ĺbkŃÉ˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙őđGî’ŕGđ@îŕ@>ŕBđEîoŕEńŮő>ŕB>RŕG>˙ęÁńŮ˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙ĂUÎíffĚ sƒ ˆ‰ÜĚnćÝÝٙťťgcněĚÝܙŸťš3>CLAS CARMEN €003OWš˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙Copyright (C)2000-2001 Pat Crowe. This Book Reader was distributed solely for the reading of classic books which are out of copyright. Program extends to address 3fffh. No responsibilty can be accepted for any breach of copyright nor for any other matter involved with material above this address. This material will have been added by a user of this program and not the author of this program. Please address any enquiries concerning breach of copyright or any other concerns, to that third party. óÍĆ>˙ęŔúPę ŔúQęŔ1ţ˙Íb͛ >ęa>ŕ&>ę Ŕ>˙ę ŔÍđ͜Í:Í\ÍćÍóÍ ÍBÍS ú‚˙§(Ţú ŔOÍŕ>ęŔͧ ÍÓ ÍŽ Íż ÍÓ ÍŽ ÍG ÍÓ ÍŽ úQęŔÍ|ÍĹÍr>ęÁ>xŕE>@ŕAŻŕ>ŕ˙>Óŕ@űÍ ÍvúÁˇ(ńŻęÁ́Ë VËw cËoÂÄËgÂŐË_ 9ËW -ËO ËG Ăú Ŕ<ţ >OÍŕĂú Ŕ<ţ >OÍłĂÍ ĂÍS ĚĹĂú Ŕţ(ţ(ţ(#ú Ŕţ("ţ(*ţ( *Í/ĂÍĹĂÍËĂ͘ĂÍ^ĂÍ÷ĂÍĂÍ#Ăú Ŕ=ţ˙ >OÍ|Ăú Ŕ<ţ >OÍ|Ă!>w# űÉ!6# ú6˙#6# öÉ! 6˙#6# ö6# úÉÍB͜ÍĹÉú ŔţČÍw Í ÍÓ úÁO> ‘O͜úÁOÍŽ úÁ<ţ 8>ęÁÉú Ŕţ ú ŔGÍ3 8 ř Í3 8 řÍ#@Íw  Í  úÍÓ úÁţ(=> ęÁúÁO> ‘ţ >O͜úÁOÍŽ ú Ŕţ 0<ę ŔÉú ŔţČŐĹúÁO ú Ŕţ ͟ Íw Í ÍÓ ÍŽ yţ  Ü{ę ŔÁŃÉĹú Ŕţ ú ŔĆ GÍ3  úÍ3  úúÁO Íw Í ÍÓ ÍŽ yţ  é> ę ŔÁÉ>ę Ŕ>ęÁ>ęŔę!>ęA!@}ęŔ|ęŔÍŃ!ĐŔ*§ úaŔ*§ úúŔOúŔG>š >¸ >>ęŔÉ>ęŔę!>ęA!@}ęŔ|ęŔÍ- űÍŃúŔ=ęŔ Í3  úÍĹÉÍ-(ÍŃ>ęŔúŔć€(ěÍĹÉÍŃ>ęŔúŔć€Ę˜ÍĹÉ Í3  úÍuĘ,ÍŃúŔţÂúŔţĘ#>ę Ŕ>ęŔúŔć€(ÖÍĹÉĺŐĹúŔoúŔg #F+NxĄ<(,xą úŔęŔ͡ ÍÓ ÍŽ úQęŔ>ęŔ$úŔţ(>ęŔÍŻ ÍÓ ÍŽ úQęŔ>ęŔÁŃáÉĺŐĹú Ŕţ˙(!В@§(=ůÍ3 yę Ŕ!В@y§( řÍ3 ÁŃáÉĺŐĹyę Ŕ>ęŔÍG ÍÓ ÍŽ úQęŔú ŔO>˙ę ŔÍ|ÁŃáÉĺŐĹyę Ŕţ(ţ(ţ(ţ( ţ($ţ((!pÍ(!€Í !Í! Í!°Í!ŔÍÁŃáÉÍćĺĹ~î˙" ů ôÁáÉĺŐĹú Ŕ!ů ţ(q! ţ(j!H ţ(c!p ţ(\!˜ ţ(U!Á ţ(N!Ň ţ(G!ę ţ(@! ţ (9!: ţ (2!b ţ (+!Ň &ĺŐĹ!ˆ ĺŐĹ!ŔĺŐĹ!Ú ĺŐĹ!ą ĺŐĹ!aŔ˛Ŕ*§ úÁŃáÉ Przewiń Wers Str. Roz. Wsz Liiku: Rivi Sivu Kapp LopBlättern: Zeil Seit Kapt AlleDéfiler: Ligne Page Chap ToutScrolla: Rad Sida Kap Hela Lista: Linea Pagina Cap. Tutto Blader: Lijn Blad Hfdst Alles Bla: Linje Side Kap Alle Despl.: Línea Página Cap. Todo Mudar: Linha Pagina Cap. Tudo Despl.: Línia Plana Cap. Tot ĺŐĹúŔGúŔ<¸8Í-(ÍŃ>>ę Ŕ7 ęŔ>ę Ŕ§ÁŃá§ÉĺŐĹúŔţÂO úŔţÂO úŔţ(úŔţ ÍuÍŃúŔ>ę Ŕ7 =ęŔ>ę Ŕ§ÁŃáÉĺŐĹúŔG!Đx§(~#§ ÷ô˛Ŕ*§ úÁŃá§ÉĺĹ!€6# xą řÁáÉĺŐĹy!ţ(#!@‘ţ(!€’ţ(!Ŕ“ţ(!€@y§(=ů]T! ÁÍćP* úÍćP* úÍćP* úÍćP* úÁŃáÉ> ę>ęA!  y§( ĺ>""Ŕ " úáúN"úO">ęúŔćęAÉ> ę>ęA!  y§( *GúN¸ 6*GúO¸ .Ŕ * ú>ęúŔę!úŔćęAÍŃ Í3  úÉ> ę>ęA!    ž # ÷őúŔćęAńÉĺŐĹ! Á@6# xą ř!˛Ŕ~#§(Í÷ öÁŃáÉĺĹÖ o&MD)))  0úŔţ( 8 V#F#Í' yţ őzƒ_ÁáÉĺŐĹk&)}ćđo Á ÁĹË!Ë ÁĹ{ć§(Ë8Ë=öxśw#wyśw#wÁŃáÉđ˙ˇŕ˙Íćđ@ćŕ@É>‘ŕ@É>äŕGŕHŕIÉĺŐÍć!`˜Ŕ>đ" üÍćŔ" üŃáÉĺŐ!`˜ y§(=ů> ‘W>ÍćÍ'(Í'(Í'(éőy§ ńń!`˜QÍćÍ'(Í'(Í'(éŃáÉĺĹú‚˙§(,>˙ŕO!˜`>" xą ř€>" xą ř`>" xą ř>ţŕOÁáÉĹw#< ú 6# úÁÉ!˜>"< ű! ˜"< ű!@˜6ń# úÉ!ŕ™ 6ň# ú!š>("< ű! š "< űÉ́Ĺ> ŕđđđđ/ćË7G>ŕđđđđđđđđđđ/ć°Gú€˙¨ ę˙xę€˙>0ŕú˙ÁÉţ(Ż>˙ę‚˙ÉĹ>˙ŕ$ˆ xą ű>ŕ$ÁÉőđ@ć€(đDţ‘ ôńɇ‡‡Ć€ęh˙ióúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęh˙ióúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęh˙@ióúA˙ć ů*âű ňɇ‡‡Ć€ęj˙kóúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęj˙k@óúA˙ć ů*âű ňÉ˙ď=ď=|˙ď=˙˙ď=ď=˙ď=˙˙ď=ď=˙ď=˙˙ď=ď=ŕ˙ď=˙ď=ď=˙ď=ď=ď=ď=<ď=ď˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙MBFONTMonospaced @@@@@@   ŕ ŕ @ŔŔŕ``@€ @€ @ @@  `@@ @@@@@ @ @@ŕ@ @ŕ@ @`@ @@@€€ŕ     ŕ@Ŕ@@@@ŕŕ  @€€ŕŕ  `  ŕ€€  ŕ ŕ€€ŕ Ŕŕ€€ŕ  ŕŕ @@€€ŕ  ŕ  ŕŕ  ŕ ŕ@@ @ @€@ ŕŕ€@ @€ŕ  @@@ŕ ŕŕŕ€ŕŕ  ŕ   Ŕ  Ŕ  Ŕŕ€€€€€ŕŔ     Ŕŕ€€ŕ€€ŕŕ€€ŕ€€€ŕ€€€  ŕ   ŕ   ŕ@@@@@ŕ  ŕ   Ŕ   €€€€€€ŕ ŕ     ŕ      @     @ŕ  ŕ€€€ŕ    Ŕ ŕ  ŕŔ  ŕ€€ŕ ŕŕ@@@@@@      ŕ     @@     ŕ    @      ŕ@@@ŕ @@@€ŕ`@@@@@`€€@@@ ` `@ ŕ@ ŕ ŕ ŕ€€ŕ   ŕŕ€€€ŕ ŕ   ŕŕ ŕ€ŕ`@ŕ@@@@ŕ  ŕ ŕ€€Ŕ    @@@@@@ @€€  Ŕ  @@@@@@  ŕ   Ŕ    ŕ   ŕŕ  ŕ€€ŕ  ŕ Ŕ €€€ŕ€ŕ ŕ@`@@@     ŕ    @   ŕ   @     ŕ ŕŕ @€ŕ @@€@@ @@@@@@@€@@ @@€`€ŕŕŕŕŕŕŕ@ €`€ @ŕ     ŕ@€`@ŕ@@@@Ŕ   @ŕ@@@@@@ŕ@@@ŕ@@ € @€  @ŕ€ŕ ŕ @€@ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕŕ     ŕ @€@    ŔŔŕŕ`@ŕ@@ @ŕ€ŕ ŕ€@ @€ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕ@@@@@@@ŕ€€ŕ@€€€ Ŕ€ŕ @ ŕ  ŕ   0@@@@@@ŕ€ŕ ŕ ŕ ŕ€ŕŕ ŕ ŕ @€@ ŕ Ŕŕ€€@ŕ @@€ŕŕ ŕ@ŕ@ŕŔ @€ŕ@@`@Ŕ@@@€ŔŔŔŕ€€       @€Ŕ@Ŕŕ ŕ ŕ ŕ ŕ€@ @€@@@€ ŕ @@@ŕ @ŕŕ`ŕ€ ŕ @ŕ @€ŕ€@ŕ ŕ  @ŕ ŕ @ ŕ ŕ `€ŕ ŕ  ŕ ŕ @ŕ ŕ @ŕ€€€€ŕŕ€€€€ŕ@ €@ŕ€ŕ€ŕ @ŕ€ŕ€ŕŕ€€ŕ€€ŕ  ŕ€ŕ€ŕ€@ŕ@@ŕ @ŕ@@ŕ@ ŕ@@ŕ ŕ@@ŕŔ  ŕ  Ŕ @ ŕŕ  €@ŕ  ŕ@ŕ    ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕ ŕ  ŕ @ ŕ  ŕ  ŕ€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  @@Ŕ€ŕ ŕ€ŔŔ Ŕ  Ŕ€€@ŕ ŕ ŕ @ŕ ŕ ŕ@ ŕ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ@ŕ ŕ ŕ @ŕ€€€ŕŕ€€ŕ@ €@ŕ ŕ€ŕ @ŕ ŕ€ŕŕ ŕ€ŕ  ŕ ŕ€ŕ€@@@@@@€@@@@@ €€€€ @@@@@ @  ŕ ŕ @ŕ   €@ŕ ŕ @ŕ  ŕ@ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ   ŕ@ŕ@ŕ ŕ ŕ€@  ŕ @  ŕ@   ŕ   ŕ @  ŕ ŕ€€ŕ ŕ€€   ŕ ŕMBFONTVariable pitch €€€€€€  PPřPřPP x ř(đ ŔČ @˜ŕ  @° Đ€€@€€€€€@€@@@@@€@ŕ@ @ŕ@@€Ŕ€ @@@€€@     @@Ŕ@@@@ŕŕ  @€€ŕŕ  `  ŕ€€  ŕ ŕ€€ŕ Ŕŕ€€ŕ  ŕŕ @@€€ŕ  ŕ  ŕŕ  ŕ ŕ€€@@€ @€@ ŔŔ€@ @€ŕ  @@@ŕ ŕŕŕ€ŕŕ  ŕ   Ŕ  Ŕ  Ŕŕ€€€€€ŕŔ     Ŕŕ€€ŕ€€ŕŕ€€ŕ€€€ŕ€€€  ŕ   ŕ   ŕ@@@@@ŕ  ŕ   Ŕ   €€€€€€ŕˆŘ¨ˆˆˆˆˆˆČ¨˜ˆˆŕ     ŕŕ  ŕ€€€ŕ    Ŕ ŕ  ŕŔ  ŕ€€ŕ ŕŕ@@@@@@      ŕ      @ˆˆˆ¨¨¨P   @      ŕ@@@ŕ @@@€ŕŔ€€€€€Ŕ€€@@@ Ŕ@@@@@Ŕ@ ŕ€@ŕ ŕ ŕ€€ŕ   ŕŕ€€€ŕ ŕ   ŕŕ ŕ€ŕ`@ŕ@@@@ŕ  ŕ ŕ€€Ŕ    €€€€€€@@@@@@€€€  Ŕ  €€€€€€€ř¨¨¨¨ŕ    @   @ŕ   Ŕ€ŕ   ` ࠀ€€ŕ€ŕ ŕ€Ŕ€€€Ŕ    ŕ    @ˆ¨¨¨P  @     ŕ ŕŕ @€ŕ @@€@@ €€€€€€€€@@ @@€P ŕŕŕŕŕŕŕ`€€`€€`ŕ     ŕ@€`@ŕ@@@@Ŕ  ¨@ŕ@@@@@@ŕ@@@ŕ@@ € @€P @ŕ€ŕ ŕ @€@ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕŕ     ŕ@€€@HHŔŔđřP ü\T @ŕ€ŕ ŕ€@ @€ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕ€€€€€€@ŕ€€ŕ@€€€ Ŕ€ŕˆpPpˆŕ  ŕ  °€€€€€€ŕ€ŕ ŕ ŕ x„´¤´„xŕ ŕ ŕ$HH$ŕ Ŕx„´¤„x@ŕ @@€ŕŕ ŕ@ŕ@ŕŔ @€ŕ@@`Ŕ@@@@€   ŕ€€ĐĐPPPPP€€Ŕ@Ŕŕ ŕ ŕ ŕ ŕH$H€€€  (8€€€°ˆ 8ŕ ŕ(č @ŕ @€ŕ€@ŕ ŕ   @ŕ ŕ  @ ŕ ŕ P ŕ ŕ  ŕ ŕ  @ŕ ŕ  @ŕ€€€€ŕŕ€€€€ŕ@ €@ŕ€ŕ€ŕŕ€€ŕ€€ŕ ŕ€€ŕ€€ŕ  ŕ€ŕ€ŕ€@ŕ@@ŕ @ŕ@@ŕ@ ŕ@@ŕ ŕ@@@ŕpHHčHHp¨ˆČ¨˜ˆ€@ŕ  ŕ@ŕ    ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕPpˆˆˆp @ řˆ˜¨Čˆř€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  @@Ŕ€ŕ ŕ€Ŕ@ Ŕ  Ŕ€€@ŕ ŕ ŕ @ŕ ŕ ŕ@ ŕ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ@ŕ ŕ ŕ @ŕ€€€ŕŕ€€ŕ@ €@ŕ ŕ€ŕ @ŕ ŕ€ŕŕ ŕ€ŕ  ŕ ŕ€ŕ€@@@@@@€€€€€@ @@@@ @@@@@ @ p` @ŕ    €@ŕ  ŕ @ŕ   ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕ ŕ   ŕ@ŕ@ř¨¨ř@€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  ŕ ŕ€€ŕ  ŕ€€   ŕ ŕPŞc€úÉcĂžca,Łc;` " CARMEN " Prosper Mérimée Carmen 1 Zawsze podejrzewałem geografów, że saminie wiedzš, co plotš, mieszczšc pole bitwy pod Munda w okolicy Bastuli Poeni, w pobliżu nowoczesnej Monda, o jakie dwie mile na północ od Marbella. Wedle moich własnych wniosków z tekstu anonimowego autora „Bellum Hi-spaniense ”, oraz kilku wskazówek, zebranych w doskonałej bibliotece księcia d'Ossuna, sš-dziłem, że toraczej w okolicy Montilla trzeba szukać pamiętnego miejsca, gdzie po raz ostat-ni Cezar zagrał w cetno i licho przeciw obrońcom republiki. Znalazłszy się w Andaluzji z poczštkiem jesieni 1830 r. , podjšłem doœć dalekš wycieczkę, aby rozjaœnić ostatnie wštpliwoœci. Memoriał, który ogłoszę niebawem, nie zostawi już, mam nadzieję, żadnej niepewnoœci w umyœlerzetelnych archeologów. W oczekiwaniu, aż moja praca rozwišże wreszcie problem geograficzny, trzymajšcy w zawieszeniu całš naukowš Europę, opowiem wam małš powiastkę; nie przesšdza ona zresztš w niczym zajmujšcej kwestii położenia Mondy.Najšłem w Kordowie przewodnika i dwa konie i puœciłem się w drogę z ,,Komentarzami” Cezara i paroma koszulami za cały pakunek. Pewnego dnia, błšdzšc w dolinie Kaszena, wyczerpany zmęczeniem, umierajšc z pragnienia, spalony słońcem z ołowiu, słałem z całego serca do diaska Cezara i synów Pompejusza, kiedy spostrzegłem, doœć daleko od mojej œcieżki, zielonš polankę zarosłš sitowiem i trzcinami. Zwiastowało to bliskoœć Ÿródła. W istocie, skorom się zbliżył, spostrzegłem, że mniemany trawnik to było bajoro, do którego wpadał strumyk, wypływajšcy, jak się zdawało, z ciasnej gardzieli między dwoma skałami. Wywnioskowałem stšd, iż idšc pod pršd strumienia, znajdę wodę chłodniejszš, mniej żab i pijawek i może nieco cienia. Przy wejœciu do skalnej gardzieli koń mój zarżał, na co inny koń, niewidoczny, odpowiedział natychmiast. Ledwie uszedłemjakieœ sto kroków, przesmyk, rozszerzajšcsię nagle, odsłonił mi rodzaj naturalnego amfiteatru, doskonale zacienionego wysokimi œcianami. Niepodobna o miejsce, które by przyrzekało podróżnemu rozkoszniejszy postój! U stóp kończystych skał tryskało spienione Ÿródło i spadało do małej sadzawki wyœcielonej piaskiem białym jak œnieg. Kilka pięknych dębów, zasłonionych od wiatru i odwilżanych Ÿródłem, wznosiło się nad brzegiem i okrywało je swym gęstym cieniem: wreszcie dokoła sadzawki delikatna i lœnišca trawa przyrzekała lepsze łoże, niżby je można znaleŸć w jakiejkolwiek gospodzie na dziesięć mil wkoło. Nie mnie przypadł zaszczyt odkrycia tak pięknego miejsca. W chwili gdy w nie zaszedłem, jakiœ człowiek spoczywał tam już: prawdopodobnie spał. Obudzony rżeniem, wstał i podszedł do swego konia, który skorzystał ze snu pana, aby sobie uczynić dobry popas w okolicznej trawie. Był to młody chwat, œredniego wzrostu, ale silnie zbudowany, o spojrzeniu dumnym iposępnym. Cera jego, niegdyœ może piękna, stała się pod wpływem słońca ciemniejszaniż jego włosy. Jednš rękš trzymał za uzdę konia, w drugiej miał mosiężnš rusznicę. Wyznaję, iż zrazu rusznica i sroga mina jej właœciciela zaskoczyły mnienieco, ale nie wierzyłem już w bandytów, tyle się o nich nasłuchawszy, a nie spotkawszy ich nigdy. Zresztš, widziałem tylu uczciwych rolników zbrojšcych się od stóp aż do głowy, aby iœć na targ, iż widokpalnej broni nie uprawniał mnie do wštpienia o czci godnoœci nieznajomego. A wreszcie, mówiłem sobie: cóż by poczšł z mymi koszulami i moimi ,,Komentarzami ” w elzewirze?? Pozdrowiłem tedy właœciciela rusznicy poufnym skinieniem głowy, pytajšc z uœmiechem, czym nie zakłócił jego snu. Nieodpowiedział nic i zmierzył mnie bystro wzrokiem; po czym, jak gdyby rad z egzaminu, przyjrzał się równie bacznie memu przewodnikowi, który właœnie się zbliżał. Ujrzałem, iż ten zbladł i zatrzymałsię z oznakami widocznej grozy. ,,Głupie spotkanie! ”, rzekłem sobie. Ale roztropnoœć radziła mi nie okazywać niepokoju. Zsiadłem z konia, rzekłem przewodnikowi, aby go rozkulbaczył, i klškłszy nad Ÿródłem, zanurzyłem w nie głowę i ręce, następnie pocišgnšłem dobry łyk, leżšc na brzuchu, jak owi Ÿli żołnierzeGedeona. Równoczeœnie przyglšdałem się memu przewodnikowi i nieznajomemu. Przewodnik zbliżał się bardzo niechętnie; obcy zdawał się nie żywić złych zamiarów; puœcił wolnokonia, a rusznica, którš trzymał zrazu poziomo, zwrócona była obecnie ku ziemi. Nie uważajšc za właœciwe formalizować się widocznym zlekceważeniem mej osoby, wycišgnšłem się na trawie i swobodnie spytałem właœciciela rusznicy, czy nie ma przy sobie krzesiwa. Równoczeœnie wydobyłem puzderko z cygarami. Nieznajomy, wcišż bez słowa, sięgnšł do kieszeni, wyjšł krzesiwo i skwapliwie skrzesał mi ogień. WyraŸnie obłaskawiał się; usiadł na wprost mnie, ale nie wypuszczał broni z ręki. Zapaliwszy cygaro, wybrałem najlepsze z pozostałych i spytałem, czy pali. – Owszem, proszę pana – odpowiedział. Były to pierwsze słowa, które wyrzekł, przy czym zauważyłem, że akcent jego nie ma andaluzyjskiego brzmienia. Wycišgnšłemstšd wniosek, że jest podróżnym jak ja, tyle tylko, że nie archeologiem. – Może to panu będzie smakowało – rzekłem – podajšc mu prawdziwe hawańskie regalia. Skinšł lekko głowš, zapalił cygaro od mego, podziękował nowym skinieniem, po czym zacišgnšł się z widocznš przyjemnoœciš. – Ach! – zawołał wypuszczajšc z wolna kłšb dymu ustami i nosem – jak dawno już nie paliłem! W Hiszpanii ofiarowane i przyjęte cygaro stwarza stosunek goœcinnoœci, jak na Wschodzie podzielenie się chlebem i solš. Nieznajomy okazał się rozmowniejszy, niż się spodziewałem. Zresztš, mimo iż powiadał się mieszkańcemokolic Montilla, najwyraŸniej znał kraj doœćlicho. Nie wiedział miana uroczej doliny, w której spoczywaliœmy; nie umiał nazwać żadnej wioski w pobliżu; wreszcie, zapytany, czy nie widział gdzie w okolicy uszkodzonych murów, rzeŸbionych kamieni, wyznał, że nigdy nie zwracał uwagi na podobne rzeczy. W zamian okazał się biegłym znawcš koni. Skrytykował mojego, co nie było trudne; następnie wywiódł mi rodowód swego, który pochodził ze sławnej kordowańskiej stadniny. Było to wistocie szlachetne zwierzę i, wedle tego, comówił jego pan, tak wytrzymałe, że raz zdarzyło mu się zrobić trzydzieœci mil w jednym dniu, galopem i kłusem. W toku swego wywodu nieznajomy zatrzymał się nagle, jakby zmieszany i nierad, że za dużopowiedział. „Bardzo mi było wtedy spiesznodo Kordowy, dodał z pewnym zakłopotaniem. Musiałem odwiedzić sędzióww pewnym procesie... ” Mówišc spoglšdał na mego przewodnika Antonia, który spuœciłoczy. Cień i Ÿródło zachwyciły mnie do tego stopnia, że przypomniałem sobie o paru zrazach wybornej szynki, którš przyjacielemoi z Montilla włożyli do sakwy przewodnika. Kazałem jš przynieœć i zaprosiłem obcego do udziału w improwizowanej przekšsce. Jeżeli od dawnanie palił, mogłem wnosić, iż nie jadł co najmniej od czterdziestu oœmiu godzin. Pożerał jak zgłodniały wilk. Pomyœlałem, że spotkanie było opatrznoœciowe dla nieboraka. Przewodnik natomiast jadł mało;pił jeszcze mniej i nie mówił wcale, mimo że od poczštku naszej podróży okazał się nieporównanym gadułš. Obecnoœć naszego goœcia zdawała się go krępować; jakaœ nieufnoœć, z której przyczyn nie zdawałemsobie jasno sprawy, oddalała ich od siebie. Znikły już ostatnie kruszyny chleba i szynki; wypaliliœmy po drugim cygarze; kazałem przewodnikowi okulbaczyć konie i miałem się żegnać z nowym przyjacielem, kiedy ów spytał, gdzie zamierzam spędzić noc. Nim zdołałem spostrzec znak mego przewodnika, odpowiedziałem, że jadę do gospody Del Cuervo. – Lichy to nocleg dla osoby takiej jak pan... I ja tam jadę; jeœli pan pozwoli sobie towarzyszyć, odbędziemy drogę razem. – Bardzo chętnie – rzekłem dosiadajšc konia. Przewodnik, który mi trzymał strzemię, dał znowu znak oczami. Odpowiedziałem wzruszeniem ramion, jakby dla upewnienia go, że jestem zupełnie spokojny, i puœciliœmy się w drogę. Tajemnicze znaki Antonia, jego niepokój, kilka słów, które wymknęły się nieznajomemu, zwłaszcza ów trzydziestomilowy kurs i mało prawdopodobne jego objaœnienie, ustaliły już moje pojęcie o towarzyszu podróży. Niewštpiłem, że mam do czynienia z przemytnikiem, może złodziejem; cóż mi toszkodziło? Znałem na tyle Hiszpanów, aby być najpewniejszy, że nic mi nie grozi ze strony człowieka, który ze mnš jadł i palił. Obecnoœć jego była nawet dobrš rękojmiš przeciw wszelkiemu niepożšdanemu spotkaniu. Zresztš bardzo rad byłem dowiedzieć się, kto to jest rozbójnik. Nie widuje się ich co dzień i jestpewien urok w tym, aby się znaleŸć w pobliżu istoty niebezpiecznej, zwłaszcza kiedy się czuje, że jest łagodna i oswojona.Spodziewałem się doprowadzić stopniowo nieznajomego do zwierzeń; mimo mrugań przewodnika œcišgnšłem rozmowę na tematopryszków. Rozumie się samo przez się, że mówiłem o nich z szacunkiem. Był wówczasw Andaluzji słynny bandyta zwany José Maria, którego czyny były na ustach wszystkich. „Gdybym się tak znajdował strzemię w strzemię z Josém Mariš? ”, mówiłem sobie... Opowiadałem znane mi ze słyszenia historie o tym bohaterze, wszystkie zresztš ku jego chwale, i wyrażałem głoœno podziw dla jego męstwa i szlachetnoœci. – José Maria jest zwykłym ladaco – rzekł zimno nieznajomy. „Czy oddaje sobie sprawiedliwoœć, czy też to nadmiar skromnoœci z jego strony? ”, pytałem siebie w myœli; w miarę bowiem jak przyglšdałem się memu towarzyszowi, odnajdywałem w nim rysopis Joségo Marii, który czytałem obwieszczony na bramie niejednego miasta w Andaluzji. – Tak, tak, to on... Blond włosy, oczy niebieskie, duże usta, ładne zęby, małe ręce, koszula z cienkiego płótna, aksamitny kaftan ze srebrnymi guzami, białe skórzane kamasze,koń gniady... Nie ma wštpliwoœci! Ale szanujmy jego incognito. Przybyliœmy do gospody. Była taka, jak mi jš odmalował, to znaczy jedna z najnędzniejszych, jakie dotšd spotkałem. Duża izba służyła za kuchnię, jadalnię i sypialnię. Ogień zapalało się na płaskim kamieniu na œrodku izby, a dym wychodził przez dziurę w dachu, lub raczej nie wychodził, tworzšc chmurę o kilka stóp nad ziemiš. Pod œcianš leżało na ziemi kilka starych derek mulich: były to łóżka dla podróżnych. O dwadzieœcia kroków od domu,lub raczej od tej jedynej izby, wznosiła sięszopa, służšca za stajnię. W uroczym tym przybytku nie było istoty ludzkiej – przynajmniej na tę chwilę – prócz starej kobiety i małej dziesięcio- lub dwunastoletniej dziewczynki; obie były koloru sadzy, odziane w okropne łachmany.„Oto wszystko co zostało, pomyœlałem, z ludnoœci starożytnej Munda Boetica! O Cezarze! O Sekscie Pompejuszu! Jakże bylibyœcie zdumieni, gdybyœcie wrócili na œwiat ”. Na widok mego towarzysza starej wyrwał się okrzyk zdumienia. – Och!! don Jos! – wykrzyknęła. Don Jos   zmarszczył brwi i uczynił rozkazujšcy gest, który natychmiast opamiętał staruszkę. Obróciłem się w stronę przewodnika i nieznacznym ruchem dałem mu do zrozumienia, że zdaję sobie doskonale sprawę, kim jest człowiek, z którym mam spędzić noc. Wieczerza była lepsza, niż się spodziewałem. Podano nam, na małym stoliczku wysokim na nogę, starego koguta ugotowanego z ryżem i z obfitoœciš tureckiego pieprzu, następnie turecki pieprz z oliwš, wreszcie gaspacho, rodzaj sałaty z pieprzu tureckiego. Trzy dania tak korzenne kazały nam często zaglšdać do bukłaczka z winem, które okazało się wyborowe. Skoroœmy podjedli, wówczas widzšc na œcianie mandolinę – w Hiszpanii sš wszędzie mandoliny – spytałemdziewczynkę, która nam usługiwała, czy umie grać. – Nie – odparła – ale don Joœe gra tak pięknie! – BšdŸ pan tak uprzejmy – rzekłem – zaœpiewaj mi coœ; przepadam za waszš narodowš muzykš. – Nie mogę niczego odmówić grzecznemu panu, który mi daje tak wyborne cygara – wykrzyknšł don Joœe, jak gdyby silšc się na wesołoœć. Kazał podać mandolinę i zaczšł œpiewać pobrzškujšc. Głos jego był surowy, ale miły, nuta melancholijna i oryginalna; co siętyczy treœci, nie zrozumiałem ani słowa. – Jeœli się nie mylę – rzekłem – to nie jestmelodia hiszpańska. To przypomina zorzicosz ziemi Basków i słowa muszš być też w tym języku. – Tak – odparł don Jos   z posępnš twarzš. Położył mandolinę i zaplótłszy ręce patrzył w gasnšcy ogień z wyrazem szczególnego smutku. Oœwiecona lampkš stojšcš na stoliku, twarz jego, szlachetna zarazem i dzika, przopominała mi Miltonowego szatana. Może, jak ów szatan, towarzysz mój myœlał o siedzibie, którš opuœcił, o wygnaniu, które na siebie œcišgnšł przez jeden błšd. Próbowałem nawišzać przerwanš rozmowę, ale nie odpowiadał, wcišż zatopiony w smutnych myœlach. Stara ułożyła się tymczasem w kšcie, odgrodzona dziurawš derkš wiszšcš na sznurku; dziewczynka wsunęła się za niš w to ustronie przeznaczone dla płci pięknej. Wówczas przewodnik mój wstał i poprosił mnie, abym się udał za nim do stajni; ale na to don Jos  , jak gdyby budzšc się nagle, spytał go szorstko, dokšdidzie. – Do stajni – odpowiedział przewodnik. – Po co?? Konie majš co jeœć. Połóż się tutaj, pan ci pozwoli. – Boję się, że koń mego pana zachorował; chciałbym, żeby go pan zobaczył; może będzie wiedział, czego mu trzeba. Widoczne było, że Antonio chce mówić ze mnš na osobnoœci; ale ja nie miałem żadnejochoty œcišgać podejrzeń don Jos  go; zdawało mi się, że w danej sytuacji najwłaœciwszš drogš jest okazać mu nieograniczone zaufanie. Odpowiedziałem tedy, że nie rozumiem się na koniach i że mam ochotę spać. Don Jos   poszedł za Antoniem do stajni, skšd niebawem wrócił sam. Oznajmił mi, że koniowi nic nie jest, ale że mój przewodnik uważa go za tak cenne zwierzę, iż wyciera go kamizelkš, aby mu się dać wypocić, i zamierza spędzićcałš noc na tym miłym zajęciu. Wœród tegoja wycišgnšłem się na derkach, starannie owinięty w płaszcz, aby ich nie dotykać. Przeprosiwszy mnie za tę œmiałoœć, że kładzie się przy mnie, don Jos   wycišgnšłsię pod drzwiami, nie zaniechawszy podsypać skałki u swojej flinty, którš ostrożnie umieœcił pod sakwš służšcš mu za poduszkę. W pięć minut póŸniej, powiedziawszy sobie wzajem dobranoc, usnęliœmy obaj głęboko. Sšdziłem, że jestem doœć zmęczony, aby móc usnšć na podobnym legowisku; ale po jakiej godzinie przykre swędzenie wyrwałomnie z pierwszego snu. Z chwilš gdy zrozumiałem przyczynę, wstałem, przeœwiadczony, że lepiej spędzić resztę nocy pod gołym niebem niż pod tym niegoœcinnym dachem. Stšpajšc na palcach, dotarłem do drzwi, okraczyłem don Jos  go, który spał snem sprawiedliwych, i zdołałem się wydostać z izby nie zbudziwszy go. Koło drzwi znajdowała się szeroka drewniana ława; wycišgnšłem się na niej, układajšc się, jak mogłem, aby tam spędzić resztę nocy. Miałem zamknšć oczy po raz drugi, kiedy mi się zdało, że przesuwa się koło mnie cień człowieka i cień konia, oba kroczšce bez szelestu. Podniosłem się na wpół i poznałem jak gdyby Antonia. Zdumiony, iż widzę go na dworze o tej godzinie, wstałem i podszedłem ku niemu. Spostrzegłszy mnie, przystanšł. – Gdzie on jest?? – spytał Antonio szeptem.– W izbie, œpi; nie boi się pluskiew. Po cóż ty wyprowadzasz tego konia? Zauważyłem wówczas, iż aby nie robić hałasu, Antonio owinšł kopyta zwierzęcia strzępami starej derki. – Mów pan ciszej – rzekł Antonio – na imięnieba! Pan nie wie, kto jest ten człowiek. To Jos   Navarro, najgroŸniejszy bandyta w całej Andaluzji. Cały dzień dawałem panu znaki, których pan nie chciał zrozumieć. – Bandyta, nie bandyta, co mnie to obchodzi? – odparłem. – Nas nie okradł i założyłbym się, że nie ma tego zamiaru. – Niech i tak będzie; ale naznaczono dwieœcie dukatów nagrody dla tego, kto go wyda. Wiem o posterunku lansjerów o półtorej mili stšd i, nim się zrobi dzień, sprowadzę tu paru tęgich zuchów. Byłbym wzišł jego konia, ale jest tak zły, że nikt prócz Navarra nie może się doń zbliżyć. – Niechże cię kaduk porwie! – rzekłem. – Cóż ci złego uczynił ten nieborak, aby go wydawać? Zresztš, czyœ pewien, że to jestten bandyta? – Zupełnie pewien; przed chwilš udał się ˆŠj ľA˜ 48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đjœ ¤ ˆiC ř ÎxÎ`X¸ŠjPƒcÓ§zšc€  ÷c /;c F=ze mnš do stajni i rzekł: „Masz minę, jakbyœ mnie znał; otóż, jeœli powiesz temu dobremu panu, kto jestem, strzelę ci w łeb”. Zostań pan, zostań pan przy nim; nie masię pan czego obawiać. Póki będzie wiedział, że pan jest tutaj, niczego nie będzie podejrzewał. Tak rozmawiajšc, oddaliliœmy się od gospody na tyle, aby nie można było już dosłyszeć podków. Antonio w mgnieniu oka odwišzał łachy, którymi owinšł nogi koniowi, i gotował się wskoczyć na siodło. Próbowałem proœby i groŸby, aby go zatrzymać. – Ja jestem biedak, panie – odpowiedział –dwieœcie dukatów, takiej gratki się nie przepuszcza, zwłaszcza gdy chodzi o oczyszczenie kraju z podobnego œcierwa. Ale niech pan uważa; jeœli Navarro się zbudzi, chwyci za rusznicę, i wówczas bacznoœć! Ja już zaszedłem za daleko, aby się cofnšć; niech pan sobie daje radę, jak pan umie. Ladaco był już na siodle; spišł konia, niebawem straciłem go z oczu w ciemnoœci.Byłem oburzony na mego przewodnika i doœć niespokojny. Po chwili namysłu powzišłem postanowienie i wróciłem do izby. Don Jos   spał jeszcze, wynagradzajšc sobie niewštpliwie trudy i bezsennoœć wielu burzliwych dni. Musiałem silnie nim potrzšsnšć, aby go zbudzić. Nigdy nie zapomnę jego strasznego spojrzenia oraz gestu, jakim sięgnšł po rusznicę, którš przez ostrożnoœć umieœciłem w pewnym oddaleniu. – Panie – rzekłem – przepraszam, że panabudzę, ale chcę panu zadać jedno niedorzeczne pytanie: czy pan byłby rad spotkać tutaj jakie pół tuzina lansjerów? Skoczył na równe nogi i rzekł grzmišcym głosem: – Kto panu to powiedział?? – Mniejsza skšd pochodzi przestroga, byle była dobra. – Pański przewodnik mnie zdradził, ale mi to zapłaci. Gdzie on jest? – Nie wiem... Sšdzę, że w stajni... ale ktoœ mi powiedział... – Kto panu powiedział?? ... Przecież nie ta stara... – Ktoœ, kogo nie znam... nie tracšc słów, czy ma pan powody, aby nie czekać tu na tych żołnierzy? Jeżeli tak, niech pan nie traci czasu; w przeciwnym razie dobranoc,iprzepraszam, że zakłóciłem pański sen. – Och! ten przewodnik! ten przewodnik! Od razu mi się nie podobał... ale dostanie mi się w ręce! ... Żegnam pana. Niech panu Bógodpłaci przysługę, którš mi pan oddał. Ja nie jestem tak bardzo zły, jak pan sšdzi... tak, jest we mnie jeszcze coœ, co zasługuje na współczucie zacnego człowieka... Żegnam pana... Jednego mi tylkożal, że nie mogę się panu wypłacić. – Jako cenę usługi, którš panu oddałem, przyrzeknij mi, don Jos, nie podejrzewać nikogo, nie myœleć o zemœcie. Ot masz pan parę cygar na drogę; szczęœliwej podróży! I podałem mu rękę. Œcisnšł jš bez słowa, wzišł rusznicę i sakwę i rzuciwszy kilka słów starej w narzeczu, którego nie zrozumiałem, pobiegł do szopy. W chwilę póŸniej usłyszałem jego galop w szczerym polu. Co do mnie, ułożyłem się z powrotem na ławce, ale nie zasnšłem. Pytałem sam siebie, czy miałem prawo ocalić od szubienicy złodzieja, może mordercę, jedynie dlatego, że jadłem z nim szynkę i ryż ? la valentienne . Czyż nie zdradziłem mego przewodnika, który bronił społeczeństwa; czy nie naraziłem go na zemstę zbrodniarza? Ale obowišzki goœcinnoœci!... ,,Przesšd dzikich, mówiłem sobie; stanę sięodpowiedzialny za wszystkie zbrodnie, których ten bandyta się dopuœci... ”Mimo to, czy przesšdem jest ów głos sumienia, opierajšcy się wszelkiemu rozumowaniu? Być może w drażliwym położeniu, w którymsię znalazłem, nie mogłem się zeń wyplštać bez wyrzutów. Tonšłem jeszcze wnajwiększej niepewnoœci co do moralnej strony mego postępku, kiedy ujrzałem jakieœ pół tuzina jeŸdŸców wraz z Antoniem, trzymajšcym się przezornie z tyłu. Wyszedłem naprzeciw i uprzedziłem, że bandyta umknšł już od dwóch godzin. Stara, wzięta na spytki przez kaprala, odparła, że zna Navarra, ale że żyjšc na tym odludziu, nie oœmieliłaby się nigdy narażać swego życia, wydajšc go. Dodała, iż obyczajem jego, ilekroć zajechał do niej,było zawsze wyjeżdżać o północy. Co do mnie, trzeba mi było udać się o kilka mil, aby pokazać paszport i podpisać oœwiadczenie w obliczu alkada, po czym pozwolono mi prowadzić dalej moje archeologiczne poszukiwania. Antonio dšsał się na mnie, podejrzewajšc, że to ja mu przeszkodziłem w zarobieniu dwustu dukatów. Mimo to rozstaliœmy się w Kordowie w dobrej zgodzie. Na pożegnanie dałem mu napiwek tak hojny, jak tylko pozwalał na tostan mojej sakiewki. 2 Spędziłem kilka dni w Kordowie. Powiedziano mi o jednym rękopisie w bibliotece dominikanów, w którym będę mógł znaleŸć zajmujšce wskazówki co do starożytnej Munda. Goœcinnie przyjęty przez znanych ojców, trawiłem dni w ich klasztorze, a wieczór przechadzałem się po mieœcie. W Kordowie o zachodzie słońca mnóstwo próżniaków wystaje na wybrzeżu cišgnšcym się wzdłuż prawego brzegu Gwadalkiwiru. Wdycha się tam wyziewy garbarni, która podtrzymuje starożytnš sławę tego miasta głoœnego wyprawš skór,ale w zamian zażywa się widowiska, które warte jest uwagi. Na kilka minut przed Anioł Pański mnogoœć kobiet zbiera się nad rzekš, poniżej wybrzeża, które jest doœć wyniosłe. Żaden mężczyzna nie oœmieliłby się wmieszać w tę gromadkę. Skoro tylko oddzwoniš Anioł Pański , znaczy to, że jestnoc. Z ostatnim uderzeniem dzwonu kobiety rozbierajš się i wchodzš do wody. Dopieroż krzyki, œmiechy, piekielny zgiełk! Z wysokiego brzegu mężczyŸni przyglšdajš się kšpišcym, wypatrujšc oczy, i niewiele mogš dojrzeć. BšdŸ co bšdŸ, te białe i mgliste kształty, rysujšce się na ciemnym lazurze rzeki, nastrajajš poetycznie; przy odrobinie wyobraŸni nietrudno odtworzyć sobie Dianę i jej nimfy, nie narażajšc się nasmutny los Akteona. Opowiadano mi, że paruurwisów złożyło się jednego dnia, aby przekupić dzwonnika i skłonić go, aby oddzwonił Anioł Pański na dwadzieœcia minut przed legalnš godzinš. Mimo że był jeszcze jasny dzień, nimfy Gwadalkiwiru nie zawahały się i, bardziej wierzšc w Anioł Pański niż w słońce, ukazały się z czystym sumieniem w toalecie kšpielowej, która jest zawsze nad wyraz prosta. Nie było mnie przy tym. Za mego pobytu dzwonnik był niesprzedajny, zmierzch doœćciemny, i chyba kot mógłby odróżnić najstarszš przekupkę pomarańcz od najładniejszej gryzetki kordowiańskiej. Jednego wieczora, o godzinie, kiedy nie widać już nic, paliłem oparty o parapet, gdy jakaœ kobieta, wstępujšc po schodach wiodšcych od rzeki, przysiadła koło mnie. Miała we włosach duży bukiet jaœminu, którego płatki wydajš wieczorem upajajšcyzapach. Była skromnie, może nawet ubogo odziana, całkiem czarno, jak większoœć gryzetek wieczorem. Kobiety przyzwoite noszš kolor czarny jedynie rano; wieczorem ubierajš się ? francesa . Zbliżajšc się do mnie, amatorka kšpieli spuœciła na ramiona mantylkę okrywajšcš jej głowę: „przy mrocznej jasnoœci, która spływa z gwiazd ”, ujrzałem że jest mała, zgrabna i że ma bardzo duże oczy. Natychmiast rzuciłem cygaro. Zrozumiała ten akt na wskroœ francuskiej grzecznoœci i pospieszyła mnie zapewnić, że bardzo lubizapach tytoniu, a nawet sama pali, o ile ma pod rękš lekkie papelitos . Szczęœciem miałem właœnie takie; poczęstowałem jš skwapliwie. Raczyła przyjšć jeden i zapaliła go od płonšcego sznurka, który chłopak podał nam za cenę jednego solda. Zanurzeni w kłębie dymu, gawędziliœmy z pięknš nieznajomš tak długo, aż zostaliœmy prawie sami na wybrzeżu. Sšdziłem, że nie będę zbyt œmiały, zapraszajšc jš na lody do neveria [1]. Po skromnym wahaniu przyjęła; ale nim się zdecydowała, spytałao godzinę. Nacisnšłem sprężynę zegarka, który zadzwonił; mechanizm ten uderzył jšwielce. – Co u was sš za wynalazki, panowie cudzoziemcy! Z jakiego pan kraju? Z pewnoœciš Anglik? [2] – Francuz, do usług. A panienka – czy pani – zapewne z Kordowy?? – Nie. – W każdym razie z Andaluzji. Poznaję po miękkiej wymowie. – Skoro pan jest tak biegły w rozróżnianiu akcentu, powinien pan odgadnšć, kto jestem. – Sšdzę, że pani jest z kraju Jezusa, o dwa kroki od raju. (Przenoœni tej, która oznacza Andaluzję, nauczyłem się od mego przyjaciela Francisco Sevilla, głoœnego pikadora). – Ba!! raj... tutejsi ludzie powiadajš, że nie jest stworzony dla nas. – Byłażby więc pani Mauretankš albo... (zatrzymałem się, nie œmiejšc powiedzieć: Żydówkš). – No! no! Widzi pan przecież, że jestem Cygankš; chce pan, abym mu powróżyła? Słyszał pan kiedy imię Carmencita? To ja. Byłem wówczas (jakieœ piętnaœcie lat temu)takim niedowiarkiem, że nie cofnšłem się ze zgrozš, dowiadujšc się, że stoję obok czarownicy. „Dobryœ, pomyœlałem sobie, zeszłego tygodnia wieczerzałem z bandytš,chodŸmyż dziœ na lody ze służebnicš szatana. W podróży trzeba wszystkiego skosztować ”. Miałem jeszcze inny powód,aby nawišzać tę znajomoœć. Po wyjœciu z gimnazjum, wyznaję to ze wstydem, straciłem jakiœ czas na studiowaniu nauk tajemnych, kilka razy nawet próbowałem zaklinać ducha ciemnoœci. Uleczony od dawna z namiętnoœci do podobnych dociekań, zachowałem, mimo to, ŸdŸbło ciekawoœci dla wszystkich przesšdów i ucieszyłem się ze sposobnoœci poznania, jak daleko sięga sztuka magiczna u Cyganów. Wcišż rozmawiajšc weszliœmy do neveria i siedliœmy przy stoliku oœwietlonym œwiecš w szklanym kloszu. Mogłem wówczas przyjrzeć się swobodnie mojej gitanie , podczas gdy przyzwoici ludzie spożywajšcy swoje lody wytrzeszczali oczy ze zdumieniem, widzšc mnie w tak zacnym towarzystwie. Wštpię, aby panna Carmen była czystej rasy; przynajmniej była nieskończenie ładniejsza od wszystkich jej krajanek, które kiedykolwiek spotkałem. Aby kobieta była ładna, powiadajš Hiszpanie, trzeba, aby jednoczyła trzydzieœci si lub, jeœli kto woli, aby można jš było okreœlić za pomocšdziesięciu przymiotników, z których każdy odnosi się do trzech szczegółów jej osoby. Na przykład ma mieć trzy rzeczy czarne: oczy, powieki, brwi; trzy cienkie: palce, usta, włosy etc. Resztę znajdziecie w Brantomie. Moja Cyganka nie mogła sobie roœcić praw do tylu doskonałoœci. Skóra jej, bardzo zresztš gładka, zbliżała się barwš do tonu miedzi. Oczy były skoœne, ale przeœlicznie wykrojone; wargi nieco grube, ale dobrze zarysowane, odsłaniały zęby bielsze niż migdał obrany ze skóry. Włosy, może za mało jedwabiste, były czarne z odcieniem niebieskim, jak skrzydło kruka; przy tym długie i lœnišce. Aby nie nużyć rozwlekłym opisem, powiem ogólnie, że z każdš wadš łšczy się przymiot, uwydatniony jeszcze silniej przezkontrast. Była to pięknoœć oryginalna i dzika, twarz, która zdumiewała w pierwszej chwili, ale której nie można byłozapomnieć. Oczy jej zwłaszcza miały wyraz zmysłowy i okrutny, którego nie spotkałem póŸniej u żadnej ludzkiej istoty. ,,Cygańskie oko, wilcze oko ” – jest takie przysłowie hiszpańskie, œwiadczšce o spostrzegawczoœci. Jeœli nie macie czasu iœć do ogrodu botanicznego, aby studiować spojrzenie wilka, przyjrzyjcie się swemu kotu, kiedy czai się na wróble. Każdy rozumie, że œmieszne byłoby dać sobie wróżyć w kawiarni, toteż poprosiłempięknš czarownicę, aby mi pozwoliła towarzyszyć sobie do domu. Zgodziła się bez trudu, ale znowuż chciała wiedzieć godzinę i poprosiła mnie, abym jeszcze razzadzwonił w zegarek. – Czy to naprawdę złote? – rzekła, przyglšdajšc się z nadzwyczajnš uwagš. Kiedyœmy się puœcili w drogę, była ciemna noc; sklepy były przeważnie zamknięte, ulice niemal puste. Przebyliœmy most na Gwadalkiwirze i, już na krańcu miasta, zatrzymaliœmy się pod domem, który bynajmniej nie miał pozorów pałacu. Otworzyło nam dziecko; Cyganka rzekła kilka słów w języku mi nie znanym; dowiedziałem się póŸniej, że to był rommani albo chipe kali , narzecze gitanos .Natychmiast dziecko znikło, zostawiajšc nas w doœć obszernym pokoju, którego umeblowanie stanowił stolik, dwa krzesełka i kufer. A, prawda: zapomniałemo garnku z wodš, stercie pomarańcz i wišzce cebuli. Skoroœmy zostali sami, Cyganka dobyła z kufra karty, widocznie mocno wysłużone, magnes, zasuszonego kameleona i parę innych przedmiotów właœciwych jej sztuce.Następnie kazała mi uczynić w lewej dłoni znak krzyża monetš, i zaczęły się ceremonie magiczne. Zbyteczne byłoby przytaczać jej przepowiednie, co zaœ do sposobu, w jaki brała się do rzeczy, widać było, że z niej czarownica całš gębš. Na nieszczęœcie przeszkodzono nam niebawem. Drzwi otworzyły się gwałtownieimężczyzna, zawinięty aż po oczy w brunatny płaszcz, wszedł, zwracajšc się do Cyganki w sposób niezbyt uprzejmy. Nie rozumiałem, co mówi, ale ton œwiadczył, że jest w bardzo złym humorze. Na jego widok gitana nie okazała zdumienia ani gniewu, ale podbiegła i z nadzwyczajnš płynnoœciš wymowy rzekła doń kilka zdań w tajemnym narzeczu, którym posługiwałasię już wobec mnie. Słowo payllo , często powtarzane, było jedyne, które zrozumiałem. Wiedziałem, że Cyganie nazywajš tak każdego człowieka nie ich rasy. Przypuszczajšc, że chodzi o mnie, spodziewałem się drażliwych wyjaœnień; już ujmowałem krzesełko i siliłem się wyczuć moment, w którym wypadnie rzucićje na głowę natrętowi. Ten odepchnšł szorstko Cygankę i postšpił ku mnie; po czym, cofajšc się o krok, wykrzyknšł: – Ach!! To pan! Spojrzałem ja z kolei i poznałem mego przyjaciela don Jos  go. W tej chwili żałowałem nieco, żem go nie pozwolił powiesić. – A, to ty, mój zuchu – wykrzyknšłem, œmiejšc się najmniej kwaœno, jak mogłem –przerwałeœ panience w chwili, gdy przepowiadała mi nader ciekawe rzeczy. – Zawsze ta sama! Ale to się skończy – rzucił przez zęby, zwracajšc na niš posępne spojrzenie. Tymczasem Cyganka mówiła doń dalej w swoim języku. Stopniowo rozgrzewała się. Oko jej nabiegło krwiš i stawało się straszne, rysy œcišgnęły się, tupała nogš. Zdawało mi się, że nagli go żywo, aby zrobił coœ, co się spotkało u niego z wahaniem. Co to było, zdawało mi się, że rozumiem aż nadto, widzšc jš, jak przecišga szybko swojš drobnš ršczkš pod brodš. Byłem skłonny mniemać, że chodzi o poderżnięcie gardła, i miałem niejakie podejrzenie, że to szło o moje gardło. Na ten potok wymowy don Jos   odpowiedział jedynie paroma słowy, wyrzeczonymi zwięzłym tonem. Wówczas Cyganka obrzuciła go spojrzeniem pełnym głębokiej wzgardy; następnie, siadłszy po turecku w kšcie, wybrała pomarańczę, obrała jš i zaczęła jeœć. Don Jos   wzišł mnie za ramię, otworzył drzwi i wyprowadził na ulicę. Przeszliœmy jakieœ dwieœcie kroków w najgłębszym milczeniu. Następnie, wycišgajšc rękę, rzekł: – Wcišż prosto, a dojdzie pan do mostu. Odwrócił się i oddalił szybko. Wróciłem do gospody nieco markotny i w doœć lichym humorze. Najgorsze było, iż, rozbierajšc się, spostrzegłem brak zegarka. Rozmaite względy nie pozwoliły mi dochodzić tego nazajutrz lub też upraszać pana koregidora, aby go kazał poszukać. Ukończyłem pracę nad rękopisem oo. dominikanów i wyjechałem do Sewilli. Po wielu miesišcach wędrówek po Andaluzji miałem wracać do Madrytu i trzeba mi było przejeżdżać przez Kordowę. Nie miałem zamiaru zabawić tam długo; nabrałem odrazy do tego pięknego miasta i do kšpišcych się w Gwadalkiwirze. Mimo to odwiedziny przyjaciół, parę sprawunków do załatwienia, wszystko to miało mnie zatrzymać co najmniej trzy lub cztery dni w dawnej stolicy władców muzułmańskich. Skorom się pojawił w klasztorze, jeden z ojców, który okazywał zawsze zainteresowanie mymi pracami dotyczšcymi położenia Mundy, przyjšł mnie z otwartymiramionami wołajšc: – Pochwalone niech będzie imię Pana! Witajże nam, drogi przyjacielu. Mieliœmy cięwszyscy za nieboszczyka, i ja, jak mnie tu widzisz, odmówiłem niejedno pater i ave – których nie żałuję! – za zbawienie twojej duszy. Zatem nie zamordowano cię? Bo że cię okradziono, to wiemy. – Jak to?? – spytałem nieco zaskoczony. – No, tak, wie pan przecie, ten piękny zegarek, w który dzwoniłeœ w bibliotece, kiedyœmy panu mówili, że czas na chór. Otóż znalazł się, oddadzš go panu. – To jest... – przerwałem nieco zakłopotany – właœciwie zgubiłem... – Hultaj jest pod kluczem, że zaœ wiadomo było, że on zdolny jest wygarnšć z fuzji doczłowieka, aby mu zabrać jednego srebrnika, umieraliœmy z obawy, że pana uœmiercił. Pójdę z panem do koregidora i ˆŠj ľA˜ 48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đjœ ¤ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż P5 W … ™c€c&*Ôcú8c+odbierze pan swój piękny zegarek. I niech pan potem opowiada w kraju, że policja niedobrze funkcjonuje w Hiszpanii! – Wyznaję – rzekłem – że wolałbym raczej stracić zegarek, niż musieć œwiadczyć przed sšdem po to, aby wyprawić na szubienicę biednego nieboraka,zwłaszcza że... zwłaszcza... – Och, niech pan się tym nie kłopocze; ma już swojš porcję, a nie mogš go powiesić dwa razy. To jest mylę się, kiedy mówię: powiesić. Ten pański złodziej to hidalgo; uduszš go tedy pojutrze bez ochyby. Widzi pan, że jedna kradzież mniej albo więcej nie zmieni nic w jego sprawie. Dałby Bóg, aby on tylko kradł! Ale on popełnił wiele morderstw, jedno okropniejsze od drugiego.– Jak się nazywa?? – Znajš go w okolicy pod mianem Jos   Navarro ale ma jeszcze inne nazwisko, baskijskie, którego ani pan, ani ja nie wymówimy nigdy. To człowiek, którego warto widzieć; pan, który lubisz poznawać miejscowe osobliwoœci, nie powinieneœ zaniedbać sposobnoœci przyjrzenia się, w jaki sposób w Hiszpanii hultaje schodzš ze œwiata. Jest w kaplicy, ojciec Martinez zaprowadzi pana. Zacny dominikanin tak nalegał, abym obejrzał przygotowania do „cacanego uduszenia ”, że nie mogłem się oprzeć. Poszedłem odwiedzić więŸnia, zaopatrzony w paczkę cygar, które, miałem nadzieję, powinny były okupić moje natręctwo. Spytałem go, czy za cenę pewnej kwoty lubza pomocš stosunków moich przyjaciół mógłbym uzyskać jakšœ ulgę w jego losie. Zrazu wzruszył ramionami, uœmiechajšc sięsmutno; póŸniej namyœlił się i poprosił, abym kazał odprawić mszę za zbawienie jego duszy. – Czy zechciałby pan – dodał nieœmiało – zakupić i drugš, za osobę, która pana obraziła? – Oczywiœcie, mój drogi – rzekłem – ale nikt, o ile wiem, nie obraził mnie w tym kraju. Wzišł mnie za rękę i uœcisnšł mi jš poważnie. Po chwili podjšł: – Czy mogę pana jeszcze poprosić o jednš usługę? ... Kiedy pan będzie wracał do swoich, może będzie pan przejeżdżał przezNavarrę, a w każdym razie przez Vittorię, która leży niedaleko. – Tak – rzekłem – z pewnoœciš będę jechał przez Vittorię, ale bardzo być może,że zboczę, aby udać się do Pampeluny, i sšdzę, iż dla pana nadłożyłbym chętnie drogi. – Wybornie! Skoro pan jedzie do Pampeluny,ujrzy pan tam niejednš rzecz, która pana zaciekawi... To ładne miasto... Dam panu tenmedalik (pokazał mi medalik srebrny, którymiał na szyi), zawinie go pan w papier... (zatrzymał się chwilę, aby opanować wzruszenie)... i oddasz go lub każesz oddać dobrej kobiecie, której adres dam panu. – Powie jej pan, że umarłem, ale nie powie jej pan jak. Przyrzekłem spełnić zlecenie. Odwiedziłem go znów nazajutrz i spędziłem z nim kilka godzin. Z jego ust dowiedziałem się smutnejhistorii, którš przeczytacie. ---------------------- [1] Kawiarnia opatrzona lodowniš lub raczejzbiornikiem œniegu. Nie ma w Hiszpanii wioski, która by nie miała swojej neveria. [2] W Hiszpanii, każdy podróżny, który nie nosi ze sobš próbek perkalu lub jedwabiu, uchodzi za Anglika, Inglesito. To samo na Wschodzie. W Chalcis dostšpiłem tego zaszczytu, iż oznajmiano mnie jako milordos frantsevos. 3 ,,Urodziłem się, mówił, w Elizondo, w dolinie Baztan. Nazywam się don Jos   Lizzarrabengoa; zna pan na tyle Hiszpanię, aby z mego nazwiska natychmiast poznać, że jestem Baskiem. Jeżeli piszę się Ťdon ť, to że mam do tego prawo; gdybym był w Elizondo, pokazałbym panu mój rodowód na pergaminie. Rodzice chcieli, abym został księdzem, i dali mnie kształcić, ale nie szłomi to do głowy. Nadto lubiłem grać w piłkę, i to mnie zgubiło. My, ludzie z Nawarry, kiedy gramy w piłkę, zapominamy o wszystkim. Jednego dnia, kiedy . grałem partię, chłopak jeden z Alava szukał ze mnš burdy; chwyciliœmy nasze maquilas (okute kije Basków) i znowuż ja byłem górš; ale przez to musiałem opuœcić kraj. Spotkałem dragonów i zacišgnšłem się do pułku. My, górale, łatwo uczymy się żołnierskiego rzemiosła. Niebawem zostałem kapralem, obiecywano mnie zrobić sierżantem, kiedy, na moje nieszczęœcie, postawiono mnie na warcie przy fabryce tytoniu w Sewilli. Jeœlipan był w Sewilli, musiał pan widzieć ten wielki budynek poza wałami, blisko Gwadalkiwiru. Zdaje mi się, że widzę jeszcze bramę i strażnice tuż obok. Hiszpanie, kiedy majš służbę, grajš w karty albo œpiš; ja, jako szczery Nawarczyk, zawsze starałem się czymœ zajšć. Robiłem łańcuszek z mosiężnego drutu, aby nosić na nim przetyczkę do fuzji. Naraz koledzy mówiš: ŤOho, dzwon słychać, dziewczęta będš wracały do roboty ť. Wiadomo panu zapewne, że w fabryce pracuje kilkaset dziewczšt. To one zwijajš cygara w wielkiej sali, do której mężczyŸni nie wchodzš bez specjalnego pozwolenia, ponieważ one się tam rozbierajš, zwłaszcza młode, kiedy jest goršco. W porze gdy robotnice wracajšz obiadu, wielu młodych ludzi czeka na nie w przejœciu i umizgajš się, ile wlezie! Małoktóra z tych panienek odmówi jedwabnej mantylki; toteż, przy tym połowie amatorzypotrzebujš tylko się schylić, aby pochwycić rybkę. Gdy inni się gapili, ja siedziałem na swojej ławce koło drzwi. Byłem wówczas młody i myœlałem wcišż o swoich stronach;nie przypuszczałem, aby mogła być ładna dziewczyna bez niebieskiej spódnicy i warkocza spadajšcego na plecy [3]. Zresztš, bałem się Andaluzyjek; nie nawykłem jeszcze do ich obejœcia; wcišż drwiny, nigdy rozsšdnego słowa. Siedziałem tedy nad swoim łańcuszkiem, kiedy usłyszałem, jak cywile mówiš: ŤO, o, gitanilla! ť Podniosłem oczy i ujrzałem jš. Było to w pištek, nie zapomnę tego dnia nigdy. Ujrzałem Carmen, tę, którš pan zna,u której pana spotkałem przed kilkoma miesišcami. Miała bardzo krótkš, czerwonš spódnicę, poniżej której widać było białe jedwabne pończochy, mocno dziurawe, oraz maleńkietrzewiczki z czerwonego safianu, przymocowane wstšżkami koloru płomienia.Rozchyliła mantylkę, tak aby pokazać ramiona i duży bukiet kasji sterczšcy zza koszuli. Miała też kwiat kasji w kšcie ust i szła kołyszšc się w biodrach niby klacz z kordowiańskiej stadniny. W naszych stronach, na widok kobiety w tym stroju, każdy by się przeżegnał. W Sewilli każdy rzucał jej dwuznaczny komplement: odpowiadała przewracajšc oczyma, z rękš na biodrach, bezczelna jak szczera Cyganka. W pierwszej chwili nie podobała mi się, wróciłem też do swojej roboty; ale ona, obyczajem kobiet i kotów, które nie przychodzš kiedy je wołać, a przychodzš, kiedy nie wołać, przystanęła i zwróciła siędo mnie: – Kumoterku – rzekła modš andaluzyjskš –czy zechcesz mi dać ten łańcuszek?? Nosiłabym na nim klucze od mojej kasy. – To na przetyczkę do strzelby – odparłem. – Do strzelby!! – wykrzyknęła œmiejšc się. – Myœlałam, że pan dobrodziej będzie robiłkoronkę tym szydełkiem. Wszyscy zaczęli się œmiać, ja czułem, że się czerwienię, nie umiałem nic odpowiedzieć. – Doskonale, moje serduszko – podjęła – zrób mi siedem łokci czarnej koronki na mantylkę, ty moja słodka koronczarko! I wyjmujšc kwiat kasji, który miała w ustach, rzuciła mi go zręcznym ruchem wprost między oczy. Panie, to mnie tak ugodziło jak kula... Nie wiedziałem, gdzie się podziać, stałem jak słup. Kiedy weszła do fabryki, spostrzegłem kwiat kasji, który upadł mi pod nogi; nie wiem, co mi się stało, ale podniosłem go tak, żeby koledzy nie widzieli, i schowałem troskliwiedo kieszeni. Pierwsze głupstwo. W parę godzin póŸniej myœlałem o tym jeszcze, kiedy wpada na strażnicę odŸwierny, bez tchu, zmieniony na twarzy. Powiada, że w wielkiej sali fabrycznej zamordowano kobietę i że trzeba tam posłać straż. Sierżant kazał mi wzišć dwóch ludzi i iœć zobaczyć. Biorę dwóch ludzi i idę. Niech pan sobie wyobrazi, iż wszedłszy do sali, widzę najpierw trzysta kobiet w koszuli lub prawie – wszystkie krzyczš, wyjš, wymachujš rękami, robiš hałas taki, że grzmotu byœ nie usłyszał. Z jednej strony leży jedna, na wznak, okryta krwiš, z twarzš naznaczonš w kształt litery X dwoma cięciami noża. Na wprost rannej, którš opatrywały najpoczciwsze dziewczęta z tej zgrai, widzę Carmen; kilkarobotnic przytrzymuje jš. Zraniona kobieta woła: ŤKsiędza! księdza! umieram! ť Carmen nie mówiła nic; zaciskała zęby, toczyła oczami jak kameleon. – Co się stało? – spytałem. Z trudem dowiedziałem się, co zaszło, bo wszystkie mówiły na raz. Zdaje się, że zraniona kobieta chwaliła się, że ma w kieszeni dosyć pieniędzy, aby kupić osła na jarmarku w Triana. ŤEj, rzekła Carmen, która miała ostry języczek, nie wystarczy ci już miotła? ť Tamta, dotknięta przymówkš (może i miała nieczyste sumienie w tej mierze), odparła, że nic jejpo miotle, ile że nie ma zaszczytu być chrzeœniaczkš szatana, ale że panna Carmen pozna się niebawem z jej osłem, kiedy pan koregidor zaprowadzi jš na przechadzkę, z dwoma lokajami idšcymi za niš, aby jš oganiać od much. ŤA ja, powiada Carmen, zrobię ci na twarzy koryto do picia dla much i narysuję ci szachownicę ť. Na to, ciach! ciach! nożem,którym ucina końce cygar, kreœli jej krzyż œw. Andrzeja na policzku. Sprawa była jasna; ujšłem Carmen za ramię: – Moja panno – rzekłem grzecznie – trzeba iœć za mnš. – Rzuciła mi spojrzenie takie, jakby mnie poznała, ale rzekła z rezygnacjš: – ChodŸmy. Gdzie mój płaszczyk? – Włożyła go na głowę w ten sposób, iż byłowidać tylko jedno wielkie oko, i poszła za mymi dwoma ludŸmi, potulna jak baranek. Skoroœmy przybyli na strażnicę, sierżant orzekł, że rzecz jest poważna i że trzeba odprowadzić dziewczynę do więzienia. Znowuż ja miałem jš eskortować. Umieœciłem jš między dwoma dragonami i szedłem z tyłu, jak jest powinnoœciš kaprala w takich razach. Zrazu Cyganka milczała: ale na ulicy Wężej – zna jš pan, zasługuje na swš nazwę, tak jest kręta – otóż na ulicy Wężej zaczyna od tego, że spuszcza płaszczyk na ramiona, aby mi pokazać swego szelmowskiego buziaka, i obracajšc się ku mnie, rzecze: – Panie oficerze, dokšd mnie pan prowadzi?– Do więzienia, moje biedne dziecko – odparłem najłagodniej, jak umiałem, tak jak dobry żołnierz powinien mówić do więŸnia, a zwłaszcza do kobiety. – Och! i cóż się tam ze mnš stanie? Panie oficerze, niech się pan zlituje nade mnš. Pan jest taki młody, taki ładny! ... – Potem,nieco ciszej: – Niech mnie pan puœci – rzekła – a dam panu kawałek bar lachi , który sprawi, że wszystkie kobiety będš pana kochały. Bar lachi, proszę pana, to kamień magnetyczny, o którym Cyganie twierdzš, że można nim działać mnogo czarów, o ile ktoœ umie go używać. Dajcie się napić pożšdanej kobiecie trochę tego kamienia utartego w białym winie, a nie oprze się wam. Odpowiedziałem najpoważniej: – Nie jesteœmy tu po to, aby się bawić głupstwami; trzeba iœć do więzienia, taki rozkaz, nie ma na to rady. My, ludzie z kraju Basków, mamy akcent, który pozwala z łatwoœciš odróżnić nas od Hiszpanów; w zamian nie znajdzie się tu anijednego, który by się nauczył mówić bodaj:bai jaona (tak, panie). Carmen odgadła tedybez trudu, skšd pochodzę. Wiadomo panu, że Cyganie, jako nie należšcy do żadnego kraju, wędrujšcy cišgle, mówiš wszystkimi językami; większoœć jest jak w domu w Portugalii, we Francji, u Basków, w Katalonii, wszędzie; dogadajš się nawet z Maurami i z Anglikami. Carmen umiała doœć dobrze po baskijsku. – Laguna ene bihotsarena , miły ziomku – rzekła nagle do mnie – czyœ ty z naszych stron?? Nasz język, panie, jest tak piękny,że kiedy go usłyszymy w cudzoziemskim kraju, serce nam omdlewa... – Chciałbym mieć spowiednika stamtšd, od nas – dodał ciszej bandyta. Po chwili milczenia podjšł: – Jestem z Elizondo – odpowiedziałem po baskijsku, wzruszony mocno, że słyszę rodzinnš mowę. – Ja jestem z Etchalar (to wioska o cztery godziny od nas). Cyganie porwali mnie do Sewilli. Pracowałam w fabryce tytoniu, abyzarobić na powrót do Nawarry, do mojej biednej matki, która ma za całš podporę tylko mnie i mały barratcea (ogródek)z dwudziestoma jabłonkami! Och, znaleŸć się znów tam, u nas, wœród białych gór! Znieważono mnie, bo nie jestem z tego kraju hultajów, przekupniów zgniłych pomarańcz; i te szelmy stanęły wszystkie przeciw mnie, bo im powiedziałam, że ich dudki z Sewilli, ze swymi nożami, nie nastraszyłyby chwata z naszych stron, w niebieskim berecie i z maquilš (okuty kij)w garœci. Bracie mój, przyjacielu, czy nie pomożesz swojej krajance? Kłamała, panie, ona zawsze kłamała. Nie wiem, czy ta dziewczyna w życiu swoim powiedziała słowo prawdy; ale kiedy mówiła, wierzyłem jej; nie umiałem się oprzeć. Kaleczyła nasz język, a ja brałem jš za Nawarkę: same oczy jej i usta, i płećœwiadczyły, że jest Cygankš. Oszalałem, nie zważałem już na nic. Myœlałem, że gdyby Hiszpanie oœmielili się Ÿle mówić o moim kraju, pokrajałbym im twarz, tak samo jak ona zrobiła swojej koleżance. Krótko mówišc, byłem jak pijany; zaczynałem mówić głupstwa, gotów byłem je robić. – Gdybym cię popchnęła i gdybyœ upadł, mój bracie – podjęła po baskijsku – to pewna, że te dwa kastylijskie rekruty nie zdołałyby mnie zatrzymać... Daję słowo, zapomniałem o rozkazie i o wszystkim, i rzekłem: – A więc, siostro, krajanko moja, próbuj, iniech Najœwiętsza Panna z Gór będzie ci pomocš. W tej chwili przechodziliœmy koło jednej z tych wšskich uliczek, jakich tyle jest w Sewilli. Naraz Carmen odwraca się i uderza mnie wpierœ. Padam umyœlnie na wznak. Jednym susem skacze przeze mnie i zmyka, pokazujšc nam parę nóżek, i co za nóżek! ...Mówi się Ťnogi baskijskie ť, te z pewnoœciš nie ustępowały im... a szybkie, azgrabne! Ja zrywam się natychmiast, ale chwytam lancę w poprzek, zamykajšc niš ulicę, tak iż w pierwszej chwili wstrzymałem poœcig towarzyszów. Potem zaczšłem sam pędzić, oni za mnš; ale dogonić jš! Nie było obawy, z naszymi ostrogami, szablami, lancami! W krótszym czasie niż trzeba, aby to opowiedzieć, znikła nam z oczu. Zresztš wszystkie kumoszki pomagały jej w ucieczce, drwišc sobie z nas i pokazujšc nam mylnš drogę. Po wielu marszach i kontrmarszach trzeba nam było wrócić na strażnicę bez poœwiadczenia od zarzšdu więzień. Moi ludzie, aby uniknšć kary, zeznali, że Carmen mówiła ze mnš po baskijsku. Aby rzec prawdę, nie wydało się rzeczš naturalnš, aby jedno uderzenie pięœci drobnej dziewczyny obaliło dryblasa takiegojak ja. Wszystko to wydało się mętne, lub raczej zbyt jasne. Zdegradowano mnie i posłano na miesišc do więzienia. Była to pierwsza kara od czasu mej służby. Bywajcie zdrowe galony sierżanta, które zdawały się już tak pewne! Pierwsze dni więzienia spłynęły bardzo smutno. Przystajšc do wojska, wyobrażałem sobie, że zostanę co najmniejoficerem. Longa, Mina, moi krajanie, sš wszakże kapitanami; Chapalangarra, który jest z czarnych, jak Mina, i jak on uciekł do waszego kraju, Chapalangarra był pułkownikiem; grywałem często w piłkę z jego bratem, biedaczynš jak ja. Teraz mówiłem sobie: Cały czas, który służyłeœ bez kary, stracony. Masz złš notę; aby odzyskać zaufanie przełożonych, trzeba ci będzie starać się dziesięć razy więcej, niż kiedy byłeœ rekrutem! I dlaczego naraziłeœsię na karę? Dla szelmy Cyganki, która zadrwiła sobie ze mnie i która w tej chwili kradnie, gdzie może w mieœcie. Mimo to nie mogłem się wstrzymać, aby o niej nie myœleć. Czy uwierzyłby pan? Te dziurawe jedwabne pończochy, które mi pokazała uciekajšc, ja miałem je cišgle przed oczami. Patrzyłem przez kraty więzienne na ulicę i wœród wszystkich kobiet, które przechodziły, nie widziałem ani jednej, która by warta była tej diabelskiej dziewczyny. A przy tym, a przy tym, mimo woli, wšchałem ten kwiat kasji, który mi rzuciła i który, mimo iż uschnięty, zachował swój zapach... Jeœli sš czarownice, ta dziewczyna była czarownicš! Jednego dnia wchodzi odŸwierny i podaje mibułkę alkalskiego chleba [4]. – Masz – powiada – to od pańskiej krewniaczki. Wzišłem chleb, bardzo zdziwiony, bo nie miałem krewniaczki w Sewilli. To może pomyłka, mówiłem sobie, patrzšc na chleb;ale był tak apetyczny, pachniał tak ładnie, że nie troszczšc się, od kogo pochodzi i dlakogo jest przeznaczony, postanowiłem go zjeœć. Kiedym go krajał, nóż natrafił na coœ twardego. Patrzę i znajduję piłkę ra i ˆŠj ľA˜ 48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đjœ ¤ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żPŽcţ˝cťzc5,Ăcř:pangielskš, którš wsunięto w ciasto przed wypieczeniem chleba. Była też w chlebie dwupiastrowa sztuka złota. Nie było wštpliwoœci: to podarunek od Carmen. Dla ludzi jej rasy wolnoœć jest wszystkim; podpaliłaby miasto, aby oszczędzić sobie więzienia. Zresztš dziewuszka była sprytna:majšc taki chlebuœ, można było sobie drwićz dozorców. W godzinę przepiłowałbym tš piłkš najgrubszš kratę, a za cenę dwóch piastrów zamieniłbym u pierwszego z brzegu handlarza starzyzny mundur na cywilne ubranie. Domyœla się pan, że dla człowieka, który nieraz wybierał orły z gniazd w naszych skałach, drobnostkš byłopuœcić się na ulicę z okna nie majšcego więcej nad trzydzieœci stóp od ziemi; ale janie chciałem uciekać. Miałem jeszcze honorżołnierski i dezercję uważałem za zbrodnię. Wzruszył mnie wszelako ten dowód pamięci. Kiedy człowiek jest w więzieniu, miło mu czuć za murami przyjaznš duszę, która o nim myœli. Sztuka złota mierziła mnie nieco, byłbym rad jš zwrócić; ale gdzie szukać mego wierzyciela? Nie zdawało mi się to łatwe. Po obrzędzie degradacji sšdziłem, że nic mnie już gorszego nie czeka; ale zostawałomi jeszcze jedno upokorzenie: a to po wyjœciu z więzienia, kiedy mnie przydzielono do służby i postawiono na warcie jak prostego żołnierza. Nie wyobraża pan sobie, co człowiek z ambicjšodczuwa w podobnej chwili. Sšdzę, że byłbym wolał, aby mnie rozstrzelano. Przynajmniej wtedy idę sam, przed swoim plutonem; czuję się kimœ, ludzie patrzš na mnie. Postawiono mnie na warcie pod bramš pułkownika. Był to młody człowiek, bogaty, wesoły, lubišcy się bawić. Wszyscymłodzi oficerowie byli u niego, i wielu cywilnych, i kobiety, aktorki, jak mówiono. Co do mnie, miałem uczucie, że całe miastonaznaczyło sobie schadzkę u jego bramy, aby się na mnie gapić. Naraz nadjeżdża powóz pułkownika, lokaj na koŸle. Kogóż widzę, jak wysiada? ... gitanillę. Wystrojona była tym razem jak monstrancja, wymuskana, same złoto i wstšżki. Suknia naszywana blaszkami, niebieskie trzewiki również naszywane, kwiaty, galony... W ręku miała baskijski bębenek. Były z niš jeszcze dwie Cyganki: jedna młoda i jedna stara. Zawsze majš przy. sobie takš starš; był i staruch z gitarš, też Cygan, aby im grać do tańca. Wiadomo panu, że często, dla uciechy, sprowadzajš do towarzystwa Cyganki, aby im kazać tańczyć romalis – to ich taniec – a często i po co innego. Carmen poznała mnie, wymieniliœmy spojrzenia. Nie wiem, ale w tej chwili byłbym pragnšł zaleŸć się na sto stóp pod ziemiš. – Agur, laguna (dzień dobry, kamracie)– rzekła. – Mój oficerze, stoisz na warcie jak rekrut. I nim miałem czas coœ odpowiedzieć, już znikła. Całe towarzystwo było w patio i mimo tłoku widziałem przez kratę niemal wszystko, co się działo wewnštrz [5] . Słyszałem kastaniety, bębenek, œmiechy i brawa; od czasu do czasu widziałem głowęCarmen, kiedy tańczyła z bębenkiem. Słyszałem też oficerów, mówišcych jej rzeczy, od których krew nabiegała mi do twarzy. Co im odpowiadała, nie wiedziałem.Od tego dnia, zdaje mi się, zaczšłem jš kochać na dobre; parę razy bowiem przychodziło mi do głowy wpaœć do patio i wpakować szablę w brzuch owym chłystkom, którzy się do niej umizgali. Męczarnie moje trwały dobrš godzinę, po czym Cyganie wyszli, powóz zajechał po nich. Mijajšc mnie, Carmen spojrzała znowu tymi oczami, które pan zna, i szepnęła: – Mój ziomku, kto lubi dobre smażone rybki, niech przyjdzie do Triana, do Lillas Pastia. Lekka jak kozica skoczyła do pojazdu, woŸnica zacišł muły i cała wesoła banda pomknęła, nie wiem gdzie. Domyœla się pan, iż zeszedłszy z warty, pognałem do Triana; ale wprzód wstšpiłem się ogolić i wyczyœciłem się jak na paradę. Znalazłem Carmen u Lillas Pastia, starego handlarza ryb, Cygana czarnego jak Maur. Wiele osób zachodziło tam na smażone rybki, zwłaszcza, jak sšdzę, odkšd Carmenzałożyła tam swój obóz. – Lillas – rzekła, skoro mnie ujrzała – niema mnie dla nikogo. Jutro także będzie dzień! ChodŸ, mój ziomku, przejdziemy się trochę. Nacišgnęła płaszczyk na twarz i oto znalazłem się z niš na ulicy, nie wiedzšc, dokšd idę. – Panienko – rzekłem – sšdzę, że pani winienem dziękować za podarek, który mi przysłałaœ, kiedy byłem w więzieniu. Zjadłem chleb, piłka zda mi się do ostrzenia lancy i zachowałem jš jako pamištkę po pani; ale pienišdze – proszę. – Nie!! zachowaj pienišdze – krzyknęła wybuchajšc œmiechem. – Zresztš, tym lepiej, bo nie jestem obecnie przy kapitałach, ale cóż? Wędrowny pies z głodunie umiera [6]. ChodŸ, przejedzmy wszystko. Ty prosisz. Ruszyliœmy z powrotem do Sewilli. U wejœciaulicy Wężej Carmen kupiła tuzin pomarańcz, które kazała mi zawinšć do chustki. Nieco dalej kupiła chleb, kiełbasę, butelkę mazanilla ; wreszcie weszła do cukierni. Tam rzuciła na ladę sztukę złota, którš jej oddałem, drugš jeszcze, którš miała w kieszeni, wraz z paroma srebrnikami; kazała mi dać wszystko, co miałem przy sobie. Miałem tylko jednš sztukę srebra i parę miedziaków, które oddałem jej, moc- no zawstydzony, że nie posiadam więcej. Zdawało się, że chce wynieœć cały sklep. Brała wszystko, co było najpiękniejszego i najdroższego, yemas (żółtka w cukrze), turon (rodzaj nugata), owoce kandyzowane, póki tylko starczyło pieniędzy. W dodatku musiałem towszystko nieœć w torbach papierowych. Znapan może ulicę Candilejo, gdzie znajduje siępopiersie króla Piotra Sędziego [7] . Powinien był przywieœć mnie do zastanowienia. Zatrzymaliœmy się w tej ulicy pod jakimœ starym domem. Carmen weszła do sieni i zakukała na parterze. Cyganicha, istna służebnica szatana, otworzyła nam. Carmen rzekła jej parę słów po romańsku. Stara mruczała zrazu; aby jš ułagodzić, Carmen dała jej dwie pomarańcze, garœć cukierków i pozwoliła pokosztować wina. Następnie zarzuciła jej mantylkę na plecy i przeprowadziła jš do drzwi, które zaryglowała drewnianš zaporš. Skoroœmy zostali sami, zaczęła tańczyć i œmiać się jak szalona, œpiewajšc: – Ty jesteœ mój rom (mšż), a ja twoja romi (żona). Stałem na œrodku pokoju, obarczony sprawunkami, nie wiedzšc, gdzie je złożyć.Rzuciła wszystko na ziemię i skoczyła mi na szyję, mówišc: – Płacę swoje długi, płacę swoje długi. Ach, panie, ten dzień! ten dzień! ... Kiedy o nim myœlę, zapominam o jutrzejszym. Bandyta zamilkł na chwilę, po czym zapaliwszy zgasłe cygaro, podjšł: Spędziliœmy razem cały dzień, jedzšc, pijšcitd. Kiedy Carmen opchała się cukierkami jak szeœcioletnie dziecko, wetknęła całe ich garœcie do dzbanka z wodš: ŤBędzie stara miała sorbet ť, mówiła... Nie było szaleństwa, psoty, której by nie zrobiła. Rzekłem, iż chciałbym widzieć, jak tańczy;ale skšd wzišć kastaniety? Natychmiast bierze jedyny talerz starej, tłucze go na kawałki, i oto tańczy romalis , przygrywajšc kawałkami fajansu równie dobrze, jak gdyby miała kastaniety z hebanu lub z koœci słoniowej. Nie było sposobu znudzić się przy tej dziewczynie, ręczę panu. Zapadł zmrok, usłyszałem bębny grajšce capstrzyk wieczorny. – Trzeba mi wracać do koszar, na apel – powiedziałem. – Do koszar? – rzekła ze wzgardš. – Więc ty jesteœ Murzyn, żeby się tak dać poganiaćprętem? Jesteœ prawdziwy kanarek [8] , z ubrania i z charakteru. Et, tyle masz serca co kura. Zostałem, skazany z góry na areszt. Rano ona pierwsza wspomniała o rozstaniu. – Słuchaj, Joseito – rzekła – wypłaciłam ci się. Wedle naszego prawa nie byłam ci winna nic, ponieważ jesteœ payllo (obcy), ale jesteœ ładny chłopak, spodobałeœ mi się. Bywaj zdrów. Spytałem, kiedy jš zobaczę. – Kiedy będziesz mniejszym dudkiem – odparła œmiejšc się. Następnie poważniej: – Czy ty wiesz, mój, synu, zdaje mi się, żeja cię kocham troszeczkę? Ale to nie może trwać. Pies i wilk nie długo wyżyjš w zgodzie. Może, gdybyœ przyjšł prawo Egiptu, rada bym być twojš romi . Ale to sšgłupstwa, to niemożliwe. Ba! mój chłopcze,wierzaj mi, wykpiłeœ się tanim kosztem. Spotkałeœ diabła, tak, diabła; nie zawsze jest czarny i nie ukręcił ci szyi. Mam na sobie wełnę, ale nie jestem owieczkš. IdŸ, zapal œwiecę przed swojš majari (madonnš); zarobiła na niš. No, bywaj zdrów jeszcze raz. Zapomnij już, co to Carmencita, lub zaœlubiłbyœ przy niej wdowę o drewnianych nogach (szubienicę). Tak mówišc, odsuwała zaporę zamykajšcš drzwi; znalazłszy się na ulicy, zawinęła sięw mantylkę i pomknęła. Mówiła prawdę. Byłoby rozsšdniej nie myœleć o niej; ale od owego dnia przy ulicy Candilejo, nie mogłem już myœleć o czym innym. Wałęsałem się cały dzień, w nadziei, że jš spotkam. Pytałem o niš staršCygankę i handlarza ryb. Oboje odpowiadali, że pojechała do Laloro (ziemia czerwona): tak nazywajš Portugalię. Prawdopodobnie mówili tak na rozkaz Carmen, ale niebawemdowiedziałem się, że kłamiš. W kilka tygodni po owym dniu przy ulicy Candilejo stałem na warcie u jednej z brammiejskich. Niedaleko tej bramy zrobił się wyłom w murze okalajšcym miasto; naprawiano go w dzień, a w nocy stawiano tam żołnierza, aby powœcišgnšć przemytników. Przez cały dzień widziałem,jak Lillas Pastia kršży koło strażnicy i zagaduje moich kolegów; wszyscy go znali, a jego rybki i pšczki jeszcze lepiej. Zbliżył się do mnie i spytał, czy mam wiadomoœci od Carmen. – Nie – rzekłem. – To będziesz miał, kochasiu. Nie mylił się. W nocy postawiono mnie na warcie przy wyłomie. Skoro tylko kapral się oddalił, ujrzałem zbliżajšcš się kobietę.Serce mi powiadało, że to Carmen. Mimo tokrzyk-nšłem; – Stój!! Nie wolno! – Nie bšdŸże taki srogi – rzekła odsłaniajšc twarz. – Jak to??! To ty, Carmen? – Tak, ziomku. Mówmy mało, ale mšdrze. Chcesz zarobić całego duro ? Przyjdš tu ludzie z pakunkami; przepuœć ich. – Nie – odparłem. – Muszę ich zatrzymać: taki rozkaz. – Rozkaz!! Rozkaz! Nie myœlałeœ o rozkazie przy ulicy Candilejo. – Och! – odparłem wzruszony do żywego tym wspomnieniem, dla tego warto było zapomnieć o rozkazie – ale nie chcę pieniędzy przemytników. – Słuchaj, jeœli nie chcesz pieniędzy, czy chcesz, żebyœmy jeszcze poszli na obiad dostarej Doroty? – Nie – odparłem, dławišc się od wysiłku,jaki mnie to kosztowało. – Nie mogę. – Doskonale. Jeżeli ty jesteœ taki nieprzystępny, wiem, do kogo się zwrócić. Zaproponuję twemu oficerowi obiadek u Doroty. Wyglšda na dobrego chłopca, postawi na warcie zucha, który będzie widział tylko to, co trzeba. BšdŸ zdrów, kanarku. Uœmieję się w dniu, w którym będziesz miał rozkaz powiesić się. Miałem tę słaboœć, żem jš odwołał i przyrzekłem przepuœcić wszystkich Cyganów œwiata, jeœli trzeba, byle otrzymać jedynš nagrodę, której pragnšłem. Przysięgła mi dotrzymać słowazrazu jutro i pobiegła uprzedzić swoich kompanów, którzy czekali tuż. Było ich pięciu, w ich liczbie Pastia, wszyscy objuczeni angielskim towarem. Carmen stała na czatach. Miała ich ostrzec kastanietami z chwilš, gdy ujrzy ront, ale nie było potrzeby. Przemytnicy załatwili sięw jednej chwili. Nazajutrz poszedłem na ulicę Candilejo. Carmen dała na siebie czekać i przyszła w kwaœnym humorze. – Nie lubię ludzi, którzy się każš prosić – rzekła. – Oddałeœ mi większš przysługę pierwszym razem, nie wiedzšc, czy coœ na . tym zyskasz. Wczoraj targowałeœ się ze mnš. Nie wiem, po com przyszła, bo cię już nie kocham. Et, idŸ sobie, masz tu jednego duro za fatygę. Mało brakło, a byłbym jej rzucił pienišdz w twarz; musiałem sobie zadać gwałt, abyjej nie wybić. Po godzinnej sprzeczce wyszedłem wœciekły. Błšdziłem jakiœ czas po mieœcie, gonišc jak szalony; wreszcie wszedłem do koœcioła i, wcisnšwszy się w najciemniejszy kšt, płakałem goršcymi łzami. Naraz słyszę głos: – Krokodyle łzy!! Daj mi je na eliksir. Podnoszę oczy, widzę Carmen tuż przed sobš. – I cóż, ziomku, jeszcze masz żal do mnie?– rzekła. – Muszę cię chyba kochać, na przekór samej sobie, bo od czasu, jak odszedłeœ, nie wiem co mi się dzieje. Słuchaj, teraz ja cię proszę, abyœ przyszedł na ulicę Candilejo. Pojednaliœmy się tedy; ale charakter Carmen był taki jak pogoda u nas. Nigdy u nas w górach burza nie jest bliżej, niż kiedy słońce najjaœniej œwieci. Naznaczyłami znowuż schadzkę u Doroty i nie przyszła; Dorota powiedziała mi znów w żywe oczy, że pojechała do Laloro Ťw sprawach Egiptu ť. Wiedzšc już z doœwiadczenia, co o tym mniemać, szukałem Carmen wszędzie; dwadzieœcia razy dziennie przechodziłem ulicš Candilejo. Jednego wieczora byłem u Doroty, którš niemalże obłaskawiłem, stawiajšc jej od czasu do czasu jakiœ kieliszeczek, kiedy weszła Carmen w towarzystwie młodego człowieka, porucznika z naszego pułku. – Zmykaj stšd – rzuciła mi po baskijsku. Stałem osłupiały z wœciekłoœciš w sercu. – Co ty tu robisz?? – zawołał porucznik. –Dalej, zmykaj! Nie mogłem uczynić kroku, byłem jak porażony. Oficer, wœciekły, widzšc, że nie odchodzę i że nie zdjšłem nawet czapki, wzišł mnie za kołnierz i potrzšsnšł mnš. Nie wiem, com mu powiedział. Dobył szabli,ja również. Stara chwyciła mnie za rękę, aporucznik zadał mi cięcie w czoło, od którego jeszcze noszę œlad. Cofnšłem się i uderzeniem łokcia przewróciłem Dorotę na wznak; kiedy porucznik szedł na mnie, nastawiłem mu sztych; nabił się. Wówczas Carmen zgasiła lampę i rzekła w swoim narzeczu do Doroty, aby uciekała. Ja sam wypadłem na ulicę i zaczšłem biec nie wiedzšc dokšd. Zdawało mi się, że ktoœ biegnie za mnš. Kiedym odzyskał przytomnoœć, spostrzegłem, że Carmen nieopuœciła mnie na krok. – Oj, ty głupi kanarku! – rzekła. – Umiesz robić same głupstwa. Mówiłam, że ci przyniosę nieszczęœcie. No, ale jest rada na wszystko, kiedy się ma za przyjaciółkę poczciwš Cyganeczkę. Na poczštek weŸ tę chustkę na głowę, a rzuć mi swój pas. Czekaj na mnie w tej sieni. Wracam za dwieminuty. Znikła i przyniosła mi niebawem pršżkowany płaszcz, po który chodziła nie wiem gdzie. Kazała mi zdjšć mundur i włożyć płaszcz na koszulę. Tak przystrojony, z chustkš, którš przewišzała mi ranę na czole, doœć byłem podobny do wieœniaka, jakich sporo przychodzi do Sewilli sprzedawać orszadę. Następnie zaprowadziła mnie do domku doœć podobnego do domku Doroty, w małej uliczce. Ona i druga Cyganka umyły mnie, opatrzyły lepiej, niżby to mógł zrobić chirurg pułkowy, dały mi się napić, nie wiem czego, w końcu ułożyły mnie na materacu, i zasnšłem. Prawdopodobnie musiały wmieszać do napoju jakiœ lek usypiajšcy, który Cyganie umiejš sporzšdzać, obudziłem się bowiem nazajutrz bardzo póŸno. Czułem silny ból głowy i nieco goršczki. Trzeba było dobrej chwili, abym odzyskał pamięć straszliwej sceny, w której brałem udział w wilię. Opatrzywszy mojš ranę, Carmen i jej przyjaciółka, siedzšc w kucki przy moim tapczanie, wymieniły w swoim języku parę słów, które wyglšdały na konsylium lekarskie. Następnie upewniły mnie, że będę zdrów niebawem, ale że trzeba co rychlej opuœcić Sewillę; gdyby mnie złapano, rozstrzelano by mnie bez pardonu.– Mój chłopcze – rzekła Carmen – musisz się wzišć do czegoœ; obecnie, kiedy król niedaje ci już ryżu ani sztokfisza, trzeba ci myœleć o zarobieniu na życie. Jesteœ za głupi, aby kraœć pastetas (zręcznie, sztukš); ale jesteœ mocny i zwinny: jeœli masz serce po temu, idŸ na wybrzeże i zostań przemytnikiem. Czy nie przyrzekłamci, że będziesz wisiał przeze mnie? To przecież lepiej, niż być rozstrzelanym. Zresztš, jeœli będziesz umiał brać się do rzeczy, będziesz żył jak ksišże, póki celnicy i żandarmi nie chwycš cię za kołnierz. W ten zachęcajšcy sposób diabelska dziewczyna wskazała mi nowy zawód, do którego mnie przeznaczała, jedyny, prawdęrzekłszy, jaki mi zostawał, odkšd œcišgnšłem na siebie karę œmierci. Mam rzec prawdę? Skłoniła mnie bez wielkiego trudu. Miałem uczucie, że to życie przygody i buntu zespala mnie z niš œciœlej. Sšdziłem, iż odtšd zapewnię sobie jej miłoœć. Często słyszałem o głoœnych przemytnikach, jak przebiegajš Andaluzję na dobrym koniu, z rusznicš w garœci, z kochankš za siodłem. Widziałem się już cwałujšcego przez góry i doliny ze œlicznš Cyganeczkš za sobš. Kiedy jej o tym mówiłem, brała się za boki ze œmiechu i powiadała, że nie ma nic ładniejszego niż noc spędzona na biwaku, kiedy każdy rom ˆŠj ľA˜ 48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đjœ ¤ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żPcŃcëcď+c :U$chroni się ze swojš romi w namiocie sporzšdzonym z trzech obręczy, pokrytych derkš. – Skoro cię raz będę miał w górach – mówiłem – będę pewny ciebie! Tam nie ma porucznika, który by szedł ze mnš do podziału. – A, jesteœ zazdrosny – odparła. – Tym gorzej dla ciebie. Jak możesz być tak głupi? Czy nie widzisz, że cię kocham, skoro nigdy nie żšdałam od ciebie pieniędzy? Kiedy tak mówiła, miałem ochotę jš udusić.Aby się streszczać, powiem, że Carmen dostarczyła mi cywilnego ubrania, w którym wymknšłem się z Sewilli nie poznany. Udałem się do Jerez z listem Pastii do pewnego szynkarza, u którego schodzš się przemytnicy. Zapoznałem się z tymi ludŸmi, a herszt, zwany Dancaire, przyjšł mnie do swej bandy. Puœciliœmy się do Gaucin, tam odnalazłem Carmen, z któršnaznaczyliœmy sobie spotkanie w tej miejscowoœci. W wyprawach naszych ona pełniła funkcje szpiega, i to najlepszego, jak sobie można wyobrazić. Wracała z Gibraltaru i już ułożyła z kapitanem pewnego okrętu wyładowanie towarów angielskich, które mieliœmy odebrać na wybrzeżu. Udaliœmy się, by czekać ich w pobliżu Estepony, po czym ukryliœmy częœć w górach; z resztš ładunku wędrowaliœmy do Ronda. Carmen poprzedziła nas tam. Ona również wskazała nam chwilę, w której mamy wejœć do miasta. Ta pierwsza wyprawa oraz kilka następnych odbyły się szczęœliwie. Życie przemytnika lepiej mi się podobało niż życie żołnierza; obsypywałemCarmen podarkami. Miałem pienišdze i kochankę. Nie miałem wyrzutów, bo jak mówiš Cyganie: wœród przyjemnoœci œwierzb nie swędzi. Wszędzie znajdowaliœmy dobre przyjęcie, koledzy traktowali mnie życzliwie, nawet z szacunkiem. Ale najbardziej przywišzywało mnie do nowego życia to, że widywałem często Carmen. Była dla mnie serdeczniejsza niż kiedykolwiek; mimo to wobec towarzyszy nie przyznawała się, że jest mojš kochankš; a nawet kazała mi przysišc na wszystkie œwiętoœci, że nikomutego nie zdradzę. Byłem tak słaby wobec tej istoty, że ulegałem wszystkim jej kaprysom. Zresztš to było pierwszy raz, że mogłem w niej dostrzec skrupuły uczciwej kobiety, i byłem doœć naiwny, abywierzyć, że w istocie poprawiła się ze swych dawnych obyczajów. Nasza banda, która składała się z dziesištka ludzi, zbierała się jedynie w stanowczej chwili, zwykle zaœ żyliœmy rozproszeni po dwóch lub trzech w miastach i miasteczkach. Każdy z nas rzekomo miał jakieœ rzemiosło; ten był kotlarzem, ów koniarzem, ja byłem przekupniem wstšżek, ale nie pokazywałemsię w uczęszczanych miejscach, z przyczyny mojej brzydkiej sprawy w Sewilli. Jednego dnia, lub raczej jednej nocy, mieliœmy się spotkać u stóp Veger. Dancaire znalazł się tam przed innymi. Wydawał się bardzo wesół. – Będziemy mieli jednego kamrata więcej – rzekł. – Carmen dokazała niesłychanej wręcz sztuki. Uwolniła swego roma , który był w kajdanach w Tarifa. Zaczynałem już rozumieć język cygański, którym mówili prawie wszyscy moi towarzysze, i oto słowo rom wstrzšsnęło mnš. – Jak to, swego męża? Ona jest zamężna? – spytałem herszta. – Tak – odparł – z Garcjš Jednookim, Cyganem równie szczwanym jak ona. Biednychłopak był na galerach. Carmen tak omotała więziennego chirurga, że uzyskałaprzezeń wolnoœć swego roma . Och! Ta dziewczyna to szczere złoto. Już dwa lata,jak pracuje nad jego wolnoœciš. Wszystko było na nic aż do chwili, w której wpadło się na ten pomysł, aby zmienić lekarza. Zdaje się, że z tym znalazła szybko drogę do porozumienia. Wyobraża pan sobie, jak miłš była mi ta nowina. Ujrzałem niebawem Garcję; zaiste najszkaradniejszš poczwarę, jakš wydała rasa Cyganów. Czarny na ciele, a czarniejszy jeszcze w duszy, był to największy łajdak, jakiego widziałem w życiu. Carmen przybyła wraz z nim; kiedy go nazywała przy mnie rom , trzeba było widzieć oczy, jakie robiła do mnie, oraz miny jej, kiedy Garcja odwrócił głowę. Byłem oburzony, nie odzywałem się do niejcałš noc. Rano spakowaliœmy toboły i byliœmy już w drodze, kiedyœmy spostrzegli, że jakiœ tuzin jeŸdŸców depce nam po piętach. Fanfaronom andaluzyjskim, którzy mieli w gębie jedynie œmierć i pożogę, zrzedła mocno mina. Wszystko zaczęło zmykać. Jedynie Dancaire, Garcja, ładny chłopak z Ecija nazwiskiem Remendado i Carmen nie stracili głowy. Reszta zostawiła muły i rzuciła się w wyrwy, gdzie konie nie mogły ich œcigać. Nie mogšc zachować naszych bydlšt, zdjęliœmy z nich najlepszš częœć łupu i naładowawszy jš na ramiona, próbowaliœmyzmykać skałami przez najstromsze urwiska. Rzucaliœmy toboły przed siebie i goniliœmy je, jakeœmy mogli, œlizgajšc się na piętach. Tymczasem nieprzyjaciel wcišż nas ostrzeliwał; pierwszy raz usłyszałem kołouszu œwist kul, i nie wzruszyło mnie to zbytnio. Kiedy na człowieka patrzy kobieta, mała to zasługa drwić sobie ze œmierci. Wymknęliœmy się, z wyjštkiem biednego Remendado, który dostał postrzał w krzyże. Rzuciłem swój tobołek i próbowałem rannego unieœć. – Głupcze! – krzyknšł na mnie Garcja. – Na co nam się zda padlina? Dokończ go i nietrać czasu. – Rzuć go!! – wołała Carmen. Zmęczenie kazało mi złożyć go na chwilę za wystajšcš skałš. Garcja podszedł i wypalił mu z garłacza w łeb. – Sprytny będzie, kto go teraz pozna – rzekł patrzšc na twarz, którš dwanaœcie kul poszarpało w kawałki. Oto, panie, piękne życie, jakie wiodłem. Wieczorem znaleŸliœmy się w gšszczu, wyczerpani, znużeni, nie majšc nic do jedzenia, zrujnowani stratš mułów. Cóż robi ten piekielnik Garcja? Dobywa z kieszeni talię kart i zaczyna grać z Dancairem przy blasku ognia, który rozpalili. Przez ten czas leżałem patrzšc nagwiazdy, myœlałem o Remendado i powiadałem sobie, że chętnie bym się z nimzamienił. Carmen siedziała na ziemi przy mnie i od czasu do czasu podzwaniała kastanietami nucšc. Potem, zbliżywszy się, jak gdyby chcšc mi coœ rzec do ucha, ucałowała mnie prawie przemocš parę razy. – Ty jesteœ diabeł – mówiłem. – Tak – odpowiadała. Po kilku godzinach spoczynku udała się do Gaucin; nazajutrz rano mały koziarek przyniósł nam chleba. Przesiedzieliœmy tam cały dzień, a w nocy zbliżyliœmy się do Gaucin. Czekaliœmy nowin od Carmen. Nic nienadchodziło. Z nastaniem dnia widzimy mulnika, który prowadzi kobietę wytwornie ubranš, pod parasolkš oraz małš dziewczynkę, wyglšdajšcš na jej pokojówkę. Na to Garcja: – Oto dwa muły i dwie kobiety, które zsyłanam œwięty Mikołaj; wolałbym cztery muły; ale mniejsza, podejmuję się z nimi załatwić! Wzišł rusznicę i zaczšł iœć ku drodze, kryjšc się w zaroœlach. Dancaire i ja szliœmy tuż za nim. Kiedyœmy podeszli doœć blisko, pokazaliœmy się i krzyknęliœmy na mulnika, aby się zatrzymał. Widzšc nas, kobieta, zamiast się przestraszyć – a nasz strój wystarczyłby na to – parsknęła głoœnym œmiechem. – Och!! och! ci lilipendi (głupcy)biorš mnie za erani (przyzwoitš kobietę)! Była to Carmen, lecz tak doskonale przebrana, że ja sam nie byłbym jej poznał, gdyby mówiła innym językiem. Zeskoczyła z muła, poszeptała chwilę z Dancairem i Garcjš, po czym rzekła do mnie: – Kanarku, zobaczymy się, nim będziesz wisiał. Jadę do Gibraltaru, w sprawach Egiptu. Usłyszycie niebawem o mnie. Przed rozstaniem wskazała nam miejsce, gdzie byœmy mogli znaleŸć schronienie na kilka dni. Ta dziewczyna była Opatrznoœciš naszej bandy. Otrzymaliœmy niebawem trochę pieniędzy, które nam przesłała, i wiadomoœć, która była warta więcej: że tego a tego dnia rusza w drogę dwóch lordów angielskich, jadšc z Gibraltaru do Grenady tš a tš drogš. Mšdrej głowie doœć na słowie. Majš z sobš piękne i ważne gwinee. Garcja chciał ich zabić, ale Dancaire i ja sprzeciwiliœmy się temu. Wzięliœmy im tylko pienišdze i zegarki; no i koszule, które nam były bardzo potrzebne. Panie, człowiek staje się łajdakiem ani wiedzšc o tym. Ładna dziewczyna opęta cię,pobijesz się dla niej, zdarzy się nieszczęœcie, trzeba żyć w górach i z przemytnika stajesz się złodziejem, nim sięobejrzysz. Uznaliœmy, że niezdrowo jest nam zostać w okolicach Grenady po sprawiemilordów, i zapuœciliœmy się w Sierra de Ronda. Wspomniał mi pan o Jos-Marii, tam właœnie zawarłem z nim znajomoœć. Brał zsobš kochankę swojš na wyprawy. Była to ładna dziewczyna, obyczajna, skromna, przyzwoita w obejœciu, nigdy brzydkiego słowa, i jak oddana! ... Za to on obchodził się z niš strasznie. Gonił za lada spódnicš, znęcał się nad niš, a od czasu do czasu wyprawiał sceny zazdroœci. Pewnego dnia pchnšł jš nożem. I cóż, ona kochała go tym mocniej! Kobiety sš już takie, zwłaszcza Andaluzyjki. Ta była dumna z blizny, którš miała na ramieniu; pokazywała jš niby najpiękniejszš rzecz naœwiecie. Przy tym Jos-Maria, na dobitkę, był bardzo złym kolegš! ... W wyprawie, którš odbyliœmy razem, urzšdził się tak, że cały zysk przypadł jemu, a nam gu-zy i kłopoty. Ale wracam domojej historii. Zginšł wszelki słuch o Carmen. Dancaire rzekł: – Trzeba, aby jeden z nas poszedł do Gibraltaru dowiedzieć się o niej czego; musiała przygotować jakšœ psotę. Poszedłbym ja, ale zanadto znajš mnie w Gibraltarze. Jednooki rzekł: – I mnie znajš, wypłatałem tyle figlów Rakom (nazwa Anglików, od czerwonych mundurów)! Że zaœ mam tylko jedno oko, trudno mi się przebrać. – Mam więc ja iœć? – rzekłem, upojony na samš myœl o zobaczeniu Carmen. – Mówcie,co trzeba zrobić. Tamci rzekli: – Zrób tak: jedŸ wodš albo idŸ przez Saint- Roc, jak wolisz, a kiedy będziesz w Gibraltarze, spytaj w porcie, gdzie mieszkahandlarka czekolady imieniem Rollona. Znajdziesz jš i dowiesz się, co się dzieje. Stanęło na tym, że wszyscy trzej pójdziemy do sierry Gaucin, że tam zostawię moich dwóch towarzyszy i udam się do Gibraltaru jako handlarz owoców. W Ronda nasz człowiek postarał mi się o paszport; w Gaucin dano mi osła: naładowałem go pomarańczami i melonami ipuœciłem się w drogę. Skorom przybył do Gibraltaru, okazało się, że znajš tam Rollonę, ale że umarła, lub też poszła do finibus terrae (na galery, lub też do wszystkich diabłów); to jej zniknięcie tłumaczyło, moim zdaniem, dlaczego straciliœmy kontakt z Carmen. Umieœciłem osła w stajni i wzišwszy pomarańcze, szedłem przez miasto, rzekomo, aby je sprzedać, w istocie, aby zobaczyć, czy nie spotkam znajomej twarzy. Jest tam moc kanalii ze wszystkich kštów œwiata, istna wieża Babel, nie można zrobić dziesięciu kroków, aby nie usłyszeć tyluż języków. Widziałem Egipcjan (Cyganów), ale nie œmiałem im zaufać; ja ich macałem i oni mnie macali. Zgadywaliœmy wzajem, że jesteœmy łajdaki; grunt zgadnšć, czy z tej samej bandy. Po dwóch dniach daremnej włóczęgi nie dowiedziałem się niczego o Rollonie ani o Carmen i miałem wracać do towarzyszów poczyniwszy parę sprawunków, kiedy przechodzšc się po ulicyo zachodzie słońca, słyszę kobiecy głos, który woła na mnie: ŤHej tam, pomarańcze! ... ť Podnoszę głowę i widzę na balkonie Carmen wspartš o poręcz obok oficera w czerwonym mundurze, złotych epoletach, z ufryzowanš głowš i minš wielkiego milorda. Ona sama ubrana była wspaniale: szal na ramionach, złoty grzebień, cała w jedwabiach, i dopieroż szelma – zawsze ta sama! – œmieje się, aż trzyma się za boki. Anglik, kaleczšc hiszpański, woła, abym wszedł, że pani chce pomarańcz; a Carmen powiada po baskijsku: – WchodŸ i nie dziw się niczemu. Nic, w istocie, nie powinno mnie było dziwić z jej strony. Nie wiem, czy uczułemwięcej radoœci czy bólu odnajdujšc jš. Stał tam w drzwiach służšcy Anglik, rosły, upudrowany, który mnie wprowadził do wspaniałego salonu. Carmen rzekła natychmiast po baskijsku: – Nie umiesz ani słowa po hiszpańsku, nie znasz mnie. Po czym, zwracajšc się do Anglika: – Mówiłam ci, zaraz poznałam, że to Bask,usłyszysz, co to za pocieszny język. Jakš on ma głupiš minę, prawda? Rzekłbyœ, kot przyłapany w spiżarni. – A ty – rzekłem do niej w moim języku – masz minę bezczelnej hultajki i mam ochotęprzeorać ci facjatę w obecnoœci twego gacha. – Mój gach? – rzekła. – Doprawdy sameœ to odgadł? Zazdrosny jesteœ o tego dudka? Jesteœ jeszcze większy głuptas, niż zanimeœ zaczšł bywać przy ulicy Candilejo. Nie widzisz, głupcze, że ja pracuję dla spraw Egiptu, i to w najwspanialszy sposób.Ten dom jest mój, gwinee Raka będš moje; wodzę go za nos, zawiodę go tam, skšd nie wróci nigdy. – A ja – rzekłem – powiadam ci, że jeœli jeszcze będziesz pracować dla spraw Egiptu w ten sposób, wnet zrobię koniec z tym wszystkim. – Ho, ho! Patrzcie! Czy ty jesteœ mój rom , żeby mnš rzšdzić? Jednooki nic nie mówi, aco ty masz do gadania? Czyœ nie powinien być szczęœliwy, że ty jeden możesz się uważać za mego minchorro (kochanek, kaprys)? – Co on mówi?? – spytał Anglik. – Że ma pragnienie i że napiłby się czego –odparła Carmen. I przewróciła się na kanapę, œmiejšc się do rozpuku ze swego tłumaczenia. Panie, kiedy ta dziewczyna się œmiała, nie było sposobu mówić rozsšdnie. Kto żył, œmiał się wraz z niš. Ten dryblas Anglik zaczšł się œmiać również – ot, głupiec! – ikazał, aby mi przyniesiono pić. Gdy piłem, ona rzekła: – Widzisz ten pierœcionek, który ma na palcu? Jeœli chcesz, dam ci go. Odparłem: – Dałbym palec, aby spotkać twego milordaw górach, każdy z maquilš (okuty kij)w garœci. – Maquila , co to znaczy? – spytał Anglik. – Maquila – rzekła Carmen œmiejšc się – to pomarańcza. Czy to nie jest ucieszne słowo na pomarańczę? Mówi, że chciałby poczęstować się maquilš . W czasie tej rozmowy wszedł służšcy i oznajmił, że obiad gotów. Wówczas Anglik wstał, dał mi piastra i podał ramię Carmen, jak gdyby nie mogła chodzić sama.Carmen, œmiejšc się cišgle, rzekła do mnie:– Mój chłopcze, nie mogę cię zaprosić na obiad; ale jutro, skoro tylko usłyszysz capstrzyk na paradę, przychodŸ tu z pomarańczami. Znajdziesz pokój lepiej umeblowany niż przy ulicy Candilejo i przekonasz się, czy jestem zawsze twoja Carmencita. A potem pomówimy o sprawach Egiptu. Nie odpowiedziałem nic; byłem już na ulicy, kiedy Anglik krzyczał za mnš: – Przynieœ jutro maquile ! – i słyszałem wybuchy œmiechu Carmen. Wyszedłem nie wiedzšc, co zrobię, nie spałem, rano byłem tak wœciekły na tę zdrajczynię, że postanowiłem opuœcić Gibraltar nie widzšc się z niš; ale z pierwszym uderzeniem bębna cała energia mnie opuœciła: wzišłem naręcz pomarańcz ipobiegłem do Carmen. Żaluzja była uchylona: ujrzałem jej czarne oko wypatrujšce mnie. Upudrowany lokaj wprowadził mnie natychmiast; Carmen dałamu jakieœ zlecenie i skoroœmy zostali sami, parsknęła swoim krokodylim œmiechem, rzucajšc mi się na szyję. Nigdy nie wydała mi się tak piękna. Ustrojona jak madonna, uperfumowana, meble jedwabne, haftowanefiranki... ach! ... i ja ubrany jak złodziej... którym też byłem. – Minchorro ! – mówiła Carmen. – Mam ochotę wszystko tu potłuc, podpalić dom i uciec w sierrę. I dopieroż pieszczoty! ... i œmiech! ... i tańczyła, i darła falbanki; żadna małpka nie nawyprawiała tyle skoków, minek, figlów. PóŸniej znowuż spoważniała. – Słuchaj – rzekła – chodzi o Egipt. Chcę, aby mnie zawiózł do Ronda, gdzie mam siostrę zakonnicę... (Tu nowe wybuchy œmiechu). Przejeżdżamy przez miejsce, które ci wskażę. Wpadacie nań: oskubać do nitki! Najlepiej byłoby go zatłamsić, ale – dodała z szatańskim uœmiechem, który miewała w pewnych momentach i wówczas nikt nie miał ochoty œmiać się – czy wiesz,co by trzeba zrobić? Żeby Jednooki szedł pierwszy. Ty trzymaj się nieco z tyłu; Rak jest dzielny i zręczny, ma dobre pistolety... Rozumiesz? ... Przerwała sobie nowym wybuchem œmiechu, który przyprawił mnie o dreszcz. – Nie – odparłem – nienawidzę Garcji, ale to mój kamrat. Pewnego dnia może uwolnię się od niego, ale załatwimy się z sobš obyczajem mego kraju. Jestem Cyganem jedynie z przypadku; w pewnych rzeczach zostanę zawsze szczerym Nawarczykiem. Odparła: – Jesteœ głupiec, ciemięga, prawdziwy payllo . Jesteœ jak karzeł, który myœli, że jest wielki, kiedy umie daleko plunšć. (Przysłowie cygańskie. )Nie kochasz mnie już, idŸ precz. Kiedy ona mi mówiła ŤIdŸ precz ť, nie mogłem odejœć. Przyrzekłem jechać, wrócić do kamratów i czatować na Anglika; nawzajem ona przyrzekła mi udawać choršdy rom ˆŠj ľA˜ 48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đjœ ¤ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żPńcA cJÇc-Ë cÜ: aż do chwili podróży. Zostałem jeszcze dwadni w Gibraltarze. Miała to zuchwalstwo, aby przyjœć do mnie przebrana do gospody. Puœciłem się w drogę; i ja miałem swój plan. Wróciłem w miejsce umówione z towarzyszami, znajšc czas i okolicę, w której Anglik i Carmen mieli się zjawić. Zastałem Dancaira i Garcję, którzy mnie oczekiwali. Spędziliœmy noc w lesie przy ogniu z szyszek, który doskonale się pali. Zaproponowałem Garcji, aby zagrał ze mnšw karty; zgodził się. Przy drugiej partii powiedziałem mu, że oszukuje; zaczšł się œmiać. Rzuciłem karty w twarz. Chciał chwycić rusznicę; przystšpiłem jš nogš i rzekłem: ŤPowiadajš, że jesteœ wielki gracz na noże; czy chcesz spróbować się ze mnš? ť Dancaire starał się nas rozłšczyć. Uderzyłem parę razy Garcję pięœciš. Wœciekłoœć uczyniła go odważnym; dobył swego noża, ja również. Rzekliœmy Dancairowi, aby nam zostawił wolne pole i nie mieszał się. Widzšc, że nie ma sposobu nas powstrzymać, usunšł się. Garcja zebrał się już w sobie, niby kot gotowy rzucić się na mysz. Trzymał kapelusz w lewej ręce, aby chwytać ciosy, prawš z nożem wysunšł ku przodowi. To ich moda andaluzyjska. Ja stanšłem po nawarsku, nawprost niego, z podniesionš lewš rękš, z lewš nogš naprzód, z nożem przy prawym udzie. Czułem się silniejszy od olbrzyma. Rzucił się na mnie jak strzała, okręciłem się na lewej nodze tak, iż uderzył w próżnię; ale ja ugodziłem go w gardło; nóżwszedł tak głęboko, że ręka moja znalazłasię pod brodš. Obróciłem ostrze tak mocno,że się złamało. Miał doœć. Ostrze długoœci ramienia wyszło z rany wypchnięte strumieniem krwi. Padł na twarz, walšc sięjak kłoda. – Coœ ty zrobił?? – rzekł Dancaire. – Słuchaj – rzekłem – za dużo było jednego z nas na œwiecie. Kocham Carmen i chcę mieć jš sam. Zresztš Garcja był łajdak; pamiętam, co zrobił z biednym Remendado. Jest nas już tylko dwóch, ale jesteœmy szczere chłopy. Powiedz, chcesz być moim druhem na œmierć i życie? Dancaire podał mi rękę. Był to mężczyzna pięćdziesięcioletni. – Do czarta z miłostkami!! – krzyknšł. – Gdybyœ poprosił go o Carmen, byłby ci jš sprzedał za piastra. Jest nas tylko dwóch; jakże sobie damy radę jutro? – Zostaw to mnie – odparłem. – Teraz drwię sobie z całego œwiata. Pogrzebaliœmy Garcję i przenieœliœmy obóz odwieœcie kroków dal ej. Nazajutrz nadjechała Carmen ze swoim Anglikiem, dwoma mulnikami i służšcym. Rzekłem do Dancaira: – Biorę na siebie Anglika. Nastrasz tamtych, sš bez broni. Anglik nie był tchórzem. Gdyby go Carmen nie tršciła w ramię, byłby mnie zabił. Krótko mówišc, odzyskałem Carmen tego dnia; pierwszym moim słowem było powiedzieć jej, że jest wdowš. Wysłuchawszy, jak się to stało, rzekła: – Ty zawsze będziesz dudek! Garcja powinien cię był zabić. Twoja nawarska sztuka to głupstwo; pochował on już tęższych od ciebie. Ale widać jego czas przyszedł. I twój przyjdzie. – I twój – odparłem – jeœli nie będziesz dla mnie szczerš romi . – Doskonale – rzekła – widziałam niejedenraz w fusach od kawy, że mamy skończyć razem. Ba! przyjdš inni po nas! I zadzwoniła w kastaniety, jak czyniła zawsze, ilekroć chciała spędzić jakšœ niewczesnš myœl. Człowiek traci miarę, kiedy mówi o sobie. Wszystkie te szczegóły nudzš pana może, ale niebawem skończę. Życie, któreœmy wiedli, trwało doœć długo. Dancaire i ja pozyskaliœmy kilku nowych towarzyszy, pewniejszych niż dawni, i trudniliœmy się przemytnictwem, a niekiedy, trzeba przyznać, i rozbojem na goœcińcu, ale to tylko w ostatecznoœci, kiedy nie było sposobu inaczej. Zresztš, nie czyniliœmy krzywdy podróżnym; poprzestawaliœmy na tym, żeœmy im odbierali pienišdze. Przez kilka miesięcy byłem zadowolony z Carmen;była nam pomocna we wszystkich przedsięwzięciach, wskazujšc gratki, któresię nastręczały. Przebywała to w Maladze,to w Kordowie, to w Grenadzie, ale na jedno moje słowo rzucała wszystko, aby się ze mnš spotkać w ustronnej gospodzie lub nawet w biwaku. Raz tylko – było to w Maladze – dała mi przyczynę do niepokoju. Dowiedziałem się, że wzięła na oko bogatego kupca, z którym prawdopodobnie zamierzała powtórzyć figiel z Gibraltaru. Mimo perswazji Dancaira, który chciał mniezatrzymać, pognałem, wpadłem do Malagi w biały dzień, odszukałem Carmen i zabrałem jš z sobš. Przyszło do gwałtownych wyjaœnień. – Czy wiesz – rzekła – że od czasu, jak jesteœ na dobre moim rom , mniej cię kocham, niż kiedy byłeœ moim minchorro . Ja nie lubię, aby mnie kto dręczył, a zwłaszcza, aby nade mnš przewodził. Chcębyć wolna, robić, co mi się podoba. Uważaj,abyœ nie przecišgnšł struny. Skoro mnie znudzisz, znajdę tęgiego chłopca, który zrobi z tobš to, co ty z Jednookim. Dancaire pojednał nas; ale powiedzieliœmy sobie rzeczy, które zostajš na sercu, i nie byliœmy już z sobš tak jak wprzódy. Wkrótce zdarzyło się nam nieszczęœcie. Osaczyło nas wojsko. Dancaire padł, a z nim dwaj towarzysze; dwóch innych pochwycono. Ja otrzymałem ciężkš ranę; gdyby nie mój dobry koń, byłbym wpadł w ręce żołnierzy. Wyczerpany znużeniem, majšc kulę w ciele, ukryłem się w lesie z jednym kamratem, który mi został. Zsiadajšc z konia zemdlałem; myœlałem, żezdechnę już w krzakach jak zajšc postrzelony œrutem. Towarzysz zaniósł mnie do znanej nam groty, poszedł po Carmen. Była w Grenadzie; przybyła natychmiast. Dwa tygodnie nie opuœciła mnieani na chwilę. Nie zmrużyła oka, pielęgnowała mnie z umiejętnoœciš i względami, jakich chyba żadna kobieta nie miała dla najukochańszego mężczyzny. Skoro tylko mogłem utrzymać się na nogach, zaprowadziła mnie w największej tajemnicy do Grenady. Cyganki umiejš wszędzie znaleŸć bezpieczne schronienie; spędziłem tam szeœć tygodni w pewnym domu, o dwie bramy od koregidora, który mnie szukał. Widziałem go niejeden raz, przez przymknięte okiennice. Wreszcie przyszedłem do siebie; ale na moim łożu boleœci przemyœlałem wiele rzeczy i postanowiłem odmienić życie. WspomniałemCarmen o tym, aby opuœcić Hiszpanię i starać się żyć uczciwie w Nowym Œwiecie. Wyœmiała mnie. – Nie jesteœmy stworzeni na to, by sadzić kapustę; nasza dola t o żyć kosztem payllos. Słuchaj, ubiłam interes z Natanem ben- Józefem z Gibraltaru. Chodzi o bawełniane materie, które czekajš tylko na ciebie, aby przejœć rogatkę. Wie, że żyjesz. Liczy na ciebie. Co by powiedzieli nasi wspólnicy z Gibraltaru, gdybyœ im chybił słowa? Dałem się wcišgnšć i znów podjšłem swojeszpetne rzemiosło. Podczas gdy ja się kryłem w Grenadzie, były tam walki byków, na które Carmen poszła. Za powrotem wiele mówiła o bardzo zręcznym pikadorze imieniem Łukasz. Znałaimię jego konia, wiedziała, ile kosztuje jegohaftowany kubrak. Nie zwróciłem na to uwagi. Juanito, ów towarzysz, który mi pozostał, powiedział mi w kilka dni póŸniej,że widział Carmen z Łukaszem w jakimœ sklepie. Zaczęło mnie to niepokoić. Spytałem Carmen, jak i w jakim celu zaznajomiła się z pikadorem. – To chłopak – rzekła – z którym warto gadać. W rzece, która szumi, jest woda albo kamienie. (Przysłowie cygańskie. )Zarobił tysišc dwieœcie realów na walkach.Jedno albo drugie: albo trzeba wycišgnšć zeń te pienišdze, albo też, ponieważ jest dobry jeŸdziec i tęgi chwat, można go przyjšć do naszej bandy. Ten i ów zginšł, trzeba ich zastšpić. WeŸ go z sobš. – Nie chcę – odparłem – ani jego pieniędzy, ani jego samego, i zabraniam ci odzywać się doń. – Uważaj – odparła – kiedy mi ktoœ czego zabrania, tylko patrzeć, jak to się stanie. Szczęœciem pikador wyjechał do Malagi, ja zaœ poczytywałem sobie za obowišzek przemycić żydowskš bawełnę. Miałem dużodo roboty w tej wyprawie, Carmen także; zapomniałem o Łukaszu. Może i ona zapomniała o nim, przynajmniej na tę chwilę. W owym to czasie spotkałem pana; najpierw w okolicy Mantilli, póŸniej w Kordowie. Nie będę panu nic mówił o naszym ostatnim widzeniu. Może pan wie o nim więcej ode mnie. Carmen ukradła panu zegarek; chciała też pańskich pieniędzy, a zwłaszcza tego pierœcionka, który widzę napańskim palcu. Powiadała, że to pierœcionekmagiczny i że jej na nim, bardzo zależy. Mieliœmy gwałtownš sprzeczkę, uderzyłem jš. Zbladła, rozpłakała się. Pierwszy raz widziałem jš płaczšcš, zrobiło to na mnie straszne wrażenie. Przeprosiłem jš, ale dšsała się na mnie cały tydzień; kiedy jechałem do Mantilli, nie chciała mnie uœciskać. Ciężko mi było na sercu, ale w trzy dni póŸniej zjawiła się z jasnš twarzš, wesoła jak szczygieł. Wszystko poszło w niepamięć, byliœmy niby para najczulszych kochanków. W chwili gdyœmy się mieli rozstać, rzekła: – Jest zabawa w Kordowie, chcę jš zobaczyć, przy tym wypatrzę ludzi, którzy wracajš z pieniędzmi, i powiem ci. Pozwoliłem jej odjechać. Zostawszy sam, dumałem o tej zabawie i o odmianie humoruCarmen. Musiała już się zemœcić, rzekłem sobie, skoro wróciła pierwsza. Wieœniak jakiœ powiedział mi, że w Kordowie sš byki.Krew zakipiała we mnie; pędzę jak szaleniec, przybywam do cyrku. Pokazano mi Łukasza; na ławeczce przy barierze poznałem Carmen. Wystarczyło mi widzieć jš przez minutę, aby zyskać pewnoœć. Łukasz, przy pierwszym byku, złożył jej hołd, jak przewidywałem. Zerwał kokardę [9] z byka i zaniósł jš Carmen, która ustroiła się w niš natychmiast. Byk pomœciłmnie: Łukasz padł z koniem, który przygniótł mu pierœ, byk zwalił się na nich obu. Spojrzałem w stronę Carmen, nie byłojej już. Niepodobna mi było wydostać się ze swego miejsca; musiałem czekać końca zapasów. Wówczas udałem się do domu, który pan zna, i siedziałem tam spokojnie do póŸnej nocy. Około drugiej rano Carmen wróciła i zdziwiła się nieco moim widokiem.– ChodŸ ze mnš – rzekłem. – Dobrze, jedŸmy! – odparła. Poszedłem po konia, posadziłem jš za sobš, jechaliœmy całš noc nie mówišc słowa. O brzasku zatrzymaliœmy się w ustronnej gospodzie, doœć blisko małej pustelni. Tam rzekłem do Carmen: – Słuchaj, zapomnę o wszystkim. Nie powiem ci o tym nigdy ani słowa; ale przysięgnij mi jedno, że pojedziesz ze mnš do Ameryki i że będziesz tam żyła uczciwie.– Nie – odparła z dšsem – nie chcę jechaćdo Ameryki. Dobrze mi tutaj. – Dlatego, że jesteœ blisko Łukasza; ale pomyœl, jeœli się wyliże, i tak nie czeka go długie życie. Ba, zresztš, co mi do niego! Za dużo roboty zabijać wszystkich twoich kochanków; ciebie zabiję. Wpiła we mnie swoje dzikie spojrzenie i rzekła: – Zawsze myœlałam, że mnie zabijesz. Za pierwszym razem, kiedy cię ujrzałam, spotkałam księdza pod bramš. A tej nocy wyjeżdżajšc z Kordowy, czy nic nie zauważyłeœ? Zajšc przebiegł nam drogę tuż pod kopytami konia. Tak jest napisane. – Carmencita – spytałem – czy ty mnie jużnie kochasz?? Nie odpowiedziała nic. Siedziała ze skrzyżowanymi nogami na plecionce i kreœliła po ziemi palcem. – Odmieńmy życie, Carmen – mówiłem błagalnie. – ChodŸmy żyć gdzieœ, gdzie się nigdy nie będziemy rozłšczali. Ty wiesz, że mamy niedaleko stšd, pod dębem, zakopanych sto dwadzieœcia uncyj... A takżemamy pienišdze u Żyda ben- Józefa. Uœmiechnęła się i rzekła: – Ja najpierw, ty potem. Wiem, że tak ma być. – Zastanów się – podjšłem – cierpliwoœć moja, siła wyczerpały się; decyduj się, albo ja się zdecyduję. Opuœciłem jš i poszedłem w stronę pustelni. Zastałem pustelnika na modlitwie. Czekałem, aż skończy; bardzo byłbym chciał się modlić, ale nie mogłem. Kiedy wstał, podszedłem ku niemu. – Mój ojcze – rzekłem – czy zechcesz pomodlić się za kogoœ, kto jest w wielkim niebezpieczeństwie? – Modlę się za wszystkich strapionych – odparł. – Czy mógłbyœ odprawić mszę za duszę, która stanie może przed swoim Stwórcš? – Tak – odparł, wpatrujšc się we mnie pilnie. I jak gdyby dojrzał w mojej twarzy coœ szczególnego, chciał mnie wycišgnšć nasłowa: – Zdaje mi się, że ja cię gdzieœ widziałem – rzekł. Położyłem piastra na ławce. – Kiedy odprawisz mszę, ojcze? – spytałem. – Za pół godziny. Syn oberżysty przyjdzie mi posłużyć. Powiedz mi, chłopcze, czy niemasz na sumieniu czegoœ, co cię dręczy? Czy chcesz posłuchać rady chrzeœcijanina? Czułem się bliski płaczu. Odpowiedziałem, że wrócę, i uciekłem. Poszedłem położyć się na trawie, do chwili gdy usłyszę dzwonek. Wówczas zbliżyłem się, ale nie wszedłem do kaplicy. Skoro msza się skończyła, wróciłem do gospody. Miałem nadzieję, że Carmen uciekła; mogła wzišć mego konia i umknšć... ale zastałem jš. Nie chciała, aby można było rzec, że się mnie zlękła. W czasie mojej nieobecnoœci rozpruła ršbek sukni, aby wyjšć ołów. Obecnie siedziała przy stole, patrzyła w miskę pełnš wody, w którš œwieżo lała ołów, kazawszy go stopić. Była tak zajęta,że nie spostrzegła zrazu mego powrotu. Tobrała kawałek ołowiu to obracała go na wszystkie strony z wyrazem smutku, to œpiewała jakšœ czarnoksięskš piosenkę z zaklęciami do Marii Padilla, kochanki don Pedra, która była, jak mówiš, Bari Cralissa, czyli wielkš królowš Cyganów. – Carmen – rzekłem – chcesz iœć ze mnš? – Wstała, rzuciła drewnianš miseczkę i włożyła mantylkę na głowę, jakby gotowa do drogi. Przyprowadzono mi konia, siadła za mnš i ruszyliœmy. – Zatem – rzekłem, skoroœmy ujechali kawałek – Carmen moja, chcesz iœć ze mnš, prawda? – Iœć za tobš w œmierć, tak; ale nie będę już żyła z tobš. ZnaleŸliœmy się w ustronnym wšwozie; zatrzymałem konia. – To tu?? – rzekła. Jednym skokiem była na ziemi. Zdjęła mantylkę, rzuciła jš sobie pod nogi i stała nieruchomo z rękš na biodrze, patrzšc na mnie bystro. – Chcesz mnie zabić, widzę to dobrze – rzekła – tak jest pisane; ale nie sprawisz, abym ustšpiła. – Proszę cię – mówiłem – bšdŸ rozsšdna. Słuchaj mnie! Wszystko, co było, zapomniane. Pomyœl, wiesz o tym, to ty mnie zgubiłaœ; dla ciebie zostałem złodziejem i mordercš. Carmen! moja Carmen! pozwól mi ocalić cię i ocalić siebie wraz z tobš! – Jos   – odparła – żšdasz niepodobieństwa. Nie kocham cię już; ty mnie jeszcze kochasz i dlatego chcesz mniezabić. Mogłabym cię jeszcze okłamywać, ale nie chce mi się tego trudu. Wszystko skończone między nami. Jako mój rom , masz prawo zabić swojš romi; ale Carmen zawsze będzie wolna. Urodziła się kalli , jako kalli umrze. – Kochasz tedy Łukasza?? – spytałem. – Tak, kochałam go jak ciebie, przez chwilę, mniej może niż ciebie. Obecnie nie kocham już nic i brzydzę się sobš, że cię kochałam. Rzuciłem się do jej nóg, ujšłem jej ręce, wilżšc je łzami. Przypominałem jej wszystkie szczęsne chwile, które spędziliœmy razem. Ofiarowałem się zostać rozbójnikiem, byle zachować jej miłoœć. Wszystko, panie; ofiarowałem jej wszystko, byle mnie chciała kochać jeszcze! Rzekła: – Kochać cię jeszcze, to niemożliwe. Żyć z tobš dłużej – nie chcę. Wœciekłoœć mnie ogarnęła. Wyjšłem nóż. Byłbym chciał, aby się zlękła i prosiła mnie o litoœć, ale ta kobieta to był wcielonyczart. – Po raz ostatni – krzyknšłem – chcesz zostać ze mnš?? – Nie! nie! nie! – rzekła tupišc nogš. Zdjęłaz palca pierœcionek, który jej niegdyœ dałem, i rzuciła go w krzaki. Ugodziłem dwa razy. Był to nóż Garcji, który wzišłem, złamawszy na nim swój. Zadrugim ciosem padła bez krzyku. Zdaje mi się, że widzę jeszcze jej wielkie czarne oko patrzšce na mnie uparcie; potem zamgliło się i przymknęło. Stałem dobrš godzinę bezwładny nad trupem. Potem przypomniałem sobie, że Carmen mawiała często, że chciałaby być pochowana w lesie. Wykopałem jej grób nożem i złożyłem jš w nim. Długo szukałem jej pierœcionka; znalazłem go wreszcie. Włożyłem go do dołu obok niej wraz z małym krzyżykiem. Może Ÿle uczyniłem. Następnie dosiadłem konia, pocwałowałem do Kordowy i przy pierwszej strażnicy rzekłem, kim jestem. Powiedziałem, że zabiłem Carmen; ale nie chciałem zdradzić,gdzie leży jej ciało. Pustelnik był œwięty człowiek. Modlił się za niš! Odprawił mszę za jej duszę... Biedne dziecko! To oni sš winni, że jš tak wychowali... ”. ------------------ [3] Strój wieœniaczek w Nawarze i w prowincjach baskijskich. [4] Alcala de los Panaderos , miasteczko o dwie mile od Sewilli, gdzie wypiekajš znakomite bułeczki. Utrzymujš, że to woda w Alcala nadaje im ten smak, i przynoszš codziennie wielkš ich mnogoœć do Sewilli. [5] Większoœć domów w Sewilli posiada ˆŠj ľA˜ 48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đjœ ¤ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż P… @!Ő c€"âęc#Ě':c$7ť%Á: €dziedziniec otoczony portykami. Siaduje się tam w lecie. Dziedziniec ten przykryty jest płótnem, które polewa się wodš w dzień, aœcišga wieczorem. Brama od ulicy jest prawie zawsze otwarta, sień zaœ prowadzšca w dziedziniec, zaguan , zamknięta jest żelaznš kratš wykwintnej roboty. [6] Chuquel sos pirela cocal terela – „Wędrowny pies znajdzie koœć ". Przysłowie cygańskie. [7] Król don Pedro, którego nazywano Okrutnym, a którego królowa Izabela Katolicka nazywała zawsze sprawiedliwym, lubił przechadzać się wieczorami po ulicachSewilli, szukajšc przygód, jak niegdyœ kalif Harun alRaszyd. Pewnej nocy posprzeczali się na ustronnej ulicy z jakimœ kawalerem, który wyprawiał serenadę. Dobyli oręża i król zabił czułego kochanka. Słyszšc szczęki broni, staruszka wyjrzała oknem i oœwieciła te scenę małš lampkš, candilejo ,którš trzymała w dłoni. Trzeba wiedzieć, że król Pedro, zresztš krzepki i zwinny, miał osobliwš przyrodzonš wadę: kiedy szedł, w kolanach chrupało mu straszliwie.Stara poznała go łatwo po tym chrupaniu. Nazajutrz urzędnik będšcy na służbie przyszedł z raportem do króla. „Panie, tej nocy odbył się na ulicy œmiertelny pojedynek. Jeden z walczšcych zginšł. – Czy odkryliœcie zabójcę?? – Tak, panie. – Czemu nie jest jeszcze ukarany? – Panie,,czekam twoich rozkazów. – Wypełnijcie prawo ". Owóż, król wydał byłœwieżo dekret, iż każdy pojedynkujšcy się ma być œcięty, a głowa jego wystawiona w miejscu spotkania. Urzędnik wykpił się zręcznie ze sprawy. Kazał odpiłować głowę posšgu króla i wystawił jš we framudze na ulicy, na której spełniono zbrodnię. Spodobało się to królowi i mieszkańcom; nazwano ulicę od lampki owejstaruszki, która to lampka była jedynym œwiadkiem zdarzenia. – Oto tradycja ludowa; Zuniga opowiada rzecz nieco odmiennie. (Patrz Roczniki Sewilli , t. II). Jak bšdŸ się rzeczy miały, istnieje jeszczew Sewilli ulica Candilejo, a na tej ulicy popiersie kamienne, będšce rzekomo portretem don Pedra. , Na nieszczęœcie popiersie to jest nowoczesne. Dawne było bardzo zniszczone już w XVII wieku, a ówczesny zarzšd miasta kazał je zastšpić tym, które widzi się dziœ. [8] Dragoni hiszpańscy ubrani sš na żóło. [9] La divisa , pęk wstšżek kolorem swoim oznaczajšcych pastwisko, z którego byk pochodzi. Pęk ten przymocowany jest do skóry byka za pomocš haczyka, a szczytemgalanterii jest wyrwać go żywemu zwierzęciu i ofiarować kobiecie. 4 Hiszpania jest krajem, w którym można dziœ spotkać w większej liczbie owe koczujšce plemiona rozsypane po całej Europie, a znane pod nazwš Boh é miens, Gitanos, Gypsies , Cyganów. Większoœć ich mieszka lub raczej koczuje w prowincjach południowych i wschodnich, w Andaluzji, w Estramadurze, w królestwie Murcji; sporo ich jest w Katalonii. Ci przechodzš często do Francji: spotyka się ich u nas po wszystkich jarmarkach na południu. Zazwyczaj ludzie ci praktykujš rzemiosło koniarzy, konowałów i postrzygaczy mułów; z rzemiosłem tym łšczš umiejętnoœć naprawiania rynek i naczyń miedzi anych, nie mówišc o przemytnictwie i innych niedozwolonych praktykach. Kobietywróżš, żebrzš i sprzedajš wszelkie rodzajeleków, niewinnych lub mniej niewinnych. Typ fizyczny Cyganów łatwiej jest rozpoznać niż opisać; gdy się widziało jednego, poznałoby się wœród tysišca ludzi osobnika tego szczepu. Fizjognomia, wyraz,oto zwłaszcza co ich różni od miejscowej ludnoœci. Płeć ich jest bardzo smagła, zawsze ciemniejsza od cery ludnoœci, wœród której żyjš. Stšd miano Kale , czarni, którym okreœlajš się często [10]. Oczy ich wybitnie skoœne, ładnie wykrojone, bardzo czarne, ocienione sš długimi i gęstymi rzęsami; wzrok ich możnaporównać jedynie do wzroku dzikiego zwierzęcia. Zuchwalstwo i lękliwoœć malujš się w nim równoczeœnie; pod tym względemoczy ich wyrażajš doœć wiernie charakter narodu, chytry, œmiały, ale z natury lękajšcy się – jak Panurg – guzów [11] . MężczyŸni sš przeważnie dobrze zbudowani, zręczni, zwinni; nie pamiętam, abym kiedy widział otyłego Cygana. W Niemczech, Cyganki sš bardzo ładne; wœród Gitan hiszpańskich pięknoœć jest nader rzadka. Bardzo młode mogš uchodzić za sympatyczne brzydule, ale po dziecku stajš się ohydne. Niechlujstwo obu płci jestczymœ niewiarygodnym; kto nie widział włosów matrony cygańskiej, z trudem wytworzy sobie o nich pojęcie, nawet wyobrażajšc sobie szczeć najbardziej twardš, tłustš, nabitš kurzem. W większych miastach Andaluzji młode dziewczyny, powabniejsze od innych, bardziej dbajš o siebie. Te chodzš tańczyć za pienišdze – tańce ich bardzo sš podobnedo tych, których zabroniono u nas na balachpublicznych w karnawale. Pastor Borrow, misjonarz angielski, autor dwóch interesujšcych dzieł o hiszpańskich Cyganach, których zamierzał nawrócić na koszt Towarzystwa Biblijnego, upewnia, iż bez przykładu jest, aby Gitana dopuœciła dosiebie mężczyznę obcej rasy. Zdaje mi się, że jest wiele przesady w pochwałach, jakieoddaje ich czystoœci. Zresztš większoœć jest w położeniu owej brzyduli z Owidiusza:Casta quam nemo rogavit . Co się tyczy ładnych, sš, jak wszystkie Hiszpanki, trudne w wyborze kochanka. Trzeba im się podobać, trzeba je sobie zasłużyć. Pastor Borrow przytacza jako dowód ich cnoty rys, który przynosi zaszczyt jego własnej cnocie, a zwłaszcza naiwnoœci. Ktoœ z jego znajomych, człowiek niemoralny, ofiarował, rzekomo bez skutku, kilka uncji złota ładnej Gitanie. Andaluzyjczyk, któremu powtórzyłem tę anegdotkę, orzekł, iż ów niemoralny człowiek łatwiej dopišłby celu, pokazujšc dwa albo trzy piastry; ofiarować kilka uncyj złota Cygance było równie lichym argumentem, co przyrzekać jeden lub dwa miliony pomywaczce w gospodzie. Jak bšdŸ się rzeczy majš, to pewne, że Gitany okazujš swoim mężom nadzwyczajne oddanie. Nie ma niebezpieczeństwa ani utrapienia, na które by się nie narażały, aby im pomóc w złej doli. Jedno z mian, jakie sobie dajš Cyganie, rome , czyli małżonkowie, œwiadczy o czci tego plemienia dla instytucjimałżeństwa. W ogóle można powiedzieć, żeich głównš cnotš jest patriotyzm, jeœli tak można nazwać wiarę, której strzegš w stosunku do współplemieńców, ich gorliwoœć w pomaganiu sobie wzajem, niezłomna tajemnica, jakš zachowujš w kompromitujšcych sprawach. Zresztš, we wszystkich tajnych stowarzyszeniach, będšcych poza prawem, widzi się coœ podobnego. Odwiedziłem przed kilku miesišcami bandę Cyganów koczujšcych w Wogezach. W namiocie starej Cyganki, najstarszej z gromady, znajdował się Cygan, nie z jej rodziny, nawiedzony œmiertelnš chorobš. Człowiek ten opuœcił szpital, gdzie miał troskliwš opiekę, aby umrzeć wœród swoichziomków. Od trzynastu tygodni leżał u swoich gospodarzy, zażywajšc o wiele większych wygód niż synowie i zięciowie żyjšcy pod tym samym dachem. Miał dobre posłanie ze słomy i mchu, z doœć czystym przeœcieradłem, gdy reszta rodziny – jedenaœcie osób – leżała na deskach na trzy stopy długich. Oto przykład ich goœcinnoœci. Ta sama kobieta, tak ludzka dlaswego goœcia, mówiła do mnie w obecnoœci chorego: Singo, singo, homte hi mulo. (Niedługo, niedługo trzeba mu umrzeć.) Życie tych ludzi jest tak nędzne, że œwiadomoœć œmierci nie ma dla nich nic przerażajšcego. Znamienny rys charakteru Cyganów to ich obojętnoœć w sprawach religii. Nie iżby byliwolnomyœlni lub sceptycy; nigdy nie zdradzajš poglšdów tršcšcych niedowiarstwem. Wręcz przeciwnie, religię kraju, w którym mieszkajš, przyjmujš za swojš; ale zmieniajšc ojczyznę zmieniajš i wiarę. Przesšdy, które u ludów pierwotnychzastępujš uczucia religijne, sš im również obce. Trudno w istocie, aby przesšdy istniały u ludzi żyjšcych najczęœciej z łatwowiernoœci drugich. Mimo to zauważyłem u hiszpańskich Cyganów wstręt do dotknięcia trupa. Mało który zgodzi się za pienišdze zanieœć człowieka na cmentarz. Wspomniałem, iż większoœć Cyganów trudnisię wróżbiarstwem. Wywišzujš się z tego bardzo dobrze. Ale co jest dla nich Ÿródłemwielkich zysków, to sprzedaż talizmanów i lubczyków. Nie tylko majš w zapasie ropusze łapy dla ustalenia płochych serc lub sproszkowany kamień magnetyczny dla skłonienia serc nieczułych, ale robiš w potrzebie potężne zaklęcia, zniewalajšce diabły, aby im użyczyły pomocy. Zeszłego roku pewna Hiszpanka opowiadała mi następujšcš historię: przechodziła raz ulicšAlkala, smutna i zadumana; Cyganka siedzšca w kucki na chodniku krzyknęła do niej: ,,Paniusiu, œliczna paniusiu, kochanek cię zdradza. (Była to prawda. )Czy chcesz, paniusiu, abym ci go œcišgnęła z powrotem?” Można zgadnšć, z jakš radoœciš przyjęto tę propozycję i jakš ufnoœć musiała budzić osoba zgadujšca, ot tak, od pierwszego rzutu oka, najskrytsze tajemnice serca. Niepodobna było podjšć czarnoksięskich zabiegów na jednej z najludniejszych ulic Madrytu; umówiono tedy schadzkę na dzień następny. „Nic łatwiejszego, niż sprowadzić niewiernego do twoich stóp – rzekła Gitana. – Czy ma pani może chustkę,szarfę, mantylkę, które on ci dał? ” Pani dała jej chustkę jedwabnš. „Teraz zaszyj czerwonym jedwabiem piastra w róg chustki. W drugi róg zaszyj pół piastra; tu srebrnika; tam dwa reale. A teraz trzeba zaszyć w samym œrodku sztukę złota. Najlepiej dubeltowego dukata ”. Zaszyto dukata i resztę. ,,A teraz daj mi, paniusiu, chustkę, zaniosę jš o samej północy do Campo Santo. ChodŸ ze mnš, jeœli chcesz zobaczyć ładnš diabelskš sztuczkę. Przyrzekam ci, że nie dalej niż jutro ujrzysz przedmiot swego kochania ”. Cyganka puœciła się sama do Campo Santo, dama bowiem zanadto się bała diabła, by jej towarzyszyć. Możecie się domyœleć, czy biedna, opuszczona istota ujrzała kiedy chustkę i kochanka. Mimo swej nędzy i mimo wstrętu, jaki budzš, Cyganie zażywajš wszelako pewnegoszacunku u ludzi ciemnych, i wielce sš z tego dumni. Czujš się rasš wyższš, inteligentniejszš, i gardzš serdecznie ludem, który im użycza goœcinnoœci. „Tutejsi ludzie sš tak głupi, mówiła mi Cyganka z Wogezów, że nie ma żadnej sztuki ich oszukać. Któregoœ dnia wieœniaczka woła mnie z ulicy; wchodzę do chaty. Piec dymił; prosiła mnie o zaczarowanie go, aby dobrze cišgnšł. Kazałam sobie dać spory kawał słoniny, poczym zaczęłam mamrotać po naszemu jakieœ wyrazy. ŤGłupia jesteœ, mówiłam, urodziłaœ się głupia, umrzesz głupia... ť Kiedy się znalazłam blisko drzwi, rzekłam w czystej niemczyŸnie: ŤDam ci niezawodnysposób, aby ci piec nie dymił: nie pal w nimť. I nogi za pas!” Historia Cyganów jest jeszcze zagadkš. Wiadomo tyle, że pierwsze ich gromady, bardzo nieliczne, pojawiły się we wschodniej Europie w poczštku XV wieku; ale nikt nie umie powiedzieć, ani skšd się wzięli, ani po co przybyli do Europy. Co osobliwsze, nie wiadomo zupełnie, w jaki sposób rozmnożyli się w krótkim czasie takzdumiewajšco w wielu okolicach bardzo od siebie oddalonych. Sami Cyganie nie zachowali żadnej tradycji swego pochodzenia; jeżeli większoœć z nich mówi oEgipcie jako o swej pierwotnej ojczyŸnie, powtarzajš bajkę od bardzo dawna kršżšcšw tej mierze. Większoœć orientalistów, którzy badali język cygański, sšdzi, iż wiodš się oni z Indii. W istocie, zdaje się, że liczne Ÿródłosłowy i wiele form gramatycznych języka rommani można odnaleŸć w narzeczach pochodzšcych od sanskrytu. Zrozumiałe jest, że w swoich długich wędrówkach, Cyganie przyswoili sobie wielewyrazów cudzoziemskich. We wszystkich dialektach rommani znajduje się obfitoœć słów greckich. Na przykład cocal , koœć, od kokkali ; petalli , podkowa, od petalon ; kafi , gwóŸdŸ, od karfi ; etc. Dziœ Cyganie majš prawie tyle odmiennych narzeczy, ile istnieje oddzielnych band cygańskich. Wszędzie mówiš językiem kraju, który zamieszkujš, bieglej niż własnym narzeczem, którym posługujš się jedynie po to, aby się porozumiewać swobodnie wobec cudzoziemców. Jeœli się porówna dialekt Cyganów niemieckich z gwarš Cyganów hiszpańskich, nie stykajšcych się z tamtymi od wieków, znajdzie się wielkš iloœć wspólnych słów; ale wszędzie, mimo iż w różnym stopniu, pierwotny język skaził się przez zetknięcie z językami bardziej wykształconymi, którymi ten koczujšcy lud musiał się posługiwać. Z jednej strony niemiecki, z drugiej hiszpański tak bardzo przeobraziły pierwotne rommani , że Cyganowi ze Szwarcwaldu niepodobna byłoby rozmówić się z którymœ z braci andaluzyjskich, mimo że starczyłoby wymiany kilku zdań, aby poznać, że obaj mówiš dialektem tego samego narzecza. Pewne słowa bardzo pospolitego użytku wspólne sš, jak sšdzę, wszystkim gwarom; tak we wszystkich słownikach, które miałem sposobnoœć zbadać, pani oznacza wodę, manro – chleb,mas – mięso, lon – sól. Nazwy liczb sš prawie wszystkie te same. Dialekt niemiecki zdaje mi się o wiele czystszy niż hiszpański; zachował wiele pierwotnych form gramatycznych, gdy Gitanos przyjęli je z kastylijskiego. Mimo tokilka słów stanowi wyjštek, œwiadczšc o dawnej wspólnoœci mowy. Czas przeszły dialektu niemieckiego tworzysię dodajšc ium do imperatywu, który jest zawsze Ÿródłosłowem czasownika. W rommani hiszpańskim czasowniki odmienia się wszystkie na wzór czasowników kastylijskich pierwszej koniugacji. Od bezokolicznika jamad , jeœć, powinno by sięprawidłowo tworzyć jame , jadłem; od lillar , brać, powinno być lille , brałem. Jednakże niektórzy starzy Cyganie mówiš wyjštkowo: jayon, lillon . Nie znam innych słów, które by zachowały tę starodawnš formę. Skoro się już tak popisuję moimi skromnymiwiadomoœciami z zakresu języka rommani , muszę zanotować parę słów z francuskiej gwary, które złodzieje nasi zapożyczyli od Cyganów. ,,Tajemnice Paryża ”uœwiadomiływytwornš publicznoœć, że czurin znaczy nóż. Jest to czyste rommani ; ,,czuri ”jestjednym z owych słów wspólnych wszystkimdialektom. P. Vidocq [12] nazywa konia gres , jest to również cygańskie słowo, gras, gre, graste, gris . Dodajcie jeszcze słowo romaniszel , które w gwarze paryskiej oznacza Cyganów. Jest to zepsute rommaneczawe , chłopcy cygańscy. Ale z czego jestem dumny, to z wywiedzenia etymologii słowa frimousse , twarz, mina, którego tosłowa wszystkie uczniaki używajš lub używały za mego czasu. Zważcie, iż Oudin w swoim interesujšcym słowniku pisał w 1640 r. firlimousse. Otóż firla, fila w języku rommani znaczy twarz, mui ma to samo znaczenie, jest to œciœle łacińskie os . Cygan- purysta zrozumiał natychmiast kombinację firlamui , i sšdzę, że jest zgodna z duchem języka. To chyba dosyć, aby dać czytelnikom „Carmen ”korzystne wyobrażenie o moich studiach nad językiem rommani . Zakończę tym przysłowiem, które nasuwa mi się w porę: En retudi panda nasti abela macha . (Do zamkniętej gęby nie wleci mucha. ) ------------------- [10] Zdaje mi się, że Cyganie niemieccy, mimo, że doskonale rozumiejš słowo Kale , nie lubiš aby ich tak nazywano. Nazywajš się między sobš Romane czawe. [11] Rabelais, Pantagruel. [12] Słynny naczelnik policji francuskiej, autor pamiętników. Czyœćcowe dusze Cycero gdzieœ powiada (zdaje mi się, w traktacie ,,O naturze bogów ”), ze istniałowielu Jowiszów: Jowisz na Krecie, inny w Olimpii, inny jeszcze indziej; tak iż nie ma w Grecji nieco znaczniejszego miasta, któreby nie miało swojego Jowisza. Ze wszystkich tych Jowiszów uczyniono jednego, którego obdarzono łšcznie wszystkimi przygodami jego imienników. To tłumaczy owš niesłychanš iloœć zdobyczy miłosnych, przypisywanych temu bogu. To samo zamieszanie panuje w sprawie don Juana, osobistoœci, która, co do rozgłosu, niewiele ustępuje Jowiszowi. Sama Sewilla posiada kilku don Juanów; wiele innych miast chlubi się swoim. Każdy miał niegdyœ swojš odrębnš legendę. Z czasem wszystkiestopiły się w jedno. Mimo to, skoro się przyjrzeć z bliska, łatwo wyróżnić czšstkę każdego z nich lub bodaj rozróżnić dwóch spoœród tych bohaterów, a mianowicie: don Juana Tenorio, którego, jak wiadomo, porwał kamienny posšg, i don Juana de Marana, którego koniec był zgoła odmienny. Opowiadajš na jednš modłę życie ich obu; różne sš jedynie rozwišzania. Sš zakończenia na wszystkie gusty, jak w sztukach Ducisa, które kończš się dobrze œć domów w Sewilli posiada ˆŠj ľA˜ 48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đjœ ¤ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż&PDc'”¨c(<c)@-Rc*’;Ęlub Ÿle, wedle wrażliwoœci czytelników. Co do prawdziwoœci tej historii lub tych dwóch historii, jest ona niewštpliwa i wielce by obraził miejscowy patriotyzm sewillian, kto by podawał w wštpliwoœć istnienie tych dwóch hultajów, którzy zamšcili genealogię najszlachetniejszych tamecznych rodów. Pokazujš tam cudzoziemcom pałac don Juana Tenorio, a żaden miłoœnik sztuki nie opuœcił z pewnoœciš Sewilli, nie zwiedziwszy koœciołaMiłosierdzia. Ujrzał tam grób kawalera de Marana, z tym napisem, podyktowanym przez pokorę lub, jeœli kto chce, przez pychę: Aqui yace el peor hombre que fua enel mundo [13]. Jak można wobec tego wštpić? Prawda, iż oprowadziwszy was po tych dwóch zabytkach, cicerone opowie wam jeszcze, jak don Juan (nie wiadomo który)uczynił szczególne propozycje Giroldzie, owej bršzowej figurze, która wznosi się na mauretańskiej wieży katedralnej, i jak je Girolda przyjęła; jak don Juan, przechadzajšc się, podochocony winem, po lewym brzegu Gwadalkiwiru, poprosił o ogień człowieka, który szedł prawym brzegiem palšc cygaro, i jak ramiępalšcego (był to nie kto inny, tylko diabeł we własnej osobie)wydłużyło się tak, że przebyło rzekę i podało cygaro don Juanowi, który zapalił odeń swoje, ani mrugnšwszy okiem i nie korzystajšc z przestrogi, tak był zatwardziały. Pragnšłem wydzielić każdemu don Juanowi czšstkę, jaka mu przypada ze wspólnego skarbca niegodziwoœci i zbrodni. W braku lepszej metody starałem się opowiedzieć o don Juanie de Marana, moim bohaterze, jedynie te przygody, które nie przynależš, prawem ,,zasiedzenia ”, don Juanowi Tenorio, tak znanemu u nas dzięki arcydziełom Mozarta i Moliera. Hrabia don Carlos de Marana był to jeden znajbogatszych i najszacowniejszych magnatów w Sewilli. Pochodził ze znakomitego rodu, w wojnie zaœ przeciw zbuntowanym Maurom dowiódł, że nie odrodził się od mężnych przodków. Po ujarzmieniu Alpuzarów wrócił do Sewilli ze szramš na czole oraz z wielkš liczbš dzieci wziętych do niewoli, które to dzieci, dawszy je wprzód ochrzcić, sprzedał z zyskiem do chrzeœcijańskich domów. Rany jego, nie oszpeciwszy go zgoła, nie przeszkodziły mu się spodobać panience z dobrego domu, która dała mu pierwszeństwo wœród wielkiej liczby zalotników. Z tego małżeństwa urodziło sięzrazu kilka córek, z których jedne wyszły za mšż, inne wstšpiły do klasztoru. Don Carlos de Marana rozpaczał, iż nie ma dziedzica nazwiska, kiedy urodzenie syna przepełniło go radoœciš i pozwoliło mieć nadzieję, że jego starożytny majorat nie przejdzie na bocznš linię. Don Juan, ów syn tak upragniony i bohater tej wiarygodnej historii, psuty był przez ojca i matkę, jak przystało na jedynego spadkobiercę wielkiego nazwiska i wielkiej fortuny. Od dziecka był niemal samowładnym panem swoich czynów; nikt w pałacu ojcowskim nie oœmielił mu się sprzeciwić. Tyle tylko, iż matka pragnęła, aby był pobożny jak ona, ojciec zaœ chciał,aby syn jego był dzielny jak on. Matka łakociami i pieszczotami skłaniała dziecko do uczenia się litanii, różańców, wszystkichobowišzkowych i nadobowišzkowych modłów. Usypiała go czytajšc mu żywoty œwiętych. Zdrugiej strony ojciec uczył syna pieœni o Cydzie i o Bernardzie del Carpio, opowiadał mu o buncie Maurów i zachęcał, aby się cały dzień ćwiczył w rzucaniu oszczepem, strzelaniu z ręcznej kuszy lub zgoła z muszkietu do lalki ubranej za Maura, którš kazał ustawić w ogrodzie. W ołtarzyku hrabiny de Marana znajdował się obraz, malowany w suchym i twardym stylu Moralesa, a przedstawiajšcy męki czyœćcowe. Wszystkie rodzaje męczarni, jakie malarz mógł wyroić, oddane były z takš dokładnoœciš, że sam wielki Inkwizytor nie mógłby nic przyganić. Duszeczyœćcowe znajdowały się w wielkiej piwnicy, która miała w górze okienko. Siedzšc przy tym otworze, anioł podawał rękę duszy opuszczajšcej kaŸń, gdy tuż obok sędziwy mężczyzna, trzymajšcy w złożonych rękach różaniec, modlił się wielce żarliwie. Człowiek ten był to fundator obrazu, który kazał sporzšdzić dla koœcioła w Huesca. W czasie powstania Maurowie podpalili miasto; koœciół padł ofiarš zniszczenia, ale obraz cudem ocalał.Hrabia Marana wzišł go do domu i ozdobił nim ołtarzyk żony. Zazwyczaj mały Juanek, ilekroć wszedł do pokoju matki, stał długo zapatrzony w ten obraz, który przerażał go i przykuwał zarazem. Nie mógł zwłaszcza oderwać oczu od człowieka, któremu wšż wyjadał wnętrznoœci, gdy on sam wisiał za żebra na hakach nad gorejšcym ogniskiem. Obracajšc z trwogš oczy ku okienku, pacjent zdawał się błagać ofiarodawcę o modlitwę, która by mu oszczędziła tylu cierpień. Hrabina nie zaniedbała za każdym razem objaœnić syna, iż ten nieszczęœnik cierpi męki za to, że nie uczył się porzšdnie katechizmu, żartował sobie z księdza lub był roztargniony w koœciele. Dusza, która ulatywała do raju, była to dusza krewniaka rodziny Marana, który miał z pewnoœciš jakieœ grzeszki na sumieniu; ale hrabia Marana modlił się zań,dał sporo grosza księżom, aby go wykupić z męczarni ogniowych i osišgnšł tę satysfakcję, iż wyprawił duszę krewniaka do nieba, nie pozwalajšc jej długo markocićw czyœćcu. – Pomyœl tylko, Juanku – dodawała hrabina– że ja może będę kiedyœ tak cierpiała i spędzę miliony lat w czyœćcu, jeœli ty nie będziesz pamiętał o mszach, aby mnie wybawić! Jak by to było okrutnie zostawić tam matkę, która cię wykarmiła! Wówczas chłopczyna płakał; o ile miał parę realów w kieszeni, dawał je pierwszemu kwestarzowi, który się nawinšł ze skarbonkš ,,za dusze czyœćcowe ”. Kiedy wszedł do pokoju ojca, widział pancerze pogięte od kuł, kask, który hrabiaMarana miał przy zdobyciu Almerii i który zachował œlad siekiery muzułmańskiej; lance, szable mauretańskie, sztandary zdobyte na niewiernych zdobiły tę komnatę.– Ten bułat – mówił hrabia – wydarłem Kadiemu Wajerskiemu, który uderzył mnie nim trzykrotnie, nim pozbawiłem go życia. Ten sztandar nieœli powstańcy z Góry Elwirskiej. Właœnie spustoszyli chrzeœcijańskš wioskę; nadbiegłem z dwudziestoma rycerzami. Cztery razy próbowałem się wedrzeć w ich batalion, aby zdobyć ten sztandar; cztery razy mnie odparto. Za pištym uczyniłem znak krzyża, krzyknšłem: ,,Pomagaj, œwięty Jakubie! ”i runšłem w szeregi pogan. A widzisz ten kielich złoty w moim herbie? Herszt Maurów ukradł go w koœciele, gdzie dopuœcił się tysięcznych bezeceństw. Konie jego jadły owies na ołtarzu, a żołnierze rozwłóczyli koœci œwiętych. Łotr kazał sobie podać w tym kielichu sorbet mrożony.Dopadłem go w chwili, gdy przykładał do ust poœwięcone naczynie. Zanim krzyknšł Ałła! , gdy napój był jeszcze w jego gardzieli, cišłem tego psa tęgim mieczem wwygolonš głowę, tak że klinga oparła się aż o zęby. Na pamištkę tej œwiętej pomsty król pozwolił mi nosić złoty kielich w herbie. Mówię ci to, Juanku, abyœ opowiedział swoim dzieciom i aby wiedziały, czemu twój herb różni się nieco od herbu twego dziadka, don Diega, który widzisz nad jego portretem. Tak pędzšc życie między dewocjš a wojnš, dzieciak trawił czas na struganiu krzyżyków lub, uzbrojony w drewnianš szabelkę, ćwiczył się w sadzie na melonach, które wyobrażały dlań głowy Maurów. Majšc lat osiemnaœcie, don Juan doœć licho czytał po łacinie, doskonale służył do mszy i władał rapierem – jednš rękš lub oburšcz – lepiej od samego Cyda. Ojciec jego, uważajšc iż spadkobierca rodu Maranów winien posišœć jeszcze i inne talenty, postanowił wysłać go do Salamanki. Przygotowania do tej podróży nie zajęły wiele czasu. Matka dała mu mnóstwo różańców, szkaplerzy i poœwięcanych medalików. Nauczyła go też wielu modlitw, bardzo pomocnych w różnych okolicznoœciach. Don Carlos dał mu szpadę, której rękojeœć, wykładanš srebrem, zdobiły herby rodzinne; przy czym rzekł: – Dotšd żyłeœ jedynie z dziećmi; obecnie przyjdzie ci żyć z ludŸmi. Pamiętaj, że najcenniejszy skarb szlachcica to jego honor; a twój honor, to honor Maranów. Niech raczej zginie ostatni potomek naszego domu, niżby honor jego miał œcierpieć jakš plamę! WeŸ tę szablę: ona cięobroni, jeœli cię ktoœ zaczepi. Nigdy nie dobywaj jej pierwszy; ale pamiętaj, iż przodkowie twoi wkładali jš do pochwy nie wprzódy, aż osišgnęli zwycięstwo i pomstę.Tak opatrzony broniš duchowš i doczesnš, potomek Maranów wsiadł na konia i opuœciłsiedzibę ojców. Uniwersytet w Salamance był wówczas w pełni chwały. Nigdy uczniowie jego nie byli liczniejsi ani mistrzowie bardziej uczeni; ale nigdy też obywatele tyle nie cierpieli od zuchwalstwa nieposkromionej młodzieży, która przebywała lub raczej panowała w ich mieœcie. Serenady, kocie muzyki, nocne burdy to byłzwyczajny tryb życia, którego jednostajnoœć urozmaicały od czasu do czasu porwania żon lub córek, kradzieże lub pobicia. Przybywszy do Salamanki, don Juan strawił kilka dni na oddawaniu listów polecajšcych do przyjaciół ojcowskich, na składaniu wizyt profesorom, zwiedzaniu koœciołów i oglšdaniu relikwii. W myœl zalecenia ojca wręczył jednemu z profesorów doœć okršgłš sumkę do rozdziału między niezamożnych uczniów. Hojnoœć ta spotkała się z żywym poklaskiem i zyskała mu od razu wielu przyjaciół. Don Juan pałał wielkš żšdzš nauki. Zamierzał słuchać jak ewangelii wszystkiego, co wychodzi z ust profesorów; aby nie stracić nic, chciał się umieœcić jak najbliżej katedry. Wszedłszy do sali, gdzie miał się odbyć wykład, spostrzegł puste miejsce bardzo blisko profesora, jak właœnie pragnšł. Usiadł. Jakiœ szkolarz, brudny, nie uczesany, odziany w łachmany, jak tylu ich jest po uniwersytetach, podniósł na chwilę oczy znad ksišżki, aby je zwrócić na don Juana zwyrazem tępego zdumienia. – Siadacie tutaj – rzekł niemal z przerażeniem – czy nie wiecie, że tu siada zazwyczaj don Garcja Navarro? Don Juan odparł, że zawsze słyszał, iż miejsce należy do pierwszego, który je zajmie, i że wobec tego, że było puste, sšdził, iż może usišœć, zwłaszcza o ile donGarcja nie polecił sšsiadowi, aby mu je zatrzymał. – Jesteœcie obcy, jak widzę – rzekł szkolarz – i bawicie tu od niedawna, skoro nie znacie don Garcji. Wiedzcie tedy, że to jest człowiek naj... Tu szoklarz zniżył głos, jak gdyby się lękał, aby go nie usłyszeli studenci. – Don Garcja to straszny człowiek! Biada temu, kto go obrazi! Cierpliwoœć jego jest krótka, a rapier długi; bšdŸcie pewni, że jeœli ktoœ sišdzie na miejscu, gdzie don Garcja usiadł dwa razy, to wystarczy, aby wynikła zwada: jest bardzo drażliwy i obraŸliwy. Kiedy ma z kim na pieńku, wyzywa go i kładzie trupem. Ostrzegłem was; zrobicie, co się wam spodoba. Don Juanowi wydało się dzikie, aby don Garcja miał pretensję zajmować najlepsze miejsca, nie zadajšc sobie trudu zdobycia ich swojš pilnoœciš. Zarazem widział, iż wielu studentów przyglšda mu się bacznie; czuł, jak bardzo byłoby upokarzajšce opuœcić tę ławkę, skoro raz na niej usiadł.Z drugiej strony, wcale nie miał ochoty, ledwo przybywszy, wchodzić w zwadę, zwłaszcza z człowiekiem tak niebezpiecznym, na jakiego wyglšdał don Garcja. Wahał się, nie wiedział, na co się zdecydować, i siedział wcišż machinalnie natym samym miejscu, kiedy wszedł jakiœ student i skierował się prosto ku niemu. – Oto don Garcja – rzekł sšsiad. Ów Garcja był to młody człowiek, szeroki w barach, silnie zbudowany, z ogorzałš cerš, dumnym spojrzeniem i wzgardliwš twarzš. Kaftan, niegdyœ czarny, był bardzowytarty, płaszcz dziurawy; na tym wszystkim wisiał długi złoty łańcuch. Wiadomo, że od niepamiętnych czasów studenci Salamanki i innych hiszpańskich uniwersytetów mieœcili punkt honoru w tym,aby chodzić obdarci, chcšc tym prawdopodobnie okazać, że prawdziwa zasługa umie się obyć bez czczego blasku. Don Garcja zbliżył się do ławki, gdzie don Juan siedział jeszcze, i kłaniajšc mu się bardzo dwornie, rzekł: – Moœci studencie, jesteœ tu nowo przybyłym, mimo to imię twoje jest mi dobrze znane. Ojcowie nasi byli wielkimi przyjaciółmi; jeœli raczysz pozwolić, i synowie będš nimi również. Tak mówišc, podał rękę don Juanowi z najserdeczniejszš minš w œwiecie. Don Juan, który spodziewał się zgoła innego poczštku, przyjšł skwapliwie uprzejmoœć don Garcji i odpowiedział, że przyjaŸń takiego jak on kawalera będzie dlań zaszczytem. – Nie znasz jeszcze Salamanki – cišgnšł don Garcja – jeœli zechcesz wzišć mnie za przewodnika, z rozkoszš pokażę ci wszystko, od cedru do hyzopu. Następnie, zwrócił się do szkolarza siedzšcego obok don Juana: – Nuże, Perico – rzekł – zabieraj się stšd. Czy myœlisz, że taki cham jak ty to odpowiednie towarzystwo dla szlachetnego don Juana Marany? To mówišc, pchnšł go szorstko i sam zajšłmiejsce, które szkolarz skwapliwie opuœcił.Skoro wykład się skończył, don Garcja dałswój adres nowemu przyjacielowi i zaprosił go do siebie. Następnie, pozdrowiwszy go poufale dłoniš, wyszedł, drapujšc się z wdziękiem w płaszcz dziurawy jak sito. Don Juan, trzymajšc ksišżki pod pachš, zatrzymał się w krużganku, przyglšdajšc się starym napisom zdobišcym mury kolegium, kiedy spostrzegł, iż szkolarz, który przemówił doń pierwszy, zbliża się, jak gdyby również chcšc obejrzeć napisy. Skinšwszy mu głowš, aby okazać, że go poznaje, don Juan chciał, odejœć, ale szkolarz przytrzymał go za płaszcz. – Szlachetny don Juanie – rzekł – jeœli cię nic nie nagli, czy byłbyœ łaskaw udzielić michwili rozmowy? – Chętnie – odparł don Juan i oparł się o filar – słucham. Perico obejrzał się na wszystkie strony niespokojnie, jak gdyby się obawiał, że go ktoœ œledzi, po czym zbliżył się do don Juana, szepcšc mu do ucha. Don Juanowi wydała się ta ostrożnoœć zbędna, gdyż w dużym krużganku gotyckim nie było w tej chwili nikogo. – Czy mógłbyœ mi powiedzieć, szlachetny don Juanie – spytał po chwili milczenia szkolarz cichym i niemal drżšcym głosem –czy mógłbyœ mi powiedzieć, czy ojciec twójznał w istocie ojca don Garcji Navarro? Don Juan uczynił gest zdumienia. – Wszak słyszałeœ, że don Garcja powiedział to przed chwilš. – Tak – odparł szkolarz jeszcze bardziej zniżajšc głos – ale czy słyszałeœ kiedy od ojca, iż znał pana Navarro? – Owszem, niewštpliwie; byli razem na wojnie przeciw Maurom. – Doskonale; ale czy słyszałeœ, aby ten szlachcic miał... syna? – Co prawda, nigdy nie zwracałem zbytniejuwagi na to, co ojciec mój mówił w tej mierze... Ale na co te pytania? Czy don Garcja nie jest synem szlachetnego pana Navarro? ... Byłżeby bękartem? – Klnę się niebem, nie rzekłem nic podobnego – wykrzyknšł przerażony szkolarz, zaglšdajšc za filar, o który wspierał się don Juan. – Chciałem was tylko spytać, czy nie znacie dziwnej historii, którš wielu ludzi opowiada o tym don Garcji. – Ani słowa. – Powiadajš... zważcie, powtarzam jedynie to, co słyszałem... powiadajš, że don DiegoNavarro miał syna, który liczšc szeœć czy siedem lat, zapadł na chorobę ciężkš, a takdziwnš, że lekarze nie wiedzieli, jakiego lekarstwa się imać. Ojciec, który miał tylkoto jedno dziecko, ofiarował wota w wielu kaplicach, dał choremu dotykać relikwii, wszystko na próżno. Zrozpaczony, rzekł jednego dnia... (tak mnie zapewniano)rzekł jednego dnia, patrzšc na obraz œw. Michała: – Skoro ty nie możesz ocalić mego syna, spróbuję, czy ten, którego depczesz nogami, nie będzie miał więcej mocy. – Ależ to straszne bluŸnierstwo! – wykrzyknšł don Juan, zgorszony w najwyższym stopniu. – Wkrótce potem dziecko wyzdrowiało... a to dziecko... to don Garcja! – Tak że od tego czasu don Garcja ma diabła w sobie – rzekł parskajšc œmiechemdon Garcja, który się ukazał w tej chwili i który, zdaje się, słuchał rozmowy ukryty za filarem. – W istocie, Perico – rzekł zimno i wzgardliwie do zdumionego szkolarza – gdybyœ nie był tchórzem, kazałbym ci pożałować zuchwalstwa, z jakim mówisz o mnie. – Moœci don Juanie – cišgnšł zwracajšc się do Marany – kiedy się lepiej poznamy, nie będziesz tracił czasu na słuchanie tego gaduły. A teraz, aby się przekonać, że ze mnie nie taki czarny diabeł, jak go malujš, uczyń mi ten zaszczyt i chodŸ ze mnš do koœcioła œw. Piotra; skoro zmówimy kilka pacierzy, pozwolę sobie zaprosić cię do siebie na ewilli posiada ˆŠj ľA˜ 48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đjœ ¤ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż+Pćc,6 c-@óc.3-§c/Ú;y0S?+lichy obiadek wraz z kilkoma kolegami. Tak mówišc, wzišł pod ramię don Juana, który, zawstydzony tym, iż zaskoczono go, jak słucha szczególnych plotek szkolarza, skwapliwie przyjšł zaproszenie nowego przyjaciela, aby mu dowieœć, jak mało dba o oszczerstwa słyszane przed chwilš. Wszedłszy do koœcioła, don Juan i Garcja uklękli przed ołtarzem, koło którego tłoczyła się ciżba wiernych. Don Juan zmówił po cichu pacierz; mimo że to pobożne ćwiczenie zajęło mu dobrš chwilę, ujrzał, podniósłszy głowę, że towarzysz jego trwa jeszcze w nabożnej ekstazie: poruszał lekko wargami, można by rzec, żenie doszedł ani do połowy swoich medytacji. Zawstydzony nieco, że tak prędko skończył, don Juan zaczšł odmawiać po cichu wszystkie litanie, które mu przyszły na pamięć. Gdy skończył, don Garcja również ani nie drgnšł. Don Juan odklepał z roztargnieniem jeszcze parę paciorków; po czym, widzšc że towarzysz jego wcišż się nie rusza, sšdził, iż może nieco rozejrzeć się dokoła, aby zabić czas i doczekać końca tej wiekuistej modlitwy. Trzy kobiety, klęczšce na tureckim dywanie, œcišgnęły jego uwagę. Jedna, sšdzšc z wieku, okularów i obszernego czepka, mogła być jedynie duennš. Dwie inne były młode i ładne; mimoiż oczy miały spuszczone na różaniec, można było dojrzeć, że te oczy sš duże, żywe i ładnie oprawione. Don Juan znajdował wiele rozkoszy w widoku jednej z nich; więcej rozkoszy, niżby się godziło w tak œwiętym miejscu. Zapominajšc o modłach towarzysza, pocišgnšł go za rękaw i spytał cicho, kto jest owa panienkatrzymajšca w dłoniach różaniec z bursztynu. – To – odparł Garcja, nie okazujšc zgorszenia tym, że mu przerwano – jest dona Teresa de Ojeda, a tamta to dona Fausta, jej starsza siostra; obie sš córkami audytora w Radzie Kastylii. Ja durzę się w starszej, staraj się rozkochać młodszš. O – dodał – właœnie wstajš i wychodzš z koœcioła; œpieszmy się, aby zdšżyć, jak będš wsiadały do powozu; może wiatr uniesie spódniczki i zobaczymy jakš ładnš nóżkę albo i dwie. Don Juan był tak oczarowany pięknoœciš dony Teresy, że nie zwracajšc uwagi na nieprzystojnoœć tej mowy, podšżył za don Garcjš aż do bram œwištyni i ujrzał, jak szlachetne panienki wsiadły do karocy i opuœciły plac przed koœciołem, œpieszšc najednš z bardziej uczęszczanych ulic. Skoro odjechały, don Garcja, wsadzajšc kapelusz na bakier, zakrzyknšł wesoło: – Oto mi œliczne dziewczęta! Niech mnie czart porwie, jeœli starsza nie będzie mojš,nim minie dziesięć dni! A ty czy daleko zaszedłeœ z młodszš? – Jak to, czy daleko zaszedłem? – odparł don Juan naiwnie – ależ ja jš widzę pierwszy raz w życiu! – Dobra racja! – wykrzyknšł don Garcja. –Czy sšdzisz, że ja o wiele dawniej znam Faustę? Mimo to dziœ oddałem jej bilecik, który przyjęła bardzo łaskawie. – Bilecik?? Nie widziałem, abyœ pisał. – Mam zawsze przy sobie gotowe: byle nie kłaœć imienia, nadadzš się dla wszystkich. Uważaj tylko, aby się nie zdradzić wyszczególnieniem koloru włosów albo oczu. Co do westchnień, mšk i zapałów, każda, brunetka czy blondynka, panna czy mężatka, weŸmie je jednako za dobrš monetę. Tak gwarzšc, don Garcja i don Juan znaleŸlisię przed domem, gdzie czekał na nich obiad. Był to prawdziwy stół studencki, bardziej obfity niż wykwintny i urozmaicony, wiele korzennych przystawek, solonego mięsiwa, same rzeczy pobudzajšce pragnienie. Takoż wina było pod dostatkiem. Kilku studentów, przyjaciół don Garcji, czekało jego przybycia. Wszyscy siedli natychmiast do stołu; jakiœ czas nie było słychać innego hałasu niż łomot, szczęk i tršcanie kielichów. Niebawem wino wprawiło w dobry humor biesiadników i rozmowa stała się nader ożywiona. Mówiono jedynie o pojedynkach, miłostkach i figlach studenckich. Jeden opowiadał, jak oszukał swojš gospodynię, wyprowadzajšc się w wilię komornego. Drugi posłał do winiarza po kilka dzbanów trunku podpisujšc się imieniem jednego z najpoważniejszych profesorów teologii, po czym zgrabnie skierował te dzbany do swego mieszkania, zostawiajšc profesorowi, o ile zechce, zapłacenie rachunku. Ten pobił ront, ów za pomocš drabinki sznurowej wszedł do pokoju kochanki, mimo czujnoœci zazdroœnika. Zrazu don Juan słuchał z pewnym zgorszeniem tych wybryków. Stopniowo wino oraz wesołoœć towarzyszów rozbroiły jego skrupuły. Œmiał się z przygód, które opowiadano, a nawet zaczšłzazdroœcić reputacji, którš ten i ów zdobyłswymi figlami i hultajstwem. Zaczynał przepominać roztropnych zasad, które przyniósł z sobš na uniwersytet, przyjmujšc regułę kodeksu studenckiego, regułę prostš i łatwš, polegajšcš na tym, iż wszystko jest dozwolone wobec pillos , tzn. rodzaju ludzkiego nie zapisanego w regestry uniwersyteckie. Student poœród pillos jest niejako w kraju nieprzyjacielskimi ma prawo poczynać sobie z nimi jak Hebrajczycy z Kaneńczykami. Wobec tego jednak, że pan koregidor mało ma, niestety, szacunku dla œwiętych praw uniwersyteckich i sili się, gdzie może, szkodzić ich kapłanom, powinni zespolić sięjak bracia, pomagać sobie wzajem, a zwłaszcza œwięcie dochowywać sekretu. Ta budujšca rozmowa trwała póty, póki trwały butelki. Skoro się opróżniły, wszystkie mózgownice były już w stanie osobliwie mętnym, a każdy odczuwał gwałtownš potrzebę snu. Ponieważ słońce przypiekało jeszcze z całš siłš, rozeszli się na sjestę; don Juan wycišgnšł się u don Garcji. Zaledwie się rozłożył na skórzanym materacu, kiedy znużenie i opary wina pogršżyły go w głębokim œnie. Długi czas marzenia jego były tak dziwne i mętne, iż jedynym uczuciem, jakiego doznawał, był stan nieokreœlonej mdłoœci, bez œwiadomoœci obrazu lub myœli, które bymogły być jego przyczynš. Stopniowo zaczšł czytać w swoim œnie, jeœli można się tak wyrazić, i zaczšł œnić zpewnym zwišzkiem. Zdawało mu się, że jest w łódce, na wielkiej rzece, szerszej i mętniejszej, niż kiedykolwiek bywa Gwadalkiwir w porze zimowej. Nie było żagla, wiosła ani steru, a brzeg był pusty. Pršd podrzucał łódkę tak silnie, iż sšdzšc z mdłoœci, jakich doznawał, mniemał, że znajduje się w ujœciu Gwadalkiwiru, w chwili gdy mieszczuchy sewilskie, jadšce doKadyksu, zaczynajš odczuwać dolegliwoœci morskiej choroby. Niebawem znalazł się w węższej o wiele okolicy rzeki, tak iż mógł łatwo rozejrzeć się po obu brzegach, a nawet dosięgnšć ich głosem. Wówczas pojawiły się równoczeœnie po obubrzegach dwie promienne postacie, które zbliżały się, każda ze swej strony, jak gdyby œpieszšc mu na pomoc. Zwrócił zrazugłowę na prawo i ujrzał starca o poważnym i surowym obliczu, z bosymi nogami, majšcego za całš odzież jedynie włosiennicę. Zdawało się don Juanowi, że wycišga doń rękę. Spojrzawszy póŸniej na lewo, ujrzał kobietę wysokiego wzrostu, szlachetnych i powabnych rysów, podajšcš mu wieniec z kwiatów, który trzymała w ręce. Równoczeœnie spostrzegł, że barka żegluje tam, gdzie on chce, bez wioseł, jedynie siłš jego woli. Miał przybić do lšdu od strony kobiety, kiedy krzyk z drugiego brzegu kazał mu odwrócić głowę i zbliżyć się ku tej stronie.Starzec miał oblicze jeszcze surowsze niż wprzódy. Ciało jego, o ile je odsłaniał, było okryte ranami, sine, splamione skrzepłš krwiš. W jednej ręce trzymał cierniowš koronę, w drugiej dyscyplinę opatrzonš kolcami. Na ten widok groza zdjęła don Juana; zwrócił się szybko ku lewemu brzegowi. Zjawisko, które go tak oczarowało, znajdowało się tam jeszcze; włosy kobietybujały z wiatrem, oczy płonęły nadprzyrodzonym ogniem, a zamiast wieńcatrzymała w ręce miecz. Don Juan zatrzymał się chwilę, nim przybił do brzegu; wówczas, przyglšdajšc się baczniej, ujrzał, iż brzeszczot jest czerwony od krwi, a ręka nimfy również jest krwawa. Przerażony, obudził się nagle.Otwarłszy oczy, nie mógł wstrzymać krzyku na widok nagiej szpady, która lœniłao parę stóp od łóżka. Ale nie piękna nimfa trzymała tę szpadę. Don Garcja przyszedł obudzić przyjaciela i widzšc koło łóżka broń osobliwej roboty, oglšdał jš z minš znawcy. Na klindze był napis: „Dochowaj wiary ”; rękojeœć, jak już wspomnieliœmy, miała herb, nazwisko i zawołanie Maranów. – Ładnš, widzę, masz szpadę, kolego – rzekł don Garcja. – Musiałeœ sobie odpoczšć. Zbliża się noc, przejdziemy się nieco, a kiedy przyzwoici obywatele pójdš spać, poœpieszymy, jeœli twoja wola, wyprawić serenadę dla naszych bogini. Don Juan i don Garcja przechadzali się jakiœczas nad brzegiem Tornesu, patrzšc na kobiety, które przybyły odetchnšć chłodemlub oczkować z galantami. Stopniowo liczba przechodniów była coraz mniejsza, wreszcie znikli zupełnie. – Oto chwila – rzekł don Garcja – gdy całemiasto należy do studentów. Pillos nie odważyliby się zamšcić naszych niewinnych zabaw. Co się tyczy straży nocnej, to gdybyœmy przypadkiem mieli z niš wejœć w zatarg, nie potrzebuję ci mówić, że tej kanalii nie ma co oszczędzać. A gdyby hultaje byli w zbytniej przewadze i gdyby trzeba nam było wzišć nogi za pas, bšdŸ bez obawy: znam tu każdy zaułek. Bacz tylko, aby się trzymać tuż za mnš, i bšdŸ pewny, że wszystko pójdzie dobrze. Mówišc zarzucił płaszcz na lewe ramię w ten sposób, aby osłonić prawie całš twarz,a zarazem zostawić wolnš prawš rękę. Don Juan zrobił toż samo, po czym obaj skierowali się w stronę ulicy, gdzie mieszkała dona Fausta i jej siostra. Kiedy przechodzili koło kruchty jakiegoœ koœcioła, don Garcja gwizdnšł. Ukazał się jego paŸ, z gitarš w ręku. Don Garcja wzišłgitarę i odprawił go. – Widzę – rzekł don Juan, wchodzšc w ulicę Valladolid – widzę, że chcesz, bym osłaniał twojš serenadę; bšdŸ pewien, że wywišżę się z tego ku twemu zadowoleniu. Sewilla, moje rodzone miasto, miałaby prawo wyprzeć się mnie, gdybym nie umiał obronić ulicy od natrętów! – Nie mam zamiaru zostawiać cię na straży– odparł don Garcja. – Ja mam tu swojš lubkę, ale i ty także. Każdy niech poluje na swojš zwierzynę. Pst! oto dom. Ty do tej żaluzji, ja do tej, żywo! Don Garcja, nastroiwszy gitarę, zaintonował doœć miłym głosem piosenkę, w której, jak zwykle, była mowa o łzach, westchnieniach itd. Nie wiem, czy on sam był jej autorem. Przy trzeciej lub czwartej zwrotce żaluzje w obu oknach podniosły się bez szelestu i dał się słyszeć lekki kaszel. To znaczyło, że dama słucha. Muzycy ponoć nigdy nie grajš wtedy, kiedy się ich prosi albo słucha. Don Garcja złożył gitarę na słupkukamiennym i rozpoczšł półgłosem rozmowęz jednš ze słuchaczek. Don Juan, podniósłszy oczy, ujrzał w okniekobietę, która przyglšdała mu się z widocznš uwagš. Nie wštpił, że to siostra dony Fausty, ta, którš zarówno własna jego skłonnoœć, jak i wybór przyjaciela przeznaczyły na paniš jego myœli. Ale był jeszcze nieœmiały, niedoœwiadczony, nie wiedział, jak zaczšć. Naraz chusteczka spadła z okna i słodki głosik wykrzyknšł: – Och!! Jezu! Chusteczka mi spadła! Don Juan podniósł natychmiast i podał na końcu szpady. Była to sposobnoœć do nawišzania rozmowy. Głosik zaczšł od podziękowania, po czym spytał, czy ów takdworny kawaler nie był przypadkiem tego rana w koœciele œw. Piotra. Don Juan odparł, że był i że postradał tam spokój duszy. – A to jak?? – Ujrzawszy paniš. Lody pękły. Don Juan był z Sewilli, umiał na pamięć wszystkie mauretańskie historie,których język miłosny jest tak bogaty. Nie mogło mu zabraknšć wymowy. Rozmowa trwała blisko godzinę. Wreszcie Teresa krzyknęła, że słyszy ojca i że trzeba kończyć. Dwaj galanci nie wprzód opuœcili ulicę, aż ujrzeli dwie białe ršczki wychylajšce się zza żaluzji, aby rzucić każdemu z nich po gałšzce jaœminu. Don Juan poszedł spać z głowš pełnš miłosnych obrazów. Don Garcja wstšpił do szynku i zabawił tamniemal do rana. Nazajutrz znowuż westchnienia i serenady. Toż samo następnych nocy. Po przyzwoitym oporze damy zgodziły się wymienić z kochankami pukle włosów; operacja odbyłasię za pomocš sznurka, który zbiegł na dółwiozšc tam i z powrotem upragnione przedmioty. Don Garcja, który nie był skłonny zadowalać się lada czym, wspomniał o drabince sznurowej lub o dorobieniu klucza, ale nazwano go zuchwalcem. Propozycja została jeżeli nie odrzucona, to przynajmniej odroczona na czas nie oznaczony. Od miesišca blisko don Juan i don Garcja gruchali doœć jałowo pod oknami bogdanek. Pewnej bardzo ciemnej nocy stali na zwykłym posterunku i rozmowa trwała od jakiegoœ czasu ku zadowoleniu wszystkich czworga, kiedy na rogu ukazało się kilku ludzi zawiniętych w płaszcze; paru z nich miało instrumenty muzyczne. – Sprawiedliwe nieba! – wykrzyknęła Teresa. – To don Christowal wyprawia nam serenadę. Oddalcie się, na miłoœć boskš, albo zdarzy się jakieœ nieszczęœcie. – Nie ustšpimy nikomu tak pięknego miejsca! – wykrzyknšł don Garcja i podnoszšc głos zawołał do pierwszego, który się zbliżył: – Kawalerze, miejsce jestzajęte i damy wcale sobie nie życzš waszejmuzyki. Zatem, jeœli łaska, szukajcie szczęœcia gdzie indziej. – To któryœ z tych obwiesiów szkolarzy oœmiela się nam zagradzać drogę! – wykrzyknšł don Christowal. – Nauczę go, czym to pachnie zalecać się do mojej damy!To mówišc, dobył szpady. Równoczeœnie błysnęły szpady dwóch jego towarzyszów. Don Garcja, owijajšc z cudownš zręcznoœciš płaszcz koło ramienia, œmignšł rapierem i krzyknšł: – Do mnie, studenci! – Ale nie było ani jednego w pobliżu. Grajkowie, lękajšc się zapewne o całoœć instrumentów, uciekli wołajšc straży, gdy obie damy w oknie wzywały na pomoc wszystkich œwiętych z nieba. Don Juan, który znajdował się pod oknem bliższym don Christowala, pierwszy przyjšłjego impet. Przeciwnik był zręczny i, co więcej, miał w lewej ręce żelaznš tarczę, którš się posługiwał dla obrony, gdy don Juan miał tylko szpadę i płaszcz. Żywo przypierany przez don Christowala, przypomniał sobie bardzo w porę pchnięcie imć Ubertiego, nauczyciela szermierki. Upadł na lewš rękę, prawš zaœ, pomykajšc pod tarczš don Christowala, wbił mu jš między żebra z takš siłš, że brzeszczot złamał się, wszedłszy w ciało na piędŸ głęboko. Don Christowal wydał krzyk i upadł zlany krwiš. Podczas tej operacji, która trwała krócej niż jej opowieœć, don Garcja bronił się skutecznie dwóm wrogom,którzy ujrzawszy swego wodza na ziemi, uciekli co tchu. – A teraz nogi za pas – rzekł don Garcja –nie pora na zabawę. Bywajcie, œliczne damy.I pocišgnšł za sobš don Juana, przerażonego tym, co uczynił. O dwadzieœcia kroków od domu don Garcja zatrzymał się, aby spytać towarzysza, co zrobił ze szpadš. – Moja szpada! – wykrzyknšł don Juan, spostrzegajšc dopiero wówczas , że jej niema... – Nie wiem... musiałem jš upuœcić. – Przekleństwo!! – zawołał don Garcja. – Twoje nazwisko wyryte jest na rękojeœci. Równoczeœnie ukazali się ludzie z pochodniami, którzy wyszli z sšsiednich domów i skupili się koło umierajšcego. Z drugiego końca ulicy zbliżał się szybko zbrojny oddział. Był to najwidoczniej patrol, œcišgnięty wołaniem grajków i zgiełkiem walki. Don Garcja, nacišgnšwszy kapelusz na oczy i okrywajšc płaszczem twarz, aby go nie poznano, rzucił się, mimo niebezpieczeństwa, w œrodek tego zbiegowiska, w nadziei, iż odnajdzie szpadę, która zdradziłaby niechybnie winnego. Don Juan ujrzał, jak wali na prawo i lewo, gaszšc œwiatła i wywracajšcwszystko, co mu stanęło na drodze. Zjawiłsię niebawem, biegnšc ze wszystkich sił i trzymajšc w każdej ręce po szpadzie; całypatrol biegł za nim. – Ach, don Garcjo – wykrzyknšł don Juan, bioršc szpadę, którš mu podawał – ileż, dzięków jestem ci winien! – Zmykajmy! Zmykajmy! – wołał Garcja. – Leć za mnš, a gdyby który hultaj naciskał cię zbyt blisko, nadziej go tak jak tamtego. Po czym jęli pędzić z całš szybkoœciš, jakiej mogła im użyczyć przyrodzona krzepkoœć, pomnożona lękiem przed panem koregidorem, urzędnikiem, który był jeszcze straszliwszy dla studentów niż dla złodziei. Don Garcja, który znał Salamankę jak pacierz, był mistrzem w wykręcaniu się poulicach i gubieniu się w wšskich zaułkach, gdy towarzysz jego, mniej doœwiadczony, ztrudem silił się mu nadšżyć. Zaczynało im braknšć tchu, kiedy na rogu jakiegoœ zaułka spotkali gromadę studentów, którzy przechadzali się œpiewajšc i brzškajšc na 48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đjœ ¤ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż1PĘc2Xc3r c4~,ůc5w;gitarach. Skoro tylko spostrzegli, że dwóch kamratów uchodzi przed poœcigiem, chwycilikamienie, dršgi i wszelkš możliwš broń. Gwardziœci, zdyszani, uznali za właœciwszenie wszczynać zwady. Cofnęli się przezornie, a dwaj winowajcy schronili się do pobliskiego koœcioła, aby wytchnšć chwilę. W bramie don Juan chciał włożyć szpadę do pochwy, nie uważajšc za przyzwoite ani chrzeœcijańskie wchodzić do domu Bożego zorężem w dłoni. Ale pochwa stawiała opór,klinga wchodziła z trudnoœciš: krótko mówišc, spostrzegł, że szpada, którš trzymał w ręce, to nie jego szpada. W poœpiechu don Garcja chwycił pierwszš z brzegu broń, którš znalazł na ziemi; była to szpada zabitego lub kogoœ z jego orszaku. Rzecz była poważna; don Juan powiadomił o tym przyjaciela, którego nawykł uważać za dobrego doradcę. Don Garcja zmarszczył brew, zagryzł wargi, zmišł rondo kapelusza i zaczšł się przechadzać, gdy don Juan, oszołomiony fatalnym odkryciem, był pastwš zarówno niepokoju, jak wyrzutów. Po kwadransie dumań, w czasie których don Garcja miał ten takt, iż ani razu nie powiedział: ,,Po cóż gubić szpadę? ”, ujšł go pod ramię i rzekł: – ChodŸ ze mnš, już mam. W tej samej chwili wyszedł z zakrystii ksišdz i skierował się w ulicę; don Garcja zatrzymał go. – Wszak to z uczonym licencjatem Gomezemmam zaszczyt... ? – rzekł skłoniwszy się głęboko. – Nie jestem jeszcze licencjatem – odparł ksišdz, widocznie pogłaskany tym, iż wzięto go za licencjata. – Nazywam się Manuel Tordoya, do usług. – Mój ojcze – rzekł don Garcja – jesteœ właœnie tym, kogo szukałem; chodzi o kwestię sumienia; o ile zaœ fama mnie nie omyliła, ty, ojcze, jesteœ autorem owego słynnego traktatu „De casibus conscientiae ”, który tyle narobił hałasu w Madrycie? Ksišdz, idšc na lep grzechu próżnoœci, odparł, zakłopotany, że nie jest autorem tego dzieła (które, po prawdzie, nigdy nie istniało), ale że wiele zajmował się podobnymi materiałami. Don Garcja, nie słuchajšc jego tłumaczeń, cišgnšł w ten sposób: – Oto, ojcze, w kilku słowach sprawa, w której chciałbym twojej rady. Jednego z moich przyjaciół, dziœ, przed godzinš, dopadł na ulicy jakiœ człowiek i rzekł: „Kawalerze, mam się bić o parę kroków stšd; przeciwnik ma szpadę dłuższš od mojej; chciej mi pożyczyć szpady, iżby broń była równa ”. Mój przyjaciel zamienia z nim szpadę. Czeka chwilę na rogu, aż walka się skończy. Nie słyszšc już szczęku oręża, zbliża się; cóż widzi? Martwe ciało, przeszyte tšż szpadš, którš właœnie pożyczył. Od tej chwili rozpacza, wyrzuca sobie swš uczynnoœć, lęka się, iż dopuœcił się œmiertelnego grzechu. Co do mnie, staram się go uspokoić; sšdzę, iż to jest grzech jedynie powszedni, zważywszy,że gdyby nie użyczył szpady, byłby przyczynš, iż ci ludzie biliby się nierównš broniš. Co myœlisz o tym, ojcze? Czy nie jesteœ mego zdania? Ksišdz, młody jeszcze kazuista, nastawił uszy i wodził rękš po czole jak człowiek, który szuka cytatu. Don Juan nie wiedział, dokšd don Garcja zmierza; ale nie mówił nic, bojšc się strzelić byka. – Mój ojcze – cišgnšł Garcja – rzecz jest snadŸ bardzo drażliwa, skoro tak wielki uczony jak ty waha się jš rozstrzygnšć. Jutro, jeœli pozwolisz, wrócimy, aby się dowiedzieć o twoim wyroku. Tymczasem, proszę, zechciej sam zmówić lub kazać zmówić kilka mszy za duszę zmarłego. To mówišc, wsunšł parę dukatów w rękę księdza, co go do reszty nastroiło korzystnie dla młodych ludzi tak nabożnych,tak skrupulatnych, a zwłaszcza tak szczodrych. Przyrzekł, iż nazajutrz w tym samym miejscu da im swojš opinię na piœmie. Don Garcja obsypał go podziękowaniami; po czym dodał niedbałym tonem, jak coœ, co nie ma wielkiego znaczenia: – Byle tylko sšdy nie chciały nas pocišgnšć do odpowiedzialnoœci za tę œmierć! Na ciebie liczymy, ojcze, iż pojednasz nas z Bogiem. – Co się tyczy sšdów – rzekł ksišdz – nie macie czego się lękać. Przez to, że pożyczył swojej szpady, przyjaciel twój nie jest wobec prawa wspólnikiem. – Tak, ojcze, ale morderca uciekł... Zbadajš ranę, znajdš może zakrwawionš szpadę... czy ja wiem co? Ci sędziowie to podobno straszni ludzie. – Wszakże – rzekł ksišdz – pan był œwiadkiem, że szpada była pożyczona? – Oczywiœcie – odparł don Garcja. – Mogę to stwierdzić przed wszystkimi trybunałamiw całym królestwie. Zresztš – dodał podstępnie – ty sam, ojcze, będziesz mógł dać œwiadectwo prawdzie. Nim jeszcze ta sprawa była komukolwiek znana, zgłosiliœmy się wszak do ciebie, aby zasięgnšć twojej fachowej rady. Mógłbyœ nawet, ojcze, zaœwiadczyć wymianę... A otodowód. Wzišł szpadę z ršk don Juana. – Spójrz, ojcze, na tę szpadę – rzekł – czyż ona nadaje się do tej pochwy?? Ksišdz skinšł głowš, jak człowiek przekonany o wiarygodnoœci historii, którš mu opowiadano. Ważył w milczeniu dukaty w dłoni i wcišż znajdował w nich nieprzeparty argument na korzyœć młodzieńców. – Zresztš, ojcze – rzekł don Garcja tonemwysoce nabożnym – co nam znaczy œwieckasprawiedliwoœć? Nam chodzi o pojednanie się z niebem. – Do jutra, moje dzieci – rzekł ksišdz na rozstanie. – Do jutra – odparł don Garcja – całujemyci ręce i liczymy na ciebie. Skoro ksišdz odszedł, don Garcja podskoczył z radoœci. – Niech żyje symonia! – krzyknšł. – Poprawiła się nasza sytuacja, jak sšdzę. Jeœli sšdy się nami zajmš, ten dobry ojciec,w zamian za dukaty, które już dostał, i te,które się spodziewa z nas wyłudzić, gotów będzie zaœwiadczyć, że jesteœmy w tej sprawie niewinniejsi niż nowo narodzone dziecię. IdŸ teraz do siebie, miej się na bacznoœci i nie otwieraj, póki się dobrze nieupewnisz, komu; ja przejdę się po mieœcie, dowiem się, co słychać. Znalazłszy się w swoim pokoju, don Juan rzucił się w ubraniu na łóżko. Całš noc niezmrużył oka, myœlał wcišż o morderstwie,które popełnił, a zwłaszcza o następstwach. Za każdym razem, kiedy usłyszał odgłos ludzkich kroków, wyobrażał sobie, że to straż przychodzi gouwięzić. Mimo to tak byt zmęczony i głowę miał jeszcze tak ciężkš po studenckim obiedzie, że usnšł wreszcie o œwicie. Spał już od kilku godzin, kiedy obudził go służšcy, oznajmiajšc, iż zakwefiona dama chce z nim mówić. Równoczeœnie niemal dama weszła do pokoju. Była zawinięta od stóp do głów w czarny płaszcz, spod którego widać było tylko jedno oko. Zwróciła to oko kolejno to na służšcego, tona don Juana, jak gdyby proszšc go o rozmowę bez œwiadków. Służšcy wyszedł. Dama usiadła, mierzšc don Juana wzrokiemz wielkš uwagš. Po chwili milczenia zaczęław te słowa: – Szlachetny kawalerze, postępek mój możepana zdziwić i musisz mieć o mnie z pewnoœciš liche mniemanie; ale gdyby kto znał pobudki, które mnie sprowadzajš, nie potępiłby mnie z pewnoœciš. Pojedynkowałeœ się wczoraj z jednym z tutejszych kawalerów... – Ja, pani! – wykrzyknšł don Juan blednšc – nie wychodziłem z tego pokoju. – Zbyteczna udawać wobec mnie; chcę ci dać przykład szczeroœci. To mówišc, rozchyliła płaszcz; don Juan poznał donę Teresę. – Szlachetny don Juanie – cišgnęła oblewajšc się rumieńcem – muszę ci wyznać, że dzielnoœć twoja zjednała ci najwyższš mš sympatię. Spostrzegłam, mimo mego wzruszenia, że szpada twoja złamała się i że jš porzuciłeœ w pobliżu bramy. W chwili gdy wszyscy tłoczyli się koło rannego, zeszłam i ujęłam rękojeœć twej broni. Oglšdajšc jš, wyczytałam twojenazwisko; zrozumiałam, w jakim byłbyœ niebezpieczeństwie, gdyby się dostała w ręce twoich wrogów. Oto ona, szczęœliwa jestem, że ci jš mogłam oddać. Rzecz prosta, że don Juan padł jej do nóg, rzekł, iż zawdzięcza jej życie, ale że jest to dar bezużyteczny wobec tego, iż przyjdzie mu umrzeć z miłoœci. Donie Teresie było spieszno, chciała bezzwłocznie odejœć; słuchała wszelako don Juana z takš rozkoszš, iż nie mogła sięzdobyć na rozstanie. Godzina blisko spłynęła w ten sposób, wypełniona przysięgami wiecznej miłoœci, całowaniem ršk, proœbami z jednej strony, słabš odmowš z drugiej. Nagłe wejœcie don Garcji przerwało to sam na sam. Nie był to człowiek, który by się zgorszył czymœ podobnym. Pierwszym jego staraniem było uspokoić donę Teresę. Pochwalił wielce jej odwagę, jej przytomnoœć umysłu, w końcu poprosił, aby zechciała się wstawić za nimdo siostry i wyjednała mu łaskawsze przyjęcie. Dona Teresa przyrzekła wszystko, czego żšdał, owinęła się szczelnie w płaszcz i odeszła, przyrzekłszy znaleŸć się z siostrš jeszcze tego wieczora na przechadzce w umówionym miejscu. – Wszystko jak najlepiej – rzekł don Garcja, skoro zostali sami. – Nikt cię nie podejrzewa. Koregidor, który ma mnie na wštrobie, uczynił mi ten zaszczyt, iż zrazupomyœlał o mnie. Przekonany był, powiada, że to ja zabiłem don Christowala. Wiesz, cogo odwiodło od tej myœli? To, że mu powiedziano, iż spędziłem cały wieczór z tobš. Masz, mój chłopcze, reputację takiej œwiętoœci, że możesz niš obdzielać drugich. Słowem, to fakt, że nikt nie myœli o nas. Spryt tej dzielnej Tereni oszczędził nam obaw na przyszłoœć. Zatem nie troszczmy się już o to i myœlmy wyłšcznie o zabawie. – Ach, Garcjo – wykrzyknšł z żalem don Juan – to bardzo smutna rzecz zabić swegobliŸniego! – Jest inna, jeszcze smutniejsza – odparł don Garcja – kiedy bliŸni nas zabije, a trzecia, przewyższajšca smutkiem tamte obie, to spędzić dzień bez obiadu. Dlatego zapraszam cię wraz z kilkoma chwatami, którzy będš uszczęœliwieni z twego towarzystwa. To mówišc wyszedł. Miłoœć przygłuszyła już znacznie wyrzuty naszego bohatera. Próżnoœć zdławiła je do reszty. Studenci, których spotkał na obiedzie u don Garcji, dowiedzieli się odeń, kto był istotnym zabójcš don Christowala. Ów Christowal był to kawaler słynny z odwagi i zręcznoœci, postrach studentów; toteż œmierć jego mogła ich tylko ucieszyć,a szczęœliwego przeciwnika obsypano powinszowaniami. Wedle ich głosu don Juan był chlubš, kwiatem, ramieniem uniwersytetu. Wypili z zapałem jego zdrowie, a student pewien z Murcji zaimprowizował sonet, w którym porównałgo do Cyda i Bernarda del Carpio. Wstajšc od stołu, don Juan czuł jeszcze niejaki ciężar na sercu; ale gdyby miał moc wskrzeszenia don Christowala wštpliwe jest, czy byłby to uczynił, z obawy postradania czci i chluby, jakš ta œmierć zjednała mu w całym uniwersytecie. Z nadejœciem wieczoru obie strony zjawiły się punktualnie na schadzce, której miejscem było wybrzeże rzeki Tornes. DonaTeresa ujęła za rękę don Juana (nie podawano jeszcze wówczas ręki kobietom),a dona Fausta don Garcję. Po krótkiej przechadzce obie pary rozstały się bardzo rade, z obietnicš, że nie poniechajš żadnej sposobnoœci, by ujrzeć się znowu. Pożegnawszy się z damami, młodzi ludzie natknęli się na kilka Cyganek, tańczšcych wtakt bębenków w gromadce szkolarzy. Przyłšczyli się do nich. Tancerki spodobały się don Garcji, który postanowił wzišć je na wieczerzę. Zaproszenie spotkało się z wdzięcznym przyjęciem. Don Juan, jako fidus Achates , musiał brać udział w hulance. Jedna z Cyganek powiedziała mu, że wyglšda na klasztornego braciszka; podrażniony, silił się dowieœć czynem, że przydomek Ÿle jest zastosowany: tańczył, grał i pił co najmniej za dwóch. Z trudem doprowadzono go do domu po północy; był mocno podpity i tak wœciekły,że chciał podpalić Salamankę i wypić cały Tornes, aby nie dopuœcić do ugaszenia pożaru. Tak oto don Juan tracił, jeden po drugim, szczęœliwe przymioty, jakie dała mu naturai wychowanie. Po trzech miesišcach pobytu w Salamance pod kierunkiem don Garcji uwiódł biednš Teresę; towarzysz jego dokonał swego dzieła o jaki tydzień wczeœniej. Zrazu don Juan kochał swš lubš całym uczuciem, jakie chłopiec w jego wieku ma dla pierwszej kobiety, która mu się oddała; ale don Garcja dowiódł mu bez trudu, że stałoœć jest to urojona cnota; wytłumaczył mu, co więcej, że jeœli zechce na orgiach uniwersyteckich odróżniać się od towarzyszy, wyda tym samym na szwank dobrš sławę Teresy. Albowiem (mówił)jedynie miłoœć namiętna i uwieńczona tryumfem poprzestaje na jednej kobiecie. Zresztš, liche towarzystwo, w jakim don Juan utonšł, niezostawiało mu chwili spokoju. Rzadko pojawiał się na wykładach, lub też, wycieńczony bezsennoœciš i rozpustš, drzemał na uczonych lekcjach najznakomitszych profesorów. W zamian zato był zawsze pierwszy i ostatni na promenadzie; co się zaœ tyczy nocy, spędzał jš regularnie w szynkowni lub jeszcze gorzej, o ile nie mogła mu jej poœwięcić dona Teresa. Jednego razu otrzymał liœcik od swojej damy, oznajmiajšcy mu z żalem, iż schadzka wyznaczona na tę noc jest niemożliwa. Sędziwej krewnej, przybyłej doSalamanki, oddano pokój Teresy, która miała spać z matkš. Zawód ten bardzo umiarkowanie obszedł don Juana, który nie bywał w kłopocie o spędzenie wieczoru. W chwili gdy wychodził zaprzštnięty projektami, zakwefiona kobieta oddała mu bilecik, znowuż od dony Teresy. Udało się jej uzyskać inny pokój i wszystko wraz z siostrš przygotowała do schadzki. Don Juanpokazał bilecik don Garcji. Wahali się jakiœ czas; następnie, machinalnie i jakby z nawyku, wdrapali się na balkon swych bogdanek i zostali u nich na noc. Dona Teresa miała na piersi doœć pokaŸne znamię. Było to olbrzymiš łaskš, kiedy don Juan dostšpił pierwszy raz oglšdania go. Jakiœ czas wydawało mu się ono czymœ najbardziej uroczym. To porównywał je do fiołka, to do anemonu, to do kwiatu alfalfy.Ale niebawem to znamię, które było w istocie bardzo ładne, przestało z nastaniem sytoœci mu się podobać. – Ot, wielka czarna plama, to i wszystko – mówił wzdychajšc. – Szkoda, że jest tak zeszpecona. Pfuj, to przypomina wieprzowšskórę na słoninie. Niech kaduk porwie to znamię! – Jednego dnia spytał Teresę, czy nie radziłasię lekarza o sposób usunięcia go. Na co biedna panienka odpowiedziała, czerwienišcsię po białka, że nie ma w œwiecie mężczyzny – wyjšwszy jego – który by widział tę plamę; zresztš niańka mówiła jej, że takie znamię przynosi szczęœcie. Pewnego wieczora don Juan, przybywszy naschadzkę doœć kwaœny, ujrzał znowuż to znamię, które mu się wydało większe niż kiedykolwiek. – Żywy obraz dużego szczura– mówił sam do siebie przyglšdajšc się plamie. – W istocie, to potworne! To piętno przekleństwa, podobne temu, którym naznaczono Kaina. Trzeba oszaleć, aby utrzymywać stosunki z podobnš kobietš. – Był przykry do ostatnich granic. Dokuczał bez powodu biednej Teresie, która się rozpłakała, i opuœcił jš o œwicie bez jednego pocałunku. Don Garcja, który wyszedł wraz z nim, kroczył jakiœ czas w milczeniu; po czym zatrzymał się nagle i rzekł: – Przyznaj, don Juanie, żeœmy się porzšdnie wynudzili tej nocy. Co do mnie, już mi to koœciš w gardle staje, mam wielkš ochotę wyprawić mojš pannicę do stu diabłów! – Głupstwo byœ zrobił – rzekł don Juan – Fausta jest uroczym stworzeniem, biała jak łabędŸ i zawsze w dobrym humorze. A przy tym tak cię kocha! Doprawdy, jesteœ bardzo szczęœliwy. – Biała jest, to prawda; przyznaję, że jestbiała; ale nie ma kolorów: przy siostrze wydaje mi się niby sowa przy gołębicy. To ty jesteœ szczęœliwy. – Tak sobie – odparł don Juan. – Ta mała jest milutka, ale to dziecko. Nie można się z niš rozsšdnie dogadać. Głowę ma nadzianšrycerskimi romansami, wytworzyła sobie omiłoœci najdziksze pojęcia. Nie masz wprost pojęcia o jej wymaganiach! – Bo ty jesteœ za młody, Juanie, nie umieszsobie ułożyć kochanki. Kobieta, widzisz, to jak koń; jeœli jej pozwolisz nabrać złych narowów, jeœli jej nie wpoisz przekonania, że nie darujesz najlżejszego kaprysu, nigdyz niej nic nie zrobisz. – Powiedz mi, Garcjo: czy ty naprawdę traktujesz swoje kochanki tak jak swoje konie? Czy często używasz pręta, aby przepędzić ich kaprysy? – Rzadko; ale ja jestem za dobry. Posłuchaj: chcesz mi ustšpić Teresy? Przyrzekam, że do dwóch tygodni będzie jak rękawiczka. Ofiaruję ci w zamian Faustę. Czy mam jeszcze wydać reszty? – Handel byłby niezły – rzekł don Juan z uœmiechem – gdyby i nasze damy zgodziły się na to. Ale dona Fausta nie ustšpi cię nigdy. Za wiele straciłaby na zamianie. – Jesteœ zbyt skromny; ale uspokój się. Takjš pognębiłem wczoraj, że pierwszy z brzegu będzie jej po mnie jak anioł z nieba 48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đjœ ¤ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż6P‡c7×$c8ű>c99,c:H;dla potępieńca. Czy wiesz, Juanie – cišgnšłdon Garcja – że ja mówię bardzo serio? A don Juan œmiał się do rozpuku z powagi, z jakš przyjaciel wygłaszał te szaleństwa.Tę budujšcš rozmowę przerwało nadejœcie paru studentów; myœli pobiegły innym torem. Gdy nadszedł wieczór i dwaj przyjaciele usiedli przy butelce, don Garcja znów się zaczšł skarżyć na kochankę. Otrzymał właœnie list od dony Fausty, pełen serdecznych słów i tkliwych wymówek, poprzez które przebijał jej miły dowcip i jej nawyk ujmowania każdej rzeczy z komicznej strony. – Ot – rzekł don Garcja – podajšc list don Juanowi i ziewajšc szeroko – przeczytaj ten piękny kawałek. Znów schadzka na dziœ wieczór! Ale niech mnie czarci porwš, jeœli pójdę! Don Juan przeczytał list, który mu się wydał czarujšcy. – W istocie – rzekł – gdybym miał kochankę takš jak twoja, jedynym mym staraniem byłoby uczynić jš szczęœliwš. – Bierz jš tedy, mój chłopcze! – wykrzyknšł don Garcja. – Bierz jš, nasyć się niš do woli. Przelewam na ciebie swoje prawa. Zróbmy lepiej – dodał wstajšc, jakby olœniony nagle – zagrajmy o nasze kochanki. Oto karty. Zróbmy partię lombra. Stawiam donę Faustę, ty dawaj na stół Teresę. Don Juan, œmiejšc się do łez z konceptu, wzišł karty i stasował. Mimo że prawie zupełnie nie uważał na grę, wygrał. Don Garcja, bynajmniej nie stroskany przegranš, zażšdał pióra i inkaustu i sporzšdził coœ w rodzaju obligu na imię dony Fausty, której zalecał oddać się do rozporzšdzenia okaziciela, zupełnie tak jakby kazał swemu intendentowi wyliczyć sto dukatów któremuœ z wierzycieli. Don Juan, œmiejšc się cišgle, ofiarował donGarcji rewanż. Ale ten odmówił. – Jeœli masz nieco odwagi – rzekł – weŸ mój płaszcz i udaj się do wiadomej furtki. Zastaniesz tam tylko Faustę, wobec tego, że Teresa nie spodziewa się ciebie. IdŸ za niš bez słowa; skoro raz znajdziesz się w jej pokoju, może będzie chwilę zdziwiona, może nawet uroni parę łez, ale niech cię tonie kłopocze. BšdŸ pewien, że nie oœmieli się krzyczeć. Pokaż jej mój list; powiedz, że jestem ohydnym zbrodniarzem, potworem, czym ci się żywnie podoba; dodaj, że ma łatwy i szybki sposób zemszczenia się, i bšdŸ pewien, że ta zemsta wyda się jej bardzo słodka. Z każdym słowem don Garcji diabeł zatapiał głębiej pazury w serce don Juana i szeptał mu, że to, co uważał dotšd za czczy żart, mogłoby się dlań skończyć w nader przyjemny sposób. Przestał się œmiać, rumieniec żšdzy ubarwił mu czoło. – Gdybym był pewien – rzekł – że Fausta się zgodzi... – Czy się zgodzi! – wykrzyknšł bezecnik. –Co z ciebie za żółtodziób, mój kamracie, aby myœleć, że kobieta może się wahać między dawnym kochankiem a nowym! Wierzaj, podziękujecie mi oboje jutro, nie wštpię, a jedyna nagroda, o którš cię proszę, to abyœ mi pozwolił w zamian , umizgnšć się do Teresy. Następnie, widzšc, że don Juan jest już niemal przekonany, rzekł: – Namyœl się. Co do mnie, nie pójdę do Fausty dziœ wieczór; jeœli ty jej nie zechcesz, dam ten liœcik grubemu Fadrykowi i on skorzysta z gratki. – Na honor, niech się dzieje, co chce! – wykrzyknšł don Juan chwytajšc list i, aby sobie dodać odwagi, wychylił duszkiem szklankę wina. Pora schadzki zbliżała się. Don Juan, którego wstrzymywała jeszcze reszta sumienia, pił na umór, aby je zagłuszyć. Wreszcie zegar wybił godzinę. Don Garcja zarzucił swój płaszcz na barki don Juana iodprowadził go aż do furtki; po czym, dawszy umówiony znak, życzył mu dobrej nocy i oddalił się bez najmniejszego wyrzutu. Natychmiast drzwiczki otworzyły się. Dona Fausta już czekała. – To ty, don Garcjo? – spytała cicho. – Tak – odparł don Juan jeszcze ciszej, z twarzš ukrytš w fałdach płaszcza. Skoro drzwi się zamknęły, zaczšł wstępować po ciemnych schodach za swoim przewodnikiem. – WeŸ kraj mojej mantylki – rzekła – i idŸza mnš najciszej, jak zdołasz. W kilka chwil znalazł się w izdebce Fausty. Jedna lampka oœwiecała jš słabym blaskiem. Zrazu don Juan, nie zdejmujšc płaszcza anikapelusza, stał w miejscu, tuż przy drzwiach, nie œmiejšc odsłonić twarzy. Dona Fausta patrzyła nań jakiœ czas bez słowa, po czym podeszła wycišgajšc ręce. Wówczas don Juan, odrzucajšc płaszcz, odpowiedział tym samym gestem. – Jak to!! To pan, don Juanie?! – wykrzyknęła. – Czy don Garcja chory?? – Chory?? Nie – odparł don Juan. – Ale niemoże przyjœć. Przysłał mnie na swoje miejsce. – Och!! Co za przykroœć! Ale powiedzcie mi, wszak to nie inna kobieta broni mu przyjœć?– Zna pani jego słabostki?? ... – Och, jakże siostra ucieszy się z pańskiego przybycia! Biedna mała! Myœlała,że pan nie przyjdzie... Pozwól, don Juanie, pójdę jš uwiadomić. – Nie potrzeba. – Pan ma jakšœ dziwnš minę, don Juanie... Ty masz dla mnie jakšœ złš wiadomoœć... Mów! Czy don Garcji zdarzyło się nieszczęœcie? Aby sobie oszczędzić kłopotliwej odpowiedzi, don Juan podał biednej dziewczynie ohydny bilecik don Garcji. Przeczytała spiesznie, ale nie zrozumiała zrazu. Odczytała jeszcze raz, nie mogšc uwierzyć oczom. Don Juan przyglšdał się jej z uwagš; widział, jak na przemian wodzi rękš po czole, przeciera oczy; wargijej drgajš, œmiertelna bladoœć okryła twarz. Musiała oburšcz trzymać papier, żeby nie upadł na ziemię. Wreszcie, zrywajšc się z rozpaczliwym wysiłkiem, zawołała: – To wszystko kłamstwo! To okropny fałsz! Don Garcja nigdy by tego nie napisał!Don Juan odparł: – Znasz jego pismo. Nie umiał ocenić skarbu, który posiadał... a ja przyjšłem, bo cię ubóstwiam. Obrzuciła go spojrzeniem najgłębszej wzgardy i zaczęła odczytywać list z bacznoœciš adwokata, który podejrzewa fałszerstwo. Oczy jej, nadmiernie rozszerzone, wpiły, się w papier. Od czasu do czasu spod nieruchomej powieki wymykała się duża łza i spadała spłynšwszy po licu. Naraz uœmiechnęła się uœmiechem obłškanej i krzyknęła: – To żart, nieprawdaż, to żart? ! Don Garcja jest tu, zaraz przyjdzie! ... – To nie żart, Fausto. Nic prawdziwszego nad miłoœć mojš do ciebie. Byłbym bardzo nieszczęœliwy, gdybyœ mi nie uwierzyła. – Nędzniku! – wykrzyknęła dona Fausta. – Ale, jeœli ty mówisz prawdę, jesteœ większym jeszcze zbrodniarzem niż don Garcja. – Miłoœć usprawiedliwia wszystko, piękna Faustynko. Don Garcja rzuca cię, weŸ mnie na pocieszenie. Widzę na twym płótnie Bachusa i Ariadnę; pozwól mi być twoim Bachusem. Nie odpowiadajšc słowa, chwyciła ze stołunóż i trzymajšc go nad głowš postšpiła ku don Juanowi. Ale on spostrzegł ruch, chwycił jš za rękę, rozbroił bez trudu, po czym uważajšc się w prawie ukarania jej za ten nieprzyjacielski krok, ucałował jš kilkakrotnie i chciał pocišgnšć na kanapę. Dona Fausta była wštła i delikatna, ale gniew dodał jej sił; opierała się don Juanowi, to czepiajšc się mebli, to bronišc się rękami, nogami i zębami. Zrazu don Juanzniósł kilka ciosów z uœmiechem, ale niebawem gniew zawrzał w nim równie silnie jak miłoœć. Przydusił Faustę, nie lękajšc się uszkodzić jej delikatnej skóry. Był niby podrażniony zapaœnik, który chce za wszelkš cenę pokonać przeciwnika, gotów udusić go, jeœlitrzeba, byle zwyciężyć. Wówczas Fausta uciekła się do ostatniej broni, jaka jej została. Dotšd uczucie wstydu broniło jej wołać pomocy; ale widzšc, iż lada chwilę może być pokonana, napełniła dom swoim krzykiem. Don Juan zrozumiał, że nie chodzi już o posiadanie ofiary i że przede wszystkim winien myœleć o swoim bezpieczeństwie. Chciał odepchnšć Faustę i dostać się do drzwi, ale ona czepiała się jego sukien, niemógł się uwolnić. Równoczeœnie dał się słyszeć hałas otwieranych drzwi; kroki i głosy zbliżały się, nie było chwili do stracenia. Zebrał siły, aby odtršcić donę Faustę, ale trzymała go za kaftan z takš siłš, że okręcił się jedynie, nie zyskujšc nic prócz zmiany pozycji. Fausta znalazła się od strony drzwi, które otwierały się dowewnštrz. Krzyczała cišgle. W tej chwili otwarły się drzwi; człowiek z muszkietem zjawił się w progu. Wydaje krzyk zdumienia, po którym następuje wystrzał. Lampa zgasła, don Juan uczuł, że ręce dony Fausty zwolniły uœcisk i że coœ ciepłego i mokrego spływa po jego dłoniach. Padła lub raczej osunęła się na podłogę; kula strzaskała jej krzyże; ojcieczabił jš zamiast gwałciciela. Don Juan, czujšc się wolny, rzucił się ku drzwiom poprzez dym muszkietu. W drodze otrzymał uderzenie kolbš od ojca i pchnięcie szpadš od lokaja, ale żaden z tychciosów nie wyrzšdził mu wielkiej szkody. Dobywszy szpady silił się przebić sobie drogę i zgasić œwiatło, które niósł lokaj. Przerażony jego natarciem, sługa cofnšł się. Alonzo de Ojeda, człowiek krewki i nieustraszony, rzucił się bez wahania na don Juana; ten odbił kilka ciosów, majšc zrazu zamiar jedynie się bronić, ale biegłoœć w szermierce sprawia, iż riposta po zastawie staje się ruchem machinalnym iniemal bezwolnym... Po krótkiej walce ojciecdony Fausty wydał głębokie westchnienie i padł œmiertelnie ranny. Don Juan, majšc wolne przejœcie, pomknšł jak strzała na schody, stamtšd ku furtce, którš wydostałsię w mgnieniu oka na ulicę, nie œcigany przez służbę, która skupiła się koło umierajšcego pana. Dona Teresa, która nadbiegła na huk muszkietu, widziała tę strasznš scenę i padła zemdlona obok ojca.Znała jedynie połowę swego nieszczęœcia. Don Garcja kończył właœnie ostatniš butelkę, kiedy don Juan, blady, okryty krwiš, z błędnymi oczami, podartym płaszczem i przekręconym rabatem, wpadłdo pokoju i rzucił się zdyszany na fotel, nie mogšc wymówić słowa. Tamten zrozumiał natychmiast, że zaszło coœ poważnego. Pozwolił don Juanowi odetchnšć, poczym spytał o szczegóły; w mgnieniu oka pojšł wszystko. Don Garcja, który niełatwo wychodził ze zwykłej flegmy, wysłuchał bez mrugnięcia okiem bezładnej opowieœci przyjaciela; następnie napełnił szklankę i podajšc mu jš rzekł: – Pij, potrzebujesz tego. Głupia sprawa – dodał napiwszy się sam. – Zabić ojca to nielada co... Hm, bywały tego przykłady, zaczšwszy od Cyda. Najgorsze to, że nie masz pięciuset ludzi, ubranych biało, samych twoich krewniaków, którzy by cię ochronili od straży miejskiej i krewnych nieboszczyka... Zajmijmy się tym, co najpilniejsze... Przeszedł parę razy po pokoju, jakby dla zebrania myœli. – Zostać w Salamance – podjšł – po takiej awanturze to by było szaleństwo. Don Alonzo de Ojeda nie byle szlachetka; przy czyni służba musiała cię poznać. Przypuœćmy na chwilę, że cię nie poznano; zyskałeœ sobie obecnie na uniwersytecie tak pięknš reputację, że nie zawahajš się przypisać ci tej bezimiennej zbrodni. Wierzaj mi, trzeba zmykać, im prędzej, tym lepiej. Nabyłeœ tu trzy razy więcej nauki, niż przystało szlachcicowi z dobregodomu. Zostaw Minerwę i popróbuj trochę Marsa; to ci lepiej posłuży, masz wszystkie warunki po temu. Bijš się we Flandrii. IdŸmy tłuc heretyków; to najlepszy sposób, aby okupić nasze grzeszki na tym œwiecie. Amen! Kończę jak na kazaniu. Słowo ,,Flandria ”podziałało na don Juana magicznie. Miał uczucie, że opuœcić Hiszpanię to znaczy uciec przed samym sobš. Wœród trudów i niebezpieczeństw wojennych nie będzie miał czasu na wyrzuty. – Do Flandrii!! do Flandrii! – wykrzyknšł . –ChodŸmy tłuc się we Flandrii!! – Z Salamanki do Brukseli to kawał drogi – odparł poważnie don Garcja – a w twoim położeniu nie można zwlekać ani godziny. Pamiętaj, że jeżeli pan koregidor cię złapie, trudno ci będzie odbyć kampanię inaczej niż na galerach J. K. Moœci. Naradziwszy się chwilę z przyjacielem don Juan zrzucił z siebie szybko suknie studenta. Przywdział skórzany kaftan, taki jak wówczas nosili żołnierze, kapelusz z dużymrondem, i nie omieszkał wypchać pasa tyloma dukatami, ile ich tylko don Garcja mógł dostarczyć. Wszystkie te przygotowania zajęły ledwie kilka minut. Puœcił się w drogę pieszo, wyszedł z miasta nie poznany przez nikogo,idšc całš noc i cały ranek, póki skwar słoneczny nie zmusił go do spoczynku. W pierwszym mieœcie, które napotkał, kupił konia i, przyłšczywszy się do gromadki podróżnych, dobił bez przeszkód do Saragossy. Tam został kilka dni pod mianemdon Juana Carrasco. Don Garcja, który opuœcił Salamankę w dzień po nim, puœcił się innš drogš i spotkał się z nim w Saragossie. Nie zabawili tam długo. Pomodliwszy się bardzo spiesznie przed ołtarzem cudownej Matki Boskiej (nie bez pozierania przy tym na aragońskie pięknoœci), obaj, każdy majšc przy boku tęgiego pachołka, udali się do Barcelony, gdzie wsiedli na statek do Civita Vecchia. Zmęczenie, morska choroba, nowoœć krajobrazu i wrodzona płochoœć don Juana,wszystko złożyło się na to, aby zatrzeć w jego pamięci straszliwe sceny, które zostawił za sobš. Kilka miesięcy uciechy, jakie dwaj przyjaciele poznali we Włoszech, kazały im zaniedbać istotnego celu podróży; ale skoro w kalecie zaczęło się przerzedzać, przyłšczyli się do gromadki rodaków, jak oni dzielnych i nie bogatych w złoto, i puœcili się do Niemiec. Skoro przybyli do Brukseli, każdy zacišgnšłsię do kompanii tego kapitana, który mu przypadł do serca. Dwaj przyjaciele postanowili rozpoczšć służbę pod rozkazami don Manuela Gomare: najpierw był rodem z Andaluzji, po wtóre miał opinię, że wymaga od żołnierzy jedynie odwagi i dobrze wyostrzonej broni, poza tym patrzył przez palce na kwestię dyscypliny. Zachwycony ich dzielnym wyglšdem, kapitanobchodził się z nimi dobrze i wedle ich pragnień, to znaczy używał ich we wszystkich niebezpiecznych okazjach. Los sprzyjał im: gdzie wiele kamratów znalazłoœmierć, tam oni nie otrzymali nawet rany i zwrócili na siebie uwagę generałów. Uzyskali stopień choršżych jednego i tego samego dnia. Z tš chwilš, pewni szacunku i życzliwoœci przełożonych, wyznali swoje prawdziwe nazwiska i podjęli zwyczajny tryb życia, to znaczy trawili dzień na grze lub pijaństwie, a noc na serenadach, wyprawianych dla najpiękniejszych kobiet wmiasteczku, gdzie mieli leże zimowe. Otrzymali przebaczenie rodziców, co ich wzruszyło doœć œrednio, oraz przekazy na bankierów w Antwerpii. Zrobili z nich dobry użytek. Byli młodzi, bogaci, dzielni i sprytni, toteż podboje ich były liczne i szybkie. Nie będę się rozwodził nad szczegółami; niech wystarczy czytelnikowi,iż skoro ujrzeli ładnš kobietę, wszystkie sposoby były im dobre, aby jš zdobyć. Obietnice, przysięgi były jedynie igraszkš dla tych niecnych rozpustników; a jeœli braciom lub mężom nie podobało się ich postępowanie, mieli jako odpowiedŸ szpady z dobrej stali i serca bez litoœci. Wojna rozpoczęła się na nowo z wiosnš. W potyczce, która obróciła się nieszczęœliwie dla Hiszpanii, kapitan Gomareotrzymał œmiertelnš ranę. Don Juan, który widział, jak pada, podbiegł ku niemu i zawołał kilku żołnierzy, aby go unieœli; aledzielny kapitan, zbierajšc resztkę sił, rzekł: – Pozwólcie mi umrzeć tutaj; czuję, że to koniec. Tu czy pół mi li dalej, wszystko jedno. OszczędŸ swoich żołnierzy; będš mieli doœćzajęcia; widzę Holendrów, którzy zbliżajš się w znacznej sile. Dzieci – rzekł do żołnierzy, którzy się krzštali koło niego – œpieszcie do sztandarów i nie troszczcie się o mnie. W tej chwili nadbiegł don Garcja i spytał go, czy nie ma jakiej ostatniej woli, którš by należało wykonać po jego œmierci. – Czegóż, u licha, chcesz, abym pragnšł w takiej chwili? ... Namyœlał się chwilę. – Nigdy dużo nie myœlałem o œmierci – podjšł – i nie sšdziłem, aby była tak bliska... Dosyć rad byłbym mieć tutaj jakiego księdza... Ale wszystkie nasze mnichy sš przy taborach... Ciężko jest człowiekowi umierać bez spowiedzi! – Oto mój brewiarz – rzekł don Garcja podajšc mu manierkę z winem. – Zaczerpnijw nim otuchy. Oczy starego żołnierza zasnuwały się już mgłš. Nie zwrócił uwagi na koncept don Garcji, . ale wiarusy, które go otaczały, były mocno zgorszone. – Don Juanie – rzekł umierajšcy – zbliż się, moje dziecko. PójdŸ, robię cię moim spadkobiercš. WeŸ tę sakiewkę, zawiera wszystko, co posiadam; lepiej, żeby się dostała tobie niż tym heretykom. Jedyna rzecz, o którš cię proszę, to abyœ kazał odprawić kilka mszy za spokój mej duszy. Don Juan przyrzekł, œciskajšc mu rękę, podczas gdy don Garcja zwracał mu po e jak anioł z nieba 48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đjœ ¤ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż;Pc<Ýc=ô˜c>Œ,Oc?Ű;ˆcichu uwagę na różnicę, jaka zachodzi między poglšdami człowieka, który oddaje ostatnie tchnienie, a tymi, które wygłasza siedzšc przy stole i przy pełnej butelce. Parę kul œwisnęło mu koło uszu, zwiastujšc Holendrów. Żołnierze wrócili do szeregów. Każdy pożegnał. spiesznie kapitana Gomare i myœlał już tylko o tym, aby wykonać odwrót w porzšdku. Było to doœć trudne. Nieprzyjaciel był w przeważajšcej liczbie, drogi rozmokłe od deszczu, a żołnierze znużeni długim marszem. Mimo to Holendrzy nie mogli ich ukšsić i poniechali poœcigu z nadejœciem nocy, nie zdobywszy ani jednego sztandaru i nie chwyciwszy ani jednego jeńca, opróczrannych. Wieczorem dwaj przyjaciele, siedzšc w namiocie z kilkoma oficerami, rozprawiali opotyczce. Ganiono zarzšdzenia dowódcy i widziano po fakcie jasno, co trzeba było uczynić. Następnie zaczęli mówić o zabitych i rannych. – Kogo jak kogo – rzekł don Juan – ale kapitana Gomare długo będę żałował. Był to dzielny oficer, dobry kompan, prawdziwyojciec dla żołnierzy. – Tak – rzekł don Garcja – ale przyznam się, że zdumiał mnie niemało swoim strapieniem o to, że nie ma klechy pod bokiem. To dowodzi tylko, że łatwiej być dzielnym w słowach niż w czynach. Niejeden drwi sobie z niebezpieczeństwa naodległoœć, a blednie, kiedy się doń zbliży. Ale, ale, don Juanie, skoro jesteœ jego spadkobiercš, powiedz nam, co jest w sakiewce, którš ci zostawił. Don Juan otworzył jš pierwszy raz i ujrzałokoło szeœćdziesięciu sztuk złota. – Skoro jesteœmy przy pienišdzach – rzekłdon Garcja, nawykły uważać sakiewkę przyjaciela za własnš – czemu byœmy nie mieli zrobić partyjki faraona, zamiast popłakiwać nad zabitymi kamratami? Propozycja przypadła wszystkim do smaku;przyniesiono parę bębnów, które, przykrytepłaszczem, posłużyły za stół do gry. Don Juan rozpoczšł partię, wspierany radami don Garcji, ale nim zaczšł stawiać, wyjšł zsakiewki dziesięć sztuk złota, które zawinšł w chustkę i schował do kieszeni. – Cóż ty, u diaska, chcesz z tym zrobić? ! – wykrzyknšł don Garcja. – Żołnierz, który składa pienišdze! I to w wilię bitwy! – Wiesz, don Garcjo, że nie wszystkie pienišdze sš moje. Don Manuel uczynił mi zapis sub poena nomina , jak mawialiœmy w Salamance. – Niech czart porwie tego dudka! – wykrzyknšł don Garcja. – Toć on, do stu tysięcy kaduków, ma zamiar oddać tych dziesięć dukatów pierwszemu klesze, na którego się natkniemy! – Czemu nie?? Przyrzekłem. – Milcz!! Na brodę Mahometa, wstyd mi przynosisz, nie poznaję cię. Gra szła swoim trybem; szczęœcie było zrazu zmienne, ale niebawem obróciło się wyraŸnie przeciwko don Juanowi. Daremnie silił się przemóc kartę; po godzinie wszystkie pienišdze, jakie posiadał, wraz zpięćdziesięcioma dukatami kapitana Gomare,przeszły do ršk bankiera. Don Juan chciał iœć spać, ale don Garcja zaciekł się, krzyczał, że musi się odegrać.– Dalej, moœci Roztropnicki – rzekł – dobšdŸ no te ostatnie dukaty, które schowałeœ tak troskliwie. Jestem pewien, że nam przyniosš szczęœcie. – Pomyœl, don Garcjo, przyrzekłem! ... – Et, dzieciak z ciebie! Na dużo się zdadzš te msze teraz. Gdyby kapitan był tutaj, raczej byłby złupił koœciół, niż przepuœciłkartę bez stawki. – Masz więc pięć dukatów. Nie stawiaj ich na jeden raz. – Żadnych słaboœci! – rzekł don Garcja. – I postawił pięć dukatów na króla. Wygrał, postawił znowu i przegrał w następnym rozdaniu. – Dawaj tych ostatnich pięć! – wykrzyknšł blednšc z gniewu. Don Juan bronił się doœć słabo, wreszcie ustšpił; dał cztery dukaty, które poszły za tamtymi. Don Garcja rzucił karty w nos bankierowi i wstał wœciekły. Rzekł do don Juana: – Ty miałeœ zawsze szczęœcie, a słyszałem, że ostatni talar ma dar odżegnywania nieszczęœcia. Don Juan był nie mniej wœciekły od przyjaciela. Nie myœlał już o mszach ani o swojej przysiędze. Postawił ostatniego dukata na asa i przegrał go w jednej chwili. – Do czarta z duszš kapitana Gomare! – wykrzyknšł. – Zdaje się, że jego pienišdze były urzeczone. Bankier spytał, czy chcš grać jeszcze; ale ponieważ nie mieli już pieniędzy, niełatwo się zaœ kredytuje ludziom narażajšcym się co dzień na kulę, trzeba im było poniechać gry i szukać pociechy w kompanii pijaków. Oduszy biednego kapitana zapomniano zupełnie. W kilka dni potem Hiszpanie, otrzymawszy posiłki, podjęli ofensywę i posunęli się naprzód. Szli przez miejsce, gdzie się niedawno bito. Umarli leżeli jeszcze nie pogrzebani. Don Garcja i don Juan popędzili konie, aby minšć te trupy, rażšce zarówno wzrok, jak powonienie. Naraz żołnierz jadšcy przed nimi wydał głoœny krzyk na widok ciała leżšcego w rowie. Zbliżyli się i poznali kapitana Gomare, mimo iż był prawie nie do poznania. Rysy jego, wykrzywione i zmartwiałe w straszliwych konwulsjach, œwiadczyły, że ostatnim jego chwilom towarzyszyły okrutne męczarnie. Mimo że już oswojony z takimi obrazami, don Juan mimo woli zadrżał na widok tego trupa, którego oczy, szkliste i nabiegłe skrzepłš krwiš, jak gdyby wpatrywały się weń groŸnie. Przypomniał sobie ostatnie zlecenie biednego kapitana, zlecenie, któremu się tak sprzeniewierzył. Mimo to serce jego, które tak silnie starał się zatwardzić, otrzšsnęło się niebawem z tych wyrzutów. Kazał szybko wykopać rów,aby pogrzebać kapitana. Przypadkowo znalazł się jakiœ kapucyn, który pospiesznieodmówił kilka pacierzy. Pokropiono trupa œwięconš wodš, przysypano ziemiš i kamieniami, i żołnierze ruszyli dalej bardziej milczšcy niż zwykle; ale don Juan zauważył starego muszkietera, który długoszukał w kieszeni, znalazł wreszcie talara i dał go kapucynowi mówišc: – To na mszę za duszę kapitana Gomare. Tego dnia don Juan złożył dowody szczególnej odwagi i narażał się na ogień nieprzyjaciół z takš nieopatrznoœciš, iż można by myœleć, że szuka œmierci. – Bywa człowiek taki dzielny, kiedy nie œmierdzi groszem – mówili koledzy. W niedługi czas po œmierci kapitana Gomaredo kompanii, w której służyli don Juan i don Garcja, przyjęto młodego rekruta; wydawał się tęgi i odważny, ale o zagadkowym i skrytym charakterze. Nigdy nie widziano go, aby pił i grał z kolegami; spędzał godziny całe na ławce w strażnicy, patrzšc na latajšce muchy albo bawišc się kurkiem muszkietu. Żołnierze, którzy podrwiwali z jego wstrzemięŸliwoœci, dali mu przydomek Modesto. Pod tym mianem znali go wszyscy w kompanii, nawet przełożeni nie dawali muinnego miana. Kampania zakończyła się oblężeniem Berg- op- Zoom; był to, jak wiadomo, jeden z najbardziej morderczych epizodów tej wojny, ile że oblężeni bronili się zaciekle. Jednej nocy dwaj przyjaciele mieli wspólnš służbę na wałach, wówczas tak zbliżonych do murów fortecznych, iż posterunek ten był nader niebezpieczny. Wycieczki oblężonych powtarzały się raz po raz, a ogień był żywy i celny. Połowa nocy minęła na nieustannych utarczkach; następnie oblężeni i oblegajšcy po równi ulegli zmęczeniu. Z jednej i z drugiej strony zaprzestano strzelaniny, głęboka cisza zaległa na równinie. Od czasudo czasu przerywały jš jedynie rzadkie wystrzały, majšce dowieœć, że jeœli poniechano walki, sprawuje się, bšdŸ co bšdŸ, czujne, straże. Było około czwartej rano; jest to chwila, w której człowiek, spędziwszy bezsennš noc, doznaje wrażeniadotkliwego chłodu oraz jakiegoœ szczególnego przygnębienia, spowodowanego zmęczeniem i chęciš snu. Nie ma uczciwego żołnierza, który by nie przyznał, iż w podobnym stanie ducha i ciała zdolny jest do słaboœci, za którš będzie się rumienił po wschodzie słońca. – Króćset bomb! – wykrzyknšł don Garcja drepczšc w miejscu, aby się rozgrzać i otulajšc się szczelnie płaszczem. – Czuję, że szpik krzepnie mi w koœciach, sšdzę, że dziecko holenderskie zatłukłoby mnie z łatwoœciš, majšc za całš broń dzbanek od piwa. Dalibóg, nie poznaję sam siebie. Toć zatrzšsłem się cały od tej salwy. Ba! gdybym był œwiętoszkiem, mógłbym łatwo wzišć ten stan za ostrzeżenie nieba. Wszyscy obecni, a zwłaszcza don Juan, zdziwili się niepomiernie słyszšc w jego ustach: Niebo, gdyż nie zajmował się nim nigdy lub jeœli je wspomniał, to aby zeń sobie drwić.Widzšc, że ten i ów uœmiecha się na te słowa, don Garcja, party uczuciem próżnoœci, zakrzyknšł: – Niech tylko nikomu nie przyjdzie do głowy, że ja się boję Holendrów, Boga albo diabła, bo po zluzowaniu wart miałby ze mnš do czynienia! – Holendrów dobrze; ale co się tyczy Boga iZłego, to trzeba się ich bać – rzekł stary kapitan ze szpakowatym wšsem i różańcemokręconym o rękojeœć szpady. – Cóż mi mogš zrobić?? – spytał. – Piorun nie niesie tak celnie jak muszkiet protestancki. – A dusza?? – rzekł kapitan, żegnajšc się na to straszliwe przekleństwo. – A dusza... trzeba by przede wszystkim wiedzieć, czyjš mam. Któż mi powiedział, że ja mam duszę? Księża. Otóż wynalazek duszy przynosi im tak ładne dochody, że nie ulega wštpliwoœci, iż oni sš jej autorami, tak jak pasztet wymyœlili pasztetnicy, aby go sprzedawać. – Don Garcja, ty Ÿle skończysz – rzekł stary kapitan. – Nie trzeba mówić takich rzeczy w okopach. – W okopach czy gdzie indziej mówię, co myœlę. Milczę już zresztš, bo memu koledzedon Juanowi kapelusz zleci do rowu, tak muwłosy jeżš się na głowie. On nie tylko wierzy w duszę; on wierzy i w dusze czyœćcowe. – Ja nie jestem filozofem – rzekł don Juanœmiejšc się – i zazdroszczę ci nieraz twojej wspaniałej obojętnoœci na rzeczy pozaziemskie. Przyznaję, choćbyœ się miał œmiać ze mnie, bywajš chwile, w których to, co opowiadajš o potępionych, przyprawia mnie o niemiłš zadumę. – Najlepszy dowód bezsilnoœci diabła – to, że jesteœ dziœ ze mnš na tych wałach. Na honor, panowie – rzekł don Garcja, klepišcdon Juana po ramieniu – gdyby istniał diabeł, już byłby porwał tego chłopca. Mimo że tak młody, macie w nim obraz istnego piekielnika. Oporzšdził więcej kobieti utrupił więcej mężczyzn, niżby tego mogło dokazać dwóch ojców franciszkanówi dwóch walenckich zbirów. Nie dokończył ostatniego słowa, kiedy padł strzał od szańca dotykajšcego hiszpańskiego obozu. Don Garcja podniósł rękę do piersi i krzyknšł: – Ranny jestem!! Zachwiał się i prawie natychmiast upadł. Równoczeœnie ujrzano, iż człowiek jakiœ ucieka, ale ciemnoœć zasłoniła go przed poœcigiem. Rana don Garcji okazała się œmiertelna. Strzał oddano z bardzo bliska, a broń nabita była kilkoma kulami. Ale zatwardziały bezbożnik ani na chwilę nie zaparł się samego siebie. Posłał do diabła tych, którzy napomknęli mu o spowiedzi, poczym rzekł do don Juana: – Jedno tylko martwi mnie po œmierci, to iżkapucyni wytłumaczš ci, że to był sšd bożyna mnie. Przyznaj wraz ze mnš, że nie ma nic naturalniejszego nad to, że żołnierz ginie od kuli. Powiadajš, że strzał padł od naszej strony; to pewnie jakiœ zazdroœnik kazał mnie zamordować przez zemstę. Każ go sumiennie powiesić, jeœli złapiesz. Słuchaj,don Juanie, mam dwie kochanki w Antwerpii, trzy w Brukseli, i inne jeszcze, których sobie nie przypominam... pamięć mi się mšci... Zapisuję ci je... w braku czego lepszego... WeŸ jeszcze mojš szpadę... a zwłaszcza nie zapominaj pchnięcia, któregocię nauczyłem... BšdŸ zdrów... i zamiast mszy niech wszyscy kamraci urzšdzš tęgš hulankę po moim pogrzebie. Takie mniej więcej były jego ostatnie słowa. O Boga, o tamten œwiat nie zatroszczył się tak samo, jak wtedy, gdy był w pełni sił i życia. Umarł z uœmiechemna ustach, próżnoœć dała mu siłę podtrzymania do końca wstrętnej roli, którš odgrywał tak długo. Modesto nie pojawił się już. Cała armia była przekonana, że to on zamordował don Garcję; ale wszyscy gubili się w próżnych domysłach co do pobudek, jakie go mogły popchnšć do tego zamachu. Don Juan żałował don Garcji więcej, niż gdyby stracił rodzonego brata. Powiadał sobie, szalony! że jemu zawdzięcza wszystko. On wtajemniczył go w wiedzę życia, on zdjšł mu z oczu grubš łuskę, która je przesłaniała. „Czym ja byłem, nimem go poznał? ”pytał sam siebie, a miłoœć własna powiadała mu, że stał się istotš wyższš od innych ludzi. Słowem, wszystko zło, jakie w istocie wyrzšdziła mu znajomoœć z tym bezbożnikiem, on zmieniał na dobro i miał dlań całš wdzięcznoœć, jakš uczeń winien mieć dla mistrza. Smutne wrażenie, jakie nań wywarła ta œmierć tak nagła, przetrwało doœć długo w jego umyœle, powodujšc na kilka miesięcyodmianę życia. Ale stopniowo don Juan wrócił do dawnych przyzwyczajeń, zbyt już zakorzenionych, aby jeden wypadek mógł je zmienić. Zaczšł znów grać, pić, bałamucić żony i bić się z mężami. Co dnia miał nowe przygody. Dziœ wdzierał się na wyłom, jutro wspinał się na balkon, rano krzyżował szpadę z mężem, wieczór pił z ladacznicami. Wœród tej rozpusty dowiedział się o œmierci ojca; matka przeżyła męża ledwie o kilka dni, tak iż obie wiadomoœci otrzymałna raz. Bankierzy, zgodnie z jego własnš ochotš, radzili mu, aby wrócił do Hiszpanii iobjšł w posiadanie majorat oraz wielkie dobra, które mu przypadły w dziedzictwie. Od dawna już zyskał ułaskawienie za œmierć don Alfonsa de Ojeda, ojca dony Fausty, i uważał tę sprawę za zupełnie załatwionš. Zresztš miał ochotę spróbowaćsię na szerszej scenie. Myœlał o rozkoszach Sewilli i o licznych pięknoœciach,które czekajš bez wštpienia tylko na jego przybycie, aby mu otworzyć ramiona. Zrzuciwszy tedy zbroję, puœcił się do Hiszpanii. Zabawił jakiœ czas w Madrycie; œcišgnšł na siebie uwagę na walce byków bogactwem stroju oraz zręcznoœciš w gonitwie; dokonał paru podbojów, ale nie zatrzymał się tam długo. Przybywszy do Sewilli, olœnił wielkich i małych swoim przepychem i wspaniałoœciš.Co dnia wydawał nowe uczty, na które zapraszał najpiękniejsze damy Andaluzji. Codnia nowe uciechy, nowe orgie w jego wspaniałym pałacu. Stał się królem zgrai rozpustników, którzy, zuchwali i wyuzdani wobec wszystkich, jego słuchali z owš uległoœciš, którš zbyt często się spotyka wbandach niegodziwców. Słowem, nie było rozpusty, w której by się nie zanurzył; że zaœ bogaty nicpoń jest niebezpieczny nie tylko dla siebie, przykład jego sprowadzał na manowce całš andaluzyjskš młodzież, która sławiła go pod niebiosa i brała za przykład. Nie ulega wštpliwoœci, że gdyby Opatrznoœć œcierpiała dłużej jego rozpustę, trzeba by ognistego deszczu, abyuczynić sprawiedliwoœć z wyuzdaniem i zbrodniami Sewilli. Choroba, która przetrzymała don Juana w łóżku przez kilka dni, nie natchnęła go zastanowieniem; przeciwnie, prosił lekarza o zdrowie, po to, aby biec ku nowym wybrykom. Podczas rekonwalescencji zabawiał się układaniem spisu wszystkich kobiet, które uwiódł, i mężów, których oszukał. Lista była metodycznie podzielona na dwie kolumny. Na jednej były imiona kobiet i ich pobieżny rysopis; obok nazwiska mężów i ich stan. Wiele miał trudu z tym, aby odnaleŸć w pamięci imiona wszystkich tych nieszczęœnic: można przypuszczać, że ten katalog zgoła nie był wyczerpujšcy. Pokazał go któremuœ z przyjaciół, który doń zaszedł w odwiedziny; że zaœ we Włoszech cieszył się łaskami kobiety, która ważyła się chełpić, że jest kochankšpapieża, lista zaczynała się od jej imienia, imię zaœ papieża widniało w spisie mężów. Następnie szedł panujšcy, potem ksišżęta, margrabiowie i tak dalej, aż do rękodzielników. – Spójrz, mój drogi – rzekł do przyjaciela – spójrz, nikt nie zdołał mi ujœć, od papieża aż do szewca: nie ma klasy, która by mi nie spłaciła swojej dziesięciny. Don Torribio – tak zwał się przyjaciel – przejrzał katalog i oddał mu go powiadajšctriumfalnie: – Nie jest zupełny!! – Jak to nie zupełny?? ! Kogóż brakuje na mej liœcie mężów? – BOGA odparł don Torribio. – Boga? Prawda, nie ma zakonnicy. Kroćset bomb! Dzięki, żeœ mi zwrócił uwagę. Dobrze! Klnę się słowem szlachcica, że nim upłynie miesišc, znajdzie się na mojej liœcie, przed Jego Œwištobliwoœciš papieżem, i że cię tu zaproszę na kolacyjkęz zakonnicš. W którym klasztorze w Sewilli sš ładne mniszeczki? W kilka dni póŸniej don Juan rozpoczšł kampanię. Jšł odwiedzać koœcioły przy klasztorach żeńskich, klękajšc blisko krat, które oddzielajš małżonki Pana od reszty wiernych. Tam rzucał bezwstydne po e jak anioł z nieba 48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đjœ ¤ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż@PBcA’cBąŮcCŠ,DcDÎ; spojrzenia na te lękliwe dziewice, niby wilk,gdy wszedłszy do owczarni, szuka najtłuœciejszej owieczki na pierwszš ofiarę. Zauważył niebawem w koœciele Najœw. Panny Różańcowej młodš zakonnicę;czarujšcš jej pięknoœć podnosił jeszcze wyraz melancholii rozlany w jej rysach. Nigdy nie podnosiła oczu ani nie odwracałagłowy; zdawała się zupełnie pochłonięta boskš tajemnicš, którš œwięcono w jej obecnoœci. Po lekkim poruszeniu warg łatwobyło poznać, że modli się z większš żarliwoœciš i namaszczeniem niż wszystkie towarzyszki. Widok jej przywiódł don Juanowi dawne wspomnienia. Zdało mu się, że już gdzieœ widział tę kobietę, ale nie mógł sobie przypomnieć, gdzie i kiedy. Tyle portretów odcisnęło się mniej lub więcej wyraŸnie w jego pamięci, że niepodobieństwem było, aby się nie zmšciły. Dwa dni z rzędu wracał do koœcioła, stajšc wcišż w pobliżu kraty, nie mogšc wszelako doprowadzić do tego, aby siostra Agata podniosła oczy. Dowiedział się, że takie nosi imię. Trudnoœć zdobycia osoby, tak dobrze strzeżonej przez swój stan i przez swš skromnoœć, pobudziła jedynie żšdze don Juana. Najważniejszym, a zarazem najtrudniejszym zadaniem było zwrócić na siebie uwagę. Próżnoœć mówiła mu, że gdyby mógł tylko œcišgnšć spojrzenia siostry Agaty, partia byłaby wygrana więcej niż w połowie. Oto sposób, na który wpadł, aby zmusić pięknš mniszkę do podniesienia oczu. Uklškłszy tak blisko niej,jak tylko było możebne, i korzystajšc z chwili Podniesienia, kiedy wszyscy się pochylili, wsunšł rękę przez kratę i wylał przed siostrš Agatš flakonik pachnideł, który przyniósł z sobš. Przenikliwa woń, która się nagle rozeszła, skłoniła młodš mniszkę do podniesienia głowy; że zaœ don Juan znajdował się na wprost niej, nie mogła go nie spostrzec. Na twarzy jej odmalowało się zdumienie, zbladła œmiertelnie, wydała słaby krzyk i padła zemdlona na kamiennš posadzkę. Towarzyszki podbiegły ku niej i zaniosły jšdo celi. Don Juan, odchodzšc bardzo rad z siebie, myœlał: – Ta zakonniczka jest doprawdy urocza; aleim dłużej się jej przyglšdam, tym bardziej mi się wydaje, że ona musi figurować na mej liœcie! Nazajutrz w porze mszy zjawił się punktualnie koło kraty. Ale siostry Agaty niebyło na zwykłym miejscu, w pierwszym rzędzie zakonnic; przeciwnie, klęczała niemal ukryta wœród towarzyszek. Mimo to don Juan spostrzegł, iż patrzy często ukradkiem w jego stronę. Wycišgnšł stšd pomyœlnš wróżbę dla swej miłoœci. „Mała boi się mnie, pomyœlał, obłaskawi się niebawem ”. Po mszy spostrzegł, iż wchodzi do konfesjonału; ale po drodze przeszła koło kraty i upuœciła, niby przez nieuwagę, różaniec. Don Juan miał zbyt wiele doœwiadczenia, aby uwierzyć w to rzekome roztargnienie. Zrozumiał natychmiast, że byłoby dlań ważne dostać ten różaniec; ale oddzielała go krata; zdawał sobie sprawę, iżby go podnieœć, trzeba czekać, aż wszyscy wyjdš. Aby doczekać tej chwili, oparł się o filar, w postawie pełnej zadumy, z rękš na oczach,ale z rozsuniętymi palcami, tak że nie tracił ani jednego ruchu siostry Agaty. Kto by go ujrzał w tej pozie, wzišłby go za dobrego chrzeœcijanina, pogršżonego w nabożnym dumaniu. Zakonnica wyszła z konfesjonału i uczyniłakilka kroków, aby zniknšć w krużgankach; ale spostrzegła rychło, lub raczej udała, że spostrzega, brak różańca. Powiodła oczyma i ujrzała, że upadł blisko kraty. Wróciła i schyliła się, aby go podnieœć. W tej samej chwili don Juan ujrzał, że coœ białego wysuwa się za kratę. Był to maleńki kawałek papieru złożony we czworo. Zakonnica oddaliła się natychmiast.Rozpustnik, zdziwiony, że mu się powiodło prędzej, niż się spodziewał, odczuwał raczej żal, że nie napotkał więcej przeszkód. Był to niby żal myœliwca, który œciga jelenia, spodziewajšc się długiej i ucišżliwej pogoni; naraz zwierzę pada w samym zaczštku poœcigu, odbierajšc myœliwemu przyjemnoœć i chwałę, jakie sobie obiecywał z polowania. BšdŸ co bšdŸ podniósł szybko bilecik i wyszedł z koœcioła, aby go przeczytać swobodnie. Otoco zawierał: To ty, don Juanie? Więc to prawda, że mnienie zapomniałeœ? Był am bardzo nieszczęœliwa, ale zaczynałam się przyzwyczajać do swego losu. Będę obecniesto razy nieszczęœliwsza. Powinna bym cię nienawidzić... przelałeœ krew mego ojca... ale nie mogę ani cię nienawidzić, ani zapomnieć. Miej litoœć nade mnš. Nie przychodŸ już do koœcioła; zbyt wiele mšk mi zadajesz. Żegnaj, żegnaj, umarłam dla œwiata. Teresa – Ach!! to Teresita! – rzekł do siebie don Juan. – Byłem pewny, że jš gdzieœ widziałem. Następnie przeczytał jeszcze raz bilecik: „Powinna bym cię nienawidzić... ”To znaczy – ubóstwiam cię. ,,Przelałeœ krew mojego ojca! ... ”Chimena mówi toż samo do Rodryga. „Nie przychodŸ już do koœcioła ”.To znaczy – czekam cię jutro. Doskonale! Mam jš. I poszedł na obiad. Nazajutrz zjawił się punktualnie, majšc gotowy list w kieszeni; zdziwił się wielce nie widzšc siostry Agaty. Nigdy msza nie wydała mu się dłuższš. Był wœciekły. Klšł ile wlezie skrupuły Teresy, po czym udał się na przechadzkę nad brzeg Gwadalkwiwiru, aby obmyœlić sposób, i oto jakš obrał drogę. Klasztor Najœw. Panny Różańcowej słynny był wœród klasztorów Sewilli dla znakomitych konfitur, które siostry przyrzšdzały. Udał się do rozmównicy, spytał o odŸwiernš i kazał sobie dać spis wszystkich konfitur, jakie majš na sprzedaż. – Czy nie macie przypadkiem cytryn a la Marana?? – spytał najnaturalniej w œwiecie. – Cytryn a la Marana, panie kawalerze? Pierwszy raz w życiu słyszę o tej konfiturze. – Ależ to dziœ najmodniejsze!! Dziwię się, żew takim zakładzie jak wasz nie wyrabia sięjej masami. – Cytryny a la Marana?? – A la Marana – powtórzył don Juan, wymawiajšc wyraŸnie każdš sylabę. – Niepodobna, aby która z mniszek nie znała przepisu. Spytaj ich, siostro, czy nie znajš tych konfitur. Jutro wrócę. W chwilę póŸniej w całym klasztorze była mowa jedynie o cytrynach a la Marana. Najbieglejsze cukierniczki nigdy o nich nie słyszały. Jedynie siostra Agata znała sposób. Trzeba dodać wody różanej, fiołkowej, etc. do zwyczajnych cytryn, potem... Podjęła się wszystkiego. Kiedy don Juan wrócił, zastał słoik cytryn a la Marana; były co prawda bardzo niesmaczne, ale podpokrywkš znajdował się bilecik, kreœlony rękš Teresy. Nowe proœby, aby się jej wyrzekł, aby zapomniał... Biedna dziewczyna siliła się oszukać samš siebie. Religia, przywišzanie córki i miłoœć zmagały się w sercu nieszczęœliwej; ale łatwo było poznać, że miłoœć jest najsilniejsza. Nazajutrz don Juan posłał do klasztoru pazia ze skrzynkš cytryn, z których chciał mieć konfiturę. Polecił je w szczególnoœci zakonnicy, która sporzšdziła wczorajszy przysmak. Na dnie skrzynki znajdowała sięzmyœlnie ukrytš odpowiedŸ na listy Teresy. Pisał: Byłem bardzo nieszczęœliwy. Fatalnoœć wiodła moje ramię. Od tej złowrogiej nocy nie przestałem myœleć o tobie. Nie œmiałemżywić nadziei, że mnie nie znienawidzisz. Wreszcie odnalazłem cię. Przestań mówić oœlubach, któreœ wyrzekła. Nim œlubowałaœ u stóp ołtarza, należałaœ do mnie. Nie mogłaœ rozrzšdzać sercem, które było moje... Przychodzę upomnieć się o skarb, który mi jest droższy od życia. Zginę albo znów będziesz mojš. Jutro proszę cię do rozmównicy. Nie œmiałem się tam zjawić, nie uprzedziwszy cię. Bałem się, aby twoje wzruszenie nie zdradziło nas. Uzbrój się w odwagę. Napisz mi, czy odŸwiernš dałoby się przekupić. Dwie krople wody zręcznie pryœnięte na papier miały oznaczać łzy wylane przy pisaniu listu. W kilka godzin póŸniej ogrodnik klasztorny przyniósł odpowiedŸ i ofiarował swe usługi. OdŸwierna jest nieprzejednana, siostra Agata godzi się przyjœć do rozmównicy, ale jedynie po to, aby wymienić wiekuiste pożegnanie. Nieszczęsna Teresa zjawiła się w rozmównicy półżywa. Musiała się trzymać oburšcz kraty, aby nie upaœć. Don Juan, spokojny i nieczuły, sycił się wzruszeniem,o jakie jš przyprawiał. Zrazu, aby uœpić bacznoœć odŸwiernej, mówili swobodnie o przyjaciołach, których Teresa zostawiła wSewilli i którzy kazali jš pozdrowić. Następnie, korzystajšc z chwili, gdy odŸwierna była daleko, rzekł cicho i prędko: – Jestem gotów ważyć się na wszystko, aby cię stšd wydostać. Jeœli trzeba podłożyć ogień pod klasztor, spalę go. Nie chcę słyszeć o niczym. Należysz do mnie. Za kilka dni będziesz mojš albo zginę; ale wiele osób zginie wraz ze mnš. OdŸwierna podeszła bliżej. Dona Teresa nie mogła złapać oddechu, nie mogła wyrzec słowa. Tymczasem don Juan mówił obojętnym tonem o konfiturach, o robótkach, którymi trudniš się mniszki, obiecywał odŸwiernej, że jej przyœle poœwięcony różaniec z Rzymu i że daruje klasztorowi brokatowš suknię, aby przystroić œwiętš patronkę w dzień jej imienia. Po półgodzinie rozmowy skłonił sięTeresie z minš poważnš i pełnš szacunku, zostawiajšc jš w stanie wzruszenia i rozpaczy niepodobnym do opisania. Pobiegłazamknšć się w celi i ręka jej, posłuszniejsza niż język, nakreœliła długi list, pełen wyrzutów, próœb i lamentów. Alenie mogła się wstrzymać od wyznania swejmiłoœci i szukała wobec samej siebie usprawiedliwienia błędu w myœli, iż doœć zań pokutuje odmawiajšc proœbom ukochanego. Don Juan groził wcišż, że się posunie do ostatecznoœci. Ma stu chwatów na swoje usługi. Œwiętokradztwo nie przeraża go. Umrze z rozkoszš, byle mógł jeszcze raz mieć w ramionach swš lubš. Comogło uczynić słabe dziecko, nawykłe ulegać ubóstwianemu człowiekowi? Noce trawiła we łzach, w dzień się nie mogła modlić, obraz don Juana œcigał jš wszędzie; nawet kiedy odprawiała z towarzyszkami pobożne ćwiczenia, ciało jejwykonywało gesty osoby, która się modli, ale serce tonęło całe w nieszczęsnej namiętnoœci. Po upływie kilku dni nie miała już siły się opierać. Oznajmiła don Juanowi, że jest gotowa na wszystko. Uważała się za zgubionš, tak czy inaczej, i powiedziała sobie, że skoro ma zginšć, lepiej zakosztować chwili szczęœcia. Don Juan, uszczęœliwiony, przygotował wszystko do porwania. Wybrał noc bez księżyca. Ogrodnik doręczył Teresie jedwabnš drabinkę, za pomocš której miała przebyć mury. Paczkę zawierajšcš œwieckie suknie ukryto w umówionym miejscu w ogrodzie; niepodobna było pojawić się na ulicy w stroju mniszki. Don Juan miał czekać na nišpod murem. W pewnym oddaleniu będzie stała kolaska zaprzężona w silne muły, abyszybko uwieŸć Teresę do majštku don Juana. Tam, bezpieczna od poœcigu, pędzić będzie szczęœliwe i spokojne życie przy boku kochanka. Oto był plan nakreœlony przez don Juana. Kazał uszyć przyzwoite suknie, wypróbował drabinkę, dołšczył wskazówki o sposobie jej umocowania, słowem, nie zaniedbał niczego. Ogrodnik był pewny, zbyt wiele miał korzyœci w dochowaniu wiary, aby można było o nim wštpić. Co więcej, zarzšdzono wszystko, aby go zamordować następnej nocy. Zdawało się, że spisek uknuty jest tak zręcznie, iż nic nie może go udaremnić. Aby się ustrzec od podejrzeń, don Juan wyjechał do zamku Marana na dwie doby przed wykradzeniem. W zamku tym Spędził niemal całe dzieciństwo; ale od powrotu doSewilli nie zajrzał tam. Przybył z zapadnięciem nocy, a pierwszš jego troskš była wieczerza. Kazał następnie zapalić w swoim pokoju dwie wielkie œwiece woskowe, na stoliku leżała ksišżka z plugawymi powiastkami. Przeczytawszy kilka stronic, uczuł sennoœć; zamknšł ksišżkę i zgasił jednš œwiecę. Mim zgasił drugš, powiódł roztargnionym wzrokiem popokoju; naraz spostrzegł w alkowie obraz przedstawiajšcy męki czyœćcowe, ten sam, któremu tak często przyglšdał się dzieckiem. Mimo woli oczy jego zwróciły się na człowieka, któremu wšż wyjada wnętrznoœci; mimo że ta scena budziła w nim jeszcze większš grozę niż niegdyœ, nie mógł się od niej oderwać. Przypomniał sobie nagle twarz kapitana Gomare i straszliwy skurcz, jakim œmierć wykrzywiła jego rysy. Ta myœl przejęła godreszczem, uczuł, że włosy mu się jeżš. Mimo to, zbierajšc odwagę, zgasił i drugš œwiecę, w nadziei, iż ciemnoœć zwolni go odwstrętnych obrazów, które go przeœladowały. Ciemnoœć spotęgowała jeszcze jego lęk. Oczy don Juana wcišż zwracały się ku obrazowi, którego nie mógł widzieć; ale był mu tak znany, iż malował się w jego wyobraŸni dokładnie jak w dzień. Niekiedy nawet zdawało mu się, że postacie rozjaœniajš się i stajš się œwiecšce, jak gdyby ogień czyœćcowy, odmalowany przez artystę, był istotnym płomieniem. Wreszcie, pod wpływem wzmagajšcego się niepokoju, zaczšł wołać głoœno na lokajów, aby zabrali obraz, któryprzejmuje go takim lękiem. Skoro się zbiegli, don Juan zawstydził się swej słaboœci. Pomyœlał, że służba drwiłaby zeń, gdyby się dowiedziała, iż zlškł się obrazu. Powiedział tylko głosem najnaturalniejszym, na jaki się mógł zdobyć, aby zapalono œwiece i zostawiono go samego. Wzišł się z powrotem do czytania, ale jedynie oczy jego przebiegały ksišżkę, duch był przy obrazie. Miotany niepokojem, spędził noc nie zmrużywszy oka. Skoro zaczęło dnieć, wstał spiesznie i udałsię na polowanie. Ruch i œwieżoœć poranka uspokoiły go nieco; skoro wrócił do zamku,wrażenia zbudzone widokiem obrazu pierzchły. Siadł do stołu i pił obficie. Był nieco odurzony, kiedy szedł spać. Z jego rozkazunarzšdzono łóżko w innym pokoju i, jak można się domyœlić, nie przeniesiono tam obrazu; ale don Juan zachował jego wspomnienie, doœć silne, aby mu nie pozwoliło zasnšć do póŸna. Strachy te nie obudziły w nim żalu za przeszłe życie. Wcišż zajęty był zamierzonym porwaniem; wydawszy odpowiednie rozkazy służbie, puœcił się do Sewilli w największy skwar, aby tam stanšćaż w nocy. W istocie była ciemna noc, kiedyprzejeżdżał koło wieży del Lloro, gdzie nań czekał jeden ze służšcych. Podano mu konia, spytał, czy kolaska i muły gotowe. W myœl rozkazów don Juana miały nań czekać w uliczce doœć blisko klasztoru, abymógł się tam rychło dostać wraz z Teresš,a nie doœć blisko, aby wzbudzić podejrzeniarontu, w razie gdyby ich spotkano. Wszystko było gotowe; rozkazy wykonano najpunktualniej. Don Juan stwierdził, że majeszcze godzinę czasu, nim będzie mógł daćsygnał umówiony z Teresš. Służšcy zarzucił mu wielki ciemny płaszcz na ramiona, i tak doszedł do Sewilli bramš Triana, kryjšc pilnie twarz, aby go nie poznano. Upał i znużenie sprawiły, iż usiadł na ławce w pustej ulicy. Siadłszy, zaczšł gwizdać i nucić melodie, które mu przychodziły na pamięć. Od czasu do czasu spoglšdał na zegarek i widział z żalem, że wskazówka nie posuwa się tak szybko, jakby pragnęła jego niecierpliwoœć... Narazposępna i uroczysta muzyka zabrzmiała muw uszach. Poznał œpiew, jakim Koœciół œwięci ceremonię pogrzebu. Niebawem z poprzecznej ulicy wyszedł kondukt i zbliżyłsię ku niemu. Dwa sznury pokutników niosłyzapalone œwiece, poprzedzajšc trumnę okrytš czarnym aksamitem, niesionš przez kilku ludzi ubranych z staroœwiecka, z białymi brodami, ze szpadš przy boku. Dwa sznury pokutników w żałobie, niosšcych œwiece tak jak pierwsi, zamykały pochód. Cały ten kondukt posuwał się poważnie i z wolna. Nie było słychać odgłosu kroków nabruku; można by rzec, że każda postać raczej sunie, niż stšpa. Długie i sztywne fałdy szat i płaszczów zdawały się nieruchome niby marmurowe szaty posšgów. Na ten widok don Juan doznał zrazu uczucia owego wstrętu, jaki myœl o œmiercibudzi w rozkoszniku. Wstał i chciał się oddalić; ale mnogoœć pokutników i pompa orszaku zdumiały go i obudziły jego ciekawoœć. Skoro procesja skierowała się do sšsiedniego koœcioła, którego brama otwarła się z hałasem, don Juan przytrzymał za rękaw jednš z postaci niosšcych œwiece i spytał uprzejmie, co za osobistoœć majš tam grzebać. Pokutnik podniósł głowę; twarz jego była blada i wychudła jak twarz człowieka, który przebył długš i bolesnš chorobę. Odpowiedział grobowym głosem: – Hrabiego don Juana de Maranę. Ta dziwna odpowiedŸ sprawiła, że włosy zjeżyły się don Juanowi na głowie; ale w chwilę póŸniej odzyskał zimnš krew i uœmiechnšł się. „Musiałem się przesłyszeć, pomyœlał, albo ten starzec się omylił ”. Wszedł do koœcioła z konduktem. Œpiewy żałobne zaczęły się na nowo, a towarzyszył im grzmišcy głos nioł z nieba 48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đjœ ¤ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żEPcFWďcGF†cHĚ,McI.œwiecie ”. Ale nie uznano za właœciwe wypełnić wszystkich zleceń, dyktowanych nadmiernš pokorš. Pogrzebano go wpodle głównego ołtarza, w kaplicy, którš ufundował. Wyryto, co prawda, na kamieniu pokrywajšcym œmiertelne szczštki napis, który sam ułożył, ale przydano doń pochwałę nawrócenia. Szpital jego, a zwłaszcza kaplicę, gdzie jest pochowany, zwiedzajš wszyscy cudzoziemcy bawišcy w Sewilli. Murillo przystroił tę kaplicę swymi arcydziełami. ,,Powrót syna marnotrawnego ”i ,,Sadzawka w Jerycho ”, które się dziœ podziwia w galerii marszałka Soult, zdobiły niegdyœ mury Szpitala Miłosierdzia. ----------------- [13] Tu leży najgorszy człowiek na œwiecie.Tamango Kapitan Ledoux był to dobry marynarz. Zaczšł od prostego majtka, póŸniej został zastępcš sternika. W bitwie pod Trafalgarem odłam drzewa strzaskał mu lewš rękę; amputowano mu jš, po czym odprawiono go z dobrym œwiadectwem. Ale spoczynek nie odpowiadał mu zgoła; toteż gdy nastręczyła się sposobnoœć, objšł służbę w charakterze podporucznika na pokładzie korsarskiego statku. Pienišdze uzyskane z paru wypraw pozwoliły mu zaopatrzyć się w ksišżki i poznać teorię żeglugi, której praktykę znał już doskonale.Z czasem został kapitanem statku korsarskiego o trzech armatach i szeœćdziesięciu ludziach załogi, a żeglarze z Jersey chowajš jeszcze pamięć jego sprawek. Pokój zmartwił go bardzo. Uciułał w czasie wojny majšteczek, który spodziewał się pomnożyć kosztem Anglików.Z musu ofiarował swoje usługi spokojnym kupcom; że zaœ znany był jako człowiek œmiały i doœwiadczony, powierzono mu bez trudu okręt. Kiedy zabroniono handlu Murzynami i kiedy, aby go uprawiać, trzebabyło oszukać nie tylko czujnoœć celników francuskich, co nie było zbyt trudne, ale także, co było bardzo ryzykowne, wymknšćsię kršżownikom angielskim, kapitan Ledouxstał się szacownym człowiekiem dla handlarzy hebanu [14]. Kapitan Ledoux różnił się bardzo od większoœci marynarzy, którzy, jak on, długo trawili życie na podrzędnych stanowiskach: nie miał owego głębokiego wstrętu do innowacji i owego ducha rutyny,który tacy ludzie zachowujš często na wyższych stopniach. Kapitan Ledoux, przeciwnie, pierwszy doradzał swemu przedsiębiorcy wprowadzenie żelaznych skrzyń na wodę. Na jego statku kajdanki i łańcuchy, których zapas znajduje się na każdym okręcie ,,murzyńskim ”, były sporzšdzone wedle nowego systemu i starannie lakierowane dla zabezpieczenia przed rdzš. Ale najwięcej czci u handlarzy niewolników przyniosła mu dokonana pod jego kierunkiem budowa brygu przeznaczonego dla tego handlu. Był to lekkiżaglowiec, smukły, długi jak okręt wojenny, a mimo to zdolny pomieœcić bardzo znacznš iloœć czarnych. Nazwał go ,,Nadzieja ”. Zarzšdził, aby przestrzeń pod pokładem, wšska i ciasna, miała jedynie trzy stopy i cztery cale wysokoœci, twierdzšc, że ten wymiar pozwala niewolnikom normalnego wzrostu wygodnie siedzieć; a po cóż im wstawać? „Skoro przybędš do kolonii, powiadał Ledoux, wystojš się aż nadto! ” Czarni, oparci plecami o œcianę okrętu, w dwóch równoległych szeregach, zostawiali poœrodku wolnš przestrzeń, która na wszystkich innych murzyńskich statkach służy jedynie do komunikacji. Ledoux wpadłna myœl, aby pomieœcić w tej przestrzeni Murzynów, ułożonych prostopadle do tamtych. W ten sposób statek jego mieœcił o jaki dziesištek Murzynów więcej niż inny tej samej pojemnoœci. Od biedy, można by natłoczyć ich jeszcze więcej; ale trzeba być ludzkim i zostawić Murzynowi przynajmniej pięć stóp wzdłuż, a dwie wszerz, aby mógł się swobodnie poruszać w czasie podróży trwajšcej do szeœciu tygodni i dłużej. „Ostatecznie, powiadał Ledoux do swego przedsiębiorcy, aby usprawiedliwić to humanitarne zarzšdzenie. Murzyni to sš też ludzie, jak i biali ”. „Nadzieja ”Wyruszyła z Nantes w pištek, jak to póŸniej zauważyli ludzie przesšdni. Inspektorzy, którzy starannie rewidujš statki, nie zauważyli szeœciu wielkich skrzyń wypełnionych łańcuchami i kajdanami. Nie zdziwił ich również olbrzymizapas wody, jaki musiała dŸwigać „Nadzieja ”, która wedle swych papierów udawała się do Senegalu dla handlu drzewem i koœciš słoniowš. Przeprawa nie jest zbyt długa, to prawda, ale przezornoœć nie może zaszkodzić. Gdyby takzaskoczyła statek cisza morska, cóż by siępoczęło bez wody? „Nadzieja ”ruszyła tedy w pištek, dobrze wyekwipowana i zaopatrzona we wszystko. Ledoux byłby może pragnšł silniejszych masztów; mimo to, jak długo on dowodził statkiem, nie miał przyczyny się na nie uskarżać. Szczęœliwie i szybko zapłynšł aż do brzegów Afryki. Zarzucił kotwicę w rzece Joala (o ile się nie mylę), w chwili gdy kršżowniki angielskie zostawiły tę okolicę bez dozoru. Natychmiast miejscowi faktorzy zjawili się na pokładzie. Chwila była niezwykle pomyœlna: Tamango, słynny wojownik i handlarz ludŸmi, przywiózł na brzeg wielkš liczbę niewolników i wyzbywałsię ich po umiarkowanej cenie, jak człowiek, który czuje w sobie moc i œrodkirychłego zaopatrzenia rynku, skoro zbraknie towaru. Kapitan Ledoux wsiadł do szalupy i udał siędo Tamanga. Zastał go w słomianej chacie, którš wzniesiono mu naprędce, w towarzystwie dwóch żon i kilku podrzędnych kupców i poganiaczy. Tamango wystroił się na przyjęcie białego kapitana. Ubrany był w stary niebieski mundur, posiadajšcy jeszcze wyłogi kaprala, ale na każdym ramieniu wisiały po dwa złote epolety przytroczone do jednego guzika i kołyszšce się jeden z przodu, a drugi z tyłu. Ponieważ nie miał koszuli, a mundur był nieco kusy na jego wzrost, między białymi wywiniętymi połami munduru a płóciennymi kalesonami można było zauważyć duży kawał czarnej skóry, podobny do szerokiego pasa. Wielka kawaleryjska szabla wisiała u boku na sznurku; w ręce trzymał pięknš angielskš dubeltówkę. Tak wyekwipowany wojownik afrykański sšdził, iż przewyższa elegancjšnajwykwintniejszego paryskiego lub londyńskiego dandysa. Kapitan Ledoux patrzył nań jakiœ czas w milczeniu, gdy Tamango, prostujšc się jak grenadier defilujšcy przed cudzoziemskim generałem, cieszył się wrażeniem, które, jak sšdził, uczynił na białym człowieku. Ledoux, przyjrzawszy mu się okiem znawcy, obrócił się do towarzyszšcego mu porucznika i rzekł: – Oto chwat, którego sprzedałbym co najmniej za tysišc talarów, gdybym go dowiózł zdrowo i cało do Martyniki. Usiedli; majtek, który znał nieco język jolofski, służył za tłumacza. Po wymianie grzecznoœci chłopiec okrętowy przyniósł kosz butelek wódki; wypito, po czym kapitan, chcšc wprawić Tamanga w dobry humor, ofiarował mu mosiężny rożek na proch, ozdobiony portretem Napoleona. Podarek ten spotkał się z wdzięcznym przyjęciem, po czym wszyscy wyszli z chaty, siedli w cieniu naprzeciw baterii wódek i Tamango dał znak, aby sprowadzono niewolników, których miał na sprzedaż. Zjawili się długim sznurem, przygięci znużeniem i strachem, z szyjami w widłachdługich przeszło na szeœć stóp, których końce spojone były na karku poprzecznym kawałkiem drewna. Kiedy się otwiera pochód, dozorca bierze na ramię rękojeœć wideł pierwszego niewolnika, ten ujmuje widły drugiego, idšcego tuż za nim, drugi trzeciego itd. Gdy przychodzi moment postoju, przodownik wbija w ziemię rękojeœć wideł i cały łańcuch zatrzymuje się. Każdy pojmie, że nie sposób myœleć o ucieczce, kiedy się dŸwiga u szyi dršg szeœciostopowy. Przy każdym niewolniku, który przechodził,kapitan wzruszał ramionami, znajdujšc, że mężczyŸni sš wštli, kobiety zbyt stare lub zbyt młode, i skarżył się na zwyrodnienie czarnej rasy. – Wszystko się degeneruje – mówił. – Dawniej było zupełnie inaczej. Kobiety miały po pięć stóp szeœć cali, a czterech mężczyzn obróciłoby kołowrót u fregaty, aby podnieœć największš kotwicę. Mimo to, wcišż krytykujšc, wybrał na poczštek partię czarnych z najsilniejszych inajpiękniejszych. Za tych może zapłacić po zwykłej cenie; ale co się tyczy innych, żšdał znacznego opustu. Tamango bronił swoich interesów, zachwalał towar, prawiło nieurodzaju na ludzi i o niebezpieczeństwach tego handlu. W konkluzji oznaczył cenę, nie wiem już jakš,za niewolników, których biały kapitan godził się wzišć na pokład. Skoro tłumacz przełożył na francuski propozycje Tamanga, Ledoux omal nie przewrócił się na wznak ze zdumienia i oburzenia; po czym wypluwajšc przez zęby okropne przekleństwo wstał, niby to chcšczerwać wszelkie targi z tak szalonym człowiekiem. Wówczas Tamango zatrzymał go; z trudem zdołał go posadzić z powrotem. Otwarto œwieżš butelkę i dyskusja wszczęła się na nowo. Tym razemz kolei czarny uważał, iż propozycje białego sš szalone i niedorzeczne. Krzyczano, sprzeczano się długo, wypito moc wódki; ale wódka wywierała bardzo różne działanie na obie strony. Im więcej Francuz pił, tym bardziej uszczuplał swš ofertę; im bardziej Afrykańczyk pił, tym więcej ustępował ze swych pretensji. W ten sposób przy końcu koszyka doszli do porozumienia. Tanie bawełniane materie, proch, krzesiwo, trzy baryłki wódki, pięćdziesišt licho naprawionych strzelb danow zamian za stu szeœćdziesięciu niewolników. Aby uœwięcić umowę, kapitan uderzył w dłoń kompletnie pijanego Murzyna, po czym natychmiast oddano niewolników francuskim majtkom, którzy corychlej zdjęli im widły drewniane, aby im włożyć obręcze i kajdany żelazne, co œwiadczy dowodnie o wyższoœci europejskiej cywilizacji. Pozostało jeszcze jakich trzydziestu niewolników. Były to dzieci, starcy, słabe kobiety. Okręt był pełny. Tamango, który nie wiedział, co robić z tymi odpadkami, ofiarował je kapitanowi pobutelce wódki za sztukę. Propozycja była kuszšca. Ledoux przypomniał sobie, że na przedstawieniu ,,Nieszporów Sycylijskich ”w Nantes widział, jak sporo tęgich i grubych ludzi wchodziło do sali już pełnej, a mimo to zmieœcili się dzięki œciœliwoœci ciał ludzkich. Z trzydziestu niewolników wzišł dwudziestu najsmuklejszych. Wówczas Tamango zażšdał jedynie po kieliszku wódki za każdego z dziesięciu pozostałych. Ledoux zastanowił się, że dzieci płacš i zajmujš jedynie pół miejsca w dyliżansie. Wzišł więc troje dzieci; ale oœwiadczył, że nie chce już ani jednego Murzyna. Tamango widzšc, że mu zostało jeszcze siedmiu niewolników na karku, chwycił fuzję i złożył się do pierwszej z brzegu kobiety: była to matka trojga dzieci.– Kup – rzekł do białego – albo jš zabiję. Kieliszek wódki albo strzelam. – Cóż ty, u licha, chcesz, abym z niš poczšł? – odparł Ledoux. Tamango dał ognia, niewolnica padła martwa. – Dalej, drugi! – wykrzyknšł Tamango, mierzšc do zgrzybiałego starca. – Kieliszekwódki albo... Jedna z żon tršciła go w ramię, strzał chybił. W starcu, którego Tamango miał zabić, poznała czarownika, który jej przepowiedział, że będzie królowš. Tamango, którego wódka rozwœcieczyła, wpadł w szał widzšc, iż ktoœ przeciwstawia się jego woli. Uderzył brutalnie żonę kolbš i zwrócił się do Ledoux: – Masz – rzekł – daję ci tę kobietę. Była ładna. Ledoux przyjrzał się jej z uœmiechem, po czym wzišł jš za rękę: – Znajdzie się dla niej pomieszczenie – rzekł. Tłumacz był to ludzki człowiek. Dał Tamangowi tekturowš tabakierkę i zażšdał w zamian szeœciu pozostałych niewolników. Oswobodził ich z wideł i pozwolił im iœć, gdzie im się podoba. Natychmiast rozbiegli się w różne strony, wielce zakłopotani powrotem do ojczyzny leżšcej dwieœcie mil od brzegu. Tymczasem kapitan pożegnał się z Tamangiem i zajšł się co rychlej ładowaniem towaru. Nie było bezpiecznie zostawać długo w ujœciu rzeki. Kršżowniki mogły się zjawić, toteż postanowił odjechać nazajutrz. Co siętyczy Tamanga, ten ułożył się na trawie, wcieniu, i zasnšł odurzony wódkš. Kiedy się obudził, statek rozwinšł już żaglei płynšł w dół rzeki. Tamango, z głowš jeszcze ciężkš od wczorajszej pijatyki, zażšdał żony swej, Aiszy. Odpowiedziano mu, że miała nieszczęœcie popaœć w jego niełaskę i że jš darował białemu kapitanowi, który zabrał jš na okręt. Na tę wiadomoœć Tamango, osłupiały, zaczšł się bić po głowie, następnie chwyciłfuzję i, ponieważ rzeka robiła kilka zakrętów, nim miała utonšć w morzu, pobiegł najkrótszš drogš w stronę przystani odległej o pół mili od ujœcia. Tamspodziewał się znaleŸć łódkę, którš będzie mógł dotrzeć do statku posuwajšcego się wolno krętym łożyskiem. Nie omylił się; w istocie miał czas skoczyć na łódkę i dobić do okrętu. Ledoux zdumiał się widzšc go, a bardziej jeszcze słyszšc żšdanie zwrotu żony. – Co darowane, to darowane – odparł. I odwrócił się doń plecami. Czarny nalegał, ofiarujšc się zwrócić częœć przedmiotów, które otrzymał w zamian za niewolników. Kapitan zaczšł się œmiać; oœwiadczył, że Aisza to bardzo dobra kobiecina i że pragnie jš zatrzymać. Wówczas Tamango wylał strumienie łez i zaczšł wydawać przerażajšce krzyki boleœci, jak nieszczęœnik poddajšcy się operacji chirurgicznej. To tarzał się po pokładzie wołajšc swš Aiszę, to tłukł głowš o deski, jak gdyby chcšc się zabić. Kapitan, wcišż niewzruszony, pokazywał mu rzekę, dajšc znaki, że czas mu wracać;ale Tamango zaciekł się. Posunšł się tak daleko, iż ofiarował swoje złote epolety, fuzję i szablę. Wszystko na próżno. Podczas tej sceny porucznik ,,Nadziei ” rzekł do kapitana: – Umarło nam tej nocy trzech niewolników,jest miejsce. Czemu nie mielibyœmy wzišć tego draba, który sam jeden więcej jest wart niż ci trzej zmarli? Ledoux zastanowił się, że Tamanga można by sprzedać za dobrych tysišc talarów; że ta podróż, zapowiadajšca się bardzo zyskownie, będzie prawdopodobnie ostatniš jego wyprawš; że posiada już majštek i że,skoro poniecha handlu niewolnikami, mało mu zależy na tym, czy zostawi w Gwinei dobrš czy złš reputację. Zresztš brzeg byłpusty, a wojownik afrykański był na jego łasce. Chodziło już tylko o to, aby mu odebrać broń; niebezpiecznie byłoby targaćsię nań, póki był jeszcze uzbrojony. Ledouxpoprosił go tedy o strzelbę, jakby dla obejrzenia i upewnienia się, czy jest warta tyle, co piękna Aisza. Próbujšc kurków, stršcił od niechcenia proch z zapału. Porucznik znowuż zajšł się szablš; i skoro tak rozbroili Tamanga, dwaj tędzy majtkowie rzucili się nań, przewrócili go nagrzbiet i silili się spętać sznurem. Czarny stawiał iœcie bohaterski opór. Otrzšsnšwszy się ze zdumienia, mimo niższoœci swej pozycji, długo walczył przeciw dwóm majtkom. Dzięki swej niezwykłej sile, zdołał się podnieœć. Uderzeniem pięœci powalił człowieka, którygo trzymał za kark, zostawił szmat ubrania w rękach drugiego majtka i rzucił się jak wœciekły na porucznika, aby mu wydrzeć szablę. Ten cišł go w głowę, zadajšc mu ranę szerokš, ale płytkš. Tamango upadł po raz drugi. Natychmiast spętano mu ręce i nogi. Bronił się wydajšc wœciekłe okrzyki i miotajšc się jak dzik w sieci; ale kiedy ujrzał, że wszelki opór jestdaremny, zamknšł oczy i leżał zupełnie bez ruchu. Jedynie silny i szybki oddech dowodził, że jeszcze żyje. – Do paralusza!! – wykrzyknšł kapitan Ledoux. – Czarni, których nam sprzedał, uœmiejš się serdecznie widzšc jego w niewoli. Tym razem uznajš pewnie, że istnieje Opatrznoœć. Tymczasem biedny Tamango krwawił silnie. Miłosierny tłumacz, który poprzedniego dnia ocalił życie szeœciu niewolnikom, zbliżył się doń, opatrzył ranę i wyrzekł parę słów pociechy. Co mógł mu powiedzieć, nie wiem. Murzyn leżał nieruchomo jak trup. Dwaj majtkowie musieli go zanieœć jak tobół pod pokład, namiejsce, które mu było przeznaczone. Przez dwa dni nie chciał pić ani jeœć, ledwie że otwierał oczy. Towarzysze niewoli, niegdyœ jego jeńcy, ujrzeli go z tępym zdumieniem. Lęk, który budził w nichjeszcze, był tak wielki, że żaden nie oœmielił się uršgać niedoli tego, który był sprawcš ich własnej. Majšc życzliwy wiatr od lšdu, okręt oddalałsię szybko od brzegów Afryki. Nie lękajšc się już angielskich kršżowników, kapitan myœlał jedynie o olbrzymim zysku czekajšcym go w koloniach, dokšd się kierował. Jego heban chował się bez uszczerbków. Żadnych zaraŸliwych chorób. Dwunastu czarnych jedynie, i to najsłabszych, umarło z goršca: drobnostka. Iżby towar ludzki jak najmniej im grzmišcy głos nioł z nieba 48ŞjxΤŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř ÎxÎ đjœ ¤ @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żPPĆcQćcRü1cS--ôcT!