnęła przed robotš ni ludzi nie ulękła. A przeciwko niej była Jagna; byli kowalowie, zawzięci na niš, że niech Bóg broni; był wójt, któren był swoje zamysły na Jagnę powzišł i bez to sielnie się niš opiekował; był nawet dobrodziej, rychtowany na sprzeciw przez Dominikowš. Tyle że jej nie przemogli, nie dała się niczemu, co dnia głębiej wrastajšc w ziemię i krzepciej dzierżšc w garœciach rzšdy, iż ledwie po dwóch niedzielach, a jużwszystko szło jej wolš, rozumem a mocš. Ona zaœ ni dojadła, ni dospała, ni wypoczęła harujšc nikiej ten wół w jarzmie od œwitania do nocy póŸnej. Jeno że to niezwyczajna była ni takiej pracy, ni stanowienia o wszystkim swojš głowš, a wielce z natury nieœmiała i przez Antka zahukana, to jej tak ciężko nieraz przychodziło, aż ręce opadały. Ale krzepił jš strach, by z gospodarki nie wysadzili, a i ta zawziętoœć przeciw Jagnie.Zresztš z czego ta jej moc szła, to szła, doœć że się nie dała, urastajšc we wszystkich oczach na niemały podziw i uważanie. -A to! przódzi się widziała, jako trzech nie zliczy, a teraz ci już za dobrego chłopa stanie -powiedały o niej co najpierwsze wewsi gospodynie, że nawet Płoszkowa i drugie rade przyjacielstwa z niš szukały, chętliwie wspomagajšc dobrym słowem i czym jeno mogły. Juœci, że wdzięcznym sercem przyjmowałanie stowarzyszajšc się jednak zbytnio i nie cieszšc z ich łask, bo niełacno zapominała krzywd niedawnych. Nie lubiła pleœć bele czego, to i nie potrza jej było sšsiedzkich ugwarzań ni tego w opłotkach wystawania la obmowy. Mało to swoich miała frasunków, bych się jeszcze cudzym turbować!... Właœnie wspomniało się jej o Jagnie, z którš wiedła zażartš, milczšcš i nieustępliwš wojnę, o Jagusi, której samo przypomnienie było jako to żgnięcie w serce, że i teraz poderwała się z miejsca żegnajšc się œpiesznie, a bijšc w piersi na dokończenie pacierza. ZeŸliła się jeszcze bardziej, iż w chałupie spali, a i w podwórzu było cicho. Skrzyczała Witka, spędziła z barłogu Pietrka, dostało się przy tym i Józce, że słońce na chłopa, a ona się wyleguje. -Jeno z oka spuœcić na ten pacierz, a wszystkie po kštach œpiš ! Mamrotała rozpalajšc ogień na kominie. Wywiedła dzieci na ganek i wetknšwszy im po glonku chleba przywołała Łapy, by się znimi zabawiał, a sama poszła zajrzeć do Boryny. Ale na ojcowej stronie było jeszcze całkiem cicho, że ze złoœciš huknęła drzwiami; nie przebudziło to Jagny, stary zaœ tak samo leżał, jak go była ostawiła wieczorem: na pasiatoczerwonej poœcieli leżała jego sina, obrosła twarz, wychudła i tak zmartwiała, że podobien się stał do onych œwištków w drzewie rzezanych; otwarte szeroko oczy patrzyły przed się nieruchomo nic zgoła nie widzšce, głowę miał owišzanš szmatami, a rozwiedzione szeroko ręce zwisały martwo kiej te nadršbane gałęzie. Poprawiła mu poœcieli strzepujšc pierzynę bardziej na nogi, że to goršco było w izbie,a potem nalewała mu po Ÿdziebku do ust œwieżej wody: pił z wolna, aże mu grdyka chodziła, ale się nie poruszył; leżał wcišż kiej ta kłoda zwalona, jeno w oczach zaœwieciło mu cosik, jak kiedy rzeka spod nocy się przetrze i rozbłyœnie na jedno oczymgnienie. Westchnšwszy nad nim żałoœnie; trzasnęła znowu trepem w wiaderko ciskajšc rozsrożonymi oczyma po œpišcej. Ale Jagusia i tak nie przecknęła; leżała anona bok, twarzš na izbę, pierzynę snadŸ z goršca zepchnšwszy do pół piersi, że ramiona i szyja leżały nagie, zrumienione i Ÿdziebko ruchajšce się w cichym dychaniu; przez rozchylone, wiœniowe wargi lœniły sięjej zęby kiej te paciorki najbielsze, a rozplecione włosy burzyły się po białej poduszce spływajšc aż na ziemię kiej ten len najczystszy, w słońcu wysuszony. -Zedrzeć ci ino pazurami tę gębusię, a nie wynosiłabyœ się urodš nad drugie! -szepnęła Hanka z takš nienawiœciš, aż jš w sercu zakłuło i same palce się sprężyły do darcia, ale bezwolnie przygładziła sobiewłosy i zajrzała w lusterko, wiszšce na okiennej ramie; cofnęła się jednak prędko dojrzawszy swojš twarz wynędzniałš, pokrytš żółtymi plamami, i zaczerwienione oczy. -Niczym się nie umartwi, dobrze się naŸre,w cieple się wyœpi, dzieci nie rodzi, to nie ma być urodna! -pomyœlała z takš goryczš, że wychodzšc drzwiami trzasnęła, aż szyby zabrzęczały. Obudziła się wreszcie Jagna. Jeno stary leżał wcišż bez ruchu, wpatrzony przed się. Leżał już tak całe trzy niedziele, od kiela go z lasu przywieŸli. Czasem się jeno jakby budził, Jagny wołał, za ręce jš brał, cosik chciał rzec i znowuj drętwiał nie przemówiwszy ni słowa jednego. Już mu i Rocho przywoził z miasta doktora,któren go obejrzał, na papierku cosik przepisał, dziesięć rubli wzišł, leki też kosztowały niemało, a rychtyk pomogło tyle, co i te darmowe Dominikowej zamawiania. Zrozumieli rychło, jako się już nie wyliże, iostawili go w spokojnoœci. Wiadomo jest, żekiej kto na œmierć choruje, to żeby mu już nie wiem jakie leki a doktory zwoził, zamrzeć musi, a ma zaœ ozdrowieć, i bez niczyjej pomocy ozdrowieje. Więc mieli kole niego tyle już jeno starunków, co mu ta często odmieniali na głowie zmoczone szmaty, wody pić podajšcalbo i Ÿdziebko mleka, bo jeœć nie mógł, że mu się to wszystko zwracało. Miarkowali też ludzie, a najbardziej Jambroży, jako praktyk był wielki, iż jeœli Boryna do rozumu nie przyjdzie, to œmierć będzie miał letkš i rychłš. Spodziewali się jej co dzień i nie przychodziła; aż się już mierziło to długie czekanie, boć trza go było pilnować i jakš takš dawać opiekę. Jagny to było psie prawo doglšdać i przy nim dulczyć -cóż, kiej nie poredziła i godziny w chałupie wysiedzieć? Stary obmierzł jej do cna i cišżyła ta cišgła wojna z Hankš, która jš odsuwała od wszystkiego i pilnowała gorzej złodzieja -to i nie dziwota, że cišgnęło jš na œwiat, że chciało się jej lecieć na te ugrzane przypołudnia, pomiędzy ludzi, na wolnoœć, to zdawała pilnowanie Józce i niesła się niewiada gdzie, iż nieraz dopiero wieczorami wracała... Józka zaœ tyle go jeno doglšdała, co przy ludziach: skrzat był to jeszcze głupi a latawiec. Hanka więc i to musiała wzišć na swojš głowę i o chorego dbać, bo chociaż i kowalowie mało dziesięć razy na dzień zaglšdali, to jeno po to, by jej pilnować, czy czego z chałupy nie wynosi, a głównie czekali; iż może stary przemówi jeszcze i majštkiem rozporzšdzi. Żarli się przy tym jako te psy kiele zdychajšcego barana i przepierali z warkotem, kto pierwej chyci kłami za lelitai jakš sztuczkę la siebie wyszarpie; tymczasowie zaœ kowal, co ino upatrzył, comu tylko w pazury wpadło, to porywał, choćby i stary postronek albo kawał deski z garœci trza mu było wyrywać i na każdym kroku pilnować, że dzień nie przeszedł bez kłótni a srogich pomstowań.Powiadajš: kto rano wstaje, temu Pan Bóg daje, i prawda, ale kowal umiał wstawać i o północku, lecieć choćby na dziesištš wieœ, jeœli jeno szło o dobry zarobek; chłop był chciwy na grosz i tak zabiegliwy,jak mało któren. Oto i teraz, ledwie co Jagna z łóżka wylazła i wełniaki na się wdziała, drzwi skrzypnęły i on się cicho wsunšł prosto idšc do chorego. -Nie gadał czego? -zajrzał mu z bliska w oczy. -Dyć leży, jak leżał! -odburknęła zbierajšc włosy pod chustkę. Bosa jeszcze była, w koszuli, Ÿdziebko rozespana i taka urodna, a jakowymœ prażšcym ciepłem buchajšca i luboœciš, że powiódł po niej zmrużonymi œlepiami. -Wiecie -przysunšł się tuż do niej -organista wygadał się przede mnš, że stary musi mieć sporo gotowego grosza, bojeszcze przed Godami chciał dać chłopu z Dębicy całe pięćset rubli; o procenta się jeno nie zgodzili. Muszš te pienišdze być schowane gdzie w chałupie... Uważajcie pilnie na Hankę, bo jakby chyciła przed nami, już by ich ludzkie oko nie zobaczyło...Moglibyœcie z wolna, kryjomo przepatrywaćwszystkie kšty, jeno by nikto się nie pomiarkował... Słuchacie to? -Co by zaœ nie! -okryła ramiona zapaskš, bojakby jš obmacywał tymi złodziejskimi œlepiami. Przeszedł się kołujšcy po izbie i niby od niechcenia zaglšdał za obrazy, wyszukujšc przy tym pilnie, gdzie popadło. -Macie to klucz od komory? -łypnšł œlepiami na małe, zawarte drzwi. -A wisi na Pasyjce pod oknem. -Dłutam mu pożyczył, będzie już z miesišc,a teraz mi potrzebne i nikaj go naleŸć nie mogę. Myœlę, co tam w rupieciach zarzucone... -Szukajcie sami, ja go wama nie wyœlipiam. Odstšpił od drzwi, bo rozległ się w sieni głos Hanki, klucz na miejscu powiesił i za czapkę wzišł. -To jutro poszukam... pilno mi bieżyć do dom... Rocho przyjechał? -Ja to wiem? Spytajcie Hanki! Postał jeszcze Ÿdziebko, poskrobał rudych wšsów, a oczy to mu jak te złodzieje latały po kštach; zaœmiał się cosik do siebie i poszedł. Jagna zrzuciła zapaskę i jęła się słania łóżka i drugich uprzštań, rzucajšc niekiedyprzyczajone spojrzenia na męża, i tak zawżdy chodziła po izbie, by się nie natknšć na jego oczy, wcišż rozwarte. Juœci, że był jej obmierzły, bojała się go inienawidziła całš mocš za wszystkie krzywdy doznane, a ile razy jš wołał i brał w swoje rozpalone i lepkie ręce, zamierała z obrzydzenia i strachu, tak œmierciš wiało od niego i trupem, ale pomimo wszystkiego może jeno ona jedna najszczerzej pragnęła, by wyzdrowiał. Teraz ci dopiero miarkowała, co straci, skoro go nie stanie; przy nim gospodyniš się czuła, słuchali jej wszyscy, a drugie kobiety czy dzieuchy rade nierade uważać jš i ustępować pierwszego miejsca musiały-jakże! Borynowš przeciech była -Maciej zaœ, chociaż w domu był kšœliwy kiej pies idobrego słowa nie dał, ale przed ludŸmi wielce dbał o niš i strzegł, by jej kto nie œmiał nie poszanować. Nie rozumiała ona tego przódzi, dopiero kiej Hanka zwaliła się do chałupy i górę nad niš brać poczęła, odsuwajšc od panowania, poczuła swoje opuszczenie i krzywdy. Nie o gront jej szło przecież -co jej tam były majštki?... tyle stała o nie akuratnie, co o łońskie lato, a chociaż już się wzwyczaiła do rzšdów i rada był a wielce wynosić się a puszyć bogactwem, i rozpierać na swoim, to i za tym by nie płakała, bo u matki było jej też niezgorzej-ale jedno jš ano gnębiło boleœnie, że przedHankš ustępować musi, przed Antkowš kobietš: to jš przypiekało do żywego budzšc złoœć i chęć robienia na sprzeciw. Juœci, że jš i matka podmawiała, i kowal rychtował codziennym podjudzaniem, bo sama z siebie to by może rychło ustšpiła. Tak jš już mierziły te wojny, że nieraz chciała wszystko ciepnšć i przenieœć się domatki. -Ani się waż! siedŸ, póki nie zamrze! waruj swojego! -nakazywała srogo stara. To i siedziała, choć ckniło się jej niewypowiedzianie -jakże? całe dni nie byłodo kogo gęby otworzyć ni poœmiać się z kim, ni wybiec do kogo... A w domu pojękiwał stary, była Hanka zawżdy gotowa do kłótni, szła cišgła wojna, że już zgoła było nie do wytrzymania. U matki też było nie sposób wysiedzieć. To latała z kšdzielš po chałupach -ale mogła to i tam wytrzymać, kiej we wsi były same kobiety, rozkisłe, rozpłakane, rozwrzeszczane, jako te dni marcowe, a wszędy, jako ta nie ustajšca litania, wyrzekania, a nikaj żadnego parobka, choćby na lekarstwo! Że już ni miejsca, ni rady dać sobie nie mogła. Do tego zaœ często, coraz częœciej nawiedzały jš wspominki o Antku. Prawda, jako pod sam koniec, nim go wzięli, wielce ku niemu ochłodła i te spotykania już były jeno strachem i mękš; na ostatku zaœ ukrzywdził jš jeszcze tak bardzo, aż dusza pęczniała żalem na przypominki... ale miała wyjœć do kogo, wiedziała, że tam, pod brogiem, o każdym zmierzchu czeka na niš i wypatruje... że jest ktosik, któremu lubo się słuchać... To choć się trzęsła z trwogi, by nie wypatrzyli, choć i on nieraz skrzyczał za długie czekanie, ochotnie biegła zapominajšc o całym œwiecie, gdy jš przygarnšł do siebie krzepko, niby ten smok ognisty, i brał, ni pytajšc o przyzwoleństwo... Ni w myœli postało opieranie, kiej œciskał, aż jš mdliło w dołku, i takim warem przejmował. Nieraz do północka zasnšć nie mogła, chłodzšc rozpalonš całunkami twarz o zimnš œcianę wzburzona do dna i pełna w koœciach onych słodkich, prażšcych ogniem wspominań! A teraz jest jak ten kołek, sama, nikt jej nie podpatruje, nikt nad niš prawa nie ma, ale i do nikogo się nie wydziera, nikto już jej tam za przełazem nie czeka, i nikto nie przyniewala... Że wójt za niš chodzi, podskubuje, słodkie słówka prawi, do płotów przyciska, do karczmy na poczęstunek cišgnie i rad by jš dla siebie zniewolił, to ino bez to mu przyzwala, że ckni się jej wielce i nie ma zkim drugim się poœmiać, ale tak mu do Antka kiej psu do gospodarza! I przez złoœć to jeszcze robi la całej wsi ila tamtego. Sposponował ci on jš i sponiewierał na ostatku! Jakże -całš noc i cały dzień przesiedział w chałupie przy starym, nawet spał na jej łóżku, krokiem się prawie z izby nie ruszał, a jej jakby nie dojrzał, choć wcišż stawała przed nim jakten pies, skamlšc oczyma o zmiłowanie: Nie spojrzał na niš, ojca jeno widział a Hankę i dzieci, psa nawet. To może i bez to już do cna straciła serce do niego, i całkiem się w niej przemieniło naprzeciw, bo kiej go brali w kajdany, wydał się jakimœ drugim, obcym zgoła i takobojętnym, że nie potrafiła go żałować, a nawet ze skrytš radoœciš przyglšdała się Hance, jak ta włosy rwała łbem tłukšc o œcianę i wyjšc niby suka za topionymi szczeniętami. Cieszyła się mœciwie z jej udręki, odwracajšc z odrazš oczy od jego twarzy strasznej, jakoby wpółobłškanej. Tak się wtenczas obcym stał dla niej, że nawet nie umiałaby go sobie teraz przypomnieć, jak człowieka raz jeden widzianego. Ale tym ci lepiej baczyła tamtego Antka, tamtego z dni miłowań i szałów, z dni schadzek i przytulań, całunków i uniesień... tej zwiesny i „48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żPđc@É c ­ cś*Ac÷8p,tamtego, ku któremu teraz, w nie spane często noce wydzierała się jej dusza i rozprężone udrękš serce krzyczało żalem itęsknicš nieopowiedzianš. Do tamtego... z tamtych dni szczęœcia rwałasię Jagusina dusza, ani wiedzšc, kędy jest iżywie-li on gdzie we œwiecie szerokim... Ano i teraz snuł się jej przez pamięć jako ten sen luby, z którym się ciężko rozstawać, kiej znowu rozległ się wrzaskliwy głos Hanki. -Kiej pies odarty tak się wydziera i dunderuje! -szepnęła rozbudzona z przypominków. Słońce już bokiem zaglšdało rozczerwieniajšc mrocznawš izbę, ptaki radoœnie ćwierkały w sadzie, podnosiło sięciepło, bo z dachów kieby szklanymi paciorkami spływał przymrozek, a przez wywarte okno wraz z wietrzykiem porannym buchał krzyk gęsi trzepišcych sięw stawie. Krzštała się po izbie kiej szczygieł, z cichšprzyœpiewkš, boć to niedziela była i czas nadchodził szykowania się do koœcioła z palmami, już owe pędy łozy czerwonej, pokryte srebrzystymi kotkami, stały w dzbanku od wczoraj, pomdlałe nieco, że to im wody zapomniała nalać. Poczęła je właœnie troskliwie cucić, gdy Witek wrzasnšł przez drzwi: -Gospodyni kazali, byœcie swojš krowę napaœli, aż z głodu ryczy! -Powiedz, że wara jej do krowy mojej! -odkrzyknęła w cały głos nasłuchujšc, co tamta wyszczekuje na odzew. -A pyskuj, póki ci gęba nie ustanie: nie dowiedziesz me dzisiaj do złoœci! I jęła najspokojniej wybierać ze skrzyni ubiory rozkładajšc je po łóżku, rozpatrujšc, w jakie by się przyodziać do koœcioła; naraz, kiej ta chmura padnie na słońce, iż się wszystek œwiat przyciemni, tak ci i w niej dziwnie pomroczało. Po cóż się to przybierać będzie i stroić? dla kogo? La tych babskich œlepiów, zazdroœnie taksujšcych każdš jej wstšżkę i potem za to obnoszšcych jš na ozorach? Odbiegła strojów z niechęciš i siadłszy w oknie czesała jasne, bujne włosy, smutnie spozierajšc na wieœ, w słońcu już całš i wtopliwych rosach połyskujšcš; domy kajœ niekaj przebielały się ze sadów i słupy niebieskich dymów buchały w górę, zaœ na drodze, po drugiej stronie stawu, całkiem przysłonionej drzewcami, przechodziły niekiedy kobiety, bo widziała czerwień wełniaków odbitš we wodzie i jak się przesuwały wskroœ mdlejšcych już cieniówdrzew nadbrzeżnych; potem gęsi przepływały białymi sznurami, że się wydawało, jakoby płynęły wskroœ modrej topieli nieba odbitego, ostawiajšc za sobš teczarniawe, półkoliste kręgi kiej węże cichopełznšce; to chybotliwe jaskółki przewijały się niziutko łyskajšc białymi brzuchami, a gdziesik znowu u wodopojów krowy porykiwały lub pies naszczekiwał. Zagubiła wnet pamięć tych rzeczy topišc oczy w górze, wysoko, gdzie na modrym niebie pasły się stada chmur, białym, wełnistym barankom podobne, bo gdziesik spod nich, w wysokoœciach cišgnęło jakieœ niedojrzane ptactwo, że jeno krzyk długi a jękliwy rozsypywał się nad ziemiš rzewliwie, aż jš od tych głosów sparło cosik pod piersiami, a nagła, z dawna już czajšca się tęsknica œcisnęła serce, że wodziła przygasłymi oczyma po rozruchanych drzewach po wodzie, kaj i owe chmury zdały się płynšć zanurzone w niebieskoœciach, po wszystkim œwiecie, nic jeno nie rozpoznajšc spoza wezbranej tęsknoœci, że łzy ważne pociekły po zbladłych policzkach kieby te paciorki lœnišce rozerwanego różańca i suły się wolno jedna za drugš, i gdziesik na samo dno duszy spływały. Mogła to zmiarkować, co się jej stało? Jeno czuła, iż jš cosik rozpiera, podrywa iponosi, że oto poszłaby na kraj œwiata, gdzie oczy poniesš, gdzie jeno powiedzie ta tęsknoœć niezmożona. I płakała tak bezwolnie i prawie bezboleœnie, jako to drzewo, obcišżone kwiatem w wioœniane poranki, kiej słońce przygrzeje, a wiatry zakolebiš, rosi obficie, wpiera się w ziemię, nabrzmiewa sokami rodnymi, a kwietne gałęzie ku niebu podaje... -Witek! a poproœ pięknie tej dziedziczki na œniadanie! -wrzasnęła znowu Hanka. Jagna, kieby przecknęła, otarła łzy, doczesała włosów i poszła œpiesznie. W Hanczynej izbie już wszyscy siedzieli przy œniadaniu. Z michy kurzyły się ziemniaki, właœnie je była Józka omaszczała œmietanš przesmażonš z cebulš, gdy reszta już bodła łychami wlepiajšc łakome œlepie w jadło. Hanka wzięła pierwsze miejsce w poœrodkuprzed ławš, na której jedli, Pietrek siedział w końcu, a pobok niego przykucał na ziemi Witek, Józka zaœ pojadała stojšcy pilnujšc dokładania, a dzieci siedziały pod kominem przy niezgorszej miseczce oganiajšc się łyżkami przed Łapš, któren kiedy niekiedy pojadał razem z nimi. Jagna miała swoje miejsce od drzwi, naprzeciwko Pietrka. Jedli z wolna spozierajšc niekiedy spod łbów. Darmo Józka trzepała trzy po trzy i Pietrek rzucał jakie słowo, a w końcu i Hanka zagadywała tknięta jej zapłakanymi, smutnymi oczyma, Jagusia ni pary z gęby nie puœciła. -Witek, a któren ci takiego guza nabił? -pytała Hanka. -Zwaliłem się o żłób! -Rozczerwienił się kiej rak i potarł bolšce miejsce, porozumiewawczo spoglšdajšc na Józkę. -Przyniosłeœ to już gałšzek z palmami? -Zaraz polecę, ino zjem -tłumaczył się, œpiesznie dojadajšc. Jagna położyła łyżkę i wyszła. -Znowuj bšk jš jakiœ ukšsił! -szepnęła Józka dolewajšc barszczu Pietrkowi. -Nie każden umie trajkotać tak cięgiem jak ty. Doiła to już krowę? -Zabrała szkopek, to pewnie poszła do obory. -Hale, Józia, trza dla siwuli makuchu ugotować. -Już siarę odpuszcza, próbowałam dzisiaj. -Odpuszcza, to leda dzień się ocieli... -Ciołka będzie miała! -rzekł Witek podnoszšc się od jadła. -Głupi! -szepnšł pogardliwie Pietrek popuszczajšc Ÿdziebko obertelek, że to był niezgorzej podjadł, i zapaliwszy od głowni papierosa wyszedł razem z chłopakiem. Kobiety w milczeniu wzięły się do roboty. Józka zmywała naczyni a, a Hanka słała łóżka. -Pójdziecie do koœcioła z palmami? -IdŸ z Witkiem, Pietrek też może, niech jeno konie obrzšdzi; ja ostanę, przypilnuję ojca i może Rocho wróci akuratnie i co nowego przyniesie od Antka... -Nie powiedzieć to Jagustynce, żeby jutro przyszła do ziemniaków? co? -Juœci, same nie wydołamy, a na gwałt trza je przebierać. -A i gnój już by rozrzucać! -Pietrek jutro na południe ma skończyć wywózkę, to od obiadu weŸmie się z Witkiem do rozrzucania; co czasu zbędzie, to i ty pomożesz... Wrzask gęsi podniósł się przed oknami, wpadł zadyszany Witek. -Że to nawet gęsiorom spokoju nie dajesz! -Szczypać me chciały, tom się ino obraniał!Rzucił na skrzynię cały pęk wilgotnych jeszcze od rosy złotakowych rózeg osypanych baŸkami, Józka jęła je układać zwięzujšc czerwonš wełnš. -Bociek to kujnšł cię w czoło? -spytała go po cichu. -Juœci, że nie kto drugi, nie wydaj me ino... -Obejrzał się na gospodynię, wybierajšcš ze skrzyni œwišteczne szmaty. -A to ci powiem, jak było... Wypatrzyłem, że na nocprzed gankiem ostaje... podkradłem się póŸnš nocš, kiej już wszyscy na plebanii spali... i jużem go brał... a choć me kujnšł...byłbym spencerkiem go okręcił i wyniósł... kiej psy me zwietrzyły... znajš me przeciech, a tak docierały zapowietrzone, że musiałem uciekać, jeszcze mi nogawice ozdarły... ale nie daruję... -A jak się ksišdz dowie, żeœ mu wzišł boćka? -A kto mu to powie?... A odbierę mu, bo mój.-A kaj go schowasz, by ci nie odebrali? -Już ja taki schowek umyœliłem, że i strażniki nie zwšchajš... A potem, kiej przepomnš, sprowadzę go do chałupy i powiem, com se nowego znęcił i obłaskiwał -rozpozna to kto, Józia? Ino menie wydaj, to ci jakich ptaszków przyniosę albo i młodego zajšczka. -Chłopak to jestem, bym się ptaszkami bawiła? Głupi, przebierz się zaraz, to razem pójdziem do koœcioła. -Józia, dasz mi ponieœć palmę? co? -Zachciało mu się!... dyć ino kobiety mogš nieœć do poœwięcania! -Przed koœciołem ci oddam, ino przez wieœ... Prosił tak goršco, aż przyobiecała, zwracajšc się prędko do wchodzšcej właœnie Nastki Gołębianki, już wyszykowanej do koœcioła i z palmami w ręku. -Nie miałaœ czego o Mateuszu? -zagadnęła Hanka po przywitaniu. -Tyle jeno, co wójt wczoraj przywiózł: jako zdrowszy. -Wójt akuratnie tyle wie co nic albo i wymyœli, czego nie było. -To samo pono i dobrodziejowi mówił. -A o Antku to i słowa rzec nie umiał. -Pono Mateusz siedzi z drugimi, Antek zaœ osobno. -I... tak jeno szczeka, żeby się miał z czymdo chałup zamawiać... -Był to z tym i u was! -Co dnia zachodzi, ale do Jagusi; ma z niš jakieœ sprawy, to się schodzš i przed ludŸmi uredzajš w opłotkach. Powiedziała ciszej, z naciskiem, wyglšdajšcoknem, bo w sam raz Jagna schodziła z ganku, wystrojona sielnie, z ksišżkš w rękui z palmami. Długo patrzała za niš. -SpóŸnita się, dzieuchy, ludzie już całš drogš walš. -Nie przedzwaniali jeszcze. Ale wraz i dzwony się ozwały hukliwie nawołujšc w dom Pański i bimbały wolno, długo i rozgłoœnie. Że w jaki pacierz, a wszyscy poszli z chałupy do koœcioła. Hanka ostała sama, nastawiła obiad, przyogarnęła się nieco i zabrawszy dzieci siadła z nimi na ganku, by je wyczesać i przeiskać, że to w tygodniu nie starczyło nigdy czasu. Słońce podniesło się już doœć wysoko i ludzie zewszšd zbierali się do koœcioła, co trocha wysypujšc się z opłotków, że po drogach niby te maki czerwieniały się kobiece przyodziewy i brzmiały pogwary z krzykami dzieci, zabawiajšcych się ciskaniem kamieni po wodzie i za ptakami; niekiedy wozy turkotały, pełne ludzi z drugiej wsi, to chłopy jakieœ, snadŸ obce, przechodziły pochwalajšc Boga, aż z wolna wszyscy przeszli i opustoszałe drogi pomilkły. Hanka wyiskawszy dzieci do czysta zaprowadziła je na słomę przed doły, by się same zabawiały, zajrzała do parkocšcych garnków i wróciła na dawne miejsce modlšc się półgłosem na koronce, że to na ksišżce nie umiała. Dzień już się podnosił ku południowi, cichoœć zgoła œwišteczna ogarniała wieœ, że nikaj głosów żadnych nie było, tyle jeno, co te wróble ćwierkania i œwiegoty jaskółek lepišcych gniazda pod okapami. Czas był ciepły, pierwsza wiosna ledwie cotršciła ziemię i tknęła drzew; niebo wisiało młode; przemodrzone i dziwnie łyskliwe; sady stały bez ruchu, ku słońcu podajšc gałęzie, nabite spęczniałymi pškami, zaœ olchy, staw brzeżšce, niby w cichuœkim dychaniu poruchiwały żółtymi baziami, a pędy topól rdzawe, lepkie i pachnšce, a jakoby miodem ciekšce, otwierały się na œwiatło niby te dzioby pisklęce... Pod chałupami dogrzewało galanto, że już muchy wyłaziły na ogrzane œciany, a czasem i pszczoła się pokazywała, z brzękiem padajšc na stokrotki, patrzšce spod płotów, albo się pilnie nosiła po krzach, co niby zielone płomienie buchały młodymi listkami. Ale z pól i od borów zawiewał jeszcze ostry, wilgotny wiatr. Msza już musiała być w połowie, bo w cichym i jakoby wrzšcym wiosnš powietrzu prężyły się głosy œpiewów dalekich, organowe grania i czasem jako ten deszcz rzęsisty rozsypywały się w mdlejšce dŸwięki dzwonków. Czas snuł się wolno i cicho, bo kiej słońce stanęło najwyżej, to nawet ptaki zamilkły, jeno że wrony, czajšce się złodziejsko za gšsiętami, przewijały się nisko nad stawemkrzyk niecšc gšsiorów; bociek też raz jeden zaklekotał gdziesik i przeleciał blisko, że ino jego cień wielgachny poniósł się po ziemi. Hanka modliła się żarliwie, baczšc na dzieci, a i do starego zaglšdajšc niekiedy. Ale cóż, leżał jak zawżdy, bez ruchu i przed się zapatrzony. Domierał se tak z wolna, dochodził swojego czasu po Ÿdziebku z dnia na dzień,jako to zboże kłosne w słońcu pod ostry sierp dojrzewajšce... Nie rozpoznawał nikogo, bo nawet wtedy, kiej Jagny wołał iza ręce jš brał, w inszš stronę patrzał; Hance się jeno wydawało, co na jej głos poruchuje wargami, a oczy mu chodzš, jakby chciał cosik rzec... I tak było wcišż bez przemiany, aż płacz chwytał patrzšcych. Mój Jezu, kto by się był tego spodziewał! Taki gospodarz, taki mšdrala, taki bogacz, że trudno znaleŸć drugiego, a teraz ci leży niby to drzewo piorunem rozłupane, gałšzków zielonych jeszcze pełne, a już œmierci na pastwę wydane... Nie pomarł przeciech i nie żywie, jeno wszystek już w rękach boskiego miłosierdzia. O dolo człowiekowa, dolo nieustępliwa! O boskich przeznaczeń mocy, która się jawisz, kiej się nikto nie spodzieje, czy w dzień biały, czy też li w noc ciemnš, a jednako kruszynę ludzkš mieciesz w gorzkiej œmierci strony!... Dumała nad nim żałoœnie poglšdajšc ku niebu, westchnęła raz i drugi, skończyła koronkę i wzišć się musiała do południowych udojów, bo wzdychy wzdychami, a robota pierwsza przed wszystkim. Kiej wróciła z pełnymi szkopkami, już wszyscy byli w chałupie. Józka powiedała, o czym ksišdz mówił z ambony i kto był w koœciele; gwarno stało się w izbie i na ganku, że to kilka rówieœnic z niš przyszło i społecznie łykali te kotki poœwięcane, chronišce pono od bólów gardzieli. Œmiechu było niemało, że to niejedna przełknšć nie mogła i zakrztusiła się, aż wodš popijajšc, albo jš musiano pięœciš grdykać w plecy, by łacniej przeszło, co Witek z wielkš uciechš robił. Jagna jeno nie wróciła na obiad widzieli jš idšcš z matkš i kowalami. A ledwie co wstaliod misek, kiej wszedł Rocho. Rzucili się witać radoœnie, bo bliskim im się stał niby ten dziaduœ rodzony, a on się witał cicho, każdemu coœ rzekł i w głowę całował, alegdy mu podano jeœć, nie jadł: strudzony był srodze i troskliwie obzierał się po izbie. Hanka warowała jego oczu, a nie œmiejšc pytać. -Widziałem się z Antkiem! -rzekł cicho nie patrzšc na nikogo. Zerwała się ze skrzyni, strach jš przejšł iza serce œcisnšł, że słowa nie mogła wykrztusić. -Zdrowy całkiem i dobrej myœli. Choć strażnik nas pilnował, rozmawiałem z nim dobrš godzinę. -W tych żelazach siedzi? -wykrztusiła strachliwie. -Cóż znowu!... zwyczajnie, jak i drudzy!... nie jest mu tam tak Ÿle, nie bójcie się. -Bo Kozioł rozpowiadał, jako tam bijš i do œciany przykuwajš. -Może tak i bywa gdzie indziej... za co inszego... ale Antka nie tknęli -powiadał. Spletła ręce z radoœci, a uœmiech kiej słońce przemknšł po niej. -A na odchodnym zapowiedział, byœcie na nic nie baczšc wieprzka zabili jeszcze przed œwiętami, bo i on chce œwięconego zażyć. -Głodzš go tam chudziaka, głodzš! -jęknęłazawodliwie. -Kiej ociec mówili, że jak się podpasie, to przedadzš -zauważyła Józka. -Mówili, ale kiej Antek przykazujš zabić, to jego teraz wola pierwsza po ojcowej -podniesła ostry, nieustępliwy głos. -I jeszcze mówili, abyœcie na roli kazali robić wszystko, co potrzeba, na nic się nie oglšdajšc. Powiedziałem, jako tu sobie zmyœlnie poczynacie. -Rzekł to co na to ? powiedział? Radoœć jš warem oblała. -To mi powiedział, że jak zechcecie, poredzicie wszystkiemu... -A poredzę, poredzę! -szepnęła z mocš i oczy jej rozbłysły nieustępliwš wolš. -Cóż tu u was nowego? -A nic, jak było... Puszczš go to rychło? -zapytała z dygotem trwogi. -Może zaraz po œwiętach. może Ÿdziebko póŸniej, jak œledztwo skończš... A to się przewlecze że to wieœ cała, tyle ludzi... -odpowiadał wymijajšco nie patrzšc jej w oczy. -Pytał się to o chałupę, o dzieci, o... mnie...o wszystkich?... -zaczęła trwożnie. -Pytał juœci, kolejno powiadałem. -I... o wszystkich we wsi? Strasznie się jej wiedzieć chciało, zali o Jagnę też pytał, cóż, kiej nie œmiała zagadać otwarcie, a ubocznie zaœ, tak, by nie miarkujšc niczego samu się wygadał, długo się biedzšc, nie potrafiła, że i sposobny czas przeszedł, bo się już rozniesło po wsi o jego powrocie, i wkrótce, jeszcze przed nieszporami, zaczęły się schodzić kobiety, ciekawe wielce posłyszeć niecoœ o swoich. Wyszedł do nich przed dom i siedzšc na przyŸbie rozpowiadał co się był o każdym z osobna wywiedział, i choć nic złego nie mówił, a to babskie ciche chlipanie jęło sięwzmagać w gromadzie, gdzie zaœ i płacz głoœny, a gdzie i słowo żałoœliwe się wyrwało... A potem zaœ na wieœ poszedł wstępujšc do każdej prawie chałupy, a widział się jako ten œwištek z owš białš brodš i wzniesionymi oczyma, któren wszędy niósł te słowa pociechy, a kaj wstšpił, to jakby jasnoœciš napełniały się izby, a w sercach zakwitały nadzieje i dufnoœć krzepiła chwiejne, ale i łzy rzęsiœciej płynęły, i odnowione wspominania ciężej przygniatały,ń... tej zwiesny i „48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żP“ că j cMë:8#qc€Š1ť ai żałoœliwoœć tęskliwiej wstawała... Bo prawdę była rzekła wczoraj Kłębowa do Agaty, iż wieœ stała się podobna do grobu otwartego; prawda, bo niby po zarazie widziało się w Lipcach, kiej to większš częœć narodu wywiezš pod mogiłki albo zaœ i wtedy, kiej to wojna przetratuje a chłopów wybije, że jeno po chałupach opustoszałych ostajš babie lamenty, dziecińskie płacze, wyrzekania i te wzdychy, i ta żywa a silnie bolšca pamięć krzywd. Że już i nie wypowiedzieć, co się w umęczonych duszach działo! Trzecia niedziela się kończyła, a Lipce jeszcze się nie uspokajały, naprzeciw zaœ, bo cięgiem wzrastało poczucie krzywdy i niesprawiedliwoœci, to i nie dziwota, jako o każdym œwitaniu, kiej przecknęli jeno ze œpiku, w każde przypołudnie i na odwieczerzu każdym -w chałupach czy na dworze, gdzie się jeno naród kupił, nieustannie i lamentliwie, niby ten pacierz dziadowski, rozlegały się wyrzekania i żšdza odemsty pleniła się w sercach kiej todiabelskie, złe zielsko, że same pięœci się zaciskały i krwawe, zawzięte słowa rwałysię piorunami. To juœci, że Rochowe słowa, kiej ten kijaszek, jakim niebacznie rozgrzebiš przytajony ogień, iż płomię znowu siłš wybucha, to jedno sprawiły, co we wszystkich wszystka pamięć krzywd wywlekły przed oczy, iż nawet mało kto poszedł na nieszpory, zbierali się jeno po opłotkach, po drogach stowarzyszali, to dokarczmy szli, poredzajšc, płaczšc a pomstujšc... Jedna Hanka spokojniejsza się uczuła i tak rada z mężowej pochwały, tak niš skrzepiona na duszy i pełna nadziei, żšdna roboty i pokazania, że poradzi wszystkiemu, iż nie sposób tego wypowiedzieć. Skoro się rozeszły kobiety, wraz też przyszła kowalowa posiedzieć przy chorym, Hanka zaœ z Józkš udały się do chlewu wieprzka oglšdać. Wypuœciły go na podwórze, ale że œwińtuchbył spasiony, to uwalił się zaraz w gnojówce i ani chciał się ruszyć. -Nie dawaj mu już dzisiaj jeœć, niech się oczyœci. -Akuratnie i zapomniałam dać mu po połedniu... -To i dobrze na ten raz, trza by go jutro sprawić. Wołałaœ Jagustynki? -Przyjœć obiecała jeszcze dzisiaj, na odwieczerzu... -Odziej się i bieżyj do Jambroża, niech jutro, choćby i po mszy, a przychodzi ze statkami oporzšdzić wieprzka. -Będzie to mógł, kiej dobrodziej zapowiadał, co jutro dwóch księży przyjedzie słuchać spowiedzi? -Czas znajdzie!... wie, że gorzałki żałować nie będę, a on jeno poradzi galanto szlachtować i mięso sprawić. Jagustynka też pomoże. -To bym raniuœko jechała do miasta po sól iprzyprawy... -Zachciało ci się przewietrzyć!... nie potrza:wszystkiego dostanie u Jankla, sama tam zaraz pójdę i przyniesę. -Józka! -krzyknęła jeszcze za niš -a gdzie to Pietrek z Witkiem? -Pewnikiem poszli na wieœ, bo Pietrek wzišłskrzypice. -Spotkasz ich, to przypędŸ, niechby z szopykoryto przynieœli przed chałupę, trza je będzie rankiem wyparzyć. Józka rada, że mogła się wyrwać na wieœ, pognała do Nastki, by spólnie poszukać Jambroża. Ale Hanka nie wybrała się do karczmy, zaraz bowiem przywlókł się jej ociec, stary Bylica, więc dała mu podjeœć nieco, opowiadajšc radoœnie, co był Rocho przywiózł od Antka, i nie skończyła wszystkiego, kiej wpadła z krzykiem Magda: -ChodŸcie prędzej, ojcu cosik jest! Jakoż Boryna siedział na kraju łóżka rozglšdajšc się po izbie. Hanka przypadła ku niemu trzymać, aby nie zleciał, a on wodził oczyma po niej wlepiajšc je naraz we drzwi którymi właœnie kowal wchodził niespodzianie. -Hanka! Powiedział wyraŸnie i mocno, aż struchlaław sobie. -Dyć jestem. Nie ruchajcie się ino, doktór wzbrania -szeptała zestrachana. -Co tam na œwiecie? Głoœ miał rozbity, obcy jakiœ. -Zwiesna idzie, ciepło... -jškała. -Wstali to?... czas w pole... Nie wiedzieli, co rzec, spoglšdajšc na siebie; ino Magda ryknęła płaczem. -Swojego bronić! nie dajta się, chłopy! Krzyczał, ale słowa mu się rwały, jšł się trzšœć i gibać w Hanczynych ręku, że kowalowie chcieli jš wyręczyć; nie popuœciła jednak, mimo że już mdlały jej ramiona i grzbiet. Patrzali w niego z trwogšczekajšc, co powie. -Jęczmiona by siać pierwsze... Do mnie, Chłopy!... ratunku!... -krzyknšł naraz strasznie, wyprężył się i padł w tył, oczy mu się zwarły, zarzęział. -Umiera!... Jezus!... umiera!... -wrzeszczała Hanka targajšc nim z całej mocy. A Magda wnet zapalonš gromnicę wtykała mu w bezwładnš rękę. -Księdza, prędzej, Michał!... Ale nim kowal wyszedł, Boryna otworzył oczy puszczajšc z ršk gromnicę, że się potrzaskała w kawałki. -Już mu przeszło, szuka czegoœ... Szeptał nachylajšc się nad nim, ale stary odepchnšł go doœć silnie i zawołał zupełnieprzytomnie: -Hanka, wypraw tych ludzi. Magda z płaczem rzuciła się do niego, ale snadŸ jej nie poznał. -Nie chcę... nie potrza... wypędŸ... -powtarzał uporczywie. -Choć do sieni ustšpcie, nie sprzeciwiajcie się... -błagała. -WyjdŸ, Magda, ja się z tego miejsca nie ruszę -wycedził nieustępliwie kowal miarkujšc, że stary chce coœ tajnego Hancepowiedzieć. Dosłyszał to stary i uniósłszy się, tak groŸnie spojrzał wskazujšc mu rękš drzwi że się wyniósł kiej ten pies kopnięty, z przekleństwem skoczył do płaczšcej na ganku Magdy, ale z nagła przycichł, rozejrzał się i wpadł do sadu i przebrawszy się chyłkiem pod szczytowe okno przywarł pod nim nasłuchiwać, bo jakraz tam dotykały głowy łóżka, że przez szyby można było posłyszeć coœ niecoœ. -SišdŸ przy mnie... Rozkazał stary po jego wyjœciu. Juœci, że przysiadła na brzeżku, ledwie płacz powstrzymujšc. -W komorze znajdziesz nieco grosza... schowaj, by ci go nie wydarli... -Gdzie? Trzęsła się już ze wzruszenia. -We zbożu... Mówił wyraŸnie, odpoczywajšc po każdym słowie, a ona, tłumišc strach jakiœ, cała była w jego oczach, œwiecšcych dziwnie. -Antka broń... pół gospodarki sprzedaj, a nie daj go... nie daj... twoje... Nie skończył już, posiniał i zwalił się na poœciel, oczy mu przygasły i zasnuły się mgłš, bełkotał jeszcze cosik, i jakby próbował się podnieœć. Hanka zakrzyczała ze strachu, przybiegli wnet kowalowie, cucili, wodš zlewali, ale już nie oprzytomniał i jak przódzi leżał drętwy, nieruchomy, z otwartymi oczyma, daleki od tego, co się przy nim działo. Długi czas przesiedzieli przy nim, kobiety płakały cicho, a nikto nie rzekł i słowa; zmierzch już zapadał, izba pogršżała się wcieniach, kiej wyszli społem na dzień dogasajšcy, że już jeno w stawie tliły się resztki zórz zachodnich. Co wam powiedział? -zagadnšł ostro przestępujšc jej drogę. -Słyszeliœcie. -Ale co póŸniej mówił? -Co i przódzi, przy was... -Hanka, nie doprowadzajcie me do złoœci, bo będzie Ÿle... -Tyle się waszych gróŸb bojam, co tego psa... -I wtykał wam cosik w garœcie... -dorzucił podstępnie. -A co, to jutro za stodołš znajdziecie... -szydziła uršgliwie. Rzucił się ku niej i może by doszło do czego gorszego, żeby nie Jagustynka, któranadeszła na ten czas i po swojemu zaraz rzekła: -Tak se zgodliwie, po przyjacielsku poredzacie, że się po całej wsi roznosi... Sklšł jš, co wlazło, i poniósł się na wieœ. Noc wkrótce zapadła ciemna, chmurzyska przysłoniły niebo, że ni jeden gwiezdny migot się nie przedzierał, wstawał wiatr i miecił z wolna drzewinami, iż poszumiwałygłucho i smutnie: szło znowu na jakšœ odmianę. W Hanczynej izbie było jasno i doœć gwarno, ogień trzaskał na kominie, wieczerza się dogotowywała, kilka starszych kobiet z Jagustynkš na czele pogadywały różnoœci, Józka zaœ z Nastkš iz Jaœkiem Przewrotnym siedziały na ganku,bo Pietrek wycišgał na skrzypicach takš nutę żałosnš, aż się im na płacz zbierało; jeno Hanka nie mogła usiedzieć na miejscu, wcišż rozmyœlajšc nad Borynowymi słowami, a co trocha zaglšdajšc na drugš stronę... Ale cóż?... nie sposób teraz było w komorzeszukać: Jagna siedziała w izbie układajšc œwišteczne szmaty we skrzyni. -Pietrek, a przestań, przecież to już prawie Wielki Poniedziałek, a ten dudli a dudli, grzech! Zgromiła, tak roztrzęsiona w sobie, że jej się płakać chciało. Juœci, że przestał i wszyscy przyszli do izby. -O tym dziedzicowym bracie, głupim Jacku, mówimy -objaœniała któraœ. Nie mogła jednak wyrozumieć, o czym mówiš, gdyż psy zaczęły coœ głoœno szczekać w opłotkach, aż znowu wyjrzała podszczuwajšc jeszcze. Łapa rzucił się zajadle w sad... -Huzia go, Łapa!... WeŸ go, Burek!... Huzia!... Ale psy zmilkły nagle i powróciwszy skamlały radoœnie. I niejeden raz tego wieczoru było tak samo, że wstało w niej jakieœ strachliwe podejrzenie. -Pietrek, a zawrzyj wszystko na noc, bo musi być, ktosik to penetruje, a swój, że psy nie chcš docierać. Rozeszli się wnet wszyscy i wkrótce œpik ogarnšł cały dom, jeno Hanka poszła jeszcze sprawdzić, czy drzwi pozawierane,a potem długo stojała pod œcianš trwożnie nasłuchujšc... -We zbożu... to juœci w którejœ z beczek... By ino me kto nie ubiegł!... Zimny pot strachu jš oblał i serce gwałtownie zakołatało. Prawie że nie spała tej nocy. ROZDZIAŁ 3 -Józia, rozpal na kominie i co jest garnków,zbierz, nalej wodš i przystaw do ognia, ja polecę do Żyda po przyprawy. -A œpieszcie, bo Jambroża ino patrzeć. -Nie bój się, równo z dniem nie przykusztyka, koœciół musi pierwej obrzšdzić. -Hale, przedzwoni i wnet się zjawi, bo Rocho majš go zastšpić. -Zdšżę jeszczech, a krzyknij no na chłopaków, by rychlej wyskrobali koryto i przywlekli je na ganek. Jagustynka przyjdzie, to niechby pomyła cebrzyki, beczki też trza wynieœć z komory i zatoczyć do stawu, niech odmięknš; jeno nie zabacz kamieni nakłaœć, by ich woda niewzięła. Dzieci nie budŸ, niech se œpiš robaki, przestroniej będzie... -nakazywała ostro Hanka i przyokrywszy się zapaskš na głowę, wysunęła się œpiesznie na wczesny i galanto rozkisły poranek. Dzień co się był dopiero stał, chmurny, mokry i przykrym zišbem przejęty; siwe mgły dymiły z przemiękłej ziemi opadajšc drobnym i zimnym dżdżem, oœlizgłe drogi siwiły się opite wodš, a poczerniałe chałupy ledwie co były widne w szarudze, a przemiękłe drzewiny, skurczone, jawiły się kajœ niekaj dygotliwym cieniem, kieby z tych skłaczonych, szklistych mgieł uczynione, i naglšdały w staw ledwie siniejšcy, że jeno spod skołtunionych przysłon gršżył się drżšcy, cichy bulgot kropel bijšcych nieustannie w wodę, a wszędy szła plucha, że œwiata Bożego ledwie dojrzał, i pusto było jeszcze. Dopiero kiej sygnaturka jęła przedzwaniać,zaczerwieniły się gdzieniegdzie przyodziewy kobiet, przebierajšcych się suchszymi miejscami do koœcioła. Hanka przyœpieszała, rachujšc, że może sięz Jambrożym spotka już na skręcie przed koœciołem. ale nie wyszedł jeszcze, jeno jak co dnia o tej porze kręcił się przed stawem œlepy koń księdzowy cišgajšc na płozach beczkę, przystawał wcišż i utykałna wybojach, jeno węchem zmierzajšc ku wodzie, bo parob był właœnie przykucnšł od pluchy w opłotkach i kurzył papierosa. I wraz też przed plebanię zajeżdżała bryczka w spaœne kasztanki, z której wysiadał tłusty i czerwony ksišdz z Łaznowa. -Spowiedzi słuchał będzie, a to i dobrodzieja ze Słupi jeno co patrzeć. Pomyœlała obzierajšc się na próżno za Jambrożym, że wnet ruszyła pobok koœcioła, drogš barzej jeszcze błotnš, bo obsadzonš rzędami wielgachnych topoli, ale tak potopionych w szarudze, że jakby za szybš zapoconš majaczyły ruchajšcymi się cieniami; minęła karczmę i wzięła się na prawo roztaplanš, polnš dróżkš. Miarkowała, iż zdšży jeszcze odwiedzić ojca i z siostrš pogwarzy, z którš się już była całkiem pojednała od czasu przeprowadzki do Boryny. Siedzieli wszyscy w chałupie. -Bo to Józka pytlowała wczoraj, że ociec słabujš -zaczęła wstępnie. -I... by nie pomagał, to się wyleguje pod kożuchem i stęka, i chorobš się wymawia -odparła chmurnie Weronka. -Zišb tu u ciebie, że jaże po łystach liże. Wzdrygnęła się, bo jakoż chałupa przeciekała kiej przetak i maziste błocko pokrywało podłogę. -A bo to jest czym palić! Któż to przyniesie suszu? Mam to siły bieżyć do lasu tyli œwiat i dygować na plecach, kiej tyle inszejroboty, że nie wiada, za co pierwej ręce zaczepić ! Uradzę to sama wszystkiemu ! Westchnęły obie na swoje sieroctwo i opuszczenie. -Kiej Stacho był, to się zdało, że nic w chałupie nie stoi, a skoro go brakło, to widno dopiero, co chłop znaczy. Nie jedziesz do miasta? -Juœci, że chciałabym najprędzej, ale Rochosię dowiedział, co dopiero we œwięta będš do nich puszczali, to w niedzielę się zbierę ipowiezę chudziakowi niecoœ œwięconego. -Poniesłabym i ja mojemu niejedno, ale cóż mogę? tę skibkę chleba? -Nie frasuj się, narzšdzę więcej, by la obustarczyło, i razem powieziemy. -Bóg ci zapłać za dobroœć, w porę to choćby odrobkiem odpłacę. -Ze szczerego serca dawam. Nie za odrobek. Kumałam ci się niezgorzej z biedš i wiem, jak ta suka gryzie, pamiętam... -szepnęła żałoœnie. -Człowiek całe życie przyjacielstwo z niš trzyma, że chyba do grobu przed niš uciecze. Miałam niecoœ zapasnego grosza; myœlałam: na zwiesnę kupię jakiego prosiaka, podkarmię i na kopania przyrosłoby kilka złotych. Stachowim dać musiała kilkanaœcie złotych, tu grosz, tam dwa, i kiej ta woda wyciekło wszystko, a nowego się nie złoży. Tyleœmy się dorobili, że z gromadš trzymał!... -Nie powiadaj bele czego, po dobrej woli poszedł z drugiemi swojego się dobijać, i wy tam jakš morgę lasu mieć będziecie... -Będzie!... nim słońce wzjedzie, oczy rosa wyje: któren pienišdz ma, temu duda gra, aty, biedaku, handluj głodem i ciesz się, że jeœć kiedyœ będziesz!... -Braknie ci to czego? -spytała nieœmiało. -A cóż to mam? Tyle co żyd albo młynarz na borg dadzš! -zawołała rozwodzšc ręce z rozpaczš. -Nie poredzę ci, żebym i z duszy chciała: nie na swoim jestem i sama oganiać się muszę kiej od psów i pilnować, by mnie nie wyciepnęli z chałupy... że już nieraz i rozum odchodzi z turbacji! Wspomniała się jej noc dzisiejsza. -Za to Jagusię o nic głowa nie zaboli: nie taka głupia, używa se do woli... -Jakże? Podniosła się niespokojnymi oczyma ogarniajšc siostrę. -Nic wielkiego, jeno to, że się nażyje dobrego po grdykę; stroi się, po kumach spaceruje i œwięto se robi co dnia. Wczorajna ten przykład widzieli jš z wójtem w karczmie, w alkierzu siedzieli, a Żyd ledwienadšżył donosić półkwaterki... Nie taka głupia, bych starego żałowała... -dorzuciłaprzekšœliwie. -Wszystko swój koniec ma! -szepnęła ponuro Hanka nacišgajšc zapaskę na głowę.-Ale co się naużywa, tego jej nikto nie odbierze, mšdra jucha... -Łacno o rozum temu, któren się na nic nie oglšda! Hale, wieprzka dzisiaj szlachtujemy,zajrzyj na odwieczerzu, pomożesz... -przerwała te gorzkie wywody Hanka i wyszła. Zajrzała do ojca na drugš stronę, do dawnej swojej izby, stary ledwie był widnyw barłogu, jeno postękiwał z cicha. -Ociec, co to wama jest? Przykucnęła przy nim. -Nic, córuchno, nic, tyle że me frybra trzęsie i w dołku okrutnie œciska... -A bo tu zišb i wilgoć kiej na dworze. Wstańcie i przyjdŸcie do nas, dzieci przypilnujecie, bo wieprzka bijemy. Jeœć sięwama nie chce? -Jeœć!... juœci Ÿdziebko... bo to zapomniały mi wczoraj dać... jakże... i sami jeno ziemniaki ze solš... a to Stacho w kryminale... Przyjdę, Hanuœ, przyjdę... -pojękiwał radoœnie gramolšc się z barłogu. Hanka zaœ, pełna myœleń o Jagnie, które jšbodły kiej te noże ostre, poleciała œpiesznie do karczmy czynić zakupy. Juœci, że już teraz Żyd nie żšdał z góry pieniędzy, a jeno skwapliwie odważał i odmierzał, czego zechciała, jeszczech podsuwajšc pod oczy coraz to nowe la zachęty. -Niech Jankiel daje, co mówię!... nie dzieckom, wiem po co przyszłam i czego mipotrza! -zgromiła go wynioœle, nie wdajšc się w rozmowę. Żyd się jeno uœmiechał, bo i tak nabrała zakilkanaœcie złotych, jako że gorzałki wzięła więcej, aby już i na œwięta starczyło, a przy tym chleba pytlowego, parę rzšdków bułek, œledzi coœ z mendel, anawet w końcu dobrała małš buteleczkę araku, że ledwie mogła udŸwignšć tobół. -Jagna może używać, a ja to pies? haruję przeciek kiej wół! Myœlała tak wracajšc do domu, ale żal się jej zrobiło wydatku zbędnego, iż gdyby nie wstyd, byłaby arak odniesła Żydowi. W chałupie już zastała niemały rwetes y,ń... tej zwiesny i „48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż Pc!cŤc"‚ c#*} c$ 8H6%U?+przygotowań. Jambroży nagrzewał się przed kominem wiodšc swoim zwyczajem przekpinki z Jagustynkš, tęgo zajętš wyparzaniem statków, aż para zapełniła całš izbę. -Czekałem na was, bych przedzwonić pałš po łbie œwintuchowi! -Żeœcie to poœpieszyli tak rychło! -Rocho me zastępuje w zakrystii, Walek księży zakalikuje organiœcie, a Magda koœciół podmiecie. Narychtowałem wszystko, by ino wama zawodu nie zrobić! Księża dopiero po œniadaniu wezmš się do spowiedzi. Ale też zišb dzisiaj, jaże koœci truchlejš! -wykrzyknšł żałoœnie. -Zęby w ogniu suszš i na zišb narzekajš! -zdziwiła się Józka. -Głupia, na wnštrzu zimno, jaże mi ten drewniany kulas stergnšł. -Zaraz naszykuję wama rozgrzywkę, Józia,namocz duchem œledzie. -Dajcie, jakie sš, jeno sporo gorzałkš zalać, to galanto sól wycišgnie. -A wy zawdy po swojemu, bych o północku w kieliszki zadzwonili, wstaniecie radzi na pijatykę -zauważyła złoœliwie Jagustynka. -Prawda wasza, babciu, ale widzi mi się, żewama cosik ozór skiełczał i radzi byœcie go też w gorzałce pomoczyć, co? -œmiał się zacierajšc ręce. -Jeszczech byœ me, stary zbuku, nie przepił. -Ludzi coœ mało cišgnie do koœcioła -przerwała im Hanka, wielce nierada tym przymówkom do gorzałki. -Bo wczas, jeszcze się zlecš, w dyrdy bieżyć będš wytrzšchać grzechy. -I polenić się, co nowego posłyszeć i œwieżych grzechów nabrać... -Od wczoraj już się dziewuchy szykowały -pisnęła skšdciœ Józia. -Juœci, bo im przed swoim dobrodziejem wstyd -dogadywała stara. -Babciu, wam byłby już czas sišœć na pokutę w kruchcie i te paciorki przšœć, a nie ogadywać drugich! -Poczekam, byœ siadł wpodle, kuternogo! -Mam czas, pierwej waju pięknie przedzwonię i łopatš oklepię... -Nie tykajcie me, bom zła! -warknęła cicho. -Kijaszkiem się zastawię i nie ugryziecie, a zšbków szkoda, ile że ostatnie... Jagustynka cisnęła się ze złoœciš, ale nie odrzekła, bo i właœnie Hanka nalewała kieliszek przepijajšc do nich, a Józka podała œledzia, którego otrzšskał o drewnonogi, ze skóry obłupił, na wšglikach przypiekł i ze smakiem zjadł. -Dosyć zabawy! do roboty, ludzie! -zawołał naraz zrzucajšc kożuch, zakasał rękawy, poostrzył jeszcze na osełce noża, wzišł z kšta tęgš pałę do rozcierania ziemniaków laœwiń i ruszył żwawo na dwór. Wszyscy też poszli za nim w podwórze, on zaœ z Pietrkiem wywodził z chlewu opierajšcego się silnie wieprzka. -Nieckę na krew, a prędko! -krzyknšł. Przynieœli wnet, wieprzek czochał się o węgieł i pokwikiwał z cicha... Stali kołem w milczeniu patrzšc w jego białe boki i tłusty, obwisły brzuch, a moknšc galanto, bo deszcz mżył coraz gęstszy i mgły zwalały się na sad. Łapa jeno naszczekiwał obiegajšc dokoła. Jakieœkobiety przystawały w opłotkach i kilkoro dzieci wieszało się na płotach, ciekawie naglšdajšc. Jambroż się przeżegnał, pałę nieco wzišł za się i jšł zachodzić wieprzkowi z boku. Naraz przystanšł, rękę odwiódł, przechylił się bokiem tak mocno, jaże mu guzik pod szyjš puœcił u koszuli, naprężył się i kiej nie huknie w wieprzkowy łeb między uszy, aż œwińtuch z kwikiem padł na przednie nogi, a potem kiej mu nie poprawi już obu rękoma, że zwalił się na bok wierzgajšc kulasami, wtedy mu w mig przysiadł na brzuchu, nożem błysnšł i aż po osadę wbił w serce. Podstawili niecki, krew chlusnęła kiej z sikawki, aż na œcianę chlewa, i jęła z bulgotem spływać parujšc niby wrzštek. -Pódzi, Łapa! widzisz go, juchy mu się chce,post przeciek! -ozwał się wreszcie odganiajšc psa i dyszšc ciężko. Zmęczył siębył nieco. -W ganku oparzycie? -Do izby wniesę koryto, przecież trza go uwiesić do rozbierania. -W izbie ciasno, myœlałam. -Macie drugš stronę, ojcowš, tam dużo miejsca, staremu to nie przeszkodzi... ino prędzej, bo nim ostygnie, łacniej mu szerœć puœci! -rozkazywał obdzierajšc mu tymczasem ze grzbietu szczecinę co dłuższš. A w parę pacierzy wieprzek już oparzony, obrany ze szczeciny, wymyty, wisiał w Borynowej izbie, rozpięty na orczyku przywišzanym do belki. Jagny nie było, poszła zaraz z rana do koœcioła, ani się spodziewajšc, co ma nastšpić; jeno stary jak zwykle na łóżku leżał, wpatrzony gdziesik nieprzytomnymi oczyma. Zrazu sprawiali się cicho, często obzierajšcsię na chorego, ale że się nie poruchiwał nawet, zabaczyli wnet o nim, mocno zajęci wieprzkiem, któren nie zawiódł przewidywań, bo słoninę na grzbiecie miał grubš dobrze na szeœć palców i sielne sadło. -Zaœpiewalim mu, przewieŸlim, czas go już gorzałkš skropić! -wołał Jambroży myjšc ręce nad korytem. -ChodŸcie na œniadanie, znajdzie się czym przepić. Juœci, że nim się zabrał do ziemniaków z barszczem, wypił z niezgorszš przylewkš, ale przy jadle siedział krótko, wnet się zabierajšc do roboty i wszystkich poganiajšc, zwłaszcza Jagustynkę, z którš pospólnie robił, że to zarówno się znała nasoleniu i przyprawie mięsa. Hanka też pomagała, co ino mogła, Józka zaœ rada czepiała się bele czego, by ino przy wieprzku ostawać i w chałupie. -Pomagaj gnój nakładać, niech prędko wywożš, bo widzi mi się, że dzisiaj nie skończš próżniaki! -krzyczała na niš. Z żalem juœci niemałym leciała w podwórze, całš złoœć wywierajšc na chłopaków, że cięgiem słychać było jej jazgoty -bo i jakże!... wyganiała jš, kiej w chałupie czyniło się coraz gwarniej, bo co trocha wpadała jaka kuma zamawiajšc się bele czym, po sšsiedzku, a ujrzawszy wiszšcego wieprzka rozwodziła ręce i dalejże w głos wydziwiać, że taki wielgachny, taki spaœny, jakiego nie miał i młynarz albo organista. Hanka była tym wielce rozradowana, puszyła się sielnie, że szlachtuje œwiniaka, i choć było jej nieco żal gorzałki, trudno, skoro musiała, jak to było we zwyczaju u gospodarzy przy takim œwięcie, częstowała, chleb z solš podajšc na przegryzkę i rada słuchajšc tych słówek przypochlebnych, i ugwarzajšc się niemało,bo to ledwie jedna za próg, już drugie w sieniach trepy z błota obijały, wstępujšc niby po drodze do koœcioła i na te krótkie Zdrowaœ -że kiej na odpust waliły, a dzieci się też sporo plštało po kštach i do okien zaglšdajšc, aż je nieraz Józka musiała rozganiać. Bo to i we wsi czynił się ruch nadspodziewanie, coraz więcej ludzi człapało po drogach, to wozy z drugich wsi raz po raz turkotały, że nad stawem kieby w procesji wcišż się czerwieniły babskie przyodziewy, naród bowiem cišgnšłdo spowiedzi, nie baczšc na złe drogi ni na dzień płaksiwy, przykry a tak zmienny, iż co kilka pacierzów padał deszcz, to ciepły wiater przewalał się po sadach albo zaœ nawet sypały œnieżne krupy grube kiej pęczak, a przyszedł i taki czas, że słońce przedarło się z chmur i kieby złotem posuło œwiat -jak to zresztš zwyczajnie bywa na pierwszš zwiesnę, kiej czas podobien się czyni w matyjaœnoœci do dziewki poniektórej, której to posobnie i œmiech, i płacz, i wesele, i żałoœcie bijš dogłowy, a sama nie miarkuje, co się z niš wyprawia. Juœci, że ta u Hanki nikto na pogodę nie baczył i robota a pogwary szły, jaże się rozlegało. Jambroży się zwijał, poganiał drugich, przekpinki wedle zwyczaju wiódł, ale że musiał co parę pacierzy do koœcioła zaglšdać, czy tam wszystko sprawnie idzie,to na zišb narzekał i o rozgrzewkę wołał: -Pousadzałem dobrodziejów, narodem ich obwaliłem, że do połednia się nie ruszš. -Hale, łaznowski proboszcz długo nie strzyma, powiadali, że mu gospodyni cięgiem porcenelę podawać musi! -Babciu, pilnujcie nosa, poniechajcie księży! Nie lubił tego. -A o tym ze Słupi też powiadajš, że zawdy przy spowiedzi flaszuchnę z pachnšcym w garœci trzyma i nos se przytyka, bo mu anonaród œmierdzi, że po każdym wyspowiadanym złe powietrze chustkš rozgania i wykadza... -Zawrzyjcie gębę: wara wam od księży! -wybuchnšł zeŸlony. -Rocho sš w koœciele? -podjęła œpiesznie Hanka, również wielce nierada pyskowaniomJagustynki. -Siedzš od samego rana, do mszy służył i co potrza, obrzšdza. -A kajże to Michał? -Poszedł z organiœciakiem do Rzepek, po spisie. -Gęsiš orze, piaskiem sieje i niezgorzej im się dzieje! -westchnšł Jambroży. -Jeszcze by, już najmniej jak za każdš duszę zapisanš jajko dostajš... -A za kartki do spowiedzi osobno przeciek bierze po trzy grosze z duszy. Co dnia widzę; jakie torby dygujš z różnoœciami. Samych jajów sprzedała organiœcina w zeszłym tygodniu coœ dwadzieœcia i dwie kopy -rzekła Jagustynka. -Kiej nastał, to pono piechty przyszedł z jednym węzełkiem, a teraz by go i we cztery dworskie wozy nie wywiózł. -Organista z górš dwadzieœcia roków w Lipcach siedzi; parafia duża, pracuje, zabiega, grosza szczędzi, to się i dorobił -tłumaczył Jambroży. -Dorobił się! Drze z narodu, jak ino może, anim co komu zrobi dobrze, w garœcie cudzepatrzy, po trzydzieœci złotych od pochowkubierze za to, co ta pobeczy po łacińsku i na organach poprzebiera. -Zawdy uczony jest we swoim i nieraz dobrze musi się nagłowić! -Juœci, że nauczny, kaj cieni beknšć, a kaj grubiej i jak wycyganiać. -Jenszy by przepił, a ten syna na księdza kieruje. -To i honor będzie miał niemały, i profit! -dogadywała stara zajadle. Przerwali w najlepszym miejscu, gdyż Jaguœ wpadła stajšc naraz w progu kiej wryta. -Dziwujesz się wieprzkowi? -zaœmiała się Jagustynka. -Nie mogliœcie to po swojej stronie szlachtować! Izbę mi całkiem zapaskudzš -wykrztusiła, w pšsach cała stajšc. -Masz czas, to se wymyjesz! -odrzekła zimno, z naciskiem Hanka. Jaguœ cisnęła się naprzód kieby do kłótni, ale dała spokój, zakręciła się jeno po izbie, wzięła różańce z Pasyjki, a przyokrywszy rozbabrane łóżko jakšœ chuœcinš wyszła bez słowa, choć wargi trzęsły się jej ze złoœci utajonej. -Pomoglibyœcie, tyle roboty! -powiedziała jej w sieniach Józka. Wywarła na niš gębę w takiej złoœci, że nawet słów nie można było rozeznać, i poleciała jak wœciekła. Witek za niš wyjrzał i mówił, jako proœciutko do kowalasię poniesła. -A niech se idzie, poskarży się Ÿdziebko, to jej ulży! -Wojować wama znowuj przyjdzie! -zauważyła ciszej Jagustynka. -Moiœcie, dyć jeno wojnš żyję! -odparła spokojnie, choć trwożna była, boć rozumiała, że musi tu lada chwila przylecieć kowal i bez srogiej kłótni się nieubędzie. -Ino ich patrzeć! -szepnęła ze współczuciem Jagustynka. -Nie bójcie się, wytrzymam, nie ustraszš me -ozwała się z uœmiechem. Jagustynka aż głowš pokiwała z podziwu nad niš spoglšdajšc porozumiewawczo na Jambroża, któren właœnie składał robotę. -Zajrzę do koœcioła, południe przedzwonię izaraz na obiad wrócę! -rzekł. Jakoż wrócił rychło opowiadajšc, że już księża przy stole siedzš, że młynarz przysłał ryb cały więcierz i że po obiedziebędš jeszcze spowiadali, gdyż siła narodu czeka. Po prędkim i krótkim obiedzie, jeno tęgo zakropionym, bo Jambroż wyrzekał żałoœliwie, jako gorzałka za słaba do tak przesłoniałych œledzi, wzięli się znowu do roboty. Właœnie był Jambroży ćwiertował wieprza i obrzynał mięsiwo na kiełbasy, a Jagustynka, rozłożywszy połcie na stole; uczynionym ze drzwi, narzynała słoninę, troskliwie jš przesalajšc, gdy wleciał kowal. Widno mu było z twarzy, że ledwie się hamował. -Nie wiedziałem, żeœcie aż tylego wieprzkasobie kupili! -zaczšł z przekšsem. -A kupiłam i szlachtuję, widzicie! Strach jš Ÿdziebko przejšł. -Sielny wieprzak, daliœcie ze trzydzieœci rubli... Oglšdał go pilnie. -A słoninę to ma grubš, że szukać! -zaœmiała się stara podsuwajšc mu pod oczy połeć. -I... niecałe trzydzieœci dałam, niecałe! -odpowiedziała z przeœmiechem Hanka. -Borynowy wieprzek! -wybuchnšł naraz nie mogšc już powstrzymać złoœci. -Jaki to zmyœlny, nawet po ogonie rozpoznaczyj! -szydziła stara. -Niby jakim prawem żeœcie zarżnęli! -zakrzyczał wzburzony. -Nie wykrzykujcie, bo tu nie karczma, a takim prawem, że Antek przez Rocha przykazał go zarznšć. -Cóż tu Antek ma do rzšdzenia? jego to? -A juœci, że jego! Skrzepła już w sobie, nabrała mocy do walki. -Do wszystkich należy!... drogo wy za niego zapłacicie! -Nie przed tobš będziem zdawać sprawę! -Ino przed kim? Do sšdu pójdzie skarga. -Cichocie, przywrzyjcie pysk, bo chory tu ano leży, a jego to wszyćko... -Ale wy będziecie jedli. -Pewnie, że wama nie dam i powšchać. -Pół œwini dacie i piekła wam robić nie będę -szepnšł łagodniej. -I jednego kulasa przez mus nie dostaniecie. -To po dobroci dacie tę oto ćwierć i połeć słoniny. -Antek każe wam dać, to dam, ale bez jego przykazu ni kosteczki. -Wœciekła się baba!... Antków to wieprzak czy co? -złoœć go znów ponosiła. -Ojcowy, to jakby było Antkowy, bo skoro ociec chorzy, to on tu rzšdzi za niego i jego głowš wszyćko stoi. A potem będzie, jak Pan Jezus da... -W kreminale niech se rzšdzi, jak mu pozwolš... Smakuje mu gospodarka, powlokšgo w kajdanach na Sybir i tam se będzie gospodarzył! -wykrzyknšł spieniony. -Wara ci od niego!... może i powlekš... jeno że i tak nie ogryziesz tych zagonów, byœ latego i gorszym jeszcze judaszem stał sięla narodu! -mówiła groŸnie, roztrzęsiona nagłym strachem o męża. Kowalowi aż kulasy zadygotały i ręce jęły drżeć i trzepać się po odzieniu, takš chęć poczuł za gardziel jš chycić, powlec po izbie i skopać, ale się jeszcze zdzierżył, ludzie byli - jeno ciskał w niš rozsrożonymiœlepiami, słowa nie mogšc wykrztusić. Ale ona się nie ulękła, bieršc nóż do krajania mięsa i bystro a uršgliwie patrzšc w niego,aż przysiadł na skrzyni, papierosa skręcałiczerwonymi œlepiami izbę oblatywał rozważajšc cosik w sobie i kalkulujšc, bo wstał rychło i rzekł dobrotliwie: -ChodŸcie no na drugš stronę, rzeknę coœ waju na zgodę. Otarłszy ręce poszła, pozostawiajšc wywarte na oœcież drzwi. -Nie chcę się z wami prawować tu i kłócić -zaczšł zapalajšc papierosa. -Bo nic ze mnš nie zwojujecie! Uspokoiła się znowu. -Mówił co jeszcze ociec wczoraj? Łagodny już był, uœmiechał się do niej. -Ni... leżał cicho, jako i dzisiaj leży... Podejrzliwa czujnoœć w niej wstała. -Wieprzak fraszki małe ptaszki, zarzynajcie go sobie i zjedzcie, wasza wola... nie moja strata. Człowiek nieraz plecie, czego potem żałuje. Nie pamiętajcie, com rzekł! O ważniejszš sprawę idzie... Wiecie, powiadajš we wsi, jako ociec majš mieć sporo gotowego grosza gdziesik w chałupie schowanego... -Przerwał wwiercajšc się oczyma w jej twarz. -Opłaciłoby się poszukać, broń Bożeœmierci, to jeszcze się kaj zapodziejš albo kto obcy złapie. -A powie to, kaj schował! Głębokš nieprzenikliwoœć miała w oczach. -Wam by wyœpiewał, byœcie go ino mšdrze za język pocišgnęli. -Niech ino mu rozum przyjdzie, popróbuję wypytać... -Byœcie mšdrš byli i język za zębami trzymali, to o tym, gdyby się pienišdze znalazły, możem ino na spółkę wiedzieć. Znalazłby się większy grosz, to by było łacniej i Antka wykupić z kreminału... a po co drugie wiedzieć majš?... Jagna ma dosyć zapisu... i można by też na proces mieć, by jej te morgi wyprawować... A Grzeli mało to posyłali do wojska! -szeptał nachylajšc się do niej. -Prawdę mówicie... juœci... -jškała strzegšc się, by z czym się nie wyrwać. -Rachuję, że musiał kaj w chałupie schować... jak uważacie? -Wiem to, kiej mi o tym ni słówkiem nie zatršcił? -O zbożu wam cosik wczoraj prawił... nie baczycie to? -podsuwał. -Juœci, że o siewach wspominał. I o beczkach cosik powiadał -przypominał nie spuszczajšc z niej oczu. -Jakże! boć w beczkach stoi zboże do siewu! -zawołała, niby nie rozumiejšc. Zaklšł z cicha, ale się teraz utwierdzał coraz bardziej że ona coœ wie; wyczytał toz jej twarzy zamkniętej i z oczu zbyt przyczajonych i trwożnych. -A com waju zawierzył, nie rozpowiadajcie... -Pleciuch to jestem, któremu pilno z nowinkami po kumach?... -Dyć przestrzegam ino... Ale pilnujcie dobrze, bo skoro już raz staremu zaœwitało we łbie, to może mu się leda pacierz całkiem rozwidnić... -No... niechby przyszło do tego co rychlej!... Obrzucił jš lepkimi œlepiami raz i drugi, poskubał wšsów i wyszedł, odprowadzany jej oczyma, pełnymi przytajonej szydliwoœci. -Judasz, œcierwo, zbój! Buchnęła nienawiœciš, postępujšc za nim parę kroków; boć to nie po raz pierwszy ciska jej w oczy groŸby i strachania, że Antka na Sybir poœlš i do taczek przykujš. Juœci, że nie całkiem wierzyła rozumiejšc,48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż&P1c'Ž c(/ác)+Žc*ž9Ż%iż głównie przez złoœć pyskuje, aby jš przetrwożyć i bez to łacniej z chałupy wygryŸć. Ale mimo tego żarła jš trwoga o niego niemała. Przewiadywała się też nieraz i kajjeno mogła, co go może za kara spotkać, miarkujšc ze smutkiem, iż całkiem na sucho ujœć mu nie ujdzie. -Po prawdzie, że ojca rodzonego bronił, aleborowego zakatrupił, to juœci pokarać go muszš, jakże... Mówili co rozważniejsi, że się nijakiej prawdy dobić nie mogła, bo kużden inszš wywodził. Adwokat w mieœcie, do którego jš ksišdz z listem posłał, powiedział, jako może być różnie, i całkiem Ÿle, i niezgorzej, trza jeno pieniędzy na sprawę nie skšpić i cierpliwie czekać. We wsi zaœ najbarzej jš trwożyli, że to kowal podmawiał swoje wymysły i wszystkich podrychtowywał. Nie dziwota też, że i teraz jego słowa kamieniami padły na duszę. Nogi pod niš truchlały przy robocie, mówić nie mogła, tak jš strach zatykał, a do tego zaœ i Magda po jego odejœciu przyleciała i siadłaprzy chorym oganiajšc go niby od much, których nie było, a œledzšc wszystko bacznymi œlepiami. Ale snadŸ jej to wrychle obmierzło, gdyż się w robocie pomagać ofiarowywała. -Nie trudŸ się, uradzim sami, mało się to w chałupie naharujesz! Odradzała Hanka takim głosem, że Magda dała spokój, pogadywała jeno niekiedy a lękliwie, że to już z samego przyrodzenia nieœmiała była i milczšca. A jakoœ na samym odwieczerzu zjawiła się znowu Jaguœ, ale wespół z matkš. Witały się, kieby w najlepszej zgodzie żyły, i tak przyjacielsko a przychlibnie, aż to Hankę tknęło, i chociaż odpłacała im tym samym, nie żałujšc dobrych słów ni nawet gorzałki, miała się jednak na bacznoœci. Ale Dominikowa odsunęła kieliszek. -Wielki Tydzień! Gdzieżbym to gorzałkę piła!-Nie w karczmie i przy okazji, toć nie grzech! -usprawiedliwiała Hanka. -Człowiek chętliwie se folguje i rad zawżdysposobnoœciš wymawia... -Przepijcie, gospodyni, do mnie, ja to nie organista! -wykrzyknšł Jambroż. -Niech ino szkło brzęknie, to was zarno grzysi ponoszš -mruknęła Dominikowa zabierajšc się do opatrzenia głowy chorego. -Cie... komu sygnaturka sprawia, że bije siępięœciš pokutnie, a drugiemu zaœ flaszkowy pobrzęk to czyni, że wpodle za kieliszkiem maca... -Leży se ten chudziaczek, leży i o Bożym œwiecie nie wie! -zawołała żałoœnie nad Borynš. -I jadł kiełbasy nie będzie, i gorzałki nie posmakuje? -cišgnęła tym samym sposobem, a wielce szydliwie Jagustynka. -Wama ino przeœmiechy na pamięci! -zestrofowała jš gniewnie. -A cóż to? płakaniem biedy se odejmę? Tylamojego, co się poœmieję. -Kto sieje zło, niech se smutki zbiera i pokutę odprawuje!... -Nie darmo powiedajš, że Jambroż, choć przy koœciele służy, a gotów się by i z grzychem pokumać, bych jeno sobie pofolgować i użyć! -rzekła wynioœle Dominikowa obrzucajšc go srogimi oczyma. -Przeciwić się dobremu i ze złym kumać potrafi, któren jeno nie baczy, jakš potem weŸmie zapłatę -dodała ciszej, jakby grożšc. Milczenie padło na izbę. Jambroż zakręcił się gniewnie, ale zdzierżał w sobie ostrš odpowiedŸ, boć wiedział, że i tak każde jego słowo znał będzie dobrodziej najpóŸniej jutro po mszy; nie darmo Dominikowa przesiadywała cięgiem w koœciele... A i reszta zwarzyła się też pod jej sowimi œlepiami, nawet nieustępliwa Jagustynka przymilkła trwożnie. Jakże, cała wieœ się jej bojała; już pono niejeden poczuł na sobie moc jej złych œlepiów, niejednego już pokręciło albo rozchorzał, gdy nań urok rzuciła. Pracowali w cichoœci z pochylonymi trwożnie twarzami, że jeno jej biała gęba, sucha i poradlona, kieby z blichowanego wosku, nosiła się po izbie. Nie odzywała się również zabierajšc się z Jagnš do pomagania tak ostro, że Hanka wzbronić nieœmiała. Że zaœ Jambroża odwołał księży parobek do koœcioła, ostały jeno same, pilnie układajšc mięso i połcie w cebrzyki a beczkę. -Po tej stronie w komorze będzie chłodniej la mięsa, mniej się w izbie pali... -zarzšdziła stara, wraz zataczajšc statki zJagusiš. Tak się to prędko stało, że nim się Hanka mogła sprzeciwić, nim pomiarkowała, już one powtaczały do komory, więc srodze rozeŸlona zaczęła œpiesznie przenosić na swojš stronę, co ino pozostało, przywołujšc Józkę i Pietrka do pomocy. O samym zmierzchu, gdy już zapalili œwiatło, zabrali się poœpiesznie do robienia kiełbas, kiszek i onych grubaœnych salcesonów. Hanka siekała mięso z jakšœ ponurš wœciekłoœciš, tak była jeszcze wzburzona. -Nie zostawię w tamtej komorze, żeby zechlała albo wyniesła! Niedoczekanie twoje! To ci fortelnica! -szepnęła wreszcie przez zęby. -Rano, po cichuœku, jak pójdzie do koœcioła,przenieœć wszystko do swojej komory i będzie po krzyku! Nie odbije wam przeciech! -radziła Jagustynka szprycujšc mięso w długachne flaki, że się skręcały po stole, kiej te węże czerwone a tłuste, i co trochu rozwieszała je na żerdce nad kominem. -Niech spróbuje! Zmówiły się i z tym przyleciały? Nie mogła się uspokoić. -Nim Jambroż wróci, kiełbasy będš gotowe... -zagadywała stara. Ale Hanka zmilkła, zajęta pracš, a głównie rozmyœlaniem, jak by odebrać połcie owe i szynki. Ogień trzaskał na kominie i tak się galanto buzowało, że w całej izbie było czerwono,w garach parkotały gotujšce się różnoœci, z których czyniono kiszki, a dzieci cosik trwożnie gaworzyły nad nieckami z krwiš. -Laboga, jaże me mdli od tych smaków! -westchnšł Witek pocišgajšc nosem. -Nie wywšchuj, bo możesz co oberwać! Krowy ano pój, siano zakładaj i sieczkę na noc zasypuj... PóŸno już! Kiedy to obrzšdzisz?... -Pietrek zaraz przyjdzie, sam przeciek nie uredzę... -A kajże to poszedł? -Nie wiecie?... pomaga sprzštać po drugiej stronie!... -Co? Pietrek! ruszaj bydło obrzšdzać! Krzyknęła naraz Hanka w sień z takš mocš,że Pietrek w ten mig poleciał w podwórze. -A przyłóż kulasów i sama se izbę wyporzšdŸ!... widzisz jš!... dziedziczka jakaœ, ršczków se szczędzi, parobkiem się wyręcza! -wołała rozłoszczona do ostatka wywalajšc jednoczeœnie na stół z garnka dymišcš się wštrobę i dutki, gdy jakiœ wóz zaturkotał i dzwonek zajęczał na dworze. -A to ksišdz z Panem Jezusem jedzie do kogoœ!... -objaœniał Bylica akuratnie wchodzšc do izby. -Któż by zachorzał? nie słychać było!... -Za wójtowš chałupę pojechali! -krzyknšł przez okno zadyszany Witek. -Ani chybi do któregoœ z komorników... -A może do waszych, do Pryczków, tam anosiedzš... -Hale! zdrowe były, takim œcierwom nic się złego nie stanie -szepnęła Jagustynka, ale chociaż w niezgodzie żyła z dziećmi, a w cišgłych procesach, zadrżała. -Przewiem się nieco i zaraz przyletę... Wybiegła œpiesznie. Ale kawał wieczoru się przewlekło i Jambroży zdšżył z nawrotem, a ona nie powróciła; właœnie był stary powiadał, iż księdza wzywali do Agaty, Kłębowej krewniaczki, co to w sobotę z żebrów przycišgnęła. -Jakże? nie u Kłębów to siedzi? -U Kozłów czy ta u Pryczków pono się przytuliła na skonanie. Tyle jeno o tym przerzekli, zajęci wielce robotš, jeszcze i bez to opóŸnianš, że Józka, a to i sama Hanka cięgiem odbiegały roboty, by lecieć w podwórze do wieczornych obrzšdków. Wieczór się cišgnšł z wolna i przykrzył sięwielce a dłużył, że to i ciemnica zwaliła się na œwiat, iż pięœci nie dojrzał, deszcz zacinał ziębišcy, wiater ciepał się raz po raz o œciany i tratował sady, że drzewiny z szumem tłukły się w ciemnoœciach, a niekiedy buchał w komin, aż głownie wyskakiwały na izbę. Prawie przed samš północš skończyli, a Jagustynka jeszcze nie wróciła. -Plucha i błocko, to się jej nie chciało po omacku utykać! -myœlała Hanka wyzierajšc na dwór przed spaniem. Juœci, czas był taki, że psa żal by na œwiatgonić, wiejba, aż dachy trzeszczały, chmurzyska opite deszczem, bure i napęczniałe przewalały się po zmętniałym niebie, a nikaj w wysokoœciach ni jednej gwiazdy, ni też ogniowego migotu w chałupach, zgoła przepadłych w nocy. Wieœjuż dawno spała, wiater jeno hulał po polach i barował się z drzewami, a wody stawu przegarniał ze œwistem. Zaraz poszli spać, już nie czekajšc. Jagustynka zaœ dopiero nazajutrz rano się zjawiła, ale mroczna kiej ten dzień przebłocony, wiejny i zimny; ugrzała jeno w chałupie ręce i zaraz poszła do stodoły przebierać ziemniaki, już tam z dołów na kupę zwalone. Robiła prawie w pojedynkę, bo Józka odbiegała często nakładać gnój, któren od œwitania wywoził œpiesznie Pietrek, niemało już dzisia skrzyczany od Hanki, że to wczoraj się lenił i nie zdšżył; poganiał też tęgo, na Witka hukał, konie batem prażył i jeŸdził, aż błoto się otwierało. -Wałkoń jucha, na bydlštkach tera się odbija! -rzekła stara ciskajšc na gęsi, bo się przywiedły całym stadem na klepisko i nuż szczypać ziemniaki a przykry gęgot czynić. Zagadnęła potem do niej Józka: nie odezwała się siedzšc kiej ten mruk i pilnie kryjšc pod nasuniętš na czoło zapaskę oczyzaczerwienione jakoœ. Hanka zrazu jeno raz jeden zajrzała do nich czatujšc w izbie na wyjœcie Jagny, by wtedy zabrać mięso do swojej komory i spenetrować zarazem beczki ze zbożem, ale jakby na złoœć Jagna ni krokiem nie ruszała się z chałupy, że już nie mogšc wstrzymać, zaglšdała do chorego, to zamówiwszy się o coœ, wlazła do komory. -Czegoj szukacie? dyć wiem, gdzie co jest, to wama pokażę! -wołała Jagna idšc za niš,że trzeba było wychodzić, ledwie co wraziwszy ręce we zboże, a pienišdze mogły być głębiej, na spodzie... Zrozumiała też rychło, że tamta jej stróżuje, więc choć po niewoli, dała spokójodkładajšc swoje zamysły na sposobniejszš porę. -Trza się wzišć do szykowania podaronków -pomyœlała żałoœnie przyglšdajšc się kiełbasom, rozwieszonym na dršżku; we zwyczaju bowiem było u Borynów i co pierwszych gospodarzy, iż któren œwinię zaszlachtował, ten zaraz nazajutrz rozsyłał w podarunku najbliższym krewniakom albo z którymi przyjacielstwo trzymał, po kiełbasie lebo czego inszego pokawale. -Juœci, łacno nie jest, ale dać musisz, powiedziałyby, co żałujesz... -rzekł naraz Bylica utrafiajšc w sam raz w żałoœliwe strapienia. Więc chocia serce œciskał żal, jęła rychtować na talerzach i mi seczkach z ciężkim westchnieniem zmieniajšc nie po raz jeden zbyt krótkie kawałki na dłuższe,to przydajšc niektórym po kawale kiszki, toznowu odbierajšc, aż w końcu, zmęczona i rozbolała, przywołała Józki. -Przyodziej się pieknie i rozniesiesz po ludziach... -Jezus, tylachna wszystkiego!... -Cóż poredzić, kiej trzeba! Sam Maciek stłoczy, ale sam nie wyskoczy! Te dłuższe nieœ stryjnie najpierw, zbójem na mnie patrzy, pyskuje, ale nie ma rady; to ci z miseczkom wójtom, łajdus on, ale z Maciejem żyli w przyjacielstwie i może być w czym pomocny; cała kiszka, kiełbasa i kawał boczku la Magdy, la kowali, niech nieszczekajš, że sami zjadamy ojcowego œwiniaka, juœci, całkiem im tym pyska nie zatka, ale przyczepkę będš miały mnieszš...Pryczkowej tę tu kiełbasę, harda, wynoœliwa, pyskata, ale z przyjacielstwem szła pierwsza... Kłębowej ten ostatni... -Dominikowej to nie œlecie? -PóŸniej się da, po połedniu... juœci, że trzeba... z takš to jak z tym łajnem, nie porusz i jeszcze z dala obchodŸ. Noœ posobnie, ino nie zagaduj się tam z dzieuchami, bo robota czeka. -Dajcie i Nastce, one takie biedne, nawet nasól nie majš... -prosiła cicho. -Niech przyjdzie, to dam niecoœ. Ociec, la Weronki zabierzecie, miała wczoraj zajrzeć... -Młynarzowa jš przed wieczorem wezwałasprzštać pokoje, bo pewnikiem goœcie do nich zwalš na œwięta. I długo jeszcze jškał nowinki, ale Hanka, wyprawiwszy Józkę, przyodziała się nieco cieplej i pobiegła pomagać Jagustynce a poganiać chłopaków. -Czekalim na was z kolacjš -zaczęła, zdziwiona milczeniem starej. -I... najadłam się tam patrzeniem, jaże me jeszcze dzisiaj w dołku gniecie... -To Agata pono zachorzała? -Juœci, u Kozłów se dochodzi sierota. -Jakże, nie u Kłębów leży? -Krewniakiem przyznajš, któremu niczego nie potrza albo i z pełnš garœciš przychodzi, na inszych, choćby rodzonych, piesków się ano spuszcza... -Co wy też ! przeciek jej nie wygnały ! -Hale, przywlekła się do nich w sobotę i zaraz w nocy zachorzała... Powiedajš, że Kłębowa wziena jej pierzynę i prawie nagš we œwiat puœciła... -Kłębowa! Nie może być, taka poczciwa kobieta, cheba plotki pletš. -Swojego nie mówię, ino co mi w uszy wlazło... -I u Kozłowej leży! A któż by się spodział, że taka litoœciwa ! -Za pienišdze to i ksišdz litoœciwy. Kozłowa wzięła od Agaty dwadzieœcia złotych gotowego grosza i za to majš jš przetrzymać u siebie do œmierci, bo stara liczy, że lada dzień zamrze. Ale pochowek osobno, a stara se nie dzisia, to jutro dojdzie, niedługo jej czekać... nie... Zmilkła naraz, usiłujšc na próżno powstrzymać chlipanie. -Cóż to wama, chorzyœcie? -pytała Hanka ze współczuciem. -Tyle się już ludzkiej biedy najadłam, że mew końcu do cna rozebrało. Człowiek nie kamień, broni się przed sobš choćby tš złoœciš na cały œwiat, ale się nie obroni, przyjdzie taka pora, co już nie zdzierży więcej i w ten piasek dusza mu się rozsypieżałosny. Zaniesła się płaczem i długo się trzęsła nos głoœno wycierajšc, aż znowu jęła mówić boleœnie, że te jej słowa kiej łzy gorzkie i palšce kapały na Hanczynš duszę. -I nie ma końca tej ludzkiej marnacji. Siadłam przy Agacie, kiej już ksišdz odjechał, aż tu przylatuje Filipka zza wody z krzykiem, że jej najstarsza kończy... Poleciałam juœci... Jezus, w chałupie żywy mróz siedzi... Okna wiechciami pozatykane... jedno łóżko w chałupie, a reszta w barłogu kiej psy się gnieŸdzi... nie pomarła dzieucha, ino jš tak z głodu sparło... ziemniaków już brakło, pierzynę już przedali... każdš kwartę kaszy wymodlajš u młynarza, nikt nie chce zborgować i pożyczyć do nowego... bo i kto? Poratunku nie ma, Filip przecież w kreminale z drugimi... Ledwiem wyszła od nich, powiedaGrzegorzowa, że Florka Pryczkowa zległa ipomocy potrzebuje... Łajdusy to i krzywdziciele moi, choć dzieci rodzone... zaszłam, nie czas krzywdy pamiętać... No itam niezgorzej bieda kły szczerzy, drobiazgu pełno, Florka chora, grosza jednego w zapasie nie ma i pomocy znikšd...grontu przeciek nie ugryzie... jeœć nie ma kto uwarzyć, pole odłogiem stoi, choć zwiesna idzie... bo Adam jak drugie w kreminale... Chłopaka urodziła zdrowego kiej krzemień, żeby się jeno odchował, bo Florka wyschła kiej szczapa i tej kropli mleka w piersiach nie ma, a krowa dopiero na ocieleniu... I wszędzie tak Ÿle, a u komorników to już trudno wypowiedzieć... Ni komu robić, ni gdzie zarobić, ni grosza, ni poratunku znikšd... Mógłby już to Jezus sprawić, by choć letkš œmierciš pomarły, nie męczyłby się naród co nabiedniejszy. -A komuż się to we wsi przelewa? wszędziebieda i ten skrzybot serdeczny. -Hale, i gospodarze turbacje niemałe majš...jeden się frasuje, czym by lepszym kichy nadział, a inszy, komu by na większy precent pienišdz rozpożyczył, ale żaden sięnie poturbuje o biedotę, chociażby ta pode płotem zdychała... Mój Boże, w jednej wsi siedzš, przez miedzę, a nikomu to œpiku niepsuje... Juœci, każden Jezusowi ostawia starunek o biedotę i na zrzšdzenie boskie zwala wszystko, a sam rad przy pełnej misce brzuchowi folguje i choćby ciepłym kożuchem uszy odgradza, by ino skamlania biedujšcych nie posłyszeć... -Cóż poredzić? któryż to ma tylachna, by wszystkiej biedzie zaradził? -Kto nie ma chęci, ten wie, jak wykręci! Niedo was piję, nie na swoim siedzicie i dobrzewiem, jak wam ciężko, ale sš takie, co by mogły pomóc, sš: a młynarz, a ksišdz, a organista, a drugie... -By im kto podsunšł o tym, to może by się zlitowały... -tłumaczyła. -Kto ma czujnš duszę, ten sam dosłyszy wołanie cierpišcych, nie potrza mu o tym zambony krzykiwać! Moiœciewy, dobrze one wiedzš, co się z narodem biednym dzieje, boć tš biedš ludzkš się ano pasš i na niej tłuœciejš... Młynarzowi to żniwo teraz, chociaż do przednówka daleko, procesjami ludzie cišgnš po mškę i kaszę; za ostatni grosz, na bórg, za odrobek albo dobry precent, a choćby pierzynę Żydowi sprzedać, a jeœć trza kupić... -Prawda, darmo nikto nie da... Przypomniała sobie własne, niedawne nędze i westchnęła ciężko. -Przesiedziałam do póŸna przy Florce, erzyła rozumiejšc,48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż+PSc,Ł!c-ÄĽ.ic€/|,bc0Ţ:~"kobiet się też naschodziło i powiadały, co się we wsi dzieje, powiadały... -W imię Ojca i Syna! -krzyknęła naraz Hankazrywajšc się na równe nogi, bo wiatr tak ano trzasnšł wrótniami, że dziw się nie rozleciały. Wywarła je z trudem, mocno podparłszy kołkami. -Wieje sielnie, jeno ciepły jakiœ, by deszczunie sprowadził. -Już i tak wóz się w polu po sękle zarzyna. -Parę dni dobrego słońca i wnet przeschnie, zwiesna przeciech. -Żeby choć zaczšć sadzić przed œwiętami! Przegadywały niekiedy, pilnie zajęte, aż i całkiem przycichły, jeno pacanie przebieranych ziemniaków słychać było, żeto drobne rzucały na jednš kupę, a nadbutwiałe na drugš. -Będzie czym podpaœć maciorę i la krów teżstarczy na picie... Ale Hanka jakby nie słyszała przemyœliwajšc wcišż, jak by się do tych ojcowych pieniędzy dobrać najsprawniej, żetylko niekiedy spoglšdała przez wrótnie na œwiat, na drzewiny rozciapane i szamocšce się z wichurš. Postrzępione, sine chmurzyska przewalały się po niebie kiej roztrzęsione snopy, a wiater jeszcze się wcišż wzmagał i tak jakoœ ci podwiewał z dołu, iże poszycia na chałupie jeżyły się niby szczotka. Zišb przy tym cišgnšł wilgotny i srodze przejęty nawozem, którenwybierali z gnojowiska. W podwórzu zaœ było prawie pusto, jeno niekiedy przebiegały rozczapierzone kury, poganianeprzez wiater, gęsi siedziały w zaciszu pod płotem na gšsiętach, cicho piukajšcych, a co parę pacierzy podjeżdżał ostro Pietrek z pustym wozem, zakręcał dookoła, stawał rychtyk na prost klepiska, zabijał ręce, koniom podrzucał kłak siana i nakładłszy wespół z Witkiem gnoju, podpierał wóz na wybojach i ruszał w pole.Czasami znów Józka wpadała z krzykiem, zaczerwieniona, zdyszana, przejęta tym roznoszeniem kiełbas, i trajkotała. -Zaniesłam wójtom, teraz poletę do stryjecznych... W chałupie siedzieli, izby już bielš na œwięta, tak dziękowali, tak dziękowali... Rozpowiadała szeroko, choć nikto jej za język nie cišgał, i znowu leciała na wieœ, niosšc ostrożnie, w chustkę białš owišzane, miseczki z podarunkami. -Trajkot dzieucha, ale zmyœlna -zauważyła Jagustynka. -Juœci, co zmyœlna wielce, jeno że do psich figlów i gdzie by się zabawić... -Cóż chcecie?... skrzat to jeszcze, dzieciuch... -Witek, obacz no, kto tam wszedł do chałupy! -zawołała naraz Hanka. -Kowal poszli dopiero co! Tknięta jakimœ złym przeczuciem, pobiegła prosto na ojcowskš stronę; chory leżał jakzwyczajnie wznak. Jagna cosik szyła pod oknem, w izbie nie było więcej nikogo. -A kajże się to Michał podział?... -Muszš być gdziesik, szukajš klucza od wozów, którego byli kiejœ pożyczyli Maciejowi - objaœniała, nie podnoszšc oczu.Hanka zajrzała do sieni, nie było go; zajrzała na swojš stronę, jeno Bylica siedział z dziećmi przy kominie i wystrugiwał im wiatraczki; nawet w podwórzu szukała; nikaj ni znaku po nim, więc już prosto rzuciła się do komory, choć drzwi były przywarte. Jakoż kowal stał tam przy beczce z rękoma po łokcie we zbożu i pilnie w nim grzebał. -W jęczmieniu to by klucz chowali? co? -wyrzuciła zdyszana, ledwie zipišc ze wzburzenia i stajšc groŸnie naprzeciw. -Patrzę, czy nie spleœniały, czy aby zda siędo siewu... -jškał zaskoczony niespodzianie.Nie wasza sprawa!... Po coœcie tu wleŸli? -krzyknęła. Wyjšł niechętnie ręce i ledwie hamujšc wœciekłoœć, zamruczał: -A wy pilnujecie me, kiej złodzieja... -Niby to nie wiem, po cóżeœcie tu przyszli, co? Hale, do cudzej komory właził będzie i penetrował po beczkach, kłódki może będziecie ukręcać, do skrzyń otwierać... co? -wrzeszczała coraz głoœniej. -Nie powiadałem wama wczoraj, czego namszukać potrza... Wysilał się na spokój. -Przede mnš cyganiliœcie, jedno by mi piaskiem oczy zasypać, a robicie drugie. Przejrzałam już wasze judaszowe zamysły, przejrzałam... -Hanka, stul pysk, bo ci go przymknę! -zaryczał złowrogo. -Spróbuj, zbóju jeden! tknij me choć palcem, a takiego wrzasku narobię, że pół wsi się zbiegnie i obaczy, coœ ty za ptaszek! -groziła. Rozejrzał się dobrze po œcianach i ustšpił wreszcie klnšc siarczyœcie. Popatrzyli sobie w oczy z bliska i z takš mocš, że bych mogli, na œmierć by się przebodli tymi rozgorzałymi œlepiami. Hanka aż wodę piła, długo nie mogšc się opamiętać po tym wzburzeniu. -Trza je naleŸć i schować przezpiecznie, boniechby ich dopadł, ukradnie rozmyœlała wracajšc do stodoły, ale naraz zawróciła z pół drogi. -Siedzisz w chałupie, stróżujesz, a obcych do komory puszczasz! -krzyknęła z góry naJagnę otwierajšc drzwi. -Michał nie obcy, ma takie prawo jak i wy! -wcale się nie ulękła jej krzyku. -Szczekasz kiej ten pies, zmówiłaœ się z nim, dobrze, ale bacz, że niech jeno co z chałupy zginie, to jak Bóg w niebie, do sšdupodam i ciebie wskażę, żeœ pomagała... Zapamiętaj to sobie!... -wrzeszczała rozsrożona. Jagna skoczyła z miejsca, chwytajšc w garœć, co było na podorędziu. -Bić się chcesz! bij! popróbuj ino, to ci te cacanš gębusię tak sprawię, aż się czerwonš oblejesz i rodzona matka cię nie pozna!... Dunderowała, zajadle krzykajšc nad niš, cotylko œlina i złoœć na język stoczyła. I nie wiada zgoła, na czym by się to skończyło, bo już pazury rozczapierzały dršc się coraz bliżej siebie, gdyby nie Rocho, któren akuratnie w samš porę nadszedł, że Hanka, przywstydzona jego patrzeniem, ochłonęła nieco i zmilkła zatrzaskujac jeno za sobš drzwi z całej złoœci. Jagna zaœ ostała na izbie, ruchać się nie mogšc z przerażenia, wargi jej latały niby we febrze i serce kołatało, łzy posypały się kiej groch. Aż w końcu oprzytomniała, rzucajšc w kšt maglownicę œciskanš w garœci, buchnęła się na łóżko, w boleœciwym, nieutulonym płaczu roztrzęsiona Hanka tymczasem opowiadała Rochowi, o coim poszło. Słuchał cierpliwie jazgotliwych i szlochem przeplatanych powiadań, a nie mogšc z nichwiele wymiarkować, przerwał ostro i jšł jš surowo gromić, odsunšł nawet podawanejedzenie i wielce rozgniewany po czapkę sięgał. -Już mi we œwiat iœć przyjdzie i nigdy Lipiec na oczy nie oglšdać, kiejœcie tacy. Złemu to wszystko na pociechę albo Żydowinom, co się ze swarliwoœci a głupotychrzeœcijańskiego narodu przeœmiewajš! Jezus mój miłosierny, to mało bied, mało chorób, mało głodowań, to się jeszcze w pojedynkę za łby biorš i złoœciš dokładajš.Zadyszał się tš przemowš, Hankę zaœ przejęła taka żałoœć i strach, by w gniewie nie odszedł, że pocałowała go w rękę przepraszajšc z całego serca... -Byœcie wiedzieli, co z niš już wytrzymać ciężko, na złoœć wszystko robi, a na mojš szkodę. Przecież z krzywdš naszš tu siedzi... jakże, tylachna gruntu ma zapisane... A nie wiecie to, jaka jest?... co to wyprawiała z parobkami... jaka... (-nie, nie potrafiła wypomnieć o Antku -)... a teraz już się pono z wójtem zmawia... -dodała ciszej. -To juœci, że skoro jš dojrzę, to się jaże we mnie gotuje ze złoœci, iż prosto bym nożem pchnęła... -Pomstę ostawcie Bogu! ona też człowiek i krzywdy czuje, a za swoje grzechy ciężko odpowie. Powiadam wam, nie krzywdŸcie jej! -To ja jš krzywdzę? Zdumiała się wielce, nie mogšc wymiarkować, w czym się Jagnie krzywda dzieje. Rocho przegryzał chleb wodzšc za niš oczyma, a cosik medytujšc, wreszcie pogładził dziecińskie głowiny, tulšce mu się do kolan, i zabierał się do wyjœcia. -Zajrzę do was którego dnia wieczorem, a teraz wama jeno rzeknę: Poniechajcie jej, róbcie swoje, a resztę Pan Jezus sprawi... Pochwalił Boga i poszedł na wieœ. ROZDZIAŁ 4 Rocho wlókł się wolno drogš nad stawem, raz, że wiatr tak w niego siepał, iż ledwie się na nogach utrzymał, a po drugie, jako strapiony był wielce tym wszystkim, co sięwe wsi działo, to jeno raz po raz wznosił rozpalone oczy na chałupy, przemyœliwał ważnie i wzdychał żałoœnie. Tak Ÿle się bowiem działo w Lipcach, że już zgoła gorzej nie mogło. Zaœ nie to było najgorsze, że niejeden głodem przymierał, że choroby się krzewiły, że się kłócili barzej i za łby brali, że nawet œmierć wybierała swoje gęœciej niŸli po inne roki -taksieńko było i łoni, i drzewiej, do tego się już był naród wezwyczaił rozumiejšc dobrze, jako inaczej być nie będzie... Złe i o wiele gorsze było całkiem co inszego -oto, że ziemia stojała odłogiem, bo nie miał w niejkto robić... Zwiesna już szła całym œwiatem wraz z tym ptactwem, cišgnšcym do łońskich gniazd, na wyżnich miejscach podsychały role, wody opadły i ziemia się prawie prosiła o pługi, o nawozy i o to ziarno œwięte... A któż miał iœć w pole, kiej wszystkie robotne ręce były w kreminale!... Przeciechprawie same kobiety ostały we wsi, a nie ich to moc ni głowa poredzić wszystkiemu. A tu na niejednš przychodziła pora rodów, jak to na zwiesnę zwyczajnie, a tu krowy się cieliły, drób się lšgł, maciory się prosiły, w ogródkach też czas był zasiewać i wysadki sadzić, ziemniaki trza było przebierać z dołów przed sadzeniem, wodę z pól spuszczać, gnój wybierać i wywozić -to choć urób kulasy po łokcie, a bez chłopa nie wydolisz... A tu jeszcze trzaobrzšdzać inwentarz, rznšć sieczkę, poić, drwa ršbać lebo i z lasu wieŸć, a tylachna inszej, codziennej roboty, choćby na ten przykład z dzieciskami, których było wszędzie kiej maku, że Jezus! gnatów już nie czuły, krzyże im ano drętwiały na odwieczerzy z utrudzenia, a i połowy nie było zrobione -bo kaj to jeszcze te ze wszystkich najpierwsze -polne roboty?... A ziemia czekała; wygrzewało jš młode słońce, suszyły wiatry, przejmowały na wskroœ te ciepłe i płodne deszcze, stężałyowe mgliste i nagrzane noce zwiesnowe -żetrawy już puszczały zielonš szczotkš, oziminy podnosiły się w chyżym roœcie, skowronki przedzwaniały nad zagonami, boćki brodziły po łęgach, kwiaty też kajœ niekaj buchały z moczarów ku niebu połyskliwemu, ku niebu, co się co dnia, nibyta płachta jasna i obtulna, podnosiła coraz wyżej, że już coraz dalej sięgały tęskliwe oczy, aż po owe wręby wsi i borów, niedojrzanych w zimowych mrokach; cały œwiat przecykał z martwego œpiku i prężyłsię a przystrajał do zwiesnowych godów wesela i radoœci... Zaœ wszędy po sšsiedztwach, kaj jeno okiem dosięgnšć, robili tak pilno, że całe dni, deszcz był czy pogoda, rozlegały się wesołe przyœpiewy i kukania, po polach błyskały pługi, ruchali się ludzie, konie rżały i wozy turkotały wesoło, a jeno lipeckie role stały puste, ciche, zgoła obumarłe i jako ten smętarz żałosne... A kieby na dobitkę jeszczech te ciężkie strapienia o uwięzionych... Mało jeœli co dnia nie cišgnęło do miasta pokilkoro ludzi z węzełkami, a i z tym płonymskamłaniem, bych wypuœcili niewinowatych. Hale! będzie ta kto miał miłosierdzie nad pokrzywdzonym narodem, jeœli on sam sobie sprawiedliwoœci nie wydrze!... le się działo, tak Ÿle, że nawet obce ludzie, z drugich wsi, zaczęli już miarkować, jako krzywda Lipiec jest krzywdš wszystkiego narodu chłopskiego. Jakże, jeno małpa małpie zajdy szarpie, a człowiek za człowiekiem powinien trzymać,bych i jemu na taki sam koniec nie przy-szło. Więc i nie dziwota, jako drugie wsie, choć ta przódzi koty darły z Lipcami o granice i różne szkody sšsiedzkie albo i z czystej zazdroœci, że to Lipczaki wynosiły się hardo nad wszystkie, a wieœ swojš uważały za najpierwszš, teraz poniechali sporów otrzšchajšc z siebie zawziętoœć, boczęsto chłop jakiœ z Rudek, to z Wólki, to zDębicy, a nawet i z rzepeckiej szlachty niejeden przebierał się do Lipiec na kryjome przewiady. Zaœ w niedzielę po sumie albo jak wczoraj przy zjeŸdzie do spowiedzi rozpytywali się pilnie o uwięzionych srożšc przy tym twarze, siarczyœcie klnšc, a zarówno z lipeckimi pięœcie zaciskajšc na krzywdzicielii wielce się litujšc nad dolš pokrzywdzonegonarodu. Właœnie był teraz nad tym Rocho medytował postanawiajšc zarazem jakieœ przedsięwzięcie ważne, gdyż jeszcze barzej zwolnił kroku, często przyst awał, chronišc się od wiatru za grubsze drzewa ijakby nic dokoła nie widzšcy, we œwiat poglšdał daleki... A widniej się jakoœ zrobiło i cieplej, jeno ten uprzykrzony wiater wzmagał się z godziny na godzinę, że jeden szum niósł sięcałym œwiatem, i już co cieńsze drzewiny pokładały się z jękiem, trzepišc gałęziami po stawie, snopki ano wyrywał z dachów i co kruchsze gałęzie odzierał, a wiał już teraz górš i z takš mocš, że wszyćko się ruchało: i sady, i płoty, i chałupy, i pojedyńcze drzewa, aż się zdało, jako z nim w jednš stronę lecš, a nawet to blade słońce, co się spoza rozwalonych chmur wysupłało, wydało się również uciekajšcym po niebie, zawlekanym kieby piaskami rozwianymi, zaœ nad koœciołem jakieœ stado ptaków z rozczapierzonymi skrzydłami nie mogšc się uporać z pędem, dały się nieœć wichurze i ze strachliwym krzykiem rozbijały się o wieżę i rozchwiane drzewa. Ale wiater, choć był przykry i nieco szkodliwy, sielnie też przesuszał role, bo już od rana galanto zbielały zagony, a drogiociekały z wody... Rocho długo stojał w medytacji onej, o Bożym œwiecie zapomniawszy, aż poruszył się z nagła, doszły go bowiem z wichurš jakieœ swarliwe głosy. Rozejrzał się bystro: po drugiej stronie stawu, przed sołtysowš chałupš, w opłotkach, czerwieniła się kupa kobiet z jakimiœ ludŸmi w poœrodku... Poœpieszył tam z ciekawoœciš, co by się stało nie wiedzšc. Ale dojrzawszy z dala strażników z wójtem, skręcił w najbliższe opłotki, a stamtšd jšł się ostrożnie przebierać sadami ku gromadzie; nie lubił jakoœ leŸć woczy urzędom. Gwar zaœ był coraz wrzaskliwszy, kobiet wcišż przybywało, dzieci też całš hurmš zbiegały ze wszystkich stron cisnšc się do starszych, a poszturchujšc między sobš, ażciasno się uczyniło w opłotkach, i wywalili się na drogę, nie baczšc na błoto ni na rozkolebane drzewa, siekšce gałęziami. Jazgotali cosik spólnie, to jakieœ osobne głosy się wydzierały, ale co by, nie mógł wymiarkować, bo wiater porywał słowa. Dojrzał jeno przez drzewa, że Płoszkowa rej wiodła: gruba, spaœna, z rozczerwienionš gębš, wykrzykiwała cosik najgłoœniej i tak zajadle podjeżdżała pięœciami pod wójtowy nos, że się ten cofał, a reszta przytwierdzała jej wrzaskiem, kiej to stado indorów rozwœcieczonych. Kobusowa zaœ uwijała siępo bokach, próżno chcšc się przedrzeć do strażników, nad którymi co chwila trzęsły się zaciœnięte pięœcie, a gdzieniegdzie już i kij albo utytłana mietlica... Wójt cosik tłumaczył drapišc się frasobliwie po głowie, a powstrzymujšc nasobie babski napór, że strażnicy wysunęli się ostrożnie z kupy nad staw i poszli ku młynowi; wójt ruszył za nimi odszczekujšcsię niekiedy, a grożšc chłopakom, bo zaczęli frygać za nim błotem. -Czego chcieli? -pytał Rocho wchodzšc między kobiety. -Czego! aby wieœ dała dwadzieœcia wozów i ludzi do szarwarku, by w ten mig jechali naprawiać drogę w lesie... -objaœniała go Płoszkowa. -Jakiœ większy urzšd ma przejeżdżać tamtędy i bez to przykazujš zawozić wyrwy... -Powiedzielim, że wozów ni koni nie damy. -Któż to pojedzie? -Niech pierwej puszczš naszych chłopów, to im drogę narzšdzš. -Dziedzica by zaprzęgły! -Same by się wzięły do roboty, a nie penetrowały po chałupach! -Œcierwy, ukrzywdziciele! -wołała jedna przez drugš, a coraz głoœniej. -Jeno dojrzałam strażników, zaraz mnie cosik niedobrego tknęło... -Przeciek z wójtem już od rana naradzały się w karczmie. -Nachlały się gorzałki i dalejże chodzić po chałupach, a ludzi pędzić do roboty... -Wójt dobrze wie, powinien był w urzędzie przełożyć, jak jest w Lipcach -ozwał się Rocho, próżno chcšc przekrzyczeć wzburzone głosy. -Hale, dobrze on z nimi trzyma! -I pierwszy na wszystko naprowadza. -A o to jeno stoi, z czego ma profit -zakrzyczały znowu. -Namawiał, aby dać tamtym po mendlu jajek z chałupy albo po kurze, tu poniechajš i drugie wsie do szarwarku wygoniš. -Tych kamieni bym dała! -Kijaszkiem przyłożyła! -Cichocie, kobiety, by was nie skarali za ubliżenie urzędowi! -Niech karzš, niech wezmš do kozy, do oczu stanę choćby największemu urzędowi iwypowiem wszystko, w jakim to ukrzywdzeniu żyjemy!... -Wójta bym się bojała!... Figura zapowietrzona!... Tyle mi znaczy, co ta kukła do strachania wróbli!... Nie pamięta otym, że chłopy go wybrały, to i one mogš na przy Florce, erzyła rozumiejšc,48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż1PŰ c2+¨c3ÓŠc4]+(c5…9Đ'6U?*z tego urzędu zesadzić... -wrzeszczała Płoszkowa. -Karać by jeszcze mieli!... A nie płacim to podatków, nie dajem chłopaków w rekruty,nie robim, co ino każš! Mało im jeszcze, żenam chłopów pobrali!... -A niech się zjawiš, wnet jakaœ bieda pada na kogoœ. -Psa mi ano we żniwa w polu ustrzelili!... -Mnie zaœ do sšdu podali, że się sadze zapaliły!... -A mnie to nie, żem to łoni len suszyła za stodołš? -A jak to sprały Gulbasiaka, że kamieniem na nich puœcił!... Krzyczały spólnie, ciżbišc się do Rocha, aż uszy zatykał od wrzasku. -A dyć przyciszcie się! Gadaniem nic nie poredzi! Cichocie!... -wołał. -To idŸcie do wójta i przedstawcie, albo wszystkie tam pocišgniem z mietłami!... -darła się zawzięcie Kobusowa. -Pójdę, ino już się rozejdŸcie!... Przecież tyle roboty ma każda w chałupie... już ja przedstawię dobrze!... -prosił goršco bojšc się powrotu strażników. Że zaœ w tę porę przedzwonili południe na koœciele, tu się zaczęły z wolna rozchodzićrajcujšc głoœno i przystajšc przed chałupami. Rocho zaœ prędko wszedł do sołtysowego domu, gdzie był teraz mieszkał, nauczał bowiem dzieci w pustej izbie Sikorów, na drugim końcu wsi, za karczmš. Sołtysa nie było doma, podatki powiózł do powiatu. Opowiedziała mu zaraz Sochowa spokojnie, po porzšdku, jak to było. -Bych jeno z tych wrzasków nie wyszło co złego!... -zauważyła w końcu. -Wójtowa wina. Strażniki robiš, co im przykazali, on zaœ wie, jako we wsi ostały same prawie kobiety, że w polu nie ma kto robić, a nie dopiero na szarwarki jeŸdzić. Pójdę do niego, niech załagodzi sprawę, by sztrafów nie kazali płacić!... -To wszystko patrzy, jakby się na Lipcach mœciły za las!... -powiedziała. -Któż by?... -dziedzic? !... Moiœciewy! a cóż on ma do urzędów? -Zawżdy pan z panem łacniej się zmówi, w przyjacielstwie żyjš, a mœcić się na Lipcachzapowiadał!... -Boże! że to i dnia spokojnego nie ma!... Cięgiem coœ nowego!... -Bych ino gorsze już nie przyszło!... -westchnęła składajšc ręce jak do pacierza. -Zleciały się kiej sroki, a pyskowały, że niech Bóg broni!... -Jakże, ten się drapie, kogo swędzi!... -Wrzaskiem nie poradzi, jeno nowš biedę można sprowadzić!... Rozdrażniony był i zestrachany, by znowu na wieœ co złego nie padło. -Wracacie to do dzieci? Podniósł się był z ławy. -Rozpuœciłem swojš szkołę: œwięta; a po drugie, że muszš w chałupach pomagać, tyle wszędzie roboty!... -Byłam rano za najemnikami na Woli, po trzy złote obiecywałam od orki, jeœć bym dała i ni jednego nie namówiłam. Każden swoje przódzi obrabia: gdzie mu to dbać o kogo! Obiecujš przyjœć za niedzielę abo i dwie!... -Jezu! że to człowiek ma ino te dwie, i słabe, ręce!... westchnšł ciężko. -Pomagacie wy i talk narodowi, pomagacie!...Kiejby nie wasz rozum i to serce dobre, to już nie wiada, co by się z nami wszystkimi stało!... -Bym to mógł, co chcę, nie byłoby biedy naœwiecie nie! Rozwiódł ręce w onej niemocy ciężkiej i wyszedł œpiesznie do wójta. Jeno że tam nierychło doszedł wstępujšc po chałupach:Wieœ się już uspokoiła nieco; jeszcze tam kajœ w poniektórych opłotkach pyskowały co najzawziętsze, ale większoœć rozeszła się szykować warzę obiedniš, a po drogach jeno wiater hulał jak przódzi i drzewinami miotał. Ale wnetki po przypołudniu, mimo wichury uprzykrzonej, zaroiło się wszędy od ludzi, że w obejœciach, po ogrodach, przed chałupami, w sieniach i izbach zawrzało kiej w ulach od roboty i nieustajšcych jazgotów babich -boć to przeciech ino samekobiety się zwijały a dziewczyniska, zaœ trafił się chłopak, to jeszcze taki z koszulš w zębach, a najwyżej do pasionki przydatny, gdyż co starsze wraz z ojcami siedziały. Zwijali się żwawo, jeszczek popędzajšc do poœpiechu, że to wczoraj z powodu zjazdu księży do spowiedzi dziadoskie œwištko se zrobili przesiadujšc prawie dzień cały w koœciele, a dzisiaj znowu zabałamucili przez strażników. A tu i œwięta nadchodziły, Wielki Wtorek jużbył na karku, toć i roboty przybyło, i różnych turbacji niemało -to kiele chałup trza było porzšdki czynić, to dzieci obszyć,siebie też Ÿdziebko obrzšdzić, do młyna wieŸć, o œwięconym pomyœleć i tyle jeszczeinszych różnoœci, że już w każdej chałupie głowiły się ciężko gospodynie, jak tu wszystkiemu zaradzić, a przepatrywały pilnie komory, co by karczmarzowi przedaćalbo do miasta wywieŸć na ten grosz potrzebny. Nawet już kilka kobiet pojechałozaraz po obiedzie wiozšc cosik pod słomš na przedanie. -By was tam gdzie drzewo nie przywaliło! -ostrzegał Rocho Gulbasowš, przejeżdżajšcš właœnie takš mizernš koninš, że ledwie szła pod wiatr. I skręcił zaraz do jej chałupy, dojrzawszy, że dziewczyny, wylepiajšce szpary, nie mogš sięgnšć nad okna. Pomógł im w tym i jeszcze wapno w szaflu rozrobił do bielenia œcian i galanty pędzel wyrychtował ze słomy. I polazł dalej. U Wachników gnój wywoziły na pobliskie pole, ale tak sprawnie im to szło, że połowa wytrzšchała się z desek po drodze,a dzieuchy we dwie konia za uzdę cišgnęły,bo słuchać pono nie chciał. Wszedł tam Rocho, gnój na wozie oklepał, jak się należało, i konia batem złoił, iż cišgnšł posłusznie kiej dziecko... U Balcerków znowu Marysia, ta, co po Jagnie Borynowej za najgładszš była we wsi uważana, siała groch tuż za płotem w czarnš i sielnie znawożonš ziemię; jeno że się ruchała kiej mucha w smole, okręcona na głowie w chustkę i w ojcowej kapocie do ziemi, by jej kiecki nie rozwiewało. -Nie œpiesz się tak, jeszcze wydolisz!... -zaœmiał się wchodzšc na zagon. -Jakże... kto groch sieje w Wielki Wtorek -za garniec zbierze worek! -odkrzyknęła. -Nim dosiejesz, już ci pierwszy wzjedzie! Ale za gęsto, Maryœ, za gęsto... niechby wyrósł, to zwieje się w kołtuny i położy! Pokazywał, jak siać z wiatrem, bo głupia nie zmiarkowała się, siejšc jak popadło. -A Wawrzon Socha mi powiedział, jakoœ do wszystkiego sposobna! -rzekł od niechceniaidšc wpodle bruzdš pełnš błota. -Mówiliœcie to z nim?... -wykrzyknęła przystajšc nagle, by tchu złapać. Sczerwieniła się strasznie, ale bojała pytać. Rocho się jeno uœmiechnšł, ale odchodzšc powiedział: -We œwięta mu powiem, jak się to sielnie przypinasz do roboty!... Zaœ u Płoszków, stryjecznych Stacha, dwóch chłopaków podorywało tuż przy drodze kartoflisko: jeden poganiał, drugi niby to orał, a skrzaty były oba, ledwie nosem ogona końskiego sięgajšce i przez żadnej mocy, to jużci, że pług im chodził kiej chłop napity, a koń co trocha do stajnizawracał, prały go też wcišż na spółkę i klęły swarzšc się między sobš. -Poredzim, Rochu, poredzim, ino bez te œcierwy kamienie pług wyskakuje, a i kobyła cišgnie do Ÿróbka... -tłumaczył się zpłaczem starszy, kiej mu Rocho odebrał pług i rznšł skibę założnš, przyuczajšc zarazem trzymania kobyły. -Teraz już całe staje podorzem do nocki!... -wykrzykiwał zuchowato, rozglšdajšc się strachliwie, czy kto nie dojrzał Rochowej pomocy, a gdy stary poszedł, przysiadł wnet na pługu od wiatru, jak to ociec robili, i zakurzył papierosa. A Rocho szedł dalej po chałupach miarkujšc, gdzie może być w czym pomocny. Przyciszał kłótnie, spory łagodził, doredzał, a gdzie było potrza, i w robocie,choćby najcięższej, pomagał, bo jak u Kłębów drew naršbał widzšc, że Kłębowa nie mogła poradzić sękatemu pniakowi, a Paczesiowej wody przyniósł ze stawu; gdzie znowu rozswawolone dzieci do posłuchu napędzał... A zauważył, że się kajœ zbytnio smucš i wyrzekajš -żarty stroił ucieszne i te przeœmiechy... Z dzieuchami też rad o pannowych sprawach radził i chłopaków wspominał; z kobietami pogadywał o dzieciach, o kłopotach, o sšsiadkach i o tym wszyćkim, w czym jeno babi gatunek pociechę najduje -byle jeno naród ku lepszym myœlom podprowadzić... A że człowiek był mšdry, pobożny, we œwiecie niemało bywały, to wiedział zaraz z pierwszego spojrzenia, co rzec i komu, jakš przypowiastkš wyrwać duszę smutkowi, komu był potrzebny œmiech, komu wspólny pacierz albo to twarde, mšdre słowo lub i pogroza... Taki zaœ dobry był i spółecznie czujšcy, żechoć i nieproszony, a niejednš nockę przesiedział przy chorych krzepišc swojš dobroœciš nieboraków, że go już nawet więcej uważali niŸli dobrodzieja... Aż w końcu to się już narodowi poczšł widzieć jako ten œwištek Pański, po zagrodach roznoszšcy Boże zmiłowanie a pociechy. Hale! mógł to zaradzić biedzie wszystkiej? mógł to przeprzeć dolę i przekarmić głodne, uzdrowić chore albo wystarczyć swoimi za brakujšce ręce?... Nad moc jednego człowieka się trudził pomagajšc i bronišc narodu -jeno że la wszystkiej wsi było to jednš okruszynš, tym, jakoby kto w spiekocie wargi spragnione rosš odwilżał, pić nie podajšc!...Jakże! wieœ przecież była ogromna, samychchałup stojało ponad pięćdziesišt i ziemi doobróbki leżał szmat wielgachny, i lewentarza do obrzšdków, a i gšb do przeżywienia czekało co niemiara. A zaœ to wszystko, od czasu wzięcia chłopów, trzymało się więcej boskš Opatrznoœciš niŸli ludzkimi zabiegami, więc inie dziwota, że z dniem każdym więcej się mnożyło bied, potrzeb, skamłań i turbacji... Rocho dobrze to wszystko czuł i wiedział, ale dopiero dzisiaj, chodzšc od chałupy do chałupy, dojrzał, jaki to upadek wszędy się wkrada... Mało bowiem, że pola leżały odłogiem, że nikto nie orał, nie siał, nie sadził, boć co tam w roli paprali, za dziecińskš zabawę starczyło -ale już ruinę i opuszczenie widać było na każdym kroku: płoty się ano waliły miejscami, gdzie zaœ przez odarte dachy krokwie i łaty wyłaziły, to oberwane wrótnie zwisały, kiej przetršcone skrzydła trzepišc o œciany, a niejedna chałupa się wypinała, daremnie proszšc podpory. A wszędy wody gniły pod chałupami, błoto po kolana i nieporzšdki pod œcianami, że przejœć było niełacno, a na każdym kroku taka marnacyja, że aż za serce œciskało; toć często krowy porykiwały z głodu i konie prosto w gnój obrastały, bo nie było komu oczyœcić. I tak się działo ze wszystkim, że nawet cielaki utytłane w błocie kiej œwinie łaziły samopas po drogach, statki gospodarskie niszczały na deszczu, pługi rdza zjadała, w półkoszkach wylegiwały maciory, a co się zaœ pochyliło, co oberwało, co nadłamane padło -już tak ostać ostawało, bo któż to miał co podjšć? któż naprawiać?kto złemu zaradzić i gorszemu zapobiec?... Kobiety?... Ależ tym chudzinom ledwie już sił i czasu starczyło na to, co najpilniejsze! Juœci, niechby chłopy wróciły, a w mig byłoby inaczej... Czekali też na ich powrót jak na zmiłowaniePańskie, czekali z dnia na dzień, krzepišc się tš nadziejš... Ale chłopy nie powracali i ni sposobu było się dowiedzieć, kiej ich puszczš. Więc tymczasowie jeno zły miał uciechę i profit z tej marnacji narodu, z tych kłyŸnień, swarów a bitek, z tego umęczenia serc w biedzie a żałoœciach... Już siwy zmierzch zasiewał œwiat, kiej Rocho wyszedł z ostaniej za koœciołem chałupy, od Gołębiów, i powlókł się do wójta na drugi koniec wsi... Wiater wcišż hurkotał ciskajšc się coraz barzej, a tak miecšc drzewinami, że nie było przezpiecznie iœć, bo raz po raz leciały na drogę odłamane gałęzie. Stary też, zgarbiony, przemykał pod samymi płotami, ledwie widny w tej dziwnej szaroœci zmierzchu, kieby ze startego na proch szkła uczynionego. -Jeœli do wójta idziecie, we młynie pono, wchałupie go nie ma! -Jagustynka zjawiła sięprzed nim niespodziewanie. Zawrócił ku młynowi bez słowa, nie cierpiał bowiem tego pleciucha. Dopędziła go wnet i drepcšc pobok, zaszeptała prawie w same uszy: -Zajrzyjcie do moich Pryczków abo i do Filipki... zajrzyjcie!... -Bym co pomógł, to zajrzę... -Tak skamlały, abyœcie do nich zajrzeli... przyjdŸcie!... -goršco prosiła. -Dobrze, jeno przódzi muszę z wójtem pomówić. -Bóg zapłać! Pocałowała go w rękę roztrzęsionymi wargami. -A wam co? Zdumiał się, bo zawżdy byli z sobš jakby we wojnie. -Co by zaœ, jeno na każdego przychodzi takiczas, że jako ten pies zgoniony a bezpański, rad, kiej go poczciwa ręka pogłaszcze... -szepnęła łzawo, ale nim nalazł dla niej to dobre słowo, odeszła œpiesznie. A on i we młynie wójta nie nalazł; ze strażnikami pono do miasta pojechał -powiedział młynarczyk zapraszajšc na odpocznienie do swojej izdebki, gdzie już dosyć siedziało lipeckich bab i chłopów z drugich wsi, oczekujšcych na swojš kolej mielenia. Byłby tam Rocho chętnie posiedział dłużej, ale Tereska żołnierka, siedzšca z inszymi, przysiadła wnet do niego i jęła nieœmiało a cichuœko wypytywać o Mateusza Gołębia. -Byliœcie u chłopów, toœcie i jego musieli widzieć... a zdrowy? a dobrej myœli? a kiej go puszczš? -przycierała, w oczy mu nie spoglšdajšc. -A jak się ma wasz we wojsku? zdrowy? rychło wraca?... -spytał w końcu również cicho uderzajšc jš srogimi oczyma. Sczerwieniła się i uciekła za młyn. Pokiwał głowš nad jej zaœlepieniem i poszedł, chcšc cosik przełożyć a strzec przed grzechem, ale na młynicy, choć się paliły lampki, w tym roztrzęsionym kurzu mšcznym i mroku nie mógł jej odnaleŸć: schowała się przed nim. Młyn zaœ tak turkotał, wody z takim krzykiem nieustannym waliły na koła, a wiater kieby tymi największymi worami rypał raz po razie we œciany i dachy, że wszystko było w takim dygocie i roztrzęsieniu, jakby leda mgnienie rozlecieć się miało, aż Rocho dał spokój szukaniu i zaraz poszedł do tych nieboraczek. Tymczasem noc się już stała zupełna; wskroœ rozkolebanych drzew trzęsły się gdzieniegdzie zapalone œwiatła, jako te œlepia wilcze, ale na œwiecie było dziwnie jasno, że dojrzał chałupy pokryte w sadach, a nawet pól mogły sięgnšć oczy, niebo zaœ wisiało wysokie i ciemne, granatowe, prawie czyste, bo ino kajœ niekaj jakby œniegiem przyprószone, i gwiazdy się coraz rzęsiœciej wysypywały, tylko wiater nie œcichał, a naprzeciw, mocyjeszczech nabierał większej i całym œwiatem już się przewalał. I wiał tak bez mała całš noc, że mało ktoporedził oczy zmrużyć choćby na pacierz, gdyż chałupy srodze przewiewał, drzewa chlastały po œcianach i szyby gnietły, a takwe œciany rypał i tłukł, kieby tymi barami,iż myœleli nieraz, co całš wieœ wyrwie i po œwiecie roztrzęsie. Uspokoiło się dopiero nad ranem, ale ino cokokoty przepiały na œwitanie i pomordowany naród zasnšł, grzmoty jęły huczeć i przewalać się nad œwiatem, a łyskawice zamigotały krwawymi postronkami, potem zaœ deszcz spadł ulewny. Nawet powiadali, że pioruny gdziesik biły nad borami. Ale dobrym już rankiem całkiem się uspokoiło, deszcz przestał i ciepło prosto buchało z pól, a ptaki jęły œwiergotać radoœnie, a choć słońce się nie pokazało, jednak miejscami rozrywały się niskie, białawe chmury i niebo galanto modrzało. Mówili, że na pogodę idzie. Zaœ we wsi lament powstał i krzyki, bo się pokazało tyle szkód po wichurze, że i nie zliczyć: na drogach leżały pokotem połamane drzewa, kawały dachów, płoty, iż nie można było przejechać. U Płoszków zwaliło chlewy i wszystkie gęsiprzygnietło. I tak w każdej chałupie pokazała się jakaœ szkoda, że wszystkie opłotki zaroiły się kobietami, a biadania i płacze sypały się jako ten deszcz rzęsisty.Właœnie i Hanka wyszła na œwiat, by obejrzeć gospodarstwo i sprawdzić szkody,gdy na podwórze wpadła Sikorzyna. -A to nie wiecie?... Stachom rozwaliło chałupę!... cud boski, że ich nie pozabijało! - wrzeszczała już z daleka. -Jezus Maria!... Zmartwiała z przerażenia. -Przyleciałam po was, bo oni tam prosto przez rozumu, płaczš ino... Hanka, chwyciwszy jeno zapaskę na głowę,w dyrdy pobiegła, ludzie zaœ, rychło zwiedziawszy się o nieszczęœciu, gęsto cišgnęli za niš. Jakoż prawda się okazała: z chałupy Stachowej zostały tylko œciany, ino barzej jeszcze pogięte i w ziemię wbite; dachu nie było całkiem, tyle co jakieœ nadłamane krokwie chwiały się nad szczytem; komin też się zwalił, że ostał z niego niewielki osztych, kiej ten zšb wypróchniały sterczšcy; ziemię dokoła zaœcielały potargane snopki a rupiecie potrzaskane. Weronka zaœ siedziała pod œcianš na kupie zwalonych rzeczy i ogarniajšc rękoma rozpłakane dzieci, ryczała w głos. Przypadła do niej Hanka, ludzie też kołem otoczyli pocieszajšc, ale nie słyszała nic i nie widziała zanoszšc się coraz cięższym 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż7PŹ c8ü hc9dwc:Ű*ę c;Ĺ8 .szlochaniem. -O sieroty my biedne, sieroty nieszczęœliwe!... -jęczała boleœnie, że niejednej łzy się puszczały z żalu. -I gdzie się podziejem nieszczęœliwe? kaj głowy przytulim? kaj pójdziem?!... -krzyczała bez pamięci przytulajšc dzieci. A stary Bylica, skurczony i siny kiej trup, obchodził wcišż rumowiska i kury zganiał do kupy, to krowie uwišzanej do trzeœni kłak siana podrzucał albo przykucał pod œcianš, gwizdał na psa i patrzał na ludzi kiej ten głupi... Myœleli, że rozum do cna stracił. Naraz poruszyli się wszyscy, rozstępujšc achylšc pokornie do ziemi, bo proboszcz ano nadszedł niespodziewanie. -Ambroży dopiero co powiedział mi o tym nieszczęœciu. Gdzież Stachowa? Odsłonili jš, w bok się odsuwajšc, ale ona nic nie dojrzała przez płacz. -Weronka, dyć sam dobrodziej przyszli! -szepnęła jej Hanka. Zerwała się wtedy, a spostrzegłszy księdza przed sobš rymnęła mu do nóg wybuchajšc płaczem jeszcze jękliwszym i barzej zawodzšcym. -Uspokójcie się, nie płaczcie!... cóż poradzić?... wola Boża... no, mówię: wola Boża! - powtórzył, ale tak wzruszony, że sam ukradkiem łzy ocierał. -Na żebry przyjdzie nam iœć, na żebry, w cały œwiat! -No, nie krzyczcie, dobrzy ludzie nie pozwolš wam zginšć i Pan Bóg was w czym innym zapomoże. Nie potłukło was? co? -Bóg jeszcze łaskaw! -Cud się stał prawdziwy. -Mogło co do jednego wydusić, jak te gšskiPłoszkowej. -Że i żywa noga mogła nie wyjœć! -powiadały jedna przez drugš. -A w inwentarzu macie jakš stratę? co? W inwentarzu, mówię! -Bóg jakoœ ustrzegł, w sieni było wszystko, a ona w całoœci ostała. Ksišdz zażywał tabakę rozglšdajšc łzawymioczyma tę kupę rumowisk, która jeno ostała z chałupy, boć dach się zwalił do cna i razem z sufitem runšł do œrodka, że przez wygniecione szyby widać było tylko kupy połamanego drzewa i przegniłej słomy z poszycia. -Macie szczęœcie, bo mogło wszystkich przygnieœć... no, no! -A niechby przygniotło, niechby nas wszystkich zabiło, to już bym na ten upadek nie patrzała, to już bym tego biedowania i marnacji nie dożyła... O Jezu mój, Jezu! Bez niczego ostałam z tymi sierotami... A kaj się teraz podzieję? co pocznę? -zaryczała znowu dršc się za włosy rozpacznie. Ksišdz rozłożył bezradnie ręce przestępujšc z nogi na nogę. -Suszej będzie! -szepnęła któraœ nieœmiało podsuwajšc mu kawał deski, bo w błocie po kostki stojał, przestšpił na niš i zażywajšc tabaki rozmyœlał, co by tu powiedzieć na pocieszenie. Hanka zajęła się gorliwie siostrš i ojcem, areszta ciżbiła się przy dobrodzieju wlepiajšc w niego oczy. Ze wsi nadchodziło coraz więcej kobiet i dzieci, że ino błocko chlupało pod trepami, a przyciszone, trwożliwe głosy poszemrywały w zwiększajšcej się kupie, to płacz dzieciński albo Weronczyne, słabnšce już szlochanie, zaœ na twarzach, ledwie widnych spod nasuniętych na czoło zapasek, żal się taił i leżała troska chmurna jako to niebo wiszšce nad głowami, a nie po jednym policzku łzy skapywały goršce... Ale w sobie byli wszyscy spokojni, z poddaniem się znoszšc ten dopust Boży. Jakże? gdyby tak kużden człowiek jeszcze cudze biedy brał w serce, to bych mu na swoje mocy nie starczyło, a przy tym: odrobi to, kiej się już złe stanie? zapobieży?... Ksišdz naraz przystanšł do Weronki i rzekł: -A najpierw to Panu Bogu powinniœcie podziękować za ocalenie... -Juœci, prawda i choćby prosię przedam, a na mszę zaniesę... -Nie potrzeba, schowajcie pienišdze na pilniejsze potrzeby, ja i tak zaraz po œwiętach mszę odprawię na waszš intencję.Ucałowała mu goršco ręce i za nogi obłapiła w serdecznym dziękczynieniu za dobroœć i miłosierdzie, on zaœ przeżegnał jš błogosławišcy i za głowę œcisnšł, a dzieci tulšce mu się z piskiem do kolan przytulił poczciwie i kiej ten najlepszy ociec popieszczał... -Tylko dufnoœci nie traćcie, a wszystko się na dobre obróci. Jakże to było? -Jak? Poszlim spać zaruteńko z wieczora, bo gazu nie było w lampce, a i drew brakowało na opał. Wiało juœci sielnie, aż chałupa trzeszczała, ale się nic nie bojałam, bo nie takie wichry przetrzymała.Nie spałam zrazu, tak cugi przez izbę wiały, ale musiałam potem zadrzemać. Aż tu naraz kiej nie huknie, kiej się nie zatrzęsie, kiej cosik nie rypnie w œciany! Jezus!... myœlałam, że wszystek œwiat się przewala. Skoczyłam z łóżka i ledwiem co dzieci zgarnęła w naręcze, a tu już wszystko trzeszczy, łamie się, na głowę leci... ledwiem co do sieni zdšżyła i chałupasię za mnš zapadła... Jeszczem i myœli nie zebrała, kiej i komin obalił się z hukiem... Na dworze zaœ tak wiało, że na nogach trudno było ustoić i wiater roznosił poszycie. A tu noc, do wsi kawał drogi, wszyscy œpiš i ani sposób, by krzyki posłyszeli... Do dołu ziemniaczanego wcišgnęłam się z dziećmi i tak do œwitania przesiedzielim. -Opatrznoœć boska czuwała nad wami. Czyjaż to krowa przy trzeœni? -A dyć moja to, moja żywicielka jedyna! -Mleczna będzie, grzbiet jak belka, kłęby wysokie... Cielna? -Leda dzień powinna się ocielić. -PrzyprowadŸcie jš do mojej obory, zmieœcisię, do trawy może tam postać. Ale gdzie się wy podziejecie? mówię: gdzie?... Naraz pies jakiœ zaczšł szczekać i na ludzirzucać się zajadle, a kiej go odegnali, w progu usiadł i przeraŸliwie zawył. -Wœciekł się czy co? czyj to? -pytał ksišdzchronišc się Ÿdziebko za baby. -Dyć to Kruczek, nasz... juœci, żal mu szkody... czujšcy piesek... -jškał Bylica idšcgo przyciszać. A ksišdz pochwalił Boga na pożegnanie, skinšł na Sikorzynę, by szła za nim, i wycišgnšwszy obie ręce do kobiet, cisnšcych się je całować, odchodził z wolna. Widzieli, że długo z niš na drodze o czymœ rozprawiał. Naród zaœ babski, ugwarzywszy się Ÿdziebko i naużalawszy nad pokrzywdzonš, jšł się rozchodzić doœć œpiesznie, przypominajšc sobie z nagła o œniadaniach ipilnych robotach. Przy rumowisku ostała jeno sama rodzina iwłaœnie medytowali, jak by tu co niebšdŸ wydobyć z zawalonej izby, gdy powróciła zadyszana Sikorzyna. -A to do mnie się przenieœcie, na drugš stronę, kaj Rocho dzieci nauczał... Juœci, komina braknie, ale wstawicie cyganek i waju wystarczy... -rzekła prędko. -Moiœcie, a czymże to wama za komorne zapłacę! -Niech was o to głowa nie boli. Znajdziecie jaki grosz, zapłacicie, a nie, to przy robocie jakiej pomożecie, albo prosto i za Bóg zapłać siedŸcie. Pustkš przecież ta izbastoi! Z duszy serca proszę, a ksišdz ten papierek wama przysyła na pierwsze wspomożenie! Rozwinęła jej przed oczyma trzy ruble. -Niech mu Bóg da zdrowie! -wykrzyknęła Weronka całujšc ten papierek. -Poczciwy, że drugiego nie naleŸć! -dodała Hanka. -Krowie na księżej oborze też będzie niezgorzej! juœci... -stary powiedział. I zaraz zaczęły się przenosiny. Chałupa Sikorów stała tuż przy dróżce, na skręcie do wsi, może o jakie dwa stajania od Stachów, zaraz też jęli tam przenosić pozostałš chudobę i co się jeno poradziło naprędce wydostać spod rumowisk ze statków i poœcieli. Hanka aż parobka swojego przyzwała do pomocy, a w końcu iRocho nadszedł, raŸno zabierajšc się do pomagania, że nim przedzwonili południe, Weronka już była osiedlona na nowym pomieszkaniu. -Komornica teraz jestem, dziadówka prawie! Cztery kšty i piec pišty, ani obrazu nawet, ni jednej całej miski! -wyrzekała gorzko rozglšdajšc się. -Obraz ci jaki przyniesę, a i statków, co inonajdę zbędnych. Stacho wrócš i chałupę przy ludzkiej pomocy rychło podŸwignš, że nie ostaniesz tak długo... -uspokajała jš Hanka poczciwie. -A kaj to ociec? Chciała go zabrać do siebie. Stary ostał przy rumowiskach, w progu ano siedział opatrujšc bok pieskowi. -Zbierajcie się ze mnš, u Weronki na nowymciasno, a u nas przeciech znajdzie się la was kšt jakiœ. -Nie pójde, Hanuœ... juœci... ostanę... urodziłech się tutaj, to i zamrę. Co się go naprosiła, co mu się naprzekładała, nie chciał i nie. -W sieni se legowisko wyszykuję... juœci... a jeœli każesz... to do waju jeœć przyjdę... dzieci ci za to przypilnuję... juœci... Pieska ino zabierz, bok mu skaleczyło... juœci... stróżować ci będzie... czujny wielce. -Zwalš się œciany i jeszcze was przygniecie!-prosiła przekładajšc. -I... dłużej przetrzymajš niŸli człowiek niejeden... Pieska weŸ... Nie nalegała już więcej, skoro nie chciał. Po prawdzie i u niej było ciasno, a ze starym nowy kłopot by był. Przykazała Pietrkowi wzišć Kruczka na postronek i do chałupy prowadzić. -Stanie za Burka, któren gdziesik uciekł. Niezguła dopiero! -krzyknęła niecierpliwie, gdyż Pietrek nie mógł dać rady psu. -Głupi... gryzł tu będzie... tam Ÿreć co dnia dostaniesz... juœci, a w cieple się wyleżysz... Kruczek! -napominał go stary pomagajšc brać na sznurek. Pobiegła przodem, bych jeszcze na odchodnym zajrzeć do siostry. Zdziwiła się, zastawszy w izbie kilka kobieti Weronkę znowuj rozpłakanš. -A czym to sobie u was zasłużyłam na tyle dobroœci? czym? -biadoliła. -Niewiela możem, wszędy bieda, ale co przynieœlim, bierzcie, bo ze szczerego serca dajem -przemówiła Kłębowa wtykajšc jej w garœć spory węzełek. -Takie nieszczęœcie was spotkało! -Nie z kamienia przeciech naród i kużden z biedš się zna. -I przez chłopa jesteœcie, jak drugie. -To w takš porę waju ciężej niŸli inszym. -I barzej was Pan Jezus doœwiadcza... -powiadały wraz składajšc przed niš węzełki, bo ano spółecznie się zmówiły i naniesły jej, co ino która mogła: to grochu, to krup jęczmiennych, to mški... -Ludzie kochane, gospodynie, matki rodzone!-szlochała rzewliwie, obłapiajšc się z nimi tak goršco, aż się wszystkie popłakały. -Sš jeszcze dobre na œwiecie, sš!... -myœlała Hanka z rozczuleniem. A tu i organiœcina wtaczała się we drzwi, bochen chleba dŸwigajšc pod pachš i kawał słoniny w papierze. Hanka nie czekajšc już na jej przemowę, żeto południe akuratnie przedzwaniali, œpiesznie poleciała do chałupy. Jasno było na œwiecie, słońce się nie pokazywało, ale mimo to dzień posiewał dziwnie przesłonecznionš widnoœć; niebo wisiało wysoko, niby ta modrawa płachta, z rzadka jeno pozarzucana białymi chustami strzępiastych chmur, dołem zaœ role rozlewały się w roztocz nieobjętš, widnš kiej na dłoni, pozieleniałš miejscami,a gdzie płowš od rżysk i ugorów, strugami wód łyskajšcš, jakby tymi szybami. Skowronki wyœpiewywały rozgłoœnie, a z pól, od borów, z niebieskawych dali, całym œwiatem płynęło rzeŸwe, wioœniane powietrze, przejęte ciepłš wilgociš i miodnym zapachem topolowych pšków. A po drogach wsi roiło się od ludzi: œcišgaliw opłotki gałęzie i drzewa przez wichurę wyłamane. W powietrzu zaœ było tak cicho, że drzewiny, jakby obwiane jeno puchem pierwszej zieleni pšków, ledwie się poruchiwały. Nieprzeliczona chmara wróbli kotłowała się przy koœciele, że czarno było jakby od sadzy na klonach i lipach rozłożystych, aż wrzask i ogłuszajšcy œwiergot rozchodził się na całš wieœ. Zaœ nad wygładzonym, lœnišcym stawem krzyczały gęsiory stróżujšce gęsišt i klepały ostro kijanki, gdyż prano w wielu naraz miejscach. A wszędy był rajwach, poœpieszna robota, przekrzyki między chałupami, chmary dzieciaków i czerwieniejšcych po sadach kobiet. Sienie i izby stały na przestrzał wywarte, po płotach suszyli przeprane dopiero co szmaty, wietrzyli po sadach poœciele, œciany bielono tu i owdzie, psy wojnę czyniły ze œwiniami bobrujšcymi po rowach, a kajœ znów krowy wynosiły rogate łby zza ogrodzeń, porykujšc tęskliwie. Niejeden też wóz wyjechał do miasteczka po œwišteczne zakupy. A zaraz z południa nadjechał długim wasšgiem stary handlarz Judka ze swojš Żydowicš i bachorem. JeŸdzili od chałupy do chałupy, przeprowadzani przez pieski sielnie docierajšce, a mało skšd Judka wychodził z pustymi rękoma, bo nie był okpis, jak karczmarz albo i drugie, płacił niezgorzej,a nawet, jak komu na przednowku było potrza, to na niewielki procent wygodził. Mšdry był Żyd, znał wszystkich we wsi i wiedział, jak do kogo przemówić, to i raz po raz cišgał na wóz ciołka albo zboża jakiego ćwiartkę wynosił, a Żydowica osobno na swojš rękę handlowała znoszšc jajka, koguty, to jakšœ wypierzonš kokoszkę albo i tego płótna półsztuczek, żeto głównie na zamianę wycyganiała za owe fryzki a wstšżki, a tasiemki, a szpilki, i cały ów kram do przystrajania, na któren babski gatunek zawżdy łakomy, a co w wielgachnym pudle nosiła z sobš kuszšc nimco łakomsze... Zajeżdżały właœnie przed Borynów dom, gdy Józka przy padła z piskiem: -Hanuœ, kupcie czerwonej tasiemki!... a i tejbrezylii do jajek potrza farbowania... nici też zabrakło! -prosiła skamlšco Hanki. -Jutro pojedziesz do miasta, to nakupisz, co potrzeba. -A nawet w mieœcie taniej i tak nie ocyganiajš! -upewniała, rada też jeŸdzić, że już bez nakazu wyleciała do handlarzy krzyczšc, iż niczego im nie potrza i nic nie przedadzš. -A spędŸ kury, by się jaka do żydowskiego woza nie zaprzęgła! -krzyknęła za niš Hanka wyglšdajšc przed dom. Tereska żołnierka skręcała właœnie w opłotki, jakby uciekajšc przed Żydowicš, która za niš cosik wykrzykiwała. Wpadła do izby, słowa nie mogšc przemówić a jškajšc się jeno i czerwienišc okrutnie, a tak jakoœ strapiona, że aż łzy zasiwiły się u jej rzęs długich. -Co to wam, Teresko? -spytała wielce rozciekawiona. -A bo te oszukańce dajš mi tylko piętnaœcie złotych, a wełniak całkiem nowy! Tak mi potrza pieniędzy, że dziw się nie skręcę... -Pokażcie... a drogi? -łakoma była na przyodziewę. -Choćby ze trzydzieœci złotych! Wełniak nowiutki ma całe siedm łokci pół piędzi, samej czystej wełny wyszło na niego więcej niŸli cztery funty, farbierzowi też płaciłam. Rozwinęła go na izbie, że zabłysnšł i zamigotał kiej tęcza i grał farbami aż oczytrza było mrużyć. -Œlicznoœci, nie wełniak! Wielka szkoda, ale cóż?... sama potrzebuję grosza na œwięta. Nie możecie to poczekać do Przewodów? -Hale, kiej mi choćby w tej godzinie potrzeba! Zwijała prędko wełniak odwracajšc twarz jakby zawstydzona. -Może wójtowa kupi... łatwiej u nich o grosz. Wzięła go raz jeszcze oglšdać, a do boku przymierzać i z westchnieniem żalu oddała.-Swojemu chcesz posłać pieniędzy do wojska? -Juœci... pisał... skamle, że mu bieda... Ostajcie z Bogiem! I prawie pędem wybiegła z chałupy, a Jagustynka rozcierajšca w cebratce ziemniaki la maciory zaczęła się œmiać na całe gardło. -Przyparliœcie jš, że dziw kiecki nie zgubiłaz poœpiechu! Pieniędzy jej potrza la Mateusza, nie la chłopa. -To one się tak znajš! -zdumiała się wielce. -Cie! jakbyœcie w lesie siedzieli... -Skšdże to mam wiedzieć? -A dyć Tereska co tydzień lata do Mateuszaijak pies dni całe waruje pod kryminałem, azanosi mu, co ino może. -Bójcie się Boga!... nie ma to swojego chłopa? -Wiadomo, ale tamten we wojsku, daleko i nie wiada, czy wróci, a kobiecie samej się cni, Mateusz zaœ był blisko, na podorędziu,ichłop kiej smok. Cóż to ma sobie żałować?!Hance przyszedł na myœl Antek z Jagnš. Głęboko się zamedytowała. -A jak Mateusza wzieni, skompaniła się z jego siostrš, z Nastkš, nawet siedzi w ich chałupie i razem już do miasta latajš. Nastka niby to do brata, a głównie, bych Szymkowi Dominikowej się przypominać... -Że to wy wiecie o wszystkim! no, no! -Na oczach głupie szyćko robiš, to przejrzeć łacno. Wełniak przedaje ostatni, by Mateuszowi œwięta sprawić! -szydziła złoœliwie. -No, no, co się to nie wyrabia z ludŸmi... I mnie by trza jechać do Antka. -Tyli œwiat drogi w waszym stanie, jeszcze się pochorujecie... Nie może to Józka albo kto drugi? -ledwie się wstrzymała, by Jagny nie wymienić... -Sama pójdę, da Bóg, że mi się nic nie stanie. Rocho mówili, że we œwięta będš puszczali do niego, pojadę... Ale, trza by jużte boczki poprzekładać na drugš stronę. -Trzeci dzień słoniejš, juœci, że nie zawadzi, zaraz tam pójdę. I poszła, ale jeszcze rychlej wróciła zmieszana jakoœ, oznajmiajšc, że mięsa z połowę brakuje. Porwała się do komory Hanka, poleciała za niš Józka i stanęły wystraszone nad cebrzykiem, deliberujšc, kaj się mogło podziać. -To nie psia robota: wyraŸnie znać odkrojenie nożem... złodziej obcy też nie przyszedł po parę funtów... To Jagusina sprawka! -zawyrokowała Hanka rzucajšc oszšc się coraz cięższym 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż<Pkc=ť3c>îjc?X,+c@ƒ:Ţ!się zajadle do izby, ale Jagny nie było, jenostary leżał jak zawżdy z wytrzeszczonymi œlepiami. Dopiero Józce się przypomniało, jako Jaguœwychodzšc rano z domu cosik kryła pod zapaskš, ale myœlała, iż to jakiœ stroik, któren sobie szykowała na œwięta wespół zBalcerkównš. -Do matki wyniesła... Komu smakuje, nie pyta czyje... Ale na te słowa Jagustynki Hanka zakrzyczała w złoœci: -Józka! wołaj Pietrka!... trza tę resztę przenieœć do mojej komory. W mig też przenieœli; chciała przy tej okazji beczki ze zbożem przetoczyć na swojš stronę, by w nich swobodnie przeszukać, ale poniechała: za wiele ich było, i mogliby o tym donieœć kowalowi. I już całe popołudnie jak pies warowała na Jagnę i gdy ta nadeszła o zmierzchu, wsiadła zaraz na niš z góry o mięso. -A zjadłam!... tak moje, jak i wasze, to urznęłam kawał zjadłam! -odpowiedziała hardo i mimo że już prawie cały wieczór Hanka nie dawała jej spokoju dunderujšc zawzięcie, nie odezwała się więcej ani słowa, jakby z rozmysłem drażnišc. Nawetprzyszła na kolację jakby nigdy nic i z uœmiechem w oczy jej poglšdała. Hanka dziw się nie wœciekła ze złoœci, że to jej przemóc nie poredziła. Przez to już cały wieczór dopiekała wszystkim o byle co, spać nawet wczeœniejwyganiajšc, że to jutro Wielki Czwartek i trza się będzie brać do porzšdków. I sama też legła rychlej niŸli zazwyczaj, ale długo w noc nie zasnęła i posłyszawszy zajadłe naszczekiwania piesków wyjrzała na dwór. U Jagny jeszcze się œwieciło. -PóŸno, gazu szkoda, za darmo go nie dajš! -warknęła w sieni. -Palcie i wy choćby całš noc! -odpowiedziała jej przez drzwi. Tak się znowu zeŸliła, że dopiero po pierwszych kurach zadrzemała. A wczesnym rankiem, na samym œwitaniu, Józka, choć œpioch był największy, pierwsza się zerwała z łóżka przypominajšc jazdę po zakupy i biegnšc budzić chłopaków, żeby konie szykowali, a nawet potem hardo się postawiła, kiej Hanka przykazała Pietrkowi założyć do wozu gniadš. -Ja w deskach i œlepš kobyłš nie pojadę! -wrzeszczała z płaczem. -Cóżem to dziadówka, by mnie w gnojnicach wozili? Wiedzš przeciek w mieœcie, czyjam córka! Ociec by nigdy na to nie pozwolili... Narobiła tyle piekła, że postawiła na swoim i wyjechała brykš i parš koni, z parobkiem na przednim siedzeniu, jak to gospodynie zazwyczaj jeŸdziły. -A czerwonego kup, a złocistego i jakie ino będš papiery! -wołał za niš Witek z ogródka, gdzie już równo ze œwitaniem rozbijał na zagonikach pecyny i spulchniał ziemię, gdyż Hanka jeszcze dzisiaj zamierzała tam posiać rozsadę. A gdy gospodyni dłużej się nie pokazywała z chałupy, leciał na drogę i z drugimi chłopakami grzechotał pod płotami, że to od rana dzwony umilkły, jak to było we zwyczaju w kużden Wielki Czwartek. Pogoda się ustalała podobna wczorajszej; smutniej jeno było jakoœ na œwiecie i jakbyciszej. W nocy przyszedł zišb, to ranek podnosił się osiwiały rosami, przemglony achłodny, że już na dużym dniu, a jeszcze œwiegotały jaskółki na dachach pokulone i rozgłoœniej krzyczały gęsi wypędzone nad staw, ale wieœ, skoro jeno rozedniało, wstała od razu na równe nogi. Jeszczech do œniadań było daleko, a już powstał rwetes i krętanina, dzieci zaœ wypędzane z chałup, by nie przeszkadzały,nosiły się po drogach, grzechocšc a klekotajšc w kołatki. Nawet mało która poszła na mszę, odprawiajšcš się dzisiaj bez grania i dzwonienia. Szła już bowiem ostatnia pora, bych się zabierać do porzšdków œwištecznych, a głównie do wypieku chlebów i zaczyniania na placki a owe wymyœlne kukiełki, toteż prawie w każdej chałupie okna i drzwi stały szczelnie poprzywierane by ciast nie zaziębić, buzowały się ognie, a z kominów biły dymy w pochmurzone niebo. Po oborach zaœ ryczały inwentarze, żłoby ogryzajšc z głodu, œwinie pyskały w ogródkach, drób się wałęsał po drogach, adzieci robiły, co chciały, za łby się wodzšc i po drzewach łażšc za wronimi gniazdami, gdyż nie było komu przeszkodzić, bo wszystkie kobiety tak się zajęły rozczynianiem i toczeniem bochenków, otulaniem w pierzyny dzież i niecek z ciastem, wsadzaniem do pieców, że jakby o całym œwiecie zapomniały, tym się jedynie frasujšc, by zakalec nie wlazł do placka albo się nie spaliły. A wszędzie szło to samo: u młynarza, u organistów, na plebanii, u gospodarzy czy komorników, bo żeby najbiedniejszy i choćby na bórg albo za tę ostatniš ćwiartkę, a musiał sobie narzšdzić jakie takie œwięcone, żebych chocia raz w rok, na Wielkanoc, podjeœć se do woli mięsiwa i onych smakowitych różnoœci. Że zaœ nie wszędzie mieli szabaœniki do wypieku, to w sadach między chałupami gęsto kršżyły dzieuchy z naręczami szczap, a niekiedy ukazywały się nad stawem kobiety umšczone, rozbabrane i kieby na procesji owe feretrony, ostrożnie dŸwigajšce wielgachne stolnice i niecki pełne placków, ponakrywanych poduszkami.Nawet w koœciele szła robota: parobek księży zwoził z lasu œwierczaki, a organista wespół z Rochem i Jambrożym jšł przystrajać grób Panajezusowy. A nazajutrz, w pištek, robota się jeszcze wzmogła tak bardzo, że nawet mało kto dojrzał organistowego Jasia, któren z klas na œwięta przyjechał i spacerował po wsi w okna jeno zaglšdajšc, gdyż ani sposobu zajrzeć było do kogo, ni z kim pogadać. Jakże, ani wleŸć do której chałupy, bo wszędzie przejœcia i nawet sady stały zawalone szafami, łóżkami a sprzętem przeróżnym, że to izby bielili dzisiaj na gwałt, szorowali podłogi, a przed domami myli do czysta obrazy, powystawiane pod œciany. Wszędy zaœ taki gwałt panował i krętanina,że w dyrdy biegali poganiajšc się jeszcze do poœpiechu i wrzawę czynišc coraz większš, dzieci nawet pędzšc do zgarnywania błota w obejœciach i wysypywania żółtym piaskiem opłotków. A że wedle starego obyczaju od pištku ranaaż do niedzieli nie godziło się jeœć ciepłej warzy, więc głodowali Ÿdziebko na chwałę Pańskš poprzestajšc na suchym chlebie i ziemniakach pieczonych. Juœci, iż przez te dni takusieńko kaj indziejdziało się i u Borynów, tyle jeno różnie, żewięcej było ršk i z groszem skrzybot mniejszy, to i rychlej pokończyli przygotowania. W pištek, już o samym zmierzchu, Hanka wespół z Pietrkiem skończyła bielenie izb ichałupy, więc zaczęła się œpiesznie myć i przyogarniać do koœcioła, bo już szły drugie kobiety na złożenie do grobu Ciała Jezusowego. Na kominie huczał duży ogień i w grapie, którš dwojgu ciężko było podjšć, gotowałasię cała œwińska noga, naprędce wczoraj przywędzona, w mniejszym zaœ saganie kiełbasy parkotały, że po izbie chodziły takie wiercšce w nozdrzach smaki, aż Witek strugajšcy cosik wpoœród dzieci raz po raz nosem pocišgał i wzdychał. A pod kominem, w samym œwietle ognia, siedziały zgodnie Jagna z Józkš, zajęte pilnie kraszeniem jajek, a każda swoje z osobna chroniła i kryjomo, aby się barzej wysadzić. Jagusia najpierw myła swoje w ciepłej wodzie i wytarte do sucha dopiero znaczyła w różnoœci roztopionym woskiem,a potem wpuszczała we wrzštek bełkocšcywe trzech garnuszkach, w których je kolejno zanurzała. Żmudna była robota, bo wosk miejscami nie chciał trzymać albo jajka w rękach się gnietły lub pękały przy gotowaniu, ale w końcu naczyniły ich przeszło pół kopy i nuż dopiero okazywać sobie i przechwalać się piękniej kraszonymi.Kaj się ta było Józce mierzyć z Jagusiš! Pokazywała swoje, w piórkach żytnich i cebulowych gotowane, żółciuchne, białymi figlasami ukraszone i tak galante, jak małoktóra by potrafiła, ale ujrzawszy Jagusine,gębę ozwarła z podziwu i markotnoœć jš chyciła. Jakże, to aż mieniło się w oczach,czerwone były, żółte, fiołkowe, i jak lnowe kwiatuszki niebieskie, a widać było na nich takie rzeczy, że prosto nie do uwierzenia: koguty piejšce na płocie, gšski na drugim syczały na maciory, uwalone w błocie; gdzie znów stado gołębi białych nadpolami czerwonymi, a na inszych wzory takie i cudeńka, kiej na szybach, gdy zamróz je lodem potrzęsie. Dziwowali się temu oglšdajšc raz po raz, a kiej Hanka powróciła z Jagustynkš z koœcioła, też wzięła patrzeć, ale nic nie rzekła, jeno stara, przejrzawszy wszystkie, szepnęła w zdumieniu: -Skšd się to bierze u ciebie?... no, no... -Skšd?... a samo tak z głowy pod palce przychodzi! Uradowana była! -Dobrodziejowi by parę zanieœć! -Œwięcił jutro będzie, to mu podam, może weŸmie... -Takie œlicznoœci, że dobrodziej nie widzieli!... zdziwujš się wielce! -mruknęła uršgliwie Hanka, gdy Jagna poszła na swojšstronę, bo już póŸno było. Na wsi też długo w noc siedzieli tego wieczora. Chmurno było na œwiecie i ciemno, choć spokojnie; młyn jeno turkotał zawzięcie, a po chałupach prawie do północka œwieciło się w oknach, że kładły się œwiatła na drogach, a kajœ niekaj aż na stawie się trzęsły wraz z wodš: majstrowali ano œwišteczne przyodziewy i kończyli jeszcze roboty. Sobota zaœ przyszła całkiem ciepła i mgłami rzadkimi otulona, ale tak jakoœ weselnie było na œwiecie, że naród, chociażpo ciężkiej pracy wczorajszej, żwawo się podnosił do nowych utrudzeń i turbacji. A przed koœciołem wnet się zatrzęsło od przekrzyków i biegów, bo jak to było we zwyczaju odwiecznym, w każdš Wielkš Sobotę zebrali się zaraz rankiem chować żur i grzebać œledzia, jako tych najgorszych trapicieli przez Wielki Post. Niebyło parobków ni starszych, to zmówiły się na to same chłopaki, jeno z Jaœkiem Przewrotnym na czele, porwali gdziesik wielki garnek z żurem, do którego jeszcze dołożyli różnych paskudnoœci. Witek dał się namówić i poniósł garnek na plecach w siatce od serów, drugi zaœ chłopak wlókł pobok na postronku œledzia, wystruganego z drzewa. Żur ze œledziem szły w parze przodem, a za nimi całš hurmš reszta, grzechocšc, kołatajšc a wrzeszczšc, co ino gardzieli starczyło. Jasiek wiódł wszystkich, bo chociaż głupawy był i niemrawa, ale do psich figlów głowę miał i sprawnoœć. Obeszli w procesji cały staw i koło koœcioła skręcalijuż na topolowš drogę, kaj się to miał odbyć pochowek, gdy wtem Jasiek walnšł łopatš w garnek, że rozleciał się w kawałki, a żur z onymi różnoœciami polał się po Witku. Uciecha zapanowała, że aż przysiadali na drodze, ale Witek się zeŸlił i prosto z gołymi rękoma rzucił się na Jaœka, pobił się i z drugimi; aż wyrwawszy się poleciał z rykiem do chałupy. Dołożyła mu jeszcze Hanka od siebie za zniszczony całkiem spencerek i w las pognała po borowinowe gałšzki i wšsy zajęcze. Jeszcze się z niego zeœmiał Pietrek, a i Józka nie pożałowała, pilnie wysypujšc szerokie opłotki, aż do drogi, piaskiem, przywiezionym spod cmentarza, bo tam byłnajżółciejszy; wysypała też cały zajazd przed gankiem i œcieżka pod okapem, że jakby opasała chałupę w żółtš wstęgę. A w Borynowej izbie już się wzięli szykować œwięcone. Izba była wymyta i piaskiem wysypana, okna czyste i œciany, a obrazy omiecione z pajęczyn, Jagusine zaœ łóżko pięknie chustkš przykryte. Hanka z Jagusiš i Dominikowš, choć nie mówiły prawie z sobš, ustawiły pod szczytowym oknem, w podle Borynowego łóżka, duży stół, nakryty cieniuœkš, białš płachtš, której wręby oblepiła Jagusia szerokiem pasem czerwonych wystrzyganek. Na œrodku, z kraja od okna,postawili wysokš Pasyjkę, przybranš papierowymi kwiatami, a przed niš na wywróconej donicy baranka z masła, tak zmyœlnie przez Jagnę uczynionego, że kiej żywy się widział: oczy miał ze ziarn różańcowych wlepione, a ogon, uszy, kopytka i choršgiewkę z czerwonej, postrzępionej wełny. Dopiero zaœ pierwszym kołem legły chleby pytlowe i kołacze pszenne z masłem zagniatane i na mleku, po nich następowały placki żółciuchne, a rodzynkami kieby tymi gwoŸdziami gęsto ponabijane; były i mniejsze, Józine i dzieci, były i takie specjały z serem, i drugie jajeczne cukremposypane i tym maczkiem słodziuœkim, a naostatku postawili wielkš michę ze zwojem kiełbas, ubranych jajkami obłupanymi, a nabrytfance całš œwińskš nogę i galanty karwas głowizny, wszystko zaœ poubieranejajkami kraszonymi, czekajšc jeszcze na Witka, by ponatykać zielonej borowiny i tymi zajęczymi wšsami opleœć stół cały. A tyle co skończyły, sšsiadki jęły z wolna znosić swoje na miskach, niecułkach a donicach i ustawiać je na ławie pobok stołu, gdyż ino w kilku chałupach co przedniejszych gospodarzy zbierać się ze œwięconym ksišdz nakazywał, że mu to czasu brakowało chodzić po wszystkich. Lipce miał najbliżej, to œwięcił na ostatku, nieraz już o samym zmierzchu. Porozchodziły się bez dłuższej pogwary, by zdšżyć jeszcze do koœcioła na uroczystoœć poœwięcenia ognia i wody, zalewajšc przedtem ogniska w chałupach, by je znowu rozniecić tym młodym, poœwięconym ogniem. Poleciała na to i Józka zabrawszy dzieci z sobš. Ale siedzieli doœć długo, bo dopiero w samopołudnie powracały kobiety, ostrożnie przysłaniajšc i chronišc œwiece zapalone wkoœciele... Józka przyniosła wody całš flaszkę i ogień, którym zaraz Hanka rozpaliła drwa przygotowane i pierwsza też wody œwięconej popiła dajšc kolejnie wszystkim -od chorób gardzieli pono strzegła -a potemskropiła niš inwentarz i drzewiny rodne w sadzie, że to się przyczyniało do urodzajów i dawało bydlštkom letkie lšgi. A póŸniej widzšc, że ni Jagna, ni kowalowa nie pomyœlały o starym, umyła go w ciepłej wodzie, przyczesała jego skołtunione włosy i przewlekła mu koszulęipoœciele. Boryna dozwalał z sobš robić wszystko, nie poruszywszy się ani razu, leżał jak zawżdy wpatrzony przed siebie i martwy jak zawżdy... Zaraz z południa zrobiło się na wsi jakby œwięto, jeszcze tu i owdzie doganiali grubszej roboty, ale już głównie zajęli się przyodziewkiem œwištecznym, czesaniem, myciem i szorowaniem dzieci, że nie z jednej chałupy wydzierały się krzyki obronne. I wypatrywali niecierpliwie księdza, któren przyjechał ze dworów dopiero przed zmrokiem i zaraz zjawił się na wsi, w komżę ubrany. Michał organistowy niósł za nim miednik z wodš œwięconš i kropidło. Hanka wyszła goprzyjmować aż na drogę. Spieszył się, wpadł prędko do chałupy, odmówił modlitwę, pokropił dary Boże i zajrzał w sinš, obrosłš twarz Borynowš. -Bez zmiany? co? -A juœci, rana się prawie zagoiła, a im nic nie lepiej. Zażył tabaki, powlókł oczyma po kupišcych się przy progu i w sieniach. -Gdzie to ten chłopiec, który mi sprzedał bociana? Józka wypchnęła spod komina na œrodek zawstydzonego Witka. -Naœci dziesištkę, udał ci się: tak kury goniz ogrodu, że ni jedna nie zostaje!... A jutro które do mężów idš? -Z pół wsi się wybiera! -To dobrze, byle tylko zgodnie i cicho, a na rezurekcję przychodzić, o dziesištej zacznę, mówię: o dziesištej! A œpijcie w koœciele, to Ambrożemu każę wyprowadzić! -dodał groŸnie, wychodzšc powoli. Ruszyli z nim całš gromadš odprowadzajšc do młynarzów. A Witek, pokazujšc Józce miedzianš dziesištkę, szepnšł ze złoœciš: -Niedługo będzie mój bociek księże kury płoszył, nie! Rozbiegli się we dwie strony, bo gospodyni wracała na ganek. Œciemniało się z wolna, zmierzch cichuœko sypał się na ziemię zatapiajšc sady, domy ipola okólne w modrawym, ledwie przejrzanym mšcie, bielały kajœ niekaj œciany z przypadłych do ziemi chałup i trzęsły się wskroœ sadów zapalone œwiatła, górš zaœ na niebie jasnym wyrzynał się blady sierp młodego miesišca.Œwištecznš cichoœciš osnuła się wieœ i mrokiem, w koœciele wyniesionym nad chałupami zagorzały wszystkie okna i z otwartych wielkich drzwi biła szeroka smuga œwiatłoœci. Wkrótce zaturkotały pierwsze wozy zajeżdżajšc przed cmentarz i ludzie z dalszych wsi nadchodzić poczęli gromadami,z chałup lipeckich też raz po raz wychodzono do koœcioła, bo często z wywieranych drzwi padała w noc struga œwiatła topišc się w omroczałym stawie, i tupoty a przyciszone pogwary mrowiły się w ciepłym i omglonym powietrzu. Pozdrawiali się na drogach, nie dojrzawszy w nocy, i niby ta rzeka, wzbierajšca z wolna a bezustannie, cišgnęli na rezurekcję.U Borynów na gospodarstwie do pilnowania ostawały ino psy, stary Bylica i Witek, któren pilnie majstrował wespół z MaćkiemKłębowym kogutka, co to z nim mieli pójœć po dyngusie. Hanka wyprawiła najpierw Józkę z dziećmi i parobka; sama póŸniej miała nadejœć. šc oszšc się coraz cięższym 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żAPBUyc€CÎcDí§cE”.œcF0=<Ubrana już była, ale ocišgała się z wyjœciem, jakby na coœ oczekujšc, że wcišż wystawała w ganku i stróżowała na drodze. Dopiero gdy Jagna poszła z kowalowš i dosłyszała kowala idšcego z wójtem ku koœciołowi, wróciła do izby, przykazujšc cosik po cichu staremu. Stanšłna straży w opłotkach, a ona wsunęła się na palcach do ojcowej komory... Po dobrej półgodzinie wyszła stamtšd, coœ pilnie zapinajšc stanik; oczy jej gorzały i ręce się trzęsły. Nagadała, czego nikto nie pojšł, i poszła na rezurekcję. ROZDZIAŁ 5 Na drogach było pusto i ciemno, w chałupach gasły œwiatła i przechodzili już ostatni ludzie, jeno na koœcielnym placu stały gęstwš wozy z wyłożonymi końmi, żetylko tupoty a parskania roznosiły się w mroku, a pod dzwonnicš czerniały dworskiepowozy. Hanka jeszcze raz w kruchcie cosik pomajdrowała kiele stanika i spuœciwszy chustę na plecy, jęła się ostro przepychać do przednich ławek. Koœciół już był jakby nabity, œciżbiony naród kłębił się i wrzał niby woda, z poszumem pacierzy, wzdychań, kaszlów a pozdrawiań, i kołysał się od œciany do œciany, aż się od tego naporu kolebały choršgwie w ławki pozatykane i te œwierczaki, którymi umaili ołtarze i œciany wszystkie. Ledwie co się przepchała do swojego miejsca, kiej proboszcz wyszedł z nabożeństwem, i wraz też jęły się z gęstwy rwać głoœne wzdychy i te ręce szeroko rozwodzone. Klękali kornie cisnšc się coraz barzej, że wnet cały naród był na kolanach, ramię przy ramieniu, dusza przy duszy, jako to pole nasadzone głowami, że ino w tym rozkołysanym Ÿdziebko, człowieczym łanie oczy się mrowiły, połyskliwie kiej motyle niesšc sięku ołtarzowi wielkiemu, na figurę Jezusa zmartwychwstałego, któren stojał nagi, skrwawiony, ranami pokryty i w płaszcz czerwony jeno przyodziany z choršgiewkš w ręku. Cichoœć z nagła objęła koœciół, jakby tego zwiesnowego przypołudnia, kiej to słońce przypiecze pola, wiater ustanie i przygięte zboża se kłosami gwarzš, a jeno gdziesik wysoko, pod niebem modrym, skowronkowepieœni słodko podzwaniajš... Rozmadlali się z wolna, że wargi się wszędytrzęsły i pacierze ze wzdychaniami szemrały cichuœko a rzęsiœcie kiej ten deszczyk trzepišcy po liœciach; głowy pochylały się coraz niżej, czasem jęk wyrwał się skšdciœ, to czyjeœ rozmodlone ręce wychynęły proszšco ku ołtarzowi alboi płacz zakwilił pisklęcy, żałosny, z tej ciżby, co jak krze przyziemne tuliła się trwożnie w cieniach naw wyniosłych i mrocznych, niby bór odwieczny, bo chociaż na ołtarzach gorzały œwiatła, gęsty mrok zalegał koœciół, że to oknami a głównie przez wielkie drzwi wywarte noc się cisnęła czarna i zaglšdał blady sierp księżyca zza chmur. Jeno Hanka nie mogła się przyłożyć do pacierza, trzęsła się w sobie tak zalękniona, jakby to jeszcze tam była, w komorze ojcowej. Dreszcz jš przejmował, czuła na rękach sypkie zimno zboża i raz po raz œciskała ramiona, aby poczuć między piersiami wtulony węzełek. Tak jš roztrzęsła radoœć i strach jakiœ zarazem, że często różaniec wysuwał się zpalców, zapominała słów modlitwy wodzšc rozpalonymi oczyma po ludziach, a nie dostrzegajšc nikogo, choć pobok siedziała Józka, Jaguœ z matkš i drugie. W ławkach stojšcych z boku ołtarza modliły się na ksišżkach dziedziczki z Rudki, z Modlicy i dziedzicówny z Wólki, a dziedzice stojały we drzwiach zakrystii, poredzajšc cosik; na stopniach ołtarza stojała z daleka młynarzowa i organiœcina,si elnie wystrojone. Zasie przed kratš, tam,kaj było miejsce la najpierwszych gospodarzy lipeckich, które zawżdy stróżę trzymali w czas nabożeństwa, baldach nosili nad dobrodziejem i pod ręce go wiedlina procesjach, klęczały teraz gęstš ławš chłopy z drugich wsi, że ledwie było możnadojrzeć między nimi wójta, sołtysa i ten czerwony łeb kowalowy. Niejedne kobiece oczy się tam niesły wypatrujšc tęskliwie swoich... ale na darmo:były tam chłopy z Dębicy, z Woli, z Rzepek,z całej parafii, jeno lipeckich nie dojrzał, jeno tych najpierwszych dzisia nie stało. Zatrzepotały się też dusze kobiece kiej ptaki spłoszone, że niejedna głowa z płaczem do ziemi przywarła, niejeden jęk żałosny rwał się z gęstwy, a bolesne przypominki sieroctwa żywym ogniem zapiekły. Jakże, największe œwięta w całym roku, Wielkanoc, i tyla obcego narodu się zebrało, a na wszystkich twarzach choć Ÿdziebko przychudłych z postu, radoœć się rozlewa, puszš się ano, paradujš strojami, rozpierajš w koœciele kieby dziedzice, toczšhardo oczyma, zajmujš pierwsze miejsca, atamte, lipeckie mizeraki, cóż teraz czyniš, co? W ciemnicach ano o głodzie i chłodzie krzywdę gorzkš gryzš i żalem się pasš, i tęsknicš... La wszystkiego stworzenia dzień radoœci nastaje, jeno nie dla nich... chudziaków pokrzywdzonych... Wszystkie społem do chałup powrócš radoœnie zażywać œwišt, odpoczynku, jadła, zwiesnowego słońca, przyjacielskich ugwarzeń, jak Pan Bóg przykazał, jeno nie te opuszczone lipeckie sieroty... Same rozbolałe, chyłkiem rozejdš się do pustych domów i ze łzami przegryzać będš ten placek œwišteczny, a z tęsknicš i turbacjami społem do snów legnš... Jezus mój, Jezu! rwały się żalne, przyduszone skowyty dokoła Hanki, aż przecknęła dojrzawszy naraz znajome twarze i oczy łzami przeszklone... Nawet Jaguœ zwiesiła głowę nad ksišżkš i na białe karty lała ciężkimi łzami, aż jš matka szturchaniem przywodziła do opamiętania, hale! poredziła się utulić, kiej właœnie Antek jawił się w pamięci tak żywo, że jak wtedy w Boże Narodzenie słyszała głos jego goršcy i zdało się jej, iż wpodle klęczy cisnšc głowę do jej kolan... to żal jš œcisnšł za serce i same łzy się polały z nagłej tęsknoœci... Szczęœciem, co dobrodziej w tę porę rozpoczynał kazanie i rumor się czynił w koœciele, gdyż powstawali z klęczek, cisnšcsię jeszcze barzej ku ambonie i zadzierajšcgłowy w górę, ku księdzu, któren o Męce Pańskiej powiadał i o tym, jak go to paskudne Żydowiny ukrzyżowały, że to œwiat przyszedł zbawić, że sprawiedliwoœćchciał dawać pokrzywdzonym, że za biedotš się upominał. Tak rzewliwie owe krzywdy Pańskie na oczy przywodził, jaże się goršco robiło i niejedna pięœć chłopska zwierała się na odemstę, a babi naród w głos szlochał czynišc sprawę wedle nosów.Długo nauczał wykładajšc wszystko dokumentnie, jaże kajœ niekaj oczy kleiły się œpikiem, a po kštach już na dobre drzemali, ale pod koniec zwrócił się prostodo narodu i wychylony z ambony, jšł sielniewytrzšchać pięœciami a krzyczeć, jako co dnia, co godzina i na każdym miejscu Jezus umęczon jest przez grzechy nasze, zabit przez złoœcie, bezbożnoœci a nieposłuszeństwo prawom boskim, jako każden człowiek krzyżuje Go w sobie, nie pomnšc na Jego rany ni krew œwiętš, wylanš dla naszego zbawienia! Ryknšł ci na to cały naród i płacze, szlochania kiej wicher rozniesły się jękiem wstrzšsajšcym po koœciele, aż przestał mówić. Dopiero kiej przycichli, zaczšł znowu, ale już radoœnie i krzepišco, o Zmartwychwstaniu Pańskim powiadać. O onej zwieœnie, jakš Pan w dobroci swojej czyni co rok człowiekowi grzesznemu i czynić będzie aż do owej pory, kiej Jezus powróci znowuj na œwiat, by sšdzić żywe i pomarłe, by harde poniżać, grzeszne w ogień piekielny na wiek wieków spychać, a sprawiedliwe po prawice swojej sadzać w chwale wiekuistej! Jako przyjdzie ten czas,iże wszelka niesprawiedliwoœć ustanie, wszelka krzywda weŸmie zapłatę, a płakania cierpišcych ustanš i zło panować nie będzie... I tak goršco to mówił, tak poczciwie, że każde słowo kiej słodkoœć lało się w sercai kieby słońce rozpalało w duszach, że dziwna błogoœć przejmowała wszystkich, jeno lipeckie ludzie zatrzęsły się z żalu i przypomnienia krzywd tak boleœnie œcisnęłydusze, jaże ryknęli wraz z płaczem, krzykiem, szlochaniem i walili się krzyżem na podłogę, tym jękiem żalnym, tym skrzybotem serdecznym wołajšc o zmiłowanie i poratunek... Zakotłowało się w koœciele, płacz się podniósł powszechny i krzyki, ale wnet pomiarkowali drudzy i jęli podnosić lipeckie kobiety, usadzać je a krzepić dobrymi słowy, a dobrodziej poczciwy ocierajšc łzyrękawem wołał, że Pan Jezus doœwiadcza tych, których miłuje, iż chociaż zawinili, kara rychło się skończy, bych jeno dufali w miłosierdzie Pańskie, a lada dzień powrócš wszystkie chłopy... Uspokoili się po tych słowach, ulżyło im galanto i dufnuœć wstšpiła w serca. A gdy wnet potem ksišdz zaintonował u ołtarza pieœń Zmartwychwstania, kiej organy wtórem huknęły z całej mocy, kiej dzwony zaœpiewały na cały œwiat, a dobrodziej z Przenajœwiętszym Sakramentem jšł zstępować ku narodowi wsinym obłoku kadzideł i dzwonnej wrzawie,pieœń buchnęła ze wszystkich gardzieli, zakolebała się ciżba, palšcy wicher uniesienia osuszył łzy i porwał dusze, iż naraz społem, kiej ten bór człowieczy, rozchwiany i œpiewajšcy jednym, ogromnymgłosem, ruszył procesjš za proboszczem, któren monstrancję dzierżył przed sobš, że jakoby słońce złociste, słońce promieniejšce rozgorzało nad głowami, płynšc z wolna skroœ gęstwy nieprzeliczonej, wskroœ œwiateł jarzšcych,w kadzielnych dymach ledwie dojrzane, œpiewaniami opowite i przez oczy wszystkiego narodu, i przez serca wszystkie z miłoœciš niesione... Obchodzili koœciół we œrodku a wolniuœko, noga za nogš, cisnšc się w strasznej ciasnocie i œpiewajšc z całej mocy, a organy wcišż grały, a dzwony bezustannie biły... Alleluja! Alleluja! Alleluja! Huczał koœciół, ażmury się trzęsły, œpiewały serca wszystkie i gardziele, a te głosy płomiennei ogniem nabrzmiałe niby żar-ptaki rwały się z krzykiem wesela ogromnym, kołowałypod sklepieniami, kiejby poœlepłe w upale, i w noc wioœnianš płynęły, na słońca się gdziesik niesły, we wszystek œwiat, kaj jeno uniesieniem dusze człowiecze sięgajš...Prawie przed północkiem skończyło się nabożeństwo i ludzie jęli się œpieszno na œwiat wywalać. Tylko Hanka ostała jeszcze,bo się tak rozmodliła goršco, tak jš ano słowa księże przejęły otuchš, a te œpiewy radosne, nabożeństwo i pamięć tego, czegoto dzisiaj dopięła, tak jš ukrzepiły, iże całš radoœć składała pod Jezusowe nogi, zapomniawszy w pacierzu o całym œwiecie. Dopiero Jambroży brzškaniem kluczów przyniewolił jš do wyjœcia z pustego już koœcioła. Że nawet i ten strach o Antka, któren od tyla czasu żył w niej i skowyczał za leda powodem, jakby w niej pomarł nagle, tak bardzo poczuła się spokojna i dufna w sobie. Rozglšdała się za swoimi posuwajšc się wolno ku domowi, gdyż wozy toczyły się nieprzerwanym łańcuchem i ludzie szli całymi kupami bokiem drogi, ledwie dojrzanej, bo księżyc już zaszedł i ciemno było na œwiecie, bure chmurzyska cišgnęłygórš, co trocha przesłaniajšc te granatowepola nieba, kaj się jarzyły gwiazdy dalekie. Noc szła ciepła, cicha i od ros obfitych wilgotnawa, z pól pocišgał mięciuchny wiaterek, przejęty surowiznš ziemic i mokradeł, a po drogach roznosiły się miodne zapachy topoli i brzózek. Ludzie mrowili się w cieniach wsi, że ino kajœ niekaj zamajaczyły głowy na jaœni powietrza nieprzysłonionego; wszędy rozlegały się kroki a głosy, pieski też zajadlej docierały z opłotków, a po chałupach tu i owdzie rozbłyskiwały œwiatła. Hanka, opatrzywszy po drodze stajnie i obory, poszła do chałupy. Już się tam kładli spać. -Niech jeno wróci a gospodarzy, to ni słówkiem mu przypomnę przeszłe. -Postanawiała rozdziewajšc się do snu. -A jeżeli znowuj się z niš sprzęgnie? -pomyœlała naraz, dosłyszaw- szy Jagusię wracajšcš na swojš stronę. Legła w poœciel, nasłuchujšc czas jakiœ. Na wsi było cicho, jeno z dróg dalekich trzęsły się ostatnie turkoty wozów i głosy zamierajšce w pustych oddalach. -Boga by nie było ni sprawiedliwoœci na œwiecie! -szepnęła groŸnie, ale zbrakło jej sił do rozmyœlań, bo œpik jš zaraz z miejsca zmorzył. ... ... ... ... Nazajutrz bardzo póŸno obudziły się Lipce. Dzień się już rozwierał kiej to modre oko, jeszczech bielmem œpiku zasnute, ale już widne do cna i połyskujšce, a wieœ spała wnajlepsze. Nie kwapili się zrywać z barłogów, choć dzień ci to szedł Pańskiego Zmartwychwstania. Słońce wyniesło się zarno od wschodu i zagrało w stawach a rosach, i płynęło po bladym, wysokim niebie, jakby œpiewajšc wszemu œwiatu ciepłem a œwiatłoœciš: Alleluja! Niesło się ogromne i płomienne wskroœ mgieł przyziemnych; wskroœ sadów i chałup, i pól, że ptaki zaœpiewały radoœnie,wody dzwoniły weselnym bełkotem, bory zaszumiały, wiater powiał, zatrzęsły się młode liœcie, a ziemia zadrgała, że gęste runie zbóż zakolebały się cichuœko i rosy kiej łzy posypały się na ziemię. Hej! wesoły dzień nastał! Chrystus nam zmartwychwstał! Alleluja! Zmartwychwstał On, umęczon i lutš złoœcišzabit! Powstał ci znowu w żywe, z ciemnoœci, z mrozów, z pluch się wyniósł Najmilszy! Œmierci srogiej się wydarł, zmógł niezmożone ku człowiekowemu szczęœciu i oto w ten czas wioœniany, w tę porę rodnš unosi się nad ziemiami, w tym słońcu przenajœwiętszym utajony, i rozsiewa wokół wesele, budzi omdlałe, ożywia martwe, wznosi przygięte, jałowe zapładnia. Alleluja! Alleluja! Alleluja!... Tym ci to œwiat wszystek się rozlegał onego dnia Pańskiego. Jeno w Lipcach było ciszej i smutniej niŸli po inne roki w tę porę. Zaspali galanto, bo już o dużym dniu, kiej słońce wcišgało się nad sady, dopiero ruchsię czynił po chałupach, skrzypiały wierzeje i rozczochrane głowy wyglšdały rozziewane na œwiat Boży, któren stojał w słońcu, skowronkowymi œwiergotami dzwonišcy i młodš zieleniš przytrzšœnięty. I u Borynów zaspali. Jedna Hanka, co się Ÿdziebko poraniła, by obudzić Pietrka do szykowania konia i bryki, sama zaœ zajęła się przygotowaniem œwięconego. Józka. tymczasem z niemałym piskiem pucowała dzieci, sama się też we œwišteczne szmaty przyodziewajšc, a pod studniš na podwórzuPietrek z Witkiem domywali się do czysta; tylko stary Bylica zabawiał się z pieskiem na ganku, często nosem pocišgajšc, czy jużkrajš kiełbasy. Wedle zwyczaju nie rozpalono ognia w kominie, kontentujšc się zimnym œwięconym.Właœnie je była Hanka przynosiła z ojcowej izby, rozdzielajšc po talerzach, że każdemu po równo wypadło po kawale kiełbasy, szynki, sera, chleba, jajek i placka słodkiego. Dopiero kiej się i sama ogarnęła, zwołała wszystkich do jadła i nawet poszła po Jagusię; przyszła ci zaraz sielnie zestrojona i tak piękna, że kiejby zorza sięwidziała, a modre oczy niby gwiazdy jarzyły się spod lnowych, gładko przyczesanych włosów. Ale wszyscy zarówno byli w szmatach œwištecznych, że ino grały w oczach wełniaki i gorsety, a i Witek, choć boso, w nowym był spencerku ze œwiecšcymi guzikami, co je był uprosił od Pietrka, któren dzisiaj wystšpił w całkiem nowej przyodziewie: w granatowymżupanie i portkach pasiastych żółtozielonych, wygolił się do czysta, włosy obcišł, jak drugie, równo nad czołem i koszulę na czerwonš wstšżkę zawišzał, że skoro wszedł, zdumieli się przemianš, a Józka jaże w ręce zaklaskała:-Pietrek ci to? a to by cię rodzona nie poznali! -Burkowš skórę zrzucił i parobek kiej œwieca... -zauważył Bylica. Przeœmiechnšł się ino parob toczšc oczymaza Jagusiš a robišc grdykš, gdyż Hanka, przeżegnawszy się, przepijała gorzałkš dokażdego i niewoliła zasiadać do stołu. Zajęliławki, że nawet Witek, choć nieœmiało, przysiadł na kraju. I pojadali z wolna, w cichoœci smakujšc œwięconego, że to bez tyle tygodni niezgorzej się wypoœcili. Kiełbasy czujne były, czosnkiem dobrze przyprawione, gdyżpo izbie rozniesły się zapachy, jaże psy sięwierciły między ludŸmi skamlajšc żałoœnie. Nikto się nie ozwał, póki pierwszego głodunie zapchali tęgo pracujšc, że ino w onej uroczystej cichoœci spożywania glamania sięrozchodziły, przysapki a bulgoty gorzałki, bo Hanka nie żałowała nikomu, sama jeszcze przyniewalajšc do picia. -Rychło to pojedziem? -ozwał się pierwszy Pietrek. -Zaraz choćby, po œniadaniu. -Jagustynka chciała się z wami zabrać do miasta -wtršciła Józka. -Przyjdzie na czas, to pojedzie, czekać nie będę. -Obroków to wzišć? -Na jeden popas, wieczorem wrócimy. I znowuj jedli, aż niejednemu œlepie wyłaziły z onej luboœci, twarze czerwieniały i sytnoœć rozpierała serca ię coraz cięższym 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żGPżcHĐ cIß cJč+‰ cKq9ů-goršcem i głębokš radoœciš. Wolniuœko pojedali nadziewajšc się z rozmysłem, by jak najwięcej zmieœcić i jak najdłużej czućw gębie smakowitoœci. Dopiero kiej Hanka się podniesła, wzięli się też dŸwigać od mich z dobrš już wagš w kałdunach, a Pietrek z Witkiem, czego byli nie dojedli, dostajni ponieœli z sobš. -Szykujże zaraz konie! -zarzšdziła Hanka i przyrychtowawszy la męża toboł œwięconego, co go ledwie uniesła, odziewaćsię jęła do drogi. Już ano konie czekały przed chałupš, kiej wpadła zadyszana Jagustynka. -Mało co nie czekałam na waju!... -Toœcie już po œwięconym? -westchnęła żałoœnie pocišgajšc nosem. -Znajdzie się jeszcze la was, siadajcie, przegryŸcie coniebšdŸ... Juœci, nie potrza było wygłodzonej biedoty przyniewalać, przypięła się do jadła kiej wilk i zmiatała, co ino było na podorędziu. -Pan Jezus wiedział, na co œwińtucha stworzył! -szepnęła, podjadłszy nieco. -Jeno to dziwna, że choć mu za życia w błocie legać pozwalajš, to po œmierci radzi go w gorzałce moczš! -przeœmiewała po swojemu. -Pijcie na zdrowie a prędko, bo czas nagli. I może w pacierz pojechały. Hanka już z bryki nakazywała Józce, by nie zapominałao ojcu, tak że dziewczyna zaraz nadrobiła różnoœci na talerz i poniesła. Nie ozwał sięna jej zagadywania ni nawet spojrzał na niš, ale co mu wetknęła w zęby, zjadł chciwie, patrzšc wcišż martwym wzrokiem jak zawdy. Może by nawet i więcej pojadł, ale Józce się przykrzyło i poleciała na dwór patrzeć, jak prawie z każdej chałupywyjeżdżały lub wychodziły kobiety z tobołkami, że kilkanaœcie wozów toczyło się do miasta i nad rowami cišgnęły rzędemkobiety, czerwono przyodziane, z węzełkami na plecach. A kiej się rozwiały ostatnie turkoty, padła na wieœ dziwnie smutna cichoœć i pustka; dzień się powlókł wolno, głuche milczenie zaległo drogi, ni gwarów zwyczajnych w takš porę, ni œpiewań, ni ludzi, tyle jeno, co tam nieco dzieci uwijało się nad stawemœmigajšc kamieniami na gęsi. Słońce szło w górę, jasnoœciš zalewajšc œwiat, ciepło się podnosiło, że już muchy brzęczały po szybach, jaskółki zapamiętalechlustały wskroœ przejrzystego powietrza,staw mienił się w ogniach, drzewa zaœ, kiejby spławione w zieleni, polœniewały œwieżyznš rozlewajšc miodne zapachy; z pól ogromnych, opłyniętych niebieskoœciš, bił niekiedy chłodnawy, ziemiš przejęty cišg i skowronkowe œpiewania; wszystek œwiat tchnšł zwiesnowš cichš luboœciš, a od wsi, ledwie widnych w dalekoœciach, słonecznš pożogš przemglonych, niesły się czasami jędrne krzykania i huki pistoletowych strzelań! Jeno w Lipcach było pusto i żałobnie kiejbypo pogrzebie, tyle co wypuszczone do picia bydło łaziło, kiej chciało, cochajšc się o drzewa i porykujšc ku polom zieleniejšcym. Pustkš zarówno stojały opłotki, jak i. sienie powywierane, jeno miejscami na słonecznej stronie wygrzewali się pod białymi œcianami, gdzie zaœ dziewczyny czesały się w oknach otwartych, a staruchy rozsiadłe na progach przeiskiwały dzieci. I tak oto przechodziły godziny cichoœci sennej i smutnej, niekiej wiater zatrzšsł drzewinami, że poszumiały cichuœko ważšc się ku chatom i lękliwie jakby poglšdajšc w puste izby, to wróble stado z wrzaskiem przenosiło się z sadu na drogę albo zaszarpały się krótkie krzyki dzieci, odganiajšcych wrony od kurczštków. Mój Jezu, nie tak było przódzi w ten dzień,nie tak!... Słońce się już wspinało ku południowi, nadkominy, kiej Rocho przylazł do Borynów, zajrzał do chorego, pogadał z dziećmi i zasiadł w ganku na słońcu. Poczytywał cosik na ksišżce i bacznie wodził oczyma po drogach. A wkrótce nadeszła kowalowa z dziećmi i odwiedziwszy ojca, przysiadła na przyŸbie. -Wasz w domu? -zapytał Rocho po długiej chwili. -Gdzie zaœ!... do miasta zabrał się z wójtem. -Cała wieœ tam dzisiaj. -Juœci, pocieszš się nieco œwięconym, chudziaki. -Wyœcie to z matkš nie pojechali? -pytał Jagny wychodzšcej. -A cóż tam po mnie! -wyszła w opłotki spoglšdajšc tęsknie na pola. -Nowy wełniak ma dzisiaj! -szepnęła z westchnieniem Magda. -Po matuli, nie poznajecie go to, co? A i korale wszystkie zawiesiła, i bursztyny te wielgachne też po matusi! -pouczała jš Józka żałoœnie. -Jeno chustkę na głowie maswojš... -Prawda, tylachna szmat ostało po nieboszczkach, to nama ich tknšć nie pozwolili, a jej wszystko oddał, i paraduje se teraz... -Hale, jeszczech kiejœ wyrzekała przed Nastkš, co sš zleżałe i œmierdzš... -Żeby jej tak zapachnęło to łajno diabelskie! -Niech jeno ociec ozdrowiejš, zarno upomnę się o korale, pięć sznurków ostało długich kiej bicze i jak groch największy! Magda się już nie odezwała; westchnšwszyciężko zaczęła iskać najmłodsze dziecko. Józka się też zaraz poniesła na wieœ, Witekpod stajniš majstrował jeszcze cosik kiele kogutka, dzieci zaœ baraszkowały razem z pieskami przed gankiem, pod okiem Bylicy, któren czuwał nad nimi kiej kokosz, a Rocho jakby Ÿdziebko zadrzemał. -Skończyliœcie polne roboty? -Tyle jeno, że ziemniaki wsadzone i groch posiany. -U drugich i tyla nie zrobione! -Zdšżš jeszcze; powiedali, co puszczš chłopów na Przewody. -Któż to taki wiedzšcy powiadał? -A różni mówili w koœciele! Kozłowa zbiera się iœć prosić dziedzica... -Głupia, dziedzic to ich więzi czy co? -Bych się wstawił, to może by puœcili... -Wstawiał się już nieraz i nie pomogło... -Żeby ino chciał, ale nie chce przez złoœć la Lipiec, mój powiada... -urwała nagle pochylajšc zmieszanš twarz nad dziecińskš głowš, trzymanš między kolanami, że Rochona próżno czekał jakiegoœ słowa. -Kiedyż się tam Kozłowa wybiera? -pytał ciekawie. -A zaraz po południu iœć majš... -Tyle wskórajš, co się przelecš i powietrzainnego zachwycš. Nie odrzekła, gdyż w opłotki skręcał z drogi pan Jacek, dziedziców brat, o którympowiadali, że głupawy był nieco, bo zawżdyze skrzypkami się nosił, na rozstajach pod figurami grywał i tylko z chłopami przestawał. Szedł przygięty ze skrzypicš pod pachš, z fajeczkš w zębach, chudy, wysoki, z żółtš bródkš i rozbieganymi oczyma. Rocho wyszedł naprzeciw. Musieli się znać, bo poszli razem nad staw idługo tam siedzieli na kamieniach, cosik cicho poredzajšc, że już dawno przedzwonili południe, kiej się rozeszli. Rocho wrócił na ganek, ale był jakiœ osowiały i markotno patrzał. -Schuchrało się panisko, że ledwiem go poznał! -ozwał się Bylica. -Znaliœcie go? -œciszył głos oglšdajšc się na kowalowš. -Jakżeby... Niemało dokazywał za młodu, niemało... Kat ci był la dzieuch... we Woli ni jednej nie przepuœcił... dobrze baczę, w jakie to cuganty jeŸdził... jak se używał... baczę... -pojękiwał stary. -Wzišł za to ciężkš pokutę, ciężkš! Toœcie i najstarsi we wsi, co? Jambroży musi być starszy, bo jak ino baczę, on zawdy był stary. -Sam rozpowiada, co œmierć o nim zapomniała! -wtršciła kowalowa. -Kostucha ta o nikim nie zabaczy, jeno tego ostawia se, by lepiej skruszał, bo kwardy, juœci... wycygania się, jak może... juœci... -jškał cicho. Zamilkli na długo. -Baczę, kiej to w Lipcach wszystkiego piętnastu gospodarzy siedziało -zaczšł znowu Bylica wycišgajšc nieœmiało palce kutabace Rochowej. -A teraz siedzi czterdziestu! -podsunšł mu tabakierkę. -I nowe już czekajš na działy, urodzi rok czy nie, a naród zawsze jednako plonuje, juœci... a ziemi nie przybywa... jeszcze niecoœ lat, a zbraknie la wszystkich... -Kichał rzęsiœcie. -A bo to już dzisiaj we wsi nie ciasno! -rzekła kowalowa. -Prawda, a kiej się chłopaki pożeniš, to jużla ich dzieci nie ostanie i po morgu, juœci... -To we œwiat iœć muszš! -zauważył Rocho. -Z czym to pójdš? z gołymi pazurami ten wiater zagrabiać? -A Niemcy ano na Słupi wykupiły dziedzica iteraz się stawiajš... po dwie włóki na osadę-mówił Rocho doœć smutnie. -Juœci... powiadali o tym... hale Niemcy naród inszy, uczony i zasobny, handlujš wespół z Żydami, a krzywdš ludzkš se pomagajš... a niechby tak po chłopsku z gołymi palicami chytały się ziemie, to by i trzech siewów nie przetrzymały... i co do jednego wykupiły... W Lipcach ciasno, duszšsię ludzie, a tamten ma tylachna pola, że ugorem prawie leży... -wskazał dworskie ziemie za młynem, wzgórzem pod las biegnšce, kaj czerniały łubinowe stogi. -Na Podlesiu? -Rychtyk przyległe do naszych, w sam raz do wykupna, ze trzydzieœci gospodarstw tam by wymierzył, juœci... ze trzydzieœci... ale bo to dziedzic przeda, kiej mu pieniędzynie potrza?... bogacz taki... -Hale! bogacz, a kręci się za groszem kiej piskorz za błotem, że już od chłopów pożycza i kaj ino może. Żydy go przyduszajš o swoje, co na las dały, podatki winien, dworskim nie płaci, jeszczek ordynarii na Nowy Rok należnej nie dostały, wszędzie winien, a skšd to weŸmie oddać, kiej boru zabronił urzšd cišć, póki się z chłopami nie ugodzi? Nie wysiedzi on długo na Woli, nie! Powiadali, co się już za kupcami oglšda... -rozgadała się niespodzianie kowalowa, ale kiej Rocho chciał jš więcej pocišgnšć za język, zacięła się jakoœ i zbywszy go bele czym, dzieci zwołała i do dom poszła. -Sporo musi wiedzieć od swojego, jeno się boja popuœcić... Juœci, że przyległe ziemie rodne, łški dwukoœne, juœci... -rozmyœlał głoœno stary, wpatrzony w podleskie pola, kaj widać było za stogami dachy zabudowań folwarcznych, jeno że Rocho niesłuchał, bo dojrzawszy Kozłowš stojšcš nad stawem z kobietami, poszedł do nich prędko. -Hi... hi... zmogły dziedzica... Mój Jezu, a pożywiłybv się chłopy niezgorzej... Juœci... druga wieœ by stanęła, ršk nie zbraknie ni głodnych na ziemie... juœci... -rozmarzył sięBylica dyrdajšc za dziećmi, bo jaże na drogę się wytoczyły. Na nieszpory zaczęli dzwonić. Słońce się już przetaczało ku borom i drzewa poczęły kłaœć długie cienie na drogi i staw, a przedwieczorna cichoœć tak przywalała œwiat, że słychać było dalekie jeszcze dudnienie wozów, krzyki ptactwa na ogorzeliskach i ciche, przejmujšce granie organów w koœciele. Że zaœ powracały już niektóre z miasta, zaklekotały od trepów wszystkie mostki, tak biegli nowin posłuchać. Zaœ po nieszporach, o samym zachodzie, dobrodziej pojechał drogš do Wólki. Jambroży powiedział, że do dworu na bal, a zaraz po jego wyjeŸdzie organisty z całym domem walili w goœcie do młynarzów; Jasio wiódł matkę sielnie zestrojonš i wesoło pozdrawiał dzieuchy, wyzierajšce z opłotków. Zmierzch się roztrzšsał cichy po ziemiach, słońce zaszło i zorze się rozlewały coraz szerzej, że z pół nieba stanęło w krwawych ogniach, kieby tym zarzewiem przysypane, wody się krwawo zatliły i szyby rozgorzały, od miasta zaœ coraz więcej nadjeżdżało wozów i coraz rozgłoœniej wrzały krzyki przed domami. Hanki jeno nie było widać, ale mimo to przed chałupš gwarno było i wesoło; dzieuch rówiesnych naszło się do Józki, że kiej te szczygły œwiergotliwe obsiadły przyŸbę i ganek, zabawiajšc się przeœmiechami z Jaœkiem Przewrotnym, któren przyleciał za Nastusiš, choć go ta już całkiem odpędzała od siebie, na kogo innego rachujšc. Józka ugaszczała je, jak ino mogła, plackiem jajecznym a kiełbasš. Nastusia rej wiedła, jako najstarsza i że to najbardziej się przekpiwała z chłopaka, co to był niezguła, a siarczystego parobka chciał udawać. Stojał właœnie przed wszystkimi, w pasiastych portkach, w nowym spencerku i w kapelusie na bakier, ujšł się pod boki, a ze œmiechem powiadał: -Musita o mnie stoić, bom sam jeden parobek we wsi! -Nie bój się, za krowami dyrdać ma kto jeszcze! -Pokraka jedna, do skrobania ziemniaków sposobny! -Dzieciom nosy obcierać! -wrzeszczały jedna przez drugš, rozgłoœnym œmiechem wybuchajšc, ale Jasiek się nie stropił, strzyknšł œlinš przez zęby i rzekł: -O takie głupie skrzaty nie stoję!... Gęsi wama paœć jeszcze! -Sam łoni za krowim ogonem tańcował, a tera parobka udaje... -I co dnia portki gubił, tak przed bykiem uciekał. -Ożeń się z Magdš od Jankla, ta ci pasuje wsam raz. -Żydowskie bachory niańczy, to i tobie nos będzie umiała ucierać. -Albo z Jagatš, to jš na odpusty poprowadzisz -rzucały w niego szydliwie. -A jakbym do której z wódkš posłał, to by się do Częstochowy ochfiarowała i wszystkie pištki suszyła z radoœci! -odpowiedział. -A pozwoli ci to matka, kiejœ w chałupie potrzebny do mycia garnków i macania kur! - zawołała Nastka. -Bo się ozgniewam i pójdę do Marysi Balcerkówny! -IdŸ, już tam Marysia czeka na cię z pomietłem albo czymœ gorszym... -A niech cię jeno dojrzy, to zaraz pieski pospuszcza. -I nie zgub czego po drodze! -œmiała się Nastuœ pocišgajšc go Ÿdziebko za portki, bomiał wszystkš przyodziewę kiejby na wyrost. -Po dziadku dodziera buciarów. -Kamizelę ma ze wsypy, co jš to œwinie podarły. Leciały słowa kiej grad wraz ze œmiechem;œmiał się zarówno i skoczył, by Nastkę wpół ujšć, ale mu któraœ podstawiła nogę, że runšł jak długi pod œcianę, nie mogšc powstać, bo go wcišż popychały. -Dajta mu spokój, jakże... -przyciszała Józka pomagajšc mu wstać, bo choć niedojda, gospodarskim był synem i jej powinowatym przez matkę. A potem zabawiali się w œlepš babkę. Jaœka na niš obrały i zawišzawszy mu oczy, ustawiły go wprost ganku rozbiegajšc się naraz z krzykiem na wsze strony kiej wróble. Pogonił za nimi z rozczapierzonymi rękoma natykajšc się co trocha na płoty i œciany; kierował się za œmiechami, ale niełacno którš przychwycił,bo œmigały kole niego kiej jaskółki, potršcajšc w przelocie, że zatętniało przedchałupš, jakby to stado Ÿrebaków przeganiał po grudzi, a piski, wrzawa, œmiechy się zatrzęsły, aż na całš wieœ się rozlegało. Mrok już gęstniał, zorze się dopalały i zabawa trwała w najlepsze, kiej naraz w podwórzu buchnšł wrzask kurzy. Józka poleciała tam w te pędy. Witek stojał pod szopš chowajšc cosik za siebie, a Gulbasiak przywarował za pługami, że mu ino łeb się bielił. -Nic, Józia... nic... -szeptał pomieszany. -Kuręœcie dusili... pióra jeszcze ano lecš... -Inom kogutowi trochę z ogona wyrwał, bomi potrza la mojego ptaka. Ale nie nasz kogut, nie, Józia! Gulbasiak skšdciœ przyniósł... swojego... -Pokaż! -rozkazała surowo. Cisnšł jej pod nogi na pół żywego ptaka, całkiem oskubanego z piór. -Pewnie, że nie nasz! -rzekła nie mogšc rozpoznać. -Ale pokaż swojego cudaka. Wyniósł na jaœnię już całkiem gotowego kogutka: z drzewa był wystrugany i oblepiony ciastem, w które powtykano piórek, że kiej żywy się widział, bo i łeb zdziobem miał prawdziwego, na patyk nadziany. Na desce se stojał czerwono ukraszonej, atak zmyœlnie przyrychtowanej do maluœkiego wozika, że skoro Witek zaruchał długim dyszelkiem, kogut jšł tańcować i skrzydła rozkładać, do tego zaœ zapiał Gulbasiak, jaże się kury z grzęd odezwały. -Jezu, a tom póki życia takiego cudaka nie uwidziała! -przykucnęła pobok. -Dobry jest, co? Utrafiłem, Józia, co? -szeptał z dumš. -Sameœ to wystroił? ze swojej głowy? Dziw jš rozpierał. -A sam! Jędrek mi jeno koguta żywego przyniósł... a sam, Józia... -Moiœciewy, a to kiej żywy się rucha, choć z drewna. Pokaż go dzieuchom!... dopiero to będš wydziwiać!... Pokaż, Witek! -Ni, jutro pójdziemy po dyngusie, to obaczš. Jeszcze sztachetków brak kiele niego, żeby nie sfrunšł. -To opatrz krowy i do izby przychodŸ robić,widniej ci będzie... -Przyjdę, jeno jeszczech na wsi cosik sprawię... Wróciła przed dom, ale dziewczyny już skończyły zabawę i zaczęły się rozchodzić, bo noc się robiła, œwiatła zapalali po domach, gwiazdy się też kajœ niekaj pokazywały, a chłód wieczorny zacišgał z pól. Już wszystkie kobiety powróciły z miasta, a Hanka nie nadjeżdżała. Józka narzšdziła sutš wieczerzę: barszcz na kiełbasie i ziemniaki tłusto omaszczone. Zaczęła jš podawać na ławę, gdyż Rocho czekał, dzieci jeœć skamlały, a Jagna raz po raz zaglšdała do izby, kiej Witek wsunšłsię cichuœko i zaraz przykucnšł przed dymišcymi michami. Dziwnie był czerwony, mało jadł i łyżkš po zębach dzwonił, tak mu się ręce trzęsły, a nie dojadłszy do końca, poleciał. Złapała go Józka w podwórzu przed chlewem, jak nabierał w połę œwińskiego żarcia z cebratki, a ostro nastawała: co mu się stało? Wykręcał się, jak mógł, wycyganiał, ale wkońcu prawdę powiedział: -A to odebrałem dobrodziejowi swojego ię coraz cięższym 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żLPŽcMŢÔcN˛ cOž+cPŃ9$QR?,boćka! -Jezus, Maria, a nie dojrzał cię kto? -Nie, dobrodziej pojechali, psy poszły żreć, a bociek w ganku stojał! Maciuœ to wypatrzył i przyleciał powiedzieć! Kapotš Pietrkowš go przydusiłem, by me nie kujnšł, i poniesłem do schowka. Ino pary zgęby nie puœć, moja złociuœka! Za parę niedziel przywiedę go do chałupy, obaczysz, jak parodował na ganku będzie, a nikto go przeciech nie rozpozna. Nie wydaj me ino! -Hale! kiej cię to z czym wydałam? Dziw mi jeno, żeœ to się ważył, Jezu! -Swoje odebrałem. Pedziałem, co nie daruję, i odebrałem... Po tom go pewnie łaskawił, żeby drugie uciechę miały, juœci!... -szepnšł i poleciał gdziesik w pole. Niezadługo się jawił z nawrotem i zasiadł przed kominem wraz z dziećmi do wykończania kogutka. A w izbie zrobiło się jakoœ sennie i smutno.Jaguœ poszła na swojš stronę, zaœ Rocho siedział przed domem razem z Bylicš, któren już żydy woził, tak go œpik morzył. -IdŸcie do dom, bo tam na was czeka pan Jacek! -szepnšł mu Rocho. -Na mnie czeka... pan Jacek... dyć lecę... na mnie?... no... no -jškał zdumiony, całkiem wytrzeŸwiawszy, i poszedł. A Rocho na przyŸbie ostał, pacierz szeptał,wpatrzony w noc, w owe nieprzejrzane dalekoœci nieba, kaj się aż trzęsło od gwiezdnych migotów, dołem zaœ, nad ziemiami wynosił się już srodze rogaty miesišc i bódł ciemnoœci. W chałupach œwiatła gasły posobnie, kiej oczy snem zwierane; milczenie, przejęte cichuœkim dygotaniem listeczków i głuchym,dalekim bełkotem rzeczki, rozlewało się dokoła. Tylko jeszcze u młynarzów gorzały okna i zabawiali się do póŸna. W izbie Borynów już przycichło, spać wszyscy legli gaszšc œwiatło, że ino koło garnków z wieczerzš ustawionych w kominie żarzyły się węgle, a œwierszcz poskrzypiwał gdzieœ w kšcie, ale Rocho wcišż siedział na dworze oczekujšc na Hankę, że dopiero koło samego północka zadudniły kopyta na moœcie koło młyna i wkrótce wtoczyła się bryka. Hanka była dziwnie smutna i milczšca, że dopiero kiej zjadła wieczerzę i parobek poszedł do stajni, odważył się pytać: -Widzieliœcie męża? -Całe popołudnie z nim przesiedziałam! Zdrowy jest i dobrej myœli... kazał was pozdrowić... I drugich chłopów też widziałam... majš ich puœcić, jeno nikto nie wie kiedy... U tego, co ma na sšdach Antka bronić, też byłam... Nie mówiła tego, co jej kamieniem zaciężyło na sercu, a jeno takie różnoœci drugie, Antka się nie tyczšce, aż rozpłakała się nagle, i choć przysłoniła twarz rękoma, łzy pociekły przez palce. -Przyjdę rano... odpocznijcie sobie: strzšœliœcie się mocno... by wam nie zaszkodziło. -A niechbym już raz zdechła i więcej nie cierpiała! -wybuchnęła. Pokiwał głowš i wyniósł się bez słowa, jeno przed chałupš pieski cosik rozszczekane gniewnie przyciszał do budy zapędzajšc. Ale Hanka, choć się zarno do dzieci przyłożyła, usnšć nie mogła mimo utrudzenia. Jakże!... toć Antek jš przyjšł kiej tego psa uprzykrzonego... Œwięcone ze smakiem jadł, te kilkanaœcie złotych wzišł,nie pytajšc, skšd miała, i nawet się nie użalił nad jej umęczeniem dalekš drogš!... Opowiadała mu, co i jak się robi w gospodarce -nie pochwalił, a naprzeciw niejednemu ze złoœciš przyganiał... O całš wieœ rozpytywał, a o dzieciach ni wspomniał... Szła ku niemu z tym sercem wiernym i kochajšcym, utęskniona wielce łask jego; żonš mu przeciech œlubnš była i matkš jego dzieci, to jej nawet nie przyhołubił, nie pocałował, nie zatroskał się o jej zdrowie... Kiej obcy się widział i kiej na obcš sobie spoglšdał, nie bardzo słuchajšc jej rozpowiadań, że już w końcui mówić nie mogła, żal jš dusił, łzy zalewały, to jeszcze krzyknšł, by mu z bekami nie przyjeżdżała! Jezus kochany, dziw, że trupem nie padła... To za tę ciężkšsłużbę kole jego dobra, za pracę nad siły, za te cierpienia wszyćkie -nic w zapłacie: ni jednego słowa łaski, ni jednego słowa pociechy! -Jezu, wejrzyj miłoœciwie, wspomóż, bo nie zdzierżę! -jęczała cisnšc głowę w poduszki, bych dzieci nie rozbudzić, a każdakostka w niej z osobna się trzęsła płakaniem, żałoœciš, poniżeniem i strasznym poczuciem krzywdy! Nie mogła sobie popuœcić duszy tam przy nim ni potemz powrotem przy ludziach, więc teraz dopiero oddawała się rozpaczy, teraz pozwalała męce rozdzierać serce i łzom gorzkim płynšć. Zaœ nazajutrz, w œwišteczny poniedziałek, dzień się podnosił jeszcze jaœniejszy, barzej jeno skšpany w rosach i modrawychomgleniach, ale i barzej rozsłoneczniony i jakiœ zgoła weselszy. Ptaki œpiewały rozgłoœniej, a ciepły wiater przeganiał po drzewinach, że szemrały jakby pacierzem cichuœkim; ludzie zrywali się raŸniej wywierajšc drzwi a okna, na œwiat Boży lecieli spojrzeć, na sady przytrzšœnięte zieleniš, na te nieobjęte ziemie zwiesnš oprzędzone, całe rosami skrzšce, w słońcu radosnym utopione, na pola, kaj jużoziminy, wiatrem kolebane, niby płowe, pomarszczone wody ku chałupom spływały.Myli się przed domami, przekrzyki się niesły wskroœ sadów, kajœ już dym walił zkomina, konie rżały po stajniach, skrzypiały wierzeje, wodę czerpali ze stawu, bydło szło do picia, krzyczały gęsi,a kiej dzwony uderzyły i ogromne, niebosiężne głosy jęły huczeć i rozlewać się na wieœ, na pola, na bory dalekie, wzmogły się jeszcze krzyki, a serca żywiej i weselej zabiły. Chłopaki już latały z sikawkami, sprawiajšc sobie œmigus, albo przyczajone za drzewami nad stawem, lały nie tylko przechodzšcych, ale każdego, kto ino na próg wyjrzał, że już nawet œciany były pomoczone i kałuże siwiły się pod domami. Zawrzały wszystkie drogi i obejœcia, wrzaski, œmiechy, przegony narastały coraz barzej, bo i dzieuchy gziły się niezgorzej, lejšc się między sobš i ganiajšcpo sadach, że zaœ ich dużo było i dorosłych, to wnet dały radę chłopakom rozganiajšc ich na wszystkie strony, a tak się rozswawolili, że nawet Jaœka Przewrotnego, któren się z sikawkš od gaszenia pożarów zaczajał na Nastkę, dopadły Balcerkówny, wodš zlały i jeszcze do stawu zepchnęły na poœmiewisko... Ale ozgniewany za despekt, iż to dzieuchy górę nad nim wzięły, przyzwał w pomoc Pietrka Borynowego i tak się zmyœlnie zasadzili na Nastkę, aż jš dostali w pazury i pod studnię zawlekli, a tak srodze spławili, jaże wniebogłosy wrzeszczała... Zaœ potem, dobrawszy jeszcze Witka, Gulbasiaka i co starszych, chycili Marysię Balcerkównę i takš jej kšpiel sprawili, aż matka z kijem leciała na pomoc; przyparli też gdzieœ Jagnę i tęgo utytłali, nawet Józce nie przepuszczajšc, choć się prosiła i z bekiem leciała na skargę do Hanki. -Skarży się, a rada, oczy się jej skrzš do figlów! -A i mnie zapowietrzone do żywej skóry dojęły! -użalała się wesoło Jagustynka wpadajšc do chałupy. -Niby te obwiesie komu przepuszczajš! -biadoliła Józka przewłóczšc się w suche szmaty, ale mimo strachu wyszła potem naganek, bo aż dudniało na drogach od przeganiań i wieœ się trzęsła wrzaskami: chłopaki dziw nie oszalały z uciechy, chodzili całš hurmš, zaganiajšc, kto się napatoczył, pod sikawki, aż sołtys musiał rozganiać swawolników, bo nie sposób się było pokazać z chałupy. -Wama cosik niezdrowo po wczorajszym? -szepnęła Jagustynka suszšc plecy przed kominem. -Juœci, trzęsie się we mnie i cięgiem me kopie, mgli me przy tym... -Połóżcie się. Trzeba by się wam napić maciórkowego naparu! Strzęœliœcie się wczoraj! - zafrasowała się bardzo, ale że zapachnęła kiszka przysmażona, siadła wraz z drugimi do œniadania, łakomie wypatrujšc większego kawałka. -Pojedzcie i wy, gospodyni: głodzeniem zdrowiu nie pomoże... -Kiej mi się mierzi mięso; arbaty se zgotuję. -Na przepłukanie flaków niezgorsze, ale byœcie się gorzałki przegotowanej z tłustoœciš i korzeniami napili, rychlej by pomogło... -Juœci, zmarlaka by postawiły takie leki!... -zaœmiał się Pietrek, któren wzišł miejsce kole Jagusi, w oczy jej zaglšdał podajšc usłużliwie, na co jeno spojrzała, i cięgiem,jš zagadujšc, ale że go zbywała bele czym,jšł rozpytywać Jagustynkę o Mateusza, o Stacha Płoszkę i drugich. -Jakże, widziałam wszystkich, spólnie se siedzš, a pokoje majš dworskie zgoła, wysokie, widne, z podłogš, jeno że z tš żelaznš pajęczynš w oknach, bych się im naspacer nie zachciało. A przekarmiajš ich też niezgorzej. Grochówkę im przynieœli w połednie, spróbowałam: kieby na starym bucie zgotowana i smarowidłem od woza omaszczona. Na drugie zaœ prażonych jagieł im postawili... no, Łapa by kulas na nie podniósł, a nie powšchał nawet. Za swoje się żywiš, któren zaœ nie ma grosza,pacierzem se to jadło doprawia -opowiadała uršgliwie. -Rychło zacznš puszczać? -Powiedały, że już na Przewody niektóre wrócš! -szepnęła ciszej obzierajšc się trwożnie na Hankę, a Jagnę jakby coœ podrzuciło z miejsca, że uciekła z izby, jeœć nie skończywszy, stara zaœ o Kozłowej zaczęła mówić. -PóŸno wróciły i z niczym, przetrzęsły się jeno po kiełbasach i dworowi się napatrzyły! Powiedajš, że czymœ innym pachnie niŸli chałupš!... Dziedzic im powiedział, co nikomu poradzić nie może boto sprawa komisarza i urzędu, a kiejby nawet mógł, też by się nie wstawił za żadnym Lipczakiem, boć przez nich sam jest szkodny najbarzej! Wiecie, że to las mu sprzedawać wzbronili, a kupce go terazpo sšdach włóczš. Klšł pono siarczyœcie i krzyczał, że kiej on przez chłopów ma iœć z torbami, to niech całš wieœ zaraza wytraci!... Kozłowa już z tym od rana po chałupach lata i pomstš odgraża. -Głupia, co mu ta zrobi pogrozš! -Moiœcie, a bo to wiada, kiej kto komu miętkie miejsce wymaca, że i najlichszy... - urwała porywajšc się podtrzymać Hankę, lecšcš na œcianę. -Laboga! By to prędzej nie przyszło przed czasem -szeptała wystraszona cišgnšc jš do łóżka, bo jej w ręku zemglała, pot kroplisty wystšpił na jej twarz, żółtymi plamami okrytš. Leżała ledwie dychajšc, stara zaœ octem wycierała jej skronie i dopiero kiej chrzanu pod nos nakładła, Hanka oprzytomniała otwierajšc oczy, zgudka jš jeno chyciła. Rozeszli się do obrzšdzeń gospodarskich, Witek tylko ostał i upatrzywszy sposobnš porę, jšł prosić gospodyni, aby go puœciła z kogutkiem. -A idŸ, przyodziewy jeno nie œciarachaj i sprawuj się dobrze! Psy uwišż, by za wami na drugie wsie nie poleciały! Kiedyż pójdzieta? -A zarno no koœciele. Jagustynka wraziła głowę przez okno i zapytała: -Kaj to psy, Witek? Wyniesłam im jeœć, wołam i ni jednego! -Prawda, dyć i w oborze rano nie były! Łapa! Burek! na tu! -nawoływał wybiegajšc przed dom, ale się nie odezwały. -Musiały na wieœ polecieć, bo suka Kłębów się goni... objaœnił. Nikomu do głowy nie przyszło myœleć, kaj się psy podziały -zwyczajna przeciech rzecz. Dopiero po jakimœ czasie Józka posłyszała gdziesik w podwórzu jakby głuche skamlenie, a nic tam nie nalazłszy, pobiegła w sad myœlšc, że to Witek się rozprawia z jakimœ psem obcym. Zdziwiła się nie dojrzawszy nikogo, sad był pusty i to skomlenie ucichło; ale powracajšc natknęła się na Burka; leżał nieżywy pod szczytowš œcianš -łeb miał rozwalony. Narobiła takiego wrzasku, że się wszyscy zlecieli. -Burek zabity! Złodzieje pewnie! Trwoga powiała nad nimi. -A dyć nie co insze, w imię Ojca i Syna! -krzyknęła Jagustynka dojrzawszy naraz kupę ziemi wywalonej i dół wielki pod przyciesiami. -Podkopali się do ojcowej komory! -Jama, że konia by przewlókł! -A zboża pełno w dole. -Jezu, a może tam jeszcze sš zbóje! -zakrzyczała Józka. Rzucili się na Borynowš stronę, Jagusi już nie było, stary ino leżał twarzš do izby, wkomorze zaœ, zawdy mrocznej, widno było,œwiatło buchało dziurš, że łacno dojrzeli, jako wszystko było pomieszane kiej groch z kapustš, zboże powysypywane zalegało ziemię razem ze szmatami, poœcišganymi z dršgów; nawet motki przędzy i wełna leżały potargane i zwichlone. Nie sposób było na razie zmiarkować, czego brakowało. Ale Hanka od razu pomiarkowała, że to kowalowa być musi robota; goršc jš przejšł na myœl, iż kiejby się jeden dzień opóŸniła, nalazłby pienišdze i zabrał... Nachyliła się nad dołem kryjšc przed ludŸmi kuntentnoœć, a sprawdzajšc cosik sobie za stanikiem. -Czy aby nie brak czego w oborze? -rzekła,niby tknięta podejrzeniem. Na szczęœcie, nic nigdzie nie brakowało. Dobrze były drzwi pozawierane! -ozwał sięPietrek i skoczył naraz do ziemniaczanego dołu, odwalił z wejœcia ocipkę wielgachnš iwycišgnšł stamtšd Łapę skowyczšcego. -Juœci, że złodzieje go tam wrzucili, ale to dziwne, pies zły i dał się... -I nikto w nocy nie słyszał szczekania! Dali znać o sprawie sołtysowi, rozniosło się też migiem po wsi, że w dyrdy lecieli oglšdać, wyrzekać a deliberować. Sad zapełnił się ludŸmi, cisnęli się kiej do konfesjonału, kużden głowę wtykał do dołu, powiadał swoje i Burka pilnie oglšdał.Zjawił się i Rocho, a uspokoiwszy rozpłakanš i wrzeszczšcš Józkę, która każdemu z osobna opowiadała, jak to było,poszedł do Hanki, leżšcej znowu na łóżku, ale jakoœ dziwnie spokojnej... -Zlškłem się, byœcie tego zbytnio do serca nie wzięli! -zaczšł. -I... niczego chwała Bogu nie wzišł... zapóŸnił się... -przyciszyła głos. -Miarkujecie, kto?... -Dałabym głowę, że kowal. -To chyba na cosik upatrzonego polował? -Juœci... jeno że mu się wypsnęło, do waju tylko mówię... -Juœci, za rękę trza by złapać albo œwiadków mieć... No, na co się to człowiek waży la grosza!... -Nawet przed Antkiem się nie wygadajcie, moi drodzy! -prosiła. -Wiecie, żem nieskory do zwierzeń, a łacniej przecież zabić człowieka niŸli go urodzić. Znałem go, że krętacz, ale o takš rzecz bym nie posšdził. -Jego stać na najgorsze, znam ja go dobrze... Wójt nadszedł z sołtysem i wzięli oglšdać szczegółowo, wypytujšc się Józki o wszystko. -Żeby Kozioł nie siedział, myœlałbym, co tojego sprawka... -szepnšł wójt. -Cichojcie, Pietrze, bo Kozłowa ku nam zmierza -tršcił go sołtys. -Spłoszyli się, że nic pono nie unieœli. -Pewnie, strażnikom trza by dać znać... nowa robota diabli nadali, że człowiek œwišt nawet zażyć spokojnie nie może... Sołtys naraz się schylił i podniósł żelazny,okrwawiony pręt. -Tym ci zakatrupili Burka! Żelazo przechodziło z ršk do ršk. -Pręt, z jakiego zęby do bron kujš. -Mogli ukraœć choćby i z kuŸni Michałowej. -KuŸnia już od pištku zawarta. -Kowala trza wypytać, czy mu nie zginęło. -Tak mogli ukraœć, jak mogli przynieœć z sobš, wójt to wama mówi, a kowala w chałupie nie ma, co zaœ robić, moja to sprawa z sołtysem! -podniósł głos, krzyczšc, by się nie tłoczyli po próżnicy i do dom szli. Nikto się go nie ulęknšł, jeno że czas się było zbierać do koœcioła, to wnet się porozchodzili, bo już i ludzie z drugich wsi nad płotami cišgnęli gęsiego, i wozy coraz częœciej dudniały na moœcie. A kiej się do cna wyludniło, wsunšł się do sadu Bylica i nuże dopiero oglšdać swojego pieska, cucić go a przemawiać do niego cichuœko. Dom też opustoszał, do koœcioła poszli, Hanka jeno w łóżku ostała, pacierze se przepowiadajšc, a myœlšc o Antku, że zaœ cicho się zrobiło, bo stary dzieci powiódł na drogę, zasnęła kwardo. Już ano stanęło przypołudnie, galancie przygrzane i tak cichuœkie, jaże œpiewy narodu rozchodziły się z koœcioła i brzęczały po szybach, już i przedzwonili naPodniesienie, a ona cięgiem spała. Zbudził jš dopiero turkot wozów pędzšcych po wybojach, bo jak to było we zwyczaju, w drugie œwięto Wielkanocy, po sumie, œcigali się, któren pierwej dopadnie swojej chałupy, że ino migały przez drzewa bryki,zapchane ludŸmi, i konie prane batami. Œcigali się tak siarczyœcie, że Chałupa się trzęsła i wrzawa turkotów i œmiechów wichrem przeleciała. Chciała się podnieœć, obaczyć, ale domowi wracali i Jagustynka, krzštajšc się kiele obiadu, jęła opowiadać, jak zwaliło się tylachna narodu, co i połowa nie miała miejsca w koœciele, że wszystkie dwory zjechały, a po sumie dobrodziej zwoływał gospodarzy do zakrystii i cosik z nimi uredzał, Józka zaœ znowuj rozpowiadała o dziedziczkach, jak to były wystrojone. -Wiecie, a to panienki z Woli to ci takie kupry dŸwigajš na zadzie, jakby te indory, kiej se ogony rozczapierzone postawiš. -Sianem se te miejsca wypychajš lebo gałganami -pojaœniała stara. -A w pasie wcięte kiej osy, batem bych je poprzecinał, że ani poznać, kiej te brzuchy48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żRPâcS2|cTŽ8cUć+|cVb:#dziewajš... Z bliskam wypatrywała. -Kaj? a pod gorsety wpychajš. Powiadała mijedna dwórka, co za pokojowš była w modlickim dworze, jak to poniektóre dziedziczki się głodzš i pasami na noc œcišgajš, by ino nie pogrubieć. Taka moda dworska, aby każda pani cieniuœkš się wydawała, niby tyczka, na zadzie jeno wydęta. -We wsi inaczej, boć z chudych przekpiwajšsię parobki. -Zaœby nie! dzieucha musi być kiej lepa, rozrosła wszędzie, taka, co to jak się człek do niej przyprze, to jakby do pieca goršcego... -powiedział Pietrek, wpatrzony w Jagusię, wystawiajšcš garnki z komina. -Widzisz go, pokrakę, wypróżnował się, podjadł se mięsem i jakie mu to już smaki na ozór przychodzš! -zgromiła go Jagustynka. -Jak taka się przy robocie rucha, to dziw się jej wełniak nie rozpęknie... Chciał jeszcze cosik trefnego dodać, ale Dominikowa przyszła opatrywać Hankę, i wygonili go z izby. Obiad też zaraz podawali na ganku, gdyż ciepło było i słonecznie. Młoda zieleń polœniewała, trzšchajšc się cichuœko na gałšzkach i gmerzšc kiej motyl e, ptasie œwiegoty roznosiły się ze sadów. Dominikowa zakazała Hance ruszać się z poœcieli, a że zaraz po obiedzie nadeszła Weronka z dziećmi, do łóżka przystawili ławę i Józka naniosła œwięconego i flachę gorzałki z miodem, bo Hanuœ, choć z trudem nieco, ale godnie, po gospodarsku podejmowała siostrę i sšsiadki, które wedle zwyczaju jęły posobnie przychodzić w goœcie użalać się nad niš, gorzałki pocišgać, słodkim plackiem wolniuœko się delektować i różnoœci sšsiedzkie rozpowiadać, głównie zaœ o tym podkopie pod komorę trajkotać. Zasie domowi przed chałupš się wygrzewaliporedzajšc z ludŸmi, jacy wcišż do sadu szli, a srodze medytowali nad jamš jeszczenie zawalonš, gdyż wójt wzbronił do czasu przyjazdu pisarza i strażników. Właœnie Jagustynka była rozpowiadała o tym, nie wiada już dzisiaj po raz który, kiej z podwórza wywalili się chłopaki z kogutkiem. Witek ich wiódł, wystrojony sielnie, w butach nawet i kaszkiecie Borynowym, srodze na bakier nadzianym, a pobok w kupie szedł Maciuœ Kłębów, Gulbasiak, Jędrek, Kuba Grzeli z krzywš gębš syn i drugie. Kije mieli w rękach i torbeczki przez plecy, Witek zaœ tulił pod pachš skrzypice Pietrkowe. Wywiedli się na drogę z paradš i najpierwejruszyli do dobrodzieja, bo tak po inne roki parobki poczynały. Œmiało weszli do ogrodu, przed plebanię, ustawili się w rzšd,wysuwajšc przed się kogutka. Witek zagrałna skrzypicy, Gulbasiak jšł kręcić cudakiemi piać, a wszyscy, rypišc kijami i nogami dowtóru, wraz zaœpiewali piskliwie: Przyszliœmy tu po dyngusie! Zaœpiewamy o Jezusie, O Jezusie, o Maryje - Dajcie nam co, gospodynie!... I długo œpiewali, a coraz œmielej i rozgłoœniej, aż wyszedł dobrodziej i po dziesištku im rozdał, kogutka pochwalił i z łaskš ich odpuœcił... Witek jaże spotniał ze strachu, czy o boćkanie zagada, snadŸ go jednak wœród drugich nie rozpoznał, ale na pokoje odszedł, przysyłajšc jeszcze przez dziewczynę słodziuœkiego placka, że huknęli mu œpiewkęna podziękę i do organistów pocišgnęli. Potem zaœ już chałupy nawiedzali wraz z całš chmarš dzieci rozwrzeszczanych i taksię cisnšcych, że musieli obraniać kogutka przed naporem, gdyż każde piórek chciało tykać i kijaszkiem zaruchać. Witek ich prowadził rej wiodšc i na wszystko majšc czujne oko, nogš znać dawał, by zaczynać, a smykiem rzšdził, kaj nutę wycišgać cieniuœkš, a kiej grubš; jemu też oddawali goœcińce. A z takš paradš się wodzili i tak szumnie, jaże na całš wieœ roznosiły się œpiewania i przygrywki skrzypicy, a ludzie wielce się dziwowali, że to skrzaty, ledwie odrosłe odziemie, a poczynajš sobie niby parobki. Pod zachód się już miało, poczerwieniałe Ÿdziebko słońce przetaczało się nad bory, a po niebie modrym rozwłóczyły się białe chmurki, kiej te nieprzeliczone stado gęsi, wiater się też ruchał kajœ górš chwiejšc czubami ordzawiałych topoli, a we wsi czyniło się coraz rojniej i gwarliwiej: starsi poredzali przed chałupami zasiedajšcprogi, dzieuchy gziły się nad stawem lub ujšwszy się wpół chodziły kolebišco, piesneczki zawodzšc, iż kiej kwiaty makowelebo nasturcji roiły się między drzewinami,we wodzie się odbijajšc niby w lustrze, dzieci latały z dyngusiarzami, zaœ jeszcze insi w pola szli miedzami. Na nieszpór już przedzwaniali, kiej gruba Płoszkowa, odwiedziwszy przódzi Borynę, wchodziła do Hanki. -Byłam u chorego. Jezu, a to leży, jak leżał... Zagadywałam: ani spojrzał na mnie.Słońce mu œwieci na łóżko, to je palicami zagrabia, jakby w garœcie chciał ujšć i kiejto maluœkie dziecištko w nim grzebie! Prosto płakać, co się to z człowieka zrobiło! -rozpowiadała siadajšc przy łóżku, ale przepiła jak i drugie, sięgajšc do placka. -Jada to teraz, bo widzi mi się potłuœciał? -Już niezgorzej, że może mu ku zdrowiu idzie!... -Chłopaki poszły z kogutkiem do Woli! -zatrajkotała Józka wpadajšc, ale dojrzawszy Płoszkowš, wyniesła się przeddom do Jagusi. -Józka, bydło czas obrzšdzać! -zawołała. -Pewnie komu œwięta, to œwięta, a brzuch zawdy o głodzie pamięta! Byli z kogutkiem i u mnie... sprawny ten wasz Witek i ze œlepiów mu dobrze patrzy. -Juœci, co do figlów pierwszy, do roboty jeno go trza kijem napędzać! -Moiœcie, a dyć ze służbš wszędy jednaka bieda! Młynarzowa się przede mnš uskarżała na swoje dziewki, że pół roku utrzymać nie może. -Prędko się tam dorabiajš dzieciaków... Œwieży chleb pomaga! -Chleb jak chleb, ale to czeladnik sprawi, tosynek, ten z klas, do domu zajrzy, a powiadajš, że i sam młynarz żadnej nie przepuœci... to i trudno dziewki dotrzymać do roku. Co prawda, to i służba hardzieje...Mój ano chłopak do pasionki, że to chłopaków w domu brak, za psa me uważa i każe se mleka na podwieczorek podawać! Słyszane to rzeczy! -Parobka mam, to mi nie nowina, czego im się zachciewa, ale godzić się na wszyćko muszę, bo pójdzie se we œwiat w największš robotę i cóż pocznę przez niegow tylim gospodarstwie! -Żeby go wama tylko nie odmówiła która -rzekła ciszej. -Wiecie to co? -zatrwożyła się niemało. -Doszło me cosik z boku... może cyganiš, tonie rozpowiadam. Hale, gadu, gadu, a z czym to ja przyszłam? Obiecały się przyjœć niektóre, ugwarzym się, sieroty, przyjdŸcie i wy... jakże, Borynowej by nie było, kiej co najpierwsze się zbierš. Przypochlebiała, ale Hanka wymówiła się słaboœciš, po prawdzie, bo już poczuła się Ÿdziebko napitš. Płoszkowa, wielce markotna odmowš, Jagnę poszła zapraszać. Ale i Jagusia się wymawiała, że to już kajœindziej z matkš się obiecały... -Poszlibyœcie, Jagna, ckni się wama za chłopami, a do Płoszkowej ani chybi co Jambroży zajrzy albo któren z dziadków i zawżdy chocia portkami zaleci... -szepnęła Jagustynka spod chałupy. -A wy to po swojemu tym słowem kieby nożem żgacie... -Wesoło mi, tom rada kużdemu, czego mu potrza! -szydziła. Jaguœ ciepnęła się ze złoœci i na drogę wyszła, bezradnie wodzšc oczyma po œwiecie i ledwie płacz wstrzymujšc. Juœci, że się jej strasznie ckniło! Cóż, że œwięta czuć było wszędzie, że ludzie się roili, że œmiechy i krzyki trzęsły się nad wsiš, że nawet po szarych polach czerwieniały kobiety i piesneczki kajœ niekaj dzwoniły?... - jej było smutnie i tak ckno czegoœ, że już wytrzymać nie mogła. Od samego rana tak jš cosik rozpierało i ponosiło, że po znajomych latała, po drogach, w pole wychodziła i nawet coœ ze trzy razy się przeobłóczyła, na darmo wszystko, nie pomogło: rwało jš coraz barzej, by gdziesik lecieć, coœ robić, szukać czegoœ... Że i teraz się poniesła aż na topolowš drogę i szła zapatrzona w czerwonš, ogromnš kulę słońca, spadajšcego nad bory, szła przez te progi cieniów i lœnień, które zachód rzucał przez drzewa. Chłód mroków jš owionšł, a ciche, nagrzane dychanie pól przejmowało na wskroœ lubym dygotem; od wsi goniły słabnšce gwary, a skšdciœ zawiewał zawodliwy głos skrzypicy i czepiał się serca, kiejby ta złotymi rosami brzęczšca pajęczyna, jaże rozsnuła się w cichuœkim trzepocie topoli, w mrokach, co już pełzały bruzdami i czaiły się w krzach tarnin. Szła przed siebie, ani wiedzšc, co jš niesieidokšd. Wzdychała głęboko, czasami ręce rozwodzšc, czasami przystajšc bezradnie i toczšc rozpalonymi oczyma, jakby zaczepki dla udręczonej duszy szukała, ale szła dalej przędšc myœli wiotkie i nikłe, jako te œwietliste nici na wodzie, że nie uchycisz, bo zmšcš się i przepadnš od cienia ręki. Patrzała w słońce, nie widzšc niczego, topole, co rzędami pochylały się nad niš, zdały się jej jako zamglone przypomnienia...Siebie jeno mocno czuła i to, że jš rozpieraaże do bolu, do krzyku, do płaczu, że jš ponosi gdziesik, iż czepiłaby się tych ptaków lecšcych pod zachód i na kraj œwiata pofrunęła. Wzbierała w niej jakaœ moc palšca i tak rzewliwa, że łzy przysłaniały oczy i ognie się po niej rozlewały; rwała lepkie, pachnšce pędy topoli, chłodzšc nimi rozpalone usta i oczy... Czasem przysiadała pod drzewem i skulona,wsparłszy twarz na pięœciach, zapadała w siebie bez pamięci, cisnšc się jeno do pnia iprężšc... i ledwie dyszšc... Jakby i w niej wiosna zaœpiewała swojš pieœń upalnš, że burzyło się w niej i cosik poczynało, jako w tych ziemiach rodnych, ugorem leżšcych, poczyna się o wioœnie, jako w tych drzewinach, opitych mocš rostu, œpiewa i jako wszędy się rozpręża, kiej pierwsze słońce przygrzeje... Dygotała w sobie, paliły jš oczy, zaœ omdlałe nogi stulały się bezwolnie i ledwie jš niesły. Płakać się jej chciało, œpiewać, tarzać po runiach zbóż mięciuchnych i chłodnymi rosami operlonych, to brała jš szalona chęć skoczyć w ciernie, przedzierać się wskroœ szarpišcych gšszczów i poczuć dziki, luby ból przepierań i szamotań. Zawróciła naraz z powrotem i dosłyszawszy głosy skrzypicy pobiegła ku nim. Hej, tak zakręciły się w niej, takš zawrotnš luboœciš przejęły, że w tany by się puœciła, w œcisk karczmy rozhukanej, w tumult, w pijatykę nawet, że choćby w samo zatracenie, hej!... Dróżkš od cmentarza do topolowej, całš w czerwonych ogniach zachodu, szedł ktosik z ksišżkš w ręku i pod białymi brzózkami przystawał. Jasio to był, organistów syn. Zza drzewa chciała popatrzeć na niego, alejš dojrzał. I uciec nie poredziła, nogi jakby się ziemi czepiły i oczu nie mogła oderwać od niego;zbliżał się z uœmiechem, zęby mu grały w czerwonych wargach, smukły był, rosły i biały na gębie. -Jakbyœcie mnie, Jaguœ, nie poznali? Aż jš w dołku œcisnęło od tego głosu. -Co bym ta nie poznała!... jeno pan Jaœ taki tera galanty, taki inszy... -Pewnie, lata idš... Byliœcie u kogo na Budach? -Tak sobie ino chodziłam, œwięto przeciek. Nabożna? -tknęła nieœmiało ksišżki. -Nie, o krajach dalekich i o morzach! -Jezu! o morzach! A te obraziki też nie œwięte? -Zobaczcie! -podsunšł jej pod oczy ksišżkę ipokazywał. Stali ramię w ramię, bezwolnie wpierajšc się w siebie biedrami, a tykajšc głowami nisko przychylonymi. Pojaœniał jš niekiedy, wtedy podnosiła na niego oczy podziwu pełne, nie œmiejšc dychać ze wzruszenia, acisnšc się coraz barzej, bych lepiej dojrzeć, gdyż słońce opuœciło się już za bory. Naraz wstrzšsnšł się cały i odsunšł Ÿdziebko. -Mroczeje, czas do domu! -szepnšł cicho. -A to pódŸmy! Szli w milczeniu, nakryci prawie cieniami drzew. Słońce zaszło, modrawe mroki trzęsły się na pola, zórz dzisiaj nie było, jeno przez grubachne pnie topoli widniał naniebie złocisty rozlew, œwiat przygasał. -I to wszystko prawda, co tam pokazane? -przystanęła. -Wszystko, Jaguœ, wszystko. Jezu, takie wody wielgachne, takie œwiaty, że uwierzyć trudno. -Sš, Jaguœ, sš! -szeptał coraz ciszej zaglšdajšc jej w oczy z tak bliska, że wstrzymała oddech, dreszcz jš przeszedł ipodała się piersiami naprzód, czekała, iż jš obejmie i do pnia przyprze, jaże ramionasię jej ozwarły i gotowa się była dać, ale Jasio odsunšł się œpiesznie. -Muszę iœć prędzej, dobranoc Jagusi! -i poleciał. Z dobry pacierz przestojała, nim się poredziła ruszyć z miejsca. -Urzekł me czy co! -myœlała wlekšc się ociężale, mšt jakiœ miała w głowie, cišgotki jš rozbierały. Wieczór się robił, œwiatła błyskały tu i owdzie, a z karczmy roznosiło się granie i przytłumione rozmowy. Zajrzała przez okno do izby rozœwietlonej: pan Jacek stojał w poœrodku i rznšł na skrzypcach, zaœ przed szynkwasem kolebałsię Jambroży, krzykliwie cosik rozpowiadałkomornicom, często po kieliszek sięgajšc. Naraz ktosik jš wpół krzepko ujšł, że krzyknęła kurczšc się i wydzierajšc. -Przydybałem cię i nie puszczę... napijem się Ÿdziebko... pódzi... -szeptał wójt nie zwalniajšc z pazurów i pocišgnšł jš bocznymi drzwiami do alkierza. Nikto nie dojrzał, bo już prawie ciemno było na œwiecie i mało kto przechodził drogš. Wieœ już przycichała, milkły gwary i pustoszały opłotki, naród rozchodził się pochałupach, dobiegały œwięta i dni słodkich wczasowań, powszednie jutro stojało za progiem i w mrokach ostre kły szczerzyło,że niejednš duszę lęk œciskał i turbacje obsiadały na nowo... Posmutniała wieœ i przygłuchła, jakby do ziemi barzej przywierajšc i tulšc się w sady oniemiałe, jeszcze tam kajœ niekaj siedzieli na przyŸbach dojadajšc œwięcone i z cicha gwarzšc, gdzie zaœ spać się rychlejwybierali, pieœnie pobożne przyœpiewujšc. Tylko u Płoszkowej rojno było i gwarno, zeszły się były sšsiadki, a obsiadłszy ławy, poredzały godnie między sobš. Wójtowa na pierwszym miejscu siedziała, zaœ pobok pękata, wyszczekana Balcerkowaswojego dowodziła; była i chuda Sikorzyna,była i jazgoczšca cięgiem Borynowa, stryjeczna chorego, była i kowalowa z najmłodszym przy piersi, ugwarzajšca się z pobożnš, cichš sołtysowš, i drugie były co najpierwsze we wsi. Siedziały napuszone i odęte kiej kwoki w barłogu, a wszyćkie we œwištecznych sutych wełniakach, w chustkach, lipeckš modš do pół pleców opuszczonych, w czepcach kiej koła bieluchne, a rzęsiœcie skarbowane nad czołami, we fryzkach po uszy nastroszonych, na które tyle korali nawiesiły, ile która miała. Zabawiały się galanto. gęby z wolna czerwieniały i kuntentnoœć rozpierała, poprawiały pilnie wełniaków, by się nie przygnietły, i już jęły do się przysiadać coraz bliżej, a ciszej poredzać bieršc się wzajem na ozory. A kiej kowal się jawił, powiedał, co prostoz miasta wraca, na dobre się rozweseliły. Chłop był wyszczekany, jak mało któren, że zaœ był już zdziebko napity, to jšł wycyganiać takie rzeczy do œmiechu, jaże za boki się brały; izba się zatrzęsła, on zaœ œmiał się najgłoœniej, jaże ten jego rechot słychać było u Borynów. Długo se używali, bo coœ trzy razy Płoszkowa po gorzałkę posyłała do Żyda. Zaœ u Borynów jeszcze siedzieli przed chałupš. Hanka wstała i otulona w kożuch, gdyż zišb wzišł po zachodzie, była z drugimi. Póki dnia starczyło, Rocho im czytał z ksišżki, że nieraz Hanka, rozglšdajšc się, przykazywała cicho Józce: -Wyjrzyj no na drogę... Ale nikogój nie było i czytał, póki wieczór nie zamroczył ziemi, a potem powiadał jeszcze różnoœci, gdyż srodze się rozciekawili. Noc ich okrywała, iż ledwie się znaczyli na białej œcianie chałupy; wieczór się stawał ciemny i chłodny, gwiazdy nie wzeszły, głucha cichoœć ogarniała œwiat, jeno co woda bełkotała kajœciœ i psy warczały. Zbili się w kupę, że Nastuœ z Józkš, Weronka z dziećmi, Jagustynka, Kłębowa i Pietrek prawie u nóg Rochowych przysiedli, a Hanka nieco z boku na kamieniu. Rozpowiadał o całym polskim narodzie historie różne, to przypowieœcie œwięte, to cudeńka takie o œwiecie, że kto by je ta pojšł i zapamiętał! Zasłuchali się, nie ważšc odsapnšć ni poruszyć się z miejsc i całš duszš pijšc te słowa miodne, jak wyschła ziemia pije dżdże rosiste i ciepłe. On zaœ, prawie niewidny la oczu, uroczystym, cichym głosem powiadał: -„Po zimie zwiesna przychodzi każdemu, któren jej czeka w pracy, modlitwie a gotowoœci. ” -„Dufajcie, bo pokrzywdzone zawżdy górę wezmš. ” -„Ochfiarnš krwiš i trudem trza posiewać człowieczš szczęœliwoœć, a któren posiał, wzejdzie mu i czas żniwny miał będzie. ” -„Ale kto jeno o chleb powszedni zabiega, do stołu Pańskiego nie sišdzie. ” -„Kto ino wyrzeka na złe, nie czynišc ni poznać, kiej te brzuchy48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żWPcX_Y`ź c€Zj c[†)• c\75:dobra, ten gorsze zło rodzi. ” Długo powiadał, a tak mšdrze, że nie spamiętać, i coraz ciszej a rzewliwiej, że zaœ go noc całkiem okryła, to się zdawało,jakoby ten głos œwięty z ziemie wychodził albo że to głos pomarłych pokoleń Borynowych, co w noc tę Zmartwychwstania Bóg je na œwiat odpuœciłi prawiš teraz ze zmurszałych œcian, z drzew pochylonych, z gęstej nocy, ku przestrodze a opamiętaniu rodzonych. Dusze się wszystkie ważyły na tych słowach, bijšcych w serca jak dzwon, i niesły się w omroczone utęsknienia, w niepojęte dziwy marzeń. Nikto nie dosłyszał nawet, że psy zaczęły w całej wsi ujadać, ktoœ krzyczał na drogach i zadudniały bieganiny. -Podlesie się pali! -zawrzeszczał jakiœ głosprzez sad. Wybiegli na drogę. Prawda była: dworskie budynki na Podlesiu stały w ogniu, płomienie kiej czerwone krze wybuchały z ciemnoœci. -A słowo ciałem się stało! -szepnęła Jagustynka Kozłowš wspominajšc. -Kara boska przychodzi. -Za naszš krzywdę! -krzyżowały się w ciemnoœciach głosy. Drzwi chałup trzaskały, ludzie w dyrdy a na pół odziani wpadali na drogi, a coraz większš kupš cisnęli się na most przed młynem, skšd widać było najlepiej, że może w jakiœ pacierz cała wieœ już się stłoczyła. Pożar zaœ urastał co chwila, folwark stojał na wzgórzu pod lasem, więc chociaż o parę wiorst od Lipiec, widać było jak na dłoni wzmaganie się ognia. Na czarnej œcianie lasu roiły się ogniste jęzory i wybuchały krwawe, skłębione chmury. Nie było wiatru i ogień wynosił się coraz wyżej, budynki płonęły kiej smolne szczapy, czarne dymy waliły słupami, a krwawy, zwichrzony brzask rozlewał się wciemnoœciach rzekš ognistš i chwiał się jużnad borem. PrzeraŸliwe ryki rozdarły powietrze. -Wołowina się pali, nie uratujš wiele, bo jedne drzwi. -Stogi się teraz zajmujš! -Już stodoły w ogniu! -wołali strwożeni. Ksišdz nadbiegł, kowal, sołtys, a w końcu iwójt skšdciœ się zjawił, ale choć pijany, żeledwie się trzymał na nogach, zaczšł wrzeszczeć i wyganiać ludzi, bych na pomoc lecieli dworowi. Ale nikt się z tym nie œpieszył, a jeno zły pomruk zerwał się w ciżbie: -Niechaj chłopów puszczš, to polecš ratować! I nie pomogły klštwy ni groŸby, ani nawet proboszczowe płaksiwe błagania: naród stojał nieporuszony i w ogień ponuro patrzał. -Psiekrwie paroby dworskie! -zakrzyczała Kobusowa pięœciš grożšc. Że tylko wójt wraz ze sołtysem i kowalem pojechali do ognia, i to z gołymi rękoma, gdyż ani bosaków, ni wiader nie pozwolili zabierać z chałup. -Kijami tego, któren ruszy! Na stracenie œcierwę! -zawrzeszczały jak jedna. A cała wieœ się już zebrała, do najmłodszych, co je rozkrzyczane na ręku przyhuœtywali, i kłębili się wielkš, ponurš ciżbš, że mało kto się odzywał, a i to szeptem, paœli jeno chciwe oczy i wzdychali, bo w każdym sercu krzewiły sięprzytajone srogo radoœcie, że to za lipeckiekrzywdy Pan Bóg dziedzica ogniem pokarał. Do póŸna w noc się paliło, a nikto do dom nie poszedł: czekali cierpliwie końca, że to już jedno morze ognia przewalało się nad folwarkiem i biło spiętrzonymi falami w niebo, zapalone snopki z dachów i gonty roznosiły się krwawym deszczem, a od czerwonych łun, co jak ogniste płachty wiewały w ciemnoœciach, zrumieniły się czuby drzew i dachy młynicy zaœ staw jakby kto potrzšsł bladym zarzewiem. Turkoty wozów, krzyki łudzi, ryki, straszna groza zniszczenia biły z pożaru, awieœ wcišż stała, jakby ten żywy mur w ziemię wrosły, a pasšcy oczy i dusze odemstš... Zaœ od karczmy rozlegał się ochrypły głospijanego Jambroża: Dziœ Maryœ moja, Maryœ! Da dobre piwo warzysz! ROZDZIAŁ 6 Na takš dziwnš wieœć Hanka aż się uniesła z poœcieli, że Jagustynka przechwyciła jš jeszcze w porę i do poduszek przygnietła. -Dyć się nie ruchajcie, nie pali się nikaj! -Bo takš rzecz powiedzieli, jakby im we łbie zamroczyło; przemyjcie sobie ciemię œwięconš wodš, to wama dur przejdzie. -Nie, Hanuœ, rozum swój mam i prawdę rzekłem, jako pan Jacek od wczoraj siedzi wraz ze mnš... juœci... -jškał Bylica przyginajšc się do kichania po tęgim zażyciu. -Widać już do cna ogłupiał! Obaczcie; czy nie wracajš, dziecko mi zagłodzš. -Od koœcioła nikogój jeszcze nie widno! -objaœniła po chwili Jagustynka, znowu zabierajšc się do uprzštania izby, posypujšc jš piaskiem. Stary kichał zawzięcie raz po razie, że aż na ławie przysiadł. -Tršbicie kiej w mieœcie na rynku! -Bo krzepka tabaka pana Jackowa, całš paczkę mi dał... całš... Rano jeszcze było, oknem zazierało jasne iciepłe słońce drzewa się w sadzie chwiałyod wiatru, zaœ przez wywarte drzwi do sieni cisnęły się pogięte gęsie szyje i czerwone, syczšce dzioby, a całe stado utaplanych w błocie i piszczšcych gšsišt skrabało się na próg wysoki. Naraz pies gdziesik zawarczał, że gęsi podniosły krzyk, a kwoki siedzšce na jajach gdakać poczęły strachliwie i sfruwać z gniazd. -A dyć chociaż do sadu wypędŸcie, może siętrawš zabawiš. -Wypędzę, Hanuœ, i od gap przypilnuję... Wnet przycichło w izbie, jeno szum drzew dochodził ze dworu i kolebały się zdziebko œwiaty, wiszšce u czarnego pułapu. -Co tam chłopaki robiš? -zapytała Hanka podługiej chwili. -Pietrek orze ziemniaczysko pod górkš, a Witek we wałacha bronuje zagony pod len na œwińskim dołku. -Mokro tam jeszcze? -Juœci, trepy całkiem więznš, ale po zbronowaniu rychlej przeschnie. -Nim się też ziemia wygrzeje do siewu, może już wstanę... -O sobie teraz pamiętajcie, a roboty wama nikto nie ukradnie! -Wydojone to krowy? -Samam doiła, bo Jaguœ pod oborš szkopki ustawiła i gdziesik poszła. -Nosi się cięgiem po wsi jak ten pies, że żadnej pomocy ni wyręki. Hale, powiedzcie Kobusowej, że zagony pod kapustę dam i Pietrek gnój od niej wywiezie i zaorze, ale po cztery dni odrobku z jednego. Przy sadzeniu ziemniaków odrobiłaby połowę, a resztę we żniwo. -Kozłowa też chciałaby zagon pod len na odrobek. -Tyla odrobi, co pies napłacze. Niech se kajindziej szuka, dosyć się łoni naszczekała przed całš wsiš na ojca, że jš ukrzywdził.-Jak wam do upodoby, wasz gront, to i wasza wola! Filipka tu wczoraj podczas waszych rodów zachodziła o ziemniaki. -Za pienišdze chciała? -Odrobiłaby; tam grosza w chałupie nie poœwieci, głodem przymierajš. -Z pół korczyka do jedzenia zaraz niech weŸmie, a potrza jej więcej, to dopiero po sadzeniu, boć nie wiada, wiela ostanie. Przyjdzie Józka, to odmierzy, choć robotnica z Filipki, no!... zbywa jeno... -A z czego to nabierze mocy? Nie doje, nie doœpi, a co rok rodzi. -Marnacja, mój Jezu, żniwa jeszcze za górami, a przednówek za progiem. -Za progiem! W chałupach już siedzi, za brzuchy œciska, że ledwie zipiš. -Wypuœciliœcie to maciorę? -Legła pod œcianš, ale prosiaki œliczne, okršgluchne kiej te bułeczki. Bylica stanšł we drzwiach i zajškał: -Gęsi pod jangrestami ostawiłem. A to przyszedł niby pan Jacek we œwięto i powiada: „Wprowadzę się do ciebie, Bylica, na komorne i dobrze zapłacę... ”Myœlałech: przekpiwa se z chłopa, jako u panów zwyczajnie, i rzekę: „Grosza mi potrza i pokoje wolne mam! ”Zaœmiał się, dał mi paczkę peterburki, chałupę obejrzał i mówi: „Wy możecie tu wysiedzieć, to i ja poradzę, a chałupę z wolna wyporzšdzim, że za dwór starczy! ” -Cie, taki szlachcic, dziedziców brat! -dziwiła się stara. -Zrobił se legowisko pobok mojego i siedzi. Wychodziłem, to na progu papierosa kurzyłi wróble ziarnem przynęcał. -A cóż to jadł będzie? -Garnuszki ze sobš sprowadził i arbatę cięgiem warzy a popija... -Na darmo tego nie robi, cosik w tym być musi, że taki pan... -A jest, że do cna ogłupiał! Człowiek każden zawdy zabiega i turbuje się o lepsze, a taki pan chciałby mieć gorzej? Nic inszego, jeno rozum stracił -mówiła Hanka unoszšc głowę, gdyż w opłotkach rozległy się głosy. Wracali już z koœcioła od chrztu. Przodem Józka niesła dziecko w poduszce, chustš przykrytej, pod stróżš Dominikowej, a za nimi walili wójt z Płoszkowš, w kumy proszeni, z tyłu zaœ kusztykał Jambroży nie mogšc nadšżyć. Ale nim próg przestšpili, Dominikowa odebrała dziecko i przeżegnawszy się jęła z nim, wedle starego obyczaju, obchodzić cały dom, na węgłach jeno przystajšc i przy każdym z osobna mówišc: -Na wschodzie -tu wieje... -Na północy -tu ziębi... -Na zachodzie -tu ciemno... -Na południu -tu grzeje... -A wszędy strzeż się złego, duszo ludzka, ijeno w Bogu miej nadzieję. -Niby nabożna, a taka guœlarka z Dominikowej! -œmiał się wójt. -Pacierz pomaga, ale i zamawianie nie zaszkodzi, wiadomo! -szepnęła Płoszkowa. Szumno weszli do izby. Stara rozpowiła dziecištko i jak je Pan Bóg stworzył, nagusieńkie i kiej rak czerwone, matce do ršk podała. -Prawego chrzeœcijanina, któremu Rocho naimię przy chrzcie œwiętym dano, przynosim wam, matko. Niech się zdrowo chowa na pociechę! -I niechaj z tuzin Rochów wywiedzie! Tęgi parobek: krzyczał, że nie trza go była szczypać przy chrzcie, a sól wypluwał, jaże œmiech brał... -Bo idzie z rodu, któren się gorzałki nie wyprzysięgał -ozwał się Jambroży. Chłopak piszczał i majdał kulasami na pierzynie, Dominikowa przetarła mu wódkš oczy, usta i czoło i dopiero go Hance przystawiła do piersi. Przypišł się kiej smok i œcichnšł. Hanka dziękowała serdecznie kumom całujšc się ze wszystkimi, a przepraszajšc, że chrzciny nie takie, jak być powinny Borynowego dziecka. -Urodzicie za rok czwartego, poprawim sobie wtedy i odbijem! -żartował wójt ocierajšc wšsy, bo już kieliszek szedł ku niemu. -Chrzciny bez ojca to jakby grzech bez odpuszczenia-ozwał się niebacznie Jambroży. Rozpłakała się na to Hanka, aż kobiety jęłydo niej przepijać na pocieszenie i w ramiona brać, że utuliwszy żałoœcie zapraszała, bych się do jadła brali, gdyż jajecznica na kiełbasie już pachnęła z michy. Jagustynka czyniła przyjęcie, bo Józka przyœpiewywała dziecištku usypiajšc je w dużej niecce, że to u starej kołyski biegunów brakowało. Długo skrzybotały łyżki, a nikto słowa nie wypuœcił. Że zaœ dzieci do sieni się naszło i coraz to głowiny do izby wtykały, wójt rzucił im przygarœć karmelków, iż z piskiem a bijatykš wytoczyły się przed dom... -Nawet Jambroż zapomniał języka w gębie!-zaczęła Jagustynka. -Bo se po cichu miarkuje, że chłopakowi gospodarkę trza szykować i dzieuchę. -Gront -ojcowy to kłopot, a dzieucha -kumów. -Nie zbraknie tego nasienia, nie! Proszš się z nim i by kto wzišł, dopłacajš. -Musi być, co wójtowej ckni się do małego;widziałam, jak wietrzyła na płocie przyodziewę po swoich nieborakach! -Pono na jesień wójt obiecujš sprawić chrzciny! -Przy takim urzędzie, a o czym potrza, nie zapominajš! -A bo smutno w chałupie bez dziecińskich wrzasków! -rzekł poważnie. -Prawda, że i utrapień z nimi niemało, ale iwyręka jest, i pociecha... -Specjały! I na złocie straci, kto je przepłaci! -mruknęła Jagustynka. -Pewnie, że bywajš i złe, za nic majšce ojców, kwarde, ale jaka mać, taka nać, to się zbiera, co się zasiało! -westchnęła Dominikowa. Rozsrożyła się Jagustynka, czujšc, że to jej przymawia. -Łacno wam przeœmiewać z drugich, że macie takich dobrych chłopaków, co to i oprzędš, i wydojš, i garnki pomyjš jak najsprawniejsze dzieuchy. -Bo w poczciwoœci chowane i w posłuszeństwie. -Prawda, same nawet pysków nastawiajš dobicia! Wypisz, wymaluj -podobne do swojegoojca! Juœci, jaka mać, taka nać, prawdęœcierzekli; a że pamiętam, coœcie za młodu z chłopakami wyprawiali, to mi nie dziwota, co Jagusia do was się całkiem udała, bo takusieńka jako i wy: niechby kołek, bele wczapie na bakier, zechciał... nie odmówi z poczciwoœci -syczała jej nad uchem, aż tamta pobladła chylšc głowę coraz niżej . Jagna właœnie sień przechodziła, zawołałajej Hanka, wódkš częstujšc: wypiła i nie patrzšc na nikogo, na swojš stronę poszła.Wójt schmurniał, na próżno oczekujšc, że powróci. Rozmowy jakoœ nie szły, nasłuchiwał i chodził oczyma kryjomo za niš, gdy znowu się ukazała i na podwórze przeszła. I kobietom odechciało się pogwary; stare jeno się żarły rozwœcieklonymi œlepiami, zaœ Płoszkowa poredzała z cicha z Hankš. Jeden Jambroży nie przepuszczał flaszce i choć nikto nie słuchał, plótł cosik i wycyganiał niestworzone rzeczy. Wójt się naraz podniósł i niby za dom się wyniósł, a chyłkiem, przez sad na podwórze poszedł. Jagusia siedziała na progu obory dajšc pić po palcu srokatemu ciołkowi. Obejrzał się trwożnie i pchajšc jej za gorskarmelki szepnšł: -Naœci, Jaguœ, przyjdŸ o zmierzchu do alkierza, to dam ci cosik lepszego. I nie czekajšc odpowiedzi, do izby œpieszniepowracał. -Ho, ho, ciołek wam się zdarzył, dobrze goprzedacie -mówił rozpinajšc kapot. -Na chowanie pójdzie, bo to z dworskiego gatunku. -Profit będzie pewny, ile że młynarzowy byk już do niczego. Ucieszy się Antek z takiego przychowku. -Mój Jezu! kiej on go obaczy? kiej? -Niezadługo, ja to wama powiadam, to wierzcie. -Dyć wszystkich z dnia na dzień czekajš. -Mówię, że leda dzień się zjawiš, cosik się ta przeciek z urzędu wie... -A najgorsze, co pola nie chcš czekać. -Jak się w porę nie obsieje, to straszno myœleć o jesieni! Wóz jakiœ zaturkotał. Józka wyjrzawszy zanim powiedziała: -Proboszcz z Rochem przejechali. -Ksišdz po wino do mszy się wybierał -objaœniał Jambroży. -Że to Rocha wzišł na probanta, nie Dominikowš! -drwiła stara. Nie zdšżyła się odcišć Dominikowa, bo kowal wszedł i wójt podniósł się do niego zkieliszkiem. -SpóŸniłeœ się, Michał, to gońże nas teraz!-Prędko was, kumie, zgonię, bo tu już po was lecš... Co jeno domówił, wpadł zadyszany sołtys. -A chodŸże, Pietrze, pisarz ze strażnikami na was czekajš. -Psiachmać, że to ni pacierza spokojnoœci! Hale cóż, urzšd pierwszy... -Odprawcie ich prędko i powracajcie. -Abo to chwaci czasu; o pożar na Podlesiu i o wasz podkop będš penetrowali... Wybiegł wraz z sołtysem, a Hanka wpierajšc oczy w kowala rzekła: -Przyjdš opisywać, to im rozpowiecie wszystko, Michale. Skubał wšsy i wbił œlepie w dzieciaka, nibysię to mu przypatrujšc. -Cóż to im powiem? tyla, co i Józka poredzi!-Dzieuchy przeciek do urzędników nie wyœlę, nie przystoi, a powiecie, że ile wiadomo, z komory niczego nie wynieœli, czy zaœ co inszego nie zginęło, to już... Bogu jednemu wiadomo... i... -strzepnęła pierzynę pokaszlujšc, by nie pokazać mu twarzy szydliwej, ale on się jeno ciepnšł i wyszedł. -Œwiędlerz jucha! -przeœmiechnęła się leciuchno. -Że krótkie były, to się jeszcze urwały! -narzekał Jambroż po czapkę sięgajšc. -Józka, urznij im kiełbasy, niech se chrzciny w domu przydłużš. -Gęœ to jestem, bym suchš kiełbasę ćkał? -Podlejcie se gorzałkš, byœcie nie wyrzekali. -Mšdre ludzie powiadajš: rachuj kaszę, kiejjš sypiesz do garnka, paliców przy robocie nie oglšdaj, ale kieliszków przy poczęstunkunie licz... -Kaj grzysi przydzwaniajš, tam pijak do mszy służy! Przegadywali, nie szczędzšc gorzałki, ale nie wyszły i dwa pacierze, kiej sołtys jšł oblatywać chałupy i wołać, by się wszyscyschodzili do wójta przed pisarza i strażników. Ozgniewało to Płoszkowš, że ujšwszy się pod boki pysk na niego wywarła: -A mam gdziesik... za pazuchš... wójtowe przykazy! Nasza to sprawa? prosilim ich? czas mamy la strażników, co? Nie psy jesteœmy, co na leda gwizd do nogi się zlatujš! Potrza im czego, niech przyjdš i pytajš! Jedna droga! Nie pójdziemy! -zawrzeszczała wybiegajšc na drogę do gromadki wylękłych kobiet, zbierajšcych się nad stawem. -Do roboty, kumy, w pola, kto ma sprawę do gospodyń, powinien wiedzieć, kaj nas szukać. Hale, niedoczekanie ich, byœmy na bele przykaz rzucały wszystko i szły wystawać pod drzwiami kiej psy, tršby jedne! -krzyczała, srodze zaperzona. Gospodyniš była po Borynach pierwszš, to posłuchały jej rozlatujšc się kiej spłoszone kokoszki, że zaœ już większoœć w polach robiła od rana, pusto się zrobiło na wsi, dzieci jeno kajœ niekaj bawiły się nad stawem i staruchy wygrzewały pod słońce. Juœci, że pisarz się zeŸlił i sielnie sklšł sołtysa, ale rad nierad musiał poleŸć w pola... Długo uganiali się po zagonach rozpytujšc ludzi, czy kto czego nie wie o pożarze na Podlesiu. Rychtyk to samo powiedali, co i on złe, nie czynišc ni poznać, kiej te brzuchy48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż]Pdc^´‹c_?$c`c,ca}:ë#wiedział, bo kto by się to wydał z tym przed strażnikami, co la siebie taił? Czas jeno stracili do południa, nałazili się po wertepach i zabłocili po pasy, gdyż role były jeszcze miejscami przepadziste, a na darmo. Tak byli tym rozgniewani, że skoro przyszlido Boryny opisywać ów podkop, starszy klšł na czym œwiat stoi, a natknšwszy się w ganku na Bylicę, z pięœciami do niego skoczył i krzyczał: -Ty, mordo sobacza, czemu to nie pilnujesz,że ci się złodzieje podkopujš, co! -i już od maci jšł mu wywodzić. -A pilnuj sobie, od tegoœ postanowiony, ja nie twój parobek, słyszysz! -odcišł z miejsca stary, do żywego dotknięty. Aż pisarz ryknšł, by pysk stulił, kiej z osobš urzędowš mówi, bo do kozy pójdzie za hardoœć, ale stary się rozwœcieklił na dobre. Prostował się hardo i groŸny, miotajšcy oczyma, zachrypiał: -A tyœ co za osoba? Gromadzie służysz, gromada ci płaci, to rób, coć masz przez wójta nakazane, a wara ci od gospodarzy! Widzisz go, łachmytek jeden, pisarek jakiœ!Odpasł się na naszym chlebie i będzie tu ludŸmi pomiatał... i na ciebie się znajdzie większy urzšd i kara... Wójt z sołtysem rzucili się go przyciszać, bo srożył się coraz barzej i już kole siebieza czymœ twardym macał drżšcymi rękoma.-A zapisz me do œtrafu, zapłacę i jeszczech ci na gorzałkę dołożę, jak mi sięspodoba! - wołał. Nie zwracali na niego uwagi opisujšc wszystko podrobno i rozpytujšc domowych o podkop, a stary mruczał cosik do siebie, obchodził dom, zazierał po kštach, psa nawet kopnšł, nie mogšc się uspokoić. Po skończeniu chcieli co przegryŸć, ale Hanka kazała powiedzieć, że mleka i chleba zbrakło akuratnie, sš jeno ziemniaki od œniadania. Ponieœli się do karczmy, w żywe kamienie Lipce wyklinajšc. -Dobrzeœ zrobiła, Hanuœ, nic ci nie zrobiš. Jezu, to nawet nieboszczyk dziedzic, choć miał prawo, a tak me nigdy nie sponiewierał, nigdy... Długo nie mógł zapomnieć obrazy. Zaraz po południu któraœ wstšpiła powiedajšc że jeszcze w karczmie siedzš i sołtys poleciał sprowadzić Kozłowš. -Szukaj wiatru w polu! -zaœmiała się Jagustynka. -Pewnie po susz do lasu poleciała! -We Warsiawie siedzi od wczoraj, po dzieci pojechała do szpitala, ma dwoje przywieŸć na odchowanie, niby z tych podrzutków... -By je głodem zamorzyć, jak to było z tamtymi dwa roki temu. -Może to i lepiej la chudziaków, nie będš sięcałe życie tyrały kiej psy... -I bękart człowiecze nasienie... już ona ciężko przed Bogiem odpowie. -Przeciek z rozmysłu nie głodzi, sama nieczęsto naje się do syta, to skšd i la dzieci weŸmie... -Płacš na utrzymanie, nie z dobroœci je przytula! -rzekła Hanka surowo. -Pięćdziesišt złotych na cały rok od sztuki,niewielka to obrada... -Niewielka, bo przepija z miejsca, a potem dzieciska z głodu mrš. -Dyć nie wszystkie: a nie wychował się to wasz Witek, a i ten drugi, co to jest w Modlicy u gospodarza! -A bo Witka ociec wzięli takim skrzatem, cojeszcze koszulę w zębach nosił, i w chałupie się odgryzł. Tak samo było i z tamtym. -Bronię to Kozłowej?... powiadam ino, jak się mi widzi. Musi kobieta szukać jakiego zarobku, bo do garnka nie ma co wstawić. -Juœci, Kozła nie ma, to nie ma kto ukraœć. -A z Jagatš się jej nie udało: stara miasto umrzeć pozdrowiała galanto i wyniesła się od niej. Wyżala się teraz po wsi, że Kozłowa co dnia jej wymawiała, iż ze œmierciš zwłóczy, by jš poszkodować. -Wróci pewnie do Kłębów: gdzież jej szukaćschronienia? -Nie wróci: rozżaliła się na krewniaków. Kłębowa nierada jš puœciła od siebie, boć to i poœciel stara ma, i grosz pewnie spory,ale nie chciała ostać; przeniesła skrzynie do sołtyski i upatruje se, u kogo by mogła pomrzeć spokojnie. -Pożyje jeszcze, a w każdej chałupie terazsię przyda, choćby gęsi popaœć albo za krowami wyjrzeć. Kaj się to znowu Jagna zadziała? -Pewnikiem u organistów panience fryzki wyszywa. -Pora na zabawę, jakby w chałupie brakowało roboty! -Dyć od samych œwišt przesiaduje tam cięgiem -skarżyła Józka. -Zrobię z niš porzšdek, że mnie popamięta...Pokażcie mi dziecko. Wzięła je do siebie i skoro posprzštały po obiedzie, rozegnała wszystkich do roboty. Sama jeno w izbie ostała nasłuchujšc niekiedy za dziećmi, bawišcymi się przed domem pod okiem Bylicy, a po drugiej stronie Boryna leżał jak zawdy samotnie, patrzał w słońce, co się przez okno kładło na izbę smugš rozdrganš i gmerał w niej palcami, a cosik do siebie gwarzył zcicha, jak to dziecištko sobie ostawione. Na wsi też pustkš wiało, bo czas się zrobił wybrany i kto jeno mógł się ruchać,wychodził w pola, do roboty. Od samych œwišt pogoda się już ustaliła, żeco dzień było cieplej i jaœniej. Dni już szły długachne, rankami omglone, szarawe i cicho nagrzane w południa, a zorzami o zachodzie rozpalone, prawej zwiesny dni. Poniektóre wlekły się cichuœko, kiej te strumienia w słońcu roziskrzone, chłodnawe jak one i jak one przejrzyste i zdziebko pluszczšce o brzegi, puste i sinawe, a jeno kajœ niekaj żółte od mleczów, to stokrótkami rozbielone albo rozzieleniałe wierzbowymi pędami. Przychodziły i ciepłe całkiem, nagrzane, wilgotnawe, przesiane słońcem, pachnšce œwieżyznš i tak przejęte rostem, tak zwiesnš nabrzmiałe, tak mocš opite, że z wieczora, kiej ptasie głosy przycichły i wieœ legła, to zdawało się czuć w ziemi parcie korzeni i wynoszenie się Ÿdziebeł i jakby słyszał cichuœkie szmery otwierajšcych się pškowi, pęd rostów i głosy stworzeń, wydajšcych się na œwiat Boży... Szły zaœ i drugie, do tamtych zgoła niepodobne. Bez słońca, przemglone, szaromodrawe, niskie, chmurzyskami brzuchatymi przywalone a parne, ciężkie i bijšce do głowy kiej gorzałka, iż ludzie czuli się jakby pijani; drzewiny kurczyły się w dygocie, a wszelkie stworzenie, rozpierane jakšœ luboœciš, darło się gdziesik i ponosiłonie wiada kaj i po co, że ino krzyczeć się chciało, przecišgać albo tulać choćby i po tych trawach mokrych, jako te psy ogłupiałe czyniły. To przychodziły już od samego œwitania zadeszczone, jakby zgrzebnym przędziwem obmotane, że œwiata nie dojrzał ni dróg, nichat skulonych pod przemokłymi sadami. Deszcz padał wolno, cišgle, bezustannie, równiuœkie, drżšce nici szare jakby się odwijały z jakiegoœ wrzeciona niedojrzanego, wišżšc niebo z ziemiš, że ino przygięło się wszystko cierpliwie i mokło, nasłuchujšc rzęsistego trzepotu i bulgotów strug, co się z białymi kłakami staczały z pól czarniawych. Zwyczajnie to było, jak każdego roku na pierwszš zwiesnę, nikto się też nad nimi niezastanawiał, nie pora była na deliberowanie, œwit bowiem wyganiał naróddo roboty, a póŸny mrok dopiero spędzał, że ledwie czasu starczyło, by pojeœć i nieco wytchnšć. Lipce też przez to całe dni stojały pustkš, pod strażš tylko staruch, psów i tych sadów coraz gęœciej przysłaniajšcych chałupy; czasem się jeno dziad jakiœ przewlókł, odprowadzany psimi jazgotami, albo wóz do młyna i znowu drogi leżały puste, a oniemiałe chałupy przezierały wskroœ sadów przepalonymi szybkami na pola szerokie, na pola nieobjęte, co jakby morzem ziem wieœ całš okršżały, na pola, co niby matka rodzona tuliła na podołku dzieciny swoje i przy piersi wezbranej trzymała w żywišcym objęciu. Juœci, co dnie to szły robotne, ciepłe, deszczami przekrapiane, raz nawet œnieg pierzasty jšł walić, że przysiwił pola, jenoco na krótko, bo go wnet słońce do cna zeżarło -to i nie dziwota, że na wsi przycichały swary, kłótnie a sprawy wszelkie, bo robota zaprzęgała w twarde jarzma i do ziemi wszystkie łby przygięła. Że już co rano, jeno œwit rosisty otwarł siwe œlepie; a pierwsze skowronki zaœpiewały, wieœ zrywała się na równe nogi, rejwach się podnosił, trzaskanie wrótni, płacze dzieci, krzyki gęsi wypędzanych nad rowy i wnet wyprowadzalikonie, chłopaki pługi wiodły, ziemniaki wynosili na wozy i rozchodzili się tak prędko w pola, że w pacierz abo dwa cicho już było na wsi a pusto. Nawet na mszę prawie nikto nie wstępował, że często granie organów huczało w pustym koœciele,rozlewajšc się na pola co bliższe, a dopierona głos sygnaturki klękali po rolach do rannych pacierzy. Wychodzili wszyscy do roboty, a prawie tego znać nie było na ziemiach; dopiero przyjrzawszy się baczniej, to tam kajœ niekaj dopatrzył pługi, konie przygięte w pracy, gdzie wóz na miedzy i kobiety, co jak liszki czerwone gmerały się wœród pól ogromnych, pod niebem jasnym i wysokim. A wokół od Rudki, od Woli, od Modlicy, od wszystkich wsi, widnych czubami sadów i białymi œcianami w niebieskawym powietrzu, roztrzęsały się gwarliwe, pełnekrzykań i œpiewów odgłosy robót. Kaj jeno okiem sięgnšł za kopce graniczne, wszędy dojrzał chłopów siejšcych, pługi w orce, ludzi przy sadzeniu ziemniaków, zaœ po piaszczystych rolach już kurz się podnosił za bronami. Jeno lipeckie ziemie leżały w odrętwiałej cichoœci, smutne, ogłuchłe, jako te niepłodne wywieiska albo drzewiny schnšcewœród lasu młodego. Bo i w opuszczeniu sierocym leżały, mój Boże, odłogiem prawie, gdyż te kobiece ręce nie znaczyły iza dziesięciu chłopów, choć się wieœ cała trudziła w pocie od œwitu do nocy. Cóż to mogły same poradzić? Zwijały się jeno kole ziemniaków a lnów, a po reszcie pól kuropatki skrzykiwały się coraz głoœniej, to zajšczek często kicał, a tak wolno, że mogli zrachować, ile razy zabieliłpodogoniem z ozimin; wrony łaziły stadami po ugorujšcych zagonach, leniwie wycišgajšcych się w słońcu, na próżno czekajšc ręki ludzkiej. Cóż to naród miał z tego, że dni przychodziły wybrane i cudne, że wynosiłysię rankami, jakby we srebrze skšpane złote monstrancje, że zielone były, pachnšce ziołami, nagrzane i œpiewajšce ptasimi głosami, że każdy rów złocił się od mleczów, każda miedza mieniła się kiej wstęga szyta w stokrocie, a łęgi kiej tym puchem zróżowionym kwiatami były potrzšœnięte, że każda drzewina tryskała wezbranš zieleniš, a wszystek œwiat wzbierał takš zwiesnš, aż ziemia zdawała się kipieć i bulgotać od tego wrzštku zwiesnowego! A cóż z tego, kiej pola nie zaorane, nie obsiane, nie obrobione leżały, niby paroby zdrowe i krzepkie, przecišgajšce się jeno na słońcu, a całe tygodnie trawišc na niczym, zasie na tłustych, rodnych ziemiach miasto zbóż ognichy się pleniły, osty strzelały w górę, lebiody trzęsły się po dołkach, rudziały szczawie, perze kłuły się gęsto po podorówkach jesiennych,a na rżyskach wynosiły się smukłe dziewanny i łopiany kiej te kumy podufałe zasiadały szeroko, że co ino tliło się w przytajeniu i strachem dotela żyło, kiełkowało teraz weselnie, szło chyżym rostem, pchało się z bruzd na zagony i panoszyło się bujnie po rolach. Aż lęk jakiœ przewiewał po tych polach opuszczonych. Że zdawało się, jakby bory, chylšce się nisko nad ugorami, gwarzyły zdumione, że strumienie lękliwiej wiły się skroœ pustek, a tarniny już obwalone białymi pškami, grusze po miedzach, przelotne ptactwo, to jakiœ wędrownik z obcych stron i nawet te krzyże i figury, stróżujšce nad drogami, wszystko się rozglšda w zdumieniu i pyta dni jasnych i tych odłogów pustych: -A kaj się to podziały gospodarze? kaj to teœpiewy, te bujne radoœcie kaj?... Jeno ten płacz kobiecy im powiadał, co się w Lipcach stało. I tak schodził dzień po dniu bez żadnej przemiany na lepsze; naprzeciw, gdyż co dnia prawie mniej kobiet wychodziło w pole, że to w chałupach zaległej robocie ledwie poradził. Tylko u Borynów szło wszystko jak zwyczajnie, wolniej jeno niŸli po inne lata i Ÿdziebko gorzej, że to Pietrek dopiero się przyuczał do polowych robót, ale zawdy szło jakoœ, boć i ršk pomocnych nie brakło. Hanka, choć jeszcze z łóżka, rzšdziła wszystkim tak zmyœlnie i kwardo, że nawetJaguœ musiała z drugimi stawać do roboty, i o wszelkiej rzeczy równš pamięć miała: olewentarzu, o chorym, kaj orać i co gdzie siać, o dzieciach, gdyż Bylica już od chrzcinnie przychodził, zchorzał pono. Juœci, że całe dni leżała w samotnoœci, tyle jeno ludzi widujšc, co w obiad i wieczorem, alboDominikowš, zaglšdajšcš do niej raz w dzień; żadna z sšsiadek nie pokazywała się, nawet Magda, a o Rochu to jakby słuchza-ginšł: jak pojechał wtenczas z proboszczem, tak i nie powrócił. Strasznie mierziło się jej to leżenie, więc aby rychlejozdrowieć i sił nabrać, nie żałowała sobie tłustego jadła ni jajków, ni mięsa, nawet przykazała zarznšć na rosół kokoszkę, nienieœnš po prawdzie, ale zawdy wartałš ze dwa złote. Toteż tak prędko zmogła chorobę, że już wPrzewody wstała, postanawiajšc iœć na wywód do koœcioła; odradzały jej kobiety, ale się uparła i zaraz po sumie poszła z Płoszkowš. Chwiała się jeszcze na nogach i często wspierała na kumie. -Jaże mi się w głowie kołuje, tak zwiesnš pachnie. -Dzień, dwa i wzwyczaicie się. -Tydzień dopiero, a zmiany na œwiecie za cały miesišc. -Na bystrym koniu zwiesna jedzie, że nie przegoni. -Zielono też, mój Jezu, zielono! Juœci, sady wisiały nad ziemiš kiej ta chmura zielonoœci, że ino kominy z niej bielały i dachy się wynosiły. Po gšszczach ptastwo œwiergotało zapamiętale, dołem zaœ od pól ciepły wiater pocišgał, aż się burzyły chwasty pod płotami, a staw marszczył się i pręgował. -Tęgie pški wzbierajš na wiœniach, ino patrzeć kwiatu. -By mróz nie zwarzył, to owocu będzie galanto. -Powiadajš, że kiedy chleb nie zrodzi, sad dogodzi! -Ma się na to w Lipcach, idzie po temu!... -westchnęła smutnie, spoglšdajšc łzawo nanie obsiane pola. Prędko się uwinęły z wywodem, bo dzieciaksię rozkrzyczał, a i Hanka poczuła się tak utrudzonš, że zaraz po powrocie do izby przyległa nieco na poœcieli, ale nie odzipnęła jeszcze, kiej Witek z krzykiem wleciał: -Gospodyni, a to Cygany do wsi idš! -Masz diable kaftan, tego jeszcze brakowało. Zawołaj Pietrka drzwi pozamykać, bych czego nie porwały. Przed dom wyszła zatrwożona wielce. Jakoż wkrótce rozleciała się po wsi cała banda Cyganek, obdartych, rozmamłanych czarnych kiej sagany, z dziećmi na plecach,a uprzykrzonych, że niech Bóg broni; łaziłyżebrzšc, wróżyć chciały i do izb gwałtem się cisnęły. Z dziesięć ich było, a narobiły wrzasku na całš wieœ. -Józka, spędŸ gęsi i kury w podwórze, dzieci przywiedŸ do chałupy, jeszcze ukradnš! - siadła w ganku pilnować, a dojrzawszy jakšœ Cyganichę zmierzajšcš w opłotki, poszczuła jš psem. Łapa się rozsrożył i nie puœcił, że czarownica pogroziła kijem i cosik na niš mamrotała. -Hale, gdzieœ mam twoje przekleństwa, złodziejko! -Nie urzekłaby, gdybyœcie jš puœcili -szepnęła Jagna z przekšsem. -Aleby co ukradła. Takiej nie upilnuje, choćby jej na ręce patrzał, a chcecie wróżenia, to gońcie se za nimi. SnadŸ trafiła w przytajone chęci, bo Jagnaponiesła się na wieœ i całe to niedzielne popołudnie łaziła za Cygankami. Nie poredziła wyzbyć się jakiejœ głuchej obawyni przezwyciężyć ciekawoœci wróżby, że posto razy zawracała do chałupy i niesła sięznowu za nimi, aż dopiero na zmierzchu, kiej Cyganichy pocišgnęła ku lasowi, dojrzawszy, że jedna wstšpiła do karczmy,wsunęła się za niš i z wielkim strachem, żegnajšc się raz po raz, kazała sobie wróżyć, nie baczšc na ludzi przy szynkwasie stojšcych. Wieczorem, po kolacji, zeszły się do Józki na ganek dziewczyny i rajcowały o Cyganach, opowiadajšc, co której wywróżyły: że Marysi Balcerkównie weseleprzepowiedziały na kopaniu, Nastce wielgi majštek i chłopa, Ulisi Sochównie, że jš zwiedzie kawaler, tej pękatej Weronce Bartkowej chorobę, zasie Teresce żołnierce... -Pewnikiem bękarta! -zawarczała Jagustynka, siedzšca z boku. Nie zważali na niš, bo właœnie Pietrek się przysiadł i jšł im prawić różnoœci, jak to Cygany swojego króla majš, któren cały wesrebrnych guzach chodzi, a taki ma posłuch, że kiejby przykazał la œmiechu tylko powiesić się któremu, a w mig to robiš. -Złodziejski król, mocarz taki, a psami go szczujš-szepnšł Witek. -Pieskie nasienie, pogany zatracone! -mruknęła stara i przysunšwszy się rozpowiadała, jak to Cygany dzieci kradnš po wsiach. -I żeby czarne były, to je kšpiš we wywarze z olszyny, że i rodzona matka potem nie rozpozna, zaœ cegłš œcierajš jaże do koœci te miejsca, kaj przy chrzcie Oleje œwięte kładli na nie, i prosto w znać, kiej te brzuchy48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żbPŮ cc)Ř cd'ce(+ cfH9(diablęta przemieniajš. -A pono takie czary i zamawiania potrafiš, jaże strach mówić! -pisnęła któraœ. -Prawda, niechby cię ochuchała, a już by ciwšsy wyrosły na łokieć. -Przeœmiewacie!... Opowiadajš, że chłopu zesłupskiej parafii, co ich pono wyszczuł psami, to Cyganicha jeno mignęła jakimœ lusterkiem przed œlepiami, a zaraz całkiem zaniewidział. -I podobno ludzi, w co chcš, przemieniajš, nawet we zwierzaki. -Kto się spije, ten się sam najlepiej we œwinię przemienia. -Hale, a ten gospodarz z Modlicy, co to łonina odpuœcie beł, nie łaził to na czworakach, nie szczekał?... -Zły go opętał, przeciek dobrodziej wypędzali z niego diabła. -Jezu, że to sš na œwiecie takie sprawy, jaże skóra cierpnie!... -Bo złe wszędy się czai, jak ten wilk kiele owiec. Trwoga wionęła przez serca, że skupiły się barzej, a Witek rozdygotany strachem cicho szepnšł: -A u nas też cosik straszy... -Nie pleć bele czego! -powstała na niego Jagustynka. -Œmiałbym to, kiej chodzi cosik po stajni, obroków przysypuje, konie rżš... i za bróg chodzi, bo widziałem, jak Łapa tam leciał, warczał, kręcił ogonem i łasił się, a nikogój nie było... To pewnikiem Kubowa dusza przychodzi... -dodał ciszej oglšdajšc się na wszystkie strony. -Kubowa dusza! -szepnęła Józka żegnajšc się raz po raz. Zatrzęsły się wszystkie, mróz przeszedł koœci, a kiej drzwi jakieœ skrzypnęły, zerwały się z krzykiem. To Hanka stanęła w progu. -Pietrek, a kaj te Cygany stojš? -Mówili w koœciele, że siedzš w lesie za Borynowym krzyżem. -Trza stróżować w nocy, bych czego nie wyprowadzili. -W bliskoœci pono nie kradnš. -Jak się im uda, dwa roki temu też tam stali, a Sosze maciorkę wzięli... Nie trza sięna to spuszczać! -ostrzegła Hanka -i kiej się dziewczyny rozeszły, pilnowała chłopaków, by za sobš dobrze pozamykali oborę i stajnię, zaœ powracajšc zajrzała na ojcowš stronę, czy już jest Jagusia. -Skocz no, Józka, po Jagnę, niech przychodzi do chałupy, nie ostawię dzisiaj drzwi na całš noc wywartych. Ale Józka rychło oznajmiła, że u Dominikowej ciemno i na wsi już prawie wszędzie œpiš. -Nie puszczę latawca, niech se do rana posiedzi na dworze -wygrażała zasuwajšc drzwi. Musiało też być już bardzo póŸno, kiej posłyszawszy targanie drzwiami zwlekła się otwierać i aż się cofnęła, tak od Jagny buchnęło gorzałkš. Niezgorzej musiała byćnapita, gdyż długo macała za klamkš i słychać było z izby potykanie się o sprzętyi to, że jak stała, buchnęła się na łóżko. -Cie! Że i na odpuœcie galanciej by się nie uraczyła, no, no!... Ale już ta noc nie miała przejœć spokojnie, gdyż na samym œwitaniu zatrzšsł się na wsi taki wrzask i lament, że kto jeszcze spał, w koszuli œpiesznie wybiegał na drogę myœlšc, iż się kaj pali... To Balcerkowa z córkami darła się wniebogłosy, że jej konia wyprowadzili złodzieje. W mig cała wieœ się zleciała przed chałupę, a one rozmamłane opowiadały nieprzytomnie poœród płaczów i lamentów, jako Marysia poszła o œwicie przysypać obroku, a tu drzwi wywarte, stajnia pusta ikonia przy żłobie nie ma. -Ratuj, Jezu miłoœciwy! ratujcie, ludzie, ratujcie! -ryczała stara dršc się za łeb i tłukšc się o płoty kiej ten ptak spętany. Przyleciał sołtys, po wójta też posłali, alego w domu nie było, zjawił się dopiero w parę pacierzy, jeno że się ledwie na nogachutrzymał: napity był, rozespany i zgoła nieprzytomny, bo jšł cosik mamrotać i ludzirozganiał, aż go sołtys musiał usunšć z oczu. Ale i tak mało kto zważał na niego w tym ciężkim strapieniu, co jak kamienie przywaliło wszystkie dusze; słuchali wcišżopowiadań drepczšc ze stajni na drogę i z nawrotem, nie wiedzšc, co poczšć, bezradni i do cna wystraszeni, aż któraœ rzuciła w głos: -To cygańska robota! -Prawda, w lesie stojš! penetrowały wczoraj! -Nie kto drugi ukradł, nie! -zerwały się burzliwe głosy. -Lecieć do nich i odebrać, a sprać złodziejów! -wrzasnęła Gulbasowa. -Na œmierć zakatrupić za takš krzywdę! Wrzask buchnšł ogromny ku wschodzšcemuwłaœnie słońcu, kołki zaczęły rwać z płotów, trzšchać pięœciami, kręcić się w kółko, to gdziesik już naprzód wybiegać z krzykiem, kiej nowa sprawa się wydała. Sołtyska z płaczem przybiegła, że i im wóz ukradli z podwórza. Osłupieli, jak kieby piorun trzasnšł gdziesikz bliskoœci, że długi czas jeno wzdychali rozwodzšc ręce i spoglšdajšc na sie ze zgrozš. -Konia z wozem ukradły, no, tego jeszcze we wsi nie bywało. -Jakaœ kara spada na Lipce. -I co tydzień gorzej! -Przódzi bez całe roki tylachna się nie zdarzało, co teraz przez miesišc. -A na czym się to jeszczech skończy, na czym! -poszeptywały trwożnie. Naraz rzucili się za sołtysem do Balcerkowego sadu, kaj widne były końskieœlady, znaczne po rosie i na œwieżej ziemi, aż do sołtysowej stodoły; tam konia wprzęgli do wozu złodzieje i kołujšc po rolach, wyjechali koło młynarza na drogę, biegnšcš do Woli. Pół wsi poszło rozpatrujšc w cichoœci œlady, które dopiero pod stogami spalonymi,przy skręcie na Podlesie, urwały się z nagła, że nie sposób ich było odszukać. Ale ta kradzież tak sturbowała wszystkich,że choć dzień był bardzo cudny, mało kto wzišł się do roboty: łazili powarzeni, łamali ręce użalajšc się nad Balcerkowš, przejmujšc się coraz większym strachem oswój dobytek. Zaœ Balcerkowa siedziała przed stajniš, jakby przy tym katafalku, zapuchła z płaczu i ledwie już zipišc, wybuchała niekiedy wœród jęków: -O mój kasztan jedyny, moje konisko kochane, mój parobku najlepszy! A to mu dopiero na dziesišty rok szło, samam go odŸrebięcia wychowała, jak to dziecištko rodzone, dyć w tym samym roku się ulšgł co i mój Stacho! A cóż my teraz sieroty poczniemy bez ciebie, co? Zawodziła tak żałoœliwie, iż co miętsi płakali z niš razem rozżalajšc się nad stratš, gdyż bez konia to jak przez ršk, zwłaszcza teraz na zwiesnę i kiej chłopównie było. Juœci, co sšsiadki obsiadły jš, z całego serca pocieszajšc; a pospólnie wspominały kasztana chwalšc go niemało. -Piękny był koń, krzepki jeszcze, kiej dziecko łagodny. -Skopał mi chłopaka, kumo, ale po prawdzie wałach był przedni. -Prawda, grudę miał w kulasach i Ÿdziebko œlepiał, ale zawdy czterdzieœci papierków daliby za niego. -A figlował kiej pies, nie œcišgał to pierzynz płotów? co? -Szukać takiego drugiego, szukać! -wyrzekały bolejšco, niby nad jakimœ umarlakiem, a Balcerkowa co spojrzała na żłób, to jš nowy ryk wstrzšsał i nowe żałoœcie chwytały za gardziel i ta pusta stajnia, kiej œwieży grób, budziła pamięć straty nieodżałowanej i krzywdy. Uspokoiła się dopiero, kiej powiedzieli, jakosołtys wzišł Pietrka od Hanki, księżego Walka, młynarczyka i pojechali szukać u Cyganów. -Hale, szukaj wiatru w polu: kto ukradnie, schowa ładnie. Dobrze już było pod wieczór, kiej powrócilirozpowiadajšc, że ani œladu nikaj, jakby kamień rzucił we wodę. Wójt też się pokazał we wsi i choć już mrok zapadał, zabrał sołtysa na brykę i pojechał donieœć strażnikom i kancelarii, a Balcerkowa z Marysiš poszły na sšsiednie wsie szukać na swojš rękę. Ale wróciły z niczym, dowiedziały się jeno,że po inszych wsiach również mnożyły się kradzieże. Bez to na ludzi padło jeszcze cięższe udręczenie, bo strach o dobytek, jaże wójt ustanowił stróże i w braku parobków po dwie kobiety wespół ze starszymi chłopcami miały co noc obchodzić wieœ i pilnować, a oprócz tego i w każdej chałupie z osobna czuwali, wszystkie zaœ dziewki poszły spać do stajni i obór. Jednako i to nie pomogło, a trwoga jeszczebarzej urosła, gdyż mimo tych stróżowań zaraz pierwszej nocy Filipce zza wody złodzieje wyprowadzili maciorę na oprosieniu. Prosto nie opowiedzieć, co się z tš chudziaczkš wyrabiało: tak rozpaczała, że i po dziecku nie poredziłaby ciężej, boć to był jej dobytek jedyny, za któren rachowała się przeżywić do żniw; ryczała też tłukšc się o œciany, jaże strach było patrzeć. Nawet do dobrodzieja poleciała z lamentami, że litujšc się nad niš, dał jej całego rubla i obiecał prosiaka z tych, co się dopiero miały ulšc na żniwa. A naród już nie wiedział, co poczšć i jak zapobiec kradzieżom. Dzień nastał iœcie pogrzebowy, że zaœ i pogoda się przemieniła, deszczyk siepał od rana i szare, ciężkie niebo przygniatało œwiat wszystek, to smutek ogarniał dusze, ludziechodzili w utrapieniu, wzdychajšcy i żalni, ze strachem myœlšc o nocy najbliższej. Jakby na szczęœcie przed samym wieczorem zjawił się Rocho i biegajšc po chałupach roznosił nowinę tak dziwnš, że zgoła nie do uwierzenia. Oto rozpowiadał radoœnie, jako we czwartek, pojutrze, zjadš się całš hurmš sšsiedzi pomagać Lipcom w polnych robotach. Nie mogli zrazu uwierzyć, ale kiej i dobrodziej wyszedłszy na wieœ potwierdzałnajuroczyœciej -radoœć buchnęła po ludziach, że już o zmierzchu, kiej deszcz przestał, a ino kałuże poczerwieniały od zórz przeciekajšcych spod oparów, zaroiłysię drogi, rozbrzmiewajšc weselnymi krzykami. Zagotowało się po chałupach od gwarów, biegali po sšsiadach rozważać i dziwować się tej nowinie, zapominajšc całkiem o kradzieżach i tak się cieszšc serdecznie tš pomocš niespodzianš, że nawet mało kto pilnował tej nocy. Nazajutrz, jeno się œwit przetarł chyla tyla, cała wieœ stanęła na nogi; wyprzštali chałupy; brali się do pieczenia chlebów, rychtowali wozy, krajali ziemniaki do sadzenia, szli w pola rozrzucać nawóz, leżšcy na kupach -a w której chałupie turbowano się wedle jadła i napitku la tych goœci niespodzianych, rozumiano bowiem, jako trza wystšpić godnie, po gospodarsku,iż bez to niejedna kura i gšska, ostawiona na przedanie, dały gardło, i niemało znowunabrali na bróg w karczmie i we młynie, żejak przed wielkim œwiętem uczyniło się w Lipcach. A Rocho może najbardziej radosny i wzruszony, cały dzień uwijał się po wsi popędzajšc jeszcze tu i owdzie do przygotowań, a tak był jaœniejšcy i na podziw rozmowny, że kiej zajrzał do Borynów, Hanka, która znowu leżała czujšcsię chorš, rzekła cicho: -Oczy się wam œwiecš kiej w chorobie... -Zdrowym, jeno radosny, jak nigdy w życiu.Miarkujecie: tyla chłopów się zwali na całedwa dni do Lipiec, że najpilniejsze roboty obrobiš. Jakże się nie radować? -Dziwno mi jeno, że tak za darmo, przez zapłaty, za jedno Bóg zapłać chcš robić... tego jeszcze nie bywało... -A za Bóg zapłać przyjadš pomagać, jak prawe Polaki a chrzeœcijany powinny! Juœci,co tak nie bywało, ale i bez to złe panoszysię we œwiecie. Przemi eni się jeszcze na lepsze, zobaczycie! Naród przyjdzie do rozumu, pomiarkuje, że nie ma się na kogo inszego oglšdać, że nikto mu nie pomoże, jeno on sam sobie, wspierajšc jeden drugiego w potrzebie! A rozroœnie się wtenczas po wszystkie ziemie kiej ten bór niezmożony i nieprzyjacioły jego sczeznš niby œniegi! Obaczycie, przyjdzie taka pora! -wołał promieniejšc, a ręce wycišgał gdziesik, jakby chciał kochaniem objšć wszystek naród i wišzać go miłoœciš w jeden pęk nieprzełamany... Ale uciekł zaraz, gdyż zaczęła wypytywać,kto sprawił taki cud, że przyjadš z pomocš? Chodził po wsi, gdyż do póŸnej nocy œwieciło się po chałupach, że to dzieuchy prawie œwišteczne obleczenia szykowały, spodziewajšc się, iż coœ parobków jutro przyjedzie. A nazajutrz, ledwie œwit pobielił dachy, wieœ już była gotowa, z kominów się kurzyło, dziewczyny kiej oparzone latały między chałupami, chłopaki zaœ skrabały się po drabinach na kalenice, patrzšc na drogi. Œwišteczna cisza padła na wieœ. Dzień przyszedł chmurny, bez słońca, ale ciepły i dziwnie jakoœ tęskny. Ptactwo zajadle œwiergotało po sadach, zaœ głosy ludzkie cichły, ciężko się ważšc w tym nagrzanym wilgotnym powietrzu. Długo czekali, bo dopiero kiej przedzwonili na mszę, zadudniały głucho drogi, a spod sinych rzadkich mgieł jęły się wytaczać szeregi wozów. -Jadš z Woli! -Jadš z Rzepek! -Jadš z Dębicy! -Jadš z Przyłęka! Wrzeszczeli ze wszystkich stron na wyprzódki biegnšc przed koœciół, kaj już pierwsze wozy zajechały, a wkrótce wszystek plac ludŸmi się zapchał i zaprzęgami. Chłopi, œwištecznie przyodziani, zeskakiwali z wasšgów rzucajšc pozdrowienia kobietom nadchodzšcym zewszšd, dzieci zaœ jak zawdy wrzask podniesły, otaczajšc przybyłych. I szli zaraz na mszę, bo już w koœciele zahuczały organy. A skoro ksišdz skończył, prawie cała wieœwysypała się za wrótnie cmentarza pod dzwonnicę, gospodynie wystšpiły na przedzie, dzieuchy kręciły się na bokach wiercšc œlepiami parobków, a komornice zbiły się osobno w kupę kiej kuropatki, nie œmiejšc cisnšć się na oczy dobrodzieja, który wnet się ukazał, pozdrowił wszystkich i razem z Rochem jšł rozporzšdzać, który do jakiej chałupy ma jechać robić, baczšc jeno, by bogatszych do bogatszych kwaterować. Tak ano w mig wszystko rozporzšdził, że nie przeszła i pół godziny, a już rozdrapalichłopów, przed koœciołem ostały jeno spłakane komornice, na darmo czekajšce, że i im któryœ przypadnie, po wsi zaœ rwetes się czynił: wystawiali ławy przed chałupy, duchem podajšc œniadania i częstujšc gorzałkš na prędsze skumanie. Dziewki rade usługiwały, ledwie tykajšc jadła, gdyż większoœć była parobków i tak wystrojonych, jakby na zmówiny, a nie do roboty zjechali. Nie było czasu na rozgadki, tyle jeno mówili, z których sš wsi i jak się wołajš, nawet jedli mało wiele wymawiajšc się wielce politycznie, jako jeszcze nie zarobili na sutsze jadło. Wrychle też, pod przewodem kobiet, zaczęliwyjeżdżać w pola. Jakby to uroczyste œwištko uczyniło się na œwiecie. Puste i zdrętwiałe pola ożyły, potrzęsły się głosy, ze wszystkich podwórz wytaczały się wozy, wszystkimi dróżkami cišgnęły pługi, wszystkimi miedzami ludzie ruszali, a wszędy, skroœ sadów i przez pola rwały się pokrzyki, leciały radosne pozdrowienia, konie rżały, turkotały rozeschłe koła, psy ujadały zapamiętale ganiajšc za Ÿrebakami, a bujna, mocna radoœć przepełniała serca i po ziemiach sięniesła -i na poletkach pod ziemniaki, na jęczmiennych rolach, na rżyskach, na zachwaszczonych ugorach stawali i wesołym pogwarem, szumnie i rozgłoœnie kiej do tańca. Naraz przycichło wszystko, baty œwisnęły,zaszczękały orczyki, sprężyły się konie i rdzawe jeszcze pługi jęły się z wolna wpierać w ziemię i wywalać pierwsze skibyczarne i lœnišce, a naród się prostował, nabierał dechu, żegnał, potaczał oczyma po rolach, przyginał i pracy a trudu się imał. Zgoła nabożna i œwięta cichoœć ogarnęła pola, jakby się rozpoczęło nabożeństwo w tym niezmierzonym koœciele. Naród w pokorze przywarł do zagonów, œcichnšł i ze wzdychem serdecznym rzucał œwięte, rodne ziarna, posiewał trud na plenne jutro, matce ziemi oddawał się wszystek i z dufnoœciš. Hej! ożyły znowu lipeckie pola, doczekały się gospodarzy tęsknišce, a toć, jak okiem sięgnšł, od borów chmurnych aż po wyżnie polnych granic, po wszystkich ziemiach w tym szarozielonawym, mgławym powietrzu,niby pod wodš, jaże roiło się od czerwonych wełniaków, pasiastych portek, białych kapot, koni przygiętych w pługach iwozów po miedzach. Niby pszczelny rój obsiadł ziemię pachnišcši roił się pracowicie w cichoœci bladego zwiesnowego dnia -że jeno skowronki rozgłoœniej œpiewały ważšc się gdziesik niedojrzane, wiater też przewiał niekiedy, zatargał drzewiny, rozwiał przyodziewy kobietom, przygładził żyta i w bory uciekał z chichotem. Długie godziny pracowali bez wytchnienia, tyle jeno odpoczywajšc, co tam ktoœ grzbiet wyprostował, odzipnšł i znowuj sięprzykładał do zagona. Że nawet na południe z ról nie zjeżdżali, przysiedli jeno na miedzach pojeœć z dwojaków i koœciom dać folgę, ale skoro tylko konie przejadły, za pługi się imali, nie lenišc ni ocišgajšc. Dopiero o samym zmierzchu zaczęli œcišgać z pól. Wnetki rozbłysły chaty i zawrzały gwarema krętaninš, cała wieœ stanęła w łunach ogni, co się z okien i drzwi wywartych darły na drogę, w każdej chałupie zwijali się kiele obrzšdków i wieczerzy. Rwetes siępodniósł, przekrzyki, rżenia koni, skrzypy wierzei, cielęce beki, gęgoty gęsi na noc spędzonych do zagród, dziecińskie wrzaski,że cała wieœ huczała i trzęsła się tym dziwnie radosnym bełkotem. Przycichło dopiero, kiej gospodynie do mich, i prosto w znać, kiej te brzuchy48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żgP0ch€ÎciN0cj~+XkÖ,c€lč:k#zapraszały, tak sielnie honorujšc chłopów,że sadzały ich na pierwszych miejscach, podtykajšc co najlepsze, nie żałowały bowiem ni mięsa, ni gorzałki... We wszystkich chałupach wieczerzali, wszędy przez wywarte okna i drzwi widne były głowy w kršg zebrane i gęby ruchajšce, skrzybot łyżek się rozchodził, a smaki słoniny przysmażonej wiały po drogach, aż w nozdrzach wierciło. Tylko jeden Rocho nikaj nie przysiadł na dłużej, chodził od domu do domu, siał dobrym słowem, poredzał i szedł dalej do drugich, jako ten gospodarz zapobiegliwy i o wszystkim jednako baczšcy, a tak samo jak cała wieœ pełen wesela i może barzej jeszcze przejęty radoœciš. Nawet u Hanki czuć było to dzisiejsze œwištko, bo choć pomocy nie potrzebowała,to by drugim ulżyć, zaprosiła do siebie na kwaterę dwóch Rzepczaków, które robiły uWeronki i Gołębowej. Tych se wybrała, że to Rzepczaki za szlachtę się miały. Juœci, co w Lipcach przekpiwali się zawdy ztakiej szlachty i za psi pazur ich nie mieli, gorzej niŸli na miejskich łachmytków i prefesjantów powstajšc; ale skoro weszli do chałupy, Hanka zaraz spostrzegła, że to inszy gatunek, znaczniejszy. Chłopy były drobne i chuderlawe, z miejskaw czarne kapoty odziane, ale sielnie miniaste; wšsiska im sterczały kiej wiechy konopne i oczyma toczyli górnie, jednako rozmowni byli, a obejœcie mieli delikatne i mowę zgoła pańskš. Obyczajny był naród, bo tak wszyćko grzecznie chwalili, a każdejporedzili tym słowem zabasować, że kobiety jaże urastały z kuntentnoœci. Sutszš też wieczerzę kazała Hanka narzšdzić i podać im na stole pokrytym czystš płachtš. Sielnie ich obserwowała, przykazujšc wszystkim uważnie, że prawie na palcach kiele nich chodziły, z oczu odgadujšc potrzeby, Jagna zaœ, jakby całkiem głowę straciła, wystroiła się kieby na odpust i siedziała zapatrzona w młodszego niby w obraz. -Ma on swoje dwórki, na bose ani spojrzy -szepnęła Jagustynka, jaże Jaguœ w ogniach stanęła i na swojš stronę uciekła. Rocho wszedł był właœnie, za stołkiem sięrozglšdajšc. -Temu się najbarzej zdumiewajš nasze chłopy, co ludzie z Rzepek zjechali Lipcom pomagać! -rzekł cicho. -Nie o swojš sprawę pobilim się w lesie, tonikt z nas zawziętoœci nie żywi -odpowiedział starszy. -Bo zawdy bywa, że kiej się dwóch za łby bierze, trzeci korzysta! -Prawda, Rochu, ale niech no dwóch się zgodnie zmówi w przyjacielstwo, to ten trzeci może niezgorzej oberwać po łbie -co? -Mšdrze mówicie, panie Rzepecki, mšdrze... -A co dzisiaj Lipcom dolega, jutro może przyjœć na Rzepki. -I na każdš wieœ, panie Rzepecki, jeœli miasto za sobš obstawać i pospólnie się bronić, kłyŸniš się, dzielš i przez złoœcie wydajš wrogowi. Mšdre i przyjacielskie sšsiady to jak te płoty a œciany bronne: œwinia się bez nie nie przeciœnie i zagona nie spyska... -Wie się już o tym, Rochu, między nami, jeno chłopy jeszcze tego nie miarkujš i stšd bieda idzie... -I na to już pora przychodzi, panie Rzepecki: mšdrzejš... -Wytoczyli się wnet po wieczerzy na ganek,kaj już Pietrek przygrywał na skrzypicy dziewczynom, co się były zleciały posłuchać. Wieczór szedł cichy i ciepły, mgły białymi kożuchami zsiadały się na łęgach, czajki kwiliły z mokradeł i młyn po swojemu turkotał, a czasem drzewa zaszumiały. Niebo było kie, ale zawalone burymi chmurzyskami, że jeno na obrzeżach zwałów przecierały się miesięczne brzaski, a miejscami z wyrw głębokich kieby w studniach gwiazdy bystro œwieciły. Wieœ huczała kiej ul przed wyrojem. Do póŸna jarzyły się wszystkie okna, do póŸnateż w opłotkach i po drogach wrzały przyciszone szepty i œmiechy buchały wesołe; dziewki szczerzyły zęby do kawalerów i rade się z nimi wodziły nad stawem, starsze zaœ zasiadłszy z gospodarzami na pro-gach, ugwarzały się godnie zażywajšc chłodu i odpocznienia. A nazajutrz, ledwie się niebo zarumieniło zorzami, jeszcze w œwitowych, przyziemnych sinoœciach, zaczęli się zrywać ze œpiku i sposobić do pracy. Słońce wzeszło pięknie, że œwiat, kieby tym srebrem szronami potrzšœnięty, w ogniach stanšł cały, w skrzeniach mokrawych i w chłodnym a rzeŸwym poranku. Ptactwo uderzyło w krzyk ogromny, zaszumiały drzewa, zabełtały wody, podniesły się ludzkie głosy i wiater otrzšsajšc krze roznosił po wsi terkoty, wołania, ryki, dzieuszyne œpiewki, co kajœ zatrzepotały, i cały ten rwetes i krętaninęwychodzšcych na robotę. Na łęgach mgły jeszcze leżały białe kiej œniegi, jeno na wyższych rolach porzedły i słonecznymi biczami pocięte i spędzone, dymiły już kiej z trybularzów i ku czystemu niebu darły się strzępiastym przędziwem; w szronach leżały jeszcze pola, kulšc się w doœpiku i nabrzmiewajšc niby pški; a naród z wolna wpierał się wszystkimi stronami w orosiałe, senne zagony, wtapiał się w przesłoneczniane tumany i przywierał do poletek w cichoœci -bo od ziem, od drzew, z sinych dalekoœci, od wód błyskajšcych krętowinami, od mgiełi od nieba, wynoszšcego rozgorzały kršg słońca -wszystkim œwiatem taka wiosna waliła i bił taki czad mocy i upojenia, że jaże w piersiach zapierało, jaże dusza się trzęsła w takiej przenajœwiętszej radoœci, co to jeno łzami skapuje cichymi, wzdychem się wypowie albo klękaniem przed tym zwiesnowym cudem i w najlichszej trawce widomym. To i mnogi ów naród obzierał się długo dokoła, żegnał pobożnie, pacierze szeptał iw cichoœci za robotę się brał, że kiej przedzwaniali na mszę, już wszyscy byli naswoich miejscach. Mgły rychło się rozwiały i pola stanęły nasłonecznej jaœni, że jak okiem sięgał po lipeckich ziemiach, pociętych pasami zielonych ozimin, wszędy czerwieniały wełniaki, orały pługi, wlekły się brony, wodzone przez dziewki, gmerały się rzędy kobiet, sadzšcych ziemniaki, a gęsto po czarnych i długich zagonach chodziły chłopy przepasane płachtami: pochyleni Ÿdziebko i nabożnym, sypkim rzutem ręki rozsiewali ziarna w spulchnione, czekajšce role... Tak zaœ wszyscy pracowali gorliwie, głów nawet nie podnoszšc, iż ani spostrzegli dobrodzieja, któren zaraz po mszy jawił się przy swoim parobku, orzšcym nade drogš, a potem ku zdumieniu chodził po poletkach, pozdrawiał wesoło, częstował tabakš, komu i papierosa udzielił, tam rzucił jakieœ słowo łaskawe, ówdzie dziecińskie głowy przygładził i z dzieuchami zażartował, indziej zaœ to wróble stado, na zasiany jęczmień spadłe, pecynš zgonił, a często pierwszš garœć siewu krzyżem błogosławił albo i sam rozrzucił, a wszędy do poœpiechu przynaglał, jakby i ekonom nie poredził lepiej. I zaraz po obiedzie razem ze wszystkimi doroboty się stawił objaœniajšc kobietom, że choć to dzisiaj wypadało œwiętego Marka, ale procesja odbędzie się dopiero w oktawę, trzeciego maja. -Nie pora dzisiaj, szkoda czasu, bo chłopy drugi raz nie przyjadš pomagać! Tłumaczył i sam też z pola nie zeszedł aż do samego końca; sutannę podkasał, kijem się wspierał, że to tęgie brzucho musiał dŸwigać, i chodził niestrudzenie, niekiedy jeno przysiadajšc po miedzach, by pot obetrzeć z łysiny a odzipnšć. Radzi mu byli serdecznie, iż pod jego okiem robota jakby szła prędzej i lekciej, chłopy zaœ za honor sobie miały, co im sam dobrodziej ekonomuje. Słońce już czerwone i pełne nad bory się zwieszało, ziemie gasły, a dale jęły modrzeć, kiej pokończywszy co najpilniejsze roboty zaczęli œcišgać do wsi; œpieszyli się, bych jeszcze za widoku do dom zdšżyć. Wielu i za wieczerzę dziękowało, przegryzajšc jeno co niebšdŸ naprędce, a insi z poœpiechem brali miski wczas narzšdzone; konie, już założone do wozów,rżały przed domami. Ksišdz się znowu pokazał na wsi wraz z Rochem, obchodził wszystkich i każdemu chłopu z osobna raz jeszcze dziękował za poczciwš pomoc Lipczakom. -Bo co dasz potrzebujšcemu, jakbyœ samemu Jezusowi dawał! No, mówię wam, że choć nieskorzy jesteœcie dawać na mszę, choć o potrzebach koœcioła nie pamiętacie, choć już od roku wołam, że dach mi zacieka na plebanii, co dzień modlićsię za was będę, za waszš poczciwoœć Lipcom okazanš... -wołał ze łzami, całujšcchylšce mu się po drodze głowy. Właœnie byli kiele kowala, skręcali na drugšstronę wsi, kiej im zastšpiły drogę zapłakane komornice z Kozłowš na przedzie. -A to dopraszam się dobrodzieja, szlim pytać: czy to nam chłopy pomagać nie będš? Zaczęła hardo, podniesionym głosem.-Bo czekalim, że i na nas przyjdzie kolej, a oni już odjeżdżajš... -I my sieroty ostaniem przez żadnego wspomożenia... wraz mówiły. Ksišdz zafrasował się, srodze poczerwieniawszy. -Cóż wam poradzę?... nie wystarczyło dla wszystkich... i tak całe dwa dni poczciwie pomagali... no, mówię... -bełkotał latajšc ponich oczyma. -Juœci! pomagali, ale gospodarzom, bogaczom jeno... zaszlochała Filipka. -Nama jako zapowietrzonym nikto się nie pokwapił wspomóc... -Nikogój głowa nie zaboli o nas, sieroty... -Żeby choć kilka pługów do ziemniaków to i tego nie! -szeptały łzawo. -Moiœcie... odjeżdżajš już... no... zaradzi się jakoœ... prawda, że i wam ciężko... i wasi mężowie z drugimi... no mówię, że się zaradzi. -A o czym to będziem czekać tej pomocy?... a jak się jeszcze i tego ziemniaka nie wsadzi, to już ino postroneczka szukać! -zawiedła Gulbasowa. -No, mówię, że się zaradzi... Dam wam swoich koni, choćby na cały dzień, jeno mi ich nie zgońcie... młynarza też uproszę, wójta, Boryny, może dadzš... -Może! Czekaj tatka latka, jaż kobyłę wilcy zjedzš! ChodŸta, kobiety, nie skamlajta po próżnicy!... żebyœta nie potrzebowały, to bywama dobrodziej pomogli... La gospodarzy jest wszystko, a ty, biedoto, kamienie gryŸiłzami popijaj! Owczarz jeno stoi o barany, bo je strzyże, a z czegóż to nas oskubie, cheba z tych wszy! -wywierała pysk Kozłowa, jaże ksišdz zatkał uszy i poszedł. Zbiły się w kupkę i rzewnymi łzami płakały, w głos wyrzekajšc, a Rocho utulał je, jak umiał, obiecujšc poczciwie pomoc jakš wyjednać. Odwiódł gdziesik pod płot, bo już zaczęli się rozjeżdżać na wszystkie strony, drogi zaczerniały od konia ludzi, zaturkotały wozy i ze wszystkich progów leciały goršce słowa dziękczynień: -Niech wama Bóg zapłaci! -Bywajcie zdrowi! -Odpłacim się jeszcze w sposobnš porę! -A zawdy w niedzielę zajeżdżajcie do nas kiej do krewniaków! -Ojców pozdrówcie! A kobiety nam swoje przywieŸcie! -W potrzebie się któren znajdzie, z całej duszy pomożem! -Ostajta z Bogiem i niech wama plonuje, ludzie kochane! -krzykali czapami trzšchajšc do się i rękoma wymachujšc. Dziewczyny i co ino było dzieci szły przy wozach odprowadzajšc ich za wieœ. Największš kupš tłoczyli się na topolowej, gdyż tamtędy aż z trzech wsi jechali. Wozy toczyły się wolno, rozmawiali wesoło buchajšc częstym œmiechem i baraszkujšc. Mrok się już sypał, zorze gasły, jeno wody kajœ niekaj gorzały czerwono, mgły się zwijały na łęgach i wieczorna, zwiesnowa cichoœć przędła się po zi emiach. Żaby jęły gdziesik daleko a zgodnie rechotać... Doprowadzili się do rozstajów i tam żegnali się wœród œmiechów i krzykań, ale nim jeszcze konie ruszyły z kopyta, kiej któraœz dziewczyn zaœpiewała za nimi: Dasz, Jasiu, na zapowiedzie! Słuchaj ino, tatuœ jedzie, Dudni na moœcie - da dana! Dudni na moœcie! A chłopaki im na to odwracajšc się z wozów: Teraz, Maryœ, takie zišby - Zskrzytwiałyby dziewosłšby ; Dam w Wielkim Poœcie... da dana! Dam w Wielkim Poœcie!... Dzwoniły młode głosy po rosie i we wszystek œwiat się niesły radosne. ROZDZIAŁ 7 Chłopy wracajš! Piorunem ta wieœć runęła i kiej płomień rozniesła się po Lipcach! Prawda-li to? I kiedy? I jak?... Nikto jeszcze nie wiedział. To jeno pewne było, że stójka z gminy, któren jeszcze przed wschodem leciał do wójta z jakimœ papierem, rzekło tym Kłębowej, wypędzajšcej właœnie gęsi na staw, ta się w ten mig rzuciła z nowinš do sšsiadów, zaœ Balcerkówny rozkrzyczały od siebie najbliższym chałupom, że nie wyszło i Zdrowaœ, a już całe Lipce zerwały się na nogi trzęsšc radosnš wrzawš, aż się zakotłowało w izbach. A rano było jeszcze, tyle co się œwit przetarł i majowy, wczesny dzień wstawał, jeno że jakiœ poczerniały i mokry; deszcz mżył kiej przez gęste sito i pluskał cichuœko po rozkwitajšcych sadach.-Chłopy wracajš! Chłopy wracajš! -rwał się krzyk nad wszystkš wsiš, przez, sady leciał hukliwie, z każdej chałupy bił kiej dzwon radosny, z każdego serca buchał płomieniem i z każdej gardzieli się wydzierał. Dzień dopiero co wstał, na wieœ już wrzała kiejby na odpuœcie; dzieci wylatywały z krzykiem na drogi, trzaskałydrzwi, kobiety odziewały się na progach, już wypatrujšc tęskliwie wskroœ drzewin rozkwitłych i szarugi przysłaniajšcej dalekoœci. -Wszystkie wracajš! Gospodarze, parobcy, chłopaki, wszystkie! Już idš! Już wyszli z lasa, już sš na topolowej! -wołali na przemiany i ze wszystkich progów darły się krzyki, a co gorętsze wybiegały kiej oszalałe; gdzie już płacz się rozlegał i tętenty biegnšcych naprzeciw... Jeno trepy kłapały i błoto się otwierało, tak wyrywali za koœciół na topolowš -ale nadługiej, zadeszczonej drodze jeno mętne kałuże stały i siwiły się koleiny, głęboko wyrznięte. Ni żywej duszy nie wypatrzył pod sczerniałymi od pluchy topolami. Choć srodze zawiedzeni, bez namysłu i w dyrdy rzucili się na drugi koniec wsi, za młyn, na drogę od Woli, boi tamtędy mogli powracać. Hale cóż, kiej i tamój było pusto! Deszcz zacinał przysłaniajšc szarš kurzawš szeroki, wyboisty goœciniec; gliniaste wody rowami waliły, w bruzdach burzyła się woda i drogš też szorowały strugi spienione, a rozkwitłe ciernie, brzeżšce zielonawe pole, skulały zziębłe kwiaty. Wrony kołujš górš, to plucha przejdzie! -rzekła któraœ próżno wypatrujšc. Posunęli się jeszcze Ÿdziebko, gdyż od spalonego folwarku ktosik zamajaczył na drodze i ku nim się zbliżał. Dziad to był œlepy i wszystkim znany; pies, któren go wiódł na sznurku, zaszczekał zajadle i jšł się ku nim rwać, œlepiec zaœ nasłuchiwał pilnie, kij gotujšc ku obronie, ale dosłyszawszy rozmowy przyciszył pieska i pochwaliwszy Boga rzekł wesoło: -Miarkuję, co to lipeckie ludzie... hę? I coœ sporo narodu... Dziewczyny go obstšpiły i nuże rozpowiadaćjedna przez drugš. -Sroki me opadły i wszystkie naraz skrzeczš! -mruknšł nasłuchujšc uważnie nawsze strony, gdyż cisnęły się z bliska. Kupš już wracali, dziad w poœrodku wlókł się huœtajšcy na kulach i nogach pokręconych, wypierał naprzód ogromnš, œlepš twarz. Policzki miał czerwone i spaœne, oczy bielmem zasnute, brwie siwe i krzaczaste, nochal kiej tršbę, a brzucho niezgorzej wzdęte. Cierpliwie słuchał, aż wymiarkowawszy przerwał im trajkoty: -Z tymem i œpieszył do wsi. Niechrzczony jeden powiedział mi w sekrecie, co Lipczakidzisiaj wracajš z kreminału! Wczoraj mi rzekł, myœlę sobie, jutro do dnia skoczę i pierwszy dam znać. Jakże, szukać takiej wsi jak Lipce! A które to wpodle drepcš? -bo nie poredzę po samym głosie rozeznać?! -Marysia Balcerkówna!... Nastka Gołębiów!...Ulisia sołtysowa!... Kłębowa Kasia!... Sikorzanka Hanusia! -wołały wszystkie. -Ho! ho! sam ci to kwiat pannowy wyszedł! Widzi mi się, co wam było pilno do parobków, a dziadem musita się kontentować!... he? -A nieprawda! po ojców wyszlim -zawrzeszczały. -Loboga, dyć œlepy jezdem, ale nie głuchy! -aż baranicę głębiej nacisnšł. -Powiedziały we wsi, że już idš, toœmy wyleciały naprzeciw! -A tu nikaj nikogo! -Jeszczek za wczeœnie; dobrze, by na połednie zdšżyli gospodarze, bo chłopaki tomoże i do wieczora nie œcišgnš... -Jakże; razem ich puszczš, to i razem przyjdš! -A może się w mieœcie zabawiš? mało to tam pannów?... cóż to im za niewola do waju się œpieszyć?... he! he! -przekomarzał się œmiejšcy. -A niech się zabawiš! nikto za nimi nic płacze! -Juœci, w mieœcie nie brakuje tych, co w mamki poszły albo w piecach u Żydów palš... takie będš im rade -szepnęła chmurnie Nastusia. -Któren mieskie wycieruchy przekłada, o takiego żadna nie stoi! -Dawnoœcie, dziadku, w Lipcach nie byli? -zagadnęła któraœ. -A dawno, coœ na jesieni! Zimowałem se u miłosiernych ludzi, we dworzem przesiedział zły czas. -Może we Wólce? u naszego? co? -A we Wólce! Ja ta zawdy za pan brat z o mich, i prosto w znać, kiej te brzuchy48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żmPŐ cn%? codĄ cp)RcqW7;dziedzicami i z dworskimi pieskami: znajš me i nie ukrzywdzš! Dały mi ciepły przypiecek, warzy, ile wlazło, tom bez cały czas powrósła kręcił i Boga chwalił. Człek się wyporzšdził i pieskowi też niezgorzej boki wydobrzały! Ho! ho! dziedzicmšdry: z dziadami trzyma i wie, że torbę i wszy za darmo miał będzie... he! he! - aż brzuchem trzšsł i łypał powiekami od œmiechu, a wcišż rajcował. -A dał Pan Jezus zwiesnę, sprzykrzyły mi się pokoje i dworskie przypochlebstwa, zacniło mi się za chałupami i tym œwiatem szerokim... Hej, deszczyk ci to siepie kiej czyste złoto, ciepły i rzęsisty, i rodzšcy, jaże œwiat pachnie młodš trawš... Kaj to lecita? Dzieuchy?! Dosłyszał naraz, że poniesły się z miejsca, ostawiajšc go przed młynem. -Dzieuchy! Ale żadna już nie odkrzyknęła: dojrzały kobiety, cišgnšce nad stawem ku wójtowej chałupie, i do nich œmigały. Z pół wsi już się tam zbierało, by się coœ rzetelnego dowiedzieć. Wójt snadŸ wstał niedawno, bo jeno w portkach siedział na progu owijajšc onucami nogi, a o buty krzyczał na żonę. Przypadły do niego z wrzaskiem, zadyszane, obłocone, które jeszcze nie myte ni czesane, a wszystkie ledwie zipišcez niecierpliwoœci. Dał się im wyrajcować, buty co ino sadłemwysmarowane nacišgnšł, umył się w sieni i, poczesujšc kudły w otwartym oknie, rzucił drwišco: -Pilno wama do chłopów, co? Nie bójta się,wracajš dzisiaj z pewnoœciš Matka, daj no papier; co go to stójka przyniósł... za obrazem leży. Obracał go w garœciach, aż trzepnšwszy weń palcami rzekł: -WyraŸnie stoi o tym jak wół... „Tak jak krzeœcijany wsi Lipec, gminy Tymów, ujezda... ” --a czytajta se same! Wójt wama mówi, co wracajš, to prawda być musi! Rzucił im papier, któren szedł z ršk do ršk, i chociaż żadna nie wymiarkowała ni literki, że to był urzędowy, przypinały się do niego, wlepiajšc oczy z jakšœ trwożnš radoœciš, kiejby w obraz, aż dostał się Hance, która, wzišwszy przez zapaskę, oddała z powrotem. -Kumie, czy to wszystkie wracajš? -spytałalękliwie -Napisane, co wracajš, to wracajš! -Razem brali całš wieœ, to i razem puszczš!-ozwała się któraœ. -Wstšpcie, kumo; przemiękliœcie Ÿdziebko! -zapraszała wójtowa, ale Hanka nie chciała, nacišgnęła zapaskę na czoło i pierwsza ruszyła z nawrotem. Wolniuœko jeno szła, ledwie dychajšca z radoœci a strachu zarazem. -Juœci, co i Antka wrócš, juœci! -pomyœlała wspierajšc się naraz o płot, bo tak jš w dołku œcisnęło, że omal nie padła. Długo łapała powietrze zgoršczkowanymi wargami... Nie, niedobrze się jeszcze czuła, dziwnie słabo. -Wróci Antek, wróci! -radoœć jš rozpierała do krzyku, a jednoczeœnie jęły jš przenikać strachy jakieœ, niepewnoœci, obawy jeszcze zgoła ciemne. Coraz wolniej szła i ciężej, usuwajšc się pod płoty, bo całš drogš waliły kobiety, leciały szumnie, że œmiechami, rozwrzeszczane i jaœniejšce radoœciš, a niebaczšc na pluchę, kupiły się pod chałupami,to nad stawem i rajcowały zawzięcie. Dopędziła jš Jagustynka. -Juœci, że wiecie! no, to dopiero nowina. Czekam na niš co dnia, a kiej przyszła, zwaliła me kiej pałš w ciemię. Od wójta idziecie? -Przytwierdził i nawet z papieru o tym przeczytał. -Przeczytał, to juœci, że pewne! Chwała ci,Panie, powrócš chudziaki, powrócš gospodarze! -szeptała goršco rozwodzšc ręce. Łzy posypały się jej z wyblakłych oczu, ażHanka się zdumiała. -Myœlałach, że zapomstujecie, a wy w bek,no, no!... -Co wy? ! w takš porę bych pomstowała! Człowiek jeno z biedy da czasem folgę ozorowi, ale w sercu co inszego siedzi, że czy chce, czy nie chce, a z drugimi radować się musi albo i smucić... Nie poredzi żyć z osobna, nie... Przechodziły koło kuŸni: młoty biły hukliwie, ogień buchał czerwony z ogniska,a kowal obręcz nacišgał na koło pod œcianš. Spostrzegłszy Hankę wyprostował się i wparł oczy w jej rozgoršczkowanš twarz. -A co?... doczekały się Lipce œwięta!... wracajš pono niektóre: -Wszystkie wracajš, wójt o tym czytał! -poprawiła go Jagustynka. -Wszystkie, zbójów przecież tak zaraz nie wypuszczš, nie... Hance aż się w głowie zakotłowało i sercedziw nie pękło z bólu, ale zdzierżyła uderzenie i odchodzšc rzekła mu ze strasznš nienawiœciš: -By ci ten psi ozór przyrósł do podniebienia! Przyœpieszyła kroku uciekajšc od jego œmiechu, co jakby kłami chwytał za serce. Dopiero z ganku obejrzała się na œwiat. -Maże się i maże... ciężko będzie z pługiem,wyjechać na rolę Udawała spokój: -Ranny deszcz i starej baby taniec niedługotrwajš. -Trza będzie tymczasem sadzić ameryki podmotyczkę. -Kobiet ino patrzeć; spóŸniły się bez tę nowinę, ale przyjdš... byłam u nich z wieczora, wszystkie się obiecały na odrobek. W izbie już ogień buzował; ciepło było i jaœniej niŸli na dworze. Józka skrobała ziemniaki, a dzieciak wrzeszczał wniebogłosy mimo zabawiań starszych dzieci. Hanka przyklęknšwszy przed kołyskšjęła go karmić. -Józia, niech Pietrek narzšdzi deski, gnój będzie wywoził od Florki na te zagony kielePaczesiowego żyta. Nim plucha przejdzie, parę fur wywiezie... co się ma wałęsać po próżnicy! -Przy was to nikto z leniem się nie stowarzyszy. -Bo i sama kulasów nie żałuję! -powstała chowajšc piersi. -Hale, ady bym na œmierć zapomniała, przeciek to od połednia œwištko! Proboszcz procesję zapowiadał, odłożonš ze œwiętegoMarka na oktawę... -Przeciek to ino w krzyżowe dni bywajš procesje!... -Z ambony zapowiadał na dzisiaj, to musi, co i bez krzyżowych dni można chodzić do figur i œwięcić granice. -Chłopaki będš brały dzisiaj na pokładankę po kopcach! -zaœmiała się Józka do wchodzšcego Witka. -Idš już, idš. Bieżyjcie z nimi, a zarzšdŸcie, co potrza. Ja ostanę w chałupie, obrzšdzę i œniadanie zgotuję. Józka z Witkiem będš donosili ziemniaki na pole! -zarzšdzała Hanka wyzierajšc na komornice, które pookręcane w płachty i zapaski, że ledwie im było oczy widać, z koszykami na ręku i motyczkami, schodziły się pod œcianę otrzepujšc trepy o przyciesie. Powiedła je zaraz Jagustynka przez przełaz nad polnš drogš, kaj tuż przy brogu leżały czarne, przesiškłe wodš zagony. Stanęły wnet do roboty, po dwie na zagonie, głowami do siebie -dziubały motyczkami dołki, a wraziwszy weń ziemniak, przygarniały go ziemiš, okopujšc zarazem w poprzeczne rzšdki. Cztery robiły, stara była jeno na przyprzšżkę, do poganiania. Cóż, kiej robota szła niesporo!... ręce grabiały z zimna i w bruzdach było mokro,w trepy nabierało się wody, a szmaty na nic się marały w błocie, bo deszcz, choć ciepły i coraz drobniejszy, mżył cięgiem, rozpryskujšc się po skibach, a trzepišc po sadach, co zwiesiły okwiecone gałęzie nad drogę i z jakšœ luboœciš nastawiały się na pluchę. Ale już szło na odmianę: kokoty piały, niebosię stronami podnosiło niezgorzej przetarte, jaskółki jęły œmigać powietrzemkiejby na zwiady, a zaœ wrony uciekały z kalenic i niesły się cichuœko a nisko nad polami. Baby gmerały przygięte do zagonów, podobne do kłębów szmat przemoczonych, poredzajšc, wolniuœko robišc, a z długimi odpoczynkami, że to na odrobek przyszły, aż dopiero stara, obsadzajšca grochem piechotš nadbruŸdzia ” zaczęła w głos rozglšdajšc się dokoła: : -Niewiela dzisiaj gospodyń w polu ni na ogrodach. -Chłopy wracajš, to nie robota im w głowie! -Pewnie, tłuste jadło narzšdzajš i pierzynygrzejš... -Przeœmiewacie, a samej jaże łysty do nichdrygajš! -rzekła Kozłowa. -Nie wyprę się, co mi już Lipce obmierzły bez chłopów. Staram przeciek, ale prosto powiem, że choć to sš juchy, łajdusy, œwiędlerze i zabijaki, a niech się jawi choćby i ta najgorsza pokraka, to zarno z nim raŸniej iweselej; i lekciej na œwiecie. Która co inszego powie, zełże jak pies. -Wyczekały się na nich kobiety kiej kania nadeszcz! -westchnęła któraœ. -Niejedna to czekanie ciężko przypłaci, a dzieuchy najprzódziej... -Że i trzy kwartały nie minš, a dobrodziej chrzcić nie nadšży... -Stare, a bajš trzy po trzy: dyć na to Pan Jezus stworzył kobietę! nie grzech mieć dziecko! -podniesła głos przekornie Grzeli zkrzywš gębš kobieta. -A wy cięgiem swoje: zawdy za bękartami stoicie! -A zawdy, jaże do samej œmierci każdemu do oczu stanę i rzeknę: bękart czy nie -zarówno ludzkie nasienie, prawo ma na œwiecie jedno i jednako je Pan Jezus szanuje, wedle zasług jeno a grzechów... Zakrzyczały jš wyœmiewajšc wzgardliwie. Zabiła ręce i pokiwała głowš. -Szczęœć Boże na robotę! jakże idzie? -krzyknęła Hanka z przełazu. -Bóg zapłać! dobrze, ino mokro. -Nie brakuje ziemniaków? Przysiadła nieco na żerdce. -Donoszš, ile potrza; jeno mi się widzi, co za grubo krajane... -Za grubo, dyć ino na pół, przeciek u młynarza co drobniejsze ziemniaki całe sadzš. Rocho powiedział, że takie sš dwa razy plenniejsze. -Musi, miemiecka to moda, bo jak Lipce Lipcami, zawdy się ziemniaki krajało na tyla, chyla oczków miały -kwękała sprzeczliwie Gulbasowa. -Moiœcie, przeciek dzisiejsi ludzi nie głupsi wczorajszych... -Hale, tera jajo chce być mędrsze od kury istadu przewodzić... -Rzekliœcie! Ale po prawdzie, co poniektóre, choć lata majš, rozumu nie nabyły! -zakończyła Hanka cofajšc się z przełazu. -Zadufana w sobie, jakby już na całej gospodarce Borynów siedziała -mruknęła Kozłowa obzierajšc się za niš. -Poniechajcie jej: szczere złoto, nie kobieta! Nie wiada, czyby się nalazła od niej lepsza i mšdrzejsza. Co dnia z niš siedzę, a oczy i rozumienie mam. Naci erzpiała się ona i przeszła krzyże, że niech Bóg broni... -Czeka jš jeszcze niejedno... Jagna w chałupie, i skoro Antek wróci, cudeńka się tu zacznš i breweryje, będzie czego słuchać... -Że Jagna z wójtem się sprzęgła, cosik mi o tym bšknęli -prawda to? Zaœmiały się z Filipki, że pyta, o czym już wróble œwiergocš. -Nie rozpuszczajta ozorów: i wiater czasem słucha i roznosi, kaj nie potrzeba! -zgromiła Jagustynka. Przygięły się do roli, dziabki migały szczękajšc niekiej o kamienie, a one rajcowały zawzięcie całš wieœ obgadujšc: Zaœ Hanka szła od przełazu chyłkiem pod wiœniami, bo jš chwytały za głowę obwisłei przemoczone gałęzie, jakby nabite zbielałym już pškowiem i listeczkami. Poszła w podwórze przeglšdać gospodarstwo. Od samych œwišt prawie się nie wychylała zdomu, że to pogorszyło się jej po wywodzie. Dzisiejsza nowina zerwała jš z łóżka i trzymała na nogach, że choć się chwiała na każdym kroku, zaglšdała po kštach Ÿlšc się coraz barzej. A to krowy były jakoœ osowiałe i do pół boków w gnoju, prosiaki coœ za mało przyrosły, nawet gęsi wydawały się dziwnie niemrawe, jakby zamorzone. -Ady byœ choć wiechciem wytarł wałacha! -wsiadła na Pietrka, wyjeżdżajšcego do gnoju, ale parobek cosik mruknšł złego i pojechał. W stodole nowa zgryzota: w kupie ziemniaków, leżšcych na klepisku, pyskał se w najlepsze Jagusin wieprzek, zaœ kury grzebały w poœladzie, któren dawno miał być zniesiony na górę. Skrzyczała za to Józkę i do Witkowych kudłów skoczyła, ledwie się chłopak wyœlizgnšł i uciekł, a dziewczyna bekiem i skargš się zaniesła: -Haruję cięgiem kiej koń, a wy krzyczycie: Jagnie, co się całe dnie wałkoni, to przepuszczacie! -No, cicho, głupia, cicho! Sama widzisz, co się tu wyrabia... -Mogłam to wszyćkiemu uradzić? co? -No, cicho! Nieœta ziemniaki, bo zbraknie kobietom! Dała już spokój krzykom. -Prawda, dziewczyna wszystkiemu nie uradzi, a najemniki!... Boże się zmiłuj. Od rana już zachodu wyglšdajš. Dorabiać się w najemników to jakby wilki zgodził do owiec wodzenia. Przez sumienia sš ludzie: Rozmyœlała z goryczš, wywierajšc całš złoœć na wieprzaku, jaże z kwikiem pognał, że go to i Łapa jeszcze po swojemuza ucho odprowadzał... Do stajni potem zajrzała, ale jakby po nowš zgryzotę -ano klacz obgryzała pusty żłób, a Ÿrebak, utytłany kiej œwinia, słomęwycišgał z podœciółki. -Kubie by serce pękło, kiejby cię takim zobaczył -szepnęła zakładajšc im za drabkę siano i głaszczšc po mięciuchnych aciepłych chrapach. Ale już nie poszła dalej: ogarnęło jš naraz zniechęcenie i taki płacz chycił za gardziel,że wsparłszy się o barłóg Pietrkowy zaryczała, sama nie wiedzšc laczego. Tak zbrakło jej sił, że opadła w sobie kiejten kamień ciężki Już nie mogła uredzić doli, mój Jezu, nie mogła, a toć poczuła się taka opuszczona na œwiecie, jako to drzewo rosnšce na wywieisku, samotne i nakażdš zła przygodę wystawione! Ani wyżalićsię przed kim! I ani końca przewidzieć złejdoli! Nic, jeno cięgiem truć się zgryzotš i płakaniem... nic kromie udręki wiecznej i czekania na gorsze... rebak lizał jš po twarzy, że bezwolnie przytulała głowę do jego karku i zanosiła się coraz boleœniej. Cóż jej ta po gospodarce, po bogactwie, po ludzkim uważaniu, kiej la siebie nie miała ani jednej chwili szczęœliwoœci w całym życiu, nic zgoła! Skarżyła się tak żałoœnie,jaże klacz zarżała ku niej, targajšc się na łańcuchu. Zawlekła się do izby i przysadziwszy do piersi rozkrzyczanego chłopaka zapatrzyłasię bezmyœlnie w zapocone szyby, zbrużdżone ociekajšcymi kroplami. Dziecko jakoœ matyjasiło skamlšc i popłakujšc. -Cicho, maluœki, cicho!... wróci tatulo, przywiezie ci kuraska... wróci, synka na koń wsadzi... cicho, maluœki: A, a, a! kotki dwa! szare bure obydwa!... Wróci tatulo, wróci! -przyœpiewywała huœtajšc go i chodzšc po izbie. -A może i wróci! -potwierdziła sobie przystajšc nagle. Płomień jš ogarnšł, moc rozprężyła przygięte plecy i taka radoœć wstšpiła w serce, że się już rwała do komory rznšć kawał œwininy la niego, że już po gorzałkę chciała posyłać la niego, nawet już ku skrzyni szła, by się przyodziać œwišteczniela niego -ale nim to uczyniła, przypominki słów kowalowych spadły na obolałe serce kiej jastrzębie ostrymi pazurami, zmartwiała na miejscu, obzierajšc się jenopo izbie rozpalonym wzrokiem, jakby za ratunkiem, nie wiedzšc znów, co myœleć, copoczynać... -A jak nie wróci? Jezu! Jezu! -jęknęła chwytajšc się za głowę, Bała się tego mówić, a głos ten huczał w niej kiej w studni: gotował się, wrzał i wzbierał w piersiach krzykiem strachu. Dzieci jęły się za łby wodzić i krzyczeć, wycišgnęła je za drzwi, zabierajšc się do narzšdzania œniadania, bo już Józka zaglšdała do izby wietrzšc łakomie, czy zgotowane. Łzy ustać musiały i boleœcie przytaić się w duszy, bo jarzmo codziennego trudu w karksię wpijało przypominajšc, że robota czekać nie może... Uwijała się też, jak mogła, choć nogi się pod niš plštały i wszystko leciało z ršk. Jeno wzdychała żałoœnie, łzę jakš puszczajšc niekiedy, a we œwiat zamglony tęsknie spoglšdajšc... -Czy to Jagusia nie wyjdzie do sadzenia? -wrzasnęła Józka przez okno. Hanka odstawiła gar z barszczem i na drugš stronę pobiegła. Stary leżał na bok, twarzš do okna, jakby patrzšc na Jagnę, czeszšcš długie, jasne włosy przed lusterkiem, na skrzyni ustawionym. -Czy to dzisiaj œwięto, że do roboty nie wychodzicie?... -Z rozplecionymi włosami nie poletę... -Od œwitania, mogłaœ je już dziesięć razy zapleœć! -Mogłam, ale nie zapletłam! -Jagna, wy tak ze mnš nie igrajcie! -Bo co? Odprawicie mnie może albo wytršcicie z zasług? -warknęła hardo nie œpieszšc się z czesaniem-nie u was siedzę inie na waszej łasce! -A ino kaj? co? -U siebie jezdem, byœcie sobie to baczyli... -Niech ociec zamrš, to się pokaże, czy u siebie jesteœ! -Ale póki żyjš, to ja waju mogę drzwi pokazać. -Mnie! mnie! -skoczyła jakby biczem podcięta. -Przyczepiacie się cięgiem do mnie kiej rzepdo ogona! Marnego słowa wam nie mówię, awy ino huru buru jak na tego łysego konia...-Podziękuj Bogu, że gorszegoœ nie oberwała! -rozczapierzyła się groŸnie. -Spróbujcie: inom jedna sierota, ku mojej obronie nikto nie stanie, ale uwidzicie, czyje ostanie na wierzchu! Odgarnęła włosy z twarzy i srogie, pełne zawziętoœci oczy uderzyły kieby nożem, jaże Hankę z miejsca taka złoœć poniesła, iż jęła wytrzšsać pięœciami a krzyczeć, co ino œlina przyniesła. -Grozisz! Zacznij ino, zacznij! Niewiništko, sierota pokrzywdzona... Juœci... Dobrze ludzie wiedzš, co wyrabiasz! W całej parafii wiedzš o twoich sprawkach. Nie razcię już widzieli z wójtem w karczmie, nie dwa! A wtedy, com ci po północku drzwi otwierała, wracałaœ z pijatyki, z nać, kiej te brzuchy48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żrPcsXś ctEcuS+ cvs9í(łajdactwa, pijana byłaœ kiej œwinia... Do czasu dzban wodę nosi, do czasu... Nie bój się, kto w głoœnoœci żyje, o tym cicho mówiš! Skończy się twoje panowanie, że ni wójt, ni kowal cię nie obroniš, ty... ty!... Jaże się zakrztusiła z krzyków. -Robię, co robię, a każdemu wara do mnie jak temu psu! -wrzasnęła nagle, odrzucajšcwłosy na plecy, kiejby tę przygarœć lnu najczystszego Rozjuszona już była i gotowa nawet do bitki, bo jaże się cała trzęsła; ręce jej latały kole bioder i tak srogo ciepała œlepiami, że w Hance opadło serce, zmilkłaitrzasnšwszy jeno drzwiami uciekła z izby. Ale po tej kłótni ruchać się nie mogła, siadła z dzieckiem pod oknem, a Józka zajmowała się podawaniem œniadania. Dopiero kiej się znowu porozchodzili do roboty, zebrała się jakoœ w sobie i, poniechawszy robót, wybrała się do ojca, któren zachorzał już parę dni temu, ale z pół drogi zawróciła do chałupy. Tak się w niej roztrzęsło, że ani sposób iœć było. A zaœ potem, choć przyszła nieco do sił, rękoma jeno robiła, bezwolnie prawie, a głównie myœlała o Antku, we œwiat się zapatrujšc daleki... Pogoda się też robiła, deszcz ustał, kapałojeno z dachów i z drzew, że to wiater jšł otrzšsać gałęzie, drogi siwiły się kałużami, œwiat stawał się coraz jaœniejszy. Rachowali, co na przypołudnie słońce pokaże się niechybnie, bo już jaskółki latały górš; białe, przezłocone chmury szły po niebie stadami, a z pól ciepło buchało i ptasi wrzask podnosił się w sadach, jakby oœnieżonych kwiatami. Zaœ wieœ galanto pogłoœniała; kurzyło się ze wszystkich prawie kominów, smaczne jadłanarzšdzali, radoœć wydzierała się z chałupibabie jazgoty niesły się od chałupy do chałupy, dzieuchy przyodziewały się œwištecznie; wstęgi zaplatajšc w kosy, niejedna w dyrdy leciała po gorzałkę, bo Żyd, ucieszony powrotem chłopów, dawał na bórg, ile kto ino chciał, a coraz to ktosik właził na drabinę i z dachów przepatrywał pilnie wszystkie drogi biegnšce od miasta... Tak się zajęły porzšdkami, że mało która szła w pole; nawet gęsi zapomniały powyganiać nad rowy, że gęgały wrzaskliwie w podwórzach, zaœ dzieciska, puszczone dzisia na wolę i nie przykarcane,wyprawiały po drogach takie breweryje, żeniech Bóg broni! Starsze, z długachnymi tykami; zwijały się na topolowej, skrabišc się na drzewa i spychajšc wronie gniazda, że wystraszone ptaszyska, kiej chmura sadzy; kołowały wysoko z żałosnym, jękliwym krakaniem; a znowuj drugie, mniejsze, ganiały œlepego konia księżego, założonego do beczki na saniach, chcšc go napędzić z wyższego brzegu do stawu, jenoco koń mšdrala nie dał się zażyć z mańki. Niekiedy, już nad samiutkš krawędziš, przystawał jakby na złoœć, łeb spuszczał,głuchnšł na wrzaski, cierpliwie się otrzšsajšc z błota i grud, których mu nie szczędzili. Ale skoro poczuł, że mu na beczkę włażš i do uzdy już sięgajš, rżał groŸnie i ponosił, skręcajšc z nagła w największš kupę zbereŸników iż rozlatywalisię z krzykiem. Dobre parę pacierzy tak sięzabawiali, jaże go w końcu i zmanili podtykajšc pod chrapy wiecheć zapalony, żekonisko zestrachane rzuciło się w bok, akuratnie prosto na przywarte opłotki Borynowe. Wywalił wrótnie i tak się w nie zaplštał orczykami, że go dopadły z bliska i dalejże prać batami, co ino wlazło. Kulasy byłby sobie połamał w żerdkach, kieby nie Jagna, która dosłyszawszy krzykikijem rozpędziła wisusów i wywiedła go nadrogę, ale że koń wystraszony stracił wiatr, nie wiedzšc, w jakš stronę się obrócić, a chłopaczyska czaiły się za drzewami, powiedła go na plebanię. Dróżkš między księżym ogrodem a Kłębami go poprowadziła, gdy właœnie bryczka organistów zajechała przed ich dom stojšcy w głębi. Organiœcina już była na siedzeniu, a Jasio całował się przed progiem z rodzinš. -Konia przywiedłam, bo dzieci go płoszyły... -zaczęła nieœmiało. -Ojciec, krzyknij na Walka, niech go odbierze! Te, ryfo jedna, konia samego porzucasz, żeby nogi połamał, co? -gruchnęła na parobka. Jasio, spostrzegłszy Jagnę, jeno œmignšł oczyma po ojcach i rękę do niej wycišgnšł. -Zostańcie, Jaguœ, z Bogiem. -Do klasów to już? Za serce jš cosik œcisnęło, jakby żal cichy.-Na księdza go odwożę, moja Borynowo! -napuszała się dumnie. -Na księdza! Podniesła zdumione oczy na niego. Siadał właœnie na przednim siedzeniu, plecami do koni. -Będę dłużej patrzał na Lipce! -zawołał ogarniajšc przytulajšcym spojrzeniem opleœniałe dachy ojcowej chałupy i te sady,lœnišce rosami a kwiatami obwalone. Konie ruszyły truchcikiem. Jagna poszła w trop tuż za bryczkš. Jasio krzyczał jeszcze cosik do sióstr, buczšcych pod domem, a patrzał jeno na niš jednš: w jej modre, zwilgotniałe oczy, kieby ten dzień majowy bardzo cudne; na jej głowę jasnš, oplecionš warkoczami, co jak grubachne postronki leżały potrójnie nad białym czołem, zwisajšc jeszczek półkoliœcie kiele uszu, na jej twarz bialuchnš i tak œlicznš, iż do róży polnej podobnš. Ona zaœ szła prawie bezwolnie, jakby urzeczona jego oczyma jarzšcymi, wargi się jej trzęsły, że zębów zawrzeć nie mogła, serce lubo dygotało, a oczy szły zanim pokornie, zgoła truchlejšc z dziwnej słodkoœci... Jakby jš sen zmorzył nagły i tym pachnšcym kwiatem niepamięci zasypywał...Dopiero kiej bryka skręciła ku topolowej, rozerwały się ich oczy, puœciły te parzšceogniwa i rozprysnęły się tak doszczętnie, jaże uderzyła się pojrzeniem o pusty œwiatiprzystanęła nagle. Jasio machał czapkš na pożegnanie. Wjeżdżali już w mrok topoli. Rozglšdała się dokoła, oczy tršc, jakby ze snu wyrwana. -Jezu, taki to by œlepiami do samego piekła zaprowadził... Otrzšsnęła się jakby z tych parzšcych, spojrzeń Jasiowych. -Organistów syn, a kiej dziedziców się widzi... I księdzem ostanie, może jeszcze do Lipiec go dadzš!... Obejrzała się; bryka już zniknęła, turkot jeno dochodził i głosy pozdrowień zamienianych z przechodzšcymi. -Taki mleczak, dzieciuch prawie, a niech spojrzy, to jakby kto drugi wpół objšł, jaże cišgotki bierš i w głowie się mšci... Wzdrygnęła się oblizujšc czerwone wargi, a przecišgajšc się prężšco, z luboœciš... Chłód jš nagle przejšł. Dopiero spostrzegła, że jest z gołš głowš, boso i prawie w koszuli, bo tylko w jakiejœ podartej chuœcinie na ramionach. Sczerwieniła się przywstydzona i jęła stronami przebierać się ku domowi. -Chłopy wracajš, wiecie to? -krzykały do niej dzieuchy z opłotków, to kobiety, to dzieci nawet, a wszystkie zadyszane i ledwie zipišce z radoœci -No to co? -rzekła którejœ już prawie ze złoœciš. -Wracajš!... mało to? -zdumiewały się jej oziębłoœci. -Tyla z nimi, co i przez nich! Głupie! -mruczała, przykro tknięta, że to każda kiej zwariowana wyglšdała swojego... Zajrzała do matki. Jędrzych był jeno, pierwszy raz dopiero zwlókł się z barłogu,przetršcony kulas miał jeszcze spowity w szmaty, koszyk wyplatał na progu i pogwizdywał srokom, łażšcym po płotach. -Wiesz to, Jaguœ?... Wracajš nasi!... -Dyć już kiej te sroki cały œwiat to jedno rozpowiada! -Wiesz, a Nastusia to prosto od rozumu odchodzi, że i Szymek wróci... -Czemuż to? -Błysnęła œlepiami srogo, po matczynemu. -I... nic... A to me znowuj kulas rozbolał... -zajškał strachliwie. -Cichoj, œcierwy -rzucił patykiem w sień na rozgdakane kwoki. Niby to rozcierał nogę bolšcš, a pokornie zaglšdał w jej twarz dziwnie omroczałš. -Kaj to matka? -Na plebanię poszli... Jaguœ, o Nastce to mi się ino tak wypsnęło... -Głupi; myœli, co o tym nikto nie wie! Pobierš się i tyla... -A bo to matka pozwoleństwo dadzš, kiej Nastuœ ma jeno morgę? -Pytał się będzie, to nie pozwolš. Hale, lata już parob ma, to i rozum swój powinien mieć, bych wiedzieć, co i jak... -A ma, Jaguœ, ma, i kiej się uweŸmie i pójdzie, udry na udry, to i matki nie posłucha, na złoœć się ożeni, swój gront odbierze i na swoim postawi. -Pleć, kiej ci ciepło, pleć, bych cię jeno matka nie posłyszeli! Markotnoœć jš przejęła. Jakże! taka Nastka, a i to zabiega o chłopa, i to ma swoje radoœcie, a drugie dzieuchy to samo. Wœcieknš się chyba dzisiaj, boć do każdej ktosik powróci, do każdej. -Prawda, dyć wszystkie powrócš... -Porwała jš nagła, niecierpliwa radoœć, że porzuciła wystraszonego Jędrzycha i skwapnie poniesła się do chałupy szykowaći robić porzšdki na przyjęcie, jak i drugie, iczekać goršczkowo powracajšcych, jak i cała wieœ w tej chwili. Zwijała się tęgo, jaże przyœpiewujšc z radoœci a z utęsknieniem, i nie raz jeden wybiegała patrzeć na drogi, kaj i wszystkiewisiały oczyma. -Kogo to wyglšdacie? -zagadnšł jš ktosik niespodzianie. Jakby jš kto przez ciemię zdzielił, zbladła,ręce jej opadły kieby te skrzydła przetršcone i serce zadygotało z żałoœci. Prawda, na kogoż to czeka? przeciek nikomu do niej nieœpieszno, przeciek na wszystkim œwiecie sama jest jako ten kołek!... -Tyle co może Antek!... -dodała trwożnie. -Antek! -wyszeptała cichuœko, serce jej wezbrało westchnieniem i przypominki przewiały przez pamięć kiej te mgły nikłe i kiej sen cudny, ale dawno już œniony. Może i wróci! - dumała. ... Choć kowal jeszcze wczoraj upewniał, że go z drugimi z kreminału nie puszczš, że na długie lata tam pozostanie: -A może go i puszczš! -Przywtórzyła głoœniej, jakby już wychodzšc myœlš i oczekiwaniem naprzeciw, ale bez radoœci, bez uniesienia i z jakšœ przyczajonš w sercu trwożnš niechęciš. -A niech se wróci! co mi tam z niego! -ciepnęła się niecierpliwie. Stary jšł cosik bełkotać... Zadem się odwróciła od niego z obmierzłoœci, nie podajšc jeœć, choć wiedziała, że o to skamle po swojemu. -Byœ już raz zdechł! -rozsrożyła się nagle iaby go stracić z oczu, na ganek znowu poszła. Kijanki trzepały nad stawem i kajœ niekaj pod drzewami czerwieniły się kobiety pieršce. Suchy, leciuœki wiater ledwie co tykał wierzb zielonych, że zatrzęchły się niekiedy. Słońce co ino miało się wyłupać zza białych chmur, że już polœniewały kałuże i po gładzi stawu tańcowały złotawe migoty. Deszczowe mgły już opadły, że z szarych, kamiennych płotów wynosiły się coraz barzej na jaœnię powietrza rozkwitajšce sady, kieby te wielgachne snopy kwietne, wionšce zapachami i pełne ptasich œwiegotów, młynturkotał ostro, a z kuŸni rozlatywały się dŸwiękliwe, przejmujšce bicia młotów, zaœ ludzkie głosy i cały ten rwetes przygotowań był jako to pszczelne brzęczenie wœród drzewin. -A może go i obaczę! -dumała wystawiajšc twarz na wiater i na te rosy skapujšce z obsychajšcych kwiatów i liœci. -Jaguœ! nie wyjdziecie to do roboty? -wrzasnęła Józka z podwórza. Ani jej do głowy przyszło się opierać: zabrała motyczkę i zaraz poszła do kobiet.Odpadła jš moc i chęć sprzeciwu, a nawet rada poddała się przykazowi, któren jš wyrywał z myœleń i niepewnoœci. Przejmowała jš jeno dziwna tęsknoœć, że jaże łzy nabiegały do oczu, a dusza się kajœciœ rwała. Tak się przypięła do roboty,że komornice ostały daleko na zajdach, ale nie ustawała, nie zważajšc na Jagustynkowe przycinki ni widzšc babich œlepiów, co jš obiegały cięgiem, kiej te psyprzyczajone dokšœliwego chwytu. Tylko niekiedy prostowała się nagle, jako tagrusza ociężała kwiatem prostuje się na miedzy pod tknięciem wiatru i chwieje się Ÿdziebko, i patrzy po œwiecie tysišcami oczu, i płacze białym, wonnym okwiatem po rozchwianych, zielonych zbożach, i możezimy srogie spomina... Jaguœ o Antku myœlała niekiedy, a częœciej Jasiowe oczy jarzšce i Jasiowe wargi czerwone stawały w pamięci, i Jasiowy głos luby odzywał się w sercu tak słodko, jaże smutki pierzchały i pojaœniało w niej, że przygišwszy się barzej nad zagonem, czepiła się całš mocš utęsknień tych wspominków. Naturę bowiem już takš miała, kieby te wiotkie trzmieliny czy chmiele dzikie, które zawdy czepić się muszš jakiej gałęzi lebo kole pnia wyniosłego owinšć -bych rosnšć mogły i kwitnšć, i żyć -zaœ oderwane podpory i sobie ostawione, na pastwę złej przygodziełacno idš. A komornice, naszeptawszy się o niej do syta, że to ciepło już się zrobiło galante, pozrzucały z głów płachty i zapaski i wzięły raŸniej pogwarzać, częœciej się przecišgać, na połednie tęskliwie wyglšdajšc... -Kozłowa, wyższaœcie -to obaczcie, czy chłopów nie widać na topolowej? -Ani widu, ani słychu! -odrzekła, próżno sięna palcach wspinajšc. -Gdzieby zaœ tak rychło... nie zdšżš przed mrokiem... karwas drogi... -I pięć karczmów na rozjazdach! -zakpiła po swojemu Jagustynka. -Chudziaki, biedota, kaj im tam karczmy będš w głowie! -Wymizerowali się tylachna czasu, nacierzpieli... -Taka im była krzywda, że się w cieple wyspali i najedli po grdykę... -Juœci, tyle tej dobroci zażyły, co te karmiki na pokrzywach z plewami. -Dyć o suchym ziemnioku, a lepiej na wolnoœci -rzekła Grzeli kobieta. -Dopiero to smaki taka wolnoœć! ho, tyla z niej biednemu, że może sobie zdychać z głodu, kaj mu się spodoba, bo sztrafu za to płacić nie każš, ni go strażnik do kreminału nie pojmie!... -wydziwiała. -Prawda, moiœciewy, prawda! ale co niewola, to niewola! -A co groch ze sperkš, to nie rosół na osikowym kołku! -przedrzeŸniała Jagustynka, jaże wszystkie œmiechem gruchnęły. Odcięła się cosik Filipka, ale mogła tó utrzymać wtór z takim pyskaczem i ozornicš? Jagustynka nawydziwiała nad niš,co ino wlazło, i jęła cudeńka wygadywać omłynarzu, jako na bórg daje stęchłš kaszę, a za pienišdze też oszukuje na wadze. Zaœ potem już z Kozłowš na spółkę używały na całej wsi, nie przepuszczajšc nawet dobrodziejowi; a przewłóczšc każdego złymi ozorami kieby przez te ostreciernie... Grzelowa spróbowała bronić poniektórych, ale jš zakrzyczała Kozłowa: -Wy byœcie radzi bronić nawet takich, co koœcioły rozbijajš... -Bo wszystki człowiek zarówno potrzebuje obrony! -szepnęła łagodnie. -A już najbarzej Grzela przed waszš maglownicš... -Nie wam przestrzegać poczciwoœci, któraœcie Bartka Kozła kobieta! -rzekła twardo, prostujšc się wynioœle. Struchlały wszystkie czekajšc, że skoczš sobie do kudłów, ale one jeno przewlekły po sobie srogimi œlepiami. Dobrze, co w samš porę Witek przyleciał zwoływać na obiad i kosze zbierać, że to œwištkować mieli od południa. Mówiły już mało wiele nawet przy obiedzie, któren Hanka kazała podać na ganku, bo słońce się już całkiem wykryło,cały œwiat się rozjaœnił, a wszystkie dachyi drzewa kwitnšce, kiej tym bieluchnym œniegiem przyprószone -pławiły się w przejrzystym, pachnšcym powietrzu. Dzień się roztoczył słoneczny i cichy, wiater Ÿdziebko przegarniał po drzewinach,ale tak mięciutko, kieby te ręce matczyne gładziły pieœciwie dziecińskie gębusie. Œwištko też szczere stanęło, bo już od poobiedzia nikto w pole do roboty nie wyszedł, nawet bydło zegnali z pastwisk, że jeno poniektóra biedota swoje zamorzone karmicielki wywodziła na postronkach popaœć kajœ po miedzach lub nad rowami. A kiej słońce odtoczyło się na parę chłopaz południa, jęli się ludzie zbierać pod koœciołem, wygrzewali się pod murami, przegwarzajšc z cicha jako ci ptakowie œwiergocšcy w klonach i lipach, co wyniosłym kręgiem jaże ku dachom koœcioła sięgały gałęziami, ledwie przytrzšœniętymi zieleniš. Słońce przypiekało niezgorzej, jak to zwyczajnie bywa po rannym deszczu. Kobiety zestrojone œwištecznie postawały kupami, a poniektóre wyglšdały tęskliwie za mur, na topolowš, zaœ œlepy dziad siedział wraz z pieskiem we wrótniach smętarza i pobożne pieœnie wycišgał jękliwie, uszami strzygł na wsze strony i potrzšsał miseczkš do wchodzšcych. Wyszedł rychło i dobrodziej w komżę ubrany i stułę, z gołš głowš, że mu jaże łysina błyskała w słońcu. Pietrek Borynów krzyż ujšł, bo Jambroż nie uradziłby lecieć tyla drogi, zaœ wójt, sołtys i któraœ z tęższych dzieuch wynieœli choršgwie, co się jęły zaraz rozwijać na wietrze, trzepać i błyskać kolorami. Michałorganistów poniósł wodę œwięconš i kropidło, Jambroży rozdał brackim œwiece,a organista z ksišżkš w ręku stanšł wpodledobrodzieja, któren dał znak, i ruszyli w cichoœci przez wieœ okwieconš; nad stawem, jaże we wodzie cichej odbijała sięcała procesja. Sporo jeszcze kobiet i dzieci przyłšczało się po drodze, zaœ na ostatku młynarz z kowalem pobok księdza się dociskali. tyki, z nać, kiej te brzuchy48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żwPEcx•ccyřŤ czŁ*Żc{R9)|S?+A na samym końcu, za wszystkimi, wlekła się Agata, często pokaszlujšc, i œlepy dziad kolebał się na kulach, jeno że od mostu zawrócił i pono do karczmy pocišgnšł. Dopiero za młynem zastawionym, bo i umšczony młynarczyk przystał do kompanii, zapalili œwiecie, ksišdz nadział czarnš, rogatš czapeczkę, przeżegnał się izaintonował: „Kto się w opiekę... ” Zawtórowali z całego serca, jak kto umiał,i ruszyli wzdłuż rzeki, łškami, kaj pełno było jeszcze kałuż, a miejscami tak grzšsko, że po kostki zapadali. Osłaniajšc œwiatło rękoma; rozwłóczyli się po wšskiejdrożynie, kiej różaniec uwity z czerwonych, pasiastych wełniaków. Rzeka migotała w słońcu i wiła się pokrętnie wskroœ łšk zielonych, nabitych kajœ niekaj kępami żółtych i białych kwiatków. Choršgwie wiały się nad głowami, niby te ptaki wielgachne żółtoczerwonymi skrzydłami, krzyż kołysał się na przedzie,a głosy rozœpiewane roznosiły się z wolna w cichym, przejrzystym powietrzu, spadajšc na trawy, na kępy łozin jasnozielonych, na cierniowe krze, całe w białoœciach kwiatów kieby w tych gzłach przenajœwiętszych. Woda pluskała o brzegi, gęsto upstrzone kaczeńcami, kieby do cichego wtóru pieœniom i oczom lecšcym przed się w dale jasnego nieba, w rzekę rozmigotanš złotymi łuskami, w te wsie widniejšce na wyżniach suchych, a ledwie znaczne w modrawym powietrzu wstęgami sadów białokwitnšcych. Ksišdz szedł z asystš tuż za krzyżem i œpiewał wraz z drugimi. -Coœ dużo kaczek się podrywa! -szepnšł zezujšc na prawo. -Przelotne, krzyżówki -odparł młynarz patrzšc za rzekę w niziny, zarosłe żółtš, zeszłorocznš trzcinš i olchami, skšd raz wraz podrywały się ciężko całe stada. -I bociaków coœ więcej niŸli zeszłego roku.-Majš co żreć na moich łškach, to się z całego œwiata zwłóczš. -A ja swojego straciłem, w same œwięta się gdzieœ zapodział. -Do stada się pewnie przyłšczył, na przelocie. -Co to jest w tych uwałowanych redlinach? -Końskiego zęba wsadziłem całš morgę... trochę tu mokro, ale że mówiš, co na suchyrok idzie, to może się uda. -Byle nie tak, jak mój zeszłoroczny: schylać się nie było po co. -Kuropatkom się udał: sporo się ich tam wywiedło -żartował cicho. -Juœci, pan jadł kuropatwy, a moje siwki zębami dzwoniły o żłób... -Obrodzi się, to już księdzu dobrodziejowi zfurkę jakš użyczę. -Bóg zapłać, bo i koniczyna zeszłaroczna nietęga; jeœli susze przyjdš, przepadnie! - westchnšł żałoœnie i zaczšł znowu œpiewać. Dochodzili właœnie pierwszego kopca, któren był tak pokryty krzami rozkwitłych tarnin, że wynosił się kiej biała kopa, nastroszona kwiatami rozbrzęczonymi pszczelnym rojem. Otoczyli go kręgiem œwiateł rozchwianych, krzyż się wzniósł zatknięty w krzach, choręgwie się rozwinęły nisko pochylone i ludzie przyklękli kołem, jakby przed ołtarzem, na którym, w kwiatach i pszczelnym brzęku zwiesny, objawił się majestat œwięty!... Wraz też ksišdz odczytywał modlitwę od gradu i kropił wodš œwięconš wszystkie cztery strony œwiata; i drzewiny, i ziemię, i wody, i te głowy chylšce się pokornie, cały ten œwiat rozdygotany cichš radoœciš rostu i mocy, i szczęœcia, wszystko, co dolę swojš poczynało i co martwe jest. Naród zaszumiał nowš pieœniš i podnosił się raŸniej i weselniej. Ruszyli dalej, bieršc się od razu na lewo, wpoprzek łšk, pod łagodne wzgórza. Dzieci jeno dłużej się zatrzymały, że to Gulbasiaki z Witkiem, wedle starego obyczaju, sprawiały na kopcu poniektórym chłopakom tęgš łaŸnię, że podniósł się takiwrzask, jaże ksišdz im z dala wygrażał. A za łškami weszli na szeroki wygon graniczny, w gšszcz smukłych jałowców, rosnšcych z kraja, jakby na straży pól rodnych. Wygon był szeroki, a kręcił tędy iowędy kiej rzeka zielonš falš traw gęsto nabitych kwiatuszkami, że nawet w starychkoleinach mrowiły się żółte mlecze i białe stokrotki. Kajœ rozwalały się wielkie kamionki, obrosłe w ciernie, że trzeba je było potem obchodzić, a gdzie znów stojałysamotnie dzikie grusze, całe we kwiatach i pszczelnym brzękiem rozœpiewane i tak bardzo cudne i œwięte, jako te Hostie unoszšce się nad polami, jaże się klękać chciało przed nimi a całować ziemię, co je na œwiat wydała. A gdzie znowu brzózka się pochylała, przyodziana w bieluœkie gzło i cała owionięta zielonymi, rozplecionymi warkoczami, a tak czysta i drżšca w sobie,kiej ta dziewczyna do pierwszej komunii stajšca. Podnosili się z wolna na wyniosłoœć, obchodzšc lipeckie pola od północy, wzdłużmłynarzowych ról, szumišcych żytem. Ksišdz szedł za krzyżem, za nim cisnęły się kupkami dziewczyny i co młodsze kobiety, zaœ w końcu, w pojedynkę albo i po parze w rzšdku, wlekły się staruchy z Agatš, kusztykajšcš daleko za wszystkimi. Dzieci jeno plštały się na bokach, chronišc się księżych oczu, bych œmielej baraszkować. Aż wynieœli się na równię, kaj i cichoœć stanęła większa, wiater ustał zupełnie, choręgwie zwisły, a naród się rozwlókł na staje, że jako te kwiaty widniały kobiety wœród zieleni, zaœ płomyki œwiec drżały skrami niby złotawe motyle. Niebo wisiało wysokie i czyste, tylko niegdzie leżała jakaœ biała chmura, kieby owca na modrawych, nieobjętych polach, przez które niesło się ogromne, rozgorzałe słońce, zalewajšc œwiat ciepłem i blaskami. Jeno pieœń się wzmogła: huknęli z całej mocy i tak rozgłoœnie, jaże ptaki uciekały z drzew pobliskich; czasem kuropatka wystraszona furknęła spod nóg albo i zajšczek wyrywał się gdziesik spod kotyry i gnał na oœlep. -Oziminy dobrze idš -szepnšł ksišdz. -Ba! wczoraj już piętkę w życie znalazłem. -A któż to tak spaprał?... -połowa gnoju na skibach. -Ziemniaki którejœ komornicy, jakby w krowę przyorywała. -Przecież brona wszystko wywlecze. Paskudziarze juchy! -Dyć to parobek dobrodziejów przyorywał -wtršcił cicho kowal. Dobrodziej się rzucił, ale zamilkł i przyœpiewujšc narodowi, chodził oczyma potym nieobjętym rozlewie pól rodnych, co pogarbione i miejscami Ÿdziebko wzdęte, jako te piersi matki karmišcej, zdały się dychać w słodkim wzbieraniu, bych co ino przypadnie do rozwartego łona, pożywić się mogło i przytulić, i o doli srogiej zapomnieć. Hej! szeroko niesły się oczy, i daleko, i przestrono, że cała procesja zdała się jeno cišgiem mrówek wœród zbóż, a głosy ludzkie tyle ważyły nad polami, co te skowronkowe œwiergotania. Słońce się przetaczało ku zachodowi, że już pozłociały zboża, okwiecone drzewa rzucały cienie, zaœ lipecki staw wybłyskiwał rozgorzałš szybš z obrzeży sadów, spienionš bielš kwiatów przytrzšœniętych. Wieœ leżała niżej, jakby we dnie michy wielgachnej, a tak przysłoniona drzewami, że ino kajœ niekaj dojrzał szarš stodołę; jeden koœciół, co się wynosił białymi murami ponad wszystkoi złotym krzyżem na niebie œwiecił. Zaœ po prawej ręce idšcych rozlewały się równie, niby te nieprzejrzane wody szarozielone, z których wynosiły się wsie gęstymi kępami drzew okwieconych, krzyżeprzydrożne i drzewa samotnie rosnšce. Oczy się tam niesły jak ptaki, ale nie sięgnęły w kołujšcym locie innych granic, kromie tych borów czerniejšcych dokoła. -Coœ za cicho... aby deszcz w nocy nie przyszedł... -zaczšł ksišdz. -Nie będzie: wytarło się na dobre i chłód zawiewa. -Rano lało, a teraz wody ani znaku. -Zwiesna przeciek, to w mig przesycha -wtršcił swoje kowal. Dosięgli drugiego kopca, węgłowego. Wielki był kiej usypisko; powiedali, że pod nim leżš pobite na wojnie. Krzyż stał na nim niski a struchlały całkiem, przystrojony w zeszłoroczne wianuszki a obraziki, ubrane firaneczkami, zaœ z boku tuliła się wypróchniała, rosochata wierzba, okrywajšc jego rany młodymi pędami. Strasznie tur było jakoœ i pusto, że nawet wróble nie gnieŸdziły się w dziuplach, a chociaż naokół leżały rodzajne ziemie, kopiec był prawie nagi, odarte boki żółciłysię piachami, że jeno rozchodniki, kiej te liszaje, czepiały się niegdzie i sterczały suche badyle dziewanny i szalejów łońskich. Od moru odprawili nabożeństwo i przyœpieszajšc kroków, wzięli się jeszcze barzej na lewo, na skroœ do topolowej drogi, mierzšc pod sam las, jak wiodła wšska i wyjeżdżona mocno dróżka. Już zwartš kupš ruszyli, tylko Agata ostałaprzy kopcu, kryjomo odarła szmatę z krzyża i podšżajšc z dala za procesjš zagrzebywała jš strzępkami po miedzach lajakiegoœ zabobonu. Organista zaintonował litanię, ale cišgnęli jšospale, że œpiewał ino kto niekto, w pojedynkę, bo kobiety rajcowały z cicha, rzucajšc jeno w potrzebnym miejscu wrzaskliwie: „Módl się za. nami ”-zaœ dzieciska wyparłysię na wyprzódki i baraszkowały swawolnie, jaże Pietrek Borynów, obzierajšc się na proboszcza, mruczał zeŸlony: -Obwiesie, juchy! zbereŸniki!... bo jak paœ spuszczę! Ksišdz, znużony już sielnie, pot ocierał z łysicy, a rozglšdajšc się po sšsiednich rolach pogadywał z wójtem: -Ho, ho! tym już groch powschodził... -A prawda! wczesny być musi, rola doprawiona i idzie kiej bór. -Ja siałem jeszcze na Palmowš, a dopiero kły puszcza -Bo u do dobrodzieja na tym dołku zimnica, a tu grunt cieplejszy. -I jęczmiona już im powschodziły, a równe, jakby siewnikiem posiane. -Modliczaki dobre gospodarze, na dworskš modę w polu robiš. -Tylko na naszych polach ani znaku jeszcze owsów i jęczmionów. -SpóŸnione wszystko, deszcze też przybiły,że nieprędko się ruszš. -I spaprane, że niech Bóg broni! -westchnšłksišdz żałoœnie. -Darowanemu koniowi w zęby nie zaglšdajš -zaœmiał się kowal. -Te, wisusy, uszy poobrywam, jak nie przestaniecie! -krzyknšł proboszcz na chłopaków œmigajšcych kamieniami za stadkiem kuropatw, szorujšcych w poprzekzagonów. Przycichły z nagła rozmowy, chłopaki przywarły po bruzdach, organista znów jšłbeczeć, kowal zawtórował, jaże w uszach zawierciało, a cieniuœkie głosy kobiet podniesły się jękliwym chórem, że litania rozwlekła się nad polami, niby ten cišg ptaków zmęczonych długim lotem i już z wolna i coraz niżej opadajšcych. Parli się tak wœród pól zielonych długim i rozœpiewanym zagonem, że ludzie, pracujšcy na modlickich polach, a nawet i na dalszych, podnosili się od roboty czapy zdejmujšc, to przyklękajšc na zagonach, gdzie zaœ bydło zaryczało, podnoszšc ciężkie, rogate łby, a kajœ znowu spłoszony Ÿrebak odbiegł maci, w cały œwiat gnajšc. Ze staje mieli jeszcze do trzeciego kopca i figury przy topolowej, gdy ktosik wrzasnšłz całych sił: -Chłopy jakieœ z lasu wychodzš! -A może to nasi? -A nasi! nasi! -buchnęło z kupy i kilkanaœcioro rzuciło się naprzód. -Stać! Nabożeństwo pierwsze -nakazał ostro ksišdz. Juœci, że ostali, przedeptujšc z niecierpliwoœci. Zbili się jeno barzej w kupę, stowarzyszajšc jak popadło, bo każdego dziw nie podrywało z miejsca, ale ksišdz nie puœcił, przyœpieszał jednak kroku. Wiater skšdciœ zawiał, że œwiece pogasły, choršgwie zatrzepały i żyta, krze i ukwiecone drzewa jęły się kolebać, jakby kłaniajšc i do nóg się chylšc procesji. Ale naród, choć œpiewał coraz głoœniej, w dyrdy już sunšł i oczy wpierał w bór niedaleki, między drzewa przydrożne, kaj już wyraŸnie bielały się kapoty chłopskie. -Nie pchajcieże się, głupie: chłopy wam nieucieknš! -zgromił ksišdz, bo mu już następowały na pięty tłoczšc się jedna przez drugš. Hanka, co była szła w rzędzie z najpierwszymi gospodyniami, aż krzyknęła dojrzawszy kapoty. Wiedziała przeciek, jako tam Antka nie zobaczy, a mimo to zatrzęsła się radoœciš i pijana zgoła nadzieja rozsadzała jej duszę, że zeszła na bok, w bruzdę, i oczy wypatrywała... Zaœ Jagusia, idšca wpodle matki, porwała się z miejsca, bych lecieć, ognie jš przejęły i taki dygot, co zębów nie poredziła zewrzeć; a drugie kobiety też niemniej się rwały ku tym wytęsknionym. Jenoponiektóre dzieuchy i chłopaki nie wstrzymały długo, bo naraz chlasnęły z kupy, kiej woda z cebra wstrzšœniętego, i mimo wołań pognały na przełaj do drogi, jaże im łysty bielały. Procesja rychło dosięgła krzyża Borynów, za którym tuż zaraz był kopiec, na skraju ziem lipeckich idworskiego boru. Chłopy już tam stojały kupš w cieniu brzózwielgachnych, stróżujšcych przy krzyżu; z dala już odkrywali głowy i oczom kobiet pokazały się lube twarze mężów, ojców, braci a synów utęsknionych, twarze pochudłe, wymizerowane a pełne radoœci, pełne uœmiechów szczęœcia. -Płoszki! Sikory! Mateusz! Kłšb! i Gulbas! i stary Grzela! i Filip! Mizeraki kochane! Biedota! Jezus Maria, Matko Przenajœwiętsza! -rwały się wołania i pokrzyki a szepty goršce, i już oczy gorzały radoœciš, już się ręce wycišgały, już tłumione płacze kwiliły i krzyk nabrzmiewał w gardzielach, już ponosiło wszystkich, ale ksišdz jednym gromkim słowem powstrzymał i uciszył naród, a dowiódłszy pod krzyż, czytał spokojnie modlitwę „od ognia ”; jeno czytał wolno, bo niechšcy a cięgiem obzierał się na strony i poczciwymi oczyma chodził po twarzach wynędzniałych. Wszyscy też przyklęknęli w półkole i wraz z żarliwš i dziękczynnš modlitwš łzy płynęły z oczu, uwieszonych na Chrystusie przybitym do krzyża. Dopiero kiej zakończył i wodš skropił głowy chylšce się do ziemi, zdjšł rogatš czapeczkę i wesoło a w cały głos huknšł: -Niech będzie pochwalony! Jak się macie, ludzie kochane! Juœci, co chórem odkrzyknęli, cisnšc się doniego kiej te owce do pasterza, a w ręce całujšc, a za nogi obłapiajšc, a on ci każdego brał do serca, po głowach całował, po zbiedzonych twarzach głaskał, troskliwie pytał i z dobrym słowem odpuszczał, aż utrudzony siadł pod krzyżem, pot obcierajšc i te łzy poczciwe. A naród skotłował się kiej ten wrzštek kipišcy. Buchnęła wrzawa, œmiechy, cmokania, płacze radosne dziecińskie jazgoty, goršcesłowa i szepty, krzyki, co jak œpiew się wydzierały z serc uszczęœliwionych, wołania tęsknic z nagła zapomnianych; każda swojego na stronę odcišgała i każdenkiej ten chojak kolebał się wpoœród krzyków w kupie kobiet i dzieci, w radosnejwrzawie gwaru i płaczów... Dobrze ze dwa pacierze trwały powitania i byłyby się przecišgnęły do nocy, aż ksišdz się spamiętał, że pora, i dał znak. Ruszyli do ostatniego kopca, drogš wzdłuż lasu, niskimi zaroœlami jałowców i soœnianej młodzi. Ksišdz zaœpiewał: „Serdeczna Matko ”, a wszystkie jak jeden człowiek zawtórowali wielkim głosem, aż bór zajęczał i echami oddawał, wesele bowiem przepełniało duszę, takš moc dajšc piersiom, że œpiew zrywał się kiej burza wioœniana i chlustał nad bory słupem rozognionych uniesień... A że sporo narodu przybyło, to już zapchalicałš drogę, szli także i borem między drzewami, szli i nad polami, że całe Podlesie zaroiło się ludŸmi, a hukało pieœniš niebosiężnš. Jeno co rychło œpiew opadł kiej chmura, gdy już pierun ze siebie wypuœci, że tylko i ze samego przodka jeszcze nutę wycišgali, mnogim zaœ zrobiło się pilno zgwarzać ze swoimi. Cišg się też porwał i rozpierzchał na strony, chałupami szli, wiela dzieci pomniejsze na ręce wzięło, drugie a co młodsze parami szli, cosik se rozpowiadajšc, a insze już się w gšszcz wywodzili, od ludzkich oczu, zaœ dzieuchy spłonione kiej wiœnie przywierały do swoich chłopaków nie baczšc na nikogo. A kiej niekiej, snadŸ la ulżenia sobie w kuntentnoœciach, œpiewem znów gruchali rozgłoœnym, jaże wrony z gniazd wylatywały na pola, jaże œwiece gasły od pędu, a bór odhukiwał z wolna i bełkotał, kieby z tej głębokiej, nieprzejrzanej gardzieli. To cichoœć się rozpoœcierała, że ino tupot nóg się rozlegał i pryskały w gšszczach rozognione œmiechy, œciszone słowa lub te pacierze staruch, mamrotane jękliwymi nawrotami. Zachód już nadchodził, niebo się wyniesło, jakby wzdymajšc w rozzłoconš, szklanš banię, że jeno kilka chmur przesiškłych czerwieniš mdlało w sinych wysokoœciach, słońce zesunęło się na sam wršb i nad borami zawisło, a wœród pni ogromnych, wzielonych podszyciach roztrzęsały się brzaski złotawe, zaœ na polanach samotne drzewa zdały się żywym ogniem płonšć, rozgorzały wody, przytajone w gšszczach,icały bór jakby w ogniach stanšł i w krwawych dymach, że tylko miejscami, kaj wyniosłe chojary stały zwartš gęstwš i kieby chłopy wsparte o się ramionami, tam czarne mroki zalegały, a i to jeszcze przeœwietlone niegdzie tym dżdżem słonecznym. Bór pochylał się nad drogš i na pola zdał 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż}P-c~}cˆc€ ,ú M7o9€się patrzeć, wygrzewajšc w zachodzie czuby wielgachne, a stojał tak cichuœko, iż kucie dzięciołów trzaskało przenikliwie, kukułka gdziesik kukała zawzięcie, a z pól dochodziły ptasie œwiergotania: Droga kręciła się miejscami samš krawędziš pól, że chłopy przestawali opowiadać i cisnšć się nad bruzdš przydrożnš, szli pochyleni, obejmujšc oczyma te niwy zielone, kaj gęsto kwitnšce drzewa gorzały w zachodzie, te długie zagony, co wlekły się ku nim pokornie, te kiej wody Ÿdziebko rozkolebane pola ozimin,chylšce się jakby pod nogi gospodarzom z chrzęstem radosnym. Żarli ci też œlepiami tę mać żywicielkę, że niejeden się żegnał, niejeden „Pochwalony ” mówił czapę zdejmujšc, a zaœ wszystkim zarówno dusze klękały w niemej, goršcej czci przed tš œwiętš i utęsknionš. Juœci, co po tych pierwszych przywitaniachnowe gwary się podniesły i nowe radoœcie rozpierały serca, jaże chciało się niejednemu huknšć po lesie albo i przypaœć do tych zagonów i zapłakać. Tylko Hanka poczuła się jakby za całym œwiatem. A toć tuż przed niš i za niš, i wszędy chłopy szły szumno, a kiele każdego kobiety i dzieci tulš się radoœnie niby te krze wštłe, a toć gwarzš, cieszš się, w oczy sobie zaglšdajš, cisnš się do siebie, a ona jedna przemówić nie ma do kogo! Cały naród wre ukropem radoœci niepowstrzymanej, a ona, choć idzie w poœrodku, tak się czuje opuszczona i nieszczęsna, jako to drzewo usychajšce w gšszczach, na którym nawet wrona gniazdanie uwije ni żaden ptak nie przysišdzie. Nawet mało kto jš przywitał - jakże! każdemu było pilno do swoich... co im tam ona?... a tylachna ich wróciło... nawet Kozieł, że znowu będzie trzeba pilnować komory i chlewy zamykać... nawet i te największe buntowniki: Grzela, wójtów brat, i Mateusz... Antka jeno nie puœcili... może go już nigdy nie zobaczy... Nie, nie mogła już wytrzymać, bo te rozmysły przygniatały jš ki eby kamienie, że ledwie nogi zbierała, ale szła z głowš podniesionš, harda na oko i pyszna jak zawdy. Kiej zaœpiewali, œpiewała z drugimi donoœnie; kiej modlitwę ksišdz zaczynał, pierwsza powtarzała zbielałymi wargami, jeno w tych długich przerwach, gdy posłyszała wokoło œciszone od żarów szepty, wpierała ciężkie oczy w krzyż błyszczšcy i szła, strzegšc się jeno tych łez zdradzieckich, co jak złodzieje wymykały się niekiej spod rozpalonych powiek. Nie poważyła się nawet pytać o Antka -jeszcze bych się mogła wydać z męki przed ludŸmi!... Nie, nie, tyle zniesła, to i więcej przemoże, przecierpi... udŸwignie... Nakazywała sobie czujšc zarazem, jak w niej łzy piekšce wzbierajš,jak żal za gardziel dusi, mrokiem przesłaniajš się oczy i jak ta męka roœnie z minuty na minutę. Nie samać jedna tak biadoliła, nie, boć i Jagusia czuła się nie lepiej: szła ona z osobna, przemykajšc się lękliwie kiej ta sarna spłoszona. I jš poniesły radoœcie, żepobiegła naprzeciw i prawie pierwsza chłopów dopadła, a nikto do niej nie wyskoczył, nikto nie przytulił i nie całował. Jeszcze z dala dojrzała Mateuszowš głowę nad insze wyniesionš, więc ku niemu rzuciły się jej oczy rozgorzałe, ku niemu porwały jš nagle dawno już zapomniane tęsknoty, że przepychała się przez ciżbę z wrzaskiem radosnym. Ale on jakby jej nie dojrzał... Nim go dosięgła, już matka wisiała mu na szyi, Nastusia wpół trzymała i młodsze dzieci wieszały się dokoła, zaœ Tereska żołnierka, czerwona jak burak, rozbeczana, trzymała go za rękę, nie strzegšc się już oczu niczyich. Jakby jš kto wodš zimnš. oblał, że wypadłaz kupy i w las pognała, sama nie wiedzšc, co się z niš wyprawia. Jakże to, miała strasznš ochotę poczuć się w gromadzie i œcisku, w tej przejmujšcej wrzawie powitań, chciała się cieszyć jak i drugie; przeciek, kiej wszystkie, miała serce pełne żarów i gotowe do uniesień i szlochów radosnych, a oto sama iœć musi, zdala od ludzi niby ten pies oparszywiały. Rozdygotała się też ciężkim żalem, ledwie już łzy wstrzymujšc a wyrzekania i wlekłasię jako ta chmura posępna, co to leda chwila deszczem rzęsistym zapłacze. Parę razy próbowała uciekać do dom, ale nie poredziła: żal jej było ostawiać procesję, to i plštała się potem pomiędzy ludŸmi, jak ten Łapa szukajšcy w ciżbie swoich gospodarzy. Nie cišgnęło jej do matki ni do brata, któren przemyœlnie zagubiał się w jałowcach i kole Nastusi kołował, a kto drugi też się z niš nie stowarzyszył, zajęty swoimi. Aż w końcu złoœć jš zatrzęsła, że byłaby z luboœciš puœciła kamieniem w całš kupę i w te rozradowane, œmiejšce się gęby. Szczęœciem, że już wychodzili z boru. Ostatni kopiec stojał na rozdrożu, skšd jedna z dróg skręcała prosto ku młynowi. Słońce już zachodziło i zimny wiater powiał z nizin, ksišdz przyœpieszał nabożeństwo, że to i Walek czekał na niegoz bryczkš. Œpiewali ta jeszcze coœ niecoœ, ale już wszystko szło na rzadki pytel, bo utrudzenibyli, zaœ chłopy rozpytywały z cicha o folwarek spalony we œwięta, którego rumowiska okopcone sterczały niedaleko, aprzy tym i na dworskich polach działy się ciekawoœci. Dziedzic ano skakał po zagonach na swojej bułance za jakimiœ ludŸmi, jakby rozmierzajšcymi role długimi prętami, a zaœ przy krzyżu, na rozwidleniu dróg i kolestogów spalonych widniały bryki żółto malowane. -Co to może być? -zauważył ktosik. -Juœci, co pole wymierzajš, jeno że to nie omentry. -Kupce pewnikiem, niej wyglšdajš na chłopów. -Na Miemców patrzš. -Pewnie: kapoty granatowe, faje w zębach iportki na cholewach. -Rychtyk, podobni do Olendrów z Grunbacha.Szeptali oczy wytrzeszczajšc ciekawie, ale jakiœ głuchy niepokój zaczšł przejmować gromadę, że nawet nie spostrzegli, jak kowal wyniósł się cichaczem i prawie chyłkiem, bruzdami, przebierał się ku dziedzicowi. -Podleski folwarek kupujš czy co? -Już we œwięta powiadali, co dziedzic oglšda się za kupcami. -Ale niech ręka boska broni od miemieckich somsiadów! Poniechali rozważań, bo skończyło się nabożeństwo ksišdz wsiadał na bryczkę wraz z organistami. Naród się rozbił na kupy i z wolna pocišgnšł do wsi, rozwlekli się po drodze, to miedzami szli gęsiego, jak ta komu bliżejbyło do chałupy. Słońce już zaszło i mroczało nad ziemiami, na zielonkawym zaœ niebie rozżarzały się zorze ogniste. Z łšk za młynem ruszały się białe opary, rozwłóczšc kieby przędzę na wszystkie niziny. W cichoœci, jakš się przyodziewał œwiat, jeno bociek klekotał gdziesik rozgłoœnie. Bo nawet głosy ludzkie pogasły i cała procesja wsiškała z wolna w pola, że jeno gdzieniegdzie czerwieniał wełniak, lebo białe kapoty mgliły się w zapadajšcych, modrawych cieniach. A pokrótce wieœ jęła się napełniać i rozbrzmiewać, bo już wszystkimi stronami a gwarnie walili, każden zaœ chłop krzyżemœwiętym witał dawno nie widziane progi, a niejeden na ziem rymnšł przed obrazami, wgłos ryczšc szczęœcia Ponowiły się witania, a babie i dziecińskie jazgoty, a opowiadania, przerywane wybuchami goršcych całunków i œmiechów. Kobiety, rozognione i jakby oszalałe z wrzasku, jęły usadzać swoich nieboraków przed michami, podtykajšc im jadło i niewolšc ze wszystkiego serca. Że i krzywd zapomnieli, i pamięci bied, i długich miesięcy rozłški się zbyli, bo każden z całego serca cieszył się powrotem i swoimi, które raz po raz obłapiał i do serca przyciskał, a o różnoœci wypytywał. Kiedy zaœ już sobie podjedli do sytu, ruszyligospodarki oglšdać i radować się dobytkiem, że choć już dobrze œciemniało, a łazili po obejœciach i sadach, lewentarze poklepujšc albo i tykajšc palcami obwisłe pod kwiatem gałęzie, kieby te kochane, dziecińskie głowiny. Że już i nie opowiedzieć, jakim weselem rozgorzały Lipce. Tylko u jednych Borynów było zgoła inaczej. Dom ostał prawie pusty, Jagustynka poleciała do swoich, Józka też z Witkiem poniesła się, kaj ludniej było i weselej, że jedna Hanka chodziła po ciemnej izbie pohuœtujšc na ręku dziecko kwilšce i już puszczajšc wodze żalom i bolesnym, palšcym łzom. Jeno że i w tym nie ostała dzisiaj sama jedna, bo ano Jaguœ tak samo ciskała się wmrocznym obejœciu, rychtyk tymi samymi smutkami szarpana i tak samo tłukšc się kiej ten ptak o klatkowe pręty. Tak się już bowiem spletło dziwnie. Jagna przyleciała jeszcze przed drugimi, a chociaż mroczna była kiej noc i rozeŸlona, rzuciła się do roboty, robiła, co ino jej wpadło pod oczy, za wszystkich; wydoiła krowy, napoiła cielaka, nawet œwiniom żarcie poniesła, jaże Hanka zdumiała się, ledwie wierzšc własnym oczom. A ona nie baczšc na nikogo pracowała, jakby się chcšc zarobić i tak umęczyć, by zapomnieć krzywdy jakiejœ i zabić w sobie smutki a żale. Ale cóż, choć ręce mdlały z utrudzenia i krzyż dziw nie pękał, łzy i tak cięgiem stały jej w oczach i często palšcym sznurem ciekły po twarzy, a w duszy krzewił się coraz bujniejszy i sroższy smutek Zapłakane oczy nic nie widziały wpodle siebie, nawet Pietrka, któren już od samegoprzyjœcia na krok jej nie odstępował i pomagajšc zagadywał z cicha i rozżarzonymi œlepiami obejmował, a przycierał się nieraz tak z bliska, jaże bezwolnie się odsuwała. Aże przyszło do tego, że kiej w stodole nabierała w opałkę sieczki, chwycił jš wpół, do sšsieka przypierał mamroczšc cosik i do jej warg chciwie sięgajšc... Nie sprzeciwiła się, nie miarkujšc, do czego idzie i dajšc się na jego wolę, jakby nawet rada temu, że jš jakaœ moc pojena i ponosi, ale skoro jš rzucił na słomę i poczuła na twarzy jego wilgotne wargi, porwała się niby wicher i odrzuciła go precz kiej ten wiecheć, jaże bęcnšł na klepisko... Straszna złoœć jš zatrzęsła... -Ty pokrako zapowietrzona!... ty œwiniarzu!... Poważ się jeszcze kiej mnie tknšć, to ci kulasy poprzetršcam!... Dam ja ci jamory, jaże się juchš oblejesz!... -krzyczała rzucajšc się z grabiami. Ale wnet zapomniała o wszystkim i pokończywszy obrzšdki, do chałupy poszła.W progu natknęła się na Hankę: zajrzały sobie w oczy przeszklone łzami a bólem ociężałe i œpiesznie się rozbiegły. Z obu izb drzwi stały wywarte do sieni i w obu już się paliły œwiatła, że co chwila, jakby z niewytłomaczonego musu, spozierały z dala na siebie. Zaœ potem, narzšdzajšc wspólnie kolację, kręciły się z bliska siebie, ale żadna nie puœciła pary, żadna i słowa nie powiedziała, jeno kryjomo kiej złodzieje chodziły za sobš œlepiami. Juœci, dobrze wiedziały, co każda dzisiaj cierpi, że często złe i mœciwe oczy przyskakiwały dosiebie kiej noże ostre, a zaciœnięte nieme usta mówiły uršgliwie: -Dobrze ci tak! dobrze! Ale przychodziły i takie chwile, że zaczynało im być siebie żal, że byłyby zagwarzyły przyjaŸnie, że każda ino czekała zaczepki, by odrzeknšć poczciwym słowem, że nawet przystawały wpodle, zezujšc ku sobie wyczekujšco, gdyż ustępowała zawziętoœć, przymierały zadawnione gniewy, a pospólna dola i opuszczenie kłoniły je ku sobie coraz bliżej... jeno co nie skłoniły, bo zawdy je cosik powstrzymywało: to płacz dziecka, to wstyd jakiœ, to nagłe ocknienie w pamięci krzywd, jaże i w końcu rozniesło je daleko i zawziętoœć znowu w sercach zawrzała, złoœcie sprężyły dusze i oczy poczęły się żgać błyskawicami nienawiœci. -Dobrze ci tak! dobrze -syczały z cicha, prażšc się œlepiami, znowu gotowe do kłótni, do bitki nawet, bych całš złoœć wywrzeć na drugiej. Na szczęœcie, do tego nie przyszło, bo Jagusia zaraz po kolacji wyniesła się do matki. Wieczór był ciemny, ale cichy i ciepły; gwiazdy jeno z rzadka przebłyskiwały w płowych głębokoœciach; na moczarach leżały białe, grube kożuchy oparów, żaby zaczynały rechotać, niekiedy zabłškało się jękliwe kwilenie czajek. Ziemię zaœ otulały mroki, że jeno kajœ wynosiły się na jaœnię nieba drzewa pospane, sady szarzały jakby wapnem skropione, a bijšce zapachami niby z trybularzówv rozżarzonych; wiœniowy kwiatpachniał i bzy ledwie roztlałe, pachniały zboża, wody i te ziemie przewilgocone, a każden kwiat czuć było z osobna i wszystkie razem wionęły upajajšcym, słodkim zapachem, jaże w gł owie się kręciło. Wieœ jeszcze nie spała, ciche pogwary trzęsły się od progów i przyŸb, tonšcych wciemnoœciach, zaœ drogi, przysłonione cieniami drzew, a jeno niegdzie porznięte œwietlistymi pręgami z okien bijšcymi, mrowiły się od ludzi. Jaguœ niby to do matkizmierzała, a jęła kręcić nad stawem, kołować, przystajšc coraz częœciej, bo prawie co krok natykała się na jakšœ parę,mocno splecionš i cicho gwarzšcš. Spotkała i brata z Nastusiš: trzymali się wpół całujšc zapamiętale. Wlazła też niechcšcy na Marysię Balcerkównę z Wawrzkiem: gdziesik pod płotem, w grubym cieniu stojali, przytuleni do siebie i o Bożym œwiecie nie wiedzšcy. Rozpoznała po głosach i drugie, że z każdego cienia nad wodš, spod płotów, zewszšd roznosiły się szepty, dyszšce słowa, upalne westchnienia, jakieœ dygoty iszamotania. Cała wieœ zdała się wrzeć ukropem miłowań i luboœciš, że nawet i te skrzaty ledwie odrosłe, a i to wodziły się z chłopakami, gżšc się a przeganiajšc po drogach. Obmierzło jej to nagle, że wzięła ich wymijać, kierujšc się prosto do matki, ale przed domem spotkała się oblicznie z Mateuszem; nie spojrzał nawet na niš mijajšc kiej to drzewo; wiódł się z Tereskštrzymajšc jš wpół i cosik jej prawišc... Przeszli, a ona jeszcze słyszała ich głosy i przytłumione œmiechy. Zawróciła nagle i już w dyrdy, jakby goniona przez wszystkie psy, uciekała do chałupy. A wieczór cichy, wioœniany, pachnšcy, nabrzmiały radoœciš powitań, przejęty œwiętš cichoœciš szczęœcia, płynšł niepowstrzymanie. Gdziesik w nocy, w rozpachnionych sadach czy na polu, fujarka zaœwiergoliła tęsknš nutš, jakby do wtóru tym szeptom i całunkom, i radoœciom. Zaœ na moczarach żaby zarechotały wielkimchórem, niekiedy jeno przerywanym, a drugie, we stawie przymglonym kiej oko zasypiajšce, odpowiadały im przecišgłym, sennym, coraz cichszym hukaniem... aż dzieci, baraszkujšce po drogach, jęły się znimi przemagać i krzyczeć przekomarzajšc:Reh! reh! reh! Bocian zdechł! Ja rada, ty rada, obie my rade! Rade! rade! rade!... ROZDZIAŁ 8 Dzień wstawał cudny, ciepły, a jędrny, niby ten chłop dobrze wyspany, któren ledwie przecknšwszy na równe nogi się zrywa i szepcšc pacierze, tršc oczy, a Ÿdziebko poziewajšc za robotš się rozglšda.Słońce wschodziło pogodnie; czerwone i ogromne, z wolna wtaczało się na wysokie niebo, jakoby na to pole nieobjęte, kaj w sinych oprzędach mgieł, leżały nieprzeliczone stada białych chmur. I wiater się już wałęsał po œwiecie, kieby ten gospodarz budzšcy wszystko na œwitaniu; przegarniał zboża pomdlałe, dmuchał we mgły, że rozpierzchały się na wsze strony, targał obwisłymi gałęziami, kajœ na rozstajach huknšł, to chyłkiem przebrał się ku uœpionym jeszcze sadom i rymnšł w gšszcze, że z wiœni posypał się ostatni kwiat i kiej œnieg trzšsł się na ziemię; kiej łzy na wody stawu padał. Ziemia się budziła, ptaki zaœpiewały w gniazdach, drzewa też jęły szemrać niby tym pacierzem pierwszym; kwiaty się otwierały podnoszšc do słońca ciężkie, zwilgocone i senne rzęsy, a lœnišce rosy sypały się gradem perlistym. Długi a luby dygot zatrzšsł wszystkim, co znowu się budziło do życia zaœ gdziesik z ziemie, ze dna wszelkiego stworzenia buchnšł niemy krzyk i jak głucha błyskawica przeleciał nad œwiatem, jak kiedy człowieczš duszę w twardym œpiku zmora dusi, że targa się, stracha, zamiera,aże raptem oczy ozewrze na słonecznš œwiatłoœć i krzykiem szczęsnego oniemieniadzień wita i to, że między żywymi jest jeszcze, niepomna, jako to nowy dzień trudów a boleœci, jak wczoraj było; jak z jutrem przyjdzie, jak zawdy będzie... Więc i Lipce jęły się budzić i raŸno zrywać na nogi; niejedna głowa rozczochrana wyzierała, wodzšc zaspanymi oczyma po œwiecie; kajœ już się myli przed chałupami,to po wodę do stawu wypadały rozdziane jeszczek kobiety, ktosik drwa ršbał; wozy też wytaczano na drogę, dymy niekajœ wykwitały z kominów, a tu i owdzie roznosiły się krzyki na lenišcych się wstawać. Rano było jeszcze, słońce ledwie co na parę chłopa wyniesło się nad wschodem i zboku przez mrocznawe sady bodło czerwonymi płomieniami, a już ruchano się wszędy galanto. Wiater się kajœcić zapodział, że w lubej pola zdał 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż‚PÇcƒš c„Đc…Ň*uc†G9*cichoœci wszystko się syciło rzeŸwym, pachnšcym porankiem, słońce grało we wodach i rosy skapywały z dachów sperlonymi sznurkami, jaskółki œmigały w czystym powietrzu, boćki leciały z gniazd na żer, kokoty piały po płotach wytrzepujšc radoœnie skrzydłami, a gęsi z gęgotliwym krzykiem wywodziły młode na staw sczerwieniony. Bydło ryczało po oborach, zaœ wszędy przed progami a w opłotkach doili poœpiesznie krowy i z każdego obejœcia wyganiali inwentarz na drogi, że szedł kolebišco ryczšc przecišgle, a cochajšc się o płoty i drzewa, zaœ owce z zadartymi łbami pobekujšc cisnęły się œrodkiem drogi w tumanie kurzu. Spędzali wszystko na plac przed koœciołem, kaj paru starszych chłopaków na koniach, trzaskajšc batami a klnšc siarczyœcie, oganiało rozłażšce się stado i wrzeszczało na opóŸnionych. A kiej ruszyli, stłaczajšc się na topolowej, bo jaże pod lasem leżały wspólne pastwiska, przykryła ich kurzawa orosiałaiczerwonawo mienišca się w słońcu, że jeno belki owiec i pieskowe szczekania rwały się z ciężkich tumanów, znaczšc drogę, kaj się podzieli. Zaœ pokrótce za nimi i gęsiarki wypędzały białe, rozgęgane stada, to ktosik cielnš krowę wiódł na miedzę albo konia spętanego prowadził za grzywę na ugory. Ale i potem niewiele się przyciszyło, że to wieœ jęła się szykować na jarmarek. Było to jakoœ w tydzień po powrocie chłopów z kreminału. Wszystko już w Lipcach wracało z wolna do dawnego, jakoby po tej burzy srogiej, co szkód narobiła niemałych, że naród, ochłonšwszy z trwogi, wyrzekajšc a żalšc się na dolę, imał się po Ÿdziebku pracy wetujšcej. Juœci, co nie szło jeszcze, jak było iœć powinno, chociaż chłopy już ujęły rzšdy w swoje kwarde ręce, jeszczech się bowiem lenili niecoœ poranić, do póŸna nieraz wylegujšc się pod pierzynami; jeszczech niejeden często gęsto do karczmy zaglšdał,niby to nowin zasięgajšc w sprawie; jeszcze ten i ów pół dnia przewałęsał po wsi i przegadał z kumami, a zaœ drugie spychali jeno co pilniejsze roboty, boć niełacno było po tylim próżnowaniu brać się na ostro -ale już co dnia przemieniało się na lepsze, co dnia puœciej robiło się w karczmie i po drogach i co dnia gęœciej muschytał za łby i przyginał do ziemie, do ciężkiej, znojnej pracy zaprzęgajšc. Że zaœ dzisiaj akuratnie wypadał jarmarek w Tymowie, to mało kto do roboty wychodził, szykujšc się na niego. Przednowek wczeœniej latoœ zawitał i tak ciężki, jaże skwierczało po chałupach, więc co jeno kto miał jeszcze do przedania, œpiesznie wyprowadzał, zaœ drugie szły la zgwarzenia się ze somsiady, la obaczenia œwiata i wypicia choćby tego kieliszka. Każden miał swój frasunek, a kajże się to naród pocieszy, wyżali, skrzepi, a nowin dowie, jeœli nie na jarmarku lebo na odpuœcie?... Więc skoro powypędzano inwentarze na paszę, zaczęli się zbierać, rychtować wozy, a wychodzić, kto piechty iœć musiał. Biedota ruszyła najpierwej, bo Filipka z płaczem pognała szeœć starych gęsi, oderwanych od młodzi ledwie co porosłej, że to chłop zachorzał po powrocie i do garnka nie było co wstawić. Któryœ też z komorników cišgnšł za rogi jałowicę, co się była teraz na zwiesnę pognała... Że zaœ bieda ma długie nogi a ostre pazury,to Grzela z krzywš gębš, choć na oœmiu morgach siedział, a dojnš krowę poprowadził na powróœle, somsiad zaœ jego, Józek Wachnik, maciorę z prosiętami popędzał. Ratowały się chudziaki, jak jeno mogły, bo już niejednego tak przypierało, że ostatniš koninę wyprowadził, jak to Gulbas musiał, sprocesowała go bowiem Balcerkowa za piętnaœcie rubli, które był kiejœ pożyczył na krowę, i teraz gotowym wyrokiem groziła, że wœród płaczów całej rodziny awyrzekań i gróŸb siadł nieborak na kasztanka i przedawać go pojechał. Wozy się z wolna wytaczały jeden za drugim, boć i gospodarze wywozili, co któren miał, gdyż wójt o podatki wołał i karami straszył, zaœ gospodynie też się wybierały ze swoim dobrem, że często gęsto kokoszki gdakały spod zapasek lub tęgi gęsior zasyczał z wasšga, a drugie piechty idšce jajka niesły w chustach; to masło kryjomo przed dziećmi zbierane, a poniektóre to i œwišteczne wełniaki lub zbędne płótna dŸwigały na plecach. Bieda ano popędzała, a do żniw, do nowego,było jeszcze daleko. Tak się wszystkim œpieszyło, że nawet msza odprawiała się dzisiaj znacznie wczeœniej. Jeno parę kobiet klęczało przed ołtarzem, nie mogšc nadšżyć za księdzem, bo ledwie odmówiły na Podniesienie, a już Jambroż gasił œwiece i kluczami podzwaniał. Tereska żołnierka, która z jakšœ sprawš przyszła do proboszcza, trafiła rychtyk, kiej już wychodził na œniadanie. Nie œmiałago juœci zaczepić, więc jeno stanęła przed sztachetami wypatrujšc, kiej się na ganku pokaże. Nim się jednak zebrała przystšpić,siadł na bryczkę i przykazywał ostro ruszać do Tymowa. Westchnęła żałoœnie, długo patrzšc na topolowš, kaj kurz wisiał i szarš chmurš kładł się na pola; wozy turkotały coraz dalej, a ino czerwień kobiet cišgnšcych gęsiego nad drogš mignęła niekiedy między drzewami. Lipce œcichły pokrótce, młyn nie turkotał, kuŸnia stała zamknięta i drogi do cna opustoszały, bo kto ostał, dłubał cosik w obejœciach i na ogrodach za chałupami. Tereska sielnie sfrasowana wróciła do domu. Mieszkała za koœciołem, pobok Mateusza, w chałupinie o jednej izbie z półsionkš, gdyż drugš przy działach brat oderznšł i przeniósł na swój grunt, że kiej rozcięte wpoprzek żebra sterczały przepiłowane œciany i dach, przypierajšce do okopconego komina. Dojrzała jš z proga Nastka, że to ino wšski sadek ich dzielił. -No cóż? co ci wyczytał? -zawołała biegnšc ku niej. Tereska z przełazu opowiadała, co jš spotkało. -A może by organista przeczytał?... pisane musi poredzić. -Juœci, co poredzi, ale jak tu z gołymi rękoma iœć do niego? -WeŸ parę jajków. -Matka wszystkie ponieœli do miasta; kacze ino zostały. -Nie turbuj się: weŸmie on i kacze. -Poszłabym, a czegoœ się boję! Bym to wiedziała, co tu napisane! -Wyjęła zza gorsu list od męża, któren był jej wójt przywiózł wczoraj wieczorem z kancelarii -Co tam może stoić? Nastka wzięła jej z ršk zaczerniony papieri, przykucnšwszy pod przełazem, rozpostarła go na kolanach i znowu z niemałym trudem próbowała odczytywać. Tereska przysiadła na żerdce i wsparłszy brodę na pięœciach patrzyła z lękiem na te jakieœ kreski, z których tyle jeno Nastka wysylabizowała, że Pochwalony stojało na poczštku. -Nie rozbierę więcej, to darmo. Mateusz toby pewnikiem poredził. -Nie, nie! -poczerwieniała strasznie i cicho jęła prosić: -Nie mów mu o liœcie, Nastuœ, nie powiadaj... -Żeby drukowane, to na każdej ksišżce przeczytam, litery znam dobrze i baczę, jaka która jest, ale tutaj niczego złożyć nie poredzę: same jakieœ kulasy i wykrętasy, jakby muchę uwalanš w czernidle puœcił kto na papier. -Nie powiesz, Nastuœ, co? -Dyć już ci wczoraj rzekłam, że nic mi do waju. Wróci twój z wojska, to i tak wszyćko musi się wydać! -rzekła powstajšc. Tereska jakby się zachłysnęła płaczem, żeino robiła gardłem, słowa nie mogšc wydobyć. Nastka cosik zeŸlona odeszła, kury zwołujšc po drodze, a Tereska, zawišzawszy w węzełek pięć jajek kaczych, powlekła się do organisty. Ale nieletko jej być musiało, przystawała co trocha i kryjšc się w cienie, z bojaŸniš wpatrywała się w niezrozumiałe litery listu. -A może go już puszczajš?... Trwoga chwytała jš za gardło, nogi się uginały, serce się tak rozpaczliwie tłukło, że przyciskała się do drzew, zapłakanymi oczyma biegajšc jakby za ratunkiem. -A może ino o pienišdze pisze! Szła coraz wolniej; mężowy list tak jej ciężył a parzył, co cięgiem przekładała gozza gorsu do ršk i aż w róg chustki zawinęła. U organistów jakby nikogo nie było: drzwi stały powywierane do pustych izb, że tylkow jednej, kaj okno było przysłonione spódnicš, ktosik chrapał rozgłoœnie spod pierzyny. Z nieœmiałoœciš przesunęła się przez sień, rozglšdajšc się po podwórzu, tylko dziewka siedziała przed kuchniš z kierzankš między kolanami, masło wybijajšc, i oganiała się gałęziš przed muchami. -A kaj to pani? -Na ogrodzie, zaraz jš tu posłyszycie... Tereska pobok stanęła miętoszšc list w ręku i chustkę nacišgajšc barzej na czoło, gdyż słońce wyłaziło za budynków. Z księżego podwórza, płotem jeno odgrodzonego, roztrzęsały się wrzaskliwe głosy drobiu, kaczki trzepały się w kałużach, młode indyczki biadoliły kajœciœ pod płotem, zaœ indory gulgocšc rozczapierzały skrzydła, podskakujšc zajadle ku prosiętom, wylegujšcym w błocie, gołębie podrywały się sprzed stodoły, kršżyły w powietrzu i spadały co trocha na czerwone dachy plebanii kiej ta chmura œniegowa. Wilgotnawe a rzeŸwe ciepła buchało z pól, sady rozkwitłe pławiły się w słońcu, jabłonie obwalone kwiatem wynosiły się z zieleni kiej białe chmury opylone zorzami; pszczoły z cichuœkim brzękiem leciały na pracę, kajœ już i motyl zamigotał kiej ten płatek kwiatowy, to stado wróbli z niemałym wrzaskiem spadało z drzew na płoty. Teresce naraz łzy się puœciły z oczu i ciurkiem pociekły. -Organista jest w domu? -spytała, twarz odwracajšc. -A kajby. Dobrodziej wyjechał, to się wyleguje kiej ten wieprz. -Dobrodziej pewnie na jarmark? -Juœci, byka majš kupować. -A mało to już ma różnego dobra? co? -Kto ma dosyć, to chciałby jeszczek więcej-mruknęła dziewka. Tereska zmilkła, zrobiło się jej strasznie żałoœnie, że to ludzie majš wszystkiego po grdykę, a ona ledwie się, pożywi, głodujšc często. -Gospodyni idš! -zawołała dziewka, ruchajšc mocno koziełkiem w kierzance, jaże œmietana wypryskiwała wokoło. -To twoja sprawka, próżniaku!... umyœlnie puœciłeœ konie w koniczynę! -rozległ się w sadzie jazgotliwy głos organiœciny. -Nie chciało ci się na ugór pędzić. Jezus, że to na nikogo się spuœcić nie można! Ze dwa pręty koniczyny spasione! Czekaj, powiem zaraz, a wuj takie ci fryko sprawi, darmozjadzie jeden, że popamiętasz. -Wygnałem na ugór, sam spętałem i na lince przywišzałem do kołka! -tłumaczył się płaczliwie Michał. -Nie cygań. Wuj się z tobš rozmówi, no... -Ja nie wygnałem, mówię ciotce. -A kto? ksišdz może? -wrzeszczała uršgliwie. -Zgadła ciotka: ksišdz wypasł swoimi końmi-podniósł głos. -Wœciekł się!... -przywrzyj pysk, żeby się nie rozniesło! -Nie przywrę, w oczy mu powiem, bo widziałem. Ciotka na mnie krzyczy, a to ksišdz wypasł: Poszedłem do dnia po konie:gniady leżał, a klacz się pasła; były tam, gdzie je zostawiłem na noc. Dosyć zostawiły œladów, można sprawdzić, jeszcze goršce. Rozpętałem je i wsiadłem na gniadego, a tu widzę, że w naszej koniczynie jakieœ konie. Œwitało dopiero, dostałem się przegonem pod księży ogród, żeby im drogę zastšpić, wyłażę na dróżkę Kłębowš, a tu proboszcz stoi z brewiarzem, rozglšda się dokoła i raz po raz popędza je batem coraz głębiej w koniczynę, to... -Cicho, Michał! Słyszane to rzeczy, żeby sam ksišdz... Dawno już mówiłam, że to siano w przeszłym roku... cicho, tam jakaœ kobieta stoi. Potoczyła się naprzód œpiesznie, właœnie i organista krzyczał spod pierzyny na Michała. Tereska oddała jej węzełek z jajkami, a podejmujšc za nogi, prosiła nieœmiało o przeczytanie listu od męża. Kazała jej zaczekać. A dopiero w parę dobrych pacierzy zawołano jš do izby. Organista rozmamłanycałkiem, w gaciach jeno, popijajšc kawę jšł czytać. Słuchała z zamierajšcym sercem, bo właœnie mšż jej zapowiadał swój powrót na żniwa, razem z Kubš Jarczykiem z Wólkiiz Grzelš Borynowym. List był poczciwy, troskał się o niš, wypytywał o wszystko, co się dzieje w domu, przesyłał pozdrowienia znajomym i buchał radoœciš powrotu, a w końcu Grzela dopisywał proszšc, by zawiadomiła jego ojca o powrocie. Chudziaczek nie wiedział, co się stało z Maciejem. Zaœ Tereskę te ciepłe, poczciwe słowa prażyły kiej baty i do ziemi przyginały. Mocowała się, bych nie poznali po niej, bych zdzierżyć spokojnie tę wieœć strasznš, ale zdradliwe łzy same jakoœ pociekły rozpalonymi paciorkami. -Jak się to cieszy z powrotu chłopa! -szepnęła uršgliwie organiœcina. Teresce jeszczech rzęsistszy grad posypałsię z oczu. Uciekła biedota, aby krzykiem nie wybuchnšć, i długo się tuliła kajœ w opłotkach. -Co ja teraz pocznę, sierota? co? -wyrzekała z bezradnš żałoœciš. Juœci, chłop wróci, dowie się o wszystkim! Strach jš porwał jako ten zły, luty wicher.Jasiek był poczciwy, ale zawzięty jak wszystkie Płoszki: krzywdy nie przepuœci, jeszcze go zabije! Jezus, ratuj, Jezus! Ani pomyœlała o sobie. Popłakujšc a szarpišc się w sobie, znalazła się u Borynów. Hanki nie było: pojechała do miasta jeszcze wczas rano; Jagna też u matki robiła, że wchałupie była jeno Jagustynka z Józkš: płótno zmoczone rozpoœcierały w sadzie. Powiedziała o Grzeli, chcšc się wynieœć czym prędzej, ale stara odwiedła jš na boki dziwnie dobrotliwie szepnęła: -Tereska, opamiętaj się, miejże rozum, ozorów złych nie utniesz... Jasiek wróci, tosię i tak dowie. Pomiarkuj, parobek na miesišc, a mšż na całe życie! Dobrze ci radzę. -Co wy powiedacie? co? -bełkotała, niby nierozumiejšc. -Nie udawaj głupiej, wszyscy wiedzš o was, Mateusza odpraw, póki czas, to Jasiek nie uwierzy, stęsknił się do ciebie, łacno wmówisz, co ino zechcesz. Mateusz się znarowił do twojej pierzyny, ale przeciek nie przyrósł, wypędŸ go, póki czas. Nie bój się, Jasiek też nie ułamek... Akochanie przejdzie jako ten dzień wczorajszy, nie wstrzymasz, choćbyœ życiem płaciła; kochanie to jeno suta omasta przy niedzieli; jedz co dnia, a rychło ci zmierznie i odbekiwać będziesz. Kochanie płakanie, a œlub grób -powiadajš. Może i prawda, jeno że ten grób z chłopemi dzieciskami lepszy niŸli wolnoœć w pojedynkę. Nie bucz, a ratuj się, póki pora.Jak cię twój bez to kochanie sponiewiera i z chałupy wygna, kaj to pójdziesz? We œwiat na zatracenie i poœmiewisko! Hale, pomieniał się stryjek za siekierkę kijek! Zlecisz z woza, to biegnij potem za rozworš z wywieszonym ozorem! pod wiatrrychło dech stracisz i sił się wyzbędziesz,irychło cię odjadš! Głupia, każden chłop maportki, Mateusz mu czy Kuba, każden jednako przysięga, jak sięga, każden jak miód, pókiœ mu miła. Pomiarkuj sobie i do głowy weŸ, coć mówię, wuj nam ci przeciek i dobra la ciebie pragnę. Ale Tereska już nie mogła wytrzymać, uciekła w pole a buchnšwszy gdziesik w żyto, tam dopiero popuœciła żalom i płakaniom. Darmo próbowała rozważać słowa starej, gdyż co chwila chwytał jš taki żal za Mateuszem, że z rykiem tłukła się po bruŸdzie jako ten poraniony zwierz. Dopiero jakieœ niedalekie wrzaski podniesły jš na nogi. Jakby przed wójtowš chałupš rozlegała sięsroga kłótnia. Juœci: to wójtowa z Kozłowš przezywały się od ostatnich. Stojały naprzeciw siebie, płotami a drogš podzielone, w koszulach jeno i wełniakach, a ledwie już zipišc ze złoœci, pomstowały ze wszystkiej mocy, pięœciami do siebie wygrażajšc. Wójt konie zakładał do wasšga, zagadujšc niekiedy do chłopa z Modlicy siedzšcego w ganku, któren jaże tupał z uciechy, pokrzykujšc judzšco na kobiety. Krzyki roznosiły się daleko, że kiej na dziwowisko zbiegali się ludzie: sporo już ichstojało na drodze, a spoza wszystkich płotów sšsiedzkich i węgłów wyœciubiały się głowy. Bo też kłóciły się, że niech Bóg broni! Wójtowa, cicha zazwyczaj i zgodliwa kobieta, jakby się dzisiaj wœciekła, srożyłasię coraz barzej, zaœ Kozłowa z rozmysłu nieco przycichała i nie przepuszczajšc niczego, żgała jš powoluœku naœmiechliwymisłowami. -Jazgocz se, pani wójtowo, jazgocz, pieski cię nie przeszczekajš! -wołała. -A bo to pierwszy raz, a bo to drugi! Nie ma tygodnia; by mi co z chałupy nie zginęło! Kokoszki nieœne, kurczęta, kaczki, a nawet stara gęœ, że już nie wypowiem tych szkód na ogrodzie i w sadzie! A bodajœsię struła mojš krzywdš! żeby cię pokręciło! żebyœ stergła pode płotem... -Ozdzieraj się, wrono, krzycz, to ci ulży, pani wójtowo... -A tom dzisiaj! -zwróciła się do Tereski, wyłażšcej na drogę -a tom rano pięć kawałków płótna wyniesła na bielnik. Zachodzę po œniadaniu; aby je zmoczyć. Brakuje jednego! Szukam! Jakby pod ziemię się zapadł! Dyć kamieniami przycisnęłam, adział, że w lubej pola zdał 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż‡P2cˆ‚/c‰ącŠĹ*ˇ c‹|8ó2wiatru nie było! Płótno cieniuœkie, paczesne, że kupne nie byłoby lepsze, i zginęło! -Kiej œwini tłuszcz ci œlepie zalewa, toœ niedojrzała!... -Boœ mi płótno ukradła! -wrzasnęła. -Ja ci ukradłam! Powtórz to jeszcze, powtórz! -A ty złodzieju jeden! Przed całym œwiatemzaœwiarczę. Przyznasz się, kiej cię w dybach do kreminału popędzš. -Złodziejkš me przezywa! Słyszyta, ludzie! Do sšdu podam, jak Bóg w niebie, wszyscy słyszeli. Ja ci ukradłam, masz œwiadki, ty torbo? Wójtowa, chyciwszy jakiœ kołek, na drogę wypadła i docierajšc kiej pies rozwœcieczony, jazgotała zajadle: -Ja ci kijem przytwierdzę! ja ci zaœwiarczę!jak ci... -PodejdŸ, pani wójtowo! Tknij me jeno, œwińska kumo! tknij me, ty sobacza pokrako! - zawrzeszczała wybiegajšc naprzeciw. Odepchnęła męża, któren jš powstrzymywał, i rozkraczywszy się pod boki się ujęła krzyczšc uršgliwie: -Bij me, bij, a kryminał cię nie minie, pani wójtowo!... -Zawrzyj pysk, bym cię pierwej do kozy niezapakował! -krzyknšł wójt. -Psy se wœciekłe zamykaj, boœ od tego, babę swojš weŸ lepiej na postronek, bych się ludzi nie czepiała! -gruchnęła nie mogšcjuż wytrzymać. -Urzędnik do cię mówi, pomiarkuj się, kobieto! -zawołał groŸnie. -Gdziesik mi twój urzšd -rozumiesz! Groził mi będzie, widzisz go, sameœ może płótno wzion la jakiej kochanicy na koszulę. Gromadzkich pieniędzy już ci nie starczyło,boœ je przechlał, pijanico. Nie bój się, wiedzš, co wyrabiasz. Posiedzisz se i ty, panie urzędniku, posiedzisz! Ale tego już było za wiele la obojga, że kiejwilki skoczyli na niš; pierwsza wójtowa chlasnęła jš kijem przez pysk i z dzikim kwikiem w kudły się wczepiła pazurami, zaœ wójt jšł prać pięœciami, kaj popadło. Bartek w ten mig skoczył na pomoc swojej.Zwarli się kiej psy w nierozplštanš kupę, żeani rozeznał, czyje pięœcie młócš kieby cepami, czyje głowy się taczajš i czyje sš krzyki. Przywarli się do płota i przetoczyli się znowu na drogę kiej snopy wichurš zakręcone, aż w końcu, zmagajšc się corazzajadlej, runęli na ziem, w piasek. Kurz ich zakrył, iż jeno krzyki a pomstowania się rozlegały; tulali się po drodze bijšc a wrzeszczšc wniebogłosy. Czasem ktosik wyrywał się z kupy, czasemiwszystkie naraz podnosiły się na nogi, a chytajšc w garœcie, co popadło, znowu bili na siebie, za łby się wodzšc, za orzydle, za szpondry. Wrzask się rozniósł na całš wieœ, wystrachane kury gdakały po sadach, psy jęły szczekać, baby podniesły lamenty, tłoczšc się dokoła bezradnie, aż dopiero nadbiegłe chłopy rozerwali bijšcych. Co tam było jeszcze przekleństw, płaczówa wygrażań, to i nie wypowiedzieć. Somsiady porozlatali się zaraz, aby ich na œwiadków nie podano; ale rozpowiadali wszędy, niby pod sekretem, jak wójtowie srodze zbili Kozłów. A nie wyszło i paru pacierzy, wójt z zapuchłym pyskiem wraz z kobietš, też niezgorzej zasinionš i podrapanš, pierwsi pojechali skargę podawać. Zaœ dopiero w jakš godzinę ruszyli Kozłowie. Stary Płoszka, nawet wielce chętliwie, bo za darmo, zgodził się ich powieŸć do miasta, byle się jeno po przyjacielsku przysłużyć wójtowi. Jechali podawać skargę, więc jak się byli podnieœli z bitki ni Ÿdziebka się nie ogarniajšc, tak ruszyli. Umyœlnie też przez wieœ jechali stępa, by móc rozpowiadać swoje krzywdy, a rany okazywać każdemu, kto jeno chciał patrzeć. Kozioł miał łeb rozwalony do koœci, jaże mu krew zalewała całš twarz, szyję i piersi, widne spod porozrywanej koszuli. Niewiela go już bolało, ale co trocha za boki się chwytał i przeraŸliwie wrzeszczał:-Laboga, nie zdzierżę! Wszystkie ziobra mi przetršcił! Ratujta, ludzie, ratujta, bo pomrę!... A Magda wtórowała lamentliwie: -Kłonicš go prał! Cichoj, chudziaku! sponiewierał cię kiej psa, ale jest jeszcze sprawiedliwoœć i kara na zbójów, jest! Cichoj, mizeraku! dobrze ci on zapłaci! Na œmierć chciał go zabić, widzieli ludzie, ledwie go obronili, to zaœwiarczš w sšdzie poczciwie! -darła się, raz po raz wybuchajšc strasznym rykiem, a tak była sponiewierana, że ledwie jš poznawali. Z gołym łbem jechała, włosy miała powyrywane wraz ze skórš, naderwane uszy, oczy zakrwawione i całš twarz podartš pazurami, jakby jš kto pobronował, że choć wiedzieli, co to za ziółko, a niejeden szczerze się litował. -Żeby tak pobić ludzi, no! -Wstyd i obraza boska; toć ledwie żywi jadš. -Niezgorzej poszlachtowani, co? I rzeŸnik lepiej nie poredzi... Ale panu wójtowi przeciek wszystko wolno, nie urzędnik to, nie figura? -dorzucał uršgliwie Płoszka zwracajšc się do narodu. Stropili się tym wielce, bo choć Kozły dawna już przejechali, wieœ jeszcze długo nie mogła się uspokoić. Tereska, która ze strachu schowała się w czas bitki, wylazła skšdciœ dopiero, kiej już obie strony pojechały do sšdów. Zajrzała zaraz do Kozłów, że to Bartek pociotkiem jej wypadał z matczynej strony.W chałupie nie było nikogo, jeno na dworzepod œcianš siedziało tych troje dzieci przywiezionych z Warszawy. Tuliły się do siebie, łapczywie ogryzajšc ziemniaki nie dogotowane, a bronišc się piskiem i łyżkami od prosišt. A tak były zabiedzone, wychudłe i obrosłe brudem, jaże litoœć jš wzięła. Przeniesła je do sieni, a pozawierawszy drzwi, już w dyrdy poleciała z nowinami. U Gołębiów jeno Nastka była. Mateusz jeszcze przed œniadaniem poszedł był do Stacha, Bylicowego zięcia. Właœnie wraz z nim penetrował rozwalonš chałupę,czyby się nie dała podnieœć. Bylica chodził za nimi, jškajšc niekiedy swoje. Pan Jacek zaœ siedział jak zawdy na progu,papierosa kurzył i pogwizdywał na gołębie kołujšce nad trzeœniami. Słońce się już podnosiło ku południowi, ciepło było galante. Nagrzane powietrze mieniło się nad polami kiej woda, zboża i sady stały jakby w słońce zapatrzone, że jeno niekiedy z trzeœni Bylicowych spadał okwiat chwiejšc się na trawach niby biały motyl. Dochodziło południe, kiej Mateusz skończyłoglšdanie; a dzióbišc toporem jeszcze tu i owdzie po bokach, rzekł stanowczo: -Zetlałe do cna, samo próchno, nic z tego nie postawi, to darmo... -Dokupiłbym niecoœ nowego, może by... -szepnšł błagalnie Stacho. -Dokupcie na całš chałupę, z tego gnoju niewybierze ni jednego bala. -Bójcie się Boga! -Dyć przyciesie jeszcze by wytrzymały, węgary jeno dać nowe... œciany też by podporami wesprzeć... klamrami œcišgnšć... dyć... -jškał stary Bylica. -Kiejœcie taki majster, to sobie stawiajcie, ja z próchna nie poredzę -rzucił gniewnie nacišgajšc spencerek. Nadeszła na to Weronka z dzieckiem na ręku i jęła wyrzekać: -A cóż my teraz poczniemy, co? -Ze dwa tysišce trzeba by na nowš! -westchnšł frasobliwie Stacho. -Hale, cheba o jednej izbie ze sionkš. -Przeciech coœ by drzewa dostał z naszegolasu... juœci, żeby tylko chyla tyla... a resztędokupię... juœci... chwaciłoby... W urzędzie prosić... -Dadzš to teraz, kiej bór w procesie!... przecież nawet zbieraniny wzbronili. Poczekajcie z chałupš do końca sprawy! -radził Mateusz. -Czekaj tatka latka, a kajże się to na zimę podziejem? kaj? -wybuchnęła Weronka i zapłakała żałoœliwie. Pomilkli. Mateusz zbierał swoje porzšdki ciesielskie, Stacho drapał się w głowę, a Bylica nos wycierał za węgłem, że w tej smutnej cichoœci jeno Weronczyn płacz chlipał. Naraz pan Jacek się podniósł i głoœno rzekł: -Nie płaczcie, Weronka, drzewo się na chałupę znajdzie. Osłupieli stajšc z rozdziawionymi gębami, aż dopiero Mateusz pierwszy się pomiarkował i œmiechem gruchnšł: -Mšdry obiecuje, a głupi się raduje! To głowy nie ma kaj przytulić, a chałupy będzie drugim rozdawał! -powiedział ostro,spode łba patrzšc na niego, ale pan Jacek już się nie ozwał, siadł znowuj na progu, zakurzył papierosa i jak przódzi, skubišc bródkę, po niebie wodził oczyma. -Poczekajta ino, a niezadługo i cały folwarczek wama przyobieca. Zaœmiał się Mateusz i rzuciwszy ramionamiposzedł. Na lewo się wzišł zaraz z miejsca, œcieżkšwiodšcš pod stodołami. Mało ludzi robiło dzisiaj na ogrodach, bo jeno kajœ niekaj czerwieniała kobieta albo jakiœ chłop naprawiał dach, to cosik majdrował we wrótniach stodół, powywieranych na pola. Nieœpieszno było Mateuszowi, gdyż rad przystawał poredzajac z chłopami o wójtowej bitce, do dzieuch zęby szczerzył i wesoło zagadywał, a gdzie znów babom tak trefnie przysolił, jaże œmiech zarechotał na ogrodach, że niejedna wzdychajšc szła za nim oczyma. Jakże, urodny był i wyrosły kiej dšb, a jakby król wszystkich we wsi parobków, boi mocarz po Antku Borynie pierwszy, i tanecznik równy Stachowi Płoszce, a i mšdrala. Że zaœ przy tym sprawny był do każdej roboty, bo i wóz zrobił, i komin postawił, i chałupę wyrychtował, i na fleciku pięknie wygrywał, to chociaż prawie nie miał grontu i grosz się go nie utrzymał, iż szczodry był la drugich, a niejedna matka rada by z nim przepiła choćby całego cielaka, bych go jeno na zięcia przysposobić, zaœ niejedna dziewczyna już go przypuszczała do podufałoœci rachujšc, co potem prędzej zaniesie na zapowiedzie. Ale na nic szły wszystkie zabiegi, z matkami pił, z córkami jamorował, a od ożenku wykręcał się kiej piskorz. -Niełacno wybrać, bo każda dobra, a jeszcze lepsze podrastajš, poczekam... -powiadał swachom, rajšcym mu różne dziewuchy. A zimš zmówił się był z Tereskš i żył z nišprawie na oczach wszystkiej wsi, nie baczšc na gadania ni pogrozy. -Wróci Jasiek, to mu jš oddam, jeszczek gorzałki postawi, żem mu kobiety pilnował - przeœmiewał się z przyjacioły jakoœ wkrótce po powrocie, że to już przykrzyłamu się i z wolna od niej odstawał. I teraz, na obiad idšc, dłuższš drogę wybrał, bych se po drodze pożartować z dzieuchami a uszczypnšć, którš się da. I całkiem niespodzianie natknšł się na Jagnę: pełła cosik na matczynym ogrodzie. -Jagusia! -wykrzyknšł radoœnie. Jagusia podniesła się i strzeliła nad zagonem kiej ta malwa wysmukła. -Żeœ to me dojrzał? Cie, jaki prędki, już tydzień we wsi, a dopiero... -Dyć jeszczeœ œliczniejsza! -szepnšł z podziwem. Ugięta była do kolan, spod czerwonej chusty, pod brodš zawišzanej, modrzały ogromne; słodkie oczy, białe zęby grały wwiœniowych wargach i cała gębusia, zarumieniona kiej jabłuszko, a œliczna, jażesię prosiła o całowanie. Ujęła się hardo pod bok i biła w niego skrzšcymi œlepiami ztakš mocš, że dreszcze go przeszły. Obejrzał się dokoła i bliżej podszedł. -Od tygodnia cię szukam i wypatruję po próżnicy. -Cygań se psu, to ci może uwierzy. Co wieczór zęby suszy po opłotkach, co wieczór innej basuje, a teraz będzie mi co inszego wmawiał! -Tak mię to, Jaguœ, witasz? co? tak? -Jakże to mam inaczej? Może cię za kolana podjšć i dziękować, żeœ se o mnie przypomniał? -Baczę, jakeœ to me łoni przyjmowała. -Co było łoni, to nie teraz -odwróciła się twarz kryjšc, a on się przysunšł nagle, obejmujšc jš chciwymi rękoma. Wyrwała mu się z gniewem. -Poniechaj, bo mi Tereska œlepie wydrapie za ciebie! -Jagusia! -ledwie jęknšł. -Do swojej żołnierki wróć se z jamorami... wysługuj się, póki tamten nie wróci. Odpasła cię w kreminale, naszkodowała sięna ciebie, to jej teraz odrabiaj! -chlastała kiej batem, a tak wzgardliwie, że Mateusz zapomniał języka w gębie. Wstyd go przejšł, poczerwieniał kiej burak, przygišł się i uciekł po prostu. A Jagnę, choć powiedziała, co czuła i z czym się już cały tydzień nosiła, żal terazogarnšł: nie myœlała, iż się ozgniewa i pójdzie sobie. -Głupi, przeciech ja ino tak sobie powiedziałam, przez złoœci! -myœlała, markotnie patrzšc za nim. -I żeby się zarazozgniewać!... Mateusz! Ale nie usłyszał, œmigajšc przez sad jakby poszczuty. -Zła osa, œcierwo! -mruczał lecšc już prosto do domu. Gniew nim miotał na przemian z podziwem. Jakże, zawdy była taka trusia, gęby ozewrzeć nie poredziła. Toć go sponiewierała kiej psa! Wstyd nim zatrzšsł, że zobejrzał się, czy aby kto niesłyszał jej pyskowania. -Tereskę mu wypomina! Głupia!... co mu ta żołnierka?... zabawa i tyla! A jak to œlepiamisypnęła! jak to harno pod bok się ujęła! jakto buchnęło od niej luboœciš!... Jezu, i w pysk wzišć od takiej nie wstyd, bele się jeno dostać do miodu... -Cięgotki go wzięły, zwolnił kroku przed chałupš. -Ozgniewała się, żem o niej przepomniał... Bogać, com winowaty... i o Tereskę... - skrzywił się jak po occie. Dosyć już miał tej płaksy, zbrzydły mu te cišgłe kwiki. Nie œlubował przeciek, bych się jej musiał trzymać jak ten ogon krowy! Ma przeciek chłopa! I ksišdz gotów go jeszcze wypomnieć z ambony! Z takš to i człowiek flaczeje. Psiakrótka z tymi babami! -srożył się w sobie. Obiad się dopiero dogotowywał, skrzyczał więc Nastkę za mitrężenie i zajrzał do Tereski. Właœnie krowę doiła w sadzie; podniosła na niego oczy dziwnie smutne, ledwie co obeschłe z płaczu. -Czegoœ to buczała? Tłumaczyła się cicho, miłujšcymi oczyma ogarniajšc twarz jego. -Wymion byœ lepiej pilnowała, strzykasz ano mlekiem na wełniak. Kwardy był dzisiaj i przez dobroci, że łamała sobie głowę, co mu się stało, sprawujšc się już kiej trusia, gdyż za każdym odezwaniem złoœciš pryskał i œlepiami toczył. Niby to czegoœ po sadzie szukał i kole domu, a głównie przyglšdał się jej kryjomodziwujšc się coraz barzej: -A gdzież to miałem oczy? Takie to cherlawe i wymiękłe... Ni to z pierza, ni z mięsa! Gnat rozkwaszony. Cyganicha prosto.Ni postury, ni... Prawda, jedne oczy to miała piękne, równemoże Jagusinym, ogromne, jasne kiej niebo i czarnymi brwiami opięte, a ilekroć spotkał się z nimi, odwracał głowę i klšł zcicha: -Wytrzeszcza œlepie niby cielak, kiej ogon podniesie! Niecierpliwiło go to patrzenie i w sroższy gniew wprowadzało. -Na złoœć na cię nie spojrzę, œlepiaj se psuw ogon! Nie przecišgniesz me. Razem jedli obiad, ale ni razu do niej się nieozwał, ni nawet spojrzał w jej stronę. Nastce jeno przygadywał co trocha: -Pies by się nie chycił za takš kaszę: jak uwędzona!... -Bogać ta, Ÿdziebko jeno przypalona i kiej cie w zęby kłuje... -Nie przeciwiaj się! Muchami jš zmaœciłaœ, więcej ich niŸli skwarków. -Już mu muchy szkodzš! jaki przebierny! niestrujesz się! Zaœ przy kapuœcie wyrzekał na stare sadło. -Maziš od woza omaœcić, też gorsze by nie było. -Poliż osi, to obaczysz, ja ta nie probantka!-odpowiadała twardo. Czepiał się bele czego i piekłował. Że Tereska cały czas się nie odzywała, to zaraz po obiedzie wzišł się i do niej, dojrzał bowiem jej krowę cochajšcš się o węgieł. -Obrosła gnojem kiej skorupš: nie możecie to jej wycierać, co? -Mokro w oborze, to się wala. -Mokro! Sš w lesie kolki, sš; czekacie jeno,by wam kto nagrabił i do chałupy przyniósł. Dyć odparzy sobie kłęby w tym gnoju, zgnije! Tyla bab w chałupie, a porzšdku ani za grosz! - wrzeszczał, ale Tereska ustępowała mu pokornie, nie œmiejšc się już bronić, a jeno proszšc œlepiami o pomiłowanie. Cicha przecież była jak zawsze, uległa i pracowita jak mrówka, nawet rada, że wzišł nad niš górę i kwardo panuje. A właœnie on i bez to srożył się coraz barzej. Gniewały go jej kochajšce, lękliwe oczy, gniewał chód cichy, gniewała twarz pokorna, gniewało i to, że cięgiem plštała się kole niego. Miał już ochotę krzyknšć, bymu z oczu ustšpiła. -Żeby to morówka wziena, psiakrew! -buchnšł wreszcie i zabrawszy porzšdki ciesielskie, nawet nie wytchnšwszy przypołudnia, poszedł do Kłębów, kaj miałjakšœ robotę przy chałupie. Siedzieli tam jeszcze przy michach, na dworze. Zakurzył papierosa siedzšc pod œcianš. Kłęby pogadywali o powrocie z wojska Grzeli Borynowego. -Wraca to już? -zapytał spokojnie. -Nie wiecie to? Dyć razem z Jaœkiem Tereski i Jarczakiem z Woli. -Na żniwa się obiecujš. Tereska latała dzisia z listem do organisty, bych przeczytał. Powiadał mi o tym. -To ci nowina! Jasiek powraca! -zawołał bezwolnie. Zmilkli wszyscy, jeno œlipia obleciały po sobie, a kobiety się sczerwieniły powstrzymujšc œmiech. Nie pomiarkował i jakby rad wieœci, powiedział spokojnie: -Dobrze, co powraca; może przestanš obgadywać Tereskę. Jaże łyżki zawisły nad michš, tak się zdumieli, a on toczšc zuchwałymi œlepiami dodał: -Wiecie, jak jej nie szczędzš. Nic mi do niej, chociaż mi powinowata z ojcowej strony, ale żeby tak na mnie padło, dobrze j pola zdał 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żŒPß c/ cŽŽ cÎ)P c7;9bym pleciuchom gęby pozatykał: zapamiętaliby! A już kobiety la drugich najgorsze: niechby najbielsza, nie przepuszczš i błotem obwalš. -Pewnie co tak, pewnie! -przywtórzyli wbijajšc oczy w michę. -Byliœcie już u Boryny? -zagadnšł niespokojnie. -Dyć zbieram się i zbieram, a co dnia cosik przeszkodzi. -Za wszystkich cierpi, a nikto o nim nie pamięta. -Zaglšdałeœ to do niego? co? -Hale, pójdę sam, to powiedzš, co do Jagny cišgnę: -Cie! uważny kiej dziewka po przypadku -mruknęła stara Agata, siedzšca pod płotem z miseczkš na kolanach. -A bo mi już obmierzły szczekania. -I wilk się statkuje, kiej mu kły spróchniejš -œmiał się Kłšb. -Albo kiej się za barłogiem rozglšda -podpowiedział Mateusz. -Ho, ho, to ino patrzeć, jak do której z wódkš poœlesz -żartował Kłębiak. -Właœnie, cięgiem już deliberuję, do której by przepić. -Prędko wybieraj, a w druhny me proœ, Mateusz -pisknęła Kasia, najstarsza. -Cóż, kiej niełacno: wszyćkie zarówno wybrane i jedna w drugš najlepsze. Magdusia najbogatsza, ale już przez zębów i ze œlepiów jej cieknie; Ulisia niby kwiat, jeno co ma jedno biedro grubsze i beczkę kapusty we wianie; Franka z przychowkiem;Marysia zbyt szczodra dla parobków; Jewka, choć ma całe sto złotych samš koprowinš, wałkoń, pod pierzynš cięgiem wyleguje. A wszystkie by tłusto jadły, słodko popijały i nic nie robiły. Czyste złoto takie dzieuchy! A zaœ jeszcze drugie majš la mnie za krótkie pierzyny. Gruchnęli œmiechem, jaże się gołębie porwały z dachów. -Prawdę mówię. Przymierzałem u niejednej,ledwie mi do pół łyst sięgajš, jakże bym tozimš wyspał? cheba w butach, co?... Zgromiła go Kłębowa, iż zbereżeństwa gada przy dzieuchach. -La œmiechu jeno mówię. Przeciek powiedajš, co poczciwe żarty nie szkodzš i pod pierzynš. Ale dziewczyny rozczapierzyły się kiej te jendyczki. -Hale, jaki przebierny!... będzie się tu przekpiwał ze wszystkich! Kiej ci w Lipcachmalo, na drugich wsiach se szukaj! -jazgotały. -Jest ich w Lipcach, jest: przeciek łacniej o dostałš pannę niŸli o całš złotówkę. Po dydku i już z ojcowym litkupem je przedajš.Bych jeno kupce się nalazły! Tyle tego, jażesię wieœ trzęsie od skrzeków pannowych, wszyćkie gotowe pod kozik, że co sobota wkażdej chałupie już od œwitania pucujš się do czysta, kosy we wstęgi pletš i kokoszki po sadach goniš, bych je ponieœć Żydowi na gorzałkę, a od samego połednia jeno zza węgłów patrzš, czy z której strony swaty nie cišgnš Widziałem, które i z dachów, zapaskami powiewały wrzeszczšc: „Do mnie, Maciuœ, do mnie! ”Zaœ matki wtórzyły: „Do Kasi przódzi, Maciusiu, do Kasi! Syrek i mendel jajków przyłożę do wiana! Do Kasi! ” Rozpowiadał uciesznie, jaże chłopaki kładły się ze œmiechu, jeno Kłębianki podniesły wrzask na niego, że stary krzyknšł: -Cichojta! skrzeczš kiej te sroki na deszcz. Nie zaraz się uspokoili, więc by przerwać te przekpinki, zapytał: -Byłeœ to, Mateusz, przy wójtowej wojnie?-Nie. Mówili, co Kozłom sielnie się dostało. -Że już lepiej nie można. Strach, jak wyglšdali! Wójt se pozwolił, no!... -Gromadzki chleb tak go roznosi, to i bryka.-Głównie, co się nikogo nie boja. Któż to mustanie na sprzeciw? Drugi za takš sztukę dobrze by zapłacił, ale jemu włos z głowynie spadnie. Z urzędnikami się zna, to w powiecie mocen wszystko, co ino zechce... -Boœta barany, że dacie takiemu przewodzićnad sobš! Poniewiera i wynosi się nad wszystkie, a oni go dziw po nogach nie całujš! -Sami go wybralim nad sobš, to i uważać musim. -Kto go wsadził, ten i zesadzić rmoże. -Dyć nie krzycz, Mateusz, jeszcze się, rozniesie. -A doniesš mu, to będzie wiedział. Niech meino zaczepi! -Maciej chory, to kto mu inszy poredzi? Każden się waguje iœć na pierwszego, bo każden ledwie swoim biedom wydoli -szepnšł stary podnoszšc się z ławy. Podnieœli się wraz i drudzy. Kto po jadle legł odpoczywać, kto na drogę wychodził koœci przecišgnšć i pasa odpuœcić, a kto, jak dzieuchy, do stawu poszły myć garnki a chłodzić się i rajcować. Mateusz zabrał się zaraz do obciesywania podpór do chałupy, zaœ Kłšb fajkę zapalił i na progu przysiadł. -Kto jeno o drugich stoi, tego bieda wydoi! -mruknšł pykajšc smacznie. Słońce wisiało nad samš chałupš, przypołudnie zrobiło się nagrzane, ciepłemwiało od pól. Sady stojały w cichoœci, między drzewinami mieniło się od słońca, okwiat cichuœko słał się na trawy, pszczoły brzęczały po jabłoniach, staw polœniewał wskroœ gałęzi, nawet ptactwo pomilkło. Przedpołudniowa, słodka sennoœćsiała się po œwiecie. Że Kłšb, aby nie zadrzemać, powlókł się dodołu z ziemniakami. Zaœ potem cosik ostro pykał przygasłš fajkę i spluwał, odrzucajšc głowš włosy, opadajšce mu na twarz. -Obejrzałeœ, co? -zapytała żona wychylajšcsię ze sieni. -Juœci... żeby tak raz w dzień warzyć, starczyłoby ziemniaków do nowych! -Hale, raz na dzień! Młode i zdrowe, to i Ÿreć potrzebujš. -Nie docišgniem. Tyla narodu. Dziesięć gšb, a brzuchy majš kiej ćwiercie. Trza będzie cosik zaradzić. -O jałówce myœlisz, co? To ci zapowiadam, że przedać jej nie pozwolę. Rób se, co chcesz, a bydlštka nie dam. Zapamiętaj sobie. Zatrzepał rękoma, kiejby od osy uprzykrzonej, i gdy odeszła, jšł znowu fajkę zapalać. -Psiachmać baba... Potrza, to i jałówka nie ołtarz! Słońce prażyło prosto w oczy, cienie były jeszcze maluœkie, to się jeno odwrócił plecami i pykał coraz wolniej i rzadziej. Popuœcił pasa, bo mu coœ ziemniaki cišżyły,słońce przypiekało, gołębie gruchały we strzesze i cichuœki szmer liœci tak rozbierał, że jšł się kiwać i żydy wozić poœcianie. -Tomaszu! Tomaszu! Ozwarł oczy, Agata siedziała pobok, trwożnie poglšdajšc. -Ciężki macie przednówek -mówiła cicho. -Byœcie chcieli, to mam parę groszy, wygodziłabym waju. Na pochówek je œcibałam, ale kiejœcie w takiej potrzebie, pożyczę. Jałówki szkoda. Przy mnie się łoniulęgła... z mlecznego gatunku. Może mi Pan Jezus pozwoli dożyć, to mi z nowego oddacie. Wzišć od swojego w potrzebie nie wstyd i gospodarzowi, weŸcie - wsunęła mu w rękę samymi złotówkami cosik ze trzy ruble. -Schowajcie sobie! Jakoœ se poredzę. -WeŸcie, dyć jeszcze z pół rubla dołożę, weŸcie -prosiła cichuœko. -Bóg zapłać wama. Cie, jakaœcie to poczciwa! -To już całe trzydzieœci złotych bierzcie, do równa -supłała z węzełka dodajšc po dziesištce -bierzcie -skamlała powstrzymujšc łzy: dusza się jej darła, jakby każdy grosik pruła sobie z wnętrznoœci. Pienišdze dziwnie kuszšco lœniły w słońcu. Przymrużał oczy z luboœci, grzebišc międzynimi: nowe były i czyste. Wzdychał ciężko zmagajšc się ze strasznš chęciš, jaże odwrócił się i szepnšł: -Schowajcie dobrze, a to podpatrzš i jeszcze wama ukradnš. Napraszała go jeszcze cichuœko, ale jeno tak la zwyczaju, bo kiej się nie ozwał, jęłaskwapnie zawijać i chować te swoje skarby. -Czemuż to nie siedzicie u nas? -zagadnšł po jakimœ czasie. -Jakże, robocie żadnej nie poredzę, nawet za gšskami nie wydšżę. Darmo to Ÿreć będę, co?... Słabam, już z dnia na dzień końca czekam. Pewnie, co u krewniaków milej by pomrzeć, milej... choćby nawet w tej komorze po jałówce... juœci, jeno gdzieżby wam taki kłopot i turbacje! Całe czterdzieœci złotych mam na pochówek... bych to i ze mszš było... po gospodarsku... co?... Pierzynę bym dołożyła... Nie bójcie się, cichuœko wama usnę, ni się spodziejecie... pokrótce... -jškała nieœmiało,z bijšcym sercem oczekiwania, że jš przyjmie i powie: „Ostańce! ” Ale się nie odezwał, jakby nie rozumiejšc tych skamłań, przecišgał się jeno, poziewał i jšł się chyłkiem przebierać kolechałupy ku stodółce, na siano... -Gospodarz taki... juœci... jakżeby... dziadówkam ino... Łkała w sobie cichuœkim, żalnym skrzybotem, podnoszšc wypłakane oczy ku niemu. Powlekła się wolniuœko, kaszlšc często i przysiadajšc co trocha nad stawem. Poszłaznowu, jak co dnia, wypatrywać po wsi, kajby mogła pomrzeć po gospodarsku, przez oszukaństwa. I wlekła się szukać ludzi sprawiedliwych. Snuła się po wsi jako ta nikła pajęczyna, co leci, nie wiedzšc, kaj się uczepi. A naród się przeœmiewał i la uciechy radziłbiedocie, że u krewniaków ostać powinna, zaœ Kłębom, niby to z przyjacielstwa, też mówili: -Powinowata przeciech, grosz swój ma na pochowek i długo wama w chałupie nie zagoœci... Kajże się to podzieje? Wszystko to przyszło do głowy Kłębowej, gdy mšż opowiedział jej o dzisiejszym z Agatš. Spać się już położyli, a kiej dzieci jęły chrapać, zaczęła go cicho namawiać: -Miejsce się znajdzie... w sionce może poleżeć... gęsi się wygna pod szopę... bele czym się przeżywi. długo nie pocišgnie... napochowek ma... Ludzie by nie gadali... a pierzyny nie potrza by oddawać... juœci, na drodze tego nie znajdzie -tłumaczyła goršco. Ale Kłšb jeno zachrapał w odpowiedzi. I dopiero nazajutrz rano rzekł: -Żeby Jagata była całkiem bez grosza, przyjšłbym, trudno, dopust Boży, ale tak, powiedzš, co la tych paru złotych dobroœć œwiarczymy. Przeciek już pyskujš, co la nas poszła na żebry... Nie można. Kłębowa, że słuchała się we wszystkim męża, to ino westchnęła żałoœnie za pierzynš i poszła przynaglać dziewczyny dopoœpiechu. Kapustę mieli ano dzisiaj sadzić. Dzień zrobił się był jak i wczorajszy, œliczny, słoneczny i prawdziwie majowy. Wiater jeno przyszedł baraszkujšcy i swywolił po polach, że zboża chlustały po zagonach kiej wody rozkołysane. Sady się chwiały z poszumem, gęsto trzęsšc okwiatem, a pełne, ciężkie kiœcie bzów i czeremchy rozwiewały zapachem. Powietrze szło rzeŸwe, przejęte ziemiš i kwiatami. Spod leœnych pastwisk œpiewy się niesły z wiatrem. W kuŸni dzwoniły młoty. Od samego rana pełno już było na drogach gwarów i ludzi. Kobiety cišgnęły na kapuœniska dŸwigajšc w przetakach i koszach rozsadę, a rozpowiadajšc w głos owczorajszym jarmarku i wójtowej sprawie.Że pokrótce, jeszcze nim rosa obeschła, naczarnych kapuœniskach, pociętych jeno bruzdami pełnymi wody polœniewajšcej w słońcu, zaroiło się od czerwieni. Kłębowa z córkami też tam pocišgnęła, zaœKłšb z Mateuszem i chłopakami wzięli się do podpierania chałupy. Ale skoro słońce zaczęło przypiekać, staryzdał robotę na synów i wywoławszy Balcerka, poszli odwiedzać Borynę. -Piękny czas, kumie -rzekł Kłšb przyjmujšctabakę. -Galanty. Byle jeno za długo nie przypiekało. -Stronami przechodzš deszcze, toż i nas nieominš. -Robactwo jaże się roi na drzewach, na suszę się ma. -A jarzyny spóŸnione, mogłoby przypalić. Może Pan Jezus nie dopuœci... Cóż ta na jarmarku? dowiedzieliœcie się co o koniu? -I... dałem starszemu trzy ruble, przyobiecał. -Że to przezpiecznoœci nie ma żadnej!... człowiek pod strachem cięgiem żyje jak tenzajšc, a nikto nie poradzi. -A wójt kiej malowany -szepnšł ostrożnie Balcerek. -Trza będzie pomyœleć o nowym -rzucił Kłšb. Balcerek spojrzał na niego, ale stary dodałgoršco: -Już wstyd przez niego na wieœ idzie. Słyszeliœcie o wczorajszym? -I... bitka każdemu przytrafić się może, zwyczajnie... Drugie miarkuję: byœmy za te jego rzšdy nie dopłacili. -Sam się nie rozporzšdza: dyć i kasjer pilnuje, i pisarz, i urzšd... -Psy mięsa pilnujš! Warujš, a w końcu ty, chłopie, dopłać, bo nie dopilnowali. -Bogać ta inaczej! Wiecie ta co nowego? Balcerek jeno splunšł i rękš machnšł; nie chciał gadać, chłop był mrukliwy i przez babę zahukany, to i barzej strzegšcy języka. Doszli też do Borynów. Józka skrobała ziemniaki na ganku. -IdŸcie, ojciec ta sami leżš. Hanusia na kapuœnisku, a Jagna robi u matki. W izbie pusto było, przez otwarte okno zaglšdały kiœcie bzów i słońce siało się przez zieleń. Stary siedział na łóżku. Wychudły był, siwa broda jeżyła mu się na żółtej twarzy kiej szczeć, głowę miał jeszcze obwišzanš, ruchał cosik sinymi wargami. Pochwalili Boga, nie odrzekł ni się poruszył. -Nie poznajecie to nas? -ozwał się Kłšb za rękę go bioršc. Jakby nic nie wiedział, nasłuchiwał niby tego œwiegotania jaskółek lepišcych gniazdapod strzechš lebo tego szmeru gałęzi szorujšcych po œcianach i w okno niekiedy zaglšdajšcych. -Macieju! -rzekł znów Kłšb wstrzšsajšc nim zdziebko. Chory drgnšł, oczy mu się zatrzęsły, obejrzał się na nich. -Słyszycie? dyć Kłšb jestem, a to Balcerek,wasz kum; poznajecie, co? Czekali patrzšc mu w oczy. -Sam tu, chłopy! Do mnie! Bij psubratów! bij! -krzyknšł z nagła ogromnym głosem, podniósł ręce jakby w obronie i zwalił się na wznak. Józka wpadła na krzyk i jęła mu głowę obwalać mokrymi szmatami, ale on już leżał cichy, a w szeroko otwartych oczach lœnił jakiœ strach œmiertelny. Wyszli pokrótce, sfrasowani i pełni zgrozy.-Trup ci tam leży, a nie żywy człowiek! -rzekł Kłšb odwracajšc oczy na chałupę. Józka znowu skrobała ziemniaki na ganku, dzieci bawiły się pod œcianš, a w sadzie spacerował Witkowy bociek, zaœ wiater przysłaniał gałęziami okno wywarte. Szli czas jakiœ w milczeniu zgrozy, jakby z grobu wyszli. -Każdemu przyjdzie na to, każdemu -szepnšł łzawo Kłšb. -A każdemu... wola Boża, cóż, nie poredzi... Hale, mógł jeszcze pożyć jakš porę, żeby nie ten las... -Pewnie. Zginšł, a drugie się z tego pożywiš-westchnšł. -Raz kozie œmierć... mało się to naharował?-I nama też może niezadługo przyjdzie za nim iœć. Patrzeli kwardo we œwiat, w pola rozkołysane, na bory widne jak na dłoni, na role zielenišce, na ten dzień jasny, ciepły i zwiesnowy, i dusze im kamieniały w rezygnacji a poddaniu się woli Bożej. -Nie zmienić tego człowiekowi, coć mu przeznaczone, nie... I z tym się rozeszli. Zaœ drudzy tegoż jeszcze dnia i następnych poczęli nawiedzać chorego, jeno co tak samo nikogo nie poznawał, że w końcu zaprzestali. -Jemu tylko pacierze o prędkie skonanie potrzebne -powiedział ksišdz. A że każden miał dosyć swoich turbacji a bied, to i nie dziwota, co wrychle zapomnieli o nim, zaœ jeœli zdarzyło się komu spomnieć, to jakby o nieboszczyku. Co prawda, to i leżał se chudziaszek w takim opuszczeniu, kieby już do grobu złożony i trawš porosły. Komuż ta był w pamięci? Bywało nieraz, iż całe dni leżał bez kropli wody, może by i pomarł prosto z głodu, gdyby nie Witkowe dobre serce, któren porywał, co się jeno dało, i niósł gospodarzowi, a nawet krowy często poddajał kryjomo i mlekiem go poił. Chory bowiem przejmował go dziwnie frasobliwš troskš, aż raz oœmielił się zapytać parobka. -Pietrek, prawda to, że kto przez spowiedzizamrze, do piekła idzie? -Prawda. Przeciek ksišdz zawdy tak mówiš w koœciele. -To i gospodarz by do piekieł poszli? -przeżegnał się trwożnie. -Taki człowiek jak i drugie. -Hale! gospodarz taki człowiek jak i drugie! hale! -Głupiœ kiej głšb kapuœciany! -zaperzył się Pietrek, długo mu tłumaczšc, ale Witek nie uwierzył; swoje on wiedział i zgoła drugie.Tak ano przechodziły dnie w Borynowej chałupie... Zaœ na wsi kotłowało się kiej w garnku. Wójtowa bitka to sprawiła, obie bowiem strony szukały œwiadków, przecišgajšc naród na swojš stronę. Chociaż to jeno z Kozłami była sprawa, alewójt nie zaspał i tęgo zabiegał. Górę też wzišł zaraz z miejsca, bo więcej niŸli połowa wsi za nim się opowiedziała. Znali go jak zły szelšg, ale wójtem był przeciech, mógł w niejednym poredzić, ale i mógł dobrze sadła zalać za skórę, to i namowš, przypochlebstwem a gorzałkš przysposobił sobie œwiadków, jakich mu było potrza. Kozioł leżał ciężko chory i księdza z PanemJezusem sprowadzali do niego. Powiedali ta różnie o tej chorobie, bškajšc w sekrecie, co jeno udaje, by wójt jeszcze lepiej beknšł na sšdach. Ale Bóg wie, jak to tam było. Wiedziano jeno dobrze, że sama Kozłowa całe dnie latała po ludziach pomstujšc a wyrzekajšc. Opowiadała, co już przedała maciorę z prosiętami na lekowanie męża i prawie co dnia wylatywała umyœlnie przed wójtów krzyczšc wniebogłosy, jako już Bartek umiera, Boga i ludzi sprawiedliwych wzywajšc na œwiarczenie i poratunek. Biedota jeno i co tkliwsze kobiety stanęli poich stronie, a nawet jeden z pomniejszych gospodarzy, Kobus, że to człowiek był niespokojny i swarliwy. Ale reszta ni słuchać nie chciała, w żywe oczy się wypierajšc, jakoby co niebšdŸ widzieli, zaœ niejeden radził jeszczek, by z wójtem nie a mnie padło, dobrze j pola zdał 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż‘P§ c’÷ jc“aFc”§*Ýc•„9é-zadzierali, bo niczego nie wskórajš. Nowe z tego wychodziły historie, że to Kobus miał ozór niepowœcišgliwy, łacno sięz pięœciami ponosił, a baby też w słowach nie przebierały. Więc jeno wrzaski z tego szły i gniewy, bo cóż? mogli to poredzić gospodarzom i wójtowi? Nawet już Żyd się z nich przeœmiewał i na bórg dawać nie chciał. A nie przeszedł i tydzień, doœć już wszystkie miały tej sprawy i tych jazgotówlamentliwych, że już słuchać przestali. Aż tu nowa pomoc im przyszła i we wsi znowu się zakotłowało. Oto Płoszka zmówił się z młynarzem i wraz otwarcie a głoœno stanęli po stronie Kozłów... Juœci, szło im akuratnie o nich co o ten œnieg łoński -swoje w tym mieli zamysły i la siebie jakieœ wygody rychtowali. Płoszka był chłop sielnie ambitny, skryty, a we swój rozum i bogactwa dufajšcy, zaœ młynarz, wiadomo, co la grosza dałby się powiesić, kutwa i zdzierus. Wojna się też wnet zawišzała między stronami cicha i zawzięta, boć przy ludziach w oczy œwiarczyli sobie przyjacielstwo, witali jak i przódzi, a nawet nieraz i do karczmy pod ręce się wiedli. Co mšdrzejsi wnet się pomiarkowali, jako tej spółce nie o sprawiedliwoœć chodzi, nie o krzywdy Kozłów, a o coœ inszego, może io wójtostwo. -Pożywił się jeden, niech się ta pożywiš i drugie! -powiadali starzy kiwajšc głowami. I tak czas schodził, że męt we wsi był coraz większy. Aż tu któregoœ dnia gruchnęło po chałupach: -Niemcy w karczmie popasajš! -Na Podlesie pewnikiem cišgnš -rzekł ktoœ domyœlnie. -Niech jadš z Bogiem!... co wama do nich? -przekładał drugi. Ale jakaœ niespokojna, trwożna ciekawoœć owładnęła ludŸmi. Przez sady krzykali se tę nowinę, w opłotkach stawali gadać o niej, a insze zaœ już do karczmy się przebierały na przewiady. Jakoż prawdę rzekli, pięć bryk stojało na podjeŸdzie, a wszystkie na żelaznych osiach, na żółto i niebiesko malowane, budami płóciennymi nakryte, spod których wyzierały kobiety i różny sprzęt gospodarski, zaœ w karczmie przed szynkwasem z dziesięciu Niemców popijało.A tęgie były juchy, rozrosłe i brodate, w granatowe kapoty przyodziane, ze srebrnymi łańcuchami na spaœnych brzuchach, a pyski to jaże się im œwieciły od dobrego jadła. Szwargotali cosik ze Żydem. Chłopy całš kupš stawali pobok o wódkę krzyczšc, a patrzšc i nasłuchujšc uważnie,ale trudno było wymiarkować choćby i jedno słowo. Dopiero Mateusz, któren z Żydami poredził szwargotać, tak cosik do nich zaszprechował, jaże karczmarz odwrócił się zdziwiony. Niemcy łysnęli jenopo sobie œlepiami, a nie odrzekli, zaœ potemiGrzela, wójtów brat, powiedział im jakieœ niemieckie słowo. Zadami się wykręciły do chłopów, rechocšc między sobš jakoby te œwinie nad korytem. -To ino prać po tych œwińskich pyskach! -rzekł rozgniewany Mateusz. -Kijem by potrza zmacać boki, a wnet by przemówiły. A Adam Kłębiak szepnšł z zapalczywoœciš: -Pchnę w kałdun tego z brzega, zwali me, to pierzta na odlew. Powstrzymali go, bo i Niemcy, jakby poczuwszy groŸby, wzięli antał z piwem i prędko się wynieœli z karczmy. -Te, pludry, nie tak œpieszno, portki pogubita! -Œwińskie pociotki! -krzyczeli za nimi chłopaki. Ale zaraz po ich wyjeŸdzie Żyd wyznał przed parobkami, jako Niemcy już prawie kupiły Podlesie, że już pojechali rozmierzaćkolonię, że całe piętnaœcie familii osišdzie na folwarku. -My się dusim na zagonach, a Niemcy będš na włókach rozwalali. -To podkup ich, a nie daj! Rusz rozumem, kiej się masz za mšdralę!... -wykrzykiwał na Grzelę Stacho Płoszka. -Psiakrew z takš sprawš! -zaklšł Mateusz bijšc pięœciš w szynkwas. -Jak się usadzš na Podlesiu, to i ciężko będzie w Lipcach wytrzymać -zapewniał, że to bywały był we œwiecie, a Niemców znał dobrze. Nie wierzyli mu zrazu, ale mimo to cała wieœ się zakłopotała; jęli medytować i rozważać, co by z takiego somsiedztwa mogło wypaœć złego la Lipiec? A tu co dnia pastuchy i przechodzšcy donosili, jako na Podlesiu grunta już rozmierzajš, kamienie zwożš i studnię kopiš. Że niejeden przez ciekawoœć pocišgał za młyn ku Woli, a własnymi oczyma sprawdzał, że prawdę powiadali. Ale jak stojš rzeczy, nie sposób się było dowiedzieć. Przypierali kowala, bo z Niemcami się już zwšchał i konie im podkuwał, ale wykręcałsię i ni to, ni owo odpowiadał. Dopiero Grzela, wójtów brat, poszedł na przewiady i prawdę wyłożył. Było zaœ tak: dziedzic był winien jednemu Niemcowi piętnaœcie tysięcy rubli. Oddać niemiał, a ten mu w długu chciał wzišć Podlesie i resztę gotowym groszem dopłacić. Dziedzic się niby godził, a za kupcami posyłał, bo Niemiec dawał jeno poszeœćdziesišt rubli za morgę. Dziedzic zwłóczy, jak może. -Ale zgodzić się musi! We dworze pełno Żydów, każden o swoje krzyczy! Powiadał mi borowy, co już krowy zajęte za podatek.Skšdże to weŸmie zapłacić? Wszystko na pniu przedane! Lasu przeciek teraz, dopóki z nami w procesie, cišć mu nie pozwolš. Nie poredzi sobie inaczej i przedać musi choćby za bele co -twierdził Grzela. -Taka ziemia, po sto rubli za morgę nie za dużo. -Kupujcie, przeda i jeszcze waju w rękę pocałuje. -Hale, drogi grosz, jak go braknie! -Miemcy se użyjš, a ty, chłopie, œlinę łykaj! Pogadywali wzdychajšc żałoœnie. Markotnoœć ich rozbierała. Juœci, żal było takiej ziemi, bo to przyległa i rodna. Każdemu by się przydało kilka morgów, każdemu. Dyć się już cisnęli na swoich zagonach kiej mrówki, dyć ledwie się już przeżywiali ode żniw do żniw. Taki kawał wybranej ziemi, w sam raz la synów i zięciów. Nowš wieœ by wystawili i łški mieliby niezgorsze, i woda pobok... Ale cóż, nie poredzi! Miemcy siędš, będš się panoszyć, a ty, człowieku, zdychaj. -Kaj się to wszystko podzieje? -wzdychali starzy patrzšc na młódŸ, gżšcš się wieczorami po drogach, a było tego, było, jaże się œciany rozpierały! A za cóż to miałkto grunta kupować, kiej ledwie na życie starczyło? Głowili się niemało, nawet do księdza szli po radę. Nie poredził: z pustego nie naleje. -Kto nie ma grosza, nie umacza nosa. Biednemu zawdy wiater w oczy!... Ale i wyrzekania a biadolenia też nic nie pomogły. A jakby na dobitkę; upały szły coraz większe. Maj dopiero się miał ku końcowi, a przypiekało kieby w lipcu. Dnie wstawały ciche i duszne, słońce od samego wschodu wynosiło się rozpalone na czyste niebo i tak przypiekało, że już po wyżniach i na piaskach jarzyny mdlały pożółkłe, trawy do cna wypalało po ugorach, strugi wysychały, ziemniaki zaœ, choć zrazu niezgorzej ruszyły, ledwie okrywały ziemięchudymi łęcinami. Oziminy jeno nie ucierpiały wiela, wykłoszone, pięknie wyrosłe, szły jeszczek galanto w górę, jaże chałupy się skryły i jakby do ziemi przycupnęły, dachami jeno widne nad tym borem kłosistym. Noce też były duszne i tak nagrzane, że już po sadach sypiali, gdyż trudno było w chałupach wytrzymać. Zaœ przez te goršca, przez kłopoty i żałoœcie, przez Płoszkowe judzenie na wójta, przez przednówek cięższy latoœ niŸlipo inne roki, doœć, że w Lipcach nastał czas dziwnie swarliwy i niespokojny. Chodzili rozdygotani w sobie upatrujšc jeno,kogo by żgnšć tym bolšcym słowem albo i za orzydle chycić. Każden rad stawał przeciw drugiemu, że jakby piekło zrobiło się we wsi. Co dnia bowiem już od œwitania trzęsło się od kłótni a wyzwisk, bo co dnia przychodziło coœ nowego. A to Kobusowie się pobili, jaże ksišdz musiał godzić i napominać, a to Balcerkowa z Gulbasem kudłów sobie nastrzępili o prosiaka, którenmarchew spyskał, to Płoszkowa pożarła się ze sołtysem o przemienienie gšsišt; to o dzieci szły kłótnie, to o szkody somsiedzkie, to o bele co, bych się jeno przyczepiać a kłyŸnić, a wrzeszczeć i wyzywać ze wszystkiej mocy -że jakby zaraza na wieœ padła, tyle powstawało swarów, bijatyk i procesów. Nawet Jambroży przeœmiewał się przed obcymi: -Niezgorszy przednowek latoœ dał mi Pan Jezus! Umarlaków nie ma, nikto się nie lęgnie, nikto nie żeni, a mnie dzień w dzień ktosik gorzałkę stawia, honoruje, a na œwiadki prosi. Żeby tak parę roków jeszczesię kłócili, a na nic by się człowiek rozpił... Juœci, co się Ÿle działo w Lipcach. Ale cheba co w chałupie Dominikowej działosię najgorzej. Szymek powrócił z drugimi, Jędrzych wyzdrowiał, bieda im nie doskwierała jak indziej, to powinno było iœć wszystko po dawnemu. Bogać ta poszło, kiej chłopaki odmówiły matce posłuchu! Stawiali się hardo, kłócili zšb za zšb, bić się nie pozwolili, a żadnych robót kobiecych, jak przódzi, ani tknęli. -Dziewkę se przyjmijcie albo i sami róbcie -powiedali twardo. Paczesiowa miała żelazne ręce i duszę nieustępliwš -jakże! tyle lat wszystkim rzšdziła, tyle lat nikto nie œmiał się jej przeciwić ni w poprzek stawać. A tu kto stawał? kto się przeciw niej ważył? -własne dzieci! -Jezus miłosierny -wołała w zapamiętaniu izłoœci, przy leda okazji chwytajšc za kij nasynów, chciała ich przemóc i zmusić do posłuchu. Nie dali się, zacięli się jak i matka i poszli na udry. To powstawały prawie co dnia takie wrzaski a gonitwy kolechałupy, jaże ludzie się zbiegali uspokajać. Nawet ksišdz, snadŸ przez niš podmówiony,wzywał ich do się, a do zgody i posłuszeństwa napominał. Wysłuchali cierpliwie, w ręce go ucałowali, a za nogi, jak przystało, z pokorš podjęli, ale się nie przemienili. -Nie dziecim, wiemy, co nama robić. Niech matka pierwsza ustšpi! -tłumaczyli się przed ludŸmi. -Cała wieœ się z nas przeœmiewała... A Dominikowa jaże pożółkła ze złoœci a zmartwienia, bo w żaden sposób zmóc się nie dawali, a przy tym miasto w koœciele przesiadywać i po kumach, jak przódzi, musiała teraz robić kole gospodarstwa, Jagusię cięgiem przyzywała do pomocy. Ale i córka nie szczędziła jej zgryzot i wstydu.Paczesiowa trzymała wójtowš stronę, nawet œwiarczyła przeciwko Kozłom, gdyż była przy bitce i opatrywała wójtów. Pietr też często wieczorami zaglšdał do niej, niby to na poredy, a głównie, bych Jagusię wywołać i prowadzić się z niš na ogrody. Na wsi się nic nie ukryje, dobrze wiedzš, zczego się kurzy i kaj, to i zgorszenie z tych grzesznych jamorów rosło coraz barzej i dobrzy ludzie już nieraz ostrzegali starš. Mogła to zapobiec, kiej Jagna mimo próœb ibłagań robiła jakby na złoœć. Wolała bowiem grzech najcięższy i obmowy ludzkieniŸli przesiadywanie w tej obmierzłej chałupie mężowej. Złe jš porwało i niesło, a nikto nie był mocen powstrzymać. Hance to nawet szło na rękę i nawet częstoo tym rozpowiadała przed ludŸmi. -Niech się zabawia, póki wójtowi nie wzbroniš tracić gromadzkie. Dyć jej niczegonie żałuje i zwozi z miasta, co ino może, we złoto by jš oprawił. Niech se używajš ikońca patrzš. Co mi tam do nich! Juœci, mało to jš własnych zmartwień żarło! Nie żałowała pieniędzy la adwokata,a jeszcze nie wiada było, kiej się Antkowa sprawa odbędzie i co go czeka. A on tam chudziaczek schnšł w kreminale i Bożego zmiłowania wyglšdał. W chałupie też się z wolna rozprzęgało. Mogła to dopilnować wszystkiego? Parobek się rozzuchwalał coraz barzej, snadŸ przez kowala podmawiany, że tak robił, jakmu się podobało, a nieraz, kiej do miasta pojechała, cały dzień się przewałęsał po wsi. Groziła mu potem, że niech jeno Antek powróci, a z nim się często porachuje. -Wróci! Jeszcze na to nie przyszło, bych zbójów puszczali! -odkrzykiwał zuchwale. Jaże cierpła z gniewu, bić by jeno ten pyskniepoczciwy, ale poredzi mu to? Jeszcze jš sponiewiera, a któż to się za niš upomni, kto wesprze? Trza było wszystko znieœć i w sobie schować na póŸniej, do sposobnej pory, bo jeszcze pójdzie i wszystko na jej ręce spadnie; już i tak ledwie mogła wydolić robocie. Zapadała przeto na zdrowiu coraz więcej. Jakże, i żelazo w końcu rdza przeŸre, i kamień jeno do czasu wytrzyma, a nie dopiero słaba kobieta! Któregoœ dnia pod koniec maja ksišdz z organistš pojechali na odpust, zaœ Jambroży tak się spił z Niemcami, które często zaglšdały do karczmy, że nie było komu przedzwonić na Anioł Pański ni koœcioła otworzyć. Zebrali się przeto odprawiać nabożeństwo pod cmentarz, kaj pobok bramy stojała mała kapliczka z figurš Matki Boskiej. Każdego maja przystrajały jš dziewczyny w papierowe wstęgi a korony wyzłacane i polnym kwieciem obrzucały, bronišc od zupełnej ruiny, gdyż kapliczka była odwieczna, spękana i w gruz się sypišca, że nawet ptaki już się w, niej nie gnieŸdziły, a jeno niekiej, w czas słót jesiennych, pastuch jaki schronienia szukał.Smętarne drzewa, lipy staruchy, brzozy wysmukłe i te, pogięte krzyże osłaniały jšnieco od burz zimowych i wichrów. Zeszło się sporo narodu i jak się naprędce dało, przybrali kapliczkę w zieleń, a kwiaty, ktosik œmieci wygarnšł, ktosik żółtym piaskiem wysypał, że nawtykawszy w ziemię u stóp figury œwieczek i lampek zapalonych, wraz jęli klękać nabożnie. Kowal przyklęknšł na przedzie, przed progiem, zarzuconym tulipanami a głogiem różowym i pierwszy zaczšł œpiewać. Było już dobrze po słońcu, mroczało, niebo na zachodzie paliło się jeszcze we złocie całe i bledziuœkš zieleniš przytrzšœnięte, czas był cichy, obwisłe warkocze brzóz jakby się lały ku ziemi, zboża stanęły przygięte, kieby zasłuchane dŸwiękliwy bełkot rzeczki i to cichuœkie strzykanie koników polnych. Ostatnie stada do obór œcišgały; od wsi, z pól, z miedz już niedojrzanych buchały niekiedy jazgotliwe œpiewki pastusze i długie, przecišgłe poryki. Zaœ naród œpiewał, wpatrzony w jasnš twarz Matki, co wycišgała błogosławišce ręce nad wszystkim œwiatem: Dobranoc, wonna lilija, Dobranoc! Zapach młodych brzóz powiał ze smętarza i wraz też słowiki jęły jakby próbować gardzieli, wycišgać rwanš nutš, wzbierać mocš, jaże w końcu buchnęły złote, spienione strugi, jaże polały się te trele perliste, te klšskania cudne i te lube, rzewliwe zawodzenia, zaœ niedaleko ze zbóżozwały się też pana Jackowe skrzypice przywtarzajšc ludziom tak słodko, cichuœkoa przejmujšco, jakby to te żytnie, rdzawe kłosy dzwoniły o się, to złote niebo lebo przyschła ziemia takš pieœniš zagrała majowš. I już wraz œpiewali wszystkie, i naród, i ptaszkowie i skrzypice, a kiej na to oczymgnienie ustawali, kiej słowiki tak się zaniesły, aże cichło, a struny jakby tchu nabierały, wtedy nieprzeliczony żabi chór podnosił rechotliwe głosy i grał zgodliwymskrzekiem i nukaniem przecišgłym. I tak już szło na przemiany. Długo się owo nabożeństwo cišgnęło, jaże kowal zaczšł przyœpieszać, wydzierał się mocno, nad drugimi górujšc; a często wołał za siebie: -Poœpieszajta się, ludzie... -że to opóŸniali się z nutš niektóre. A nawet raz huknšł na Maciusia Kłębowego:-Nie drzyj się, jucho, boœ nie za bydłem! Że zgodliwie już poszło, i głosy podrywałysię razem kiej te stada gołębie i kršżšco, zwolna unosiły się ku niebu ciemniejšcemu. Dobranoc, wonna lilija! Dobranoc! Niepokalana Maryja! Dobranoc! Mrok już zgęstniał i noc ciepła i cicha œwiat otulała, zasie na niebie występowały gwiazdy rosš roziskrzonš, kiej się zaczęli rozchodzić. Dzieuchy, wpół się pobrawszy, zawodziły po drogach. Hanka powracała jeno z dzieckiem na ręku isrodze czegoœ zadumana, gdy przysunšł siękowal i wpodle szedł. Nie ozwała się; dopiero przed domem, widzšc, iż nie ostaje, rzekła: -Wstšpicie to, Michał? -Przysiędę w ganku i powiem co wam -szepnšł cicho. Œcierpła nieco, szykujšc się jakšœ nowš biedę posłyszeć. -Byliœcie pono u Antka? -pierwszy zaczšł. -Byłam, ale mnie do niego nie puœcili. -Tegom się i bojał. -Mówcie, co wiecie! -mróz jš przeszedł. -Co ja ta wiem?... tyla jeno, co mi się udałoze starszego wycišgnšć. -A co? -wparła się w słupek i dziecko mocniej przycisnęła do siebie. -Powiedział, że Antka, przed sprawš nie wypuszczš. -Laczego! -ledwie wyjškała, dygot jš trzšsłi łamał. -Dyć... przeciek adwokat mówił, comoże puszczš. -Hale, żeby im uciekł! Tak przez niczego niepuszczš! Wiecie, przyszedłem dzisiaj do was całkiem po przyjacielsku. Co tam pomiędzy nami było to było; obaczycie kiedyœ, żem był praw... Nie wierzyliœcie mi... wasza wola... ale teraz wysłuchajcie, co rzeknę, a jak księdzu na spowiedzi, tak prawdę powiem... Z Antkiem jest Ÿle! z pewnoœciš ciężko go zasšdzš, może na dziesięć lat. Słyszycie to?... j pola zdał 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż–PÔ c—$˜$˛ c €™ÖTc š*,O c ›y9ŕ* -Słyszę, ale nic a nic nie wierzę -uspokoiłasię nagle. -Każden nie wierzy, póki nie przymierzy; prawdę wam rzekłem. -Zawdy takš mówicie -zaœmiała się wzgardliwie. Ciepnšł się i jšł goršco upewniać, jako teraz z prostego przyjacielstwa przyszedł,bych poredzić. Słuchała chodzšc oczyma poobejœciu, już się parę razy podnosiła niecierpliwie: krowy ano nie wydojone porykiwały w oborze, gęsi były nie zapędzone na noc i Ÿrebak gonił się w opłotkach z Łapš, a chłopaki rajcowały w stodole. Nie wierzyła mu juœci ani słóweczka. -Niech się wygada, może się wyda, z czym przyszedł -myœlała trzymajšc się na bacznoœci. -Cóż poredzić? co? -odpowiadała, byle coœ rzec. -A, rada by się nalazła -powiedział ciszej jeszcze. Odwróciła się do niego. -Dać wykup, to go puszczš jeszcze przed sprawš, a potem to już se poredzi, choćby i do tej Hameryki... nie zgoniš... -Jezus, Maria! Do Hameryki! -krzyknęła bezwolnie. -Cichocie, jak pod przysięgš mówię, tak dziedzic radził. „Niech ucieka -powiada -najmniej dziesięć lat... zmarnuje się chłop... ” Wczoraj mi mówił ”. -Uciekać ze wsi... od grontu... od dzieci... Jezu... -to ino zrozumiała. -Dajcie jeno wykup, a resztę to już Antek postanowi, dajcie... -Skšdże to wezmę?... Mój Boże, w tyli œwiat... od wszystkiego. -Pięćset rubli chcš! Przeciek macie te ojcowe... weŸcie je na wykup... policzym siępóŸniej... byle jeno ratować... Skoczyła na równe nogi. -Jako ten pies cięgiem jedno szczekacie! -chciała odejœć. -Ciepiecie się jak głupia -rozgniewał się. -Tak se ino powiedziałem... Hale, będzie się tu honorować o bele słowo, a tam chłop w kreminale zgnije, Powiem mu, jak to zabiegacie, by mu ulżyć. Przysiadła znowu, nie wiedzšc już, co myœleć. Opowiadał szeroko o tej Jameryce, o ludziach znajomych, które tam pojechały, że listy piszš, a nawet pienišdze przysyłajšla swoich. Jak tam dobrze, jakš wolę ma każden, jakie bogactwa zbierajš. Antek mógłby zaraz uciekać: zna Żyda, któren jużniejednego wyprowadził. Mało to już takichuciekło! Zaœ Hanka mogłaby jechać potem laniepoznaki. Grzela wróci z wojska, to spłaciłby z ojcowizny, a nie, kupiec się teżrychło znajdzie. -PoradŸcie się księdza, obaczycie, co wamaprzytwierdzi moje słowa. Poznacie, żem prawy i ze szczerego serca namawiam, nie la swojej wygody. Jeno przed nikim ani pary z gęby, bych się strażnicy nie zmiarkowali, zaœ wtedy i za tysišce go nie puszczš, a jeszcze w kajdany zakujš -zakończył poważnie. -Skšd wzišć na wykup! tylachna pieniędzy! -jęknęła. -Znam kogoœ z Modlicy, kto by dał na dobryprocent... znam i drugich... pienišdze by się nalazły... Moja w tym głowa... pomógłbym. I długo jeszcze radził a namawiał. -Rozważcie, trza rychło postanowić. Odszedł cicho, że ani spostrzegła, kiej się zapodział w nocy. PóŸno już było, w chałupie spali, tylko Witek siedział pod œcianš, jakby stróżujšc gospodyni, na wsi też wszyscy legli, nawet psy nie poszczekiwały, woda jeno bulgotałai ptaki zawodziły w sadach. Księżyc się wtoczył na niebo i szedł srebrnym sierpemprzez te straszne, mroczne wysokoœci. Białe i niskie mgły pokrywały łški, zaœ nadżytami wisiał płowy tuman kwietnej kurzawy; staw polœniewał wskroœ drzew kieby tafla lodowa... Aże dzwoniło w uszachod tej cichoœci a słowiczych klšskań i zawodzeń. Hanka siedziała wcišż na jednym miejscu jakby przykuta. -Jezu, uciekać ze wsi, od grontu, od wszystkiego! -myœlała jedno w kółko. Groza jš przejęła, rosnšc z minuty na minutę, a serce œciskajšc strasznym żalem i przerażeniem. Łapa zaczšł wyć na podwórzu, słowiki œcichły, zawiał wiater, że zakolebały się cienie i jękliwy, smutny szum przeleciał. -Kubowš duszę obaczył! -szepnšł Witek żegnajšc się strachliwie. -Głupiœ! -skarciła go, spać wypędzajšc. -Kiej przychodzi, do koni zaglšda, obroku imdosypuje... bo to raz? Nie słuchała już, cichoœć znowu spadła naœwiat, słowiki zaœpiewały, a ona siedziała kieby zmartwiała, powtarzajšc niekiej z mękš i strachem: -W cały œwiat uciekać! Na zawsze! Jezu miłosierny! Na zawsze... ROZDZIAŁ 9 Jeszczech były po œwištkach umajenia chałup do cna nie przewiędły, kiej któregoœ dnia rankiem najniespodziewaniej zjawił się Rocho. Jeno co dopiero po mszy i długiej rozmowiez księdzem pokazał się na wsi. Niewiela ludzi kręciło się w obejœciach, że to pora była osypywania ziemniaków, lecz skoro sięrozniesło, jako Rocho idzie przez wieœ, wnet ci ten i ów na drogę œpieszył witać dawno nie widzianego. A on zaœ szedł, jak zawdy na kiju się wspierajšc, wolniuœko, z podniesionš głowš, w tej ci samej kapocie szarej, i taksamo z różańcami na szyi; wiater mu rozgarniał siwe włosy, a chuda twarz jaœniała dziwnš dobrociš i weselem. Wodził oczyma po chałupach i sadach, przeœmiechujšc się radoœnie do wszyćkiego,witał się z każdym z osobna, że nawet dzieciom, co się były do niego garnęły, głowiny przygładzał poczciwie, zaœ do kobiet pierwszy zagadywał, tak był rad, żewszystko zastaje po dawnemu. -W Częstochowie byłem na odpuœcie -odpowiadał, gdy napierali ciekawie, kaj sięto zadziewał przez tyla czasu. Ale tak się szczerze, cieszyli z jego powrotu, że zaraz po drodze jęli mu rozpowiadać lipeckie nowiny, a ktosik już i rady jakiejœ zasięgał, zaœ drugi chciał się wyżalić, odwodzšc go na stronę i suplšc przed nim turbacje, kiejby ten grosz na ostatniš potrzebę schowany. -Do cna ustałem, dzień jaki odpocznę -tłumaczył się zbywajšco. Na przeœcigi jęli go zapraszać do swoich chałup. -Na tymczasem zakwateruję się u Macieja, jużem to Hance przyobiecał; a przyjmie mnie kto potem, do tego przystanę na dłużej. I żwawo ruszył do Borynów. Juœci, co Hanka przyjęła go radoœnie i z całego serca ugaszczać chciała, ale skoro jeno złożył torby i odzipnšł nieco, do starego się wybrał. -A obaczcie ich, leżš w sadzie, że to goršc w chałupie. Mleka wama bez ten czas uwarzę, a może byœcie i jajków zjedli? co? Ale Rocho już był w sadzie i chyłkiem przebierał się pod gałęziami do chorego, któren leżał w półkoszku, wymoszczonym pierzynš, i kożuchem przyokryty. Łapa, zwinięty w kłębek, warował mu przy nogach, a Witków bociek gajdał się pociesznie między drzewami kieby na straży. Sad był stary i mroczny; rozrosłe drzewiny tak przysłaniały niebo, że dołem na murawach jeno niekajœ gmerały się słoneczne pręgi, podobne złotym pajškom. Maciej wznak leżał. Rozruchane gałęzie z cichym poszumem chwiały się nad nim płachtš cieniów, że jeno czasem, kiej jš wiater ozdarł, słońce chlustało mu w oczyi coraz kawał modrego nieba się odsłaniał.Rocho przysiadł. Drzewa szumiały, czasem pies warknšł na muchy, a niekiedy rozœwiegotane jaskółki œmignęły wskroœ pni czarnych na pola zielone i rozkołysane. Chory naraz zwrócił się do niego. -Poznajecie mnie, Macieju, co? Poznajecie? Borynie leciuœki przyœmiech wionšł po twarzy, oczy się zatrzepały i jšł ruchać sinymi wargami, ale głosu nie dobył. -Jak Pan Jezus przemieni, to możecie jeszcze wyzdrowieć. SnadŸ rozumiał, gdyż potrzšsł głowš i jakby niechętnie odwrócił się od niego. Zapatrzył się znowu w rozkołysane gałęziei w te słoneczne bryzgi, zalewajšce mu oczy raz po raz. Rocho jeno westchnšł, przeżegnał go i odszedł. -Prawda, co ojcu jakby już lepiej? -pytała Hanka. Długo coœ miarkował, aż rzekł cichym, ważnym głosem: -Toć i lampa przed zagaœnięciem żywszym płomieniem wystrzeli na ostatku: Mnie się zdaje, co Maciej już dochodzi... Aż mi nawetdziwno, że jeszcze żyje; przecież na wiór wysechł... -Dyć jeœć nic nie chce, nawet mleka nie zawsze popije. -Musicie być gotowe; że lada dzień skończy. -Pewnie, że tak, mój Boże, pewnie. To samowczoraj mówił Jambroży, a nawet radził, żeby już nie czekać i trumnę obstalować. -Każcie zrobić, nie będzie długo czekała, nie... Jak duszy pilno ze œwiata, niczym jej nie powstrzyma, nawet płakaniem, boby jużponiektóre całe wieki ostawały między nami -mówił smutnie, zabierajšc się do mleka, które mu narzšdziła, i popijajšc z wolna, wypytywał, co się tu we wsi działo.Powtarzała, co już był słyszał po drodze od drugich, i o swoich kłopotach jęła się skwapnie a szeroko rozwodzić. -Kaj to Józka? -przerwał jej niecierpliwie. -W polu, ziemniaki osypuje z komornicami i Jagustynkš, zaœ Pietrek pojechał do lasu: zwozi Stachowi drzewo na chałupę. -Buduje się to? -Przeciek pan Jacek dał mu dziesięć chojarów. -Dał mu? Powiadali mi coœ o tym, ale nie uwierzyłem. -Bo to i nie do wiary! Zrazu nikto nie powierzył. Obiecał, ale przeciech niejeden obiecuje. Obiecanka cacanka, a głupiemu radoœć -powiedajš. A pan Jacek dał Stachowi list i kazał mu z nim iœć do dziedzica. Nawet Weronka się przeciwiła, by szedł, bo powiada, co będzie buty darł na darmo?... jeszcze się z niego wyœmiejš, że zawierzył głupiemu... Ale Stacho się uparł i poszedł. I powiada, że może w pacierz po oddaniu listu dziedzic go kazał zawołać na pokoje, poczęstował gorzałkš irzekł: „Przyjeżdżaj z wozami, to ci borowywycechuje dziesięć sztuk budulcu... ”Dał mu Kłšb koni, dał sołtys, dałam i ja Pietrka. Dziedzic już na nich czekał w porębie i zaraz sam wybrał co najœmiglejsze z tych, co to je zimš cięli la Żydów. No i zwożš, bo dobrze trzydzieœci wozów będzie z gałęziami. Stacho galantš chałupę se wyszykuje! Nie potrza mówić, jak panu Jackowi dziękował i przepraszał; bo po prawdzie wszyscy go mieli za dziadaka i za głupawego, że to nie wiada, zczego żyje, i pod figurami, to we zbożach grywa na skrzypicy, a czasem tak bele co inie do składu powie, jako ten niespełna rozumu... A on taki pan, że mu sam dziedzicposłuszny!... Kto by to przódzi dał wiarę?...-Nie patrzcie na człowieka, jeno na jego uczynki. -Ale dać tylachna drzewa, które, jak Mateusz rachuje, warto z tysišc złotych, i to jeno za Bóg zapłać, tego jeszcze nie bywało! -Powiadali, co za to starš chałupę bierze wdożywocie... -Hale, tyle warta co ten trep rozłupany! Jużeœwa nawet myœleli, czy w tej dobroci nie ma jakiego podejœcia, jaże Weronka dobrodzieja się redziła. Skrzyczał jš, że głupia. -Bo i prawda. Dajš -to brać i Bogu za łaskę dziękować. -Przeciek człowiek niezwyczajny brać darmochy i jeszczech od dziedziców! Słyszane to rzeczy! Jakże, kiej to chto chłopu dał co z dobroci? Żeby po najmniejszš poredę iœć, a i to na ręce patrzš, zaœ w urzędzie się przez grosza nie pokaż, bo ci jutro przyjœć każš albo za niedzielę... Przez tę Antkowš sprawę dobrzepoznałam, jakie to jest urzšdzenie na œwiecie i niemało już pieniędzy wyniesłam...-Dobrze, coœcie mi Antka wspomnieli. Wstępowałem do miasta. -Toœcie go może widzieli? -Nie było czasu. -JeŸdziłam niedawno, nie puœcili me do niego. Bóg wie, kiej go obaczę. -Może i prędzej, niŸli miarkujecie -rzekł z uœmiechem. -Jezus, co wy powiadacie! -Prawdę! W głównym urzędzie powiedzieli mi, że Antka mogš przed sprawš puœcić na wolę, jeœli kto poręczy za nim, co nie ucieknie, albo da w zastaw sšdowi pięćset rubli. -Rychtyk podobnie i kowal mówił! -jęła zaraz opowiadać jego rady co do słowa. -Rada dobra, ale że to Michałowa, nieprzezpieczna: ma on tu coœ w tym, ma... Ze sprzedaniem się nie œpieszyć: z grontu wyjeżdża się w ogiery, a powraca rakiem, na czworakach... Co inszego trzeba wynaleŸć... Może by kto poręczył?... przewiedzieć się potrza między ludŸmi... Juœci, żeby pienišdze były... -Może by się i nalazły -szepnęła ciszej. -Mam cosik gotowego grosza, jeno zrachować nie poredziłam, ale może by chwaciło... -Pokażcie; to razem przeliczymy. Zniknęła gdziesik w obejœciu, a powróciwszy po jakimœ pacierzu przywarładrzwi na zasuwę i położyła mu węzełek nakolana. Były w nim papierowe pienišdze, były i srebrne nawet było parę złotych i szeœć biczów korali. -To po matce, dał je Jagnie, a potem snadŸodebrał -szepnęła przykucajšc przed ławš, na której Rocho rozliczał. -Czterysta trzydzieœci dwa ruble i pięć złotych! Od Macieja, co? -Tak... juœci... dał mi po œwiętach... -jškała czerwienišc się. -Na zastaw nie starczy, ale moglibyœcie co sprzedać z inwentarza! -Juœci, mogłabym przedać maciorę... krowęjałowš też by można, zbędna, Żyd już o nišprzepytywał... to parę korczyków zboża... -A widzicie, ziarnko do ziarnka i zbierze sięmiarka. Bez niczyjej pomocy Antka wykupimy. Wie to kto o waszych pienišdzach? -Ojciec mi dali na ratowanie Antka, przykazujšc, abym nikomu ni słówkiem nie pisnęła. Wama pierwszemu się zawierzam. Jakby Michał... -Nie rozgłoszę, bšdŸcie spokojni. Jak powiadomiš, że pora, pojadę z wami po Antka. Uładzi się jakoœ na dobre, uładzi, moi kochani -szeptał całujšc jš w głowę, bo mu się do nóg rzuciła z podziękš. -Rodzony ociec lepszy by nie był -wołała z płaczem. -Wróci chłop, Panu Bogu podziękujecie. Gdzie to Jagusia? -Dyć jeszcze do dnia pojechała do miasta z matkš i z wójtem. Powiadały, co do rejenta, stara pono gront przepisuje na córkę. -Wszystko Jagnie? a chłopaki? -Przez złoœć do nich, że to chcš działów. Piekło tam u nich, a to dzień nie mija przezkłótni; zaœ wójt broni Dominikowej, opiekunem był nad sierotami jeszcze po œmierci Dominika. -A ja myœlałem, że co inszego, bo to mi różnie opowiadali. -To œwiętš prawdę mówili. Jagnš się ano opiekujš, ale tak, co mi wstyd rozpowiadać podrobnie. Stary jeszcze rzęzi, a ta jak suka... Nie powtarzałabym po kim, ale samam ich w sadzie zdybała, no... -Dajcie mi gdzie wypoczšć -przerwał jej powstajšc z ławy. Chciała mu słać Józine łóżko, ale wolał iœćdo stodoły. -Pienišdze dobrze schowajcie -ostrzegł jš jeszcze i poszedł. Aż dopiero po południu się pokazał, zjadł obiad i na wieœ się wybierał, kiej Hanka z wielkš nieœmiałoœciš się odezwała: -Byœcie mi to, Rochu, ołtarz pomogli przystroić... -Prawda, jutro Boże Ciało. Gdzież to go stawiacie? -Gdzie i co rok, przed gankiem. Pietrka ino patrzeć z lasu, przywiezie gaci jodłowej i œwierczaków, zaœ Jagustynkę z Józkš zarno po obiedzie pchnęłam po ziela na wianki. -A œwiece, lichtarze macie to już? -Jambroży przyobiecał przynieœć z koœcioła wczesnym rankiem. -U kogóż to jeszcze będš stawiali ołtarze? -Po naszej stronie u wójta, zaœ po tamtej umłynarza i przed Płoszkami. -Pomogę wam, wstšpię jeno do pana Jacka iprzed zmierzchem przyjdę. -Każcie Weronce, by zaraz z rana przyszłapomagać! Kiwnšł głowš i poszedł już prosto do Stachowej rudery. Pan Jacek siedział na progu, jak zawdy, papierosa palił, bródkę skubał i przewłóczył oczyma po rozkołysanych zbożach, i za ptakami patrzył. Zaœ przed chałupš i pod trzeœniami leżało już parę tęgich chojarów i kupy wierzchołów i gałęzi, stary Bylica kole nichłaził, wymierzał toporzyskiem, gdzie jaki sęk odciupnšł siekierš i cięgiem mruczał: -I tyœ przyszedł na nasze podwórko... juœci... galantyœ, widzę... Bóg ci zapłać... zaraz cię Mateusz do ostrego kantu wyrychtuje... na przyciesie zdatnyœ... sucho miał będziesz, nie bój się... -Jakby do żywej osoby mówi -szepnšł zdziwiony Rocho. -Siadajcie. Z radoœci w głowie mu się pomieszało, całe dnie tak przesiaduje przydrzewie. Słuchajcie no. -A i ty wystałaœ się, chudziaczko, w boru, to se teraz odpoczniesz... juœci, nikto cię już nie ruszy! -gadał stary gładzšc miłosnymi rękoma żółtš, złuszczonš korę sosny. Polazł do najgrubszej, zwalonej na dróżkę,kucnšł przed przekrojem i patrzšc z luboœciš na żółte, nabrzmiałe żywicš słoje, mamrotał: -Tylachnaœ, a dali ci radę! co? Żydy by cię do miasta wywiezły, a tak Pan Jezus pozwolił, co u swoich ostaniesz, u gospodarzy, obrazy na tobie powieszš, ksišdz cie wodš œwięconš skropi, juœci... co?... Pan Jacek jeno przeœmiechał się z tego nieznacznie i pogadawszy cosik z Rochem, wzišł skrzypki pod pachę i miedzami ruszyłku borom. Rocho zaœ potem u Weronki siedział wysłuchujšc różnoœci. Na œwiecie miało się już pod wieczór, upałprzechodził, a nawet już od łšk przewiewały chłodnawe cišgi, wiater też niezgorzej jšł dmuchać od samego południa, że żytnie pola, rdzawe od młodych kłosów, toczyły się skłębione kiejwody, raz po raz zakolebały się gwałtownie, zakręciły wirem i chlustały kudrogom i miedzom, jakby już ino, ino wylać się miały; ale jeno tłukły płowymi . Słyszycie to?... j pola zdał 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żœPc jý c žg_c ŸĆ*c  S9+ grzywami o ziemię i poddawały się w tył, kiej stado Ÿrebców dęba stajšcych. Wiater z różnych stron parł na nie i miotał kiejby la zabawy, że wzburzone znowu hulały po zagonach pełne gurb płowych, zielonych zatok, rdzawych smug i chrzęstu, i trzepotów. Skowronki wydzwaniały wysoko,czasem stado wron przecišgnęło, ważšc się na wietrze i spadajšc odpoczywać na rozkołysanych drzewinach. Słońce już czerwieniało opuszczajšc się coraz niżej i po całym œwiecie, po polach rozkołysanychipo sadach trzepoczšcych się niby stada na uwięzi rozlewał się z wolna czerwonawy brzask kończšcego się dnia. Zaœ z powodu jutrzejszego œwięta ludzie wczeœniej schodzili z pól, kobiety wiły wianki przed chałupami, dzieci znosiły naręcza tataraku, przed Płoszkami i młynarzem stożyły się brzeziny i œwierki, które wkopywali, kaj miały się stawiać ołtarze, gdzie już i dzieuchy maiły œciany, drogę też miejscami równali zasypujšc wyboiska, któraœ też jeszcze prała nad stawem, że ino kijanka trzaskała i gęsi strachliwie gęgały. Rocho właœnie zbierał się wyjœć od Weronki, kiej na topolowej we srogiej kurzawie ukazał się ktosik pędzšcy na koniu. Wstrzymywały go nieco wozy ze Stachowym drzewem, że polem chciał objeżdżać. -Te! konia ochwacisz, kaj ci tak pilno! -krzyczeli. Wyminšł ich jakoœ i pognał do wsi z całychsił, jaże koniowi zagrała wštroba. -Hej! Adam, poczekaj no! -wołał Rocho. Kłębiak wstrzymał się nieco i jšł krzyczećz całych sił: -A to nie wiecie, jakieœ zabite leżš w boru! Jezus, zatkało me całkiem. Konia pasłem na smugu i jużeœmy z Gulbasiakiem jechali do dom, aż tu przed Borynowym krzyżem koń się rzucił w bok, jażem bęcnšł na ziem. Patrzę: ki licho strachnęło konia? a tujakieœ ludzie w jałowcach leżš... Wołalim, aoni nic, leżš kieby pomarłe... -Głupi, będzie tu cudeńka rozpowiadał! -zawrzeszczeli. -Obaczcie sami: leżš tam! Gulbasiak też widział, jeno co ze strachu w las pognał do komornic, które susz zbierały. Nieżywe leżš. -W imię Ojca i Syna, to jedŸże do wójta powiadomić! -Wójt jeszcze z miasta nie przyjechali -rzekł ktosik. -To sołtysowi dać znać!... kole kowala drogępoprawia z chłopakami!... -wołali za nim, bojuż ostrym galopem się puœcił. Juœci, co po wsi w ten mig się rozgłosiło opomordowanych, wrzask się czynił zgrozy pełen i bieganina, ludzie jaże się żegnali z przerażenia. A nim słońce zaszło, z pół wsi wyległo na drogi. Ktoœ dobrodzieja uwiadomił, że wyszedł przed plebanię rozpytywać, kupš już tam szli niemałš, rajšc z cicha, młodsi puœcili się nieco naprzód topolowš, a wszyscy z wielkš niecierpliwoœciš czekali na sołtysa, któren wozem pojechał zabierajšc ze sobš Kłęba iparobków. Długo czekali, bo dopiero o zmierzchu powrócił; ale ku niemałemu zdumieniu wójtowymi końmi i brykš. Zły był jakiœ, bosrodze klšł i podcinał szkapy, ani myœlšc przystawać przed ciżbš, ale ktoœ konie za uzdy chwycił, że musiał przystanšć i rzekł: -Juchy te chłopaki, wymyœliły sobie co niebšdŸ la zabawy. Żadnych zabitych nie było w lesie, ludzie se jakieœ spały pod krzakami. Złapię Kłębiaka, to ja mu dam strachania. Spotkałem po drodze wójta i zabrałem się z nim, to cała historia. Wio! maluœkie! -A cóż to, wójt chory, że leży kiej baran? -pytał ktoœ zaglšdajšc do wasšga. -Œpik go zmorzył i tyla! -œmignšł konie i jużkłusem ruszył. -Œcierwy te wisusy, żeby takš rzecz wymyœlić! -Gulbasiaka to sprawka, on pierwszy do psich figlów! -Rzemieniem by ich złoić, co majš ludzi trwożyć po próżnoœci! Wyrzekali z oburzeniem, rozchodzšc się z wolna po chałupach. Jeszcze gdzieniegdzie stojali kupkami nad stawem sczerwienionym od zórz, gdy się pokazały komornice z ciężkimi brzemionamidrzewa na plecach. Kozłowa szła na przedzie, jaże wpół zgięta pod ciężarem, i dojrzawszy ludzi wsparła się brzemieniem o drzewo. -Sołtys waju dobrze ocyganił! -powiedziałaledwie zipišc z utrudzenia. -Zabitych w lesienie było, to prawda, ale może co gorszego.I skoro zebrało się więcej ludzi, zwabionych jej głosem, puœciła ozór: -Wracalim podleœnš drogš ku krzyżowi, aż tu Gulbasiak leci naprzeciw i krzyczy zestrachany: „Pod jałowcami jakieœ zabite leżš! ” Zabite, to zabite, myœlę, ale warto zawdy obejrzeć. Poszliœmy... widzim z dala, prawda, leżš jakieœ ludzie kieby nieżywe... jeno im kulasysterczš spod jałowców. Filipka me cišga, by uciekać... Grzelowa już pacierz trzepie i mnie też mróz po plecach chodził, alem się przeżegnała, podchodzę bliżej... patrzę... a to pan wójt leży przez kapoty, a pobok Jagusia Borynowa... i œpiš se w najlepsze. Spili się w mieœcie, goršc był, to se chcieli wypoczšć w chłodzie i pojamorować. Jaże buchała od nich gorzałka! Nie budzilim: niech œwiadki przyjdš, niech cała wieœ obaczy, co się wyprawia! Wstyd mówić, jakbyła rozdziana; jaże Filipka z litoœci przyokryła jš zapaskš. Czysta sodoma. Stara jestem, a jeszcze o takim zgorszeniunie słyszałam. Sołtys zaraz przyjechał i budził, Jagna w pola uciekła, zaœ pana wójta ledwie na wóz wdygowali, spity był kiej œwinia! -Jezus, tego jeszcze w Lipcach nie bywało -jęknęła któraœ. -Żeby to parobek z dziewkš, ale to gospodarz, ociec dzieciom i wójt! -A Boryna ze œmierciš się mocuje, wody munie ma kto podać, a ta... -Ja bym jš ze wsi wyœwieciła! ja bym œcierwę rózgami pod koœciołem siekła! -zaczęła znowu wrzeszczeć Kozłowa. -Zgorszenie samo krzyczy; co tu dodawać? -uspokajały jš kobiety, załamujšc ręce. -A kaj Dominikowa? -Z rozmysłem jš w mieœcie ostawili, bych nie przeszkadzała... -Jezu, strach pomyœleć, co się wyprawia teraz na œwiecie! -Taki grzech, takie zgorszenie, dyć wstyd na całš wieœ padnie! -Jagna się ta osławy nie boja, jutro gotowato samo robić. Wyrzekali po chałupach, załamujšc ręce, że już z tej zgrozy i oburzenia co miętsze kobiety płakały spodziewajšc się kary srogiej od Boga na wszystkich ludzi. Cała wieœ się trzęsła od gadań i lamentów. Tylko jedne chłopaki, co się były zeszły namost, wzięły Gulbasiaka rozpytywać podrobno i przeœmiewały się z całej historii. -To ci kokot z wójta, no! to chwat! -œmiał się Wachnik Adam. -Odpokutuje jeszcze za te jamory: kobieta łeb mu obedrze! -I z pół roku nie przypuœci do siebie. -Po Jagusi to i nieœpieszno mu będzie do swojej. -Psiachmać, la Jagny każden by się ważył na wszystko... -Jeszcze by! kobieta kiej łania, że nie wiada, czy nalazłby œl iczniejszš w jakim dworze: ledwie spojrzy na człowieka, a jużcišgotki biorš. -Miód, nie kobieta, nie dziwno mi też, co Antek Boryna... -Dajta spokój, chłopaki! Gulbasiak łże jedno, Kozłowa drugie, a baby przez zazdroœć jeszcze dokładajš, zaœ po prawdzie to nie wiadomo, jak było... Na niejednš pyskujš, choć najpoczciwsza -zaczšł mówić Mateusz jakimœ smutnym i wielce strapionym głosem, ale nie skończył, gdyż się zjawił między nimi Grzela, wójtów brat. -Cóż? Pietr œpiš jeszcze? -pytali ciekawsi. -Brat mój rodzony, ale kto tak robi, psem mi jest od dzisiaj! Ale ta œcierwa wszystkiemu winowata! -wybuchnšł wœciekłoœciš. -A nieprawda! -wrzasnšł naraz Pietrek, parobek Borynów, przedzierajšc się z pięœciami do Grzeli -któren tak szczeka, łżejak pies! Zdumieli się tš niespodzianš obronš, a on wytrzšchajšc pięœciami krzyczał: -Wójt jeno winien! To ona mu korale zwoziła? ona go do karczmy cišgała? ona po całych nocach w sadzie warowała, co? Dobrze wiem, jak przyniewalał i kusił; A może i jakich kropli jej zadał, by mu się nie oparła! -Obrońca zapowietrzony! nie ciep się tak, bo obertelek zgubisz. -Dowie się, co jš bronisz, to ci zasługi podniesie. -Albo jakie portki po Macieju ochfiaruje! Aż się pokładali ze œmiechów i przekpiwań. -Chłop za niš nie stanie się upomnieć ani kto drugi, to ja bronił będę... A będę, psiakrew, i niech jeszcze usłyszę złe słowo, pięœci nie pożałuję... Pyskacze juchy, kieby się to przytrafiło z którego siostrš albo kobietš, to by mordy stulili! -Zawrzyj i ty pysk, parobie jeden! nie twojasprawa, pilnuj se końskich ogonów! - gruchnšł na niego Stacho Płoszka. -I bacz, byœ czego przódzi nie oberwał -dodał Wachnik. -A od gospodarzy ci zasie, kołtunie jeden! -dorzucił jeszcze któryœ na odchodne. -Gospodarze parszywe, dziedzice œcierwy! Ja służę, ale kryjomo ćwiartek nie wynoszę do Żyda ni z komory niczegój nie porywam! Jeszcze me nie znacie! -krzyczałza odchodzšcymi œpiesznie, bo nijako się imzrobiło, że nie odzywajšc się już na jego wrzaski, porozchodzili się po chałupach. Wieczór się już zrobił, jeno że jakiœ wietrzny i dziwnie jasny; dawno bowiem było po zachodzie, a na niebie jeszcze leżały szerokie zatoki zórz krwawych, kieby mrowiska porozrywane, i wzbierały zwolna wielgachne chmurzyska. Jakiœ niepokój rozwiewał się nad œwiatem, wiater pohukiwał wysoko, że tylko co najwyższe drzewa szarpały się wierzchołkami; ptaki jakieœ z wrzaskiem przecišgały niedojrzane, gęsi też nie wiadaczemu krzyczały po obejœciach, a psy ujadały kiej wœciekłe, wybiegajšc aż na pola. Zaœ w chałupach też było podobnie, bo po kolacji nikto w izbach nie ostał ni na progach siadał, jak zwyczajnie: wszyscy dosšsiadów szli kupišc się przed opłotkami, az cicha poredzajšc. Wieœ była kiej wymarła; nie rozlegały się œmiechy ni œpiewki, jak zawdy w ciepły wieczór, bo wszystkie szeptem raili strzegšc się dzieci i dzieuch i wszystkich przejmowało jednakie oburzenie i zgroza. U Hanki też się zebrało na ganku parę kum: przyleciały się nad niš użalać i co nowego oJagnie dowiedzieć. Poczynały z różnych stron, ale Hanka odrzekła smutnie: -Wstyd to i obraza boska, ale i niemałe nieszczęœcie. -Pewnie, a jutro cała parafia będzie o tym wiedziała. -I zaraz powiedzš, że co najgorsze, to w Lipcach się staje. -I na wszystkie lipeckie kobiety wstyd padnie. -Bo wszyćkie takie œwięte, że niechby je kto tak przyniewalał, to samo by zrobiły! -zaszydziła Jagustynka. -Cichocie, nie pora na przeœmiechy! -zgromiła jš Hanka wynioœle i już ani słowem się nie ozwała. Jeszcze jš dusił wstyd, ale gniew, co jš zrazu chwycił na Jagnę, już się kajœ zapodział, że skoro kumy się porozchodziły, zajrzała na drugš stronę, niby to do Macieja, ale dojrzawszy Jagusię œpišcš w ubraniu przywarła drzwi i po omacku rozebrała jš starannie. -Niech Bóg broni takiej doli! -myœlała potemz dziwnš litoœciš i jeszcze parę razy tego wieczora zaglšdała do niej. Jagustynka musiała cosik zmiarkować, bo rzekła jakby niechcšcy: -Jagna bez grzechu nie jest, ale wójt najwinniejszy. -Prawda, i jemu powinni zapłacić za wszystko, jemu! -przytwierdzała tak zajadle Hanka, jaże Pietrek spojrzał na niš dziękczynnie. I dobrze utrafiły, bo do póŸna w noc staryPłoszka i Kozły latały po wsi podburzajšc ludzi przeciw niemu. Płoszka nawet do chałup zachodził i niby to żartami gadał: -Udał się nam wójt, w całym powiecie nie najdzie większego chwata! A że jakoœ nie bardzo mu basowali, do karczmy pocišgnšł. Było już tam kilku pomniejszych gospodarzy, postawił im gorzałki raz i drugi, aż kiej się podcięli, swoje jšł wykładać: -Wójt nam się sprawia? co? -Nie pierwszyzna mu przecież! -rzucił ostrożnie Kobus. -Trzymam o nim swoje i nie puszczę z gęby, trzymam! -mruczał podpiły zdziebko Sikora wspierajšc się ciężko na szynkwasie.-Trzymaj se i co drugiego w zębach: nikto ci nie wydziera! -buchnšł Płoszka i już cicho jšł podjudzać na wójta prawišc, jaki to zły przykład la ludzi daje, jaki wstyd przez niego i różne różnoœci. -Trzymam i o tobie swoje, jeno ci nie powiem -mruczał znowu Sikora. -Zwalić go z urzędu, to jedyna rada, zaraz mu tršba zmięknie! -prawił stawiajšc nowš kwaterkę. -Posadzilim go na wójtostwie, to mocnim i zesadzić! To, co dzisiaj zrobił, wstyd la całej wsi, aleć gorsze robił, z dziedzicem zawdy trzymał na szkodę gromady, szkołę chce w Lipcach stawiać, Miemców na Podlesie to on pono dziedzicowinaraił. A hula cięgiem, pije, stodołę sobie postawił, konia przykupił, mięso co tydzieńjada i herbatę pija -za czyje to pienišdze? co? Juœci, nie za swoje, jeno za gromadzkie... -To trzymam, co œwińtuch jest wójt, ale i ty byœ swojego ryja chciał wsadzić do koryta! - przerwał mu mamrot Sikory. -Spił się i bele co powiada: -Swoje trzymam, że cię na wójta nie wybierzem! Odsunęli się od niego i cosik długo w noc uredzali. Zaœ nazajutrz jeszcze rozgłoœniejjęli rozgadywać całš historię, bo ksišdz zabronił stawiania ołtarza przed wójtem, jak to co rok bywało. Juœci, co się wszystkiego dowiedział i zaraz rano kazał wołać Dominikowš, która była dopiero o północku wróciła, i taki był zły, że organistę zwymyœlał, a Jambroża cybuchemprzekropił. Ów dzień Bożego Ciała przyszedł był, jak ipoprzednie, wielce pogodny, jeno dziwnie duszšcy i cichy; najmniejszy powiew nie przewiewał nad ziemiš, słońce zarno od wschodu jęło prażyć niemiłosiernie, że w rozpalonym i suchym powietrzu liœcie mdlały powiędłe i zboża się kłoniły bezwładnie, piasek parzył w nogi kiej zarzewie, zaœ ze œcian œciekały żywice, żarem wytopione. Folgował se Pan Jezus i prażył coraz mocniej, ale naród jakby na to nie baczył; gdyż już od samego œwitania rejwach się czynił na wsi i sroga krętanina: szykowali się do koœcioła, a dziewczyny, które miały nosić feretrony i sypać kwiatem przed dobrodziejem na procesji, biegały kiej oparzone jedne do drugich przymierzać stroiki, a czesać się i cudeńka wygadywać między sobš, zaœ starsi na gwałt stroili ołtarze; stawiali u młynarzów, przed plebaniš, zamiast u wójta, i przed Borynami, że Hanka wraz z domownikami już od œwitu pomagała Rochowi. Skończyli też prawie pierwsi, a tak pięknie przybrali, jaże się ludzie zdumieli powiedajšc, co nawet piękniejszy od młynarzowego. I prawdę rzekli: przed gankiem stanęła kieby kapliczka, wypleciona z brzozowych gałęzi a zieleni, wykryli jš całš wełniakami, że jaże grała w oczach od kolorów, zaœ w poœrodku, na podwyższeniu,stanšł ołtarz, przykryty bieluœkš i cieńkš płachtš i zastawiony œwiecami a kwiatami w doinkach, które Józka oblepiła w strzyżki ze złotego papieru. Wielki obraz Matki Boskiej wisiał nad ołtarzem, a pobok zawiesili mniejsze, ile się jeno zmieœciło. Zaœ la większej przyozdoby nad samym ołtarzem przyczepili klatkę z kosem, którego Nastusia przyniesła: ptak się wydzierał po swojemu, że mu to Witek z cicha przygwizdywał. A całe opłotki od drogi wysadzone były œwierczynš na przemian z brzózkami, żółtym piaskiem grubo wysypane i zarzucone tatarakiem. Józka znosiła całe naręcze modraków, ostróżek; wyczki polnej i przystrajała œciany kapliczki; opięła też nimi obrazy, lichtarze i co ino było można, że nawet ziemię przed ołtarzem potrzšsnęła kwiatami; nie darowała i chałupie, gdyż całe œciany i okna ginęły pod zieleniš, zaœ w snopki dachu nawtykała tataraków. A przykładali się do roboty wszyscy zarówno, kromie jednej Jagusi, która wymknšwszy się z chałupy wczesnym rankiem; już się nie pokazała. Wprawdzie skończyli pierwsi, ale już słońce wynosiło się nad wieœ i coraz więcej turkotało wozów, z drugich wsi jadšcych. Jęli się więc œpiesznie szykować do koœcioła. Witek jeno ostał na straży w opłotkach, bochmara dzieci cisnęła się oglšdać ołtarz i przygwizdywać kosowi, że gałęziš odganiał, a nie mogšc poredzić puszczał nanich swojego boćka, któren snadŸ przyuczony, wysuwał się czajšco i groził ostrym dziobem w bose nogi, jaże z wrzaskiem rozpierzchali się co chwila. Sygnaturka akuratnie się ozwała, kiej cały dom wyszedł. Józka biegła przodem, w bieli cała, w trzewikach zasznurowanych czerwonymi tasiemkami, z ksišżkš w ręku. -Witek, jak ci się widzę? co? -pytała obracajšc się przed nim na pięcie. -Galanto, kiej ta biała gšska! -odrzekł z podziwem. -Tyla się na tym rozumiesz co twój bociek. Hanka pedzieli, co żadna we wsi tak się nie przystroi -trzepała obcišgajšc przykrótkie obleczenie. -Cie!... a kolana ci się czerwieniš przez kieckę niby gęsi spod pierza. -Głupiœ! Łapie w ogon se zajrzyj! Hale, boćka schowaj: ksišdz przyjdzie z procesjšijeszcze go obaczy i pozna -przestrzegała ciszej. -Prawda, że œwarna i przystrojona, a i gospodyni też się rozczapierza kiej ten indor! - szeptał wyglšdajšc za nimi na j pola zdał 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żĄPœc ˘ěÄc Ł°ć c ¤–+ó c Ľ‰9Ě, ŚU?) drogę, ale wspomniawszy przestrogę zacišgnšł boćka do dołu po ziemniakach, zaœ la obrony przed dziećmi Łapie przykazał warować przed ołtarzem, a sampoleciał do Macieja, leżšcego w sadzie, jakco dnia. Na wsi już całkiem œcichło, wszystkie wozy przejechały i ludzie przeszli, drogi opustoszały, jeno niekajœ w opłotkach bawiły się dzieci, psy wylegały się w słońcu i jaskółki œmigały nad stawem w rozpalonym powietrzu, zaœ w koœciele zaraz po sygnaturce rozpoczęło się nabożeństwo, dobrodziej wyszedł ze sumš i organy zagrały, ale snadŸ wnet po kazaniu uderzyły wszystkie dzwony, i huknęli takim œpiewaniem, jaże gołębie porwały się z dachów, i naród jšł się wywalać wielkimi drzwiami, a nad nim wychodziły choršgwie pochylone, œwiatła gorejšce i obrazy, niesione przez dziewczyny w biel przybrane, zaœ w końcu wynosił się czerwony baldach, a pod nim ksišdz ze złocistš monstrancjš w ręku wolniuœko zstępował ze schodów. A kiej sięjako tako ustawili do procesji, czynišc wskroœ ciżby długš ulicę, obrzeżonš zapalonymi œwiecami, dobrodziej znowuj zaœpiewał: U drzwi Twoich stoję, Panie!... A wszystek naród odgruchnšł mu w jeden ogromny, niebosiężny głos: Czekam na Twe zmiłowanie... I œpiewajšc ruszyli, cisnšc się we wrótniach smętarza i przepychajšc, gdyż zjazd był ogromny, cała parafia się stawiła, a nawet wszystkie dwory, że dziedzice prowadziły dobrodzieja i jeszcze w asyœcie szli pobok ze œwiatłem, zaœ baldach niesły gospodarze, jeno jakby na złoœć Lipczakom, same obce z drugich wsi. Cała procesja wywaliła się z cieniów smętarza na plac, jaże biały i wrzšcy od spieki, słońce lunęło w oczy, żywym ogniem prażšc, że już się wolno posuwali wœród bicia dzwonów, œpiewów, w pachnšcych dymach trybularza i w kłębach kurzawy, jaka się wnet podniesła, wœród œwiateł i tego kwiecia, sypanego pod nogi dobrodzieja. Powiedli się do pierwszego z prawej stronyołtarza, do Borynów; droga się w mig zapchała, jaże płoty trzeszczały, i niejeden we staw zleciał z wysokiego brzegu, i przydrożne drzewa się trzęsły odnaporu. Walili ciężkš, rozœpiewanš ciżbš głów kiejby tš rzekš mienišcš się od farb, zaœ œrodkiem, niby łódŸ na fali, płynšł czerwony baldach i chwiały się choršgwie, obrazy i œwięte figury całe w tiulach a kwiatach. Parli się w tłoku wielkim głowa przy głowie, ledwie już dyszšc z żaru i ciasnoty, ale œpiewajšc z całego serca, całš mocš, wszystkimi gardzielami, że zdało się, jakoby wraz z nimi œwiat cały œpiewał chwałę Panu -jakoby te lipy wyniosłe, te czarne olchy, te rozgorzałe wsłońcu wody, te œmigłe brzózki, te sady niskie i pola zielone, i dalekoœci okiem nieobjęte, i chałupy, i wszystko, co ino było, dokładało swój wtór serdeczny, nabrzmiały radoœciš, że pieœń ogromna rozlewała się skłębionym grzmotem w rozżarzonym powietrzu i ku blademu niebu do słońca się podnosiła. Aż liœcie trzęsły się od głosów i ostatnie kwiaty z drzew leciały Przed Borynami ksišdz odczytał pierwszš Ewangelię i odpoczšwszy Ÿdziebko, powiódł naród do młynarzowego ołtarza. Upał się był jeszcze podniósł, że już zgoławytrzymać było nie sposób i kurz zapierał gardziele, słońce zbielało i po jasnym niebie jęły się zacišgać białawe, długie smugi; a rozprażone powietrze trzęsło się i mieniło w oczach kiej wrzštek -na burzę się zbierało. Już z dobrš godzinę cišgnęła się procesja ichoć już ustawali ze spieki, a choć i sam proboszcz spotniały był i czerwony kiej burak, ale obchodzili z wolna, posobnie wszystkie ołtarze, przed każdym wysłuchujšc Ewangelie i œpiewajšc nowe pieœnie. A czasami, kiej naród Ÿdziebko ustawszy milknšł, że ino tupot nóg się rozlegał, w onej cichoœci nagłej skowronki było słychać na polach, kukułka gdziesik kukałazawzięcie i jaskółki œwiegotały pod strzechami, zaœ dzwony bimbały bezustannie; biły z wolna, a długim, mocnym i goršcym głosem. I chociaż naród znowuj œpiewał, chociaż chłopy nie żałowały gardzieli, kobiety wydzierały się cieniuœkš nutš, dzieci piskały po swojemu, a małe dzwonki jazgotały i od ciężkiego tupotu dudniała wyschła ziemia -a głosy dzwonów wynosiłysię nad wszystkim, œpiewały czysto i górnie, œpiewały niebosiężnie jakimœ złocistym, głębokim głosem, przejętym radoœciš i weselem, a tak krzepko i rozgłoœnie, jakby kto walił młotami we słońce, iż wszystek œwiat zdał się kolebaćirozdzwaniać. Zaœ kiej skończyli przed ołtarzami, to jeszcze długo trwało nabożeństwo w koœciele, długo huczały organy i rozlegały się œpiewania. A ledwie co wysypali się przed koœciół, bych nieco ochłonšć pod drzewami, grosz jaki dziadom wysupłać i zmówić się ze znajomkami, kiej pociemniało z nagła, daleki grzmot zahuczał i suchy, palšcy wiater zakręcił, że drzewa się zatargały i kurz się podniósł na drogach. Ludzie z bliższych wsi jęli na gwałt wyjeżdżać. Ale zrazu ino drobny deszcz przekropił, goršcy i rzadki, że jeszcze parniej się stało i duszniej, zaœ słońce paliło niemiłosierniej, a żaby nukały ciszej i senniej, jeno co jakoœ pomroczało, dale sięprzyćmiły, zahuczały znowu grzmoty i na posiniałym wschodzie jęły migotać blade, krótkie błyskawice. Burza szła od wschodniej strony, kieby sierpem nadcišgały ciężkie, granatowe płachty chmur, opite deszczem czy gradem, krótki a hukliwy wiater wyrywał się przodem, œwiszczšc po czubach drzew iszarpišc zbożami, ptactwo z wrzaskiem uciekało pod dachy, nawet psy gnały do chałup, bydło wyrywało z pól, a po drogach już się kręciły słupy kurzawy, zaœgrzmoty rozlegały się coraz bliżej. A nie wyszło i dwóch pacierzy, kiej słońcejęło się zatapiać w rudych, paskudnych tumanach i przeœwiecało kiejby zza szyby przepalonej, grzmoty już zahurkotały nad wsiš i uderzył taki wicher, że dziw drzew nie powyrywał, jaże gałęzie i snopki z dachów w cały œwiat porwał, a pierwsze pioruny trzasnęły gdziesik w bory; całe niebo w mig posiniało niby wštroba, słońcezgasło, zawyły wichry i pioruny jęły bić jeden za drugim, grzmoty zatrzęsły ziemiš i ognie błyskawic ozdzierały schmurzone niebo, oczy wyżerajšc blaskami. Domy dygotały od huków, a wszelkie stworzenie przyczaiło się w strachu. Na szczęœcie, że burza przewaliła się stronami, pioruny biły gdziesik daleko, wichura przeszła nie poczyniwszy szkód, niebo zaczęło się już wyjaœniać, gdy przed nieszporami lunšł rzęsisty deszcz i poszła taka nawałnica, że w mig położyła zboża, rzeka wezbrała, a ze wszystkich rowów, miedz i bruzd waliła spieniona woda. Uspokoiło się dopiero pod sam wieczór, deszcz przeszedł i na zachód słońce się wykryło zza chmur czerwonš i promienistškulš... Lipce ożyły znowu, ludzie jęli wywierać drzwi i wyłazić na œwiat, i dychać z luboœciš ochłodzonym powietrzem; pachniało wszyćko po deszczu, a już najbarzej młode brzózki i te mięty po ogródkach; przemiękła ziemia jakby się rozpaliła w słońcu; gorzały kałuże po drogach, błyszczały liœcie i trawy, paliły się spienione wody, spływajšce z radosnymbełkotem do stawu. Leciuchny wiaterek przegarniał pochylone zboża i rzeŸwoœć mocna i weselna biła od borów i pól i przenikała duszę, że już dzieci z wrzaskiem brodziły po rowach i roztokach, ptaki ćwierkały w gšszczach, psy ujadały, księże perliczki darły się na płotach, a wszystkie opłotki, drogi, chałupy i obejœcia zadzwoniły przekrzykami i rozmowami, nawet już tam kajœ kole młyna zawiodła któraœ piesneczkę: Deszczyk rosi, zrosi me, zrosi me - Moja Maryœ, nocuj me; nocuj me! Zaœ od pola wraz z rykiem stad spędzanychdarły się jazgotliwe, prędkie œpiewki pasterek: Powiedziałeœ, że mnie weŸmiesz Skoro żytko, jarkę zeżniesz; A tyœ zeżon i owiesek - Teraz szczekasz kieby piesek - Oj dana, da dana! Zaczęły też wyjeżdżać wozy ludzi, którzy ostali przeczekujšc burzę, ale wiela gospodarzy ze sšsiedzkich wsi pozostało wgoœcinie u Lipczaków: byli to ci, co tak poczciwie zjechali pomagać kobietom. Bogatsi ugaszczali ich po domach, nie żałujšc jadła ni napitków, zaœ biedniejsze powiedły swoich dobrodziejów na poczęstunek do Żyda bo zawdy raŸniej w kupie i w karczmie weselej. Chłopaki sprowadziły muzykę, że już od nieszporów roznosiło się z karczmy zawodzenie skrzypków, dudlenie basów i brzękliwy warkot bębenka. A i drudzy też gęsto pocišgali na zabawę, gdyż od tyla czasu, bo od samych zapust, nie zbierali się na żadnš ochotę. Narodu się naszło co niemiara, miejsc zbrakło, że sporo musiało się kuntentowaćsiedzeniem na belkach leżšcych pod karczmš, jeno co czas był piękny i na niebie œwieciły złote roztoki, to się gęsto kwaterowali pod œcianš, krzykajšc na Żyda,by im napitki wynosił. Że prawie sama młódŸ przepełniała karczmę, zaraz też z miejsca poszli oberkiem, jaże œciany i dyle pojękiwały, a przewodził tanom ku niemałemu podziwowi Szymek Dominikowej z Nastusiš. Darmo go młodszy, Jędrzych, odwodził, cicho molestujšc, ale nie poredził, bo parobek sięsielnie rozochocił i słuchać nie chciał, gorzałkę pił i do picia Nastkę i kamratów swoich przyniewalał, zaœ co urznęła muzyka, dziesištki rzucał grajkom, Nastkę wpół ujmował i z całej mocy wrzeszczał: -Jeno ostro, chłopcy, z kopyta, po naszemu! I nosił się po izbie kiej ten rozhukany Ÿrebiec, pokrzykujšc srogo i bijšc siarczyœcie obcasami. -Wiechcie, jucha, z butów powytrzšcha! -szeptał Jambroży, robišc łakomie grdykš ku pijšcym pobok: -A wali kulasami kiej cepem: jeszcze mu się rozlecš! -dodał głoœniej, bliżej się podsuwajšc. -Baczcie ino, żebyœcie sami czego nie stracili -mruknšł Mateusz, stojšcy ze swoimi kamratami. -Gorzałki bym się z wami napił na zgodę -rzekł œmiejšc się Jambroży. -Naœci, szkła jeno nie zechlaj, pijanico! -podał mu pełny kieliszek i odwrócił się plecami, bo Grzela, wójtów brat, zaczšł imcosik raić z cicha; że wsparci o szynkwas słuchali uważnie nie baczšc na tany ni na stojšcš przed nimi gorzałkę: Szeœciu ich było zebranych, wszystkie najprzedniejsze we wsi parobki, same rodowe, gospodarskie syny, radzili pilno, ale że wrzask się robił coraz większy i ciasnota, to przenieœli się do żydowskiej stancji, gdyż alkierz zajmowali gospodarze ze swoimi goœćmi. Izba była ciasna; zapchana rozbabranymi betami, w których spały Żydzięta, iż ledwiesię pomieœcili przy stole. Jedna łojówka kopciła się w mosiężnym œwieczniku, wiszšcym u pułapu. Grzela puœcił flaszkę wkolejkę, przepili raz i drugi, ale jakoœ niktonie zaczynał, z czym przyszli: jaże Mateusz rzucił drwišco: -Zaczynaj, Grzela, to kiej wrony na deszczutak siedzita! Nie zdšżył Grzela zaczšć, gdy wszedł kowal i witał się szukajšc, kaj by przysišœć. -Smolipysk jucha, zawdy tam wzejdzie, kaj go nie posiali! -buchnšł Mateusz. -W twoje ręce, Michał! -dodał zaraz, tłumišc gniew. Kowal wypił i nadrabiajšc minš ozwał się żartobliwie: -Nie łasym cudzych sekretów, a nic tu, widzę, po mnie... -Rzekłeœ! Dobrze wama z Miemcami w pištkina sperce z kawš, to jeszcze lepiej będzie dzisiaj, we œwięto... -Powiadasz Płoszka bele co, jakbyœ się napił... -odburknšł. -Powiedam, co wiadomo, że co dnia z nimi hańdryczysz. -Kto mi robotę daje, temu robię, nie przebieram. -Robotę! co inszego ty z nimi obrabiasz -rzekł ciszej Wachnik. -Jakeœ i z dziedzicem nasz las obrabiał -dodał groŸnie Pryczek. -Widzi mi się, co na sšd trafiłem... cie! jak to wszystko wiedzš. -Dajta mu spokój, robi swoje bez nas, to i my weŸmy się do swojego przez niego -powiedział Grzela patrzšc mu ostro w œlepie rozbiegane. -Kiejby was strażnik dojrzał przez okna, pomyœlałby, co się zmawiacie na kogo! -nibyto drwił, ale wargi mu się ze złoœci trzęsły. -Może i tak, jeno nie na ciebie: za małaœ figura, Michał. Nacisnšł czapkę i wyszedł trzaskajšc drzwiami. -Przewšchał cosik i na zwiady przyleciał. -Gotów teraz iœć słuchać pod okno. -O sobie jeszcze co takiego usłyszy, że mu się odechce. -Cichojta no, chłopcy! -zaczšł Grzela uroczyœcie. -Mówiłem już wama, co Podlesie nie przedane jeszcze Miemcom, aleleda już dzień mogš pojechać do aktu, a nawet mówili, co na przyszły czwartek. -Dyć wiemy i trzeba na to zaradzić! -zawołał niecierpliwie Mateusz. -RadŸ, Grzela: na ksišżce umiesz, gazetę czytujesz, to ci łacniej. -Bo jak Miemce kupiš i zasiędš o miedzę, tobędzie jak w Górkach: powietrza prosto zbraknie do dychania w Lipcach i z torbami pójdziemy albo do Hameryki. -A ojce jeno się we łby skrobiš, wzdychajšizaradzić nie poredzš. -I z gospodarek nam nie ustšpiš! -rzucali jeden po drugim. -Wielka rzecz Miemcy! siedziały takuœko w Liszkach a nasi ich wykupili co do jednego, że zaœ w Górkach było inaczej, to same chłopy winowate: piły, procesowały się cięgiem i torby se wygrały. -To i z Podlesia możem wykupić i przegnać! -wołał Jędrek Boryna, stryjeczny Antka. -Łacno mówić: teraz nie ma za co kupić; chociaż tylko po szeœćdziesišt rubli morgę sprzedajš, a potem to znajdziesz z jakie tysišc złotych za to samo?... -Żeby ojce wydzieliły każdemu, co jego, a prędzej by poredził. -Bo pewnie, juœci! Zaraz bym wiedział, co robić! -zawrzeszczeli. -O głupie, głupie! To starzy z całego ledwiesię przeżywiš, a wy na działach chcecie nazbijać pieniędzy! -przerwał im Grzela. Zmilkli naraz, bo juœci takš prawdę rzekł, jakby obuchem zwalił w ciemię. -Bieda nie z tego, że ojcowie nie chcš wam popuœcić gospodarek -mówił dalej -a jeno ztego, że Lipce majš ziemi za mało, że narodu cięgiem przybywa, gdyż co starczyło za dziadków la trojga, musi się teraz rozdzielać la dziesięciorga. -Œwięta prawda! Juœci, że tak! Juœci! -szeptali sfrasowani. -To kupić Podlesie i podzielić! -wyrwał się któryœ. -Kupiłbyœ wieœ, jeno pienišdze gdzieœ! -mruknšł Mateusz. -Czekajta jeno, może się i na to znajdzie jaka rada. Mateusz się naraz zerwał, buchnšł pięœciš w stół i zakrzyczał: -A czekajcie i róbcie sobie, co chcecie, mnie już dosyć i jak się ozgniewam, to rzucę wieœ i do miasta pójdę, tam lepiej ludzie żyjš. -Twoja wola, ale drudzy muszš tutaj ostać ijakoœ sobie radzić: -A bo już wytrzymać nie mogę, jaże diabli człowieka bierš: ciasnota wszędy, że chałupy dziw się nie rozwalajš, tyla w nichsiedzi, bieda jaże piszczy, a tu pobok leży ziemia wolna i prosi się, by jš wzišć... a nieugryziesz, choćbyœ zdychał z głodu, nie majej kupić za co i pożyczyć nie ma od kogo. Żeby to wciórnoœci z takim urzšdzeniem. Grzela opowiedział, jak to jest indziej po drugich krajach. Słuchali wzdychajšc żałoœnie, a Mateusz mu przerwał: -Cóż nama z tego, że drugie dobrze majš! Pokaż głodnemu miskę pełnš i schowaj, niech się nachla patrzeniem! Dobrze majš: kaj indziej to jest opieka nad narodem, nie tak, jak u nas, gdzie każden chłop roœnie se jako ta dziczka w czystym polu, że czy zmarnieje, czy też wyroœnie -co to kogo swędzi?... bele jeno podatki płacił, w rekruty szedł i urzędom się nie przeciwił! Mierzi mi się już takie życie i do grdyki idzie... Grzela, wysłuchawszy cierpliwie, zaczšł znowu swoje: -Jest tylko jeden sposób, żeby Podlesie było nasze. Przysunęli się jeszcze bliżej, bych i słowa nie stracić, gdy naraz taki wrzask wstrzšsnšł całš karczmš, jaże szyby zabrzęczały, i muzyka grać przestała. Poleciał tam któryœ na przewiady i opowiadał potem ze œmiechem, co się stało: Dominikowa narobiła takiego piekła, przyleciała bowiem z kijem po synów, chciała ich bić i siłš do domu zabierać, jeno co się oparli, matkę z karczmy wypędzili, a teraz Szymek jšł pić na umor, zaœ Jędrzych pijany do cna ryczy w kominie. Nie pytali o więcej, gdyż Grzela zaczšł wykładać swój sposób, który był taki: z dziedzicem się pogodzić i w zamian morgi lasu zażšdać po cztery morgi pola na Podlesiu! Zdumieli się wielce i strasznie rozradowali takš możliwoœciš, a Grzela jeszcze powiadał, co tak samo się ugodziła jedna wieœ koło Płocka, o czym był wyczytał w gazecie. -Dobra nasza, chłopcy! Żydzie, gorzałki! -krzyknšł Płoszka we drzwi. -Za trzy morgi boru rychtyk by nam wypadło dwanaœcie pola! -A nam z dziesięć, cała gospodarka! -I niechby dodał co niebšdŸ krzaków na opał. -A za paœniki mógłby dać choć po mordze łški. -I nieco budulcu na chałupy! -wołali jeden przez drugiego. -Jeszcze trochę, a będziecie chcieli, żeby wam dodał po koniu z wozem i po krowie, 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż§Pc ¨Ý \ Šä„c €Şh*+c Ť“8Â. ŹU?) co? -przekpiwał Mateusz. -Cichocie no!... trzeba teraz namawiać, aby się gospodarze zebrali, poszli do dziedzica iprzełożyli, czego chcš: może się i zgodzi. Mateusz mu przerwał: -Jak nie ma noża na gardle, to się nie zgodzi: jemu zaraz potrza pieniędzy i Miemcy je dadzš choćby jutro, niech się tylko zgodzi... A nim się nasi wydrapiš po łbach, nim się naredzš, nim się na jedno zgodzš, nim baby przecišgnš na swojš stronę, to miesišce przejdš, dziedzic ziemięprzeda i plecy wypnie: będzie miał o czym czekać, jak wypadnie sprawa z borem. Grzelowy sposób jest mšdry, jeno widzi mi się, trza go innym końcem stawiać do pionu. -To gadajże, Mateusz, radŸ! -Nie gadać, nie naradzać się, a trza zrobić tak samo jak z borem. -Czasem tak można, a czasem nie! -mruknšłGrzela. -A ja ci mówię, że można, w inny Ÿdziebko sposób, a to samo wyjdzie... Do Miemców iœć całš gromadš i spokojnie im zapowiedzieć, abych się nie ważyły kupować Podlesia... -A takie sš głupie, że zaraz się nas ulęknš iposłuchajš! -Toteż im się zapowie, że jeœli nie posłuchajš i kupiš, to nie pozwolim im siać,nie pozwolim się budować, nie damy krokiem się ruszyć za pola. Zobaczycie, czysię nie ulęknš! Wykurzymy ich kiej lisów z jamy. -A juœci, niby to se nie poredzš!... jak Bóg wniebie, tak nas znowu za te pogrozy wsadzšdo kreminału! -wybuchnšł Grzela. -Zapakujš, to i puszczš, wiekować tam nie będziemy, ale kiej nas wypuszczš, to la Miemców będzie jeszcze gorzej... głupie one nie sš i przódzi dobrze rozważš, czy im wojna z nami pójdzie na zdrowie... Dziedzic też będzie inaczej œpiewał, jak mukupców rozpędzimy, zaœ nie... Ale już Grzela nie mógł wytrzymać, zerwałsię od stołu i zaczšł z całych sił odwodzićod tych zuchwałych zamysłów. Przekładał,jakie to z tego wyniknš procesy, nowe straty la wszystkich, nowe marnacyje, że gotowi powsadzać ich za te cišgłe bunty naparę lat do kryminału... że to wszystko da się zrobić spokojnie ze samym dziedzicem...Zaklinał na wszystko i błagał, by nowego nieszczęœcia nie œcišgali na naród. Prawił ze dwa pacierze i jaże poczerwieniał, jaże całował ich posobnie molestujšc i proszšc,bych poniechali, ale wszystko to było na darmo, kiejby groch rzucał na œcianę, że wkońcu Mateusz rzekł: -Prawisz kiej w koœciele, jakbyœ z ksišżki wyczytywał, a nam czego inszego potrza! Wraz też wszyscy zaczęli mówić, zrywać się, tłuc pięœciami w stół, a wrzeszczeć z wielkiej radoœci: -Dobra nasza, na Miemców iœć, rozegnać pludraków! Mateusz mšdrze radzi, jego słuchamy, a któren się boja, niech pod pierzynę się chowa! Ani sposób już było do nich mówić, tak ich ponosiło. Żyd w te pore przyniósł flachę, wysłuchałiœcierajšc na stole porozlewanš gorzałkę powiedział nieœmiało: -Mateusz ma kiepełe: mšdrš radę daje. -Cie! Jankiel też na Miemców, no! -zakrzyczeli zdumieni. -Bo ja wolę trzymać ze swoimi, biedy się użyje, jak i wszystkie, ale jakoœ z pomocš boskš żyć można... Ale gdzie przychodzš Niemcy, to już tam nie tylko biedny Żydek się nie pożywi, tam pies nie ma co jeœć... Niech one zdechnš, niech ich ta... tfy... choroba wytłucze!... -Żyd i trzyma z narodem! Słyszeliœta, co? Dziwowali się coraz barzej. -Ja jestem Żyd, ale mnie w boru nie znaleŸli, ja się tutaj urodziłem jak i wy, mój dziadek i mój ojciec też... to z kim ja mam trzymać?... co?... Czy to ja nie swój?...Przecież jak wam będzie lepiej, to i mnie będzie lepiej!... Jak wy będziecie gospodarze, to ja będę z wami handlował!...Jak mój dziadek z waszymi, no nie?... A coœcie mšdrze o Niemcach myœleli, to ja całš butelkę araku postawię!... Wasze zdrowie, gospodarze podleskie! -zawołał przepijajšc do Grzeli. Pili gęsto i taka radoœć nimi owładnęła, że dziw Żyda nie całowali po brodzie, usadzili go między sobš i wszystko znowu rozpowiedzieli, radzšc się go we wszystkim. Nawet Grzela się rozchmurzył iprzystał znowu do nich, bych go nie posšdzili o co złego. Narada już niedługo trwała, bo Mateusz się podniósł i wołał: -Do karczmy, chłopcy, nogi wyprostować, dosyć na dzisiaj!... Hurmš tam poszli, a Mateusz odbił zaraz jakiemuœ Tereskę i puœcił się z niš w tany, a za nim drugie zaczęły dziewki z kštów wycišgać, na muzykantów krzykać i w tany iœć kiej wicher. Juœci, co zaraz rzęsiœciej gruchnęła muzyka, bo grajki wiedziały, że z Mateuszem nie przelewki, że płaci, ale i bićgotowy. Roztańcowała się karczma na dobre, z czubów już się galancie kurzyło, że wrzaski, muzyka; tupoty a siarczyste pokrzyki jakby wrzštkiem przepełniały izbęi na œwiat się rozlewały przez powywierane drzwi a okna, zaœ pod œcianami na dworze też szła niezgorsza zabawa, brzškały kieliszki, gospodarze często do się przepijali, a raili coraz głoœniej i coraz bełkotliwiej. Noc już się zrobiła, gwiazdy bystro zaœwieciły, szumiały cicho drzewiny, a z mokradeł roznosiły się żabie rechotania i huczały niekiedy głosy bšków, po sadach słowiki zawodziły, ciepło było i pachnšco. Używali se ludzie wywczasu na œwieżym, chłodnym powietrzu, a raz po raz jakaœ para, trzymajšc się wpół, wysuwała się z karczmy i w cienie szła... Zaœ pod œcianš było już coraz głoœniej, gadali wszyscy razem, że trudno się było połapać. -... a co jeno wieprzka wypuœciłam, że jeszcze i ryja nie zdšżył wsadzić w ziemniaki, a ta do mnie z pyskiem. -Wypędzić jš ze wsi!... Wypędzić!... -Baczę, co tak samo z jednš zrobili za moich młodych lat!... Przed koœciołem do krwi ukarali, krowami wywieŸli za kopce i był spokój... -Żydzie, całš kwaterkę krzepkiej! -Odebrała mleko mojej siwuli, odebrała!... -Obrać nowego, to każdy tak samo poradzi...-Wyrwać złe, póki większego korzenia nie zapuœci... -Pleć zboże, póki chwasty nie zagłuszš... -Przepijcie no do mnie, a cosik waju rzeknę... -Byka bierz za rogi, a nie popuszczaj, jaże się zwali... -Dwa morgi a jedna -trzy morgi; trzy morgia jedna -cztery morgi. -Pij, bracie, to i rodzone nie zrobiłyby poczciwiej... Rwały się z mroków postrzępione rozmowy, że ani rozeznał, kto mówił i do kogo; tylko jeden grubachny głos z Jambroża górował wyraŸnie nad drugimi w różnych miejscach, przechodził bowiem cięgiem od kupy do kupy, to do karczmy zaglšdał i wszędy wygarniajšc po kusztyczku, pijany już był całkiem, sielnie się potaczał, ale chycił przy szynkwasie któregoœ za orzydle i jšł go płaczliwie molestować: -Ochrzciłem cię, Wojtek, i twojej kobiecie tak dzwoniłem, jaże mi kulasy popuchły: postaw kieliszek bracie! A postawisz całš półkwaterkę, przedzwonię jej na wieczne odpoczywanie i drugš babę ci naraję... młodš, jedrnš kiej rzepa! Postaw, bracie, półkwaterkę... Młodzież hulała zawzięcie, że cała izba wypełniła się wrzaskiem a wiewajšcymi kieckami i kapotami, już piesneczki przyœpiewywali przed muzykš i tańcowali coraz zapamiętalej, że nawet starsze kobiety wytrzšsały się, piskliwie pokrzykujšc, a Jagustynka przedarłszy się do œrodka ujęła się wpół i bijšc nogami o podłogę wyœpiewywała chrzypliwie: Nie boję się wilka, choćby było kilka!... Nie boję się chłopa, choćby było kopa!... ROZDZIAŁ 10 Owóż te dnie od Bożego Ciała do niedzieli nie przeszły letko Mateuszowi, Grzeli ni ichkamratom; Mateusz bowiem przerwał roboty przy Stachowej chałupie; zaœ drudzy też poniechali swoich zajęć, a ino całe te dnie i wieczory chodzili po chałupach w pojedynkę i podjudzali naród przeciwko Miemcom, nawołujšc do przepędzenia ich z Podlesia. Karczmarz ze swojej strony też nie żałował namów, a jak było potrza na upartych, to i poczęstunków albo borgowań, ale szło kiej po grudzie; starsi drapali się jeno po łbach, wzdychali ciężko i, nie ważšc się na żadnš stronę, oglšdali się na drugich i na kobiety, które jak jedna ani słuchać nie chciały o wyprawie na Miemców. -Hale! co im do łbów strzeliło! Mało to już marnacji przez bór?... jeszcze jednego nie odsiedziały i nowe biedy chcš na wieœ sprowadzić! -wołały, a sołtysowa, cicha zazwyczaj, jaże pomietło chyciła na Grzelę. -Jak będziesz niewolił do nowego buntu, to cię strażnikom wydam! Nygusy, œcierwy; robić się im nie chce, toby ino spacerowały! -rozwrzeszczała się przed chałupš. Zaœ Balcerkowa gruchnęła na Mateusza: -Psy na was spuszczę, próżniaki! Wrzštku naszykuję! I wszystkie progiem zaległy przeciwko namowom, głuche na tłumaczenia i proœby,że ani sposobu było im trafić do rozumu; zawrzeszczały każdego, a niejedna już i płaczem lamentliwym buchała. -Nie dam mojemu iœć! Kapoty się uwieszę, i choćby mi kulasy obcięli, a nie puszczę!... Dosyć my się już nabiedowały!... -A żeby was, głšby jedne, siarczyste pieruny rozniesły! -klšł Mateusz. -To kiej sroki na deszcz krzyczš i krzyczš. Dyć to ciele prędzej zrozumie ludzkš mowę niŸli kobieta mšdre słowo! -wyrzekał głęboko zniechęcony. -Daj spokój, Grzela, nie trafisz z niemi do rozumu: trza by każdš sprać abo żebych twoja była, to cię wtedy może posłucha -żalił się smutnie. -Takie już sš, że przez moc nie przerobisz:inszym trza sposobem z niemi; oto nie przeciwiać się, przytakiwać, a pomaluœku na swojš stronę pocišgać. Tłumaczył tak Grzela, nie odstępujšc sprawy, bo chociaż sam był jej zrazu przeciwny, ale skoro rozważył, że inaczej nie można, całš duszš się jej oddał. Chłop był kwardy i nieustępliwy, a na co się jeno zawzišł, dopišć musiał, żeby tam nie wiem co przeszkadzało; to i teraz na nic nie zważał: zawierali mu drzwi przed nosem -oknami gadał; kobiety mu wygrażały -nie gniewał się, przyœwiarczałjeszcze, a kaj było potrza - basował, zaœ niejednš o dzieci zagadywał i porzšdki wychwalał, aż w końcu powiedział swoje, a nie udało się -szedł dalej. Całe dwa dni pełno go było na wsi, w chałupach, po ogrodach, w pola nawet szedł i zagadujšc otym i owym ludzi, swoje im prawił, zaœ tym, którzy nie miarkowali od razu, kijaszkiem rysował po ziemi podleskie pola,pokazywał działy i cierzpliwie tłumaczył korzyœci każdego. Ale mimo tych zabiegów na darmo byłyby te wszystkie zachody, gdyby nie pomoc Rochowa. Jakoœ w sobotę po południu, zmiarkowawszy, że wsi nie poruszš, wyzwali Rocha za stodoły Borynowe i zwierzyli się przed nim; bojali się, że będzie im przeciwny. Ale Rocho pomyœlał krótko i powiada: -Sposób to zbójecki, ale że na inny już nie ma czasu, pomogę wam z chęciš. I zaraz poszedł na ogrody do proboszcza siedzšcego przy parobku koszšcym koniczynę, któren potem rozpowiadał, jako zrazu dobrodziej się ozgniewał na Rocha, krzyczał, zatykał uszy i słuchać nawet niechciał, lecz potem siedli obaj na miedzy i długo se cosik uradzali: SnadŸ Rocho go przekonał, gdyż o zmierzchu, kiej ludzie zaczęli œcišgać z pól,proboszcz poszedł na wieœ i niby to chłoduzażywał, a zaglšdał w obejœcia, pytał o różnoœci, a głównie z kobietami się zmawiał i w końcu każdemu z osobna a cicho powiadał: -Chłopaki dobrze chcš. Trzeba się œpieszyć,póki jeszcze czas. Zrobicie swoje, to ja jużpojadę do dziedzica i będę go namawiał. I tyle dokazał, że kobiety się już nie przeciwiły, zaœ gospodarze zaczęli wywodzić, iż skoro ksišdz zachęca, to warto by tak zrobić. Jeszcze się cały wieczór naradzali, ale jużrankiem w niedzielę byli wszyscy zdecydowani na jedno. Mieli iœć po nieszporach i z Rochem na czele, że to mógł się rozmówić z Miemcamipo ichnemu. Właœnie to był Rocho teraz przyobiecał chłopakom; odeszli pohukujšc z radoœciš; on siedział na Borynowym ganku przesuwajšc ziarna różańca i cosik medytujšc. Wczeœnie jeszcze było, dopiero co miski sprzštnęli po œniadaniu, że zapach żuru i okrasy wiercił nozdrza, a Pietrek przecišgał się po jadle. Czas się robił ciepły a nieupalny, jaskółki niby kule przecinały powietrze. Słońce podnosiło się dopiero zza chałupy, iż w cieniach polœniewały jeszcze osuszone, ciężkie trawy i z pól zawiewał chłód pachnšcy zbożami. W chałupie cicho było, jak zazwyczaj w niedzielę, kobiety zwijały się kole porzšdków, dzieci obsiadłszy miskę przed gankiem pojadały z wolna, bronišc się łyżkami i piskiem przed Łapš, któren na gwałt rwał się do spółki, maciora stękała pod œcianš na słońcu, tak jš waliły łbami prosięta dobierajšc się do mleka, to bociek rozganiał kury i gajdał się za Ÿrebakiem baraszkujšcym w podwórzu, niekiedy drzewa zaszumiały i sad się rozkolebał, zaœ polem rozchodził się jeno brzęk pszczół idšcych na robotę i dzwonienia skowronków. I na wsi zaległa niedzielna cichoœć, że tylko niekiedy słychać było głosy, kura któraœ zwoływała, to gdziesik nad stawem ze œmiechami a chlupotem pucowały się chłopaki abo kaczki zakwakały. Drogi leżały puste i rozmigotane w słońcu,mało kto przechodził, jeno niekaj na progach czesały się dziewczyny i ktosik z cicha grał na fujarce. Rocho przebierał różaniec, czasem nasłuchiwał, a głównie myœlał o Jagusi, słyszał jš kręcšcš się po izbie, czasem stawała za nim, niekiedy szła w podwórze,a wracajšc spuszczała przed nim oczy i krwawy rumieniec oblewał jej twarz wymizerowanš, że zrobiło mu się żal. -Jaguœ! -szepnšł dobrotliwie, podnoszšc na niš oczy. Przystanęła z zapartym oddechem czekajšc, co powie, ale on, jakby nie wiedzšc, co rzec, zamruczał jeno co niebšdŸ i zamilkł. Na swojš stronę znowu odeszła, przysiadła w wywartym oknie i wsparłszy się o futrynę patrzyła żałosnymi oczyma we œwiat rozsłoneczniony, na te chmurki białe, co kiej gęsi błškały się po niebie jasnym, i ciężkie westchnienia rwały się jej z piersi, a niekiedy łzy kapały z zaczerwienionych oczu i płynęły wolno po wychudzonej, mizernej twarzy. Juœci, małoto przeszła przez te dnie? Dyć cała wieœ szczuła na niš, kieby na psa parszywego; kobiety odwracały się plecami, kiej przechodziła, a poniektóre spluwały za niš;przyjaciółki jej nie spostrzegały, chłopy œmiały się wzgardliwie, a nawet wczoraj najmłodszy Gulbasiak œmignšł za niš błotem i zakrzyczał: -Wójtowa kochanica! O! to jakby jš noże przeszyły i wstyd dziw nie zadusił! Mój Boże, a bo to była winowata?... spoił jš przeciek, że o Bożym œwiecie nie wiedziała... mogła się to przeciwić?... a teraz wszyscy na niš, teraz cała wieœ ucieka kiej od zapowietrzonej, a nikto w obronie nie stanie. Gdzież to teraz pójdzie? Drzwi przed niš pozawierajš i jeszcze psami szczuć gotowi!... Nawet do matki nie ma iœć po co: prawie jšwygnała mimo próœb i płaczów... że gdyby nie Hanka, już by co złego sobie zrobiła... Juœci, jedna Antkowa zaopiekowała się niš poczciwie, nie cofajšc ręki pomocnej i jeszcze bronišc przed ludŸmi... A bo i niewinowata, nie, wójt winien, że jš skusił i przyniewolił do grzechu, a już najbardziej winien wszystkiemu ten stary zbuk! Pomyœlała naraz o mężu. -Całe życie mi zawišzał! Pannš byłabym, tonie daliby mnie ukrzywdzić, nie... I cóżem to za nim użyła? Ni życia, ni œwiata!... Rozmyœlała goršczkowo, żałoœcie się w niej kajœć zapodziewały, a wstawał natomiast srogi gniew i tak jš rozprężał, jaże zaczęła biegać po izbie. -Pewnie, co wszystko złe przez niego... i z Antkiem by tego nie było... i wójt by się nie ważył... i... -skarżyła się. Żyłaby se spokojnie jak przódzi, jak żyjš wszyćkie... Zły go postawił na drodze i matkę skusił morgami, a teraz musi cierzpieć... musi... -ażeby cię robaki roztoczyły! Wybuchnęła zaciskajšc mœciwie pięœcie i dojrzawszy przez szczytowe okno wasšg z chorym pod drzewami, pobiegła tam gwałtownie i nachylajšc się nad nim zasyczała nienawistnie: -Abyœ zdechł jak najprędzej, ty stary psie!... Chory wytrzeszczył na niš oczy i cosik zamamrotał, ale już odleciała: ulżyło jej galańcie, miała się już na kim odbijać za swoje krzywdy. Kowal stał na ganku, gdy przechodziła z powrotem, ale udawał, że jej nie spostrzega. Zagadał głoœniej do Rocha: -Mateusz rozpowiada, jako ich powiedzieciena Miemców... -Prosili, to pójdę z nimi do sšsiadów -powiedział z naciskiem. -Nowe dybki sobie szykujš. Rozwydrzyły się chłopy na dziedzicu i myœlš, że jak znowu pójdš hurmš z kijami a krzykiem, to Miemcy się ulęknš i Podlesia nie kupiš. Ledwie się hamował ze złoœci. -A może się i wyrzeknš kupna, kto wie?... -A juœci! gronta porozmierzali, wszystkie famielie już się sprowadziły, studnie kopiš,kamień na fundamenta zwożš... -Wiem dobrze, że u rejenta jeszcze aktu 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż­P&c Žv$ c Żštc °*} c ą‹7ă8 nie podpisali -Mnie się przysięgali, jako już po wszystkim. -Mówię, co wiem, i gdyby dziedzic znalazł lepszych kupców... -To przeciek Lipce nie kupiš, nikt groszem nie œmierdzi... -Grzela tu jakoœ kalkuluje i zdaje mi się... -Grzela! -przerwał gwałtownie -Grzela się pcha na pierwszego, a głupi naród bałamuci i do złego jeno prowadzi... -Zobaczymy, jak to wyjdzie, zobaczymy! -mówił Rocho uœmiechajšc się nieco, gdyż kowal jaże wyrywał se wšsy ze złoœci. -Jacek z kancelarii! -zawołał spostrzegajšcstójkę w opłotkach. -Dla „Anny Maćwiejówny Boryna ”papier z kancelarii! -recytował Jacek wycišgajšc jakšœ kopertę z torby. Hanka przybiegła i niespokojnie obracała papier, nie wiedzšc, co z nim poczšć. -Przeczytam -rzekł Rocho. Kowal chciał mu zajrzeć przez ramię, ale Rocho zamknšł prędko list i rzekł najspokojniej: -Sšd was zawiadamia, Hanka, że możecie się z Antkiem widywać raz na tydzień. Hanka, opatrzywszy stójkę, wróciła do izby, zaœ Rocho dopiero po odejœciu kowala poszedł za niš, wołajšc radoœnie: -Co innego stoi napisane w papierze, nie chciałem tylko powiedzieć przy kowalu! Sšdpowiadamia, byœcie przywieŸli pięćset rubli zastawu albo poręczenie, to Antka zaraz wypuszczš... Co to wam?... Nie odrzekła, głos jej odebrało, stanęła jak wryta, rumieńce pokryły twarz, potemzbladła kiej œciana, oczy się przyćmiły łzami, rozwiedła ręce i z ciężkiem westchnieniem jak długa rymnęła na twarzprzed obrazami. Rocho się wyniósł cichuœko, siedział na ganku i czytajšc jeszcze ten papier uœmiechał się zarówno rozradowany, zaœ po jakimœ czasie znowu zajrzał do izby. Hanka klęczała na œrodku modlšc się całš duszš, że dziw się jej serce nie rozpękło zradoœci i z onego żaru dziękczynień; krótkie, rwane westchnienia i szepty goršce zdały się całš izbę wypełniać błyskami, biły kiej słupy serdecznego ognia pod stopy Częstochowskiej, żywš krwiš spływały. Umierała prawie ze szczęœcia, łzy ciekły strumieniami a wraz z nimi œciekała pamięć wszyćkich bolów dawnych, pamięć krzywd wszelkich. Podniesła się wreszcie i ocierajšc łzy powiedziała Rochowi: -Jużem teraz gotowa na nowe, bo choćby przyszło najgorsze, to już takie złe nie będzie. Aż się zdziwił, tak nagle się przemieniła: oczy się zaiskrzyły, krew zagrała na bladych policzkach, prostowała się, jakby jej z dziesięć lat ubyło. -Uwińcie się ze sprzedażš, zróbcie, co potrzeba, pieniędzy i pojedziemy po Antka, choćby jutro albo we wtorek. -Antek wraca! Antek wraca! -powtarzała bezwolnie. -Nie rozpowiadajcie! Powróci, to się i tak dowiedzš, zaœ potem trzeba mówić, co go puœcili przez zastawu: kowal nie będzie się was czepiał. Nauczał cicho. Obiecała uroczyœcie, tylko jednej Józce zawierzajšc tajemnicę, jeno co ledwie już zdzierżała tę strasznš radoœć; chodziła kiej opita, całowała cięgiem dzieci, gadała do Ÿrebaka, gadała do maciory, przedrzeŸniała się z boćkiem, a Łapie, któren chodził za niš ze skamleniem i w oczy zaglšdał, jakby cosik miarkujšc, szepnęła w same ucho niby człowiekowi: -Cicho, głupi, gospodarz przeciek wracajš! I œmiała się, popłakujšc na przemian, Maciejowi długo o tym rozpowiadała, jaże oczy trzeszczył wystrachane i cosik mamlał językiem. Zabaczyła już o całym œwiecie, że Józka musiała przypominać, iż czas już się szykować do koœcioła. Hej, ponosiło jš szczęœcie, ponosiło, że chciałosię jej œpiewać, chciało się lecieć we œwiati krzykać zbożom, co się do nóg kłaniały ze chrzęstem, drzewinom, ziemi wszystkiej: -Gospodarz wracajš! Antek wróci! Jaże z onej radoœci Jagnę jęła zapraszać, bych razem poszły, ale Jagna nie chciała, wolała pozostać. Nikto jej o Antku nie powiedział, ale domyœliła się łacno wszystkiego z półsłówek i z tego, co Hanka wyprawiała. Poniesła i jš ta wiadomoœć i rozkołysała jakšœ radosnš, cichš nadziejš, że nie baczšc na nic poleciała do matki. Nie w porę przyszła, trafiajšc akuratnie na srogš kłótnię. Szymek bowiem zaraz po œniadaniu zasiadł pod oknem z papierosem w zębach, strzykał œlinš na izbę, długo medytował, długo się ważył spoglšdajšc na brata, aż wkońcu rzekł: -A to, matko, dajcie mi pieniędzy, bo na zapowiedzi muszę zanieœć. Ksišdz pedział, bych przed nieszporami przyjœć na pacierze. -Z kimże się to żenisz? -spytała z uršgliwym przeœmiechem. -Z Nastusiš Gołębiankš. Nie odezwała się, krzštajšc się pilnie kole garnków i komina. Jędrek podkładał drewek i choć się ogień buzował; dmuchał w niego ze strachu, zaœ Szymek przeczekawszy z pacierz ozwał się znowu,jeno jakoœ pewniej: -Całe pięć rubli mi dacie, bo i zmówiny trzawyprawić... -Posyłałeœ to już z wódkš, co? -pytała taksamo. -Chodził Kłšb z Płoszkš. -I przyjęła cię, co? -aż się jej broda trzęsła ze œmiechu. -Jakże!... przyjęła, juœci. -Trafiło się œlepej kurze ziarno: jeszcze bynie, taka wywłoka! Szymek się zmarszczył, ale czekał, co powie więcej. -Przynieœ wody ze stawu, a ty, Jędrek, wieprzka wypuœć, bo kwiczy... Zrobili to prawie bezwolnie, a kiej znowu Szymek rozparł się na ławce i młodszy jšłmajdrować cosik pod blachš, stara rozkazała twardym głosem: -Szymek, picie zanieœ jałówce! -Wynieœcie se sami, za dziewkę służył wama nie będę! -burknšł hardo, rozpierajšcsię na ławie jeszcze szerzej. -Słyszałeœ? ! Nie doprowadzaj me do złoœci przy œwiętej niedzieli... -Wyœcie też słyszeli, com rzekł: dajcie pieniędzy, a żywo!... -Nie dam i żenić ci się nie przyzwolę! -buchnęła. -I przez waszego przyzwoleństwa się obędę! -Szymek, pomiarkuj się i ze mnš nie zadzieraj! Pochylił się naraz przed niš i pokornie podjšł za nogi. -Dyć was proszę; matko, dyć skamlę jak ten pies!... Łzy mu zalały gardło. Jędrek też ryknšł i dalejże matkę całować po ręku; obłapiać za nogi a molestować wraz z bratem. Odgarnęła ich od siebie ze złoœciš. -Ani mi się waż przeciwić, bo cię wygonię na cztery wiatry!... -krzyknęła wytrzšchajšc pięœciami. Ale Szymek już się nie uklęknšł, matczyne słowa œmignęły go kiej biczem; że zakipiał, wyprostował się hardo i rodowa Paczesiów zawziętoœć buchnęła mu do głowy; postšpił na izbę i rzekł strasznie spokojnie, bodšc jš rozgorzałymi œlepiami: -Dawajcie pienišdze a prędko!... czekał już ni prosił nie będę! -Nie dam! -wrzasnęła rozjuszona oglšdajšcsię za czym do ręki. -To sam se je znajdę! Skoczył do skrzynki kiej ryœ, jednym szarpnięciem oderwał wieko i zaczšł z niejwywalać na podłogę obleczenia. Rzuciła się z wrzaskiem do obrony, próbowała go tylkozrazu odcišgnšć, ale że ani na krok nie ustępował, wczepiła mu rękę w kudły, a drugš zaczęła bić po twarzy i głowie, kopać w zajdy i krzyczeć wniebogłosy. Oganiał się jeszcze kiej od muchy uprzykrzonej, nie przestajšc szukać pieniędzy, jaże dostawszy gdziesik w słabiznę, otrzšchnšł się z takš złoœciš, żepadła na izbę jak długa, ale w ten mig się zerwała i chyciwszy pogrzebacz runęła znowu na niego. Nie chciał tej bitki z matkš, to się jeno obraniał jeszcze, jak mógł, usiłujšc jej odebrać żelazo. Wrzask napełnił izbę. Jędrek, zanoszšc się od płaczu, biegał dookoła nich i skamlał żałoœliwie: -Matulu, laboga!... Matulu!... Jagna, wszedłszy właœnie na to, rzuciła się ich rozbrajać, ale na darmo, bo co Szymek się uchylił i w bok uskoczył, matkadopadała go znowu kiej ta suka rozjuszona i prała, kaj popadło, że już rozwœcieczonyz bólu oddawać zaczšł. Sczepili się kiej psyitaczajšc się po izbie, tłukli się o œciany i sprzęty ze strasznym wrzaskiem. Ludzie już zaczęli nadbiegać ze wszystkich stron, próbujšc rozdzielić -cóż, kiej przypięła się do niego niby pijawka i biła z oszalałš zapamiętałoœciš. Aż trzasnšł jš pięœciš między oczy, chycił za boki i rzucił kiej ocipkš na izbę; potoczyła się i niby kloc całym ciężarem padła na rozpalonš blachę, pomiędzy gary pełne wrzštku, komin się rozwalił i wszystko się zapadło... Juœci, co zaraz jš wywlekli z rumowiska, ale chociaż była strasznie poparzona, nie baczšc na ból ni na tlšce się kiecki, porywała się jeszcze na niego. -Wynoœ mi się, wyrodku przeklęty!... Wynoœ się!... -ryczała nieprzytomnie. Musieli przez moc gasić ogień na niej i przytrzymywać, bych chociaż twarz spalonš obwalić zmoczonymi szmatami, alić i tak się wydzierała. -Żebych cię moje oczy więcej nie widziały...żebych cię... Szymek zaœ, ledwie już dychajšcy, zbity i okrwawiony, jeno patrzał na matkę wytrzeszczonymi œlepiami, strach go ułapiłza gardziel, trzšsł się cały, słowa nie mogšc wykrztusić ni wiedzšc, co się dzieje.A ledwie się niecoœ uspokoiło, gdy naraz stara wyrwała się kobietom z ršk, skoczyła za komin do dršga z obleczeniem izdzierajšc z niego Szymkowe rzeczy, jęła je wyrzucać przez okno do sadu... -Precz z moich oczu! Nic tu twojego, moje wszyćko, ani jednego zagonu ci nie dam, aniłyżki strawy, choćbyœ zdychał z głodu! -wrzeszczała ostatkami sił i zmożona wreszcie przez srogie boleœcie padła z rozdzierajšcymi jękami. Ponieœli jš na łóżko. Ludzi się naszło, że zapchali izbę, w sieniach się już gnietli, a i przez okno wtykali głowy. Jagna już głowę traciła, c nie wiedzšc, co poczynać, bo stara już prosto ryczała z bólu... Jakże, toć całš twarz i szyję miała wrzštkiem oblane, ręce popieczone, włosy spalone i oczy, że ledwie widziała. Szymek siadł w sadku pod œcianš chałupy, brodę wsparł na pięœciach i jakby zastygł, okrwawiony, w siniakach cały i w tych krzepnšcych już soplach krwie na twarzy, nasłuchiwał jeno matczynych jęków. -Mateusz przyleciał wkrótce i cišgnšc go za rękę rzekł: -ChodŸ do mnie. Nic tu teraz po tobie... -Nie pódę! Gront mój po ojcach, to na swoim ostanę, nie ustšpię! -gadał z ponurš zaciętoœciš, bezwolnie chytajšc się pazurami za węgieł. Nie pomogły proœby ni molestowania, z miejsca się nie ruszył i zaprzestał odpowiadać. Mateusz przysiadł pobok, nie wiedzšc, co znim poczšć, zaœ Jędrek, zebrawszy właœnie powyrzucane kapoty, portki i koszule, zwišzał je w płachtę i położył przed bratem nieœmiało. -Pódę z tobš, Szymek, we œwiat, pódę! -skamlał rzewliwie popłakujšc. -Psiachmać!... pedziałem, nie ruszę się stšd, to się nie ruszę!... -wrzasnšł tłukšc pięœciami we œcianę, jaże Jędrzych przykucnšł ze strachu. Zmilkli, gdyż nowe straszne jęki rozległy się w izbie: to Jambroż opatrywał chorš, obłożył poparzone miejsca młodym, niesolonym masłem, przykrył jakimiœ liœciami, na które znów nawalił zsiadłego mleka i wszystko owinšł w mokre szmaty. Przykazawszy Jagusi, by co pacierz zlewała zimnš wodš, poleciał œpiesznie do koœcioła, gdyż sygnaturka zadzwoniła. Czas już było na sumę, ludzie walili całš drogš, wozy turkotały i sporo znajomych zaglšdało po drodze do chorej, jaże Jagna drzwi musiała zawrzeć przed ciekawymi, tyle co jedna Sikorzyna z niš pozostała. Wkrótce i uspokoiło się całkiem. Dominikowa ucichła, od koœcioła roznosiło się ciche, brzęczšce granie organów i głosy œpiewań tchnęły wskroœ sadów rozełkanym, pieœciwym trzepotem. Słońce galanto przypiekało, w przypołudniowej cichoœci drzewa stanęły bez ruchu, jeno niekiedy zatrzęsła się jakagałšzka i zamrowiły się cienie, ptactwo pomilkło, zaœ czasami ruszyły zboża i dzwonišc cichuœkim chrzęstem, zagrały płowymi grzywami. Chłopaki wcišż siedziały pod chałupš. Mateusz z cicha prawił, Szymek kiwał jenogłowš, zaœ Jędrzych leżšc przed nimi wpatrywał się w dym Mateuszowego papierosa, co jakby niebieskš pajęczynš wynosił się ponad strzechę. Jagna wyszła z wiadrem po wodę do stawu.Wtedy Mateusz się podniósł, przyobiecujšc przyjœć jeszcze po obiedzie, do koœcioła zamierzał iœć, ale dojrzawszy, iż Jagusia siedzi nad wodš, przystšpił do niej. Wiadro stało nabrane, nogi trzymała we wodzie. -Jagusia!... -szepnšł cicho, przystajšc pobok pod olszš. Spuœciła prędko wełniak na kolana i spojrzała na niego, ale miała tak przepłakane oczy i żałoœci a smutku pełne,że mu się serce zatłukło. -Co ci to, Jaguœ? choraœ?... Drzewa się zakolebały bez szumu, sypišc na jej jasnš głowę ulewę migotliwych brzasków i cieniów, kieby ten deszcz zielonozłoty. -Ni... jeno mi niedrujko na œwiecie, nie... -odwróciła oczy. -Bym ci co pomógł, zaradził... -rzekł serdecznie. -Hale? uciekłeœ wtedy na ogrodach i jużeœ się nie pokazał... -Boœ me skrzywdziła!... Œmiałem to? Jaguœ... -pokorny już był i dobry. -Aleć potem wołałam za tobš, nie usłuchałeœ... -Wołałaœ to, Jaguœ? naprawdę? !... -Rzekłam!... Wydrzeć bym się mogła, a nikto by się nie pokwapił!... Kto ta stoi o sieroty?... Skrzywdzić to każden gotowy i sponiewierać! Łuna oblała jej twarz, odwiodła głowę i w zakłopotaniu jęła rozgarniać wodę nogami. Mateusz też się cosik zamedytował. Cichoœć się znowu przędła; granie organówsšczyło się kojšcš, cichuœkš smugš, staw polœniewał i koliste gurby roztaczały się odnóg Jagusinowych kiej węże pręgowate, cienie się mrowiły po nadbrzeżnej gładzi, zaœ pomiędzy nimi zaczęły już latać spojrzenia i wišzać się między sobš... Mateusza coraz silniej cišgnęło do niej, że wzišłby jš był na ręce kiej to dziecištko i z nieopowiedzianš dobroœciš przyhołubił a uspokajał... -Myœlałam, coœ mi nieprzyjazny... -ozwała się cichuœko. -Nigdym ci krzyw nie był... nie baczysz to?... -Hale, może łoni, kiedyœ... a teraz tak jak drudzy... jak... -szepnęła niebacznie. Rzuciło nim nagłe przypomnienie, wstał w nim gniew i zazdroœć. -Boœ... boœ... Nie, nie poredził wyrzucić ze siebie, co go dusiło, pohamował się jeszcze, że jeno krótko i twardo powiedział: -Ostaj z Bogiem!... Musiał uciekać, aby jej wójta nie wypomnieć. -Uciekasz, a cóżem ci to znowu za krzywdęzrobiła?... Wylękła była i rozżalona. -Nie... nie... jeno. -mówił prędko, zaglšdajšcw jej modre, przepłakane oczy, a żal, tkliwoœć i gniew nim miotały -jeno przepędŸtę pokrakę od siebie, przepędŸ, Jaguœ... -prosił gwałtownie. -Abom go to przycišgała? abo go to trzymam! -krzyknęła gniewnie. Mateusz stanšł niepewny i wielce skłopotany. Płacz jš chwycił, łzy jak groch sypnęły się po rozognionej twarzy. -Takš krzywdę mi zrobił... tak me spoił... a nikto się za mnš nie upomni... nikto się nie ulituje, a wszyscy na mnie bij zabij! Cóżem to winowata? co? -skarżyła się z boleœciš. -Ja mu, œcierwie, odpłacę! -wybuchnšł podnoszšc pięœcie. -Odpłać, Mateusz! Odpłać, a ja już ci... -przywtórzyła zawzięcie. Już się nie odezwał, jeno poleciał ku koœciołowi. Długo jeszcze siedziała nad stawem rozmyœlajšc o Mateuszu, że może się za nišujmie, a krzywdzić nie pozwoli. -A może i Antek -przyszło jej naraz do głowy. Powróciła do domu, pełna cichych i radosnych przeczuć. Dzwony zaczęły bić, naród wychodził z koœcioła, zaroiły się wnet drogi a rozgłoœniały turkotami wozów i rozmowami, œmiechy dzwoniły w powietrzu, szli całymi kupami, postajšc niekiej przed opłotkami, tylko przed chałupš Dominikowej ludzie jakoœ cichli, spoglšdali na siebie i przechodzili z zasępionymi twarzami; nawet nikt nie zajrzał do chorej. Wnet ci rozgwarzyła się cała wieœ, rozgwarzyły się izby a sienie i progi; po sadach też było głoœno i rojno, gdyż zasiadano do obiadów pod drzewami, w cieniach a chłodzie, że wszędy było widać jedzšcych, skrzybot łyżek, szczęk mich; a zapachy jadła i skamłania piesków roznosiły się w skwarnej ciszy. Tylko u Dominikowej było głucho i pusto: nikt się nie pokwapił z odwiedzinami. Stara pojękiwała w goršczce, Jaguœ nie mogła już wysiedzieć, stawała w progu, to wychodziła aż na drogę, to znowu długie czasy patrzała tęsknie przez okno, zaœ Szymek, jak i przódzi, siedział pod chałupš, tyle co jeden Jędrek głowy nie stracił i wzišł się po drugiej stronie domu do gotowania strawy. Dopiero w jakiœ czas po obiedzie zajrzała do nich Hanka, jeno że jakaœ była dziwna, rozpytywała o wszystko, turbowała się wielce o chorš, a ukradkiem, przyczajonymioczyma chodziła za Jagnš, wzdychajšc frasobliwie. Pokrótce i Mateusz przyleciał do Szymka. -Pójdziesz z nami do Miemców? -pytał. -Gront mój po ojcu, nie ustšpię z miejsca -gadał swoje chłopak. -Nastusia czeka na ciebie, przeciek macie ponieœć na zapowiedzie. -Nie pójdę nikaj... gront mój po ojcach... -Głupie oœlisko! nikto cię za ogon nie cišga...a siedŸ se choćby do jutra! -rozgniewał a jeszcze aktu 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż˛PÉ c łc ´ŠÔc ľ}+c śƒ9Í* ˇP?& się, a że akuratnie Jagna odprowadzała Hankę w opłotki, przyłšczył się do niej, nawet nie spojrzawszy na tamtš. Poszli razem drogš nad stawem. -Rocho przyszli już z koœcioła? -zagadał -Przyszli; już tam i sporo chłopów czeka. Obejrzał się. Jagna patrzyła za nimi, więc odwracajšc się œpiesznie, zapytał cicho, nie patrzšc w oczy: -Prawda to, że ksišdz z ambony kogoœ wypominał?... -Słyszałeœ, a jeszcze za język cišgniesz. -Przyszedłem już po kazaniu, powiedali mi o tym, ale myœlałem, co jeno cyganiš tak laœmiechu. -I nie jednš wypominał... jaże pięœciami wytrzšchał... Przykarcać głoœno i na drugiekamieniami frygać to każden sprawny... jeno złemu przeszkodzić nie ma komu -zmartwiona była głęboko i zła -Ale wójta to ni słowem nie tknšł, a on tu zawinił najbarzej -dodała ciszej. Mateusz zaklšł siarczyœcie i chociaż chciałjeszcze o coœ pytać, zbrakło mu odwagi. Szli w milczeniu. Hanka czuła się głęboko dotknięta całš sprawš. -Juœci, że Jagna grzeszyła, juœci, że trzeba jš było skarcić, ale żeby jš zaraz wypominać z ambony prawie po imieniu... tego już za wiele... Borynowš była żonš, niejakšœ latawicš... - myœlała rozżalona. Co pomiędzy nimi było, to ich sprawa, a drugim wara od tego. -Magdy ni młynarzowych dziewek to nie wypomina: wiadomo przeciek, co wyrabiajš!A na dwórki z Woli też nie wygraża pięœciami, zaœ o dziedziczce z Głuchowa, choć cały œwiat wie, jak się tłucze z parobkami, głosu nie podniesie! -mówiła w najgłębszym oburzeniu. -To prawda, co i Tereskę wypominał? co? -ledwie dosłyszała pytanie. -Obiedwie wypominał; wszyscy pomiarkowali, o kim gada. -Ktoœ go musiał na niš podmówić -zaledwie zdzierżył wzburzenie. -Powiadali, że to Dominikowej robota albo i Balcerkowej; jedna się mœci na tobie za Szymka i Nastkę, zaœ druga chciałaby cię odcišgnšć do swojej Marysi. -To tam raki zimujš! Że mi to nawet do głowy nie przyszło... -Chłopy zawdy to jeno widzš, co majš na oczach jak wół widne. -Na darmo się trudzi Balcerkowa, na darmo!... jeszcze co oberwać może od Tereski... A na złoœć Dominikowej Szymek musi się ożenić z Nastkš: już ja tego dopilnuję! Œcierwy baby! -One swoje sprawy robiš, a bez to niewinnecierpiš -rzekła smutnie. -I tak jedni na drugich nastajš, że już ciężko we wsi wytrzymać. -Jak Maciej był, to i miał kto załagodzić, mieli się słuchać kogo. -Juœci, wójt tršba, głowy do niczego nie ma i wyprawia takie historie, że posłuchu mieć nie może w narodzie: Żeby choć Antek wrócił!... -Wróci niezadługo, wróci! Ale kto go ta posłucha? -oczy jej rozbłysły. -Jużeœmy o tym z Grzelš i chłopakami radzili, że jak powróci, to już my razem zrobimy we wsi porzšdek. Obaczycie! -Byłby czas: dyć wszystko się rozwodzi jakte koła bez luœni. Doszli wraz do chałupy; na ganku siedziała już gromada. Mieli ruszyć w kilkunastu gospodarzy i co przedniejszych parobków, chociaż zrazu cała wieœ napierała się iœć, jak wtedy na bór. Zebrali się oczekujšc z niecierpliwoœciš na resztę. -Wójt także powinien z nami iœć! -zauważył któryœ ostrugujšc kij. -Do powiatu wezwał go naczelnik; pisarz mówił, co po to, aby zwołać zebranie i uchwalić szkołę w Lipcach i Modlicy. -Niech zwołujš: przeciek nie uchwalim! -zaœmiał się Kłšb. -Byłby zaraz. z tego nowy podatek z morga, jak w Dołach. -Pewnie; ale skoro naczelnik przykaże, to usłuchać musimy -zauważył sołtys. -Cóż on tu ma nam do rozkazywania? Niech se strażnikom przykazuje, by wespół ze złodziejami nie kradli. -Zuchwale se poczynasz, Grzela! -ostrzegałsołtys. -Już niejednego ozór dalej powiódł,niŸli mu się chciało. -Mówił będę, bo nasze prawo znam i naczalstwa się nie bojam, jeno wam, ciemnym baranom, łydy dygoczš przed belełachmytkiem z urzędu. Wrzeszczał, że stropili się takš zuchwałoœciš i niejednemu skóra œcierpła ze strachu. Kłšb podjšł: -Po prawdzie, taka szkoła nam na nic... MójJadam całe dwa roki chodził do Woli, nauczycielowi dowoziłem, po korczyku ziemniaków, kobieta też masła i jajków dała mu na œwięta, a z tego wyszło, co na ksišżce do nabożeństwa przeczytać nie potrafi, zaœ po ruskiemu też ani me, ani be... Młodsze co się bez zimę uczyły u Rocha, to nawet pisane rozbierš i na pańskich ksišżkach przeczytać poredzš... -To Rocha ugodzić i niechby dalej nauczał; dzieciom szkoła barzej jest potrzebna niŸli buty -wtršcił znów Grzela. Na to sołtys wsunšł się w gromadę i zaczšł mówić półgłosem: -Rocho byłby najlepszy, to wiem... moich chłopaków wyuczył... ale nie można. Urzšd musiał już coœ przewšchać i ma na niego oko... Starszy me spotkał w kancelarii i sielnie wypytywał o niego... Nie rzekłem mu wiela, że zeŸlił się na mnie i jšł wpierać, jako on dobrze wie, co Rocho dzieci naucza i ksišżki polskie a gazety rozdaje ludziom... Trza go ostrzec, by się miał na bacznoœci. -Zła sprawa! Dobry człowiek, pobożny, ale przez niego może spaœć na wieœ bieda... trza cosik zaradzić... a prędko -wykładał stary Płoszka. -Ze strachu to byœcie go i wydali... co? -szepnšł zjadliwie Grzela. -Jakby naród buntował przeciw urzędom, ana szkodę wszystkim, to każdy by zrobił tosamo. Młodyœ, ale ja dobrze baczę, co się działo w tę wojnę panów, jak za bele co chłopów krajali batami. Nie nasza to sprawa. -Wójtem chcecie zostać, a głupiœcie kiej but dziurawy! -dorzucił mu Grzela. Przerwali, bo Rocho wyszedł z izby, powiódł oczyma po ludziach, przeżegnał sięi zawołał: -Pora już! chodŸmy w imię Boże! Przodem ruszył, a za nim chłopy wywalili się na œrodek drogi, zaœ z tyłu pocišgnęło nieco kobiet i dzieci. Skwar też już przeszedł, przedzwaniali właœnie na nieszpór, słońce przetaczało się ku lasom, niebo wisiało pogodne i jasne,zaœ skraje były tak przejrzyste; że nawet dalsze wsie wynosiły się przed oczyma kieby na dłoni, a w zieleni borów okiem mógł rozeznać żółte pnie sosen, białe gzłabrzózek i szare, wielgachne dęby. Kobiety zostały za młynem; a chłopi szli wolno pod wzgórze. Kurz się wzbił za nimi,że jeno niekiedy zabielała jakaœ kapota. Szli w milczeniu. Twarze były surowe, minyzadzierzyste, a oczy wynosiły się hardo, nieustępliwie. Zaœ la ochoty bili niekiedy o ziem dębowymi lagami, a czasem to i ktoœ w garœcie pluł i prężył się kiejby do skoku. W godnym porzšdku cišgnęIi jakby za procesjš, bo jeżeli któremu wyrwało się jakie słowo, wnet œcichnšł pod karcšcymi spojrzeniami: nie pora była na rajcowanie, każden się stulał w sobie i krzepš wzbierał. Na kopcach granicznych pod krzyżem przysiedli Ÿdziebko odpoczšć, ale i teraz nikt się nie odezwał; błšdzili jeno cichymi oczyma po œwiecie. Lipeckie chałupy ledwie widać było zza sadów, złota bania na koœcielnej wieży błyszczała w słońcu, polasię zieleniły jak okiem sięgnšć, na pastwiskach pod lasem gmerały się rozsypane stada, dym niebieskš strugš wynosił się pod borem z jakiegoœ ogniska i œpiewania dziecięce dzwoniły, a granie fujarek roznosiło się po całej ziemi strojnej we zwiesnę, w radoœć, w dziwny spokój, że niejednemu wezbrało serce cichym żalem i obawš, niejeden westchnšł ciężko i trwożnie zerkał na Podlesie... -ChodŸmy, nie o plewy przecież idzie! -przynaglał Rocho, dobrze miarkujšc, że się ocišgać poczynajš. Skręcili prosto do zabudowań folwarcznych, starš zachwaszczonš drogš,że kiejby kwietna wstęga leżała wskroœ zbóż zielonych; nędzne żyta niebieszczały od modraków spóŸnione owsy żółciły się całe od ognich, pszenice wymiękłe a przypalone czerwieniały od maków, zaœ ziemniaki ledwie co wschodziły. Opuszczeniebyło widne na każdym kroku i niedbalstwo. -Prosto żydoska gospodarka, jaże patrzeć boli! -mruknšł któryœ. -Najgorszy parobek, a jeszcze lepiej w groncie robi! -Bo drugi, choćby i dziedzic, a nawet tej œwiętej ziemi nie poszanuje! -Doi jš i doi kiej głodnš krowę, to i nie dziwota, co zjałowiała. Wyszli na ugory. Okopcone i zrujnowane zręby budynków wznosiły się już niedaleko,spalony sad poczerniałymi szkieletami drzew, wycišgajšcych się boleœnie ku niebu,otaczał czworaki dworskie o zapadłych dachach i sterczšcych kominach, zaœ pod œcianami, w chudych cieniach pomartwiałych gałęzi, widać było gromadęludzi. Miemcy to byli. Antał piwa stojał na kamieniach, ktosik w progu przygrywał na fleciku, a oni siedzieli, porozwalani na ławkach i trawie, w koszulach jeno, z fajami w zębach, i pili z glinianych garnczków; dzieci baraszkowały kole domu a pobok pasły się tęgie krowy i konie. Musieli dojrzeć idšcych, gdyż jęli się zrywać, przysłaniać oczy garœciami, a patrzeć ku nim i cosik wrzeszczeć, ale jakiœ stary Szwab zaszwargotał ostro, że wnet przysiedli ma miejsca spokojnie, pocišgajšc z kuflów; flecik zagwizdał nutš jeszcze słodszš, skowronki dzwoniły prawie nad głowami, a ze zbóż sypało się gęste, nie milknšce strzykanie œwierszczówi kajœ niekajœ głos przepiórki się wyrywał.A chociaż spieczona ziemia dudniała pod chłopami, a podkówki szczękały o kamieniecoraz bliżej, Niemcy się ani poruszyli, jakby nic nie słyszšc, a jeno lubujšc się piwskiem i tš słodkoœciš, jakš tchnęło powietrze przedwieczerza. A chłopy już dochodziły, coraz ciężej szli jeno i wolniej, powstrzymujšc sapania i kijezaciskajšc; serca się zatłukły, goršcy dygot warem oblewał krzyże, gardziele zasychały, ale grzbiety się prężyły i œlepierozgorzałe hardo wżerały się w Miemców,a z twarzy kieby zastygłych biła surowa zawziętoœć i nieustępliwa moc. -Niech będzie pochwalony! -rzekł Rocho po niemiecku, przystajšc, a za nim półkolem stanęła gromada cisnšc się i przywierajšc ramionami. Niemcy chórem odpowiedzieli, nie ruszajšc się z miejsc. Jeno ten stary, ze siwš brodš, podniósł się i pobladły wodził oczyma po ciżbie. -Ze sprawš przyszliœmy do was -zaczšł Rocho. -To siadajcie, gospodarze, z Lipiec, widzę, jesteœcie, to ogadamy po sšsiedzku! Johan, Fryc, ławek dla sšsiadów. -Bóg zapłać, sprawa krótka, to postoimy. -Nie musi być krótka, kiedyœcie całš wsiš przyszli! -zawołał po polsku. -Bo wszystkich zarówno obchodzi. -Jeszcze trzy razy tyle ostało w domu! -powiedział z naciskiem Grzela. -Bardzoœmy wam radzi, a kiedyœcie przyszlipierwsi, to może piwa się z nami napijecie...na sšsiedzkš zgodę... Nalejcie no, chłopcy...-Wychlaj se sam! Jaki szczodry! Nie na piwo przyœlim! -zakrzyczeli gorętsi. Rocho ich przyciszył oczyma, a stary Niemiec rzekł kwardo: -No, to słuchamy! Cichoœć padła, sapanie a krótkie przydechy się rozległy, Lipczaki barzej się zwarły, dreszcz przejšł wszystkich, ca Niemcy teżstanęli jak jeden, wynieœli się naprzeciw zwartš kupš i jęli złymi œlepiami wpierać wchłopów, za brody targać, nabzdyczać a cosik z cicha mamrotać. Kobiety trwożnie wyglšdały oknami, dzieci kryły się po sieniach, zaœ jakieœ wielgachne, rude psy warczały pod œcianami, a oni z dobre Zdrowaœ stojali tak naprzeciw w głębokiej cichoœci kieby to stado baranów, co już œlepiami krwawo toczy, przebiera kopytami, grzbiety pręży, łby przygina i leda chwila runie na się rogami, aż Rocho przerwał: -Przyœlim od całej wsi po to -mówił po polsku, głoœno i wyraŸnie -by was prosić po dobroci, żebyœcie nie kupowali Podlesia...-Tak! Juœci! Po to! -przywtórzyli za nim trzaskajšc kijami. Tamci zrazu osłupieli. -Co on gada? Czego chce? Nie rozumiemy! -bełkotali uszom nie wierzšc. Więc im Rocho raz jeszcze i po niemiecku powtórzył, a ledwie skończył, Mateusz ciepnšł zapalczywie: -I byœcie se, pludry, poszły do wszystkich diabłów! Skoczyli naraz jakby ukropem polani, wrzask buchnšł, krzyczeli kłębišc się a szwargocšc zajadle, trzšchajšc kulasami, tupišc ze złoœciš, że już niejeden z pięœciami darł się ku chłopom i wygrażał, ale stali nieporuszeni jak mur, palšc srogimi oczyma, ręce się im jeno trzęsły, a zęby zacinały. -Czyœcie wy wszyscy powariowali? -wołał stary podnoszšc ręce. -Wzbraniacie nam kupować ziemię! Dlaczego? Z jakiego prawa?... Znowu mu Rocho wyłożył wszystko spokojnie, szeroko i jak się patrzy, ale Niemiec poczerwieniawszy ze złoœci, wrzasnšł: -Ziemia jest tego, kto za niš płaci! -Tak wyglšda po waszemu, ale po naszemu jest inaczej, że powinna być tego, komu jest potrzebnš -powiedział uroczyœcie. -A to w jaki sposób, za darmo może, po zbójecku? -kpił uršgliwie. -Za te dziesięć palców, duża płata! -odpowiedział tak samo Rocho. -Głupie gadanie! Co tu będziemy czas tracili na żarty, Podlesie kupiliœmy, jest nasze i pozostanie, a komu się to nie podoba, niech idzie z Bogiem i omija nas z daleka. No, czego jeszcze czekacie?... -Czego? By wam powiedzieć: wara od naszejziemi! -buchnšł Grzela. -Wynoœcie się sami, póki was gonić nie zaczniem. -Póki jeszcze prosimy po sšsiedzku! -wołalidrudzy. -Grozicie. Do sšdu podamy! Znajdziemy na was sposób, nie odsiedzieliœcie jeszcze za las, to wam przyłożš i razem odrobicie! -drwił stary, ale już się trzšsł ze złoœci, a i drugie ledwie się hamowały. -Wszarze przeklęte! -Zbóje! Psy œmierdzšce! -wrzeszczeli po swojemu wijšc się w kupie kiej przydeptanegadziny. -Cicho, psiekrwie, kiej naród do was mówi! -zaklšł Mateusz, jeno że się nie ulękli, krzyczšc coraz głoœniej i całš kupš się przysuwajšc. Rocho, bojšc się bitki, ogarniał chłopów, przyciszał i do spokoju niewolił, ale mu sięwyrywali krzyczšc jeden przez drugiego: -Zdzielże który w łeb pierwszego z brzega.-Juchy im Ÿdziebko wypuœcić! -Damy się to; chłopcy? z całego narodu sięwytrzšsajš! -I na swoim nie postawimy? -wołali drudzy zachęcajšc się a cisnšc coraz bliżej i groŸniej, aż Mateusz odgarnšł Rocha na stronę i wysunšł się przed Niemców, kiej wilk błyskajšc zębami. -Słuchajta, Miemcy! -ryknšł wycišgajšc pięœcie. -Mówiliœmy do was po ludzku, poczciwie, a wy grozicie kreminałem i przekpiwacie się z nas! Dobra, ale teraz zagramy z wami inaczej! Nie chceta zgody, to wama zapowiadamy przed Bogiem i ludŸmi, jak pod przysięgš, że na Podlesiu nie wysiedzicie! Przyszlim z pokojem, a wy chceta wojny! Dobra, kiej wojna, to wojna! Mata za sobš sšdy, mata urzędy, mata pienišdze, a my jeno te gołe pięœcie... Obaczymy, czyje będzie górš! A jeszcze to wam dołożę, byœcie zapamiętali... jako ogień ima się słomy, ale zeŸre i murowańce, a chyta się i zboża choćby na pniu... bydło też pada na paœnikach... zaœ żaden człowiek nie uciecze od złej przygody... Spamiętajta, co rzekłem: wojna w dzień i w nocy, i na każdym miejscu... -Wojna! Wojna! i tak nam, Panie Boże, dopomóż! -huknęli wraz. Niemcy skoczyli do dršgów leżšcych pod œcianš; kilku wyniesło fuzje, to za kamieniechwytało, kobiety podniesły wrzask. -Niech no który strzeli, a wszystkie wsie tu zlecš. -Zastrzelisz, pludro, jednego, to cię drudzykijami zatłukš jak psa parszywego. -Nie zaczynajcie, Szwaby, bo z chłopami nie zdzierżyta. -A waszego mięsa i głodny pies nie tknie. -Tknij me, pludro jedna, tknij -grozili zuchwale i wyzywajšco. Stali już z bliska, œlepiami się jeno bodšc, przestępujšc z nogina nogę, trzaskajšc kijami a wrzeszczšc zajadle, że wymysły i pogrozy latały nad głowami kiej kamienie, już się wycišgały pazury i niejeden aże dygotał z gotowoœci, gdy Rocho ogarnšł swoich i odwiódł w tył, chłopy rade nierade odwracały się półbokiem i czujnie, pilnujšc zajdów, odchodzili, tym ci szydliwiej za się krzykajšc: -Ostajta z Bogiem, œwińskie pomioty! -I czekajcie, aż wam czerwony kogut zapieje! -Zajrzymy tu potańcować z waszymi pannami! Jaże ich Rocho musiał przyciszyć, tak srodze gębowali. Zmierzch się już kładł na ziemiach, słońcezaszło, chłodny wiater przegarniał zboża, że kłoniły się dzwonišc kłosami, wilgotniały trawy od ros siwych, głosy piszczałek i dziecińskie wrzaski roznosiły się od wsi, żabie rechoty grały na bagniskach i szedł już œwiatem cichy i pachnšcy wieczór. Chłopi wracali wolno, rozpięte kapoty powiewały niby białe skrzydła; szli gwarnie, przystajšc co chwila, któryœ już œpiewał, jaże bory oddawały, jensi gwizdali z uciechy, to gwarzšc obejmowali goršcymi œlepiami podleskie ziemie. -Gronty łacno podzielne! -rzekł stary Kłšb. -Juœci, gospodarki można by wykrajać kiej plastry miodu, jedna w drugš; i każda z łškš i paœnikiem. -Byle jeno Miemcy ustšpiły! -westchnšł sołtys. -Nie turbujcie się, już my w tym, że e aktu 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż¸Pn šž€ c €ş>c ťŰ¤ c ź-žc ˝<@ ustšpiš -zapewniał Mateusz. -Wzišłbym tę ziemię z kraju; przy drodze -szepnšł Pryczek Adam. -A mnie by się widziały w poœrodku, te z figurš -rzekł inszy parobek. -Ja bym się darł o te od Woli. -Cie, żeby tak dostać na ogrodach po foliwarku! -Jaki mšdrala, najlepsze by chciał! -Wystarczy la wszystkich po kawale -uspakajał Grzela, bo już byli się sprzeczaćzaczęli. -Jeżeli dziedzic się zgodzi, a odda wam Podlesie, to niemała praca was czeka, niemały trud -ozwał się Rocho. -Wydolim! wydolim wszystkiemu! -wołali radoœnie. -Owa! nie straszna praca na swoim! -Nawet wszystkim dziedzicowym ziemiom byœmy poradzili. -Niech jeno dadzš, a obaczycie! -Człowiek bych się wparł w ziemię kiej drzewo i niech mu kto poredzi, niech poprobuje wyrwać! Rozgwarzali się między sobš, coraz prędzejidšc, bo już od wsi zaciemniała gromada kobiet biegnšcych naprzeciw. ROZDZIAŁ 11 Już tak dniało, że caluœki œwiat pokrył się był sinawš modroœciš kiej œliwa dojrzała, gdy Hanka zajechała przed chałupę, jeszcze leżšcš we œpiku, ale na ostry turkot bryki dzieci wypadły z wrzaskiem i Łapa jšł szczekać radoœnie i wyskakiwać przed końmi. -A kaj Antek? -krzyczała z proga Józka nadziewajšc przez głowę wełniak. -Za trzy dni dopiero go puszczš, ale powróci już niechybnie -odpowiadała spokojnie, całujšc dzieci, a rozdajšc im kukiełki. Witek też wyleciał ze stajni, a za nim Ÿrebak, któren ze rżeniem jšł się dobierać do klaczy, Pietrek wycišgał z wasšga sprawunki. -Koszš to? -pytała siadajšc zaraz w progu,by dać piersi najmłodszemu. -W pięciu zaczęli wczoraj w połednie, Filip,Rafał i Kobus za odrobek, a Kłębów Jadam i Mateusz przynajęci. -Mateusz Gołšb, cie?... -Juœci, mnie też było dziwno, ale sam chciał, powieda, jako nie chce do cna zgarbacieć przy ciosołce, to musi se grzbiet wyprostować przy kosie. Jagna wywarła okna po swojej stronie i naœwiat wyjrzała. -Œpiš to jeszcze ociec? -W sadzie leżš, nie wnosilim go na noc, bo w izbie strasznie goršco. -Jakże tam z matkš? -Po dawnemu, choć może i Ÿdziebko lepiej. Jambroż lekujš, przychodził wczoraj i owczarz z Woli, okadził jš, maœcie jakieœ dał i pedział, co do dziewięciu niedziel będšzdrowi, byle jeno na œwiatło nie wychodzili.-To pono najlepsze na oparzelinę! -odrzekła, za czym dajšc dziecku z drugiejpiersi, wypytywała skwapliwie o wczorajsze nowiny, jeno krótko to trwało,bo biały dzień się już robił, zorze zrumieniły niebo i zagrały brzaskami w powietrzu, rosy skapywały z drzew, ptaki zaœwiergotały po gniazdach i na wsi już siękajœ niekaj rozlegały beki owiec i porykiwania stad wypędzanych na pastwiska, zaœ ktosik zaczšł naklepywać kosę, że cieniuœki, ostry brzęk rozdzwaniałsię przenikliwie. Hanka co jeno rozdziawszy się z drogi pobiegła do Boryny; leżał w półkoszku pod drzewami, przykryty pierzynš i spał. -Wiecie! -zaszeptała targajšc go za rękę -Antek za trzy dni powróci. Odstawili go do guberni, Rocho pojechał za nim z pieniędzmi, zapłaci tam okup i razem już powrócš! Stary siadł raptem, przecierał oczy i jakbysłuchał, ale wnet się zwalił w poœciel i zacišgnšwszy pierzynę na głowę, jakby zasnšł znowu. Nie było z nim co gadać i akuratnie kosiarze wchodzili w opłotki. -Kole kapuœnisków położylim wczoraj łškę -objaœniał Filip. -A idŸcie dzisiaj za rzekę, przy kopcach, Józka pokaże wama. -To ta na Kaczym Dołku, karwas tego galanty. -I trawa po pas jak bór, nie taka, jak wczorajsza. -Taka to kiepska, co? -Juœci, wyschła prawie, jakby szczotkę kosił. -Rosa obeschnie, to można by jš już dzisiaj przetrzšsnšć. Poszli zaraz, jeno Mateusz, zapalajšcy coœ długo papierosa u Jagusi, ruszył na ostatku i jeszcze się łakomie za się oglšdał, kiej ten kot odegnany od mleka. I z drugich domów jęli też gęsto wychodzićna koœbę. Słońce właœnie co ino się pokazywało, ogromne i rozczerwienione, dzień robił się ciepły, na spiekotę znowuj się miało. Kosiarze ruszyli gęsiego, wyprzedzani przez Józkę wlekšcš tykę; kto pacierz mruczał, kto się jeszcze przecišgał i œlepie tarł ze œpiku, a kto rzucał niekiej jakieœ zbędne słowo, przeszli za młyn; na łęgach leżały niskie, rzadkie mgły, kępy olch widziały się kiej krze dymišce, rzeka przebłyskiwała niekiedy spod sinych przesłon oroszone trawy stały pochylone; czajki już kwiliły kajœ niekaj, a żarzšce sięod wschodu powietrze pachniało wilgotnym kwieciem. Józka, dowiódłszy ich do kopców, odmierzyła ojcowš łškę i zatknšwszy na granicy tykę poleciała z powrotem. Pozrucali spencerki, podwinęli portki do kolan, rozstawili się pobok i wparłszy drzewce w ziemię jęli raz po razie gładzić kosy osełkami. -Sielna trawa jak kożuch, niejeden dobrze się zapoci -rzekł Mateusz stajšc na pierwszego i próbujšc rozmachu. -Wysoka i gęsta, nabierš se siana, no! -rzekł drugi stajšc obok. -Byle ino pogodnie sprzštnęli -rzekł trzeci rozglšdajšc się po niebie. -Skoro człowiek łškę kosi, leda baba deszcz uprosi -zaœmiał się czwarty. -Prawda to była po inne roki, ale nie latoœ! -zaczynaj, Mateusz. Przeżegnali się wraz, Mateusz przycišgnšł pasa, rozkraczył się nieco, przygišł bary, w garœcie splunšł, nabrał dechu i szerokimrozmachem spuœcił kosę, tnšc już raz za razem, a za nim drudzy, ostawajšc nieco na skos, by se nóg nie podcišć, czynili toż samo, wcinajšc się posobnie w omglonš łškę i chlaszczšc równym, spokojnym rzutem kos, zimne ostrza jeno łyskały ze œwistem i trawy kładły się ciężko osypujšcich rosš kieby tymi łzami. Wiater jšł Ÿdziebko przegarniać trawy i czajki coraz jękliwiej krzyczały nad nimi, czasem kuropatki furknęły spod nóg, ale oni, kołyszšc się z prawej strony na lewš, cięli niestrudzenie wpierajšc się w łškę piędŸ za piędziš, tylko niekiedy przystawał któryœ kosę naostrzyć lebo grzbiet wyprostować i znowu siekł zawzięcie ostawiajšc za sobš coraz dłuższe pokosy i wgniecione œlady nóg. Zaœ nim słońce wyniesło się nad wieœ, już całe łški jaże jęczały pod kosami, wszędy kosili, wszędy błyskały sine ostrza, roznosiły się zgrzytliwe ostrzenia i wszędybił mocny zapach traw więdnšcych. Pogoda była jakby wybrana na sianokosy, bo chociaż stara powiadka mówi: „Zacznij sianokosy, zapłaczš wnet niebiosy ”, ale latoœ stało się jakby na przekór. Miasto deszczów przyszła susza. Dnie wstawały oblane rosami, a rozpalone kiej człowiek w goršczce, i kładły się we wieczory zionšce spiekotš, że już wysychały studnie i rzeczki, zboża żółkły,okopowizny więdły, robactwo rzuciło się na drzewa, owoc oblatywał, krowy ostawiały mleko, że to głodne wracały z wypalonych pastwisk, gdyż dziedzic jeno tym pozwalał paœć w porębach, które zapłaciły po pięć rubli z ogona. Juœci, co nie wszyscy mogli wywalić tyle gotowego grosza. Ale i bez te różnoœci przednowek stawał się coraz cięższy, zwłaszcza la komorników i drugiej biedoty. Rachowali jeno, co na œwięty Jan muszš przyjœć deszcze i wszystko w polach jeszcze się poprawi, nawet już na tę intencję na mszę dawali, nic jednak nie pomogło, susza wcišż trwała. Do garnków u niejednego nie było co wstawić, ale za. to nie brakowało swarów ni kłótni i wyrzekań. Może jeszcze nigdy, jak jeno zapamiętali najstarsi, nie było w Lipcach tyle spraw różnych, a to o sšdy za las się kłopotali, a to wójtowe sprawy kłyŸniły cięgiem ludzi między sobš, a to Dominikowej spory ze synem, a to Miemcy, a to pomniejsze, sšsiedzkie spory, tyle tegobyło, że prawie zapominali o biedzie, żyjšc kieby w tym kotle w cišgłych plotach i swarach. Nie dziwota też, że skoro nadeszły sianokosy, odetchnęli, biedota się wnet rozbiegła po dworach za zarobkiem, a gospodarze, zatykajšc uszy na wszelkie nowiny, do kos przypięli się z radoœciš. Nie zapomnieli jeno o Miemcach, bo co dnia ktosik leciał na Podlesie wypatrywać, co oni tam robiš. Siedzieli jeszcze, przestali jeno kopać studnie i zwozić kamień na fundamenta, zaœkowal któregoœ dnia powiedział, że Miemcy zaskarżyli dziedzica o pienišdze, a Lipce o gwałt. Chłopy naœmiały się z tego do woli. Właœnie dzisiaj na łškach w czasie obiadu szeroko o tym rozprawiano. Południe przyszło upalne, słońce stanęło nad głowami rozpalone do białoœci, niebo wisiało białawym od pożogi tumanem, żar buchał kiej z pieca straszliwego, najsłabszy wiater nie przewiał, liœcie zwisły pomdlałe, zamilkło ptactwo, cienie leżały chude i krótkie, niewiela chronišc odspieki, duszno było, jeno od pokosów bił ostry zapach traw rozprażonych, zboża, sady i domy stały jakby ogarnięte białym płomieniami; wszystko zdawało się roztapiać w rozżarżonym powietrzu, trzęsšcym się kieby ten war na wolnym ogniu, nawet rzeka płynęła wolniej, bez szmeru, wody błyszczały roztopionym szkliwem, a tak przejrzyste, że każdy kiełb widniał pod włóknistš powierzchniš; każdy kamyk na dnie piaszczystym i każdy rak, gmerzšcy się w przeœwietlonych cieniach brzegów, cichoœć wlekła się nad ziemiami słonecznš, usypiajšcš przędzš, jedne muchy, co brzęczały koło ludzi. Kosiarze siedzieli nad samš rzekš, pod kępšolch wyniosłych, wyjadajšc z dwojaków. Mateuszowi przyniesła jeœć Nastka, wyrobnikom żaœ Hanka z Jagustynkš; przysiadły na trawie w słońcu i nakrywajšc chustami głowy słuchały ciekawie. -Ja od poczštku zawdy mówiłem jedno, że nie dziœ, to jutro Miemcy się wynieœć muszš! -mówił Mateusz wy -skrzybujšc garnczek. -Ksišdz tak samo utwierdza! -przywtórzyła Hanka. -A tak będzie, jak się spodoba dziedzicowi -warknšł kłótliwie Kobus rozcišgajšc się pod drzewem. -Jakże, to nie zlękli się waszych wrzasków i nie uciekli? -wtršciła się po swojemu Jagustynka, ale któryœ rzekł: -Kowal powiadał wczoraj, jako dziedzic pogodzi się z nami. -Jeno mi dziwno, że Michał teraz ze wsiš trzyma. -Węszy on w tym jakšœ dobrš sztuczkę la siebie -syknęła stara. -I młynarz też się pono wstawiał we dworze za wsiš. -Wszystkie za nami, dobrodzieje juchy -mówił Mateusz. -Powiem wam, laczego naszš stronę trzymajš: kowalowi dziedzic obiecał dobrš oberchapkę za zgodę z Lipcami, młynarz się zlęknšł, że Niemcy mogš postawić wiatrak na górce koło figury, zaœ karczmarz też pomaga narodowi ze strachu o siebie, dobrze on wie, że kaj Miemce sišdš, tam się już żaden Żydek nie pożywi. -To i dziedzic bojš się chłopów, kiej o zgodę zapobiega?... -A zgadliœcie, matko, ten się najwięcej bojš, zarno waju wyłożę... Przerwał Mateusz, gdyż od wsi pokazał sięWitek pędzšcy. -Gospodyni, a to prędko chodŸcie! -wrzeszczał już z dala. -Co się stało? ogień czy co? -zerwała się trwożnie. -A to... to gospodarz czegoœ krzyczš! Poleciała co tchu, nie rozumiejšc zgoła, cosię tam stało: A oto co było. Maciej już od samego rana był jakiœ dziwny, matyjasił, mamrotał cięgiem, zrywał się z poœcieli, to szukał czegoœ koło siebie, że Hanka odchodzšc na łški przykazała Józce pilniejsze na niego baczenie. Dziewczyna często zaglšdała do niego, leżał spokojnie, aż dopiero w czasie obiadu zaczšł wrzeszczeć wniebogłosy. Gdy Hanka przyleciała, jeszcze siedział na literkach i wołał: -Kajœcie mi buty zapodzieli! -dawajcie prędzej. -Zaraz przyniesš z komory, zaraz... -uspakajała wylękła, gdyż wydawał się całkiem przytomny i groŸnie toczył oczami.-Zaspałem, psiachmać -przeziewnšł szeroko: -Już biały dzień, a wy œpita. Kuba niech brony szykuje, siać pojedziem -rozkazywał. Stali przed nim, nie wiedzšc, co poczšć, gdyż naraz przechylił się i leciał bezwładnie na ziemię. -Nie bój się, Hanuœ... zemgliło me... Antek wpolu, co? W polu? -powtarzał, kiej go znowu ułożyli na pierzynie. -Juœci... od œwitania... -jškała bojšc się przeciwić. Rozglšdał się bystro i cięgiem gadał, ale cojedno słowo rzekł do rzeczy; to dziesięć całkiem płanych i znowu jšł się gdziesik wyrywać, chciał się ubierać i o buty wołał, to chwytał się za głowę i tak przeraŸliwie jęczał, jaże się na drogi rozchodziło. Hanka rozumiejšc, jako na koniec już mu przychodzi, kazała go przenieœć do chałupy i przed wieczorem posłała po księdza. Przyszedł wkrótce z Panem Jezusem, ale go jeno œwiętymi olejami namaœcił. -Więcej mu już nie potrzeba, lada godzina uœnie... -powiedział. Na odwieczór naszło się narodu, bo zdawał się konać, że Hanka już mu gromnicę wtykała, ale się jakoœ uspokoił i zasnšł. Zaœ nazajutrz było tak samo, poznawał ludzi, rozmawiał przytomnie, to całe godziny leżał kiej trup. Siedziała przy nim kowalowa nieodstępnie, a Jagustynka chciała go okadzać. -Dajcie spokój, jeszcze ogień zaprószycie. Burknšł niespodzianie, a gdy w południe przyleciał kowal i zaglšdał mu w przywarte oczy, to ozwał się znowu z dziwnym przeœmiechem: -Nie frasuj się, Michał... już teraz wam dojdę... niezadługo dojdę... Odwrócił się do œciany i więcej nić nie powiedział, ale że widać było, jako słabniei coraz barzej zapada, to go już pilnowali, a głównie Jagusia, z którš też wyprawiały się jakieœ dziwnoœci. Przestała raptem dbać o matkę, zdajšc jš całkiem na Jędrka, i kamieniem zaległa przy mężu. -Sama ich przypilnuję, to moje prawo! -rzekła Hance i Magdzie z takš mocš, iż sięnie przeciwiły, ile co każda dosyć miała swojej roboty. I już się nie ruszyła z chałupy, jakiœ głuchy strach trzymał jš kieby na uwięzi, że nie poredziła odbieżyć chorego jak przódzi. A cała wieœ była na łškach, sianokosy szłynieprzerwanie, od samego œwitania, skoro jeno pierwsze zorze niebo zrumieniły, całynaród tam cišgnšł, zaœ rzędy chłopów, rozdzianych do koszuli kiej te siodłate bociany, obsiadły łęgi, ostrzyły żeleŸca i, błyskajšc kosami, całe dnie siekły zapamiętale, całe dnie też jeno słychać było brzęki kos nakuwanych i przyœpiewki dzieuch grabišcych. Zielone, puszyste równie łšk roiły się od ludzi a pobrzęków i gwarów, migotały pasiaste portki, czerwone wełniaki niby makowe kwiaty płonęły w słońcu, piesneczki się rozlegały hukliwie, dzwoniły kosy, buchały œmiechy wesołe i wszędy szła ochotna, siarczysta robota, a pod każden wieczór, kiej sczerwienione słońce kłoniło się nad bory i powietrze zawrzało krzykiem ptactwa, kiej wszystkie zboża i trawy jaże się trzęsły od muzyki œwierszczów, a moczary zagrały żabimi rechotami, kiej buchnęły zapachy, jakby cała ziemia była trybularzem, toczyły się po drogach ciężkie, opasłe wozy ze sianem,wracali ze œpiewami kosiarze, a na pożółkłych, zdeptanych wycinkach rozsiadały, się gęsto kopice i stogi, kiej te kumy podufałe przysiadajšc do cichej pogwary, a między nimi brodziły boćki, czajki kołowały z żałosnym kwileniem i białe mgły wpełzały od bagnisk. Przez otwarte okna Borynowej chałupy wciskały się te wszystkie głosy ludzi i pól,weselne głosy życia i trudu wraz z kadzielnymi woniami zbóż i łšk, i słońca, jeno Jagusia była głucha na wszystko. W izbie cicho było i martwo, przez krze, osłaniajšce od żarów, siał się zielonawy, senny mrok, brzęczały muchy i Łapa, warujšcy przy gospodarzu, ziewnšł niekiedy i szedł się połasić do Jagny, siedzšcej całe godziny bez ruchu i myœli, zgoła do słupa podobnej. Maciej już nie mówił, nie jęczał, leżał spokojnie i tylko cięgi em włóczył oczyma; te jasne œlepie, błyszczšce kiej szklane gały, chodziły za niš z takim uporem i tak na wskroœ przewiercały kiej zimne noże, Na próżno się odwracała, na próżno chciała zapomnieć, patrzyły z każdego kšta, w powietrzu się unosiły i œwieciły jednako strasznie i tak cišgnšce nieprzeparcie, że dawała się na ich wolę, patrzšc w nie kieby w przepaœcie nieprzejrzane. A niekiedy, jakby wyrywajšc się ze strasznego snu, błagała żałoœnie: -Dyć tak nie patrzcie, bo mi duszę wywleczecie, nie patrzcie! Musiał dosłyszeć, gdyż drżał nieco, twarzmu się kurczyła w jakimœ niemym krzyku, oczy patrzyły jeszcze straszniej i po sinych policzkach toczyły się ciężkimi kroplami łzy. Uciekała wtedy na œwiat, strach jš wyganiał. Patrzyła zza drzew na łški, pełne narodu iradosnej wrzawy. I odchodziła z płaczem. Szła do matki, ale ledwie głowę wetknęła do ciemnej izby, ledwie jš owiał zapach leków, cofała się poœpiesznie: I znowu płakała. To wychodziła za dom i niesła się tęskliwymi oczyma po œwiecie szerokim. I płakała wtedy jeszcze żalniej, smutniej i boleœniej, jako ta ptaszka z połamanymi e się, już my w tym, że e aktu 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żžP\c żŹAc Ŕí c Áů*ic Âb9% ˙˙skrzydłami ostawiona przez stado, skarżyła się rzewliwie. I tak bez przemian szły dnie za dniami, Hanka wcišż była zajęta sianokosami na równi z całš wsiš, dopiero trzeciego dnia została w domu od rana. -Sobota, to już dzisiaj Antek wróci z pewnoœciš! -rzekła radoœnie, szykujšc dom na przyjęcie męża. Południe już przeszło, a jego jeszcze nie było, Hanka wyglšdała za koœciół, aż na topolowš szła patrzeć, ale pusto tam było icicho. Ludzie œpieszniej zaczęli zwozić siano, gdyżmiało się na odmianę, kokoty piały, słońcebarzej dopiekało, stronami wisiały ciężkie gradowe chmury i wiater zrywał się kołujšcy. Wyglšdali burzy z ulewš, a jeno spadł krótki, chociaż rzęsisty deszcz, w mig wypity przez spieczonš ziemię, że tyle byłoz niego pociechy, co się odœwieżyło powietrze. Ale wieczór przyszedł nieco chłodniejszy, pachniało sianem i zi emiš przemoczonš, podrogach leżały gęste mroki, księżyc jeszcze nie wschodził, niebo wisiało ciemne i jeno z rzadka poprzebijane gwiazdami, wskroœ sadów błyskały œwiatłachałup i kiej œwiętojańskie robaczki mrowiły się we stawie; kolacje jedli wszędy przed progami, ktosik grał na fujarce i œmiechy rozdzwaniały się kajœ niekaj, ptaki już zaczynały œpiewać i pola przemówiły cichym strzykaniem koników i głosami przepiórek i derkaczów. U Borynów tak samo jedli przed chałupš, pod oknem gwarno było i ludno, bo Hanka, że to skończyli kosić, zaprosiła wszystkich, występujšc ze sutš kolacjš: pachniała jajecznica ze szczypiorkiem, raŸno skrzybotały łyżki, a skrzekliwy głosJagustynki rozlegał się co chwila, niecšc wybuchy œmiechu. Hanka dokładała co trochę z garów zapraszajšc, bych se nie żałowali, ale całš duszš nasłuchiwała każdego głosu z drogi, a co chwila biegła wyglšdać w opłotki. Ani œladu Antka, natknęła się tylko raz na Tereskę przywartš do płota i jakby na kogoœ czekajšcš. Mateusz, nie mogšc się dogadać z Jagusiš, mrukliwš dzisiaj i niechętnš, jšł się ze złoœci spierać z Pietrkiem, gdy Jędrek przyleciał po siostrę, że matka jš wzywa. Wkrótce rozeszli się wszyscy, tylko jeden Mateusz coœ długo się ocišgał, że dopiero w dobry pacierz poszedł. Po chwili i Hanka wyszła, na darmo wypatrujšc w ciemnoœciach, kiej jš doszedłznad stawu jego warkliwy, gniewny głos: -Czego za mnš łazis jak ten pies... nie ucieknę ci... już dosyć nas mielš na ozorach... -i coœ tam jeszcze przykrzejszego, a w odpowiedzi posypały się rozszlochane słowa i rzęsisty płacz. Ale Hanki to nie wzruszyło, czekała na męża, to co jš tam mogły obchodzić cudze sprawy? Jagustynka robiła wieczorne porzšdki, a że dziecko zaczęło coœ matyjasić, wzięła je na ręce i pohuœtujšc zajrzała do chorego. -Antka ino co patrzeć! -zakrzyczała od proga. Boryna leżał zapatrzony w lampkę, dymišcšnad kominem. -Dzisiaj go puœcili, Rocho czeka na niego -powtarzała mu w same uszy, stróżujšc radosnymi oczami jego Ÿrenic, czy pomiarkował, ale snadŸ i ta nowina nie przedarła się do mózgu, gdyż ani się poruszył, ni spojrzał na niš. -Może już do wsi wchodzi... może już... -myœlała wybiegajšc co chwila przed dom, a tak była pewna jego powrotu i tak roztrzęsiona oczekiwaniem, że przytomnoœćtraciła, wybuchała œmiechem z leda powodu, rozprawiała ze sobš i potaczała się kiej pijana. Ciemnoœciom powiadała o swoich nadziejach, nawet bydlštkom się zwierzyła przy udoju, bych wiedziały, jakoich gospodarz wracajš. I czekała z minuty na minutę, ale już ostatkami sił i cierpliwoœci. Noc się już czyniła, wieœ kładła się spać, Jagusia, powróciwszy od matki, zaraz przyległa w poœciel, cały dom wkrótce zasnšł, a Hanka jeszcze póŸno w noc warowała przed domem, jaże wybita ze siłi srodze spłakana, pogasiwszy œwiatła też się położyła. Wszystek œwiat pogršżał się w głębokiej cichoœci odpoczywania. Na wsi gasły œwiatła jedne po drugim, jak oczy snem przywierane. Księżyc się wtoczył na granatowe, wysokieniebo, gwiezdnym migotem przesiane, i wznosił się coraz wyżej, leciał kiej ptak wlekšcy wskroœ pustek srebrzyste skrzydła, chmury spały kajœ niekaj, pozwijane w puszyste, białawe kłęby. Zaœ na ziemiach wszelkie stworzenie uznojone legło w cichy i słodki sen, jeno ptak jakiœ tu i owdzie œpiewał rzęsiste piosneczki, jeno wody szemrały cosik jakbyprzez sen, a drzewiny, pławišce się w księżycowych brzaskach, zadrgały niekiedy, jakby się im dzień marzył, czasem pies warknšł albo przelatujšcy lelek zatrzepał skrzydłami, a niskie opary jęły z wolna i troskliwie przysłaniać pola kieby tę mać utrudzonš. Spod ledwie rozeznanych œcian i ze sadów rozchodziły się ciche dychania, ludzie spali na powietrzu, powierzajšc się z dufnoœciš nocy. I w Borynowej izbie leżała senna cichoœć, œwierszcz jeno strzykał pod kominem i Jagusine oddechy trzepały się kiej skrzydła motyle. Noc musiała być już póŸna, pierwsze kury zaczęły piać, gdy naraz Boryna poruszył się na łóżku jakby przecykajšc, wraz też i księżyc uderzył w szyby i chlusnšł oblewajšc mu twarz srebrzystym wrzštkiem œwiatła. Przysiadł na łóżku i kiwajšc głowš a robišc usilnie grdykš, chciał cosik powiedzieć; ale mu jeno zabulgotało w gardzieli. Siedział tak doœć długo, rozglšdajšc się nieprzytomnie, a niekiedy gmerzšc palcami we œwietle, jakby chcšc zebrać w garœcie owš rozmigotanš rzekę księżycowych brzasków, bijšcš mu w oczy. -Dnieje... pora... -zamamrotał wreszcie, stajšc na podłodze. Wyjrzał oknem i jakby się budził z ciężkiego snu, zdało mu się, że to już dużydzień, że zaspał, a jakieœ pilne roboty czekajš na niego... -Pora wstawać, pora... -powtarzał, żegnajšc się wielekroć razy i zaczynajšc pacierz rozglšdał się zarazem za odzieniem, po buty sięgał, kaj zwykły byłystoić, ale nie nalazłszy niczego pod rękš, zapomniał o wszystkim i błšdził bezradnie rękoma dokoła siebie, pacierz mu się rwał,iż jeno poniektóre słowa mamlał bezdŸwięcznie. Skołtuniły mu się naraz w mózgu wspominki jakichœ robót, to sprawy dawne,to jakby odgłosy tego, co się dokoła niego działo przez cały czas choroby, przesiškało to w niego w strzępach nikłych, w bladych przypomnieniach, w ruchach zatartych jak skiby na rżyskach i budziło się teraz nagle, kłębiło w mózgu i na œwiat parło, że porywał się co chwila za jakimœ majakiem, lecz nim się go uczepił, już mu się rozłaził w pamięci jakote zgniłe przędze, i dusza mu się chwiała, kiej płomień nie majšcy się czym podsycić. Tyle jeno teraz wiedział, co się może œnić o pierwszej zwieœnie drzewom poschniętym, że pora im przecknšć z drętwicy zimowej, pora nabrane chlusty wypuœcić ze siebie, pora zaszumieć z wichrami weselnš pieœń życia, a nie wiedzš, że płone sš ich œnienia i próżne poczynania... Za czym cokolwiek robił, czynił, jako ten koń po latach chodzenia w kieracie czyni nawolnoœci, że cięgiem się jeno w kółko obraca z przywyku. Maciej otworzył okno i wyjrzał na œwiat, zajrzał do komory i po długim namyœle pogrzebał w kominie, zaœ potem, jak stał, boso i w koszuli, poszedł na dwór. Drzwi były wywarte, całš sień zalewało księżycowe œwiatło, przed progiem spał Łapa, zwinięty w kłębek, ale na szelest kroków przebudził się, zawarczał i poznawszy swojego poszedł za nim. Maciej przystanšł przed domem i skrobišc się w ucho ciężko się głowił, jakie go to pilne roboty czekajš?... Pies radoœnie skakał mu do piersi, pogładził go po dawnemu, rozglšdajšc się frasobliwie po œwiecie. Widno było jak w dzień, księżyc wynosił się już nad chałupš, że modry cień zesuwał się z białych œcian, wody stawu polœniewały kiej lustra, wieœ leżała w głębokim milczeniu, jedne ptaszyska, co sięwydzierały zapamiętale po gšszczach. Z nagła przypomniało mu się cosik, bo poszedł œpieszno w podwórze, drzwi wszystkie stały otwarte, chłopaki chrapały pod œcianami stodoły, zajrzał do stajni, poklepujšc konie, jaże zarżały, potem do krów wsadził głowę, leżały rzędem, że ino im zady widniały we œwietle; to spod szopy zachciał wóz wycišgnšć, już nawet porwał za wystajšcydyszel, ale dojrzawszy błyszczšcy pług pod chlewami, do niego poœpieszył i nie doszedłszy całkiem zapomniał. Stanšł w poœrodku podwórza, obracajšc sięna wszystkie strony, bo mu się wydało, że skšdciœ wołajš. Żuraw studzienny wynosił się tuż przed nim, cień długi kładšc. -Czego to? -pytał nasłuchujšc odpowiedzi. Sad, porznięty œwiatłami, jakby zastšpił mu drogę, srebrzšce się liœcie szemrały cosik cichuœko. -Kto me woła? -myœlał dotykajšc się drzew. Łapa, chodzšcy wcišż przy nim, zaskomlał cosik, że przystanšł, westchnšł głęboko i rzekł wesoło: -Prawda, piesku, pora siać... Ale w mig i o tym przepomniał; rozsypywało mu się wszystko w pamięci kiej suchy piasek w garœciach, jeno że wcišż nowe wspominki popychały go znów gdzieœ naprzód; motał się w one złudy jak to wrzeciono w nić uciekajšcš wiecznie, a cięgiem na jednym miejscu. -Juœci... pora siać... -powiedział znowu i ruszył raŸnie kole szopy opłotkami wiedšcymi na pole, natknšł się na bróg ów nieszczęsny, spalony jeszcze zimš i już postawiony teraz na nowo. Chciał go zrazu wyminšć, lecz nagle odskoczył, rozwidniło mu się na mgnienie, błyskawicš rzucił się wstecz czasu, wyrywał z płota kołek i ujšwszy go oburšcz kiej widły i z nasrożonš twarzš rzucił się na słupy, gotowy bić i zabijać, lecz nim uderzył co bšdŸ, wypuœcił kołek bezradnie. Za brogiem, od samej drogi a pobok ziemniaków, cišgnšł się długi szmat podorówki, przystanšł przed nim wodzšc zdumionymi oczyma. Księżyc już był w pół nieba, ziemie pławiły się w przymglonych brzaskach i leżały operlone rosami, jakby zasłuchane w milczeniu. Nieprzenikniona cichoœć biła z pól, zamglone dale łšczyły ziemię z niebem, z łšk pełzały białawe tumany i wlekły się nad zbożami kiej przędze, obtulajšc je niby ciepłym, wilgotnym kożuchem. Wyrosłe, zielonawe œciany żyta pochylały się nad miedzę pod ciężarem kłosów, zwisajšcych kieby te rdzawe dzioby pisklšt,pszenice szły już w słup, stały hardo, lœnišc czarniawymi piórami, zaœ owsy i jęczmiona, ledwie rozkrzewione, zieleniały kiej łški w płowych przesłonach mgieł i œwiatła. Drugie kury już piały, noc była póŸna, pola, pogršżone w głęboki sen odpoczywania, jakby dychały niekiej cichuœkim chrzęstem i jakimœ echem dziennych zabiegów i trosk -jak dycha mać,kiej przylegnie wpoœród dziecištek, dufnie œpišcych na jej łonie... Boryna naraz przyklęknšł na zagonie i jšł w nastawionš koszulę nabierać ziemi, niby ztego wora zboże naszykowane do siewu, ażnagarnšwszy tyla, iż się ledwie podŸwignšł,przeżegnał się, spróbował rozmachu i poczšł obsiewać... Przychylił się pod ciężarem i z wolna, krokza krokiem szedł i tym błogosławišcym, półkolistym rzutem posiewał ziemię na zagonach. Łapa chodził za nim, a kiej ptak jaki spłoszony zerwał się spod nóg, gonił przez chwilę i znowu powracał na służbę przy gospodarzu. A Boryna, zapatrzony przed się w cały ten urokliwy œwiat nocy zwiesnowej, szedł zagonami cicho, niby widmo błogosławišce każdej grudce ziemi, każdemu ŸdŸbłu, i siał -siał wcišż, siał niestrudzenie. Potykał się o skiby, plštał we wyrwach, niekiedy się nawet przewracał, jeno że nic o tym nie wiedział i nic nie czuł kromie tejpotrzeby głuchej a nieprzepartej, bych siać. Szedł aż do krańca pól, a gdy mu ziemi zabrakło pod rękš, nowej nabierał i siał, agdy mu drogę zastšpiły kamionki a krze kolczaste, zawracał. Odchodził daleko, że już ptasie głosy się urywały i kajœ w mglistych mrokach zginęła cała wieœ, a obejmowało płowe, nieprzejrzane morze pól, ginšł w nich kiej ptak zabłškany lub kiej dusza odlatujšca zeziemie -i znowu się wyłaniał bliżej domów, w kršg ptasich œwiergotów powracał i w kršg zamilkłych na. chwilę trudów człowieczych, jakby wynoszony z nawrotem na krawędŸ żyjšcego œwiata przez chrzęstliwš falę zbóż... -Puszczaj, Kuba, brony a letko! -wołał niekiedy niby na parobka. I tak przechodził czas, a on siał niezmordowanie, przystajšc jeno niekiedy, bych odpoczšć i koœci rozcišgnšć, i znowu się brał do tej płonej pracy, do tego truduna nic, do tych zbędnych zabiegów. A potem, kiej już noc Ÿdziebko zmętniała, gwiazdy zbladły i kury zaczynały piać przed œwitaniem, zwolniał w robocie, przystawał częœciej i zapomniawszy nabierać ziemi pustš garœciš siał -jakby jużjeno siebie samego rozsiewał do ostatka nate praojcowe role, wszystkie dni przeżyte, wszystek żywot człowieczy, któren był wzišł i teraz tym niwom œwiętym powracałi Bogu Przedwiecznemu. I w onš żywota jego porę ostatniš cosik dziwnego zaczęło się dziać: niebo poszarzało kiej zgrzebna płachta, księżyc zaszedł, wszelkie œwiatłoœci pogasły, że cały œwiat oœlepł nagle i zatonšł w burych skołtunionych topielach, a coœ zgoła niepojętego jakby wstało gdziesik i szło ciężkimi krojcami wskroœ mroków, że ziemia zdała się kolebać. Przecišgły, złowróżbny szum powiał od borów. Zatrzęsły się drzewa samotne, deszcz poschniętych liœci zaszemrał po kłosach, zakołysały się zboża i trawy, a z niskich, rozdygotanych pól podniósł się cichy, trwożny, jękliwy głos: -Gospodarzu! Gospodarzu! Zielone pióra jęczmion trzęsły się jakby w płaczu i goršcymi całunkami przylegały do jego nóg utrudzonych. -Gospodarzu! -zdały się skamleć żyta zastępujšce mu drogę i trzęsły rosistym gradem łez. Jakieœ ptaki zakrzyczały żałoœnie. Wiater załkał mu nad głowš. Mgły owijały go w mokrš przędzę, a głosywcišż rosły, olbrzymiały, ze wszystkich stron biły jękliwie, nieprzerwanie: -Gospodarzu! Gospodarzu! Dosłyszał wreszcie, że rozglšdajšc się wołał cicho: -Dyć jestem, czego? co?... Przygłuchło naraz dokoła, dopiero kiej znowu ruszył posiewać ociężałš już i pustšdłoniš, ziemia przemówiła w jeden chór ogromny: -Ostańcie! Ostańcie z nami! Ostańcie!... Przystanšł zdumiony, zdało mu się, że wszystko ruszyło naprzeciw, pełzały trawy, płynęły rozkołysane zboża, opasywały go zagony, cały œwiat się podnosił i walił na niego, że strach go porwał, chciał krzyczeć, ale głosu już nie wydobył ze œciœniętej gardzieli, chciał uciekać, zabrakło mu sił i ziemia chwyciła za nogi, plštały go zboża, przytrzymywały bruzdy, łapały twarde skiby, wygrażały drzewa zastępujšce drogę, rwały osty, raniły kamienie, gonił zły wiater, błškała noc i te głosy, bijšce całym œwiatem: -Ostańcie! Ostańcie! Zmartwiał naraz, wszystko przycichło i stanęło w miejscu, błyskawica otworzyła mu oczy z pomroki œmiertelnej, niebo się rozwarło przed nim, a tam w jasnoœciach oœlepiajšcych Bóg Ociec, siedzšcy na tronie ze snopów, wycišga ku niemu ręce i rzeczedobrotliwie: -Pódziże, duszko człowiecza, do mnie. Pódziże, utrudzony parobku... Zachwiał się Boryna, roztworzył ręce, jak w czas Podniesienia: -Panie Boże zapłać! -odrzekł i runšł na twarz przed tym Majestatem Przenajœwiętszym. Padł i pomarł w onej łaski Pańskiej godzinie. Œwit się nad nim uczynił, a Łapa wył długoiżałoœnie... ---------Konwersja: rpg6@go2.pl ruchu i myœli, zgoła do słupa podobnej. Maciej już nie mówił, nie jęczał, leżał spokojnie i tylko cięgi em włóczył oczyma; te jasne œlepie, błyszczšce kiej szklane gały, chodziły za niš z takim uporem i tak na wskroœ przewiercały kiej zimne noże, Na próżno się odwracała, na próżno chciała zapomnieć, patrzyły z każdego kšta, w powietrzu się unosiły i œwieciły jednako strasznie i tak cišgnšce nieprzeparcie, że dawała się na ich wolę, patrzšc w nie kieby w przepaœcie nieprzejrzane. A niekiedy, jakby wyrywajšc się ze strasznego snu, błagała żałoœnie: -Dyć tak nie patrzcie, bo mi duszę wywleczecie, nie patrzcie! Musiał dosłyszeć, gdyż drżał nieco, twarzmu się kurczyła w jakimœ niemym krzyku, oczy patrzyły jeszcze straszniej i po sinych policzkach toczyły się ciężkimi kroplami łzy. Uciekała wtedy na œwiat, strach jš wyganiał. Patrzyła zza drzew na łški, pełne narodu iradosnej wrzawy. I odchodziła z płaczem. Szła do matki, ale ledwie głowę wetknęła do ciemnej izby, ledwie jš owiał zapach leków, cofała się poœpiesznie: I znowu płakała. To wychodziła za dom i niesła się tęskliwymi oczyma po œwiecie szerokim. I płakała wtedy jeszcze żalniej, smutniej i boleœniej, jako ta ptaszka z połamanymi e się, już my w tym, że e aktu 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjÄČ@”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż