.$Qi!= $!R FJJ'1X3οߔK VrMsʚaX'v#aV8@Ro0`ր%cN84>Dxˈ:e|c<%8 r!GOOMBAGOOMBAGMBAHٟHYHdAD dT,0Q 4 4:9Q 4 4:N8Q 4 4: S 4:8  0S`H`hH`/.$Qi!= $!R FJJ'1X3οߔK VrMsʚaX'v#aV8@Ro0`ր%cN84>Dxˈ:e|c<%8 r!GOOMBAGOOMBAGMBA 0Uih7 RUD@ 0X@ q`PUUQ HAptbd5Q1QUUQl)`D` P@ @I Hps'6FTQE%In@p`P+5@;7g;#Oh(qF&PRQ oOwww.a$PcWЏ`^&'_ ?dP@*Q?piIp`5SQUEU`ߖ_p`_c~P?@G@FTtU4b_`dHpw6fP0;UhGsPpIwrF@TPAUE@?c@`@wGfaUP ?Ph`tp@ff1UU$b!o{׀(2?ulB_a{%aQbrf>)< ^ 5~C?B{A H7p6 `^Q5UU@IFtrdUQE@??faUR0U?@)A)(wJfZS00%1[1F!wpfU!U UU4AwwGf~_ @DwfaS#P`@A0PU@k_ ! T?2ifa$UEDQ$!?^%^?#I@hwttFbBEqA  wBd@Q@biq_TR0BC?ww??QbTUBU4$??dQC!?ۙA_swwbE3_Ai~$_~`1P0S$I`QiÆqw 6UT'@i `h`GGGf&A%`iݑhHq#FF]E$E~a Iqi!GOETHH#`P1a C@q@81b@r6F0`ffPFR??01?HB*i8btwa79*Q@ _ TPp#```0w%FS ?`0660SS R8 DqF6 Qy@`p?TPU4q? ~@  7 _0\/zz @0H??*kp3$$$$RSSC4FF%RteC4VG%RddC455%BBBBX=RJZ9gs{X=LJZ1gs{gCClC)C] 𵆰KN$kIHRR!B!GOys@-h$U`!!4, W@  7B  ?' xG 7(9"HBa8dI# h@C8!> - @'% x 7 / ' L '` h #@ Hx( GhCXC C2C J'PhR{3:3z;@* 9+ѐpGhC񵂰 )Hh.8PCpR(0 9 B %($EHh( "B"1# .1o0:0z!@4B Hh ))IBIIIBIIAG1hCHIh h`B@@#@Oi#B i1a)ۉ HaaI ` !@CpGhCCC!"R( KR(HQ1B !HpG0  #GK *KK#A#CETS0 \ ,!!1BCR0(۰pG0*A A"I2 "HpG@I" pG@NhH1iCA@@ 0a xA(h (ya` h 7B  ?'! 1@#BHМC` GC "JI# h@#[B EHpEI hO#'<pK $x#Cp"Cp8< $Qx9K!CQph !#B!`4I`4I3IMH`$] h`!!4,*L C8a!Lhi@Hhh (ڠ!I!IXH` 8@H8@$( 2`!4 ,L C I  IMGC2lCC `8` $M/`U/ HC(a/ / ` Ӯh/ѰI/IX` @/(/ H @O8CGC h`` G G Oh 0*2Rh"B"]GCK"hB"%0NGCB828!RGOFFONwith RONOFFSLOWMO5min10min30minOFFIIIIIIIIIIIIIIINormalTurboCrapProtGBAGBPNDS1P2PLink2PLink3PLink4PBlackGreyBlueNoneYellowGreyMulti1Multi2ZeldaMetroidAdvIslandAdvIsland2BaloonKidBatmanBatmanROTJBionicComCV AdvDr.MarioKirbyDK LandDMGMGBSGBCGBAGBAuto Goomba Pogoomba ' I" ;`AHx('@I XhF? @HAIx XiFhFiF" F;O @ 2 2 > GPowered by XGFLASH2.com 2005uChav2.2 on wC`C`B autofire: A autofire: 2`Controller: Display->Other Settings->Link TransferSleepRestartSave State->Load State->Manage SRAM->Exit Q" 6h:H;Ix X:hFiF 8H8Ox8:XhFiF 6L7Ix X6hFiF x4I X4hFiF 4H4h :XhFiF y0:XhFiF /H/x:XhFiF /H/hhFiF G Other Settings(`VSync: _`FPS-Meter: C`Autosleep: `EWRAM speed: 2Swap A-B: Autoload state: (Goomba detection: PaGame Boy:  " HIh XhFIiF 7HIx XhFfOKBa  @&60`.CH p ;pAH[#  >Np00Xp!000pp@;p#C3H&1H1A1HA(1%H&V f>Й(`]0 Z&v  # 06N<,$$ 4D=- Hh. 47?/ JGgCTCC brac#\T3:рpG H!I LhB 8hB <`x`Gg1W!"Cxx;Cx?;Cx?;CY02*ۀpG e") |"* wZ'?рG Write error! Memory full. Delete some games.1K1Oh#[<f'BC#fB7B+) #[B 5 (92>.'C.`h`=- 9*d'C'``` I02 `!Ip02B @I9 GCg^)2:p01ypG "S!H9 !7< 9< !7< }9 79 G00:00:00 - 00/00kKCIh h&1+AL! + + h)89B)) !`  Y'# ` B )"B" 0 1_Bѡh7  &.ѽB  i"2 D/"3 =( ("B" 0." )7 (" H` `GCgPush SELECT to deleteSave state:Load state:Erase SRAM:CKL(#[30 g``Hh`Hh2`HOx(8I Hh1.1"8NGg0CPCuCgCTC LjF ` (ќG  "! h-!h8BH ` 8@jF (H8@C #L!:#k LjF `  @"! h("! h 8@jF H8@GgCd#C% I NBh3B1` *I `GgCIh" J)0% )>hI`GgCH#h@pGlC( Hh/jF!(HhGPCTC(јG ") O#!";HhjF!v( "!6( g Saving.gPC(4! N(-h()!D("#[M0"#K!I H631!"H`!8Gg0!HKJ?"!GgA(< Hx8Hhw! ! -hB "RIH<// "Ah J00""RIH"GdCPCHx"Hh-jF! (hBE"R I HjF!8(zGdCPC  .MiF(`(G @&h%(B(!{%mH5hB#[B I") `%5<- M"!(h)h8BH(` 8@iF ( H8@CpC ROM not found.I(IjF! ("L#[0" IHhqHhHqHIx xCI x CI xICqHxHhO`/"! #[0"Gg0g8\_C(C_dCPC(!jF! (Jy`Ay J`y Jp!@ Jp!@ J#pI@@ pG8\_C(C_&O(C !I%=p70BjF! Z(L#[0"IHJhqHhHqHxqxyCq/`"! #[0"Gg0g8\_CC8O8J9j `%3L.S][D/7>W S BՉ-63CCBiсщ) щIaZ %KB$H!!с!C P CKBH!KBH!KBPh(Е`h(Аh8`HH8bH#CpG!`Q`сQ`gC @0&@  HKhB Hx( H! I CII#CpGC0vC CB0ӄFR) xp@Iу:Ӱɸ:Ұ 2 p Cp p p xpI@R`FpG CCXPpGR\TpG/Y@P@ KRB#BBRB[AB Z@P@Y@pGGGGG G(G0G8G CфF0 LC+@# @pB0`FpG xpI[*pG2x+ x1p2+pG/KRB#BBRB[ABpGFCˀ  xx[IR gFpGFRp@: C C  :ӁTR`FpGxG0`B @ @   !QR B0`BaB/F C ӰL;C+@рҰ xpI@+ R`FpG p@R`FpGxG--N< \/ Divide by zero///4 ,P$PP //38//1e "" \  /\ \$/< }Ϡ0\ }Ϡ@\  @0}ϠP\ // XTS4xVͫ0 FhnzZ~h2 0;.Yk  RT;h;h;h;;;T; T; = = =<<<<<===<<<<<<" =l=H=T; O-<04 +**)HAIB*@/@GPO|xt,`- .{H x@@44P,T(X$\ㄔGO 2 ZB^?O/pD-逡$ b(`4@ 0 PPQ0S$pD/XCP ` w9`9@9,C BB4Cx0@P`x404x40x4L-`ጠ匰Z @O PPQP$T0IE?@  L/xxxx h>P`@: ;;,'t,C2\+phà`àbàcàdàeàhàiàlàmàpàrà`sàtàu` àxàyà|à}ààà`bcdehilmprs`tu` xy|}wxFFFG8GhGGG H(??(@@(AA(B?(M3"o{3"o{3"o{3"o{UUUUUUUUUUUUUUUUUUZJZcUUUތk)ZcZJggU F%)YZJZcޢBk{URZJ!1sJ!!scR)祥{))Bu)ksJ!!scR)祥{))BތZsJ!!kkcB{))BȐPDBRRRRZZk{!BRZ{9RZ{9RZ{9Zk{!Bε!)99JZ9ﭥkZZB猥BRkRRRBZޜkf!BRUURBΌZR>sB3 wx#5 ZM`) UUUѩQH%GGM[jcBs{!%   @h*>` ; 8L 50@  ,$ /P-"P-p???????-???/@-L =@P 1 @@@0S@/0S@/                  @-BJRZbjrz "&.B1.07, T\ 0P@0/P00/$0/  R 0/޼ DP`l  0܀P:O-@PB A  ᠀堐cp@DA`PPP` \ EX P: O 0@-S"I 0  \0 Π0 S( 000 Q@@Ao 0!CexV4-$2X$QP$? @P,,0 R :Q0A 2 --N< \  Divide by zero!"!!"!"!!""!!"!""""!"!!""!!"!""""!!!!!!""""!"!!"!!!!!!!"!!""!!"!!!!!!!"""""!!"!!!!!!!!!!!!!0CFGNINTENDOxG[?xGbxGDxG\?xGZxGxG\xG xGxGxGexGxGqxGxGXTW@XTW@XTWXXTW$ %Ƞ B.瀀XTWX XTW2T12@XTW21TE112@XTWX\ကXTW0@2#D#@XTWČ~ B. B.XTW'1p2#!2XTW%Ƞ +LကXTWXE XTWe\2T12eT@XTWe\21TE112eT@XTWTXကXTW0L2#@#L@XTW$ PI@XTWhXTW$ &Ƞ B.瀀XTWh XTW2d12@XTW21dF112@XTWhlကXTW0E@2#@XTWXTW'1p2#!2XTW&Ƞ +LကXTWhF XTWfl2d12fd@XTWfl21dF112fd@XTWdhကXTW(0d@2E@XTW@HXTWxXTW$ 'Ƞ B.x XTWx XTW2t12@XTW21tG112@XTWx|ကXTWD QDR T"@ 22#1@XTW@T 2231@XTW@HXTW'1p2#!2XTW'Ƞ +xLကXTWxG XTWg|2t12gt@XTWg|21tG112gt@XTWtxကXTWD$ 2@XTW@HXTW|XTW$ 'Ƞ B.xG XTW||倀XTW'Ƞ + 212  B.XTW'Ƞ + 21@112  B.XTW'Ƞ B.XTW12@XTW@HXTW|'1p2#!2XTW'Ƞ +xGLကXTW|@|倀XTW2D12@XTW21DD112@XTWLကXTW22#@XTWXT@XTWXP@XTWXT@XTWXP@XTWXT@XTW'Ƞ +X\ကXTWXP@XTWT%T@XTWT&T\@XTWTP@XTWT'T\@XTWTP@XTW'Ƞ +TXကXTWT$T@XTWh`@XTWhd@XTWhd@XTWh`@XTWhd@XTW'Ƞ +hlကXTWh`@XTWd%dl@XTWd`@XTWd&d@XTWd'dl@XTWd`@XTW'Ƞ +dhကXTWd$d@XTWxp@XTWxt@XTWxp@XTWxt@XTWxt@XTW'Ƞ +x|ကXTWxp@XTWt%t|@XTWtp@XTWt&t|@XTWtp@XTWt't@XTW'Ƞ +txကXTWt$t@XTW% 'Ƞ B.瀀XTW%'Ƞ B.瀀XTW& 'Ƞ B.瀀XTW&'Ƞ B.瀀XTW' 'Ƞ B.瀀XTW'Ƞ  B.瀀XTW PI@XTW@H$ 'Ƞ B.瀀XTWD@XTWD@XTWD@XTWD@XTWD@XTWD@XTW'Ƞ +LကXTW$@02!2D@XTW$D02!2@XTW$@02!2D@XTW$D02!2@XTW$@02!2D@XTW$D02!2@XTW'Ƞ +$L02!2XTW$@02!2@XTW(!$@02!2@XTW(!$@02!2@XTW(!$@02!2@XTW(!$@02!2@XTW(!$@02!2@XTW(!$@02!2@XTW'Ƞ + (!$@02!2XTW(!$@02!2@XTW$@T02 2#!2@XTW$DT02 2#!2@XTW$@T02 2#!2@XTW$DT02 2#!2@XTW$@T02 2#!2@XTW$DT02 2#!2@XTW'Ƞ +$LT02 2#!2XTW$@T02 2#!2@XTW2##?$@2# 2#D1!2@XTW2##?$@2# 2#D1!2@XTW2##?$@2# 2#D1!2@XTW2##?$@2# 2#D1!2@XTW2##?$@2# 2#D1!2@XTW2##?$@2# 2#D1!2@XTW'Ƞ + 2##?$@2# 2#D1!2XTW2##?$@2# 2#D1!2@XTW2@1@XTW2D1@XTW2@1@XTW2D1@XTW2@1@XTW2D1@XTW'Ƞ +2L1XTW2@1@XTW0@41@XTW0D41@XTW0@41@XTW0D41@XTW0@41@XTW0D41@XTW'Ƞ +0L41XTW@1@XTW0@1@XTW0D1@XTW0@1@XTW0D1@XTW0@1@XTW0D1@XTW'Ƞ +0L1XTW0@1@XTW$T02 2#!2@XTW$T02 2#!2@XTW$T02 2#!2@XTW$T02 2#!2@XTW$T02 2#!2@XTW$T02 2#!2@XTW'Ƞ +$ T02 2#!2XTW$T02 2#!2@XTWg XTW|Ě -,XȌ,Ȍ|ĊTXXTW XTW -XTWa XTW%|ĚL|Ċ --,Ȍ ,Q XTW$L02!2XTWI|ĚL|Ċ --,Ȍ ,Q  -XTWXTW@H|Ě -,Ȍ,Ȍ|Ċ -XTWXTWXTW I|ĚL|Ċ --,Ȍ ,Qf  -XTW (!$@02!2XTWI XTW|Ě -,hȌ,Ȍ|ĊdhXTWJ XTW XTW&|ĚL|Ċ --,Ȍ ,Q XTW$LT02 2#!2XTWIOhXTWXTW}XTW 2##?$@2# 2#D1!2XTWI& $ XTW|Ě -,xȌ,Ȍ|ĊtxXTW%( $ v뀀XTW'|ĚL|Ċ --,Ȍ ,Q XTW2L1XTWI |(!|02 "2XTW' -@XTWČ$  B.XTW0L41XTWI( LXTW|Ě -,Ȍ,HȌ|ĊL0P ;XTW%( oLကXTW@XTW  $|ĚL|Ċ --,Ȍ ,Q8 XTW0L1@XTWI0s|(!x02 "2XTW|t倀XTWČ +LXTW|Ě -,Ȍ,Ȍ|Ċ -H@H$ T02 2#!2XTWI80O- ģij,F.  !#RO/#>5:5`   h/<<3   4# R $# ,/  /"P" R" B4 4@ FxGQEĊQEĊ x ĊG @ĊQEOĊ$ P P@ $ @: $  vR $ $@ H  P  X ` @ I|ĚL|Ċ --,Ȍ ,Q  -XTWPFPFh>P01// \J" 3--:--. .:::::::.TA`AlAxAA:AAAAAAAAA:B B,B8BDBPB\B:::::::::BBBBBBBBBBBBBBBB@56d6677:477778::::::::::-::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::: \(UWQL \UWQLRead from OAM. Wrote to OAM. \J2--:----:::::::-<@H@T@`@l@:x@@@@@@@@@:A AA$A0A  ˌ  ˌLT!L t >  ˌ  +xxxxSNtuuh>Ix^Z!`@@&9_9_9_9_`?DDDD@ D H L P T X T X  PO4OdO::::(;|;;;-<;:: v  (;=L<$<!Q@-U@ nO4rOP$ P$ P$ P$ P$ (;<<: 9: =0=:+ P CSv(;\=;;?(;=<:(;=::C9@-0<<<<8$@DA$HLI -$@DHL$T?99 0Px h8Tx0`|  P 8Lt@`4PhH 4 ` |       8 P l        4 P |        @ X t       $ @ X t       <X p0\(<Pdx @l4p$`(\$THH0Lh ,Hh(Dd0d<l (ldlBDTl$ X h P$     !(!d!!!!!0"X"""""#<#T#### $ $$$$:::::::(::::8 ;;D+bkGG@@>BEoE>B>RG>Uff s nٙgcnܙ3>CLAS ZNACHOR 003Copyright (C)2000-2001 Pat Crowe. This Book Reader was distributed solely for the reading of classic books which are out of copyright. Program extends to address 3fffh. No responsibilty can be accepted for any breach of copyright nor for any other matter involved with material above this address. This material will have been added by a user of this program and not the author of this program. Please address any enquiries concerning breach of copyright or any other concerns, to that third party. >P Q1b͛ >a>&> > ͜:\ BS ( O>ͧ ͮ Ϳ ͮ G ͮ Q|r>>xE>@A>>@ v(́ Vw cog_ 9W -O G  < >O < >Oͳ S  (((# ("(*( */͘^# = >O| < >O|!>w# !6# 6#6# ! 6#6# 6# B͜ w  O> O͜Oͮ < 8>   G3 8  3 8 #@w    (=> O> >O͜Oͮ 0< O  ͟ w  ͮ y  {   G3  3  O w  ͮ y  > > >>!>A!@}|!* a* OG> > >>>!>A!@}|- = 3  -(>(>ʘ 3  u,#> >(og #F+Nx<(,x ͷ ͮ Q>$(>ͯ ͮ Q> (!В@(=3 y !В@y( 3 y >G ͮ Q O> |y (((( ($((!p(! !!!!~"  ! (q! (j!H (c!p (\! (U! (N! (G! (@! (9!: (2!b (+! &! !! ! !a* Przewi Wers Str. Roz. Wsz Liiku: Rivi Sivu Kapp LopBlttern: Zeil Seit Kapt AlleDfiler: Ligne Page Chap ToutScrolla: Rad Sida Kap Hela Lista: Linea Pagina Cap. Tutto Blader: Lijn Blad Hfdst Alles Bla: Linje Side Kap Alle Despl.: Lnea Pgina Cap. Todo Mudar: Linha Pagina Cap. Tudo Despl.: Lnia Plana Cap. Tot G<8-(>> 7 > O O ( u> 7 => G!x(~# * !6# x y!(#!@(!(!(!@y(=]T! P* P* P* P* > >A! y( >"" " N"O">A> >A! y( *GN 6*GO . * >!A 3  > >A!   # A! @6# x !~#(  o&MD)))  0( 8 V#F#' y z_k&)}o ! {(8=xw#wyw#wˇ@@>@>GHI!`>" " !` y(=> W>'('('(y !`Q'('('((,>O!`>" x >" x `>" x >Ow#<  6# !>"< ! "< !@6# ! 6# !>("< !  "< ́> /7G>/Gx>0(>>$ x >$@(D ɇƀhiA * >hiA * >h@iA * ɇƀjkA * >jk@A * ==|================<=MBFONTMonospaced @@@@@@@``@ @ @@@`@@ @@@@@ @ @@@@@ @`@ @@@ࠠ@@@@@ @ `   ࠠ @@ࠠࠠࠠ @@ @ @@ @ @ @@@ࠠࠠࠠ@@@@@ ࠠࠠ@@ࠠࠠ ࠠ @@@@@@@@@@@@ @@@`@@@@@`@@@ ` `@@  ࠠ ࠠ`@@@@@ࠠ @@@@@@ @@@@@@@ ࠠࠠࠠࠠ  @`@@@ @@  @ @@@@ @@@@@@@@@ @@`@`@ࠠ@`@@@@@@@@@@@@@@@@@ @@  @@ @ ࠠ@ @ @ @ࠠ @@`@@@@ @ @ @ ࠠ@ @ @ @@@@@@@@@@ࠠࠠ0@@@@@@   @@  @ @@@@ @@@`@@@@@@ @ @@@@ @@@ @` @ @@ @@`@@@ @ @ @@@ @@@@@@@@ࠠ @ࠠ@ࠠ@ࠠ@ࠠPࠠࠠ@ࠠࠠ@ @@ @@@@  @ @ P  @  @@ @ @ @@@@@@@@@@@@@@@@@  @ࠠ@ @ࠠ@Pࠠ@@@ @@ @  MBFONTVariable pitch PPPPP x(  @ࠠ@@@@@@@@@@@@@ @@@@@@@@@@ @ `   ࠠ @@ࠠࠠࠠ @@ @@ @ @ @@@ࠠࠠࠠ@@@@@ بȨࠠࠠࠠ ࠠ @@@@@@@P@@@@ @@@@@@ @@@@@@@ ࠠ ࠠ`@@@@@ࠠ @@@@@@ࠠ@@ࠠࠠ` ࠀ @P@  @ @@@@ @@ @@P```ࠠ@`@@@@@@@@@@@@@@@@@ @P@  @@ @ ࠠ@ @ @ @ࠠ@@HHP\T@ @ @ @ ࠠ@ @ @ @@@pPpࠠࠠ xx $HH$ xx@ @@@@ @@@`@@@@PPPPP@ H$H(8 8 ( @ @@ࠠ @ࠠ@Pࠠ@ࠠ@@ @  @@@ @@@@@@@@@pHHHHpȨ@ࠠ@ࠠ@ࠠPࠠPpp@Ȉ@ @@ @@@@@  @ @ P  @  @@ @ @ @@@@@@@@@@@@@@@@@p` @ࠠ@ࠠ @ࠠ@ࠠPࠠࠠ@@@@ @@ @ ࠠ Pcc)/cX+Vc9( " ZNACHOR " TADEUSZ DOGA - MOSTOWICZ Rozdzia I W sali operacyjnej panowaa zupena cisza.Z rzadka przerywa j ostry, krtki brzk metalowych narzdzi chirurgicznych na szklanej pycie. Powietrze nagrzane do trzydziestu siedmiu stopni Celsjusza przenika sodkawy zapach chloroformu i surowa wo krwi, ktre przenikajc przez respiratory napeniay puca nieznon mieszanin. Jedna z sanitariuszek zemdlaa w kcie sali, lecz nikt z pozostaych nie mg odej od stou operacyjnego, by j ocuci. Nie mg i nie chcia. Trzej asystujcy lekarze nie spuszczali czujnego wzroku z otwartej czerwonej jamy, nad ktr poruszay si wolno i zdawao si niezgrabnie wielkie, grube rce profesora Wilczura. Kady najmniejszy ruch tych rk trzeba byo zrozumie natychmiast. Kade mruknicie wydobywajce si od czasu do czasu spod maski zawierao dyspozycj zrozumia dla asystentw i wykonywan wmgnieniu oka. Szo przecie nie tylko o yciepacjenta, lecz i o co znacznie waniejszego, o udanie si tej szaleczej, beznadziejnej operacji, ktra sta si moga nowym wielkim triumfem chirurgii i przynie jeszcze wiksz saw nie tylko profesorowi, nie tylko jego lecznicy i uczniom, lecz caej nauce polskiej. Profesor Wilczur operowa wrzd na sercu. Trzyma je oto w lewej doni i rytmicznym ruchem palcw masowa nieustannie, gdy wci sabo. Przez cienk gumow rkawiczk czu kade drgnicie, kady lekki bulgot, gdy zastawki odmawiay posuszestwa i drtwiejcymi palcami zmusza je do pracy. Operacja trwaa ju czterdzieci sze minut. Czuwajcy nad pulsem doktor Marczewski ju po raz szsty zanurza pod skr pacjenta ig szprycki z kamfor i atropin. Prawa rka profesora Wilczura raz po raz poyskiwaa krtkimi ruchami lancetw i yek. Na szczcie wrzd nie siga gboko w misie sercowy i uksztatowasi pytkim, prawidowym stokiem. ycie tego czowieka byo do uratowania. Oby wytrzyma jeszcze osiem, dziewi minut. A jednak nikt z nich nie odway si! -chepliwie pomyla profesor. Tak, nikt, aden chirurg ani w Londynie, aniw Paryu, w Berlinie czy Wiedniu. Przywieli go do Warszawy, wyrzekajc sii sawy, i kolosalnego honorarium. A to honorarium to dobudowanie nowego pawilonu lecznicy i co waniejszego, bo podr Beaty z ma na Wyspy Kanaryjskie.Na ca zim. Ciko bdzie bez nich, ale zrobi to im doskonale. Nerwy Beaty w ostatnich czasach... Sinaworowawa poduszka puca wzda si spazmatycznym oddechem i skurczya si nagle. Raz, drugi, trzeci. Kawaek ywego misa w lewej doni profesora zadygota. Z maej ranki na fioletow bon spyno kilka kropli krwi. W oczach wszystkich obecnych zamigotao przeraenie. Rozleg si cichy syk tlenu, a iga rekordu wnikna znowu pod skr chorego. Grube palce profesora ciskay si i otwieray rytmicznie. Jeszcze kilka sekund i ranka bya oczyszczona. Cieniutka ni chirurgiczna miaa teraz dokona dziea. Jeden, drugi, trzeci szew. To byo wprost nie do uwierzenia, e te ogromne rce zdolne s do takiej precyzji. Ostronie zoy serce iprzez chwil wpatrywa si w nie uwanie. Pczniao i wiotczao nierwnym tempem, ale niebezpieczestwo ju mino. Wyprostowa si i da znak. Z pacht sterylizowanych pcien doktor Skrze wydoby wypiowan cz klatki piersiowej. Jeszcze kilka niezbdnych zabiegw i profesor odetchn. Reszta naleaa ju do asystentw. Mg im w zupenoci zaufa. Wyda kilka dyspozycji iprzeszed do ubieralni. Z rozkosz odetchn tu normalnym powietrzem, zdj respirator, rkawiczki, fartuch i kitel zabryzgane krwi i przecign si. Zegar wskazywa drug trzydzieci pi. Znowu spnia si na obiad. I to w taki dzie. Beata wprawdzie wie, jak wan ma dzi operacj, ale niewtpliwie spnienie w takim dniu sprawijej du przykro. Umylnie wychodzc z rana Z domu niczym po sobie nie da pozna, e pamita t dat: sma rocznica ich lubu. Ale Beata wiedziaa, e zapomnienie mg. Co roku tego dnia otrzymywaa jaki pikny prezent, co roku pikniejszy i co roku droszy, w miar jak rosa jego sawa i jego majtek. I teraz ju na pewnow gabinecie na parterze jest nowy. Kunierz musia ju rano przysa... Profesor spieszy si i przebra szybko. Musia jednak zajrze jeszcze do dwch chorych na drugim pitrze i do pacjenta operowanego przed chwil. Czuwajcy przy nim doktor Skrze zaraportowa krtko: -Temperatura trzydzieci pi i dziewi, cinienie sto czternacie, puls bardzo sabyz lekk arytmi szedziesit do szedziesit sze. - Dziki Bogu. - Profesor umiechn si do. Mody lekarz obrzuci wzrokiem penym uwielbienia ogromn, niedwiedziowat posta szefa. By jego suchaczem na Uniwersytecie. Pomaga mu w przygotowaniu materiaw do jego dzie naukowych, pki jeszcze profesor pracowa naukowo, odkd za otworzy wasn lecznic, doktor Skrze znalaz tudobr pensj i due pole pracy. Moe aowa w duchu, e szef wyrzek si tak nagle ambicji uczonego, e ograniczy si do belferki uniwersyteckiej i do robienia pienidzy, ale nie mg go z tej racji mniej ceni. Wiedzia przecie, jak i wszyscy w Warszawie, e profesor nie robi tego dla siebie, e pracowa niczym niewolnik, e nigdy nie zawaha si wzi na siebie odpowiedzialnoci, a czsto dokazywa takich cudw jak dzi. - Pan jest geniuszem, profesorze - powiedzia z przekonaniem. Profesor Wilczur zamia si swoim niskim,dobrodusznym miechem, ktry takim spokojem i ufnoci napenia jego pacjentw. -Bez przesady, kolego, bez przesady! I wy do tego dojdziecie. Ale przyznam, e jestemkontent. W razie czego kacie dzwoni do mnie. Chocia sdz, e obejdzie si bez tego. I wolabym, bo mam dzi... wito domowe. Ju tam pewno dzwonili, e obiad si przysmali... I profesor nie myli si. W jego gabinecie ju kilka razy odzywa si telefon. - Prosz zawiadomi pana profesora - mwi lokaj - by jak najprdzej wraca do domu. -Pan profesor jest na sali operacyjnej - za kadym razem z jednakow flegm odpowiadaa sekretarka, panna Janowiczwna. -C to tak szturmuj, u licha?! - odezwa si wchodzc naczelny lekarz doktor Dobraniecki. Panna Janowiczwna przekrcia waek w maszynie i wyjmujc gotowy list, powiedziaa: - Dzi rocznica lubu profesorostwa. Zapomnia pan? Ma pan przecie zaproszenie na bal. -Ach, prawda. Spodziewam si niezej zabawy... Jak zawsze u nich bdzie wymienita orkiestra, luksusowa kolacja i najlepsze towarzystwo. - Zapomnia pan, o dziwo, o piknych kobietach - zauwaya ironicznie. -Nie zapomniaem. Skoro pani tam bdzie... -odci si. Na chude policzki sekretarki wystpi rumieniec. - Niedowcipne. -Wzruszya ramionami. - Chobym bya najpikniejsza, nie liczyabym na pask uwag. Panna Janowiczwna nie lubia Dobranieckiego. Podoba si jej jako mczyzna, bo istotnie by bardzo przystojny z tym orlim nosem i wysokim, dumnym czoem, wiedziaa, e jest wietnym chirurgiem, bo sam profesor powierza mu najtrudniejsze operacje i przeforsowa go na stanowisko docenta, uwaaa go jednak za zimnego karierowicza, polujcego na bogate maestwo, a poza tym nie wierzya w jego wdziczno dla profesora, ktremu przecie wszystko zawdzicza. Dobraniecki by do subtelny, by wyczu t niech. Poniewa jednak mia zwyczaj nie naraa sobie nikogo, kto mgby mu w czymkolwiek zaszkodzi, odezwa si pojednawczo, wskazujc na stojce przy biurku pudo: - Sprawia pani sobie ju nowe futro? Widz pudo od Porajskiego. - Nie sta mnie w ogle na Porajskiego, a zwaszcza na takie futro. - A takie"? - Niech pan zajrzy. Czarne sobole. - Fiu.... fiu. Dobrze si powodzi pani Beacie. Pokiwa gow i doda: - Przynajmniej materialnie. - Co pan przez to rozumie? - Nic. -Wstydziby si pan -wybucha. -Takiego ma i tak kochajcego mogaby pozazdroci jej kada kobieta. - Zapewne. Panna Janowiczwna przeszya go gniewnym wzrokiem. -Ma wszystko, o czym kobieta moe marzy! Ma modo, urod, cudn creczk, sawnego i powszechnie uwielbianego ma, ktry pracuje dniami, nocami, by zapewni jej wygody, zbytki, znaczenie w wiecie. I upewniam pana, doktorze, e ona to umie doceni! -I ja nie wtpi - skin lekko gow - tylko wiem, e kobiety najwyej ceni... Nie dokoczy, gdy do gabinetu wpad doktor Bang i zawoa: - Zdumiewajce! ! Udao si! Bdzie y! Z entuzjazmem zacz opowiada przebieg operacji, przy ktrej asystowa. -Jeden tylko nasz profesor mg si porwa na to! ... Pokaza, co umie - zawoaa panna Janowiczwna. -No, nie przesadzajmy - odezwa si doktor Dobraniecki. - Moi pacjenci nie zawsze s lordami i milionerami, moe nie zawsze maj szedziesitk, ale historia zna cay szereg pomylnych operacji serca.Nawet historia naszej medycyny. Warszawski chirurg doktor Krajewski tak wanie operacj zdoby wiatowy rozgos.A byo to trzydzieci lat temu! W gabinecie zebrao si jeszcze kilka osb z personelu lecznicy, i gdy po chwili zjawi si profesor, zasypano go gratulacjami. Sucha ich z umiechem zadowolenia na swojej czerwonej, wielkiej twarzy, lecz wci rzuca okiem na zegarek. Mino jednak dobrych dwadziecia minut, zanim znalaz si na dole w swojej duej, czarnejlimuzynie. -Do domu -rzuci szoferowi i rozsiad si wygodnie. Znuenie mijao szybko. By zdrw i silny, a chocia dziki swojej tuszywyglda nieco starzej, mia przecie tylkoczterdzieci trzy lata, czu si jeszcze modszym. Czasami po prostu jak smarkacz. Przecie umia z ma Mariol koziokowa na dywanie lub bawi si w chowanego nie tylko dla jej przyjemnoci, ale i dla wasnej. Beata nie chciaa tego zrozumie i gdy przygldaa si mu w takich chwilach, miaa w wyrazie oczu co jakby zaenowanie i obaw. - Rafale - mwia -gdyby ci tak zobaczono!- Moe zaangaowano by mnie wwczas na freblank - odpowiada ze miechem. A w gruncie rzeczy robio mu si w takich chwilach troch przykro. Beata niewtpliwiebya najlepsz on na wiecie. Na pewno go kochaa. Dlaczego jednak odnosia si do z tym niepotrzebnym szacunkiem, z jak jakby czci? W jej dbaoci i pieczoowitoci byo co z liturgii. W pierwszych latach przypuszcza, e si go boi, i robi wszystko, by to usun. Opowiada o sobie najkomiczniejsze rzeczy,zwierza si jej ze swoich omyek, niezaszczytnych przygd studenckich, stara si wyrugowa z jej gwki najmniejsz myl o tym, e nie s zupenie rwni. Przeciwnie, na kadym kroku podkrela, e yje tylko dla niej, e pracuje tylko dla niej i e tylko przez ni jest szczliwy. Zreszt bya to szczera prawda. Kocha Beat do szalestwa i wiedzia, e ona odpaca mu rwn mioci, chocia cich i mniej impulsywn. Zawsze bya takapastelowa i delikatna jak kwiat. Zawsze miaa dla umiech i dobre sowa. I mylaby, e nie potrafi by inna, gdyby nieto, e widzia j nieraz rozbawion, wybuchajc raz po raz gonym miechem, artobliw i zalotn, ilekro otaczao j towarzystwo modziey i ilekro nie wiedziaa, e on na ni patrzy. Na gowie stawa, by przekona j, e jest bardziej od innych, od najmodszych, gotw do takiej beztroskiej zabawy - na prno. Wreszcie z biegiem czasu pogodzi si z tym, wyperswadowa sobie pretensje do dalszego spotgowania i tak olbrzymiego swego szczcia. I tak przysza sma rocznica ich lubu, sma rocznica wsplnego ycia nie zakconego ani razu najmniejsz sprzeczk, najdrobniejszym sporem czy bodaj cieniem nieufnoci, za to ile razy rozwietlonego tysicem chwil i godzin radoci, pieszczot, zwierze... Zwierze... Waciwie tylko on si jej zwierza ze swych uczu, myli, planw. Beata nie umiaa tego, lub te jej ycie wewntrzne byo zanadto jednolite, zanadtoproste... Moe zanadto -Wilczur skarci siebie za to okrelenie -zanadto ubogie. Uwaa, e uwacza to Beacie, e j skrzywdzi, tak o niej mylc. Jeeli jednakbyo tak naprawd, tym wiksza tkliwo napeniaa jego serce. -Oguszam j -mwi do siebie - oszoamiam sob. Jest taka inteligentna i tak subtelna. Std draliwo i obawa, by nie okaza mi, e jej sprawy s drobne, codzienne, pospolite. Doszedszy do takiego wniosku stara si wynagrodzi jt krzywdzc dysproporcj.Wnika z najwiksz uwag i z przejciem w szczeghki domowe, interesowa si jej strojami, perfumami, podchwytywa kade swko projektw towarzyskich czy dotyczcych pokoju dziecinnego i rozwaa je z takim zajciem, jakby chodzio o kwestie naprawd wane. Bo i byy dla wane, waniejsze ponad wszystko, skoro wierzy, e szczcie naley pielgnowa z najwiksz troskliwoci, skoro rozumia, e te nieliczne, wyrwane z pracy godziny, ktre moe Beacie powici, musi napeni jak najintensywniejsz treci, jak najwikszym ciepem... Auto stano przed pikn, bia will, niewtpliwie najadniejsz w caej Alei Bzw, a jedn z najelegantszych w Warszawie. Profesor Wilczur wyskoczy, nie czekajc, a szofer otworzy drzwiczki, wzi z jego rk pudo z futrem, szybko przebieg chodnik i drk, wasnym kluczem otworzy drzwi i zamkn je jak najciszej za sob. Chcia Beacie zrobi niespodziank,ktr uoy sobie jeszcze przed godzin, gdy pochylony nad otwart klatk piersiowoperowanego obserwowa powikany splot aort i wen. W hallu jednak zasta Bronisawa i star gosposi Michaow. Widocznie Beata nie bya w dobrym humorze z powodu jego spnienia, gdy mieli miny przecignite i widocznie na czekali. Profesorowi psuo to plany i ruchem rki kaza si im wynosi. Pomimo to Bronisaw odezwa si:- Panie profesorze.... - Csss!! ... - przerwa mu Wilczur i marszczc brwi doda szeptem - we palto!! Sucy chcia znowu co powiedzie, lecz tylko poruszy ustami i pomg profesorowi rozebra si. Wilczur prdko otworzy pudo, wyj ze pikne palto z czarnego, lnicego futra o dugim, jedwabnym wosie, narzuci je sobie na ramiona, na gow woy zawadiacko kopaczek z dwoma filuternie zwisajcymi ogonkami, na rk wsun mufk i z rozradowanym umiechem przejrza si w lustrze: wyglda arcykomicznie. Rzuci okiem na sub, by sprawdzi wraenie, lecz we wzroku gosposi i lokaja byo tylko zgorszenie. - Guptasy - pomyla. - Panie profesorze.... - zacz znowu Bronisaw, a Michaowa zadreptaa na miejscu. -Milcze, do licha - szepn i wymijajc ich, otworzy drzwi do salonu. Spodziewa si zasta Beat z ma albo w rowym pokoju, albo w buduarze. Przeszed sypialni, buduar, dziecinny. Nie byo ich. Zawrci i zajrza do gabinetu. I tu byo pusto. W jadalni, na ukwieconym stole, poyskujcym zoceniami porcelany i krysztaami, byy dwa nakrycia. Mariola z miss Tholereed jaday razem wczeniej. W otwartych drzwiach do kredensu staa pokojwka. Miaa twarz zapakan i zapuchnite oczy. - Gdzie jest pani? - zapyta zaniepokojony. Dziewczyna w odpowiedzi wybucha kaniem. -Co to jest? co si stao?! - zawoa, ju nie hamujc gosu. Przeczucie jakiego nieszczcia chwycio go za gardo. Gospodyni i Bronisaw wsunli si cicho do jadalni i w milczeniu stali pod cian. Powid po nich przeraonym spojrzeniem ikrzykn rozpaczliwie: - Gdzie jest pani?! Nagle wzrok jego zatrzyma si na stole. Przy jego nakryciu oparty o wysmuky krysztaowy kieliszek sta list. Bladoniebieska koperta z wysrebrzonymi brzekami. Serce skurczyo si mu gwatownie, w gowie zawirowao. Jeszcze nie rozumia, jeszcze nic nie wiedzia. Wycign rk i wzi list, ktry wyda mu si sztywny i martwy. Przez chwil trzyma go w palcach. Na kopercie adresowanej do niego pozna charakter pisma Beaty. Due, kanciaste litery. -Otworzy i zacz czyta:Drogi Rafale! Nie wiem, czy zdoasz wybaczy mi kiedykolwiek to, e odchodz... Wyrazy zaczy drga i wirowa przed oczami. W pucach zabrako powietrza, na czole wystpiy krople potu. gbbook20\znach^j A48jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`iC }x}`XjPkc` cRc m*bc 8,- Gdzie ona jest - krzykn zdawionym gosem - gdzie ona jest?! I potoczy wzrokiem dokoa. - Pani odjechaa z panienk -wybkaa cicho gosposia. - Kamiesz!! - rykn Wilczur. - To nieprawda!! -Sam sprowadziem takswk - przywiadczy rzetelnym tonem Bronisaw,a po pauzie doda: - i walizki znosiem. Dwie walizki... Profesor zataczajc si wyszed do ssiedniego gabinetu, zamkn za sob drzwi i opar si o nie. Prbowa czyta dalej list, lecz mino sporo czasu, zanim potrafi zmusi si do zrozumienia treci. Nie wiem, czy zdoasz wybaczy mi kiedykolwiek to, e odchodz. Postpuj podle, wypacajc Ci si t krzywd za Twoj wielk dobro, ktrej nigdy nie zapomn. Ale duej zosta nie mogam. Przysigam Ci, e miaam tylko jedno inne wyjcie: mier. Jestem jednak tylko sab i biedn kobiet. Nie umiaam zdoby si naheroizm. Od wielu miesicy walczyam z t myl. Moe nigdy nie bd szczliwa, moe nigdy nie zaznam spokoju. Ale nie miaam prawa odbiera siebie naszej Marioli i - jemu. Pisz chaotycznie, lecz trudno mi zebra myli. Dzi rocznica naszego lubu. Wiem, e przygotowa, drogi Rafale, jaki podarek dla mnie. Byoby to nieuczciwe, gdybym przyja go od Ciebie teraz, gdy ju nieodwoalnie postanowiam odej. Pokochaam, Rafale. I ta, mio silniejsza jest ode mnie. Silniejsza od wszystkich uczu, jakie ywi i zawsze ywiam dla Ciebie, od bezgranicznej wdzicznoci do najgbszego szacunku i podziwu, od szczerej yczliwoci do przywizania. Niestety, nie kochaam Ci nigdy, lecz dowiedziaam si o tym dopiero wtedy, gdy na swojej drodze spotkaam Janka. Odjedam daleko i miej nade mn miosierdzie: nie szukaj mnie! Bagam, ulituj si nade mn! Wiem, e jeste wielkoduszny i nadludzko dobry. Nie prosz Ci, Rafale, o przebaczenie. Nie zasuyam na nie i zdaj sobie spraw z tego, e masz prawo nienawidzi i pogardza. Nigdy nie byam godna Ciebie. Nigdy nie sigaam do Twego poziomu. Sam o tym wiesz a nadto dobrze i jedynie Twojej dobroci przypisuj to, e zawsze stara si nie okaza mi tego, co jednak byo ponad wszelk miar dla mnie poniajce i drczce. Otoczye mnie zbytkiem i ludmi swego wiata. Zasypywae mnie cennymi prezentami. Ale ja widocznie nie byam stworzona do takiego ycia. Mczy mnie i wielki wiat, i bogactwo, i Twoja sawa i - moja nico przy tobie. Teraz wiadomie id w nowe ycie, gdzie moe czeka mnie ostateczna bieda, a w kadym razie cika walka o kady kawaekchleba. Ale walk t toczy bd obok i razem z czowiekiem, ktrego bezbrzenie kocham. Jeeli swoim czynem nie zabijam szlachetnoci Twego serca, jeeli potrafisz, zaklinam Ci, zapomnij o mnie. Na pewno wkrtce odzyskasz spokj, jeste przecie taki mdry, na pewno spotkasz inn, stokro lepsz ode mnie. ycz Ci z caej duszy szczcia, ktre i jaw peni odzyskam, gdy dowiem si, e Tobie dobrze. Zabieram Mariol, bo bez niej nie potrafiabym przey jednej godziny. Sam to wiesz najlepiej. Nie myl, e chc ograbi Ci z tego najwikszego skarbu, ktry jest nasz wspln wasnoci. Po kilku latach, gdy ju oboje spokojnie bdziemy mogli spojrze w przeszo, odezw si do Ciebie. egnaj, Rafale. Nie posdzaj mnie o lekkomylno i nie ud si, e cokolwiek moe wpyn na zmian mojego postpowania. Nie odstpi od niego, gdy wolaabym raczej mier. Nie umiaam Ci okamywa i wiedz, e byam Ci wierna do koca. egnaj, miej lito i nie staraj si mnie odnale. Beata Ps. Pienidze i ca biuteri zostawiam w kasie. Klucz od kasy woyam do skrytki wTwoim biurku. Zabieram z sob tylko rzeczyMarioli . Profesor Wilczur opuci rk z listem i przetar oczy: w lustrze naprzeciw zobaczy swoje odbicie w dziwacznym stroju. Zrzuci z siebie to wszystko i zacz czyta list od nowa. Cios spad na tak nieoczekiwanie, e wci wydawa mu si czym nierealnym, jak dopiero grobczy ostrzeeniem. Czyta: ... niestety, nie kochaam Ci nigdy... A dalej: ... mczy mnie i wielki wiat, i bogactwo, iTwoja sawa... - Jake to tak? - jkn. - Dlaczego? ... Dlaczego? ... Na prno usiowa zrozumie wszystko. Wjego wiadomoci byo to: odesza, porzucia go, zabraa dziecko, kocha innego. aden z motyww nie dociera do jego mzgu. Widzia tylko nagi fakt, dziki, nieprawdopodobny, groteskowy. Na dworze zaczyna si wczesny, jesienny zmierzch. Zbliy si do okna i czyta list Beaty, ju nie wiedzia sam po raz ktry. Nagle rozlego si pukanie do drzwi i Wilczur drgn. Przez jedno mgnienie ogarna go nieprzytomna nadzieja. - To ona!! Wrcia! ... Lecz ju w nastpnej chwili poj, e to niepodobiestwo. - Prosz - odezwa si ochrypym gosem. Do pokoju wszed Zygmunt Wilczur, jego daleki krewny, prezes Sdu Apelacyjnego. Utrzymywali do serdeczne stosunki i bywali u siebie do czsto. Zjawienie si Zygmunta w tej chwili nie mogo by przypadkowe i profesor od razu domyli si, e musiaa go zawiadomi telefonicznieMichaowa. - Jak si miewasz, Rafale? - odezwa si Zygmunt tonem energicznym i przyjacielskim. - Jak si masz. - Profesor wycign do rk. -C tak siedzisz po ciemku? Pozwolisz? - Inie czekajc na odpowied, przekrci kontakt. -Zimno tu, pieska jesie. Co widz! Drzewo na kominku! Nie ma to jak kominek. Nieche ten Bronisaw zapali... Uchyli drzwi i zawoa: -Bronisawie! Prosz tu zapali w kominku. Sucy wchodzc zerkn z ukosa na swego pana, podnis z podogi porzucone futro, roznieci ogie i wyszed. Ogie szybko obj suche drwa. Profesor sta nieruchomo przy oknie. -Chode, sidziemy tu, pogawdzimy. - Zygmunt pocign go na fotel przed kominkiem. -No, tak. Ciepo to cudowna rzecz. Ty, jako mody, nie umiesz jeszcze tego oceni. Ale na moje stare gnaty... C to, nie w lecznicy? Prnujesz dzi? - Tak.... Zoyo si tak. -A wanie telefonowaem -nadrabia prezes swad - telefonowaem do lecznicy. Chciaem wpa, by zasign twojej rady. Zaczyna mi dokucza lewa noga. Obawiam si, e to ischias... Profesor sucha w milczeniu, lecz tylko pojedyncze sowa trafiay do jego wiadomoci. Jednake rwny i pogodny gos Zygmunta sprawi to, e myli si zaczynay skupia,czy, wiza w jaki niemal ju realny obraz rzeczywistoci. Drgn, gdy kuzyn zmieni ton i zapyta: - A gdzie Beata? Twarz profesora cigna si i odpowiedzia z wysikiem: - Wyjechaa.... Tak... Wyjechaa... Wyjechaa... za granic. - Dzisiaj? - Dzisiaj. - To do, zdaje si, niespodziewany projekt? - od niechcenia zauway Zygmunt.- Tak.... tak. Wysaem j... Rozumiesz... byy pewne sprawy i w zwizku z tym... Mwi z tak trudnoci, a cierpienie tak wyranie rysowao si na jego twarzy, e Zygmunt popiesznie potwierdzi najcieplejszym tonem, na jaki umia si zdoby: -Rozumiem. Naturalnie. Tylko widzisz, na dzisiaj rozesalicie zaproszenia na wieczr. Naleaoby zatelefonowa do wszystkich i odwoa... Czy pozwolisz, e si tym zajm? ... - Prosz.... -No, to doskonale. Sdz, e Michaowa malist zaproszonych. Wezm to od niej. A ty zrobiby najlepiej, gdyby pooy si spa. Co? ... Nie bd ci zawraca duej gowy. No, do widzenia... Wycign rk, lecz profesor nie zauway tego. Zygmunt poklepa go po ramieniu, zatrzyma si jeszcze przy drzwiach na chwil i wyszed. Wilczur ockn si, gdy trzasna klamka. Zauway, e ciska w doni list Beaty. Zgnit go w ma kulk i rzuci w ogie. Pomie od razu otoczy j, zabysa czerwonym pkiem i spopielaa. Ju dawno iladu po niej nie zostao, ju dawno drwa w kominku zmieniy si w kupk czerwonych wgli, gdy przetar oczy i wsta. Powolnym ruchem odsun fotel, obejrza si. - Nie mog, nie mog tu wytrzyma - szepn bezgonie i wybieg do przedpokoju. Bronisaw zerwa si z krzesa. - Pan profesor wychodzi? ... Jesionk czy cieplejsze palto? - Wszystko jedno. -Tylko pi stopni na dworze. Lepiej, sdz,cieplejsze -zadecydowa sucy i poda palto. -Rkawiczki! -zawoa, wybiegajc za profesorem na ganek, lecz Wilczur musia nie dosysze. Ju by na ulicy. Koniec padziernika w tym roku by chodny i ddysty. Gazie drzew obdziera silny pnocny wiatr z resztek przedwczenie zkych lici. Na chodnikach chlupotaa woda. Nieliczni przechodnie szli z nastawionymi konierzami pochylajc gowy, by osoni twarz przed drobnymi, ostrymi kroplami deszczu, lub oburcz trzymali parasole, ktrymi targay raz po raz gwatowne porywy wiatru. Spod k z rzadka przejedajcych samochodw tryskay mtne bryzgi wody, dorokarskie konie czapay leniwie, a podniesione budy ociekay deszczem, mdo poyskujc w wietle tych latarni. Doktor Rafa Wilczur machinalnie zapi palto i szed przed siebie. -Jak moga tak postpi! Jak moga! -powtarza w myli pytanie. Czy nie zdawaa sobie sprawy z tego, e odbiera mu wszystko, e pozbawia go racji i celu istnienia? I dlaczego? ... Dlatego, e spotkaa jakiego czowieka... Gdyby go chocia zna, gdyby mia pewno, e on jpotrafi oceni, e jej nie skrzywdzi, e da jej to szczcie. Napisaa tylko jego imi: Janek. Wilczur zacz w pamici liczy bliszych i dalszych znajomych. aden z nich. Moe to jaki ndznik, oszust, obieywiat, ktry jporzuci przy pierwszej sposobnoci. Jaki zawodowy uwodziciel, ktry Beat otumani, okama, znci faszywymi wyznaniami i przysigami. Liczy zapewne na pienidze. Co si stanie, gdy przekona si, e Beata nawet biuterii nie zabraa? ... To na pewno wyrafinowany otr. Tak, trzeba go ciga, trzeba pki czas zapobiecajdactwu. Trzeba zada od wadz, od policji, by ich szukano. Rozesa listy gocze, detektyww... Pod wpywem tej myli zatrzyma si i rozejrza. By w rdmieciu. Przypomnia sobie, e gdzie w pobliu, na drugiej czy na trzeciej przecznicy kiedy, przejedajc, widzia szyld komisariatu policji. Ruszy w tamtym kierunku, lecz ju po kilkunastu krokach zawrci. - I c z tego, e j odnajd? Nigdy nie zgodzi si wrci do mnie. Napisaa wyranie, e nie kocha, e drczya j jego rzekoma wyszo, jego bogactwo, jego sawa... a na pewno i jego mio. Bya o tyle delikatna, e tego nie powiedziaa wyranie... Jakime prawem on ma j osdzi, zadecydowa o jej losie? A jeeli ona woli nawet poniewierk przy tamtym? ... Jakiche argumentw mona uy, chcc przekona kobiet, by wrcia do niekochanego, do... nienawidzonego ma? ...Zreszt czy nie zbyt popiesznie doszed doprzekonania, e tamtem czowiek jest wyrzutkiem spoeczestwa i chciwym otrem? ... Beata nigdy nie lubia mczyzn tego rodzaju, pocigali j zawsze idealici, marzyciele... Nawet Marioli czytywaa godzinami liryczne wiersze, ktrych to siedmioletnie dziecko nie mogo zrozumie. Czytaa dla siebie. Czowiek, za ktrym posza, musi by modym, niepraktycznym biedakiem. W jaki sposb, kiedy go poznaa? ... Czemu nigdy sowem nie wspomniaa o nim? ... I nagle ucieka, postpia z ca bezwzgldnoci, z caym okruciestwem. Porzucia czowieka, ktry dla niej wszystko... jak pies, jak niewolnik... -I za co? Za co?! ... Czy zgrzeszy czymkolwiek przeciw niej, przeciw swojej mioci? ... Nigdy! Nawet myl! W ogle bya pierwsz kobiet, ktr pokocha. Byo to niespena dziesi lat temu. Jake dobrze pamita wszystko. Pozna j przypadkowo. I bogosawi ten przypadek jeszcze do dzisiejszego dnia, bogosawi rano i wieczr, o kadej godzinie, gdy patrzy na ni i gdy cieszy si myl, e bdzie na nipatrzy. Wtedy by jeszcze docentem i miawanie wiczenia w prosektorium, gdy na ulicy wz ciarowy przejecha jej dziadka.Udzieli pierwszej pomocy. Powikane zamanie obu ng. Staruszek zaklina go, byzawiadomi w najbardziej ostrony sposb jego on, chor na serce, i wnuczk. Drzwi maego mieszkanka na Starym Miecie otworzya mu Beata. A w kilka miesicy pniej byli ju zarczeni. Miaa zaledwie siedemnacie lat. Bya szczupa i blada, nosia tanie pocerowane sukienki. W domu panowaa bieda. Rodzice Beaty stracili podczas wojny cay swj majtek. Dziadek a do dnia owego miertelnego wypadku utrzymywa on-staruszk i wnuczk z lekcji obcych jzykw, udzielanych po domach. Babka, pki nie przeniosa si w lad za mem do rodzinnego grobu na Powzkach, do jedynej wspaniaej posiadoci, jaka im po dawnym bogactwie zostaa, godzinami opowiadaa wnuczce i jej narzeczonemu o minionej wietnoci rodu Gontyskich, o paacach, polowaniach, balach, o tabunach koni i o klejnotach, o strojach sprowadzanych z Parya... Beata siedziaa zasuchana, a w jej rozmarzonych oczach, zdawao si, migota al za t utracon przeszoci, za t bajk, ktra ju nie wrci. I w takich chwilach on ciska jej chud rczk i mwi: -Wszystko to ci dam. Zobaczysz, Beato! I klejnoty, i stroje z Parya, i bale, i sub!Wszystko ci dam! A sam wwczas nie mia nic oprcz paru walizek w kawalerskim pokoju, szafy fachowych ksiek i skromnego uposaenia docenta. Ale mia te wol ze stali i wiar potn, ipragnienie palce jak ogie, by przyrzeczenia Beacie dotrzyma. Zacz walk. O stanowiska, o praktyk, o bogatych pacjentw. Dua wiedza, wrodzonytalent, niezomny charakter i praca, zawzita, wcieka praca zrobiy swoje. A przy tym i szczcie sprzyjao. Rosa sawa, rosy dochody. W trzydziestym sidmym roku ycia otrzyma katedr, a w kilka tygodni pniej jeszcze wiksze szczcie go spotkao: Beata urodzia creczk. Wanie na cze owej wietnej prababki Gontyskiej dano jej imiona: Maria Jolanta i tak samo w zdrobnieniu nazywano j Mariol. Wspomnienie crki nowym blem cisno serce profesora Wilczura. Nieraz zastanawia si nad tym, ktr z nich bardziej kocha... Gdy zacza mwi, jednym z pierwszych sw byo: - Tapusiu.... Tak ju i zostao. Zawsze nazywaa go tapusiem. Gdy w drugim roku zapada na cik szkarlatyn, a w kocu wyzdrowiaa, lubowa sobie, e odtd wszystkie biedne dzieci bdzie leczy darmo. W jego drogiej lecznicy, gdzie zawsze miejsc brako, kilka pokoi zajmoway dzieci, bezpatni pacjenci. Wszystko to przecie byo dla niej, na intencj jej zdrowia. A teraz mu j odebrano. To ju byo nieludzkie, to ju przekraczaowszelk miar egoizmu. -Musisz mi j odda. Musisz! - mwi gono zaciskajc pici. Przechodnie ogldali si za nim, lecz nie spostrzega tego. - Za mn jest prawo!! Porzucia mnie, ale zmusz ci, by mi Mariol zwrcia. Prawo jest za mn. I moralne prawo te. Sama to musisz przyzna, ty, poda, poda,poda! ... Nikczemna, czy nie rozumiesz, e popenia zbrodni! Jaka moe by cisza zbrodnia? ... Jaka, powied sama! ...Mierziy ci pienidze i wszystko. Dobrze, ale czego ci brakowao? Nie mioci przecie, bo nikt ci tak kocha nie potrafi jak ja! Nikt! Na caym wiecie! Potkn si i omal nie upad. Szed nie zabrukowan ulic grzznc w bocie po kostki. Tu i owdzie rozrzucone byy due kamienie, po ktrych mieszkacy maych domkw tej dzielnicy usiowali dosta si do siebie such nog. Okna byy ju ciemne.Rzadkie latarnie gazowe rozsieway mde niebieskawe wiato. W prawo sza wiksza, gciej zabudowana ulica. Wilczur zawrci w ni i wlk si coraz wolniej. Nie odczuwa zmczenia, lecz nogi stay si cikie, nieznonie cikie. Musia by przemoczony a do koszuli, gdy kady podmuch wiatru czu jak na goej skrze. Nagle kto mu zastpi drog. -Panie ozdobny -odezwa si ochrypy gos - poycz pan bez gwarancji bankowej pi zet"na hipotek Polskiego Monopolu Spirytusowego. Pewno i zaufanie. - Co? - Profesor nie zrozumia. -Nie cokaj, bo obcokany bdziesz, powiada Pismo wite: jakim cokiem cokasz bliniegotwego, takim i ciebie obcokaj, obywatelu stolicy trzydziestomilionowego pastwa z dostpem do morza. - Czego pan sobie yczy? -Zdrowia, szczcia i wszelkiej pomylnoci. A nadto winszuj sobie ^j A48jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AA Pc 7c 9c9,Bc{:#napeni mj, pusty odeczek czterdziestopicioprocentowym rozczynem alkoholu, przy askawym wspudziale pewnej dozy wieprzowej padliny, zwanej kiebas. Obdartus chwia si lekko na nogach, a z jego twarzy poronitej nie golon od wieludni szczecin zalatywa odr wdki, Profesor sign do kieszeni i poda mu kilka monet. - Prosz. -Bis dat, qui cito dat - sentencjonalnie orzek pijak. -Thank you, my darling. Pozwl jednak, hojny ofiarodawco, e w zamian i ja ofiaruj ci co cennego. Myl oswoim towarzystwie. Tak". Such ci nie myli, dobry czowieku. Moesz dostpi tego zaszczytu. Noblesse oblige! Ja stawiam! Zmoke, sir, i przemarze na zimnie, pjd do mej chatki i rozgrzej si przy mnie. Wprawdzie nie mam chatki, ale za to posiadam wiedz. C znaczy jakikolwiek budynek w porwnaniu z wiedz? ... A ja si ni chtnie z panem, mon prince, podziel. Wiedza moja jest rozlega. Na razie mwi tylko o jej czcitopograficznej. Wiem mianowicie, gdzie si mieci jedyna knajpa, do ktrej o tej porzeczowiek dosta si moe bez wyamywaniazamkw i krat. Jedno sowo: Drodyk. Tu na rogu Poanieckiej i Witebskiej. Wilczur pomyla, e istotnie alkohol dobrzemu zrobi. Rzeczywicie by zzibnity. A poza tym monotonna gadatliwo spotkanegopijaka dziaaa oguszajco. Mimo woli stara si z jego paplaniny co zrozumie, a to ju tumio t jaskraw wiadomo doznanego nieszczcia, ktra rozptaa pod czaszk cae wiry najboleniejszych myli. Zaczynao ju szarze na wschodzie,gdy po dugim stukaniu w zamknite okiennice dostali si wreszcie do maego sklepiku przesiknitego wyziewami beczek od ledzi, odorem piwa i nafty. W izbie za sklepikiem, wikszej, lecz jeszcze bardziej cuchncej, penej dymu z taniego kwanegotytoniu, siedziao w kcie kilku mczyzn doszcztnie pijanych. Gospodarz, kwadratowy drab o twarzy zaspanego buldoga, w brudnej koszuli i w rozpitej kamizelce, nie pytajc o nic postawi na wolnym stoliku butelk wdki i wyszczerbiony talerz z obrzynkami jakich wdlin. Ale byo tu ciepo. Rozkosznie ciepo i zgrabiae rce zdaway si rozkosznie, a bolenie taja. Pierwsza szklaneczka wdki rozgrzaa od razu gardo i odek. Przygodny towarzysz nie przestawa mwi. Pijacy z kta nie zwracali na przybyych najmniejszej uwagi. Jeden chrapa gono, trzej pozostali wybuchali od czasu do czasubekotem niezrozumiaych sw. Zdawali si o co spiera. Druga szklanka wdki przyniosa Wilczurowipewn ulg. - Jak to dobrze - pomyla - e nikt tu na mnie nie patrzy, e nikt nic nie... -... bo, uwaasz, hrabio -cign swj monolog szczeciniasty towarzysz - Napoleona diabli wzili, Olesia Macedoskiego ditto. A dlaczego, pytasz gromkim gosem? Oto dlatego, e nie sztukaby kim. Sztuka by niczym. Niczym, drobnym insektem za konierzem Opatrznoci - disce puer! Ja ci to mwi, ja. Samuel Obiedziski, ktry nigdy z koturnw nie zleci na zbity pysk, bo nigdy na nic nie wejdzie. Cok jest podkadk dladurniw, przyjacielu. A wiara to balon, z ktrego wczeniej czy pniej gaz wyleci. Szansa? ... Jest owszem: e prdzej sam zdechniesz. Strzecie si balonw, obywatele! Podnis w gr pust butelk i zawoa: -Panie Drodyk, jeszcze jedn! Szafarzu wszelkich radoci, opiekunie zbkanych, dawco wiadomoci i zapomnienia. Ponury szynkarz bez popiechu przynis wdk, szerok doni trzasn w dno i postawi odkrkowan przed nimi. Profesor Wilczur w milczeniu wypi i wzdrygn si. Nigdy nie pi i wstrtny smak ordynarnej gorzaki wywoywa w nim obrzydzenie. Ale czu ju lekki szum w gowie i chcia oszoomi si zupenie. -Cay sens posiadania szarej masy mzgowej - mwi czowiek, ktry nazwa siebie Samuelem Obiedziskim -polega na onglowaniu midzy wiadomoci a mrokiem. Bo czyme pokry dramat intelektu, ktry dochodzi do absurdalnego stwierdzenia, e jest wybrykiem natury, zbdnym balastem, pcherzem przyczepionym do ogona naszej zwierzcej excellencji? Co wiesz o wiecie, o rzeczach, o celu istnienia? Tak, pyt am ci,istoto obarczona dwoma kilogramami substancji mzgowej, co wiesz o celu? ... Czy nie paradoks? Nie potrafisz porusza rk, nie potrafisz zrobi kroku bez jasnego i zrozumiaego celu. Prawda? ... A tymczasem rodzisz si i w cigu kilkudziesiciu lat wykonujesz miliony, miliardy rnych czynnoci, borykasz si, pracujesz, uczysz si, walczysz, padasz, wstajesz, cieszysz si, rozpaczasz, mylisz, zuywasz tyle energii, co elektrownia warszawska, i po jak to wszystko choler? Tak, przyjacielu, nie wiesz i wiedzie nie moesz, w jakim celu to robisz. Jedyn instancj, do ktrej moesz zwrci si o udzielenie miarodajnych informacji w tym wzgldzie, jest twj umys, a ten, e tak powiem, rozkada bezradnie rce. Wic gdzie sens,gdzie logika? Zamia si gono i duszkiem wychyli szklank. -Wic po c istnieje umys, skoro nie umiespeni swego jedynego, waciwie jedynego zadania? ... Wiem, co mi odpowie, ale to te bzdura. Powie, e jego zakres dziaania obejmuje tylko funkcje ycia. Przyczyny i cele ycia nie nale do jego departamentu. Zgoda. Ale zobaczysz, jak on sobie daje rad z yciem. Co nam tu moe wyjani? I okazuje si, e nic. Nic poza najelementarniejszymi funkcjami zwierzcymi. Wic po co wyrs nam pod czaszk ten nowotwr? Po kiego, zapytuj ci, czcigodny prezesie, licha? Bo c on wie? Czy wie, co to jest myl?! Czy da czowiekowi mono bodaj poznania samego siebie? Poznania chociaby o tyle, by mc o sobie z ca pewnoci powiedzie: jestem otrem, albo te: jestemuczciwy. Jestem idealist, lub: jestem materialist. Nie, po stokro nie! Powie tylko, czy wol cielcin, czy wieprzowin. Ale na to wystarczy mzg zwykego Azorka.A jeeli chodzi o ludzi, o blinich? Nauczy nas czego? ... Nie! Gwarantuj caym swoimmajtkiem, e pod paskim wysokim czoem nie zrodzi si ani jeden pewnik co do mojej interesujcej osoby. Chocia obcujemy z sob ju od dwu butelek. Zreszt powiedzmy, czy ma pan jaki pewnik nie o mnie, lecz o tych, ktrych znapan od lat? ... Czy ja wiem, o braciach, o ojcu, o onie, o przyjacielu? ... Nie! Ludzie chodz w impregnowanych skafandrach. I nie ma sposobu przeniknicia do ich treci. Nasze kawalerskie! Pij pan! Stukn w szklank Wilczura i wypi swoj.- Jeeli zechcesz, maestro, dowiedzie si,jak naprawd wyglda szykowna dama, moesz j podpatrze w azience przez dziurk od klucza. Sprawdzisz, powiedzmy, e ma zdezelowany biust i cienkie uda. Dowiesz si o niej czego nowego. Ale o jej istocie nie bdziesz w dalszym cigu nic wiedzia. Bo nawet gdy jest sama i zdejmuje skafander, w ktry si zawsze ubieraa dla ciebie, ma pod spodem drugi, ktrego nie zdejmuje nigdy i ktry dla niej samej jest czym nieprzeniknionym. Prawda? Oczywicie, s chwile, kiedy mona komu zajrze przez rkaw czy za konierz. S to chwile katastrofy. Skafander si rozdziera, pka, Zjawiaj siszczeliny i szparki. Ot... ot na przykad w takiej sytuacji, w jakiej ty jeste teraz, wodzu! Przetoczyo si po tobie co cikiego. Pochyli si nad stolikiem i wlepi w Wilczura swoje niebieskie, przekrwione gaki oczne. - Prawda? - zapyta z naciskiem. - Tak. - Profesor skin gow. -Oczywicie! -gniewnie krzykn Obiedziski.- Oczywicie! Czowiek tak pragncy spokoju jak ja nie moe kroku zrobi, by nie otrze si o gupot ludzk! Bo dno kadej tragedii to gupota! ... Wic co? Balon czy koturny? ... Zbankrutowae, wylali ci z jakiego ministerialnego stolca czy rozczarowanie? Co? ... Kobieta? ... Zdradzia ci? ... Wilczur opuci gow i odpowiedzia gucho: - Porzucia.... Oczy Obiedziskiegd bysny wciekoci.- No wic i co!! - trzasn. - Wic c to jest?! - Co to jest? - Wilczur chwyci go za rk. - Co to jest? ... To jest wszystko. Wszystko!W jego gosie musiao by co, co starczyo za najmocniejszy argument, gdyObiedziski uspokoi si od razu, skuli si i zamilk. Dopiero po kilku minutach zacz mwi cicho jakim narzekajcym tonem; -Pode jest ycie, a ja mam pecha. Brzydzsi wszelkimi sentymentami, to wanie los musi wiecznie rozrzuca na mojej drodze rne ofiary sentymentw. Diabli nadali... Nie ulega wtpliwoci, e to rzecz wzgldna. Jednego maczuga z ng nie zwali,drugi polinie si na pestce od wini i eb sobie roztrzaska. Nie ma adnej miary, adnego kryterium. Pij, bracie. Wdka to dobra rzecz. Sapristi! Nala szklanki. - Pij - powtrzy, wciskajc szklank w palce Wilczura. - Hej, Drodyk, daj nastpn! Gospodarz zwlk si ze swego legowiska walkowie i przynis butelk, po czym zgasiwiato. Nie byo ju potrzebne. Przez okno z brudnego podwrza zaglda pochmurny i ddysty, ale ju zupeny dzie. Towarzystwo z kta, porzuciwszy chrapicego kompana, wysypao si na ulic. Obiedziski opar si na okciach i w pijackim zamyleniu mwi: -Tak to jest z kobietami... Jedna przyssie si do ciebie i wszystkie soki wycignie, inna obedrze ci z tego, co masz, trzecia oszuka na kadym kroku, albo i taka bdzie,co ci wcignie w szarzyzn, w powszednieboto... Pranie, sprztanie, pieluchy i takie rzeczy. Ot i ycie... Ale to nieprawda, to wszystko od mczyzny zaley. Jaki jest! Po jednym spynie gadko, drugi jak postrzelony kot zakrci si, zapiszczy i zdycha, a taki jak ty, amigo? ... Twardy musisz by. Jak wielkie drzewo. Gdyby ci zkory obuskano, porsby now, gdyby ci gazie obcito, wyrosyby nowe... Ale ot, wyrwao ci z korzeniami z gruntu... Rzucio ci na pustyni... Wilczur pochyli si ku niemu i wybekota: - Z korzeniami.... to prawda... -A widzisz. I sia nie pomoe, gdy oparcia nie ma. Grunt rozmik, rozpyn si, przesta istnie. Ju Archimedes powiedzia... Co to on powiedzia... Zreszt pies z nim tacowa... Aha! ... O czym mwiem? Ze korzenie! Najsilniejsze korzenie nic nie pomog, jeeli nie maj czego trzyma si. O! ... Pieskie niebieskie... takie ycie... Jzyk mu si plta coraz bardziej. Wreszcie kiwn si, wspar si o cian i zasn. Wilczur resztkami przytomnoci powtarza w myli: -Jak drzewo wyrwane z korzeniami... Jak drzewo wyrwane z korzeniami... Nie spa zapewne dugo, gdy obudzony bezceremonialnymi szturchacami, z trudnoci otworzy oczy i zatoczy si. Alkohol nie zdy wyparowa. Na stole znowu staa wdka, a prcz nocnego towarzysza byo jeszcze trzech nieznajomych. Profesor Wilczur z trudem uwiadomi sobie, gdzie si znajduje, i nagym ostrym blem odezwao si w nim wspomnienie Beaty. Zerwa si i przewracajc po drodze krzesa, skierowa si do drzwi. - Hej, panie szanowny! - krzykn za nim gospodarz. - Co? - A paci to nie aska? ... Rachunek czterdzieci sze zotych. Wilczur machinalnie wydoby z kieszeni portfel i poda mu banknot. - Ale forsy!! Fiu, fiu - zagwizda cicho jeden z kompanw. - Stul mord - warkn drugi. - Drodyk! - zawoa trzeci. - Co strugaszfrajera!! Oddaj gociowi reszt! Widzisz go!Gospodarz spojrza na nienawistnie, odliczy pienidze i poda Wilczurowi. - A ty, obuzie - mrukn - pilnuj swego. Wilczur nie zwrci na to najmniejsze uwagi i wyszed na ulic. Pada gsty, mokry nieg, lecz jezdnia i chodniki pozostay czarne, gdy natychmiast taja. rodkiem jezdni cigny wozy naadowane wglem. -Porzucia mnie... porzucia... -powtarza Wilczur. Szed przed siebie, zataczajc si.- Jak drzewo wyrwane z korzeniami... -Szanowny pan na Grochw? - usysza obok siebie czyj gos. - To moe lepiej obej Rawsk. Boto mniejsze. Pozna jednego z kompanw. - Wszystko mi jedno. - Machn rk. -To i dobrze. Po drodze mi. Pjdziem razem.Zawsze weselej. A pana podobnie zmartwienie spotkao? Wilczur nie odpowiedzia. - Wiadomo, rzecz ludzka. A ja panu powiem,e na zmartwienie to jeden jest tylko sposb: zala choler na glanc. Wiadomo, nie w takiej norze jak u tego Drodyka, ktren kanciarz jest i wdlin ze strychninami gociom daje. Ale tu niedaleko na Rawskiej ulicy jest porzdna knajpa jak si patrzy. I zabawi si mona, kielnerki gociom obsuguj. A cena ta sama. Szli znowu w milczeniu. Towarzysz, znacznie niszy i szczuplejszy od Wilczura, wzi go pod rk i raz po raz zadziera gow, by spojrze na spod daszka swojej cyklistwki. Minli kilka przecznic, gdy pocign go w bok. - No, to wstpiem, czy jak? ... Najlepiej zala. To ju tutaj. Na jednego. - Dobrze - zgodzi si . Wilczur i weszli do knajpki. Pierwszy yk wdki nie przynis ulgi. Przeciwnie, jakby otrzewi zamglony umys, nastpne jednak kolejki zrobiy swoje. W ssiedniej izbie chrapliwie gra orkiestron. Zapalono wiata. Po jakim czasie przyczyli si do nich jeszcze dwajmczyni, z wygldu robotnicy. Tusta, mocno wymalowana kelnerka przysiada sirwnie. Pili ju trzeci butelk, gdy nagle z bocznego pokoiku rozleg si gony miech kobiecy. Profesor Wilczur zerwa si na rwne nogi.Krew uderzya mu do gowy, przez sekund sta nieruchomy. Byby przysig, e pozna gos Beaty. Gwatownym ruchem odepchn zagradzajcego mu drog kompana i jednym skokiem znalaz si we drzwiach. Dwie gazowe lampy jasno owietlay nieduy pokj. Przy stoliku siedzia brzuchaty, krpy czowiek i jaka piegowata dziewczyna w zielonym kapeluszu. Z wolna zawrci, ciko opad na krzeso i wybuchn kaniem. - Nalej mu jeszcze - mrukn czowiek w cyklistwce - ma eb do wdy. Potrzsn Wilczura za rami. - Pij, bracie! Co tam! Gdy o jedenastej knajp zamykano, towarzysze musieli podtrzyma Wilczura, gdy nie mg ju i o wasnych siach. I tak, zataczajc si swoim wielkim ciaem, chwia nimi na wszystkie strony. Sapali z wysiku. Na szczcie nie mieli dalekiej drogi. Za rogiem, w ciemnej pustej uliczce, czekaa doroka z nastawion bud. Bez sowa wadowali Wilczura do rodka i wcisnli si z mm. Dorokarz zaci konia. Po kilkunastu minutach domy przerzedziy si. Po obu stronach tu i wdzie midzy parkanami byskao wiateko naftowej lampy. Wreszcie i te zniky. Natomiast w nozdrza uderzy cuchncy odr wielkich zwalisk mieci. Doroka skrcia w bok, ustao od razu klaskanie kopyt koskich. Na mikkiej, gruntowej drodze nie byo ichsycha. Dojechali do pierwszej glinianki. -Stj, najlepiej tu -odezwa si cichy gos. Nasuchiwali przez chwil. Z daleka jednostajnym gosem huczao miasto. Tu dokoa panowaa zupena cisza. - Wylewaj go - rozlega si krtka komenda. Trzy pary rk wczepiy si w bezwadne ciao. Po chwili zawarto kieszeni zostaa wyjta. Bez trudu zdjli te palto, marynark i kamizelk. Nagle, widocznie pod wpywem zimna, Wilczur oprzytomnia i zawoa: - Co to, co robicie? ... Jednoczenie usiowa poderwa si z ziemi. W chwili jednak, gdy ju sta na nogach, otrzyma straszny cios w ty gowy. Bez jku zwali si niczym koda. Poniewa za padajc zatoczy si a na brzeg wielkiego dou, do ktrego zsypywano mieci, ciao po pochyoci zsuno si na dno. - Cholera!! - zakl jeden - nie moge przytrzyma? - A po co? - Durny szczeniak!! Po co? Za teraz do glinianki po buty i portki. - Sam za, kiedy taki chytry. -Co ty powiesz?! - Pierwszy zbliy si do gronie. Zanosio si na rozpraw, gdy ozwa si flegmatyczny gos dorokarza, ktry dotychczas w milczeniu pali papierosa. - A ja mwi: jadziem. Chcecie, eby nas tu nakryli? ... Mczyni opamitali si i wskoczyli do doroki. Ko ruszy z miejsca. Przed wjazdem na gwn szos zatrzymali si, dorokarz wycign spod koza stary worek i dokadnie obtar wszystkie koa zemieci, ktre si do nich poprzylepiay, po czym wskoczy, cmokn na szkap i wkrtce na polach zapanowaa dawna cisza.W cigu dnia nikt tu nie zaglda, a noc tym bardziej. Nad ranem tylko zaczyna siprzy gliniankach ruch. To chopi z wiosek, pooonych w promieniu kilkunastu kilometrw od stolicy, trudnicy si winszuj sobie ^j A48jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AAPPc \!ac)7c74wywoeniem mieci z miasta, przyjedali ze swoim cuchncym adunkiem. Przyjedali, wysypywali z fur mieci i z paruzotowym zarobkiem wracali do domu. Sumienniejsi zwalali nieczystoci wprost do glinianek, tak jak byo przykazane, inni, korzystajc z braku kontroli, wysypywali jewprost na pole. Stary Pawe Bakowski, gospodarz z Brzozowej Wlki, lubi jednak uczciw robot. Dlatego wanie podjecha nad gliniank i systematycznie wyprnia swoj fur. Nie spieszy, bo i kobyle trzeba byo da wypocz przed drog, a i sam cierpia ju na zadyszk, co w jego wieku byo rzecz zrozumia. Wanie skoczy i moci sobie na pokrywie worek z resztkami siana, gdy z dou posysza wyrane stkanie. Przeegna si na wszelki wypadek i nastawi uszu. Stkanie odezwao si goniej. - Ej tam!! - zawoa. - Co za licho? - Wody - zajcza saby gos. Gos ten wyda si Pawowi Bakowskiemu znajomy. Wanie wieczorem jecha do miasta i widzia Mateusza Piotrowskiego z Byczyca, ktry tak samo jecha i te na zwzk mieci. Co tkno Bakowskiego, e to wanie Piotrowski. I gos ten sam, izawsze do tej glinianki zsypywa. A i wypi lubi. Po pijanemu wpad do dou, moe sobie co przetrci i ley. Rozejrza si. Ciemno jeszcze byo, na wschodzie ledwie szarzao. Jeeli Piotrowski swoj furmank tu zostawi, ko na pewno sam powlk si do Byczyca. -A to wy, panie Piotrowski? - zapyta. -Wpadlicie czy jak? ... Jedyn odpowiedzi by cichy jk. -A moe go te miejskie urzdziy? - zastanowi si gospodarz. Po ludziach z miasta wszystkich najgorszych rzeczy zawsze si spodziewa. Pomaca nog pochyo, po namyle wrci do konia, odwiza postronki zastpujce lejce, sczepi je, mocnym supem przywiza do osi i trzymajc si sznura zszed na d. - Panie Mateuszu, a odezwijcie si, bo ciemno - zawoa. - Gdzie wy? - Wody!! ... - posysza gos tu przy sobie.Pochyli si i namaca rami. -Nie mam wody, skd woda? Musicie wylena wierzch. A gdzie wasz ko? ... Pewnikiemsam do domu poszed? ... No, nie dwign was, sprbujcie wsta. Ubi nogami miecie, zapar si i szarpn bezwadnym ciarem. - Ruszcie si. Dalej go! Sam nie dam rady. - Nie mog. -Ooo! Nie mog! Natcie si. Dy nie bdziecie tu zdycha. Rce Bakowskiego natrafiy na gst ciecz oblepiajc wosy.Powcha swoje palce i zapyta: - Zabili was, co? - Nie wiem.... Chop zastanowi si. -Tak czy siak, nie bdziecie tu zdycha. Tfu!... Uwaacie, mam postronek, ebycie jeno wstali, to jako si podcigniecie. Lecemu widocznie wracay siy, gdy poruszy si raz, drugi, lecz znowu opad, cho Bakowski podtrzymywa go jak mg.-Nie maco - orzek -trzeba i po pomoc. Pewno ju ludzie nadjechali. Wygramoli si i po kilku minutach wrci z dwoma innymi, tumaczc im, e jakie warszawskie obuzy zabiy tu Piotrowskiego z Byczyca.Chopi bez gadania zabrali si do roboty i wkrtce wycignli rannego i uoyli go na wozie starego. Zreszt uratowany poczu si lepiej, bo usiad sam i zacz skary si na zimno. -Ledwo go w portkach zostawili psiekrwie -zakl jeden z gospodarzy. - Trza by do komisariatu - zauway drugi. Bakowski wzruszy ramionami. -Nie moja sprawa. Podwioz go do Byczyca, i tak po drodze, a tam niech jegosynowie robi, co chc. Czy na posterunek, czy jak. - Ano - przytaknli -pewno. Ich rzecz. Stary podsun lecemu worek z sianem pod gow, sam usiad na goych deskach itargn lejcami. Gdy wjechali na szos, usadowi si wygodniej i zdrzemn si. Kobya sama dobrze znaa drog. Obudzi si, gdy ju jasno byo na niebie. Obejrza si i przetar oczy. Za nim na wozie, przykryty derk, lea jaki nieznajomy czowiek. Dua, obrzka twarz, czarne wosy zlepione na ciemieniu zakrzep krwi. Bakowski przysigby, e nigdy w yciu go nie widzia. A ju do Piotrowskiego z Byczyca wcale nie by podobny. Wzrostem chyba i tusz, bo te by kawa chopa. Spod krtkiej, dziurawejderki wyzieraa cienka, podarta koszula, umazane w bocie spodnie i miejskie trzewiki. -Ki diabe! - zakl i zamyli si, co tu z tym zdarzeniem zrobi. Kalkulowa, kalkulowa, a wreszcie przechyli si w tyi potrzsn pasaera za rami. -Hej, panie, obud si! Licho nadao! Obud si! Czowiek sam na siebie przez niego biedy napyta... Obud si! Pasaer z wolna otworzy oczy i podnis si na okciu. - Co pan za jeden? ... - gniewnie zapyta chop. - Gdzie jestem, co to? - odpowiedzia pytaniem pasaer. - A dy na moim wozie. To nie widzisz? - Widz - mrukn czowiek i z trudem usiad, podcigajc nogi. - No? - A skd ja si tu wziem? Bakowski odwrci si i splun przed siebie. Naleao si namyli. -A ja wiem? - Wzruszy wreszcie ramionami. - Ja spaem, a ty pewno na wzwlaze. Z Warszawy, co? - Co takiego? -To i pytam, pan warszawiak? ... Bo jeeli tak, to nie masz czego ze mn jecha do Wlki ani do Byczyca. Ja do domu jad. A pan przecie nie do Wlki. O, ju mnie za tamtym wiatrakiem skrca trzeba... Wysidcie, czy jak? ... I tak do rogatki bdzie std z dziesi kilometrw... - Dokd? - zapyta czowiek, a w jego oczach byo zdumienie. -Dy mwi, do warszawskiej rogatki. Wy zWarszawy? Czowiek wytrzeszczy oczy, przetar czoo i powiedzia: - Nie wiem. Bakowskiego a poderwao. Teraz ju pozna, ze ma do czynienia z obuzem. Pomaca si ostronie po piersiach, gdzie mia ukryty woreczek z pienidzmi, i rozejrza si. W odlegoci moe p kilometra cigny si furmanki. - C to udajesz gupiego - warkn - nie wiesz, skd jeste? - Nie wiem - powtrzy czowiek. - To ci si chyba rozum pomiesza. A tego, kto ci eb rozbi, pewno te nie wiesz? Tamten obmaca sobie, gow i mrukn: - Nie wiem. - No to za z wozu!! - krzykn zirytowany do ostatecznoci chop. - Dalej go!! Za! cign lejce i kobya stana. Nieznajomyposusznie zgramoli si na szos. Zlaz i sta rozgldajc si, jakby nieprzytomny, na wszystkie strony. Bakowski widzc, e obcy nie ma widocznie adnych zych zamiarw, postanowi mu jednak przemwi do sumienia. -To ja z tob po ludzku, po chrzecijasku,a ty jak do psa. Tfu, miejskie cierwo! Pytam, czy z Warszawy, to nawet powiada,e nie wie. To moe te nie wiesz, e ci matka urodzia? ... Moe nie wiesz, co za jeden i jak si nazywasz? ... Nieznajomy patrza na szeroko otwartymioczami. -Jak? ... nazywam si? ... Jak? ... Nnnie... nie wiem... I w jego twarzy skurczyy si minie jakby ze strachu. -Tfu! - splun Bakowski i nagle zdecydowany wisn batem po grzbiecie konia. Wz potoczy si naprzd. Odjechawszy ze dwa stajania gospodarz obejrza si: nieznajomy szed brzegiem szosy za nim. - Tfu! - powtrzy i podci szkap, a przesza w kusa. Rozdzia II Zniknicie profesora Rafaa Wilczura poruszyo cae miasto. Przede wszystkim w caej sprawie wyczuwao si jak tajemnic. Ci wszyscy, ktrzy od lat stykalisi z profesorem i znali go dobrze, zapewniali, e wszelkie przypuszczenia na temat samobjstwa byyby absurdem. Wilczur odznacza si przecie wrcz ywioow witalnoci, kocha swoj prac, kocha rodzin, kocha ycie. Jego stan majtkowy by wyborny. Jego sawa wci rosa. W wiecie lekarskim by uwaany za znakomito. Zabjstwo zdawao si by rwnie wykluczone z tego prostego powodu, e profesor nie mia wrogw. Jedynym dopuszczalnym motywem zbrodni mogaby by ch rabunku. Ale i tu nasuway si istotne wtpliwoci. atwo stwierdzono, e krytycznego dnia profesor mia przy sobie niewiele ponad tysic zotych, oglnie za wiedziano, e uywa zwykego czarnego zegarka i nawet obrczki nie nosi. Zatem uplanowany napad rabunkowy i morderstwo jako wynik takiego napadu nie wyglday prawdopodobnie. W wypadku katastrofy czyprzypadkowego zabjstwa szybko odnaleziono by zwoki. Pozostawaa jeszcze jedna ewentualno: utrata pamici. Poniewa w ubiegym roku udao si policji odnale pi osb zaginionych wskutek nagej utraty pamici, w wikszoci dziennikw w licznych notatkach wysuwano takie wanie przypuszczenia. Jeeli jednak w tych wzmiankach pgbkiem, a w prywatnych rozmowach jawnie mwiono o tajemniczych okolicznociach zaginicia profesora Wilczura, to z cakiem innych powodw. Oto do willi profesora przy Alei Bzw na prno szturmowali reporterzy. Bez trudu wprawdzie zdoali dowiedzie si, e ona profesora wraz z siedmioletni creczk nie jest obecna w Warszawie, suba jednak nabraa wody do ust i odmawiaa wszelkich dalszych informacji. Bardziej natarczywych dziennikarzy odsyaa do kuzyna zaginionego, do prezesa Sdu Apelacyjnego, Zygmunta Wilczura. Ten za zniezmconym spokojem powtarza: -Poycie mego kuzyna z on byo zawsze nader szczliwe. W oczach licznych przyjaci nieodmiennie uchodzili za wzorowe maestwo. Wizanie zatem zaginicia profesora, czym jestem gboko wstrznity, z jego sprawami rodzinnymi jest i pozostanie -mwi z naciskiem - niedorzecznoci. -A czy pan prezes moe nam powiedzie, gdzie obecnie znajduje si pani Beata Wilczurowa? - pytali dziennikarze. -Owszem. Gotw jestem powtrzy panom to, co syszaem z ust mego kuzyna, wanie w dniu, kiedy po raz ostatni wyszed z domu. Owiadczy mi, e wysaon z dzieckiem za granic. - A cel jej wyjazdu? Prezes z umiechem zrobi rk nieokrelony gest. -Przyznam si panom, e nie spytaem o to.Prawdopodobnie chodzio o wyjazd kuracyjny. O ile sobie przypominam, ona kuzyna nie najlepiej znosia nasze soty jesienne. Zreszt do czsto bawia za granic. -Jednake taki nagy wyjazd w dniu czy tena kilka dni przed balem, na ktry byy ju rozesane zaproszenia... - Moi panowie. Rnie si ludziom ukadaj sprawy. Poza tym nie bylimy z sob a w tak bliskich stosunkach, bym mg wiedzieo wszystkich ich poruszeniach. Jeeli jednak wolno mi panw o to prosi, bybymze wzgldw rodzinnych bardzo obowizanyza nierozdymanie sprawy do rozmiarw niezdrowej sensacji. A zwaszcza spodziewam si, e nie znajd w prasie adnych aluzji dotyczcych rodzinnego poycia mego kuzyna. Bardzo na to licz. W zamian podziel si z panami moim osobistym pogldem na cay wypadek. Nie jest wykluczone, e profesor mi zamiar wyjecha z on. Zatrzymaa go w Warszawie nader wana operacja, o ktrej tyle wszystkie dzienniki pisay. Z chwil gdyoperacja si udaa, mj kuzyn mg wyjecha za on. -Mino ju tyle dni - zauway jeden z reporterw -niepodobna, by do profesora nie dotar alarm caej prasy. Daby o sobiezna. - Zapewne. O ile alarm do dotar. Jest jednak wiele takich zaktkw za granic, cichych pensjonatw w grach, ustronnych miejsc wypoczynkowych, dokd pisma warszawskie nie docieraj. -Depesze o zaginiciu profesora podaa caa prasa zagraniczna -upiera si dziennikarz - no, i radio. -Radia mona nie sucha. Ja sam na przykad nie znosz radia. A ile to osb podczas wypoczynku do rk nie bierze dziennikw. Nie kady ma na nie ochot w jakim Tyrolu czy Dalmacji. -Tak, panie prezesie. Ale jest jeszcze jednaokoliczno. Oto profesora nie ma ani w Tyrolu, ani w Dalmacji, ani w ogle za granic. -I w jaki sposb zdoa pan to stwierdzi? - z umiechem zapyta prezes. -To nie byo trudne. Po prostu stwierdziemw starostwie, e paszport zagraniczny profesora Wilczura by wystawiony z rocznym terminem wanoci. A termin ten upyn dokadnie przed dwoma miesicamiinie by prolongowany. Zapanowao milczenie. Wreszcie prezes rozoy rce. -Ha. Niewtpliwie sprawa nie jest jasna. Prosz mi jednak wierzy, e doo wszelkich stara, by j wywietli. Pracujenad tym i policja. W kadym razie przypominam panom jeszcze raz swoj prob. Zawdziczajc wanie tej probie, wyraonej przez czowieka zajmujcego oglnie szanowane stanowisko w yciu publicznym, jak te i z racji powszechnej sympatii, jak cieszy si zaginiony profesor, prasa wyrzeka si pontnej okazji do wentylowania spraw z jego ycia osobistego. Nie przeszkodzio to oczywiciepowodzi plotek kursujcych wrd znajomych i nieznajomych, te jednak, nie podsycane wieymi wiadomociami, stopniowo zaczy przycicha. Natomiast policja nie zaniechaa sprawy. Komisarz Grny, ktremu j powierzono, w cigu kilku dni zdoa ustali szereg szczegw. Zbadanie personelu lecznicy wyjanio, e w krytycznym dniu profesor Wilczur, jadc do domu by w znakomitym humorze i e wiz sobolowe futro, ktre wanie naby, a ktre miao by prezentem dla ony z racji smej rocznicy lubu. Nic nie wskazywao na to, by spodziewa si nagego wyjazdu maonki. Z zezna suby wynikao, e dowiedzia si o nim dopiero z listu pozostawionego przez ni. List ten wywar na nim piorunujce wraenie. Robi wraenie nieprzytomnego, nic nie jad. Siedzia w ciemnym gabinecie. Listu wprawdzie nie znaleziono. Nie trudno jednak byo domyli si, e zawiera decyzj zerwania. Takie przypuszczenie wyrazi rwnie i prezes Wilczur, ktry nieskpi ledztwu najdrobniejszych szczegw i poda wyczerpujc relacj ze swej wizyty u kuzyna. Z dalszych zezna suby nie wynikao nic pewnego. Pani Beata codziennie w rannych godzinach udawaa si samochodem na duszy spacer do parku azienkowskiego. Szofer zostawa z wozem przed bram i nigdy nie widzia nikogo, kto by pani towarzyszy. Za to stre w parku w okazanej fotografii poznali od razu pani, ktra codziennie spotykaa si tu z modym, szczupym blondynkiem w do zniszczonym ubraniu. Rysopis owego blondyna nie odznacza si wszake adnymszczegem charakterystycznym. Badanie przeprowadzone w listach i papierach profesorowej nie dao rwnie adnego ladu. Stwierdzono, e zostawia wiksz kwot pienidzy i biuteri. Nie zabraa rwnie futer ani adnych cennych, a dajcych si atwo spieniy rzeczy. W biurku profesora znalaz komisarz Grnynabity rewolwer. -To mi pozwala wnioskowa -mwi prezesowi Wilczurowi - e profesor stanowczo nie mia zamiarw samobjczych. W przeciwnym razie zabraby bro. Zabraby j rwnie w wypadku, gdyby zamierza rozprawi si z uwodzicielem ony. - Czy pan komisarz sdzi, e mg wiedzie, gdzie go naley szuka? -Nie. Przypuszczam, e nawet nie domylasi jego istnienia. Modzieca o takim wygldzie nie widzia nikt ze suby w Alei Bzw. Jednak jestem przekonany, e odnalezienie tej pary da nam odpowied na pytanie, co si stao z profesorem. Zgodnie z t koncepcj komisarz skierowa ledztwo ku odszukaniu pani Beaty. Po dugich zabiegach sprowadzono do szofera takswki, ktr krytycznego dnia odjechaa z domu profesora. I ten jednak niewiele mia do opowiedzenia. Pamita, eodwiz z Alei Bzw na Dworzec Gwny mod, przystojn pani z kilkuletni dziewczynk. Zapacia, sama wzia walizki i znika w tumie. Badanie kolejowego rozkadu jazdy te nie na wiele si. zdao. Midzy dwunast a pierwsz w poudnie z Dworca Gwnego odchodzio kilkanacie pocigw w najrozmaitszych kierunkach. Komisarz Grny zastanawia si ju nad rozesaniem listw goczych za Beat Wilczurow, gdy nagle nowe odkrycie pchno ledztwo na inne tory. Mianowicie podczas periodycznej rewizji dokonanej u jednego z paserw na ulicy Karmelickiej, wrd wielu rzeczy, pochodzcych z kradziey czy rabunku, znaleziono czarne palto, marynark i kamizelk wyjtkowo duych rozmiarw. Chocia etykietki krawca byy odprute, z atwoci dao si odszuka zakad krawiecki, gdzie zostay uszyte, i t drog stwierdzono, e naleay do zaginionego profesora. Przycinity do muru paser zezna, i naby to od niejakiego Feliksa Zubrowskiego. Zubrowski, wbrew przypuszczeniom komisarza, nie by nigdy notowany za jakiekolwiek przestpstwa. Mieszka na Przywilnej z on i czworgiem dzieci, z zawodu by piaskarzem i zezna, i krytycznego dnia ubranie znalaz na brzegu, gdy z rana wraca z libacji. Kilku wiadkw, moe niezbyt godnych zaufania, ^j A48jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AAPc;]I, cu*Hc8-ustalio jego alibi. W kadym razie niczego mu nie byo mona udowodni i Zubrowskiego po trzech dniach wypuszczono z aresztu. Za jego niewinnoci przemawiao to, e Wisa w tym miejscu bya gboka, a samobjstwo profesora Wilczura nader prawdopodobne. W nastpnych dniach przeszukano koryto rzeki na przestrzeni kilku kilometrw - bez skutku. Do prosektorium sze razy sprowadzano sub z Alei Bzw i prezesa Wilczura, by rozpoznali niezidentyfikowane zwoki, lecz waciwie byo to zbdne: zaginiony profesor mia rzucajcy si w oczy wzrost okoo metra dziewidziesiciucentymetrw i way prawie sto kilogramw. Jeszcze nie znalelimy trupa - zrezygnowanym gosem mwi komisarz Grny - moe wypynie na wiosn. Wisa mawiele dow i nieraz zdarza si, e dopieropo kilku miesicach wyrzuca zwoki. -Wic pan potwierdza moje obawy? -pyta prezes. o -Bardzo wiele okolicznoci przemawia za samobjstwem. Na wszelki Wypadek rozesaem odbitki fotografii profesora do wszystkich posterunkw policyjnych. -Wic jednak dopuszcza pan ewentualno utraty pamici? -Jeeli mam by szczery, nie wierz w to. Pki jednak zwoki nie wypyn, nie wolno mi zaniedba i tej moliwoci. Z tej samej racji nie zaniechaem te hipotezy o morderstwie. Chocia mam niemal pewno, e moe by mowa tylko o samobjstwie. To pewne. Wyszed z domu oszoomiony nieszczciemi dlatego nie powzi jeszcze adnej decyzji. Chodzi zapewne dugo po miecie, moe pi dla zalania robaka... - Nigdy nie pi - przerwa prezes. -Tak czy owak, postanowi z sob skoczy. Bo kt miaby go zabi? ... Bandyci? ... Musiaoby by co najmniej trzech albo czterech, by po cichu da mu rad. To przecie by czowiek wyjtkowejsiy fizycznej. A strzay? ... No, niewykluczone, ale strzelanina zawsze kogo zwabi i z uprztniciem trupa trzeba bardzo si popieszy. Na palcie za i na marynarce nie ma Najmniejszego ladu krwi. Pozostaje jeszcze wcignicie w puapk i zabjstwo w zamknitym lokalu. Zabjstwo zatem z premedytacj. Ot komu mogo na tym zalee, kto na tym zyskiwa? ... Nikt. Profesor nie zostawi testamentu. Z samego prawa wszystko, co mia, przechodzioby na crk i on. Pan prezes jednak zapewnia, e wdowa jest najbardziej bezinteresown kobiet na wiecie. Pozostaje jeszcze jej amant, ktremu, sdzc z jego powierzchownoci, nie musiao powodzi si najlepiej. Ale i to jest wicej ni wtpliwe. Gdyby chcia zdoby pienidze, potrafiby namwi profesorow do zabrania gotwki, futer i biuterii. Stanowio to przecie kwot nie dopogardzenia, jakie, pobienie liczc, siedemdziesit tysicy. A kochajc kobiet spryciarz do wszystkiego zdoa namwi. -Wtpi. Beata miaa zasady... -Panie prezesie, jako dowiadczony sdzia wie pan lepiej ode mnie, e gdzie u kobiety zaczyna si mio, tam kocz si wszystkie zasady. Ale za niewinnoci tej pary przemawiaj i inne rzeczy. Wic primo: nie uciekliby, bo to tylko przeciw nimmusiaoby zwrci podejrzenie. Secundo: zgosiliby si po zaginiciu profesora. Caa prasa przecie trbia. A chyba byliby ostatecznie gupi sdzc, e policji wczeniej czy pniej nie udaoby si odnale, gdyby uwaaa ich za sprawcw zbrodni. Grajc na tak wielk stawk jak spadek po profesorze, zjawiliby si w kilkadni, a tu ju drugi miesic mija. Musz mieczyste sumienie. -I ja tak sdz. -A jeszcze i to! Z dowiadczenia wiem, e zbrodniarz nie umie prawie nigdy zdoby sina cierpliwo. Kademu z nich pilno osign to, co pobudzio go do przestpstwa. I zawsze wybiera taktyk krcenia si pod nosem policji. Pewniejszy si czuje, gdy wieci obecnoci, ni kiedy chowa si w cie, co moe na cign podejrzenia. - To prawda. -Niewtpliwa. Rozpatrywaem jeszcze jednorozwizanie. Zabjstwo przypadkowe. Powiedzmy, e profesor odnalaz ich i podczas scysji zosta zabity. W takim wypadku znowu musimy wzi pod uwag, e profesor by siaczem i e na jego ubraniu nie byo ani krwi, ani ladw wywabiania ewentualnych plam krwawych. Niepodobna za przypuci, by w szczupyi do cherlawy modzieniec zdoa zabi takiego olbrzyma bez uycia broni. Dlatego wanie nie staj na gowie, by ich odszuka. Prezes przytakn. -Moe i lepiej byoby, gdybymy ich nie znaleli... Przynajmniej do czasu, a sprawaostatecznie si wyjani. - Moe i lepiej - przyzna komisarz. Zreszt nic innego nie mg powiedzie, bo dotychczas policja nie moga wpa na najmniejszy lad po Beacie Wilczurowej, jejcrce i po owym nieznanym czowieku. Mijay miesice, a w ustawicznej karuzeli, jak jest ycie kadego wielkiego miasta, stopniowo zapomniano o profesorze Rafale Wilczurze i o jego tajemniczym znikniciu. Foliay akt ledztwa z wolna pokrywa w szafach urzdowych kurz. Potem spitrzyy si na nich stosy spraw nastpnych. A po roku zapakowano je w skrzynie i przewieziono do archiwum. Zgodnie z prawem, do zarzdzania majtkiem nieobecnego Sd wyznaczy kuratora, a mecenas Szrenk, ktremu t funkcj powierzono, nie mia powodu do narzekania na ni. Pensja pyna stale, pracy za byo niewiele. Will w Alei Bzw wydzierawi, kapitay umieci w papierach pupilarnych, kierownictwo lecznicy powierzy nader uzdolnionemu i budzcemu pene zaufanie doktorowi Dobranieckiemu, najbliszemu wsppracownikowi zaginionego. W lecznicy zreszt wszystko szo dawnym, jeszcze przez profesora Wilczura ustalonych trybem. W cigu paru miesicy wykoczono nowy pawilon, a napyw pacjentw, ktry do powanie si pocztkowo zmniejszy, wrci do swojej normy. Zmiany zaprowadzone przez doktora Dobranieckiegobyy niewielkie. Tyle tylko, e skasowano owe bezpatne miejsca dla niezamonych dzieci i e kilka osb z personelu ustpio, bez szkody zreszt dla instytucji. Pierwszy z racji owych dzieci po do nieprzyjemnej sprzeczce z szefem zgosi dymisj asystent doktor Skrze, po nim zwolniono buchaltera Michalaka i sekretark, pann Janowiczwn, ktra rzdzia si jak szarag i pozwalaa sobie wtrca si w zarzdzenia doktora Dobranieckiego, a przytym drania go sposobem bycia, pozbawionym dostatecznej dozy szacunku. Jej zachowanie si razio tym bardziej, e nowy zwierzchnik w ogle nieco zaostrzy dyscyplin w lecznicy, gdzie dotychczas panowa nastrj zbyt patriarchalny. Jednoczenie jego osobista pozycja, nie tylko w zarzdzanej instytucji, podniosa si powanie. Nowe wybory w Kole Chirurgw przyniosy mu tytu prezesa, a w rok pniej otrzyma katedr po zaginionym, z tytuem profesorskim, bdcza wysoce uzdolnionym lekarzem i dzielnym czowiekiem, stopniowo, lecz staledochodzi do majtku i sawy. Z biegiem lat nazwa Lecznicy Prof. dra Wilczura stawaa si coraz bardziej nieuzasadnionym anachronizmem. Tote nikogo nie zdziwio, gdy w kocu za zgod kuratora nazw t zmieniono na Lecznic im. Prof. dra Wilczura". W zwizku z tym wysza z druku do obszerna biografia pira prof. dra K. Dobranieckiego pt. Prof. Rafa Wilczur - genialny chirurg . Praca ta koczya si sowami: Skadajc hod nieodaowanej pamici najlepszego Czowieka, mdrego Nauczyciela i wielkiego Uczonego, polski wiat lekarski pozostaje okryty aob po jego tragicznym znikniciu, ktre niestety ju zapewne na zawsze pozostanie okryte mrokiem bolesnej tajemnicy". Rozdzia III Przodownik policji w Chotymowie, Wiktor Kania, siedzia bezczynnie przy stole kancelaryjnym, pokrytym czyst zielon bibu i ziewa od czasu do czasu, patrzc przez okno. Posterunek mieci si w ostatnim domku na skraju miasteczka i z okien roztacza si rozlegy widok na pola pokryte ju gst zieleni, na brzeg jeziora, gdzie wanie rozwieszano sieci, na czarn smug lasu, spod ktrej dymi komin tartaku Hasfelda, i na drog do tego tartaku, ktr szed wanie zastpca Kani, posterunkowy Sobczak, z jakim wysokim, chudym brodaczem. Sobczak stawia szeroko nogi, chwia si przy kadym kroku niby kaczka na obie strony i nis pod pach wielki arkusz dykty do tego swego laubzegowania. Brodacz musia by robotnikiem z tartaku, ito od niedawna. Przodownik Kania widzia go po raz pierwszy, a przecie zna wszystkich w Chotymowie i naokoo w promieniu dziesiciu kilometrw. Poza tym to, e Sobczak sam nis dykt, dawao do mylenia. Widocznie nie uwaa za wskazane skorzysta z usug towarzysza, a zatem z owym towarzyszem nie wszystkobyo w porzdku: towarzyszy Sobczakowi nie z dobrej woli. Na posterunek w Chotymowie przyprowadzao si rnych ludzi. Za bjki po wsiach, za drobne kradziee w lesie i w polu, za kusownictwo. Czasem udawao siprzyapa jak grubsz ryb, bandyt lub defraudanta unikajcego wielkich szlakw i usiujcego bocznymi drogami dosta si dogranicy niemieckiej. Prowadzony jednak przez Sobczaka brodacz, pomimo ogromnego wzrostu, nie budzi widocznie obaw posterunkowego i pewno chodzio o jaki drobiazg. Po chwili drzwi otworzyy si i obaj weszli.Brodacz zdj czapk i stan przy drzwiach. Sobczak zasalutowa i zoy meldunek: - Ten oto czowiek zgosi si do tartaku Hasfelda o prac. Zatrudniono go, ale okazao si, e adnych dokumentw nie, posiada i e nie wie, jak si nazywa ani skd pochodzi. -Zaraz zobaczymy -mrukn przodownik Kania i skin rk na brodacza. - Macie jakie dokumenty? - Nie mam. - Sobczak, obszukaj go. Posterunkowy rozpi gruby, zniszczony kubrak, przeszuka kieszenie, pooy przed przodownikiem na stole wszystko, coznalaz: nieduy, tani scyzoryk, kilkadziesit groszy, kawaek sznurka, dwaguziki i blaszan yk. Obmaca mu cholewy, ale i tam nic nie byo. - Skdecie si tu wzili? Co? - zapyta przodownik. - Przyszedem z Czumki w surskim powiecie. - Z Czumki? ... A po cocie przyszli? -Za prac. W Czumce robiem w tartaku. Tartak zamknli. Ludzie mwili, e tu, w Chotymowie, dostan zajcie i zarobek. - A jak nazywa si waciciel tartaku w Czumce? - Fibich. - Dugocie tam robili? - P roku. - A urodzilicie si te w surskim powiecie?Brodacz wzruszy ramionami. - Nie wiem. Nie pamitam. Przodownik spojrza na gronie. - No, no! Tylko nie mnie bdziecie zawracagow! Pimienny? - Tak. - Wic gdzie bylicie w szkole? - Nie wiem. - Wasze imi i nazwisko? - krzykn zniecierpliwiony Kania. Brodacz milcza. - Gusi jestecie? -Nie, panie przewodniku, i niech pan nie gniewa si na mnie. Ja przecie niczego nie zrobiem. - No, to mwcie prawd! -Prawd mwi. Nie wiem, jak si nazywam. Moe wcale si nie nazywam. Wszyscy mnie o to pytaj, a ja nie wiem. - Wic co!! Nigdy nie mielicie dokumentw?- Nigdy. - To jak was do pracy przyjmowali? Bez papierw? -Po miastach to wszdzie papierw dali i nie chcieli tak przyj. A po wsiach to nie kady na to zwaa. Ot, nazw jakkolwiek, jak komu wygodnie, i ju. Tu, w tutejszym tartaku te podaem nazwisko, jakim mnie w Czumce przezwali: Jzef Broda. Ale panu posterunkowemu sam powiedziaem, e to przezwisko. Ja nic zego nie zrobiem i sumienie mam czyste. - To si okae. - Pan przodownik moe napisa do tych, gdzie pracowaem. Nikomu nic nie ukradem. Przodownik zamyli si. Ju nieraz w swojej praktyce mia do czynienia z rnymi osobnikami, ukrywajcymi swoje nazwisko, a jednak zawsze podawali jakiekolwiek zmylone. Ten za uporczywie twierdzi, e nie ma nazwiska. - A gdzie wasza rodzina? - Nie wiem. Nie mam adnej rodziny - z rezygnacj odpowiedzia brodacz. - A bylicie sdownie karani? - Tak jest. Przodownik szeroko otworzy oczy. - Gdzie? -W zeszym roku w Radomiu, a trzy lata temu w Bydgoszczy. Raz na miesic, a raz na dwa tygodnie. - Za co? -Za wczgostwo. Ale niesprawiedliwie. Czyjak kto pracy szuka, to wczga? ... Po prawdzie, to za to, e dokumentw nie miaem. I prosiem i w sdzie, i na policji, i w wizieniu, eby mi wystawili jaki dokument. Ale nie chcieli. Mwili, e takiego prawa nie ma. To co mam robi? Chrzkn i rozoy rce. - Niech mnie pan puci, panie przodowniku. Ja nic zego nikomu nie zrobi. -Puci? ... Przepisy na to nie pozwalaj. Odel was do starostwa, a tam niech robi, co im si podoba. Moecie usi i nie przeszkadzajcie. Musz sporzdzi protok. Wycign z szuflady arkusz papieru i zacz pisa. Dugo si namyla, bo brak nazwiska i miejsca urodzenia zatrzymanegoosobnika psu mu cay schemat protokou. Wreszcie skoczy i spojrza na brodacza. Szpakowaty zarost i wosy wskazyway, emusi mie co koo pidziesitki. Siedzia bez ruchu, wpatrzony w cian, a jego przeraliwa chudo i zapadnite policzki sprawiay wraenie szkieletu. Tylko ogromne, spracowane rce poruszay si jakim dziwnym, nerwowym ruchem. - Przenocujecie tu - powiedzia Kania -a jutro odel was do powiatu. Wsta i doda:- Nic wam tam nie zrobi. Najwyej odsiedzicie za wczgostwo i puszcz. - Jak inaczej nie mona, to nie ma rady - ponuro mrukn brodacz. - A teraz chodcie tu. Otworzy drzwi do maej komory z zakratowanym okienkiem. Na pododze lea siennik, grubo nabity som. Drzwi byy z tgich desek. Gdy zamkny si, brodacz pooy si na sienniku. I zacz rozmyla. Zarwno ten przodownik, jak i drugi policjant nie byli zymi ludmi, a jednak widocznie prawo nakazywao im by zymi. Za c znowu pozbawiono go wolnoci, za co wci patrzna niego jak na przestpc? ... Czy to taka naprawd konieczna rzecz mie dokumenty ijako si nazywa? ... Czy od tego czowiekstanie si inny? ... Tumaczyli mu tyle razy, e to niemoliwe, by wcale si nie nazywa. I on w kocu musia im przyzna suszno. Ale ba si o tym myle. Gdy tylko zacz, ogarniao go dziwne uczucie: jakby zapomnia co, co niezmiernie wanego. I nagle myli opanowane gorczkowym niepokojem rozbiegay si we wszystkie strony, zbijay si w jakie pogmatwane kbowiska, szarpay si rozpaczliwie, jak zwierzta ogarnite dzik panik; wirowaycoraz szybciej, bez sensu, bez celu, potem rway si w strzpy, w jakie dziwaczne kaczki, niby bezksztatne, beztreciowe yjce potworki, zrastay si w wielki motek waty wypeniajcy ca czaszk. W takich chwilach doznawa najokropniejszego strachu. Zdawao mu si,e oszaleje, e dostaje obdu i e jest wobec zbliajcej si katastrofy bezradny, bezsilny i zgubiony. Bo przecie w tym piekielnym chaosie ani na moment nie traciwiadomoci. Gdzie wewntrz mzgu jaki precyzyjny aparat notowa z caym spokojem kady objaw, kad faz. I. w tym bya najwiksza mka. Na prno caym wysikiem woli usiowa wyrwa si z choncego bagna. Przesta myle, skupi uwag na jakim przedmiocie, ratowa si. Jedynie fizyczny bl przynosi lekk ulg. Wpija zby do krwi w ciao, gryz rce i tuk gow o cian a do utraty si, do omdlenia. Wtedy lea bezwadny i do ostatecznoci wyczerpany, niemal martwy. Tote ba si, ba si obrzydliwym, zwierzcym lkiem swojej pamici. Ba si wszystkiego, co go mogo pobudzi do niebacznego zajrzenia w mg przeszoci,w ten koszmarny mrok, ktrego nie podobna przenikn, a ktry przyciga jak otwarta przepa. Dlatego takie przesuchanie na posterunku byo dla cik tortur i gdy znalaz si sam, a stwierdzi, e groza ataku mina, niemal cieszy si z tego zamknicia. Jednake ponowne zatrzymanie przez policj, mczarnia badania i groba ataku kazay mu zastanowi si nad koniecznociuchronienia si przed tym wszystkim na przyszo. Na to za by jeden tylko sposb: mie dokumenty. A poniewa legalndrog niepodobna byo ich sobie wyrobi, naleao je ukra, zabra komu. Nie wiedzia jeszcze, jak to zrobi, ale postanowienie zapado. Nazajutrz wczesnym rankiem odstawiono go do starostwa w oddalonym o kilkanacie kilometrw wikszym miasteczku. Starostwo miecio si w duym, murowanym budynku. Posterunkowy zostawi brodacza na parterze, pod dozorem policjanta pilnujcego jeszcze kilku aresztowanych. Podugim oczekiwaniu zaczto ich po jednym ^j A48jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AAP*oc cT# c1w 2 Uwywoywa na pierwsze pitro, gdzie bya sala sdu starociskiego. Tuciutki, mody urzdnik siedzia za stoem przykrytym zielonym suknem i zawalonym papierami. Sdzi szybko. Gdy przysza jednak kolej na brodacza, nabra widocznie jakich wtpliwoci czy podejrze, gdy kaza mu czeka. Policjantwyprowadzi go tedy do ssiedniego pokoju.Tu przy stole siedzia jaki staruszek i pisa zawzicie. Pokoik by may. Gdy brodacz usiad na awce pod oknem, z nudw zacz przyglda si pracy staruszka. Na biurku tym leay stosy papierw. Byy tam podania oblepione markami stemplowymi, kolorowe awizacje i -brodacz drgn: niemal najbliej od niego leaa paczka papierw, zczona spinaczem, a na samym wierzchu lea dokument. Bya to metryka. Przysun si bliej i przeczyta. Wystawiona bya na nazwisko Antoniego Kosiby, urodzonego w Kaliszu. Obliczy lata: 52. Pod spodem byy pieczcie... Brodacz obejrza si na policjanta: sta odwrcony plecami i czyta jakie ogoszenia naklejone na drzwiach. Teraz trzeba byo tylko pooy czapk na biurku, tak by przykry ni papiery. - Prosz zabra t czapk - oburzy si staruszek. - Te znalaz sobie miejsce. -Przepraszam -bkn brodacz i zsun j wraz z paczk papierw, po czym zwin je w rulon i ukry w kieszeni. Oczywicie tym razem nie mg si posuy tak zdobytymi dokumentami i zosta skazany na trzy tygodnie aresztu zanaogowe uprawnianie wczgi. Po trzech tygodniach wyszed jednak z wizienia powiatowego i ruszy w wiat, ju jako Antoni Kosiba. Rozdzia IV W samych Odrynach, w majtku, nie byo nic godnego widzenia. Wielki paac spalony podczas wojny, obrosy pokrzywami, opianem i koskim szczawiem, z roku na rok pokrywa si mchem i pleni i rozsypywa si w gruzy. Wacicielka, ksina Dubancewa, wdowa po dygnitarzu petersburskiego dworu, mieszkaa stale weFrancji i nie przyjedaa nigdy. Rzdca, stary dziwak, pan Poleszkiewicz, zajmowadwa pokoiki w drewnianej oficynie na folwarku, gdzie te nie brako ladw zapuszczenia i zaniedba. Ale wok roztaczaa si rozlega i przepikna Puszcza Odryniecka, tysice hektarw porosych gsto sosnami i jodami, dbami i brzozami, podszyta leszczyn i jaowcem, poprzerzynana krtymi, wskimi drkami, na ktrych czciej spotykao si lady dzika czy rogacza ni koma lub czowieka. Z lotu ptaka caa ta ogromna przestrze wygldaa jak mienicy si zielony aksamit,w ktry powszywano gsto byszczce tafelki detw. Bo i wd tu nie brakowao. Mae i wiksze jeziorka, poczone ukrytymi w ozach i olchach strumykami, sprawiay, e atwiej byo puszcz objecha dk ni obej piechot. dkami te najczciej posugiwali si nieliczni gajowi. Tylko do dworku w rodku puszczy musieli i piechot. Dworek sta na wzgrzu, na niewielkiej polanie, ze wszystkich stron otoczonej wysokim murem starego lasu. W dworku mieszka leniczy, pan Jan Oksza, syn starego Filipa Okszy, ktry przez lat z gr czterdzieci Puszcz Odynieck zarzdza, a po mierci synowi i posad, i wszystko, co mia, zostawi. Mody od dziecistwa do szk do Wilna, a pniej dodalekiej Warszawy wysany, wrci po latach z dyplomem lenika w kieszeni, z on i creczk, w dworku zamieszka i ju pity rok nieograniczon wadz w puszczy sprawowa. Nieograniczon, gdy jego zwierzchnik, pan Poleszkiewicz, we wszystkim mu ufa, do niczego si nie wtrca i do leniczwki, jeeli zaglda, to nie po to, by ksiki sprawdza, lecz by z pani Beat Okszyn pogada, z panem Janem partyjk szachw zagra lub ma Marysi na siodle przed sob usadowi i powozi" na polance. By to zreszt niemaljedyny go, ktry do leniczwki zaglda.Pan Oksza wida po ojcu odziedziczy usposobienie odludka, do ssiadw, ktrych zreszt daleko przyszoby szuka, nie lgn, a i oni go nie nachodzili. Domator te by pomimo modego wieku wielki, czemu nie dziwiono si rwnie, gdy on mia pikn i - jak mwi gajowy Barczuk - bardzo przychyln , creczk jak anioka i szczcie w domu. Tote i wyjeda nader niechtnie. Ilekrozmuszony by wybra si do powiatowego Brasawia albo, Boe nie daj, do samego Wilna, wyjazd z dnia na dzie odkada, moe i z tego powodu, e troch sabowana zdrowiu, a podr mczya go bardzo. Bywao, jak si troch zazibi, to krwi plu i w ku musia lee. A e dobry byczowiek, ludzki i sprawiedliwy, wszyscy podwadni aowali go bardzo patrzc, jak w oczach niknie. Dwa razy to nawet doktorado trzeba byo przywozi, co nieatwo i drogo, bo osiem mil to nie fraszka. Mwili ludzie, e mody leniczy ju z tego nie wyjdzie, i na to rzeczywicie wygldao. Lato w puszczy jest pikne. Mocno pachnie ywica, powietrze ciepe jak w piecu, rozmaitych muszek tyle, e a w uszach brzczy. Chwiej si wierzchoki smukych sosen, wiatr szumi w koronach starych dbw, mchy jak dywan puszyste, jagd i grzybw co niemiara i y tu, i nie umiera.A. gdy jesie przyjdzie, cisza w borze zalega taka jak w kociele podczas Podniesienia. Stoj drzewa zamylone i nawet nie czuj, jak z nich licie zocistymii czerwonymi patkami spadaj i spadaj. A w zimie nieg wszystko pokrywa, wysoko, gboko, grubymi poduszkami na gaziach narasta, a gdy czowiek odetchnie, gdy mrone zdrowe powietrze do piersi wcignie, to a rado ogarnia. Ale po zimie wiosna przychodzi. Z odtajaej ziemi lenej, z jezior i bagien opary wilgotne wstaj, i wtedy to najgorzej tym, co ich suchoty mcz. Tak byo i z panem leniczym Oksza. Zim dobrze przetrzyma, ale gdy w marcu niegtopnie zacz, na zdrowiu zapad. A jak zapad, to ju czwarty tydzie w ku lea i w sypialni raporty od gajowych odbiera. Schud tak, e i trudno go byo pozna, a czasem jak porwa go kaszel, jak zacz nim trz, to i mow na kwadrans czy duej traci. Tylko pot mu wielkimi kroplami wystpowa na czoo i dysza z trudem. W sobot to byo, gdy ju pani gajowych cakiem nie wpucia. Wysza do nich do kuchni, sama blada i mizerna, i powiedziaacicho: - M tak le si czuje, e... e nie mona go mczy. I rozpakaa si. -A eby tak doktora przywie, paniczka -odezwa si jeden. - Zawsze lej mu umiera bdzie. - Pan nie chce doktora - potrzsna gow. - Sama bagam go o to, nie chce zgodzi si. -Ja by pojecha po doktora -ofiarowa si inny. -A panu leniczemu mona powiedzie, e doktor sam przejazdem, znaczy si po drodze zajecha. Na tym stano i pani Okszyn otara zy i wrcia do sypialni. Po wielu nie przespanych nocach sama ledwie powczya nogami. Gdy jednak zbliya sido ka chorego, usiowaa umiechn si i udawa dobre myli. Baa si, by wzrok Janka nie wyczyta prawdziwych, tych strasznych i bolesnych myli, ktre zadrczay jej biedn dusz. Gdy on zapada w sen, wwczas klkaa i modlia si arliwie. -Boe, przebacz mi, nie karz mnie, nie mcij si nade mn! Nie zabieraj mi go. Zgrzeszyam, zrobiam wiele za, ale wybacz! Wybacz! Nie mogam inaczej! I zy jej cieky po przezroczystej twarzy,a usta dray w szepcie niezrozumiaych sw. Lecz Janek budzi si prdko. Przychodzi nowy atak kaszlu i na rczniku zjawiaa si nowa krwawa plama. Trzeba byo podawa ld i lekarstwa. Niespodziewanie wieczorem nastpia poprawa. Gorczka spada. Kaza podnie si wyej i usiad. Bez protestu wypi szklank mietanki i powiedzia: - Zdaje mi si, e bd y! -Na pewno, na pewno, Janku! Kryzys min,to oczywiste. Czujesz si silniejszy. Zobaczysz, za miesic wrcisz zupenie do zdrowia. - Tak myl. Czy Mariola jeszcze nie pi? Nigdy nie nazywa jej tym imieniem. Nie lubi go i od pocztku nazywa j po prostuMarysi, do czego z czasem przyzwyczaiasi i Beata. - Nie, jeszcze nie pi. Odrabia lekcje. - Wic jeszcze masz czas na lekcje z ni? ... Umilk, a po chwili powiedzia; - Boe, ile ja tobie i jej wyrzdziem krzywdy. - Janku!! Jak moesz mwi takie okropne rzeczy! - Przerazia si. - To prawda. - Sam w to nie wierzysz. Dae nam tyle szczcia, tyle najpikniejszego szczcia! ... Przymkn oczy i szepn: -Kocham ci, Beato, z kadym dniem bardziej. I to ta moja mio nie pozwoli miumrze. -Nie umrzesz, nie moesz umrze. Bez ciebie ycie dla mnie byoby gorsze od mierci. Ale nie mwmy o tym. To ju mino, dziki Bogu. Wiesz co? Zawoam Marysi. Ju tak dawno ciebie nie widziaa. Pozwl! -Nie powinienem. Tu powietrze pene zarazkw. Ju i to mnie przejmuje obaw, e ty wci nim oddychasz. Dla jej modziutkich puc to trucizna. -Niech wic stanie na progu. Zamie z ni chocia kilka sw. Ty nawet nie wiesz, jaksi ona o to dopomina. - Dobrze - zgodzi si. Beata uchylia drzwiizawoaa: - Marysiu!! Tatu pozwala ci przyj. - Tatusiu!! - rozleg si z gbi domu radosny pisk, a pniej tupot prdkich krokw. Dziewczynka wbiega i stana nieruchomo. Ju od dwch tygodni nie widziaa chorego izmiana, jaka w nim zasza, widocznie j przerazia. -Tatu ma si dzi lepiej - prdko mwia Beata - ale pozwala ci tylko sta przy drzwiach. Wkrtce ju wstanie i bdziecie znowu razem chodzi do lasu. - Jake tam ci idzie, drogie dziecko? - zapyta Oksza. - Dzikuj, tatusiu. A wie tatu, e podmyot krzyw brzoz przy Siwym Ruczaju? - Podmyo? -Tak. Mikoa powiada, e si jak nic przewrci. I mwi jeszcze, e jego syn, Gryszka, widzia wczoraj cztery osie przybrodzie Humiskim. Szy jeden za drugim. - To pewno te z Czerwonego Lasu. - Aha, Mikoa te tak myli. - A nie zapomniaa ju botaniki i fizyki z kretesem? - zapyta z umiechem. -Wcale nie, tatusiu! -zapewniaa i na potwierdzenie tego zacza wylicza, czegonauczya si sama. Po krtkiej rozmowie Oksza poegna dziewczynk, posyajc jejrk causa. Rka bya wychuda i nienaturalnie biaa. Gdy Marysia wysza, powiedzia: -Jak ta dziewczyna ronie. Ma dopiero dwanacie lat, a ju jest prawie taka jak ty. W przyszym roku bdziemy jednak musieli odda j do szkoy. Mam nadziej, e wreszcie ksina dostaniepozwolenie wyrbu i my wwczas staniemy na nogi. - Bg da. Bye tylko ty prdzej wyzdrowia. -Tak, tak -przyzna z energi - musz wyzdrowie i zakrztn sr koo interesw. Jeeli wyrbu nie bdzie, zdecydowaem si szuka innej posady. Ciko rozsta si z Odrynieck Puszcz, ale Marysia dorasta. To waniejsze. Zamyli si i po chwili zapyta: - Duo znw wydaa na lekarstwa? - Nie troszcz si o to. -Wiesz, zastanawiaem si, e gdybym teraz umar, niewiele zostaoby ci po zapaceniu kosztw pogrzebu. To mnie drczyo najbardziej... Ze sprzedanych mebli starczyoby ci na jaki rok. Zwaszcza te stare makatki. S podobno cenne. -Janku! O czym ty mwisz! - zawoaa z wyrzutem. -Nic, powtarzam, co sobie mylaem. Mylaem te, e w razie czego masz prawo upomnie si o jak rent dla Marysi. Nie sdz, by Wilczur si odnalaz. Byoby o tym w gazetach. Musi tam jednak kto zarzdza jego majtkiem, a Marysia ma do tego majtku prawo. Na twarz Beaty wystpiy rumiece. -I to ty mwisz, Janku?! - zawoaa nie ukrywajc oburzenia. Dotychczas w cigu piciu lat nie byo midzy nimi ani najmniejszej wzmianki o profesorze. Od piciu lat, odkd kaza jej nawet bielizn i ubranka Marioli odesa do jakiego przytuku dla biednych dzieci. Oksza spucioczy. - Nie mam prawa skazywa jej na ndz. -A ja nie mam prawa wyciga rki po jego pienidze. Sto razy, tysic razy wolaabym umrze. Nigdy, syszysz, Janku, nigdy! - Dobrze, nie mwmy ju o tym. Ale widzisz, gdybym ja nie y... Kiedy sdziem, e umr, ogarnia mnie strach na myl, co si stanie z wami... -Umiem szy, umiem haftowa, mog dawalekcje... Wszystko, byle nie tamto. Zastanwsi, z jakim czoem mogabym przyj do jego spadkobiercw z daniami, ja, ktr oni... maj prawo uwaa za winowajczyni jego mierci. A zreszt, Janku, po co o tymw ogle mwimy? Czujesz si zdrowy, dziki Bogu, i wszystko pjdzie jak najlepiej. - Na pewno, kochana, na pewno. - Przytulitwarz do jej rki. - No widzisz!! - rozpromienia si. - A terazmusisz postara si zasn. Ju pno. - Dobrze. Czuj si troch senny. - Dobranoc jedyny, dobranoc. Sen jeszcze cisi doda. - Dobranoc, moje szczcie. Osonia lamp, owina si pledem i uoya si na sofie. Po kwadransie jednak przypomniaa sobie, e musi mu jeszcze przed noc da krople. Podniosa si, odliczya dwadziecia kropel lekarstwa pachncego kreozotem, dolaa wody i pochylia si nad chorym. - Janku - odezwaa si pgosem - trzeba wypi lekarstwo. Nie obudzi si. Delikatnie dotkna jego ramienia i pochylia si nad nim. Wtedy zobaczya, e ma otwarte oczy. Ju nie y. Rozdzia V Akurat na poowie drogi midzy Radoliszkami a Nieskup sta od niepamitnych czasw myn wodny, niegdywasno ojcw bazylianw z klasztoru w Wickunach, przez nich zaoony za czasw krla Batorego, obecnie nalecy do Prokopa Szapiela, zwanego powszechnie z biaoruska Prokopem Mielnikiem. Ziemia w okolicy nie bya ani zbyt bogata, ani zbyt yzna, ot, ytnio-kartoflana i przewanie naleca do drobniejszej szlachty i chopw, ale yta do przemiau Prokopowi nie brakowao, bo konkurencji adnej w pobliu nie mia, nie liczc wiatraka w odlegej o pi kilometrw litewskiej wiosce Bierwintach. A ten na osiemdziesit chat nastarczy nic mg, bo Litwini odznaczali si wyjtkow gospodarnoci i niejeden z piciu dziesicinwicej zebra umia ni biaoruski gospodarz z siedmiu albo i omiu. Tak samo byo i w Nieskupej. W Nieskupej siedzieli Moskale, staroobrzdowcy, co tu zRosji kiedy przyszli. Chopy wszystko wielkie, zdrowe, robotne, co im nie sztuka bya od wschodu do zachodu za pugiem chodzi, a ora tak gboko, e i w Bierwintach tak nie orali. W Radoliszkach za, jak to w miasteczku, byy Zydki, co namniejsz skal zajmowali si skupem zboa po dalszych wsiach, zarwno na potrzeby miasteczkowych, jak i na wywz z Wilna. Odnich Prokop Mielnik te robot mia. Tote nie narzeka i byle posucha nie przysza, byle wody w stawach nie zabrako, to i nie mia przyczyny. A posucha zdarzaa si rzadko w tych stronach i musiaa by ju nie wiadomo jak dugotrwaa, by wody na koo nie starczyo. Bo stawy, chocia parset lat temu kopane, solidne byy, gbokie, no i co dziesi lat szlamowane, by nie zarosy. Staww byo trzy. Dwa grne i jeden dolny.Wszystkie gsto wierzbami obronite. Do dolnego spadek by duy, ze dwa snie, a oprcz koryta, co na koo szo, byy jeszcze dwa wielkie spusty na wypadek powodzi. W stawach ryb byo sporo: potki,mitusy, okonie, ale najwicej kiebi. I rakw nie brakowao. W gbokich jamach pod korzeniami, ktre woda wypukaa, gniedziy si setkami. Obadwaj parobcy Prokopa, a ju zwaszcza modszy Kaziuk, strasznie naumieli si je apa. W wodzie po kolana stoi, a co nachyli si i rk po okie albo i gbiej w nor wsadzi, to ju raka wyciga. W samym mynie wprawdzie nikt by ich nie jad, uwaajc za robactwo, ale w miasteczku, w Radoliszkach, zawsze mona byo je sprzeda: i ksidz katolicki, i pop prawosawny, i doktor, a zwaszcza ten by na nie amatorem. Wola za porad p kopy rakw wzi ni dwa dziesitki jaj albo i trzy zote. Za miasteczkiem, wiorst jeszcze ze dwanacie, w fabryce te amatorw byo niemao, ale tu trzeba byo natrafi na okazj. Pieszo za daleko, a stary Prokop konia na takie rzeczy nie dawa, cho ten ju cakiem by zastay, a spasiony jak winia. Obroku mu, wiadomo, nie brakowao. Sta tylko, z nogi na nog zestpowa i parska, a po caym chlewiesi rozlegao. Chlew by duy, mocny, z grubych okrglakw budowany. Oprcz koniastay tam dwie krowy i w przegrodzie winiaki. Pod daszkiem byo miejsce na wzi sanie. Dom dobudowany by do myna. Mia trzy izby, w ktrych Prokop z rodzin i z parobkami mieszka, i przybudwk, now cakiem, ktr dla najstarszego syna, dnym ^j A48jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AA P"c!rc" c#)c$.8E4Albina, jeszcze postawi, gdy Albin mia sieni. Od mierci Albina przybudwka pusta staa, bo i drugiego syna, gdy do niej si sprowadzi, zaraz nazajutrz nieszczcie spotkao. Mwili ludzie, e kto musia na ni urok rzuci czy zym okiem na podmurwk spojrze. A czy prawda to bya, czy nieprawda, do, e nikt tam zamieszka nie chcia, cho byli i tacy, co po cichu zapewniali, e nie przybudwka uroczona, ale Bg Prokopa Mielnika na potomstwie pokara za to, e swego brata wyprocesowa i z torbami puci. Strasznie takie gadanie gniewao Prokopa. cierpie tego nie mg i niejeden ju za swoje podejrzenia dobrze od niego oberwa. A jednak w tym czy owym musiao co by.Mia przecie stary Mielnik trzech synw. redni na wojnie zgin, najstarszy przed samym oenkiem po pijanemu na ld wszed, ten zama si, i uton. A najmodszy, wbijajc klin w sworze na samej grze, zwali si i omal ycia nie postrada, a i tak obie nogi poama. Na prno sprowadzali doktora, na prno doktor w deszczuki mu nogi ukada. Na cae ycie kalek ju musia zosta, chodzi nie mg. Pity miesic to siedzia, to lea, do nijakiej roboty si nie nadawa, i tak przy osiemnastu latach ciarem ojcu by. I z crk nie powiodo si Mielnikowi. Wysza za m za majstra w cegielni, ale majster przy poarze zgin, a ona, e to w ciy bya akurat, wida z tego urodziadziecko chore, na padaczk cierpice. Oto dlaczego stary Prokop chodzi ponury jak noc i wilkiem patrzy, chocia mu ludziebogactwa zazdrocili, cho myn nie prnowa i cho sam na zdrowie narzekanie mg. -Tego roku na jesieni jeszcze jeden kopot przyby: modszego parobka, Kaziuka, bralido wojska. Na jego miejsce byle kogo Prokop przyj nie chcia. We mynie pracajest odpowiedzialna, wymaga roztropnoci isiy. Byle pastuch do tego si nie nadawa. Dugo zastanawia si stary, a wybr jegopad na Nikitk Romaniuka z Poberezia. Ojciec Nikitki mia i tak dwch onatych synw, a najmodszy nawet do miast chodzi za prac. Chopak zdrowy, do rzeczy, i nawet szko ukoczy. Powziwszy raz postanowienie, we czwartek, jako w dzie targowy w Radoliszkach, Prokop wybra si w drog. Blisko byo z myna do tartaku, niecaa wiorsta. A traktem wanie cignli chopi na targ. Jedna za drug przejeday bryczki i wozy. Kady Mielnikowi kania si, bo znali go wszyscy. Ten i w, nie zatrzymujc szkapy, zagada, patrzc ciekawie, jak stary przyj dopust Boy, ktry pokrci mu ostatniego syna, Wasilka.Ale po twarzy Prokopa nic nie byo mona pozna. Jak zawsze mia zmarszczone brwii porusza swoj opaciast, siw brod. Nadjecha wreszcie i Romaniuk. Musia po zakupy jecha, bo wz by pusty, tylko z tyu jego baba siedziaa. Prokop kiwn mu rk i zacz i obok wozu. Ucisnli sobie donie. - No, co tam? - zapyta Romaniuk. - Tuczysz si, bracie? - yj z Bo pomoc. Ale zmartwienie mam.- Syszaem. - Nie to. Tylko Kaziuka do wojska bior. - Bior? - A bior. - Tak to? ... - Aha. A wiesz, e zarobek u mnie dobry. Parobek godu nie zazna i jeszcze odoy. - Wiadomo - przyzna Romaniuk. - Tak ja sobie pomylaem, e twj, niby Nikita, podchodziby do takiego zajcia. - Czemu nie. - Nu, to jak? - Co jak? - Nu, z Nikita? - Ano, eby u ciebie, do pracy? - Aha. Romaniuk podrapa si po gowie, w jego maych, siwych oczkach bysna rado. Powiedzia jednak obojtnym tonem; - Chopak zdrowy.... -To i chwaa Bogu - spiesznie mrukn Prokop w obawie, by Romaniu-kowi nie przyszo do gowy zapytanie o zdrowie Wasila. -Tylko eby na przyszy pitek przyszed, bo w pitek Kaziuka bior. -To dobrze, bracie, e mwisz. Bo jego w domu nie ma. On teraz a do Oszmiany pojecha. - Roboty szuka? - A pewno. - Ale wrci? - Co nie ma wrci? Zaraz z Radoliszek pocztow karteczk do niego wyl. - No, to i dobrze. eby na pitek... - To rozumiem. - Pracy teraz wiele. Nie zdoam bez dwch parobkw - doda Prokop. - Przyjedzie na czas. - To z Bogiem!! - Z Bogiem. Romaniuk potrzsn lejcami, na co zresztmay, brzuchaty siwek nawet nie zwrci uwagi, i pogry si w mylach, peen zadowolenia. Wielkie to jednak byo wyrnienie, e Mielnik spord tylu wybra jego syna. Odwrci si i spojrza na on. Z grubych chustek, ktre szczelnie opatulay jej gow, wida byo tylko nos i oczy. - Naszego Nikit Mielnik bierze - powiedzia. Baba westchna: - Boe, mj Boe! ... I nie wiadomo byo, czy cieszy si, czy simartwi. Zreszt Romaniuk nigdy si nad tymnie zastanawia. Gos ju miaa taki jkliwy. Cieszy si i Prokop. Strasznie nie lubi zmian i niepokojw. Teraz sprawa bya zaatwiona. Tak mu si przynajmniej zdawao, a zdawao si a do pitkowego wieczoru. Dnia tego, pniej ni zazwyczaj, zabra si do zamykania myna. Wci czeka. Domowi nawet nie domylali si, dlaczego jest taki zy, gdy nikomu nie powiedzia. Ale za to w sobie pieni si znowu. Przecie wyranie kaza mu przyj w pitek! Kaziuka ju nie byo. Od jutra roboty nawali, a tu cho gow w cian bij. -Czekaj ty, szczeni zatracone - warcza cicho, krcc brod. I przysiga sobie, enie wemie go, choby z samego rana przyszed. Sobota to nie pitek. Lepiej pierwszego lepszego, z gocica, nawet zodzieja, byle nie Nikit. Ale i nazajutrz Nikitka si nie zjawi. Trzeba byo wzi do pomocy jednego z chopw, ktry yto do myna przywiz. Nastpnego dnia, jako w niedziel, myn by nieczynny, Prokop, pomodliwszy si, cho mu gniew w pacierzach przeszkadza,wyszed przed dom i usiad na aweczce. Dugo y, ale nie zdarzyo mu si jeszcze,by kto zrobi mu taki zawd. Chcia chopcu ask wywiadczy, a ten nie zjawi si. Oczywicie, musia w Oszmianie prac znale i dlatego nie przyjecha, ale ito go nie usprawiedliwiao. -Poauj tego, te Romaniuki - mrucza pocigajc dym z fajki. Soce wiecio jasno. Dzie by ciepy i cichy. Nad stawami zganiao si ptactwo w pogoni za owadami. Nagle na gocicu rozleg si warkot. Stary przysoni oczy rk. Gocicem pdzi motocykl. -W dzie wity takie rzeczy -splun. - Boga si nie boj. Wiedzia, o kim mwi. Caa okolica ju od wiosny wiedziaa, e toz Ludwikowa, z fabryki, syn waciciela, mody pan Czyski. Za inyniera za granicami si uczy, a teraz na odpoczynekdo rodzicw przyjecha. Gadali, e po ojcu mia zarzd fabryki obj, ale jemu w gowie by tylko ten motocykl, diabelska maszyna, eby ludziom po nocach spa nie dawa i konie na drogach straszy. Tote z niechci spoglda stary za tumanem kurzu znikajcym na gocicu. A patrzc w tamt stron zobaczy czowieka idcego drog do myna. Czowiek szed wolno, rwnym krokiem, naplecach nis wzeek na kiju. Najpierw zdawao si Prokopowi, e to Nikitka, i krew mu napyna do twarzy, ale gdy idcy zbliy si, okazao si, e jest ju niemody, z czarn, siwiejc brod. Przyszed, ukoni si, po boemu pozdrowi i zapyta: -Czy pozwolisz przysi i o wod poprosi? Dzie gorcy i pi si chce. Mynarz obrzuci go uwanym spojrzeniem,odsun si robic obok siebie miejsce na awce i skin gow. -Przysi kademu wolno. A wody u nas, dziki Bogu, nie brakuje. Ot tam, w sionce, ceber stoi. - Wskaza za siebie. Przybysz wyda mu si sympatyczny. Smutn mia twarz, ale Prokop sam zbyt wiele zmartwie przey, by lubi twarze wesoe. A temu przy tym i z oczu dobrze patrzyo. Od kadego za podrnego czowiek moe czego ciekawego dowiedzie si. Ten za wida z dalekich stron pochodzi, bo jego mowa inna bya. -A skde to Bg prowadzi? -zapyta Prokop, gdy nieznajomy wrci i usiad, ocierajc wierzchem doni krople wody, osiade na brodzie i na wsach. - Z daleka. A teraz spod Grodna id. Za prac. -I od Grodna to pracy nie znalaz? -Owszem, robiem przez miesic u kowala w Mickunach. A robota skoczya si, to i poszedem dalej. - W Mickunach? - Tak. - Znam tamtego kowala. Czy to nie Woowik? - Woowik, Jzef. Z jednym okiem. - To prawda. Iskra mu wypalia. A znaczy si ty sam te kowal. Przybysz umiechn si: -I kowal, i nie kowal. Kad robot znam... - Jake to tak? - Ano ju lat ze dwadziecia po wiecie chodz, to i nauczyem si wielu rzeczy. Stary zerkn spod krzaczastych brwi. - A po mynarskiej czci te pracowae? -Nie, nie zdarzyo si. Ale ja take, panie Mielnik, prawd powiem, Nocowaem ja w Pobereziu u niejakich Romaniukw. Dobrzy ludzie. I tam syszaem, e ich syn do pracy u ciebie zgodzony. Ale on w Oszmianierobot dosta w kooperatywie i wraca nie chce. Prokop nachmurzy si. - To ciebie Romaniuki przysali? -Gdzie tam. Ale posyszaem, to, myl, skorzystam. Zaj i zapyta nie grzech. Chcesz, to wemiesz mnie, nie chcesz, nie wemiesz. Prokop wzruszy ramionami. - Jake ja mog ciebie wzi, do domu obcego czowieka puci? - Ja i nie napraszam si. -To i mdrze robisz. Nie znam ciebie ani nikt ciebie tu nie zna. Sam rozumiesz. Moe ty i dobry czowiek, bez adnych zych zamiarw, ale moe i zy. Nawet twego nazwiska nie wiem, ani skd ty rodem. - Nazwisko moje Antoni Kosiba, a rodem ja z Kalisza. - Kto by go wiedzia, gdzie ten sam Kalisz. - Pewno, e daleko. -wiat jest wielki -westchn Prokop -a ludzie na nim rozmaici. Zapanowao milczenie, lecz mynarz po chwili zapyta: - A c ty chodzisz, e miejsca nigdzie nie zagrzejesz? To domu nie masz? - Nie mam. -I baby swojej nie masz? - Nie. - A dlaczego? - Nie wiem.... Od baby nic dobrego na wiecie. -Co prawda, to prawda - przyzna Prokop -przez nie tylko zgorszenie i kopoty. Ale zawsze naley si oeni. Takie prawo Boskie. I pomyla stary Prokop, e to prawo dla niego okazao si okrutne. Urodzia mu wprawdzie ona trzech synw i crk, ale nie na pociech, tylko na nieszczcie. Rozmylania jego przerwa przybysz: - Pewno, e mnie nie znasz. Ale przecie u ludzi pracowaem, wiadectwa mam. Moesz je przeczyta. -I czyta nie bd. Z czytanego i z pisanegonie ma nic dobrego. -Dokumenty te w porzdku. ebym zodziejby, nie pracy bym szuka, tylko co ukra.Jakbym by zodziejem, to ju dawno zamknliby mnie w wizieniu. A ja ju dwanacie lat chodz. I nawet nie miabym ukry si u kogo, bo nikogo bliskiego nie mam. - A dlaczeg nie masz? - A ty masz? - zapyta przybyy. Mynarza to zastanowio. - Jake? Mam rodzin. - Ale jakby, nie daj Boe, wymara, to znalazby bliskich? ... Znalazby yczliwych, serdecznych, co pomogliby ci wbiedzie? ... Nieznajomy mwi jakby z gorycz i patrzy w oczy Prokopowi. -Nikt nie ma bliskich - zakoczy, a Mieniknic na to nie odpowiedzia. Pierwszy raz w yciu podsunito mu tak myl i wydala mu si prawdziw. Tote przyjaniej spojrza na przybysza. -Co tam ludzie o mnie mwi czy myl -powiedzia -niewiele mnie to obchodzi. Pewno i tobie bajek naopowiadali. Ale ja samwiem, jak naley si y. Krzywdy ani biedyniczyjej nie chc. Przyjdzie kto do mnie, to godny nie odejdzie. Bogiem si wiadcz! Tak i tobie powiem: mnie chleba nie brakuje i ty si najesz. Pewne i to, e nie pozwol ci w rowie przenocowa. Kt si znajdzie. Ale roboty dla ciebie nie mam. Tak ci powiem: wydajesz si i niegupi czowiek i moe uczciwy. Ale mnie potrzebny robotnik zdrowy, silny, mody. A ty ju swj wiek masz. Na to przybysz wsta bez sowa. O kilka krokw od domu lea w trawie kamie myski, pknity przez p. Pochyli si nad nim, podoy donie pod jego powk, rozstawi nogi, zapar si i podnis. Trzyma go tak chwil, w milczeniu patrzc na Mielnika, po czym rzuci, a ziemia zadudnia. Prokop powoli nabija swoj fajk. Przybysz usiad obok, wycign z kieszenipapierosa. Zapali i mynarz powiedzia: - Ju poudnie dochodzi. - A dochodzi - potwierdzi przybysz, zerknwszy na soce. - Pora na obiad. C te baby porzdku przy dniu witym nie pilnuj. Baby jednak pilnoway, bo wanie rozleg si z sieni piskliwy gos dziewczynki: - Dziadzia!! Obiad! - Chod, zjesz z nami, co Bg da - mrukn Prokop wstajc. -Bg zapa -odpowiedzia przybysz i poszed za nim. Z sieni, gdzie nie byo podogi, wchodzio si na prawo, przez wysoki prg, do pokojw, a na lewo, przez jeszcze wyszy, do izby, czyli do obszernejkuchni, ktra bya rwnie jadalni i w ktrej yo si przez cay dzie. Niemal wier izby zajmowa olbrzymi piec, wapnem bielony. Z wielkiego otworu bucha ar. Na jego czerwonym tle czerniay pkate sagany, syczc, bulgoczc i napeniajc powietrze zapachem smacznej strawy. Na piecu i na dobudowanych leakach, gdzie zim sypiali starsi i dzieci, znajdoway si teraz tylko jakie rupiecie przykryte pasiastym kilimem. Nie otynkowane, ale oszalowane ciany pokryte byy setkami barwnych ilustracji. W rogu wisia zocisty ikonostas ubrany rnokolorowymi papierkami, a przed nim zawieszona na mosinych acuszkach palia si maa lampka oliwna. W tyme rogu sta wielki st, przy niedzieli nakryty obrusem z grubego, czystego ptna. Na obrusie lea potny, paski bochen chleba, leay yki drewniane i aluminiowe, widelce, noe i sl w zielonej maselniczce, ktrej przykrywka wyobraaa owc z jagnitami. Pod cianami biega szeroka awa, a nad ni pki przykryte gazetami powycinanymi w zbki. Na pkach stay misy, dzbany, kubki, talerze, garnki emaliowane i sagany, a na honorowym miejscu sze rondli miedzianych, byszczcych ostr, metalowczerwieni. W izbie byo sze osb. Jedna stara, zgarbiona baba, dwie do mode jeszcze kobiety i blada dziewczynka o piknych, czarnych oczach, wygldajca na lat trzynacie. I dwaj mczyni: tgi, rudy chop o szerokich barach, siedzcy skromnie przy drzwiach, i mody, wysmuky brunet, w ktrym przybyy od razu domyli si syna gospodarza, Wasila -Wasil siedzia na awie za stoem, podparty na okciu, i patrzy w okno. Wejcie ojca i nieznajomego nie przerwao mu smutnych rozmyla. Natomiast baby zakotoway si i zaprztny do podawania. Po chwili ju dymiy na stole dwie misy: jedna z tustym barszczem, tgo zabielanym, druga z gotowanymi kartoflami. Dla Prokopa i dla Wasila postawiono gbokie fajansowe talerze. Reszta miaa je ze wsplnych mis. Stary usiad na honorowym miejscu pod obrazami, szeroko przeegna si, inni poszli jego ladem i po chwili w izbie rozlego si smakowite siorbanie. Obecno nieznanego gocia nikogo tu nie zdziwia. Nieraz si zdarzali. Nikt te na nie zwrci szczeglnej uwagi.Midzy sob z rzadka przerzucali si urywanymi zdaniami, raz polskimi, raz biaoruskimi, jak wszyscy w tych stronach.Wkrtce misy oprniy si i stara gospodyni, nazywana matk Agat , zwrcia si do jednej z kobiet: - Nue, Zonia! Co, zaczadziaa? Rusze si! Zonia, wysoka, szerokobiodra baba poderwaa si, chwycia puste misy i pobiega do pieca. Wzia stojcy w kcie uchwyt na dugim kiju, szybko wsuna go do rozpalonej czeluci i wydobya z niej sagan. Jej zdrowe, puerfowate policzki zaczerwieniy si od ognia, a gdy wracaa z pen mis, musiaa j trzyma w wycignitych rkach: miaa wyjtkowo due i pene piersi. Po barszczu przysza kolej na miso, gotowan wieprzowin, pokrajan na kawaki wielkoci pici, tust i przerastaa. - Olga! - zaskrzeczaa niecierpliwie matka Agata, zwracajc si dodrugiej kobiety. - Odkroje bratu chleba!! Nie widzisz! Olga, szczupa i zwinna, signa po bochenek, uniosa go lekko, opara o siebie i odcia dug, cienk i rwn kromk. - I mnie chleba, mamo - upominaa si dziewczynka nazywana Natalk. -I czowiekowi nie zapomnij - burkn Prokop. Olga zerkna na gocia i pooya przed nim tak zgrabn kromk. - Dzikuj - powiedzia, a ona zamiaa si i kiwna gow. - Nie ma za co. - Z daleka jeste? - Z daleka, z Kalisza. - To i w Wilnie bye? - A byem!! ... -I Ostr Bram widziae? ... -Widziaem. Tam obraz Matki Boskiej, cudowny obraz. Prokop spojrza na syna j A48jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AA%PMc&$ T'ac(") c)>6# @spode ba i znowu spuci oczy. - Kady wie, e tak jest - mrukn. - A ty cudy sam widziae? - zagadn Wasil. - Widzie nie widziaem, ale ludzie opowiadali. O rnych cudach. - A na przykad, zrb ask, opowiedz. -Ja tam takich rzeczy nie umiem -zastanowi si go - ale co syszaem, jak potrafi, powtrz. - Powtrz, powtrz. - Maa Natalk przysuna si do. Zacz niechtnie mwi o matce, ktrej blinita urodziy si martwe, o kupcu, ktremu towar zodzieje ukradli, o bluniercy, ktremu jzyk usech, onierzu, ktremu na wojnie obie rce urwao, a wszystkim Ostrobramska pomoga. Skoczyli wanie je i kobiety zabieray si do sprztania, ale stany nieruchomo, zasuchane w sowa opowiadajcego. On za z natury wida milczek, mwi cicho i krtko. - Duo i innych cudw nasuchaem si. Wszystkiego nie spamitam - zakoczy. - Ale to przecie katolicki obraz? - zapytaa Zonia. - Katolicki. -Interesuje mnie -odezwa si znw Wasil -czy Ona i ludziom innej wiary pomaga, na ten przykad prawosawnym? -Tego nie wiem -go wzruszy ramionami -ale tak myl, e byle tylko by dobry czowiek, to kademu pomoe. -Byle, wiadomo, chrzecijanin -gniewnie poprawia go matka Agata. - Nie powiesz przecie, e pomogaby ydu! -ydu? - odezwa si basem milczcy dotychczas rudy parobek. - Na yda Ona jeszcze by choler zesaa. I taki skutek. Zamia si gono i klepn si. po kolanach. Stary Prokop wsta i przeegna si. Byo to sygnaem dla pozostaych. Kobiety wziy si do mycia naczy. Mczyni wyszli przed dom oprcz Wasila, ktry zosta przy stole. Mielnik wypali fajeczk,po czym przynis sobie kouch, rozesa go pod klonem na trawie i pooy si, by zay drzemki po sytnym obiedzie. -Ja tu za robotnika su - zagai rozmowrudy chop, zwracajc si do siedzcego obok przybysza. - Ju szsty rok su. Dobry myn. A ty z fachu kim bdziesz? - Ja bez fachu. Rne roboty znam... -Jakby tu na noc zosta, a rankiem mia ochot, to jeeli na lusarskiej robocie rozumiesz si, poprawisz mi rewolwer. Zaci si i kurek nie podnosi. Diabe w niego jaki wstpi. - O nocleg prosiem; pozwolili, to i przenocuj. A rankiem chtnie zobacz. Troch umiem lusarki. - To i podzikuj tobie. - A nie trzeba. I tak za gocinno chciabym si wypaci. Dobrzy to ludzie. Parobek potwierdzi. Ludzie szczerzy , nic im zarzuci nie mona. Stary wymagajcy i surowy, ale sprawiedliwy. Ostatniego grosza z czowieka nie wycignie i ostatniego potu nie wycinie. Chocia opowiadali o nim, e rodzonego brata z torbami puci i e ten dzieci mu przekl. Ale nie wiadomo, jak tam byo, bo byo dawno. Wicej jak czterdzieci lat temu. A co do przeklestwa, to moe i byo, bo w dzieciach Prokopowi nie powiodo si. Najstarszy syn uton, redni na wojnie zgin. Zostaa po nim tylko wdowa, ta wanie Zonia, e z biednych bya, to ju uwiekrw po mierci ma zostaa. Zdrowababa i moda jeszcze. Niejedn dziewuch zakasuje. Stara Agata jej nie lubi. Przyczepia si. Byy rne powody, ale teraz... Nawet z Olg-majstrow, crk Prokopa, pogodziy si. Tylko stara bardziejzawzita. A Olga te dobra baba. Za nikomunie yczy... - Wczoraj nios siano do chlewu, a ona krow doi. I powiada: Suchaj, Witalis, tobie ju dawno pora eni si. A mnie miech. Gdzie mnie eni si. To i mwi: Chyba z tob, Olga. A ona, wiem, do tego nauczyciela w Biernatach upodobanie ma. Towyszczerzya zby i mwi: Tobie, mwi, Witalis, nie ja, mwi, w gowie. Tobie by Zonia, mwi, wdowa lepsza ode mnie. Parobek zamia si, splun i doda: -Takie to u niej arty. Ot, babskie sprawy. Tymczasem i baby wyszy na powietrze. Olga z Zonia postrojone. Okazao si, e do Biernat id na wieczorynk. Maa Natalka pokrcia si i stana przy gociu. - A ty naszego Wak widziae? - Nie, a ktry to Waka? - To ko. On tusty jak winia. A jak ty nazywasz si? - Antoni. - A ja Natalka, a po nazwisku Szumiska. Mj ojciec majstrem w fabryce w Ludwikowie by. Ty znasz fabryk w Ludwikowie? - Nie, nie znam. -Bardzo tam piknie. Paac ogromny. A panicz na motocyklu jedzi. I piece wielkie w hali, jeden przy drugim. Bo w nich cega wypala si. A inne s do fajansu i do porcelany. Bardzo ciekawe. A nasze stawy widziae? - Nie, nie widziaem. -No, to chod, poka tobie, gdzie mona kpa si. To tam, koo lasu. Bo tu, w dolnym, niebezpiecznie. Wielkie jamy s i wiry. Dziadzio Prokop nikomu nie pozwala odczasu, jak mj wujek Albin tu zaama si na lodzie i uton. Chod, pjdziemy. - Dobrze, pjdziemy - zgodzi si. Natalka cienkim gosikiem zasypywaa go opowiadaniami. Szli brzegiem po wskiej, twardo wydeptanej ciece. Tak obeszli stawy i dotarli do lasu. Uwag dziewczynki zwrciy grzyby. - Boe mj - woaa -ile tu rydzw. Od pitku naroso, bo w pitek z ciotk Zonia wyzbieraymy wszystkie. Chcesz, zbierzemy! ... Prawda, e dzi niedziela, alejak dla zabawy co robi to nie grzech. Sama babcia mwia... Na zbieraniu rydzw midzy wrzosami, gsto porastajcymi zagajnik, zeszo im cae popoudnie. Odpoczywali troch, a pniej o zmroku wrcili do domu. W sam por, bo ju woali ich do wieczerzy. Matkiiciotki nie byo jeszcze z tacw i Natalka musiaa pomaga babce Agacie. Przynieli cay fartuch rydzw. eby nie popsuy si,naleao je przebra i zala wod. Po wieczerzy i uprztniciu wszystkiego Prokop, a po nim i stara, poszli spa do pokojw na drug stron sieni. Parobek Witalis wzi na rce ich syna, kalekiego Wasila, i te go zanis do pokojw. Sam wrci, zza pieca wycign dwa sienniki, uoy je na awkach pod cianami i powiedzia: -Kad si. Przenocujesz jako tako. Much ju dziki Bogu niewiele. Pozamyka drzwi, zgasi lampk i pooy si. Go zrobi to samo. Wielk izb zalega cisza. Z pocztku rozlegao si jeszcze brzmienie much, nim nie usadowiy si do snu, a potem to ju tylko zza ciany dolatywa spokojny, jednostajny szum wody we mynie. Cicho tubyo, ciepo i dobrze. I zasypiao si lekko.Ciemno jeszcze byo, gdy obudzio ich skrzypienie k, tupot kopyt koskich i pokrzykiwanie: ludzie przywieli yto do myna. W sieni rozlego si chrzkanie starego Prokopa. Witalis zerwa si, go rwnie. Wsunli sienniki za piec. Prokop Mielnik wszed i mrukn: - Niech bdzie pochwalony.... - Na wieki.... - odpowiedzieli. - Co stoicie? Ruszaj si, ty diable - zwrcisi do Witalisa. - Zapork odstawi!! Spojrza ponuro na gocia i doda: - A ty co? Bierz si do roboty! Nie syszysz? Ludzie ziarno przywieli! ... - To znaczy, e wemiesz mnie do pracy? - zapyta uradowany. - Niech tam ju. Wezm. Rozdzia VI Od tego dnia zadomowi si Antoni Kosiba w mynie Prokopa Mielnika. A chocia nie mia si nigdy, a umiecha bardzo rzadko, byo mu tu dobrze jak nigdzie dotychczas. Roboty si nie ba, rk ani plecw nie aowa, w gadanie nie lubi siwdawa, tote stary Prokop nic mu nie mia do zarzucenia. Owszem, nawet zadowolony by z nowego parobka. Jeeli za niczym tego nie objawia, to tylko dlatego, e nie leao to w jego zwyczajach. Antoni Kosiba spenia wszystkie prace, jakie na niego przypady. Czy przy stawidach, czy przy zsypce, czy przy wadze, czy arnach. Gdy co psuo si, zabiera si do naprawy, a e bystry by wida z natury, miao si w nim wygodn wyrk. Nieraz klamra pka albo i trybowe koo na osi obsuno si, a on ju wiedzia, co trzeba zrobi, umia zrobi i obywao si bez kowala i bez stelmacha. - Zdolny ty jeste, Antoni - mawia Witalis. - Zna, e po wiecie byway. A znowu innym razem: -Nie taki ty jeszcze stary. Bdziesz mdrzeProkopowi suy, a to patrz, jeszcze i on sobie wysuysz, Olg-wdow polubisz... - Gadasz, sam nie wiesz co -Antoni Kosiba wzruszy ramionami - ani im to w gowie, ani tym bardziej mnie. Po licha mi to? Dudnio koo myskie, szumia obfity strumie wody, warczay arna. Biay py mczny unosi si w powietrzu napeniajc je chlebnym smakiem. Od witu do nocy nie brako zajcia. Owszem, raczej czasu nie stawao. Za to w niedziel mona byo odetchn i koci rozprostowa. Ale i wtedyAntoni nie stara si zbliy ani do wesoejZoni, ani do Natalczynej matki, Olgi, chociaobie go lubiy i odnosiy si do yczliwie. Najwicej w czasie odpoczynku przebywa z Natalk. Dzie by do dnia podobny i jemu samemu zdawao si, e ju tak zawsze bdzie, gdyzaszed wypadek, ktry nie tylko wszystko zmieni, lecz i dla rodziny Prokopa Mielnika mia by wielkim zdarzeniem. Stao si to tak: w sobot, tu przed zatrzymaniem koa, pka dbowa piasta. Co ywo naleao j zmocowa obrcz elazn. Prokop przynis niemal biegiem narzdzia i Antoni ze trzy godziny poci si,zanim reperacji dokona. Poniewa za narzdzia stary ponad wszystko ceni i trzyma je Zawsze przy swoim ku, kaza skrzynk tam odnie. Antoni wzi j na rami i poszed. Dotychczas nigdy do pokojw nie zaglda, bo ciekawy nie by, ai nie mia po co. Czysto tu byo nadzwyczajnie. Biae, nakrochmalone firanki w oknach i doniczki zpelargoni. Na wysokich kach pitrzyy si a po sufit piramidy pulchnych poduszek, podoga bya czerwono malowana. Antoni cofn si, by staranniej wytrze nogi, i wszed. W drugim pokoju zobaczy Wasilk. Wasilka lea w ku i paka. Gdy zobaczy Antoniego, zacz uspokaja si, ale nagle zawoa: -Suchaj, Antoni, ja ju duej nie wytrzymam. Lepsza mier jak takie ycie. Ja ze sob skocz. Tak mnie ju pisano. -Nie mw byle czego -spokojnie odpowiedzia Antoni. -Rne nieszczcia ludzi spotykaj, a przecie yj... - yj? To po co? ... C ja, jak ta koda mam gni? - Po c gni.... - A co ze mnie? Ani komu, ani sobie. Tak i bdzie. Le tu i wci myl. I domyliemsi: Nie ma innej rady. - Zostaw gupstwa - mrukn Antoni, ukrywajc wzruszenie. - Mody jeste. -I c e mody! Jaka moja modo, kiedy nogami o wasnych siach stpa nie mog. ebym stary by, to niech... A to karaboska za grzech ojca! A ja mam za to cierpie? Za co ja? ... Ja stryjowi odebraem jego cz? ... Nie ja! Nie ja! Tylko ojciec. Za c na mnie to kalectwo? ...Antoni spuci oczy. Wprost nie mg patrze na tego licznego chopca, dzieciucha prawie, rozpaczajcego nad sob. - Ty myl o czym innym - bkn bez przekonania. - O czyme ja mog myle, o czym? Kiedy co spojrz na te swe nogi, to wolabym sinie urodzi! O, zobacz! Szarpn kodr i odkry si. Wychudzone nogi, nienaturalnie cienkie, pokryte byy na goleniach rowymi prgami blizn, ktre jeszcze nie zdyy zbiele, i zgrubieniami. Wasil co mwi, lecz Antoni Kosiba nie sysza tego, nie rozrnia sw. Patrzajak urzeczony. Czu, e co dziwnego z nimsi dzieje. Patrza tak, jakby ju kiedy taki widok mia przed oczami, jakby tak by powinno. Nieprzeparta sia kazaa mu pochyli si nad lecym. Wycign rce i zacz obmacywa kolana i golenie. Jego grube palce, pokryte stwardnia skr, z nieomyln sprawnoci wyszukiway naciskami na zwiotczae minie kaleki krzywizny le zronitych koci. Dysza ciko, jakby przy wielkim wysiku. Walczy z mylami. Ale tak, tak: z nadzwyczajn jasnoci to rozumia. Koci przecie le zrosy si. To nie powinno by tak. I tu te. Jake! Wyprostowa si i otar rkawem pot z czoa. Jego oczy wieciy si, a zblad tak,e Wasilko zapyta: - Co tobie? -Czekaj, Wasil -odezwa si Antoni ochrypym nagle gosem -ty jak dawno spade i poamae nogi? - Pity miesic.... Ale... - Pity? Ale tobie zestawili? - Zestawili. Doktor z miasteczka, z Radoliszek. -I co? - I mwi, e bd zdrw. W deseczki mi nogi zabandaowa. Dwa miesice leaem, a jak zdj... - To co? - To powiedzia, e ju nic nie pomoe. Takie poamanie, e adnej rady nie ma. - e nie ma? -Aha! Ojciec chcia mnie do samego Wilna wie do szpitala. Ale doktor powiedzia, enie ma po co, bo i sam Pan Bg tu nie pomoe. Antoni zamia si. - Nieprawda. - Jak to nieprawda? - drcym gosem zapyta Wasil. -A tak, e nieprawda. Ot! poruszaj palcami! .A widzisz... Nieprawda! Jakby nie mg poruszy, to koniec. A stopami? - Nie mog - skrzywi si Wasil - boli. - Boli? ... To i powinno bole. Znaczy, dobrzejest. Zmarszczy brwi i zdawa si namyla. Wreszcie powiedzia z przekonaniem: -Trzeba tobie nogi znowu poama i prawidowo koci zoy. Jak musz by. Iwyzdrowiejesz. eby palcami nie mg rusza, to przepado, a tak. mona. Wasil wpatrywa si we zdumiony. - A ty. Antoni, skd wiesz? - Skd? ... - Antoni zawaha si. - Nie wiem skd. Ale to nic trudnego. O zobacz. Tu tobiezroso si krzywo i tu, a na tej nodze jeszcze gorzej. Tu pknicie a do kolana pewno jest. Nacisn i zapyta: - Boli? - Bardzo boli. - A widzisz. I tu musi by tak samo! ... Kaleka sykn pod dotkniciem palca. Antoni umiechn si. -Widzisz! ... Tu trzeba przekroi skr i minie. A potem moteczkiem... albo pik. Zestawi w porzdku. Zwykle spokojny i raczej flegmatyczny Antoni by teraz zmieniony nie do poznania. Z oywieniem tumaczy Wasilowi, e nie wolno traci czasu i trzeba to prdko zrobi. - Doktor Pawlicki nie zgodzi si. - Wasil potrzsn gow. - On jak co powie, to pniej i sucha nie chce. Chyba eby do Wilna jecha? Dra cay pod wpywem tej nadziei, jak w nim obudzi Antoni, i wpatrywa si we z niepokojem. - Nie trzeba do Wilna!! - gniewnie odpowiedzia Antoni. - Nie trzeba nikogo. Jasam! Ja sam to zrobi! ... - Ty? - ju z zupen niewiar zawoa Wasil. - A tak, ja. I zobaczysz, bdziesz chodzi po dawnemu. -A skde ty to moesz umie? To operacja. Trzeba nauki koczy, eby takie rzeczy. Robi ty to kiedy? Antoni spochmurnia. Nie mg przezwyciy tego dziwnego pragnienia, wprost co go zmuszao do upierania si przy swoim zamiarze. Jednoczenie jednak zrozumia, e mu nie dadz, nie pozwol, e nie bd wierzy. Oczywicie nigdy nie zajmowa si leczeniem ani tym bardziej zestawianiem zamanych ng. Wrd wielu zawodw, do ktrych si zaprawi w cigu swojej wieloletniej wdrwki, wiedzia to zzupen pewnoci, nigdy nikogo nie leczy.Sam teraz dziwi si sobie, skd z tak pewnoci, z takim przekonaniem mg twierdzi, e kalectwo Wasila byo do usunicia. Dziwi si, lecz to w najmniejszym stopniu nie zmieniao jego przewiadczenia ani nie osabiao postanowienia. Antoni Kosiba nie lubi kamstwa. Jednak tym razem nie chcia si go wyrzec, skoro mogo doprowadzi do celu. -Czy robiem to? -wzruszy ramionami. - Wiele razy robiem. I tobie zrobi i wyzdrowiejesz! Jeste niegupi i zgodzisz si. Drzwi uchyliy si i maa Natalka zawoaa: - Antoni, chod wieczerza! A tobie jak, Wasilka, do ka przynie? -Nie bd je -niecierpliwie odburkn Wasil, zy, e mu przerywaj tak wan rozmow. - Wyno si, Natalka! Zacz ponownie wypytywa Antoniego i puci go dopiero wtedy, gdy w sieni zaskrzecza przynaglajcy gos matki. W dwa dni potem stary Prokop zawoa do siebie przed myn Antoniego. Siedzia i pyka dymem ze swojej fajki. -Cos ty nagada, Antoni, mojemu Wasilce? - odezwa si z namysem. - Niby wzgldem tego leczenia. - Prawd powiedziaem. - Co za prawd? - A e ja go mog z tego kalectwa wyprowadzi. - Jake ty moesz? - Trzeba rozci, koci na nowo rozama iz powrotem zoy. One s le zoone. Stary splun, pogaska swoj siw brodimachn rk. -Przesta. Sam doktor powiedzia, e tu nicnie pomoe, a ty, gupi, nieuczony, chcesz?... Prawda, e w rnych majsterskich rzeczach rozumiesz si. Nie przecz. Bo i grzech byby... ale z ciaem ludzkim to ono nie takie proste. Trzeba wiedzie, gdzie jaka kosteczka, gdzie jaka yeczka, ktra do ktrej pasuje, ktra jakie ma znaczenie.To sam nieraz prosiaka albo cielaka na tenprzykad rozbieraem. Ile tam rnych takich, co i nie poapisz si. A w gruncie spojrza na syna j A48jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AA*P{c+ c, P-'R c. 5k Irzeczy co? ... Bydl. A u czowieka przecie wszystko delikatne. Zna si na tym trzeba.To tobie nie sieczkarnia, co j rozrubujesz, wszystkie rubki i t am inne takie na ziemi rozoysz, a pniej nazad poskadasz, posmarujesz i lepiej rnie jak przedtem. Umiejtno trzeba mie, te to szkoy, te to nauki. -Jak chcesz. - Antoni poruszy ramieniem. -Czy ja napieram si, czy co? Mwi, e potrafi, bo ju nieraz ludzi z takiej biedy wycignem, to i potrafi. Czy zdarzyo si tobie ze mn, ebym co na wiatr gada?Stary milcza. - Czy zdarzyo si, ebym mwi o jakiej robocie, e j znam, a pniej ebym j zepsu? Mielnik skin gow. -To prawda! Grzech byoby przeczy! Zdatny jeste i nie szkoduj sobie. Ale tu chodzi o mojego syna. Rozumiesz przecie. O ostatniego, jaki mi zosta. -To chcesz, eby zosta na zawsze kalek? Bo i to powiem tobie, e nie lepiej z nim bdzie, a coraz gorzej. U niego kawaki koci zostay odbite. Sam je rk namacasz. Mwisz, e nauka potrzebna. Miae nauk. Ten doktor z miasteczka przecie uczony. A co zrobi? -Jak uczony nie poradzi, nieuczonemu i bra si nie ma po co. Chyba - zawaha si - chyba do Wilna wie, do bolnicy. Ale koszt ogromny i te nie wiadomo, czy co pomoe... -I kosztw nie trzeba. Mnie grosza nie zapacisz. Nie napieram si ja, Prokopie, powtarzam, e nie napieram si. Z dobrego serca, przez yczliwo dla was wszystkich chciaem. Jeeli boisz si, e Wasila od tego moe mier albo gorsza choroba spotka, to uwaaj na dwie rzeczy.Najpierw to twoje prawo bdzie choby mnie i zabi. Broni si nie bd. A zechcesz, to do mierci w subie u ciebie za darmo zostan. C ja zrobi! al mi chopaka, a wiem, e rady dam. Druga za rzecz, Prokopie, czy ty nie syszae, jakie jemu myli po gowie chodz? - Jakie to myli? - A takie, eby sobie ycie odebra. - Tfu, nie wymawiaj w z godzin. - Mielnik drgn. -Ja nie wymawiam. Ale on, Wasilka, cigiem nad tym rozmyla. Mnie mwi i innym. Zapytaj Zoni albo i Agaty. - W imi Ojca i Syna! ... -A ty, Prokop, Boga nie wzywaj -doda gniewnie Antoni - bo wszyscy gadaj, e twoje nieszczcie z dziemi to przez kar Bo za krzywd twego brata... -Kto tak mwi?! - zawarcza stary. -Kto? ...Kto? ... A wszyscy. Caa okolica. A jeeli jeszcze ciekaw, to i syn twj mwi to samo. Za co, powiada, ja mam cierpie, wiecznym kalek by, za grzech ojca? ... Zapanowao milczenie. Prokop opuci gow i siedzia jak skamieniay. Jego dugie, siwe wosy i broda poruszay si lekko od wiatru. -Boe, zmiuj si. Boe, zmiuj si -szeptacicho. Antoniemu zrobio si nagle bardzo nieswojo. Oto rzuci w twarz temu biednemu starcowi najboleniejsze oskarenie. Zapragn zagodzi jako to, co powiedzia, i odezwa si agodnie: -Co gadaj, to oczywicie wymys... Wyrokw Boskich nikt zna nie moe. A Wasil mody jeszcze i gupi. Ja tam w to nie wierz. Stary nie poruszy si. -Ja nie wierz -cign Antoni. -A najlepszy dowd to w tym, e twojego syna mona wyleczy i e go wylecz. Zastanw si, Prokop, bo tylko dobra tobie ycz, jak wiem, e i ty mi za nie yczysz. Zastanw si, co to bdzie, gdy na przekr wszelkim gadaniem Wasil wyzdrowieje, zacznie chodzi, jak wszyscy inni ludzie, wemie si do pracy? Bdziesz mia komu myn zostawi i na niedone swoje lata oparciei opiek u rodzonego znajdziesz. Pomyl, czy nie zamknie to plotkarzom gby, kiedy zobacz Wasila zdrowego? Mielnik podnis si z kloca ciko i spojrza na Antoniego. W oczach mia niespokojne iskry. - Suchaj, Antoni, a przysigniesz mi, e chopiec nie umrze? - Przysign - zabrzmiaa powana odpowied. - To chod. Bez sowa poszed naprzd. Zajrza do pokojw. Nikogo tu nie byo. W rogu przed ikon chybota si may pomyczek lampki. Prokop zdj ikon z gwodzia, uroczycie podnis j nad gow i powiedzia: - Na wit Przeczyst.... - Na wit Przeczyst - powtrzy Antoni.- Na Chrystusa Zbawiciela.... - Na Chrystusa Zbawiciela.... - Przysigam. - Przysigam. -Przysigam - powtrzy Antoni i dla potwierdzenia przysigi ucaowa obraz, ktry mu przysun Prokop. Wszystko miao si odby w zupenej tajemnicy. Prokop Mielnik nie chcia, by przez nadanie sprawie rozgosu znowu oyy w okolicy rozmowy o wypdzonym bracie i o karze Boskiej, co miaa za to spa na jego potomstwo. Pomimo przysigiAntoniego Kosiby, pomimo wyjtkowego zaufania, jakie do ywi, liczy si przecie z moliwoci mierci syna. Dlatego te nawet swoim najbliszym nie udzieli dokadnych informacji. W cigu nastpnego dnia, zgodnie z planem Antoniego, baby musiay uprztn przybudwk. Napalono tam w piecu, zaniesiono ceber z wod, dwa najwiksze rondle i pociel Wasila, a take Antoniego. Babom i drugiemu parobkowi Prokop powiedzia tylko to: - Antoni zna sposb leczenia i bdzie tam leczy Wasilk. Tymczasem Antoni wybra sobie z narzdzi motek, ma pik, wyczyci j do biaoci roztart ceg i dorobi rczk. Potem wyszuka dutko i dwa noe. I to, i to ostrzy dugo, ale e robi to w skadziku, nikt go nie mg podpatrze. Niewiedzia te nikt, jak wystruga sobie wklse deseczki. Stary Prokop z samego rana poszed do miasteczka i wrciwszy zanis Antoniemu do przybudwki jakie paczki. Bya to wata i jodyna. Bandae sporzdzi Antoni sam z dwch przecierade. Wieczorem przeniesiono Wasila i obaj spdzili ju t noc razem w przybudwce. W przybudwce bya dua izba z trzema oknami i ciemna alkowa. Wasilowi postawiono ko w izbie. Alkow zaj Antoni. Tak samo jak i w izbie domowej pod cianami byy tu awy, a w kcie duy st. Wasil nie mg zasn. Wci wypytywa Antoniego o rne szczegy. - Spaby ju - ofukn go wreszcie Antoni.- Co, boisz si blu, jak baba? - Ja nie boj si blu. Gdzie tam. Sam zobaczysz. Ani jkn. I o to tylko ci prosz, ty nie zwaaj na bl. Ja przetrzymam. Byle dobrze byo. - Bdzie dobrze. O wicie myn ruszy normalnie. Z t tylko rnic, e obie mode kobiety musiay pj do pomocy na miejsce Antoniego. - C to, Prokop - podartowywali chopi - ty babami myn pdzisz? Ale Prokop na arty nie odpowiada. Nie to mu byo w gowie. Robi swoje, lecz wci modli si w duchu. Tymczasem soce wydostao si ju z mgie wiszcych nad horyzontem i zalao wiat ciep jasnoci. W przybudwce zrobio si zupenie widno. Krztajcy si ju od dawna Antoni mruczaco pod nosem. Wasil wodzi za nim wzrokiem i nie odzywa si. Ten brodaty olbrzym wydawa mu si czowiekiem niesamowitym, tajemniczym i niebezpiecznym. W jego zachowaniu si, w popiechu i w nagych, krtkich zamyleniach, w pumiechach i w marszczeniu brwi byo co, co wywoywao zabobonny strach. Wasil wiedzia, e nikt tu teraz nie przyjdzie i ezdany jest na jego ask. Wiedzia te, e adne proby nie pomog, e Antoni nie odstpi za nic od planu. Byby moe krzycza o ratunek, lecz i na to nie mg si zdoby. Patrza jak urzeczony na niezrozumiae czynnoci Antoniego, na to, jak ten powrzuca rne narzdzia do wrzcej wody, jak owin si przecieradem, jak ustawi na taborecie zwitki bandaw... Jak wydoby skd postronki... Wasilko pomyla, e tak musi wyglda kat, szykujcy si do zadawania tortur. Tote ogarno go zdziwienie, gdy nagle usysza nad sob ciepy i serdeczny gos,tak rny od zwykego tonu Antoniego. Antoni pochyli si nad nim i mwi pogodniei yczliwie: -No, przyjacielu, miao, po msku! Trzebatroch pocierpie, jeeli chcesz by znowu dzielnym, dziarskim chopcem. Wszystko pjdzie dobrze. No, oprzyj si na mnie. Wzi go na rce i uoy na stole. -Widzisz -mwi -ja wiem, e odwany, ezaciniesz zby i ani piniesz. Ale moesz mimo woli drgn i dlatego musz ci przywiza. Bo takie drgnicie popsuoby mirobot. Dobrze? - Wi - szepn Wasil. -I nie patrz tutaj. Spogldaj sobie na puap albo przez okno na chmurki na niebie. Ten spokojny gos przynosi nerwom Wasilaukojenie. Czu, jak mocno opasuj go sznury, by teraz przytwierdzony do stou tak, e ruszy si nie mg. Zezujc w bok zauway jeszcze, e Antoni zakasa wysoko rkawy i dugo my rce w parujcej wodzie. Potem zabrzczay narzdzia, jeszcze sekunda i na prawej nodze uczu jakby dwaszybkie dotknicia rozpalonego drutu. Jeszcze dwa! ... Bl stawa si coraz dotkliwszy. Wasil zacisn szczki z caej siy, do oczu napyny zy. Zdawao mu si, e mijaj godziny, a bl wci wzrasta... Wreszcie przez zacinite zby wydobyo mu si przytumione, dugie wycie: - Aaaaa.... Nagle na zbola nog spado silne uderzenie. Bl by tak potworny, e ogniem napeni szpik w kociach i targn miniami w miertelnym skurczu. W oczachzawiroway srebrzyste punkciki. - Umieram - pomyla i opad bezwadnie. Gdy odzyska przytomno, pierwszym jegowraeniem by smak wdki w ustach. Czu si bezgranicznie osabiony. Nie mg podnie powiek, nie mg zda sobie sprawy, gdzie si znajduje i co si z nim stao. Potem poczu zapach dymu tytoniowego, a nastpnie zacz rozrniaszept. Dwaj ludzie rozmawiali. Tak, pozna gos ojca i Antoniego. Z trudem otworzy oczy. Po chwili oswoiy si ze wiatem. Naprzeciw na awce siedzia, wpatrujc si we, ojciec. Obok sta Antoni. -Oczy otworzy -powiedzia ojciec. - Syneczku, Wasilku! Bg ma nad nami grzesznymi miosierdzie! Niech Jego imi bdzie sawione na wieki wiekw! Syneczku,yjesz e ty? yjesz? ... - Co nie ma y. - Antoni zbliy si do ka. -yje i powinien wyzdrowie. - To ty mnie nogi zestawia? - szeptem zapyta Wasil. -A jake. I wszystko dobrze udao si. Strasznie ty je miae poamane, a ten doktor to jeszcze tobie szkody narobi. Teraz musisz lee spokojnie. Powinno wszystko zrosn si. -I bd... bd chodzi? ... - Bdziesz. - Jak wszyscy? - Tak samo. Powieki Wasila opady znowu. - Zasn - objani Antoni. - Niech pi. Sen si daje. Rozdzia VII Ju tydzie pniej Wasilowi mina gorczka i odzyska apetyt. Wraz z nadziej wrci mu te humor. Podczas opatrunkw krzywi si z blu, ale artowa. Doglda go Antoni sam, a gdy wemynie wicej byo roboty, nad chorym czuway kobiety. Nie sposb byo przed nimi tajemnicy dotrzyma i pewno dlatego wiadomo o operacji rozesza si po okolicy. Ten i w przyjaciel czy koleka Wasila zajrza po drodze, by zamieni z nim kilka sw. I baby ciekawskie przyaziy na przeszpiegi, ot, eby mie o czym plotkowa. Tylko Antoniego unikali i gdy kto zobaczy, e on jest w izbie, wycofywali si od razu. Tak min padziernik, listopad, grudzie. W wigili Boego Narodzenia Wasil zacz prosi Antoniego, by mu pozwoli si sprbowa. Antoni jednak tylko warkn gronie: -Le i ani si wa ubki rusza! Sam powiem kiedy! Dopiero pod koniec stycznia orzek, i czasopatrunek zdj. Caa rodzina chciaa by przy tym, lecz nikogo nie wpuci. Sam by bardzo przejty i dray mu rce, gdy odwija bandae. Nogi Wasila jeszcze bardziej schudy, minie w nich jeszcze bardziej zwiotczay. Ale blizny zgoiy si dobrze, a co waniejsze, zniky guzy i wykrzywienia. Antoni ostronie, cal za calem, obmacywa przez cienk skr koci. Zamkn przy tym oczy, jakby mu wzrok przeszkadza. W kocu odetchn i mrukn: - Porusz palcami.... A teraz ostronie stopami... Boli? ... - Nie, nie boli - zdyszanym ze - wzruszeniagosem odpowiedzia Wasil. - A teraz sprbuj zgi kolana.... - Boj si. - miao, no! Wasil speni rozkaz i ze zami w oczach spojrza na Antoniego. - Mog zgi!! Mog! -Czekaj, nie za duo. Podnie teraz t nog lekko... o tak, a teraz t... Z wysikiem i drc na caym ciele z wraenia Wasil wykonywa nakazane ruchy. - A teraz nakryj si i le. Tydzie pooysz.Pniej zaczniesz wstawa. - Antoni!! - Co? - To znaczy.... to znaczy, e... bd mg chodzi? ... -Tak samo jak i ja. Nie od razu. Przyuczy si musisz. Z pocztku jak mae dziecko na nogach nie ustoisz. I bya to prawda. Dopiero w dwa tygodnie po zdjciu opatrunku Wasil zdoa bez pomocy laski obej izb dookoa. Wtedy to Antoni zwoa do przybudwki ca rodzin.Przyszed Prokop i Agata, i obie mode kobiety, i maa Natalka. Wasil siedzia na ku kompletnie ubrany i czeka. Gdy zebrali si wszyscy, wsta i obszed izb wolnym i sabym, ale rwnym krokiem. Stan w rodku i zamia si. Wwczas baby wybuchy takim paczem i takim zawodzeniem, jakby najwiksze nieszczcie si stao. Matka Agata chwycia syna w objcia, trzsc si od szlochu. Tylko stary Prokop sta nieruchomy, ale i jemu po wsach i po brodzie spyway zy. Gdy baby nie ustaway w wybuchach miechu i paczu, Prokop skin na Antoniego. - Chod ze mn. Wyszli z przybudwki, obeszli dom i weszli do sieni. -Dawaj swoj czapk - rozkaza Prokop. Wzi j i znikn za drzwiami pokojw. Nie byo go z dziesi minut. Nagle drzwi otworzyy si. W obu rkach stary nis czapk. Wycign j do Antoniego. -Masz, bierz! Same uczciwe carskie imperiay. Na reszt ycia tobie starczy. Tego dobra, co ty mi wyrzdzi, pienidzmi nie zapacisz, ale co mog, to daj. Bierz! Antoni spojrza na niego, pniej na czapk:bya prawie pena maych, zotych monet. - Co ty, Prokop?! - Antoni odstpi o krok. -Co ty? Chyba rozum stracie. - Bierz - powtrzy Mielnik. -A po c mnie to?! Ja nie potrzebuj. Dajespokj, Prokop. Czy ja dla pienidzy? ... Przez serdeczno, za twoj yczliwo! I chopaka al mi byo. - We!! - Nie wezm - stanowczo odpowiedzia Antoni. - Dlaczego? ... - Nie zda mi si to bogactwo na nic. Nie wezm! - Z serca daj, Bg widzi, e z serca. I nieauj. -A ja z serca dzikuj. Dzikuj, Prokop, zatwoj dobr wol, ale nie trzeba mi pienidzy. Chleb mam, na tyto i odzie zarobi, po co mi?! Mielnik namyla si przez chwil. -Daj - powiedzia wreszcie - ty nie bierzesz. Twoja rzecz. Wiadomo, si ci niewepchn. Ale i tobie tak nie wolno! C ty, Antoni, chcesz mnie odmwi wdzicznoci?C ty chcesz, eby mi ludzie oczy wykuwali, e ja tobie za tak spraw niczym nie odpaci? ... Nie wolno tobie tak nie po chrzecijasku, tak nie po ludzku postpi. Nie bierzesz zota, to przyjm co innego. Bd gociem u mnie. yj z nami jakrodzony. Chcesz czasem co pomc we mynie albo w gospodarstwie, pomagaj, nie zechcesz, nie pomagaj. Tak yj jak u wasnego ojca. Antoni kiwn gow. -Dobrze mi u ciebie, Prokop, i zostan. A darmo chleba je nie bd. Pki zdrowia i si starczy, roboty nie wyrzekn si, bo i co by bez roboty byo za ycie? A tobie za serce dzikuj. Wicej te mowy midzy nimi o tych sprawach nie byo. I wszystko zostao po staremu. Tylko przy stole matka Agata dawaa teraz zawsze osobny talerz Antoniemu i najtustsze kski dla niego sama wybieraa.W najbliszy pitek, kiedy to zjazd we mynie bywa najwikszy, Wasil wyszed na podwrze w krtkim, nowym kouszku, w karakuowej, wysokiej czapie i w dugich butach z lakierowanymi cholewami. Chodzi tak jak gdyby nigdy nic na oczach wszystkich. Chopi gby szeroko otwierali i jeden drugiego okciem w bok trca, bo nikt uwierzy nie mg, e to prawda, co baby opowiaday, e robotnik Prokopa Mielnika, jaki przybysz z daleka, Antoni Kosiba, cudem z kalectwa Wasila wyleczy. Jak gone przedtem byo nieszczcie Wasila, tak gono teraz mwiono o jego wyzdrowieniu. Mwiono w Biernatach i w Radoliszkach, w Wickunach i w Nieskupej, w Pobereziu i w Gumniskach. A stamtd wieci szy dalej, a po zacianki Romejkw i Kuncewiczw, po wielkie wioski nad Ruczejnic i jeszcze dalej. Tam mniej ludzie si tym zajmowali, ze wzgldu na odlego, ale tu, pod bokiem, o nadzwyczajnym wyzdrowieniu we mynie wszyscy pamitali. Tote gdy pod koniec lutego, na wyrbie w Czumskim lesie, padajca brzoza przygniota gospodarza z Nieskupej, Fiodorczuka, ssiedzi uradzili wie go do myna, do Antoniego Kosiby. Przywieli go j A48jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AA/PVc0 c1T|c2*c38q.4R?*prawie bez duszy. Krew mu si gardem rzucaa i nawet jcze ju przesta. Gdy rozwalenki cignione przez maego, pkatego konika stany przed mynem, Antoni akurat worek z otrbami nis do wirna. - Ratuj, bracie - odezwa si do jeden ze starowiercw. - Ssiada nam drzewo przygnioto. Czworo dzieci maych sierotami okrgymi zostanie, bo matk w zeszym roku pochowalim. Wyszed i Prokop, a ci do niego, by wstawi si za nimi. - Twego syna wyleczy, nieche i Fiodorczuka ratuje. -Nie moja sprawa, dobrzy ludzie - odpowiedzia Prokop powanie - ani mu zabroni nie mog, ani kaza. To jego rzecz. Tymczasem Antoni otrzepa rce z mki i przyklkn na niegu przy saniach. -Wecie go ostronie -powiedzia po chwili -i niecie za mn. Po wyzdrowieniu Wasila Antoni ju na stae pozosta w przybudwce. Tam byo mu wygodniej, a i tak pusta staa. Tam te zaniesiono Fiodorczuka. Do wieczora Antoni zajmowa si nim, a wieczorem poszed do izby, gdzie czekali chopi nieskupscy. -Dziki Bogu -powiedzia - wasz ssiad mocny mczyzna i grzbiet zosta cay. Tylko sze eber mu zamao i obojczyk. Zawiecie go do domu i niech ley, pki krwi plu nie przestanie. Jak tylko mu na kaszel si zbierze, niech ld yka. Gorcegomu nic nie dawajcie. Tak samo rk lew niech nie rusza. Zgoi si. Za dni dziesi niech po mnie kto przyjedzie, to sam zobacz. - A nie umrze? -Ja nie prorok -Antoni wzruszy ramionami -ale myl, e jeeli zrobicie wszystko, jakmwi, to wyyje. Zabrali Fiodorczuka i odjechali. Nie mino jednak dni dziesi, a z teje Nieskupej przywieli nowego pacjenta. Parobek jednego z gospodarzy przy rbaniu lodu na rzece polizn si przy zamachu i rozwalisobie siekier stop niemal do kostki. Czy siekiera bya zardzewiaa, czy z apcia jakie paskudztwo do rany weszo, do i noga w oczach czerniaa. Sam ranny zdawa sobie spraw z tego, e to gangrena. Antoni tylko pokrci gow i mrukn: - Ja tu ju nie pomog. Noga przepada. - Ratuj cho ycie!! - baga biedak. -Trzeba nog obci tu, w tym miejscu. -Antoni wskaza nad kolanem. - Kalek na cae ycie zostaniesz i jeszcze mnie bdziesz przeklina. Jeszcze powiesz, e by sposb. - Przysigam, bracie, ratuj ycie. To sam widz czarne plamy. Gangrena. - Jak chcesz - zgodzi si po namyle Antoni. Operacja bya nader bolesna i osabia chorego tak, e przez kilka dni nie byo mowy o zabraniu go do domu. Jednak yciu jego ju nic nie grozio. Po tych wypadkach sawa Antoniego Kosiby wzrosa jeszcze bardziej. Zaczli niemal codziennie zjawia si chorzy z rnymi dolegliwociami. Temu oczy zaropiay, e wiata Boego nie widzia, drugiego w kociach amao, trzeci narzeka na kolki, inny dusi si kaszlem. Bywali i tacy, ktrzy sami nie wiedzieli, co im jest, sabowali i tyle. Antoni nie wszystkim pomaga. Niektrych od razu odsya, mwic, e na ich chorob nie ma lekarstwa. Innym kaza rozmaicie: a to worek z gorcym piaskiem do brzucha przykada, a to soli nie sypa do jada i misa nie je, a to wywary z rnych zi pi. I tak jako si skadao, e kto od niego z porad wyszed, zawsze do zdrowia wraca, a jeli i nie cakiem, tochocia ulg w cierpieniu mia. Byo w okolicy kilku znachorw. W Pieczkach u hrabiego Zantofta stary owczarz umia r zamawia i bl zbw tak samo, a i w innych chorobach rozumia si te. Jedna baba, Bielakowa z kolonii Nowe Osiedle, znaa sposb na liszaje i na szczliwy pord; zakrystian w Radoliszkach robaki wypdza i na krwotokipomaga. Ale wszyscy oni kazali mwi jakie modlitwy albo tajemnicze zaklcia, wykonywali nad chorym jakie znaki lub dawali im amulety. Natomiast ten nowy znachor, Antoni z myna, nic takiego nie robi. Popyta, popatrzy, pomaca, pniej jak bdny chodzi po izbie, czoo gwatownie pociera, oczami przewraca i potem od razu mwi, jak cierpienie leczy. W okolicy duo spierano si w sprawie, ktry znachor ma lepszy sposb leczenia. Pod jednym wszake wzgldem Antoni Kosiba przewysza wszystkich: nie bra pienidzy. Gdy chorzy przynosili osek masa, kuraka, torb bobu, zwitk domowego ptna lub watuszek weny, przyjmowa to, dzikujc krtkim mrukniciem, gdy nie przynosili nic, leczy ich tak samo. Czasami biedniejszym rozdawa to i owo, a reszta i tak sza do spiarni Mielnikowej. Sam Antoni niewiele potrzebowa dla siebie: ot, aby starczyo na palenie, na par juchtowych butw i na jaki taki przyodziewek. Na to wystarcza za jego zarobek we mynie, bo pracy bynajmniej nie porzuci, chocia Prokop tak z wdzicznoci za syna, jak i przez wzgld na to, co Antoni im oddawa, sam go do tego namawia. A tymczasem napyw pacjentw rs. Zdarzay si ju nawet takie dni, gdy Antoninie mg urwa ani godziny na robot. Pod jego drzwiami stao po dziesi i wicej furmanek z obonie chorymi. Tacy, co si czuli jeszcze na siach, przychodzili piechot, chyba e przybywali z daleka, bo itakich zdarzao si sporo. W alkierzu, w sionce i w samej izbie, po ktach, wyrastay istne stosy podarkw, bo matka Agata godzia si bra jeno to, codo poywienia, natomiast ptno, wen, len, skry baranie i cielce, pierze, a przede wszystkim zioa, na ktre to jedynie apczywy by Antoni, leay na kupie. -mieci tu u ciebie jak w kotuchu -mwia szerokobiodra Zonia, podpierajc si pod boki - a wszelkiego dobra jak u yda za piecem. Powiedziaby, to ci uprztnabym... Podog te wyszorowa trzeba... - Niech tam. - Machn rk. - Mnie i tak dobrze. - Okna umy te warto - dodawaa. - Obejdzie si. - Mczyzna bez opieki, jak ogrd bez potu. Antoni milcza w nadziei, e gdy nic nie odpowie, Zonia jak zwykle postoi, postoi, a potem zabierze si i pjdzie. Lubi j nawet, ceni jej yczliwo, ale wola by sam. Zonia jednak tym razem nie ustpowaa. -Chop z ciebie, Antoni, zaradny. Tylko swojej korzyci nie umiesz patrze. Ho, ho,jakie bogactwa mgby zebra, eby zechcia. Tyle narodu przychodzi do ciebie. Pomaga chorym to, owszem, chrzecijaska rzecz. Jak biednemu, to i zadarmo, ale a wntrznoci we mnie przewracay si, e od takiego na przykad bogacza jak Dulejko z Bierwiatw tylko pkouszek wzi. On by ci krow da, jakby zada. Pienidze wielkie mgby zebra. -Nie potrzebne mi pienidze. - Wzruszy ramionami. - Ja i tak godu nie cierpi, a nie mam dla kogo zbiera. - A to twoja wina. - Niby co? - e nie masz dla kogo. Powiniene mie swoj bab. I dzieci. - Stary ju jestem - mrukn wymijajco. Zonia wyszczerzya zby. - Taki ty i stary. Niejedna poszaby za ciebie. - Obejdzie si. -Ja sama poszabym. Prawd mwi. Poszabym. Antoni prdko odwrci si od niej i mrukn: - Zostaw te gupstwa. -A dlaczego gupstwa? ... Nie bj si. Miesic nie minie, eby kto do mnie nie swata si. Ju taka ostatnia nie jestem, cho wdowa. W zesz niedziel sam widziae, przyjechali z Wickunw stary Baran i sadownik Siwek. Chcieli mnie dla modego Miszczonka. A ja nic, cho on i modszy ode mnie i ca wk po ojcu dostanie. A ja nic. Nie takiego ja chc ma.A za ciebie pjd i tylko sowo powiedz. I eby wiedzia, e sam Prokop radby... - Nie mnie eni si, Zoniu... - Nie podobam si tobie? - Co tam podobanie. adna mi si nie podoba, bo ja nie do eniaczki. - Niby dlaczego? - A ot, tak. - Baba ci potrzebna. Moe nie? - A nie. -No, to niech ci cholera wemie! -wybucha niespodziewanie Zonia. - eby na grce sta i soca nie baczy! eby citrasca mordowaa! eby w wodzie siedziai pi chcia! Widzisz go! Taki nieuyty? ... Taki zawzity? ... Dobrze, dobrze! Popamitam to sobie! Tfu! I wylatywaa czerwona z gniewu, trzaskajc drzwiami. Ale nazajutrz nic w niej gniewu nie zostawao. Znowu pieczoowicie dolewaa mu zupy, herbat nalewaa mocniejsz ni innym i szczerzyarwne, biae zby. Poza Zonia nikt z rodziny mynarza do Antoniowej przybudwki nie zaglda, wyczywszy oczywicie ma Natalk. Natalka dzie i noc siedziaaby tu, gdyby tylko moga. Przywizaa si bardzo do Antoniego. Ktrego dnia powiedziaa mu: -Ciotka Zonia coraz wicej si stroi. Wczoraj na jarmarku czerwon bluzk kupia. I mydo pachnce kupia. I trzewikina takich wysokich obcasach... - To i dobrze. - Ale ja wiem, dlaczego ona si stroi. - Bo baba, a baby lubi stroi si. - Nie - Natalka potrzsna gow. - Ona dlatego, e chce z tob eni si. - Nie gadaj byle czego - ofukn j. - To nie ja, ale Witalis mwi. I babcia te. - Gupstwa mwili. Dziewczynka klasna w rce. - Prawda? ... Prawda? ... - No pewno, e gupstwa, a ty czego si cieszysz? - Bo ja wiem, dlaczego ty nie. chcesz ciotki Zoni. Ty oenisz si ze mn, jak dorosn. - Na pewno, na pewno. - Pogadzi j po wosach i umiechn si. - Oenisz si? - Tylko doronij. Z ni jedn lubi rozmawia i tylko do niej umiecha si czasami. Polubi Natalk serdecznie. Tote ilekro zdarzay si jej ataki padaczki, martwi si bardzo i obiecywa sobie zaraz na wiosn wybra si do lasu na poszukiwanie tych zi, ktremogy j wyleczy. W caej okolicy, gdzie na sprzeda albo na wasny uytek ludzie zbierali rumianek, walerian, mit, kwiat lipowy, wrotycz, bielin, sporysz, licie brzozowe, gwki maku samosiejki, dzigiel, pioun, babk, wilcze jagody, czbry, czarn r i rozmaite inne zioa, o to jedno nie mg si dopyta. Nazwy jego ani rusz przypomnie sobie nie mg, a chocia opisywa, jak to ziele o maych, ostrych Usteczkach wyglda, nikt go objani ani o nazwie, ani o tym, czy w tutejszych lasach si znajdzie, nie umia. Pewnego razu wybra si nawet do apteki w Radoliszkach w nadziei, e tam dostanie. Aptekarz jednak, zniecierpliwiony dugimi objanieniami i tym, e sam takiego ziela nie zna, wyprosi Antoniego za drzwi. Wyprasza za tym chtniej, e im wicej w pobliu miasteczka gniedzio si znachorw, tym mniejszy by obrt w aptece. Powodzenie, jakim cieszy si znachor w pobliskim mynie, zarwno miejscowemu lekarzowi, doktorowi Pawlickiemu, jak i aptekarzowi, byo sol woku. Powodzenie za miao ju zbyt wielki rozgos, by nie odbierao im pacjentw nawet z samego miasteczka. Kiedy podczas marcowych roztopw ludzie wicej zaczli chorowa, a doktorowi Pawlickiemu nie przybywao pacjentw, po naradzie z aptekarzem postanowi dziaa. Napisa obszerne doniesienie do starosty i do lekarza powiatowego, uskarajc si na wzmagajc si plag znachorw, i prosi ourzdowe wdroenie krokw celem itd. Urzdowanie jednak szo wolnym trybem i odpowied nie przychodzia. Tymczasem zazaszed wypadek, ktry doprowadzi doktora Pawlickiego do furii. Mianowicie ktrego dnia przysano po niego konie z Kluczowa. Dziedzic Kluczewa, pan Kijakowicz, cierpia na kamienie nerkowe i czsto wzywa lekarza. Bryczka z Kluczewazjawiaa si zwykle najwczeniejszym rankiem. Byo to skutkiem ustalonych przyczyn. Pan Kijakowicz wieczorem mia ssiadw na brydu, nic umia powstrzyma si od wypicia paru kieliszkw, w nocy, jak amen w pacierzu, przychodzi atak, o wicie za stangret Ignacy wyrusza par najszybszych kasztanw po pana doktora. Tym razem zjawi si dopiero po poudniu. Tote doktor Pawlicki, usadowiwszy si ju w bryczce, zacz rozpytywa, co zaszo. Poczciwy Ignacy, nie zdajc sobie widocznie sprawy z tego, co mwi i do kogo, albo pragnc umylnie sprawi doktorowi, zawsze zapominajcemu o napiwkach, przykro -wszystko opowiedzia szczerze. Okazao si, e wysano go jak zwykle witaniem, ale nie po pana doktora, tylko po owego znachora, Antoniego Kosib, co u Mielnika pod miasteczkiem mieszka. - Jak to? - achn si doktor. - Wysano was po znachora? - Po znachora. - Wida panu Kijakowiczowi pilno na tamten wiat. - Pilno to mu niepilno. Bo powiadaj, e ten znachor, jak kogo leczy, to jakby rk odj. Lekarz wybuchn: -Co za ciemnota! Co za ciemnota! Czy nie rozumiecie, e zwyky dure, ktry nie tylko o medycynie, lecz nawet o anatomii nie moe mie pojcia, to niebezpieczestwo dla ludzkiego ycia? - Ja tam rozumiem - bkn stangret. -Zaraz wam wytumacz. Przypumy, e wam najlepszy ko zachoruje. To do kogo pjdziecie? Do weterynarza czy do pierwszego lepszego gupca, co nie odrni, gdzie u konia ogon, a gdzie gowa?Ignacy zamia si. -Kto by tam nie odrni... A po co ja mam przypuci do tego, eby mi ko zachorowa? ... Jeeli czowiek o konia dba, a ko dobry, to po c mam przypuci do choroby, na psa urok. Doktor Pawlicki machn rk, po chwili jednak odezwa si znowu: -A widzicie, samicie mieli do rozsdku, ecie nic jedzili po tego znachora, tylko po mnie. -A co miaem robi? Jakbym z pust bryczk przyjecha, to pan dziedzic daby mi po mordzie. Tote bior na rozsdek i myl: tamten nie chce, to pojad po pana doktora. - Kto nie chce? - A ten.... znachor od Mielnika. - Jak to nie chce? -Bo on nie chcia. Ja, powiada, czasu nie mam po waszych dziedzicach jedzi, powiada. To nie widzisz, powiada, ile ludzi chorych czeka? -Tak mwi, a ja patrz, rzeczywicie narodu kupa. Niczym na rynkuw czwartek. To ja do niego, e dziedzic, mwi, zapaci ci wicej, jak one wszystkie tu zebrane, tylko, wiadomo, ebymu pomg. To on powiada: Jak dziedzic jest chory, to niech przyjedzie jak inni. A pienidzy nie potrzebuj... Co miaem robi?... Zawrciem i koniec. Sam przecie wiem, e on pienidzy nie bierze. - Ale produkty bierze - zawoa Pawlicki. - Nie, produktw te nie bierze! Ot, maso,jajka czy kiebasy. Nic jest chytry. Lekarz zacisn szczki. Przybywszy do majtku, nie robi nawet wyrzutw panu Kijakowiczowi, ale w powrotnej drodze kaza Ignacemu zboczy do myna. Przed mynem, a raczej na dziedzicu, koo przybudwki stao kilkanacie furmanek. Wyprzone konie flcgmatycznic skubay siano. Na wozach leeli chorzy. Siedmiu czy omiu chopw siedziao na belkach pod chlewem, palc papierosy. -Gdzie jest ten... znachor? -zawoa doktor Pawlicki. Jeden z chopw wsta i wskaza rk drzwi. - W izbie, panoczku! ... Lekarz wyskoczy z bryczki i pchn drzwi.Ju w sionce uderzy go przykry zapach juchtowej skry, dziegciu i kiszonej kapusty. W izbie zaduch by nie do zniesienia. Stosy rupieci i brud pokrywajcypodog, szyby w oknach i wszystkie sprzty... Nie zawiodo to przewidywa lekarza. Pod cian siedziaa baba z wyranymi objawami taczki. Ogromny, barczysty brodacz o siwiejcym uwosieniusta pochylony nad stoem i miesza jakie suszone zioa na brudnej chustce. - To wy jestecie znachor? - ostrym tonem zapyta doktor Pawlicki. -Ja jestem robotnik we mynie -odpowiedzia krtko Antoni, rzuciwszy niechtne spojrzenie na przybysza. - Ale omielacie si leczy!! Trujecie ludzi! Czy wiecie, e za to jest krymina?! - Czego pan chce i kto pan taki? - spokojniezapyta znachor. -Jestem lekarzem, doktorem medycyny, i nic wyobraajcie sobie, e bd przez palcepatrze na to, jak wy zatruwacie ludno. Znachor skoczy z zioami, zawiza je wchustce i podajc toboek kobiecie powiedzia: -Dwie szczypty na kwart wody, tak jak mwiem. I pi gorce. Na czczo poow i wieczorem poow. Rozumiesz? - Rozumiem. - To i z Bogiem. Babina podzikowaa i stkajc wysza. Znachor usiad na awie i zwrci si do lekarza: - Kog to ja otruem, panie? - Wszystkich trujecie!! - Nieprawda, panie. Ani jeden nie umar. -Nie umar? Ale umrze! Powoli zatruwacie ich organizmy. To jest zbrodnia! Rozumiecie? Zbrodnia! I ja do tego nic dopuszcz! Nie mam prawa tego tolerowa. W takim brudzie, w takim smrodzie! Na samych waszych rkach jest wicej zarazkw ni w szpitalu zakanym! Obejrza si ze wstrtem. - Pamitajcie, co wam zapowiadam: jeeli nie zaprzestaniecie waszej zbrodniczej praktyki, wsadz was do wizienia! Znachornieznacznie wzruszy ramionami. - C na to poradz! Ja nic zego nie robi. A wizienie? C, wizienie te jest dla 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AA5Pec6%7wc8H" c9/jc:J> ludzi, nie dla psw. Ale niech pan doktor na mnie si nie gniewa. - Ja was tylko ostrzegam!! I radz zaprzesta. Radz! Pogrozi mu palcem i wyszed. Z rozkosz odetchn wieym powietrzem. Ignacy z koza rzuci w jego stron ironiczne spojrzenie. Doktor Pawlicki ju si usadowina bryczce, gdy na progu myna zobaczy Wasila, swego dawnego pacjenta. Wasil musia na czeka, bo ukoni si i podszed do bryczki. - Dzie dobry panu doktorowi. Szed pewnym krokiem, a teraz sta prosto. Sta i patrzy wprost w oczy doktorowi. -Widzi pan doktor, wyzdrowiaem - powiedzia chepliwie. -Dziki Bogu, wyzdrowiaem. Antoni wyleczy. A pan doktor mwi, e dla mnie nic ma nadziei. Na cae ycie kalek chcia mnie pan doktor zostawi. - W jaki sposb was wyleczy? - z nieukrywanym gniewem zapyta lekarz. - A bo on od razu pozna, e koci byli le zestawione. To poama i na nowo zestawi.Teraz i choby taczy mog. - No.... no, to winszuj - mrukn doktor i zawoa do stangreta: - Jazda!! Przez ca drog gryzy go niedobre myli.Gdy przyjecha do domu, byo ju po obiedzie. Rodzina jednak powrcia do stou, by mu towarzyszy przy jedzeniu. Szybko poyka wyschnit piecze, starajc si nie da pozna po sobie, e munie smakuje. Stara Marcysia, ktra go przed trzydziestu laty uczya chodzi, dreptaa zaaferowana. Ojciec tsknie spoglda na gazet, ktr mu zacza czyta Kamila. Przed trzema tygodniami stuk sobie okulary, a na nowe nie byo. Kamilka miaa na sobie zrudzia sukni, w ktrej wygldaa aonie i staro, matka usiowaa miym umiechem pokry wyraz cierpienia, ktry przylgn jej do twarzy. Miesic kpieli borowinowych przywrciby jej zdrowie na dugi czas. -Boe, Boe - myla doktor Pawlicki, jedzc kompot z rozgotowanych jabek. -Kocham ich przecie, na wszystko jestem dla nich gotw, ale patrze co dzie, co godzina na ich ndz, to przechodzi moje siy. Zdawao mu si, e z kadego ich gestu, z kadego sowa, e z kadego kta tego ubogiego mieszkania padaj pod jego adresem gorzkie wyrzuty. Ile to nadziei wizali oni z jego przyszoci, z praktyk,z dochodami. A oto siedz ju przecie rok wtej zapadej dziurze i ledwie moe zarobi na skromne utrzymanie. Gdyby mg std wyrwa si! Nie ba si trudw. Pojechaby bodaj do Afryki czy do Grenlandii. Ale przecie oni wszyscy pomarliby tu z godu. Czu, wiedzia, e naszerokim wiecie czekao go powodzenie, kariera, pienidze, i wiedzia rwnie dobrze, e nigdy nie zdobdzie si na krok stanowczy. By niewolnikiem swoich uczu, szczerych i gbokich. Te uczucia przykuy go do nich, do rodzicw, do siostry, a nawet do starej Marcysi, przykuy niczym acuchy, przykuy do maego, drewnianego domku w maym, ndznym miasteczku... I im bardziej zapada si w grzzawisko tej beznadziejnej wegetacji, tym tkliwiej, tym staranniej unika zdradzenia si ze swoj rozpacz przed bliskimi. Jake wdziczny by im za to, e oni rwnie niczym nie okazywali doznanego zawodu. Bolay go jednak ich myli, te myli, ktre przecie na pewno musiay w nich y. One to w sposb i. uemniczy przenikay wszystko w tym domu, napeniay powietrze beznadziejnym smutkiem, ktregorozproszy nie mg najlepiej udawany miech, najgoniej manifestowane zadowolenie. -Byem u tego znachora -zacz Pawlicki. -Powiedziaem mu kilka sw prawdy i poradziem, by w por porzuci swoj praktyk. - Czy to prawda - odezwaa si Kamilka - e on ma tylu pacjentw? - Tylu? - zamia si. - Gdybym mia dziesit cz tego, gdybym mia... Nie dokoczy i zagryz wargi. Matka zacza szybko, bardzo szybko mwi o kotce Basi, e gdzi e si zawieruszya, o tym, e w rod s imieniny u Kolickich, o krowie proboszcza, ktra daje wyjtkowo duo mleka. Lecz Pawlicki nie sysza tego. Nurtowao w nim coraz bardziej, krew pulsowaa w skroniach. Niespodziewanie odsun od siebie z rozmachem nie dopit szklank herbaty i zerwa si. -A wiecie, dlaczego on ma wicej pacjentw? - zawoa. -Czy wiecie? ... Spotka ich wystraszone spojrzenie, lecz nie mg zapanowa nad sob. - Bo on umie leczy, a ja nic umiem! - Jurku!! - jkna matka. - Tak!! Tak! Nie umiem! - Co ty wygadujesz!! -Pamitacie tego mynarczyka, co mia poamane nogi? Pamitacie? ... Ot ja mu je le zestawiem. Tak, le. Nic umiaem tego zrobi, a ten znachor zrobi to! Ojciec pooy mu rk na ramieniu. - Uspokj si, Jurku. Przecie to ci nie przynosi adnej ujmy. Nie jeste chirurgiem. A jako internista nie masz obowizku zna si na... nie swojej specjalnoci. Doktor Pawlicki zamia si. - Oczywicie! Oczywicie! Nie jestem chirurgiem. Ale ten znachor te do diaba nim nie jest. Jest zwykym chopem! Jest zwykym parobkiem u mynarza! ... Ale ju mam tego do! Wszystko mi jedno! Nie pozwol si zagodzi! Zobaczycie! Zobaczycie, e i ja potrafi walczy! Wyszed, trzasnwszy drzwiami... Rozdzia VIII W miasteczku Radoliszkach, tam gdzie zbiega si wska uliczka, noszca nazw ulicy Napoleona, z Drugim Rynkiem, ochrzczonym imieniem placu Niepodlegoci,stoi jednopitrowa kamieniczka z czerwonejcegy, a w niej na parterze mieszcz si cztery sklepiki. Najwikszy z nich i najokazalszy jest sklepik narony, wasno pani Michaliny Szkopkowej. W sklepiku s do nabycia materiay pimienne,znaczki stemplowe i pocztowe, nici, wstki, guziki, sowem norymberszczyznaoraz tyto i papierosy. Ilekro Antoni Kosiba przychodzi do Radoliszek, wanie w sklepiku pani Szkopkowej zaopatrywa si w tyto, gilzy i zapaki, a take kupowa"tu jedwabne nici. Sama pani Szkopkowa rzadko siadywaa w sklepie. Najczciej w czwartki, jako w dnitargowe. Zwyczajnie w domu miaa zajcia po uszy przy czworgu dzieciach i przy niezym gospodarstwie. W sklepie wyrczaa si mod dziewczyn, sierot, ktra za mieszkanie, wikt i za dziesi zotych miesicznie speniaa obowizki sprzedawczyni uczciwie i sumiennie. Pani Szkopkowa umiaa oceni i inne jej zalety, a przede wszystkim to, e Marysi lubili kupujcy. Lubili, bo bya dla kadego grzeczna, umiechnita, yczliwa, a przy tym co si zowie adna. Niejeden z porzdniejszych klientw, co tu ukrywa, specjalnie po to wstpowa do sklepu pani Szkopkowej, by pogawdzi z Marysi, poartowa i pomizdrzy si do niej. Pan prowizor z apteki, sekretarz gminy, siostrzeniec ksidza proboszcza, ziemianie z okolicy, inynierowie z fabryki - aden z nich nie pomin okazji, by wstpi po paczk papierosw czy po pocztwki. -A ty, Maryka, uwaaj. -mwia pani Szkopkowa. - Na byle kogo albo na onatychnie zwracaj uwagi, ale jak si trafi odpowiedzialny kawaler, co w tobie upodobanie znajdzie, ty z nim mdrze politykuj. Z takich rzeczy to i maestwo wyj moe. Marysia miaa si. - Mam czas. -Czasu nam, kobietom, w tych sprawach zawsze mao. A ty ju musi by niedugo dwadziecia lat skoczysz. To i czas! Ja w twoim wieku ju trzyletniego syna miaam. Tylko byle kim gowy sobie nie zawracaj i za wysoko nie sigaj, bo sparzysz si. Ja cimwi! ... Na przykad z tym to paniczem na motocyklu! Jedzi to on jedzi, ale oeni si z tob to ani mu w gowie. Znam ja takich! Znam! Oczy przewraca, za rczkapie, wzdycha, a potem... obraza Boska! Nie napytaj sobie nieszczcia. - Ale co te pani mwi!! - miaa si Marysia. -Ani mi na myl nie przyszo co podobnego. -No, no! Jego ojciec to wielkrpan. Waciciel majtku i fabryki. Syna z jak hrabiank oeni. Zapamitaj to sobie. - Oczywicie. Ja te nic. Co pani sobie do niego upatrzya? Ju jeeli do kogo z klientw - dodaa artem - robi oko, to dotego starego znachora z myna. Bya to prawda. Marysia rzeczywicie lubia Antoniego Kosib. Bya przede wszystkim zaciekawiona jego fachem. W miasteczku cuda o nim opowiadano. Mwili, e kogo rk dotknie, choby umierajcego -uzdrawia, e diabu dusz sprzeda, inni znowu, e od Matki Boskiej Ostrobramskiejtak moc otrzyma; gadano, e darmo leczy, e nawet zna takie zioa, ktre dowypi, by pokocha tego, kto je poda. A poza tym by zawsze smutny, milczcy i mia takie dobre oczy. I zachowywa si inaczej ni inni proci ludzie. Nie plu na podog, nie kl, nie przebiera w towarze. Przychodzi, zdejmowa czapk, mwi krtko, czego chce, paci, bkn: - Dzikuj panience. -I wychodzi. Tak byo do pewnego marcowego dnia, kiedy to niespodziewanie lun deszcz. Znachor wanie by w sklepie, kiedy luno na dobre. Spojrza przez okno i zapyta: - Chyba panienka pozwoli mi tu zosta, pki deszcz nie przejdzie... -Ale, prosz pana. Oczywicie. Niech pan usidzie. Wybiega zza lady i podsuna mu krzeso. -Kt by na taki deszcz - dodaa. -A panu tonawet daleko. Suchej nitki na panu nie zostaoby, nim doszedby pan do myna. Wwczas umiechn si. - To panienka wie,e ja z myna? -Wiem - kiwna gow. -Pan jest znachorem. Przecie tu wszyscy pana znaj. Ale pan chyba nie z tych stron pochodzi, bo pan ma inny sposb mwienia, inny akcent. - Jestem z daleka, z Krlestwa. - Moja mamusia te pochodzia z Krlestwa.- Pani Szkopkowa? - Nie, moja mamusia. - To pani nie jest crk wacicielki sklepu?- Nie. Pracuj tu. - A mamusia gdzie? -Umara. Przed czterema laty... na grulic.W jej oczach zjawiy si zy, a po chwili dodaa: -Gdyby pan wwczas by w naszej okolicy, moe by pan j wyleczy... Biedna mamusia. Nie takiego losu spodziewaa si dla mnie. Ale niech pan nie myli, e ja narzekam. O nie! Pani Szkopkowa jest dla mnie bardzo dobra. I ostatecznie niczego mi nie brakuje... Chyba ksiek i... pianina. - A ojciec panienki? - Ojciec by leniczym, w dobrach ksinej Dubancew. W puszczy Odrynieckiej. Ach, jaktam byo piknie! Ojciec tam umar. Byam wtedy ma dziewczynk... Zostaymy z mam same. Biedna mamusia musiaa bardzo ciko pracowa. Zarabiaa szyciem, lekcjami muzyki. Najpierw mieszkaymy w Brasawiu, pniej w wicianach, a pod koniec tutaj, w Radoliszkach. Tu mamusia umara i ja zostaam samiutka jedna na wiecie. Zaopiekowa si mn poprzedni ksidz proboszcz, a gdy wyjeda na inn parafi, opiek przekaza pani Szkopkowej.Nie brak dobrych ludzi na wiecie. Ale zawsze ciko jest nie mie nikogo naprawd bliskiego. Znachor pokiwa gow. -I ja to wiem. - Pan te nie ma rodziny? - Te. - Nikogo? - Nikogo. -Ale pan przynajmniej ma to, e ludzie panakochaj, bo pan ich ratuje. To musi dawa du satysfakcj, pomaganie blinim, usuwanie ich cierpie. Czowiek wwczas czuje si naprawd potrzebnym, poytecznym. Niech si pan ze mnie nie mieje, ale od dziecistwa marzyam, e kiedy zostan lekark. Gdyby mamusia ya... Byam ju przygotowana do egzaminu do szstej klasy i miaam jecha do gimnazjum do Wilna. Umiechna si smutno i machna rk. - Ach, co tam! - To panienka jest wyksztacona? ... - Chciaabym ni by. Ale teraz ju za pno. Dzikuj Bogu i za to, e da mi przynajmniej chleb. Na ladzie bya rozoona jaka kobieca robtka: serwetka w barwne kwiatki. Dziewczyna signa po ni i zacza haftowa. -A nawet na sukienki i na rne fataaszki mog zarobi. Widzi pan, haftuj. To dla pani Hermanowiczowej z Piaskw. - adnie pani haftuje. - Mamusia mnie nauczya. Gawdzili sobie jeszcze z p godziny. Gdy deszcz usta, znachor poegna si i poszed. Od tego dnia jednak coraz czciejchodzi do sklepiku Szkopkowej i przesiadywa tam przy rozmowie duej. Pann Marysi bardzo polubi. Samo patrzenie na ni, na jej yw twarzyczk, na jej delikatne rce, na jasne, gadko zaczesane wosy, sprawiao mu wielk przyjemno. Gos miaa jasny i dwiczny,jej due, niebieskie oczy patrzyy serdecznie, a przy tym odczuwa wyranie,e i ona go lubi. Pracy w mynie, jak zwykle na przednwku, byo mao. Zaczy si wiosenne roboty w polu, ludzie na chorowanie i na leczenie si nie mieli czasu.Tedy i pacjenci nie najedali ju tak masowo. Tote Antoni co drugi, co trzeci dzie chodzi do miasteczka. Nie prosi junikogo o zaatwienie dla zakupw, co oczywicie zwrcio uwag rodziny ProkopaMielnika. - Co ciebie cignie do Radoliszek - z przeksem mwia Zonia. - Co ma cign - artowa Wasil. - On pewno tam do baby chodzi. -Ide ty, mdry - mrucza Antoni niechtnie. Ze jednak na wsi nic ukry si nie zdoa, wkrtce tedy wszyscy wiedzieli, e Antoni wci przesiaduje w sklepie pani Szkopkowej. -No, c -wzruszy ramionami Prokop, gdy mu Zonia to powiedziaa -rzecz mska. Szkopkowa jest baba jak si patrzy. Nie stara jeszcze i pienidze ma. I kupcowa. A ty co nos wsadzasz, gdzie ciebie nie posieli.Pewnego dnia do myna zajecha wdrownyhandlarz. Rozpakowa toboy, a caa rodzina zebraa si nad ich zawartoci w podziwie. Czego tam nie byo! I ptna cieniutkie, fabryczne, i perkale, kolorowe, itorebki skrzane, miejskie, i bransoletki, i paciorki rne. Cae bogactwo. Kobiety, piszczc i dyszc z zachwytu, oglday wszystko, przymierzay, macay. I targoway si zawzicie, a targ by tym trudniejszy, e handlarz nie tylko pienidzmi zapat bra, ale tak samo lnem,wen, suszonymi grzybami czy miodem. Antoni przyglda si temu z daleka, gdy jednak baby uspokoiy si wreszcie, zajrza i on do tobow. Niedugo w nich si grzeba. Wybra kupon surowego jedwabiu na sukienk i srebrn, szerok bransoletk z powprawianymi zielonymi szkiekami. Duo motkw lnu i tgi watuchweny musia da za to handlarzowi. Zonia a wypiekw dostaa, obserwujc t transakcj. Nie wtpia, e to dla niej. Natomiast Olga przekonana bya, e Antoni kupi to dla maej Natalki. Myliy si jednak obie. Znachor nazajutrz koo poudnia wyruszy do miasteczka z zawinitkiem pod pach. Obie widziay go przez okno i Zonia, jako bardziej zapalczywa, zacza kl: -Dla tej starej ropuchy, dla tej krowy! A eby on nogi poama. Tymczasem Antoni cay i zdrw dotar do miasteczka. Poniewa w sklepie, co stwierdzi zajrzawszy przez okno, bya jaka pani, zaczeka, a wysza i dopiero wszed. Panna Marysia powitaa go jak zwykle serdecznie: - liczna pogoda, stryjciu! Ciepo, jakby to ju byo lato. Nazywaa go stryjciem, nie wiadomo dlaczego. Tak jako jej to przyszo do gowy. Inne mode dziewczta w okolicy bay si Antoniego, ona za nie odczuwaa adnego strachu. Przeciwnie, wierzya w jego dobro i z oburzeniem protestowaa, ilekro kto dawa do zrozumienia, e znachor z myna ma na usugach diaba. -Kto ze zym duchem ma do czynienia -mwia - ten krzywdzi ludzi i yje nieuczciwie. A o nim nikt nic niedobrego powiedzie nie moe. Nie ma adnych przyczyn, dla ktrych jedna istota ludzka do drugiej odczuwa sympati. Przychodzi to skd, z powietrza czy z zewntrz. I Marysia nie wiedziaa, dlaczego polubia znachora. Do, e cieszya si, ilekro zajrza do sklepu. Tego dnia za cieszya si tym bardziej, emiaa do prob. -Jak to dobrze, e stryjcio Antoni przyszed - mwia umiechnita. -Chc stryjcia nacign... - Jak to nacign, panienko? -A prosz mi obieca, e stryjcio speni, gdy o co poprosz. Pogadzi brod i spojrza jej w oczy: - Wszystko, co bd mg. -To bardzo dzikuj! Tu na Kocielnej mieszka pewna staruszka. Bardzo biedna. Ot w ostatnich czasach nogi jej tak obrzky, e wcale chodzi nie moe. Bagaa mnie, eby stryjcia poprosi, by doniej wstpi i rady udzieli. - Niech tam. - Umiechn si. - Pjd do niej, cho ja po domach nie chodz. Ale nie ma nic darmo. - Ona jest bardzo uboga - zaczta nieco zmieszana Marysia. -Nie o ni mi chodzi -przerwa - ale w nagrod panienka musi mi zrobi przyjemno i wzi ten gociniec. Mwic to pooy na ladzie paczk. - Co to jest? - zdziwia si. -Niech panienka zobaczy. Niewiele to, ale panience si przyda. Rozwina paczk i zaczerwienia si. - Materia.... I bransoletka... - Prosz nosi, panienko, na zdrowie i na ozdob. Potrzsna gow. zienie? C, wizienie te jest dla 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AA;Pc<'ac= c>7+ c?B:"- Ja tego przyj nie mog. Nie, nie! Z jakiej racji? ... Dlaczego pan mi takie prezenty robi? - Odmwi panienka? - zapyta cicho. - No, jake ja mog od pana! ... I za co? -Zrb ask, panienko. We. Tobie sukienka ite tam byskotki przydadz si, a dla mnie to wielka rado. Ot, jakbym ci kawaek serca dawa. Nie wolno odepchn. To z wdzicznoci. Z wdzicznoci za to, e odkd tu do panienki przychodz, lej mi jako. - Ale to musiao drogo kosztowa!! -Co tam kosztowao. -Machn rk. -Panienka przecie wie, e ja dla siebie nic nie potrzebuj... to jest... tak dotychczas mylaem, e nic nie potrzebuj, a okazaosi, e i ja mam swoje fanaberie, zachcianki... Ot, wymyliem sobie, e trzeba mie kogo na wiecie, jak dobr duszyczk, o ktrej jak si wspomni, to lej czowiekowi y na wiecie. Starzej si ju. A na staro przychodzi tsknota do ciepa. Polubiem szczerze panienk. No,we! Niewany to gociniec, ale z serca. We! Samotna jeste i ja samotny, a moja samotno gorsza, bom stary. Pozwolisz, panienko, cho tam od czasu do czasu okaza, e ci dobrze ycz. Dziewczyna bya wzruszona. Wycigna do rce i cisna mocno jego wielkie, spracowane donie. - Dzikuj, bardzo dzikuj, stryjciu Antoni.Nie zasuyam na to, ale dzikuj. Wieczorem po powrocie do domu pokazaa pani Szkopkowej otrzymane prezenty. -Jaki on dobry, prosz pani - mwia. -C ja dla niego jestem, obca dziewczyna. A wstydziam si przyj, ale wiedziaam, ezmartwiabym go bardzo odmow. -Popatrz, popatrz. - Pani Szkopkowa krciagow. -Uwaaj, eby z tego twoja przepowiednia nie sprawdzia si. - Jaka przepowiednia? - A e on si z tob oeni. Marysia wybuchna miechem. -Co pani mwi! Pani go wida nie zna! On jest stary i jemu takie rzeczy w ogle do gowy nie przychodz. A zreszt - dodaa zprzekor - lepszy on pewno od niejednego modego. I bya w tym powiedzeniu prawie zupenie szczera. Prawie za dlatego, e jednak znaa pewnego modego chopca, ktry si jej bardzo podoba. Znajomo zacza si tak samo w sklepiku, ale ju dawno, bo przed dwoma laty. By to mody pan Czyski, syn waciciela Ludwikowa. Przez cay rok nie byo go w okolicy. Uczy si na inyniera. Ale lato zawsze spdza w Ludwikowie, skd czsto do Radoliszck wpada. Czasami z rodzicami samochodem lub piknym powozem i wwczas na chwil tylko zabiega do sklepu pani Szkopkowej, czasami sam konno lub na motocyklu. Wtedyprzesiadywa w sklepie godzinami. Chopak by ywy, zapalny i taki adny, jakiego drugiego w yciu Marysia nie widziaa. Wysoki, smuky, czarny jak smoa, opalonyna brz. Tylko oczy mia takie niebieskie jak ona, a to wygldaby na Cygana. Przy tym ruchliwy by, wesoy, haaliwy, gdy wpada, zdawao si, e cay sklep jest odniego jednego peen. mia si, piewa nowe melodie (bardzo adnie piewa! ), pokazywa rne sztuki. Raz nawet rwnymi nogam na lad wskoczy ku zgorszeniu szofera, ktry akurat musia poniego przyj. Ale najlepiej lubia, gdy opowiada. Mody by jeszcze, zaledwie o siedem lat od niej starszy, lecz. Boe drogi, czego on nie widzia, gdzie nie zdy by! Zjedzi chyba ca Europ. By w Ameryce i na rnych egzotycznych wyspach. I jak opowiada! A mia co opowiada, bo z t bujn swoj natur wci naraa si na rozmaite przygody. Wytrzsa je jedna po drugiej jak z rkawa. Moe nawet podejrzewaaby go o blag, gdyby nie to, e o jego awanturach gono byo w caej okolicy, e wszyscy wiedzieli,ile kopotw ma stary pan Czyski z synem.Razu pewnego w Radoliszkach podczas jarmarku wjecha konno do szynku i tam pokci si z modym arnowskim z Wieliszkowa, o co pniej by pojedynek. Innym znowu razem zatrzyma pocig w czystym polu, uoywszy na torze wielkie ognisko. Duo anegdotek o nim kursowao wpowiecie. Nie byo jednak miedzy nimi takich, ktre by ujm lub wstyd przynosiy.Chyba te o kobietach. Gadano, e adnej nie przepuci, e z kad, ktra si nawinie, flirtuje i e niejedna przez niego oczy wypakaa. Marysia jednak nie wierzya tym plotkom. Anie wierzya z dwch powodw. Po pierwsze, nie chciaa wierzy, a po drugie,miaa dowody. Pan Leszek na kobiety nie zwraca uwagi. Sama to zaobserwowaa. Ilekro duej zasiedzia si w sklepie, wszystkie miejscowe piknoci przylatyway tu jedna za drug. Gdy ktra pod sklepem zobaczya jego konia albo motcykl, jak szalona pdzia do domu, sztafirowaa si w najadniejsz sukienk,podkrcaa loczki, nakadaa najlepszy kapelusz i przychodzia niby po pocztwki czy po papier listowy. A Marysia tylko miaa si z tego, bo mody Czyski ani na nie spojrza. -To pan ciga mi kupujcych, panie Leszku -mwia do, gdy znowu zostawali sami. - Pani Szkopkowa powinna by panu wdziczna. -Jeeli przyjdzie jeszcze jedna, poka jej jzyk! -grozi udajc irytacj. Trzeba trafu, e w pi minut pniej przynioso pani aptekarzow. Wytoczona bya jak nabal, a wyperfumowana tak, e w sklepie trudno byo oddycha. Czyski, dugo nie mylc, wprawdzie nie pokaza jzyka, ale zrobi co jeszcze gorszego: zacz udawa, e kicha. A jak zacz, tak kicha raz po razie przez cay czas, pki uperfumowana dama nie wyleciaa ze sklepu jak z procy, czerwona z gniewu i pprzytomna. Od tego czasu znienawidzia Marysi i ile razy spotkaa pani Szkopkowa, zapewniaa, e nie kupi niczego u niej za jeden zamany grosz, pki w sklepie bdzieta obrzydliwa dziewczyna. Pani Szkopkowa martwia si utrat klientki, zburczaa nawet Marysi, sama nie wiedzc za co, ot, na wszelki wypadek, ale jej nie wydalia. Pani aptekarzow bya moe ju niemoda, ale niezaprzeczenie adna, i na modsze jednak pan Leszek nie zwraca uwagi, nawet na takie, co ubieray si szykownie lub pochodziy z dobrych rodzin, jak siostrzenica proboszcza, jak crka inyniera drogowego lub jak panna Pawlicka, siostra doktora. Oczywicie pochlebiao to Marysi. Pochlebiao za tym bardziej, e Leszek by okropnie zarozumiay, co uwaaa za jego wielk wad. Podczas gdy z ni by prosty i wesoy, wobec innych ludzi zachowywa sisztywno i wyniole. Za pan brat rozmawia tylko z bogatszymi ziemianami z okolicy, na reszt patrzy z gry. Czsto powtarza, e jego matka jest z domu hrabiank, a ojciec pochodzi z magnackiej, senatorskiej rodziny i e w caym wojewdztwie, oprcz Radziwiw i Tyszkiewiczw, nikt nie ma prawa wyej nosa zadziera ni Czyscy. Kiedy Marysia nie wytrzymaa i powiedziaa mu z ironicznym umiechem: -Bardzo to zabawny widok, taki mody, wielki pan zadzierajcy nosa, by zaimponowa biednej, sklepowej dziewczynie. Zmiesza si wwczas i przysiga, e wcale nie mia takiego zamiaru. -Niech pani nie myli, panno Marysiu, e jestem a takim gupim snobem. - Tego nie myl -odpowiedziaa chodno. -Myl natomiast, e bardzo taktownie podkrela pan rnic spoeczn, jaka midzy panem imn istnieje... - Panno Marysiu!! -... i t ask, jak mi pan wywiadcza, raczc traci swj cenny czas na rozmowyz gupiutk i ubog ekspedientk z maego miasteczka... - Panno Marysiu!! Bo doprowadzi mnie pani do szau! -Nie mam tego zamiaru, prosz pana. Moim obowizkiem jest by uprzejm dla klientw. I dlatego chc pana teraz przeprosi, bo musz zamie sklep, a kurzmgby zaszkodzi paskiemu cennemu zdrowiu, ju nie mwic o londyskim ubraniu. - Tak pani mwi? - Zerwa si blady. - Tak, prosz pana. - Panno Marysiu!! -Czy pan jeszcze co kae zapakowa? - Pochylia si z wymuszonym umiechem nadlad. Czyski trzasn si z caej siy trzcin po cholewie. - Sam siebie zapakuj, do cikiego diaba! Zegnam pani! Nieprdko mnie pani zobaczy!- Szczliwej drogi.... - Psiakrew!! - zakl. Wypad ze sklepu, wskoczy na siodo i z miejsca poderwa konia do galopu. Widziaaprzez okno, jak niczym wariat przelecia przez nic zabru-kowany plac Niepodlegoci, wznoszc kby kurzu. Usiada i zamylia si. Wiedziaa, e postpia susznie, e temu zarozumialcowinaleaa si nauczka, a jednak al jej byo.- Nieprdko go zobacz.... Pewno nigdy - westchna. - Ano trudno. Moe to i lepiej. Nazajutrz, gdy o smej przysza otworzysklep, przed drzwiami czeka ju gajowy z Ludwikowa. Przynis list. W licie Czyski pisa, e ma cae wakacje zatrute, i to przez ni, e nic spodziewa si tego po niej, e naj-opacznicj zrozumiaa wszystkiejego intencje, e skrzywdzia go i obrazia, poniewa jednak i on zachowa si niegrzecznie, uwaa za obowizek dentelmeski przeprosi j. Dla zalania tych gorzkich wspomnie - pisa w zakoczeniu -jad do Wilna i bd tak pi, e pewno mnie licho porwie, zgodnie z yczeniem Pani . -Czy bdzie, panienko, odpowied? - zapytagajowy. Zastanowia si. Nie, po co ma dopisa? Po co to wszystko? -Odpowiedzi nie bdzie - powiedziaa. -Prosz tylko paniczowi powiedzie, e ycz mu jak najlepiej. Miny trzy tygodnie i Czyski si nie pokaza. Tsknia za nim troch, a nawet wrya, czy przyjdzie i czy wstpi do sklepu. W trzecim tygodniu przysza do niejdepesza. Oczom swoim nie chciaa wierzy: bya to pierwsza depesza, jak otrzymaa w yciu. Wysana bya z Krynicy, a brzmiaa tak: wiat jest nudny stop, ycie nic nie warte stop, czy aptekarzowa perfumuje si stop, pani jest najadniejsz dziewczyn w Europie rodkowej stop, szkoda stop, Lech". W trzy dni pniej zaterkota w Radoliszkah motocykl, objawiajc caemu miasteczku, e mody pan Czyski powrciw rodzinne strony. Marysia ledwie zdya skoczy do lusterka i poprawi wosy, a ju by w sklepie. Bya mu bardzo w gruncie rzeczy wdziczna za ten przyjazd, lecz nie okazaa tego po sobie. Baa si, by nie pomyla, e zaley jej na jego towarzystwie. To znowu rozgniewao go i zepsuo mu spodziewane mie powitanie. Po kilku zdawkowych zdaniach powiedzia: -Potpia pani mj snobizm, ale snoby maj jedn zalet: umiej zdoby si na uprzejmo nawet wtedy, gdy nie maj do tego, ochoty. Chciaa zapewni go, e w stosunku do niego nie potrzebuje a zdobywa si na uprzejmo, e swoim powrotem i tym, e o niej pamita tam, w Krynicy, sprawi jejdu rado... Lecz zamiast tego wycedzia: -Wiem, e paska uprzejmo jest wanie tego rodzaju. Przeszy j nienawistnym spojrzeniem. - O tak!! Pani ma racj! ... - Nie. wtpi. - Tym lepiej. -I tylko dziwi si, e si pan wysila. Zamia si, jak mu si zdawao, szyderczo. -O, wcale nie. To jest automatyczne. Widzi pani, ju samo wychowanie wpoio we mnieautomatyzm przyzwoitych form obcowania z ludmi... Dziewczyna pochylia gow. - Podziwiam to. Gwatownie odwrci si od niej. Nie widziaa jego twarzy, lecz bya pewna, e ma zacinite szczki. Jeszcze raz najgorcej zapragna zgody. Rozumiaa, e musi teraz powiedzie co pojednawczego, e traktuje go niesprawiedliwie, e on teraz ju nigdy nie wrci, jeeli nie usyszy od niej ani sowa yczliwoci. Rozumiaa to, a jednak nie umiaa si zdoby na kapitulacj. -Zegnam pani - powiedzia i nie czekajc na odpowied szybko wyszed. Nie rozpakaa si tylko dlatego, e wanie wesza do sklepu jaka klientka. Byo to wszystko w zeszym roku. Do koca wakacji nie pokazywa si w Radoliszkach ani razu. Pniej przysza zima, duga zima, a potem wiosna. O modym Czyskim jak zawsze troch plotkowano, o uszy Marysi obijay si od czasu do czasu rnewieci. Podobno by na praktyce za. granic. Podobno mia si eni z jak baronwn z Poznaskiego, podobno rodzicebaronwny przyjedali nawet z wizyt do Ludwikowa. Wszystko to Marysia przyjmowaa do obojtnie. Zdawaa sobie zawsze spraw z tego, e adnych nadziei w stosunku do modego Czyskiego ywi nie moe. Poza tym miaa do jaki nieuzasadniony al. Podczas zimy zjechao do Radoliszek kino. Zainstalowano je w szopie stray ogniowej,gdzie pomimo przejmujcego zimna przez wszystkie trzy wieczory publicznoci nie zabrako. Wywietlano amerykaskie filmy,a pani Szkopkowa, chocia nieraz syszaa kazania potpiajce wielkowiatow rozpust, pokazywan w kinach, zdecydowaa si te rozpust wreszcie na wasne oczy zobaczy i oceni stopie jej zgrozy. Poniewa za obawiaa si, e wielu rzeczy nie zrozumie, zabraa ze sobMarysi, zarwno przez wzgld na jej wyksztacenie, jak i na to, e Marysia ju dawniej kino widywaa. Marysia rzeczywicie bywaa w kinie w takduych miasteczkach jak Brasaw i Swiciany, lecz wwczas bya jeszcze dzieckiem. Teraz jednak zastanawiaa si ju nad treci filmw i zwaszcza jeden podoba si jej bardzo. Bya to historia modej wiejskiej dziewczyny, na ktr nikt w jej rodzinnych stronach nie zwraca uwagi. Uchodzia tam za biedactwo zahukane. Gdy jednak dostaa si do wielkiego miasta,do olbrzymiego sklepu, gdzie tysice kupujcych przewija si dziennie, pozna ji pokocha pewien sawny i bogaty malarz, ktry umia dopatrzy si w niej i urody, i wdziku, i zalet charakteru. -Tak -mylaa z melancholi Marysia. -Moew wielkim miecie jest to moliwe, ale gdyby zostaa na wsi, smutny byby jej los.A o sobie wiedziaa, e nie wydostanie si std nigdy. Tutaj za... kto moe by tym mczyzn, ktry zakocha si w niej i polubi? ... Miaa do zdrowego rozsdku, by nie bra w rachub ani przez moment syna waciciela Ludwikowa. Aniby jego rodzice nie zgodzili si na to, ani jemu samemu nigdy to w gowie nie postao, ani ona sama nie pragnaby zosta on takiego pana. Jego krewnym i znajomym wynosia ze sklepu paczki do powozu, wic jake pniej zgodziliby si traktowa j jako rwn sobie. Zupenie inaczej przedstawiaaby sobie wasn przyszo, gdyby pan Leszek by zwyczajnym, niezamonym urzdnikiem czy rzemielnikiem, a bodaj nawet gospodarzemwiejskim. - O, wtedy byoby zupenie inaczej! Uwaaa go za szczyt urody mskiej. Na adnej fotografii filmowej, na adnej pocztwce w sklepie (a byo ich tyle) nie widziaa rwnie pocigajcego chopca. Podoba si jej pod kadym wzgldem. Bo nawet ta jego duma, ta zarozumiao nie bya a tak wad, na ktr w ostatecznoci nie mona by zamkn oczu. Zreszt gdyby by tylko skromnym pracujcym czowiekiem, na pewno nie miaby przewrconej gowy. Nadesza wiosna i Marysia, jeeli pamitaa o modym Czyskim, to tylko jako o postaci z marze, nie za o przyszym wacicielu Ludwikowa. Posta ta jednak zajmowaa w jej wyobrani miejsce moe niezbyt wielkie, lecz tym niemniej stae i niewzruszone. O tyle niewzruszone, e nie byo tam wolnegoterenu dla innych. W okolicy nie brako modych ludzi, ktrzy na Marysi zwracali uwag, nie ukrywajc przed ni swoich zachwytw. Wszystko to jednak nie robio na niej wikszego wraenia. Przyszed czerwiec, upalny, bujny czerwiec. Miasteczko, otoczone rozfalowanym, zielonym morzem zb, samo przypominao bukiet potnych wiechciw biaodrzewia, lip i brzz, pod ktrymi tuliy si, niczym skromne kwiaty, biae i czerwone domki, ledwie widoczne, bo te gsto obrose jaminem, bzem i spire. Gdy w dzie witeczny wracao siz dugiego spaceru, zdawao si, e nie mana wiecie cichszego i pikniejszego zaktka. Z daleka nie wida byo wyboistych, nie wybrukowanych ulic ani kupmieci na podwrkach czy wylegujcych siw kauach wi. Soce jarzyo si na czystym niebie, przez pola szed pachncy, agodny wiatr, a na sercu byo lekko i radonie. W powszednie dni dopiero po sidmej wychodzio si ze sklepu. A w sklepie by ar nieznony. Niedawno zasadzone od strony placu mode drzewka mao albo i wcale nie daway cienia, mur nagrzewa si tak, e wszystkie wyroby tytoniowe na dzie trzeba byo znosi do piwniczki w obawie, by nie zeschy si na mia. Za to wieczorem Marysia czym prdzej zamykaasklep i zanim jeszcze wrcia do domu, biega na wirwk. Bya to pytka rzeczuka, ktr latem kura nie zamoczywszy pierza moga przej w brd, w dwch jednak miejscach, przed ie? C, wizienie te jest dla 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AA@P cA?%cBdCac D,c E;5 szos i za kocioem, rozszerzaa si w dwa pkate i dostatecznie gbokie stawy. Przed szos kpali si mczyni, a za kocioem kobiety, przewanie mode dziewczta. Po kpieli byo jeszcze do czasu, by pomc pani Szkopkowej przy gospodarstwie, a pniej zasi do ksiki.W bibliotce parafialnej Marysia wszystkie ju dawno przeczytaa, przeczytaa te wszystkie z niewielkiej biblioteki miejscowej szkoy powszechnej. Zdarzao si jednak czasami poycza jak powie czy tom wierszy od kogo z nielicznej inteligencji. A ksiek wci bya godna. Wiele z nich umiaa prawie na pami, nawet dwie francuskie i jedn niemieck, ktre czytywaa czciej, by nie wyj z wprawy. Francuska -by to stary i zniszczony tom wierszy Musseta, wasno byego proboszcza. Kiedy w sklepiku miaa wanie je w rku, gdy wstpi stary i miy go, znachor z myna. - A c to, panieneczka, czytasz? - zapyta.Ot, tak sobie. - To poezje, bardzo pikne poezje... Wiersze. Ale francuskie. - Francuskie? ... - Tak, stryjciu. Napisa je Musset. Znachor odwrci ksik w swoj stron, pochyli si nad ni i Marysi zdawao si, e stara si czyta. Wargi jego poruszay si nieznacznie, lecz po chwili wyprostowasi. By blady i oczy jego jakby zmtniay. - Co ci jest, stryjciu Antoni? - zapytaa zdziwiona i troch przestraszona. - Nie, nic... - Potrzsn gow i cisn si za skronie. -Usid, stryjciu. -Wybiega zza lady i przysuna mu krzeso. -Upa dzi straszny, pewno ci zaszkodzi. - Nie, bd spokojna, panienko. Ju mi przeszo. - To chwaa Bogu. Przelkam si... A co do tej-ksiki to posuchaj, prosz, jaki to pikny jzyk. Myl, e mona go nie zna, a i tak odczu jego pikno, zwaszcza w wierszu. Odwrcia kilka kartek i zacza czyta. Gdyby chocia na chwil oderwaa oczy od ksiki, zobaczyaby od razu, e co niedobrego dzieje si z Antonim Kosib. Leczprzecie czytaa wanie dla siebie. Rozkoszowaa si pynnoci i dwicznoci strof, lekkoci rymu i wzruszajc treci uczu poety, paczcego nad rozpacz dwch serc, nieubaganie rozdzielonych przez lepy kaprys losu i poncych coraz sabszym ognikiem tsknoty, tsknoty, ktra staa si ich jedyn racj i przyczyn istnienia. Skoczya i podniosa gow. Ujrzaa wpatrzone w siebie nieprzytomne oczy znachora. - Co panu jest? - Zerwaa si. I wwczas usyszaa, jak powtrzy, najdokadniej powtrzy ostatni strofk. Nie moga si myli, chocia mwi jakim chrapliwym szeptem i bardzo cicho. - Pan.... pan... - zacza, lecz on, jakby usiujc co sobie przypomnie, powiedzia:- Tak... lepy kaprys losu. Jak drzewo wyrwane z korzeniami... Co to jest... co to jest... Wsta i zatoczy si. - Boe drogi!! Stryjciu Antoni! Stryjciu! - krzykna. -Mroczy mi si w gowie - odezwa si, dyszc ciko. -Mroczy si, jakbym mia oszale... Co to za konie tam jad? ... Po co ja przyszedem... Po tyto... Powiedz, panienko, co... Mw co do mnie... Raczej intuicj wyczua, ni zrozumiaa, o co mu chodzi. Zacza szybko mwi, e to konie z Piaskw, e pewno pani Hermanowiczowa przyjechaa po zakupy albo da na msz za dusz ma, co miesic daje na msz, e... Trzepaa wszystko, co jej na myl przychodzio, i jednoczenie trzymaa znachora za jego wielkie, grube rce. Pomau uspokaja si. Usiad teraz i cikodysza. Przyniosa mu szklank wody, ktr chciwie wypi, potem zbiega do piwniczki po tyto i zapakowaa. Poniewa zbliaa si sidma, postanowia, e nie puci go samego. -Niech stryjcio Antoni posiedzi jeszcze kwadransik, a pniej zamkn sklep i podprowadz troch stryjcia. Dobrze? - Po co, panieneczko, sam pjd. - Ale kiedy ja chc przej si. - Dobrze - zgodzi si apatycznie. - A moe zapali stryjcio papierosa? ... Ja zrobi. - Zapal. - Kiwp gow. Kiedy znaleli si ju na szosie, z wolna odzyskiwa rwnowag. -Miewam takie przypadoci -powiedzia. - Pewno co w mzgu. Dawno ju, bardzo dawno tego nie miaem. -Da Bg, e wicej si nie powtrz. - Umiechna si do serdecznie. - To pewnood soca. Potrzsn gow. - Nie, droga panieneczko! To nie od soca.- Wic od czego? Milcza dugo, wreszcie westchn: - Sam nie wiem. A po chwili doda: -I nie pytaj mnie o to, bo jak zaczn o tym myle, jak zaczn pami nata, to moe si znowu to ze we mnie rozpta. - Ju dobrze, stryjciu Antoni. Bdziemy mwili o czym innym. - Nie, nie trzeba, panieneczko. Wracaj. Za wielki szmat drogi na twoje drobne nki. - Eee tam, wcale niedrobne. Ale jeeli stryjcio moe woli zosta sam, to wrc. Zatrzyma si, umiechn, przygarn j lekko do siebie i ostronie pocaowa w czoo. - Niech ci Bg odwdziczy, panienko - powiedzia cicho i poszed. Marysia zawrcia w stron miasteczka. Niespodziewany gest i pocaunek tego czowieka nie tylko nie sprawi jej przykroci, lecz jakby j uspokoi po niedawnym przeyciu. Odczua jeszcze dobitniej, e w tym starym znachorze znalaza istot o zotym i bliskim sercu. Ach, bya pewna tego, e nikt na wiecie nie ywi dla niej serdeczniejszych i lepszych uczu, e w razie jakiegokolwiek nieszczcia on jeden nigdy nie odmwiby jej pomocy. Ale zrozumiaa te i to, e ten dobry przyjaciel sam potrzebuje pomocy, e musiao na spa jakie wielkie nieszczcie, e w jego duszy dzieje si co nieprzeniknionego i tajemniczego. Atak, ktrego wiadkiem bya w sklepie, nasuwa tysice fantastycznych przypuszcze. Na zdrowy rozsdek biorc,kade z nich byo niedorzeczne, lecz Marysia majc do wyboru pospolito i nieprawdopodobiestwo, wybieraa, wolaawybra zawsze to drugie. Dlatego wydao si jej, e Antoni Kosib, znachor z myna, jest zagadkow postaci romantyczn, moe jakim ukrywajcym si pod siermig ksiciem lub nieszcznikiem, ktry kiedy popeni zbrodni -oczywicie mimo woli lub w chwili uniesienia -i skaza siebie na ycie w prostocie i w powiceniudla dobra blinich. Nie, nie mylia si, nie moga si myli, gdy wyranie syszaa padajce z jego ust sowa francuskiego wiersza. Prosty chop nie mgby ich tak powtrzy. A zreszt zrozumia tre wiersza! ... W jaki sposb mona by to sobie wytumaczy? ... -Przypumy -mylaa -e w swoich wdrwkach doszed kiedy do Francji lub Belgii. To zupenie moliwe. Duo chopw emigruje, a pniej wraca. Lecz takie postawienie sprawy i rozwizanie tajemnicy byo zbyt prozaiczne. Zreszt jeeliby tak byo, dlaczego dozna takiego wstrzsu? ... Czy nie kryje si za tym adna tragedia? ... Niewtpliwie wiersz musia mu co przypomnie, obudzi w nim jakie bolesne wspomnienia. - To musi by czowiek niezwyky - zapewnia siebie z przekonaniem. A przekonanie to utwierdzio si w niej tymmocniej, im wicej przypominaa sobie szczegw potwierdzajcych jej dowiadczenie. A wic sposb bycia t ego czowieka, pozornie, ale tylko pozornie i zewntrznie podobny do sposobu bycia innych ludzi prostych. Jego delikatno, bezinteresowno... Bya pewna, e trafia na lad wielkiej i przejmujcej tajemnicy, i postanowia sobie, e j rozwika. Jeszcze nie wiedziaa, w jaki sposb to zrobi, lecz wiedziaa, e nie zazna spokoju, nim do sedna zagadki nie dotrze. Tymczasem jednak zaszy wypadki, ktre odwrciy jej myli i zainteresowania w zupenie innym kierunku. Rozdzia IX Mniej wicej w poowie czerwca wczesnymrankiem na rynku zatrzyma si wielki granatowy samochd. W Radoliszkach zna go kady i wiedzia, e naley do pastwa z Ludwikowa. Samochd zatrzyma si przed kolonialnym sklepem Mordki Rabinowa.Z okien sklepiku pani Michaliny Szkopkowej wida byo dokadnie, jak najpierw wysiadstary pan Czyski, pniej pani Czyska i wreszcie ich syn, pan Leszek. Marysia szybko odskoczya od okna. Zdya tylko zauway, e mody inynier jeszcze bardziej zeszczupla i e mia na sobie bardzo jasne, popielate ubranie, w ktrym wyglda jeszcze zgrabniej ni zwykle. Bya przekonana, e lada chwila drzwi otworz si i wejdzie. Ze zdziwieniem stwierdzia, e serce jej bije coraz prdzej. Pomylaa, e musi mie wypieki i e on gotw domyli si, i to z jego powodu. Ju nieraz ukadaa sobie, jak go przyjmie.Teraz wszake, gdy znajdowa si w pobliu, nie umiaa sobie przypomnie nic z tych projektw. Wiedziaa jedno, e cieszy si, e bardzo gupio cieszy si z jego przyjazdu. Usiada za lad i haftowaa pilnie. Chciaa, by tak wanie j zasta, gdy wejdzie. -Najlepiej nic nie planowa -zdecydowaa -azachowa si stosownie do tego, jak on si zachowa. Moe przecie wej i tylko zada pudeka papierosw... Jak zwyky klient. Byoby to brzydko z jego strony, na sam myl o tym Marysi ogarnia smutek, tym bardziej e teraz mocniej ni kiedykolwiek bya przewiadczona, e ubiegej jesieni zachowaa si wobec niego niegrzecznie i niesprawiedliwie. -Choby zada tylko papierosw - pomylaa - musz mu okaza yczliwo. Byleby prdzej przyszed. On jednak nie przyszed w ogle. Po kwadransie wyczekiwania ostronie stana przy oknie po to tylko, by stwierdzi, e Czyscy wsiadaj do samochodu. Auto zawrcio i ruszyo w stron Ludwikowa. - Pojecha - powiedziaa gono i w pierwszej chwili zrobio si jej niewymownie przykro. Dopiero wieczorem, lec w ku, zacza rozwaa wszystkoi dosza do wniosku, e to jeszcze nic nie znaczy. Jeeli nawet zamierza wstpi do niej, nie zrobi tego na pewno dlatego, e rodzice pieszyli si, a nie chcia zwraca ich uwagi na znajomo z ni, na znajomo, ktra nie podobaaby si im z pewnoci. Usna spokojnie. Nazajutrz jednak koo poudnia zelektryzowa j znany warkot motoru. Sycha go byo z daleka. Wszake ku zdziwieniu Marysi tempo warkotu nie zdawao si zmniejsza. Istotnie, motocykl z rykiem przelecia przez plac, mign w oknach i popdzi dalej. -Jeszcze moe zawrci? -udzia si, wiedzc, e si udzi. Stao si zupenie jasne, e zapomnia o niej, e nie ma najmniejszego zamiaru zobaczy jej znowu.-Wic to tak... -powiedziaa sobie. - To i dobrze... Ale nie byo dobrze. Haftowa nie moga. Rce trzsy si. Kilka razy bolenieukua si w palec. O niczym innym myle nie potrafia. Skoro pojecha traktem, byopewne, e do pastwa Zenowiczw. Zenowiczowie to bardzo bogaci ludzie i majdwie crki na wydaniu. Dawno ju wizano modego Czyskiego z jedn z nich. Ale w takim razie ile prawdy byo w owej pogosce o baronwnie z Wielkopolski? ... -Zreszt -mylaa z gorycz - mj Boe! C to mnie obchodzi? Niech si eni, z kimchce. ycz mu, by znalaz najodpowiedniejsz i najadniejsz on. Aleto wstrtne z jego strony, e przynajmniejna kilka swek tu nie wstpi. Przecie go nie ugryz. I niczego nie chc od niego. Czyski wraca tu przed sidm. Drzwi sklepu (zupenie przypadkowo) byy otwarte i Marysia (rwnie przypadkiem) staa na progu. Przejecha obok. Nawet gowy nie odwrci. Nawet nie spojrza. -Moe to i lepiej - pocieszaa si Marysia. -Pani Szkopkowa ma racj, e nie powinnamsobie zawraca mm gowy. Tego wieczora kierownik miejscowej agencji pocztowej, pan Sobek, zosta mile zaskoczony. Spotka pann Marysi wracajc do domu i gdy zaproponowa, bysi z nim przespacerowaa do Trzech Gruszek, zgodzia si bez namysu. Nie byoby w tym nic nadzwyczajnego, gdyby chodzio o ktrkolwiek dziewczyn z Radoliszek. Sobek mg miao zaliczy si do mczyzn cieszcych si powodzeniem u pci piknej. By mody, przystojny, na rzdowym stanowisku i z perspektyw kariery, bo oglnie byo wiadome, e jego WUJ w okrgowej dyrekcji by wan figur. Poza tym mistrzowsko gra na mandolinie, na piknej, inkrustowanej perow mas mandolinie, z ktr poza sub nigdy zreszt si nie rozstawa. Owa mandolina, jak te i inne wymienione ju zalety pana Sobka dziaay pocigajco na mode panny. Na wszystkie, bodaj na wszystkie, z jednym, i to bardzo przykrym dla pana Sobka wyjtkiem. Marysia wprawdzie bya dla zawsze grzeczna, nigdy jednak nie okazywaa ochoty do zacienienia znajomoci, nieodmiennie wymawiaa si od pjcia z nim na lizgawk, na spacer czy na wieczorek. Gdyby pan Sobek nalea do modziecw o draliwej ambicji, od dawna zaprzestaby nagabywania Marysi. By on jednak chopcem poczciwym z kociami, humorw nie miewa, brakiem cierpliwoci nie grzeszy, a e odznacza si trwaoci upodoba, tedy od czasu do czasu ponawiaswe propozycje. I tego wanie dnia przekona si, e obra taktyk rozsdn. Szli obok siebie drog znan wszystkim modym i starym mieszkacom Radoliszek ku Trzem Gruszkom, drog, ktr starzy niegdy, a modzi teraz chodzili parami, zwan zoliwie przez pani aptekarzow Promenad Krw, bo i krowy tdy na pastwisko pdzono. Z okien plebanii, skd dbay o moralno swoich parafian proboszcz mg widzie tdrog jak na doni, mg rwnie z niejakcisoci okreli, ile w roku przyszym udzieli lubw. I komu. Wystarczyo stwierdzi, e ten czy inny modzian uczszcza"na promenad stale z jedn i tsam pann. W jzyku potocznym oznaczaoto, e on z ni chodzi", a to z kolei rozumiano powszechnie jako zapowied maestwa, w najgorszym za razie jako niezawodny objaw mioci. Dlaczego dopatrywano si go wanie w chodzeniu, nie za w staniu, w siadywaniu ani w adnej innej odmianie pozycji ludzkiego ciaa -w Radoliszkach nikt si nad tym nie zastanawia, a ju z pewnoci nie myla o tym podczas swej pierwszej przechadzki do Trzech Gruszek z Marysi pan Sobek. Myla tylko i wycznie o pannie Marysi, otym, e jest uboga, ale bardziej wyksztacona i bardziej obyta od innych, eadniejsza jest te na pewno i e takiej ony nie powstydziby si urzdnik pastwowy nawet zawrotnie wysokiej rangi. Myli za swoje wyraa cichusiekim brzkaniem na instrumencie (lubi tak wanie nazywa swoj mandolin) melodii modnego tanga: -Czy pokochasz mnie kiedy, Lolito, z wszystkich kobiet wybrana kobito". Niestety, panna Marysia, chocia rozumiaasubteln aluzj tanga, chocia domylaa si intencji wirtuoza, chocia odczuwaa pewn wdziczno za to wyrnienie, nie moga podziela nastroju partnera. Umylnie posza z panem Sobkiem na spacer, by si rozerwa, by przekona sam siebie, e Sobek jest zacnym chopakiem, e nie powinna stroni od niego, e byby dla niej odpowiednim mem. Nawet idealnym. Nie pi, nie robi awantur, nie rozbija si na motocyklu, a grunt: odznacza si wyjtkow staoci. Nie tak jak inni! ... C z tego, e nie jest zbyt inteligentny, e ma proste maniery. To jeszcze nic przynosi ujmy... Na nic wszake nie zday si nieodparte argumenty, na nic najlepsza wola, na nic spacer, ktry zakoczy si dopiero przy ksiycu, na nic romantyczny nastrj, upikszony muzyk i rozmowy: Marysia powrcia do domu zniechcona, smutna i zdecydowana ju nigdy wicej ani z panem Sobkiem, ani nikim innym do Trzech Gruszeknie chodzi. W nocy ni si jej straszny sen. Widziaa siebie i modego Czyskiego. Jechali motocyklem z szalon szybkoci, uciekali przed poarem, ktry wci ich dopdza. Nagle otworzya si przed nimi przepa, spadli na kamieniste dno... I byo wiele krwi, a on powiedzia: - Przez ciebie umieram. Ona odczua, e te umiera, i zacza woa ratunku. Gdy otworzya oczy i oprzytomniaa ze snu, zobaczya pochylonnad sob pani Szkopkow. -Sen mara! Bg wiara! - mwia. -Co ci si nio, e tak krzyczaa? W pierwszej chwili Marysia chciaa opowiedzie swj sen, lecz. przypomniawszy sobie, e pani Szkopkow umie sny tumaczy, wolaa zamilcze. Moe sen oznacza co nieprzychylnego dla pana Czyskiego, ktrego pani Szkopkowa i tak nie lubia. Gotowa by przy okazji powiedzie mu co przykrego. -Krzyczaam? ... Sama nie wiem dlaczego -powiedziaa Marysia. -Moe i nio mi si co. Sny tak atwo si zapomina. Marysia jednak nie zapomniaa. Nazajutrz, h, przed ie? C, wizienie te jest dla 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AAFPvc G^c H$ c I0, c J9& gdy ujrzaa konie z Ludwikowa i pana Lechana bryczce, a wzdrygna si. Przekonanabya, e tym razem wstpi. Mylia si i tym razem. Po papierosy przysa stajennego! Stajennego! Widocznie z uporem unika widzenia si z ni. Dalszy bieg wypadkw potwierdzi to wzupenoci. Nie byo dnia, by nie przyjeda do miasteczka lub przez miasteczko. Czasem bryczk, czasem konno, a najczciej motocyklem. W zeszym roku nigdy tak czsto nie bywa. Teraz widocznie robi to na zo Marysi lub z jakich innych powodw, ktrych nie umiaa dociec. Ilekro by bez okularw motocyklowych, moga zauway, e twarz mu zeszczuplaa, zmizerniaa i nabraa jakiego niemal ponurego, zacitego wyrazu. -Moe spotkao go co zego? - zaniepokoia si i zaraz skarcia siebie za ten niewczesny niepokj: - Jakim prawem i po co tym si przejmuje?! ... W kocu ogarna j apatia. Nie zrywaa si ju na odgos turkotu, ttentu czy warkotu motoru do okna, staraa si w ogle tego nie sysze. I kiedy ju reszt stracia nadziei - stao si. By to dzie dwudziestego czwartego czerwca. Od rana w sklepie by duy ruch, jak zawsze w dniu imienin ksidza proboszcza: kupowano laurki. Dzieci szkolne, z ochronki, z przytuku, tercjarki i inni. Dopiero koo dziewitej uspokoio siimiaa czas zej do piwnicy po wyroby tytoniowe, by chocia kilka paczek uoy na wystawie. Wzia je do fartuszka i po stromej drabince wesza na gr. Odwrcia si i krew ucieka jej do serca: o dwa kroki przed ni sta on. Nie wiedziaa, czy wydoby si z jej ust okrzyk, nie wiedziaa, e z fartuszka posypay si na ziemi pudeka papierosw.Wiedziaa tylko, e wiat si krci w szalonym, nieprzytomnym tempie i e upadaby na pewno, gdyby nie to, e on trzyma j mocno, przytulon do siebie. Ile, razy pniej usiowaa chwila po chwili, mgnienie po mgnieniu odtworzy w swojej pamici to wielkie, to cudowne zdarzenie - nie umiaa. Pamitaa tylko ostre, jakby gniewne spojrzenia jego czarnych oczu, a potem niemal bolesny ucisk i bezadne sowa, ktrych wwczas nie rozumiaa, lecz ktrych tre zdawaa si bezporednio wlewa do jej krwi. A potem kto wszed do sklepu i odskoczyli od siebiepprzytomni. Klient posdzi j na pewno ozaczadzenie lub o utrat orientacji. Nie moga poj, o co mu chodzi, nie umiaa obliczy nalenoci. Gdy wreszcie wyszed z pakunkiem, sama wybuchna miechem. -Zupenie zgupiaam! Co ja mu dawaam zamiast papieru kancelaryjnego! Boe! Niechpan spojrzy! Wskazywaa na rozoone na ladzie najrozmaitsze przedmioty i miaa si, miaa, nie mogc powstrzyma tego radosnego miechu. Co w niej drgao, co trzepotao. Co zrodzio si do ycia, nowego, wspaniaego, jasnego, uskrzydlonego, jak wielki biay ptak. Czyski sta nieruchomo i wpatrywa si wni z zachwytem. Napisa jej kiedy w depeszy, e uwaa j za najpikniejsz dziewczyn... Teraz jednak bya t ak pikna, jak jej jeszcze nigdy nie widzia. -A to adnie! Bardzo adnie -mwia. -Przyjeda tyle razy i nie wstpi do mnie! Mylaam, e si pan obrazi. - Czy obraziem si? Ale pani artuje! Ja nienawidziem pani! - Za co? -Za to, e nie mogem o pani zapomnie, panno Marysiu. Za to, e ani bawi si, ani pracowa nie mogem. -I dlatego pan, przejedajc koo sklepu, odwraca oczy w przeciwn stron? -Tak! Wanie dlatego. Wiedziaem, e si pani nie podobam, e pani mnie lekceway! ... adna kobieta dotychczas nie lekcewaya mnie. Wic daem sobie sowo honoru, e nie zobacz pani ju nigdy. - Popeni pan tedy a dwie brzydkie rzeczy: najpierw dajc sowo, a pniej je amic. Czyski potrzsn gow. - Panno Marysiu, nie potpiaby mnie pani, gdyby pani wiedziaa, co to jest tsknota. -Jak to! -oburzya si. -Dlaczego to mam niewiedzie, co to jest tsknota? Moe lepiej od pana wiem. -Nie! - Machn rk. -To niemoliwe. Pani nie moe mie najmniejszego pojcia o tsknocie. Czy pani wie, e czasami sdziem, e dostaem bzika? ... Tak! Bzika!... Nie wierzy pani? To prosz spojrze. Wydoby z kieszeni cienk, row ksieczk. - Wie pani, co to jest? - Nie. -To jest bilet okrtowy do Brazylii. Na kwadrans przed odpyniciem okrtu musiaem zabra z pokadu moje kufry i zamiast do Brazylii przyjechaem do Ludwikowa. Nie mogem, wprost nie mogem! A pniej bya to najwiksza mczarnia! Staraem si dotrzyma danego sobie sowa, ale nie mogem wyrzec si przyjazdw do Radoliszek. Nie wolno mi byo szuka spotkania z pani, lecz mogo si zdarzy przypadkowo. Prawda? ... Wwczas nie zamabym sowa. Marysia nagle spowaniaa. - Zdaje si, e postpi pan le nie dotrzymujc danej sobie obietnicy. - Dlaczego? - oburzy si. -Bo... mia pan suszno, nie chcc wicej widzie si ze mn. - Byem idiot!! - zawoa z przekonaniem. - Nie, by pan rozsdny. Dla nas obojga... Przecie to nie ma adnego sensu. -Ach, tak? ... Czy pani naprawd nie znosi mnie do tego stopnia, e nawet widywa size mn nie chce? Spojrzaa mu prosto w oczy. -Nie, prosz pana! Bd zupenie szczera. Ija tskniam za panem bardzo, bardzo... - Marysieko!! - Wycign do niej rce. Potrzsna gow. -Zaraz, powiem wszystko. Niech pan zaczeka. Tskniam bardzo. Byo mi le... Tak le. Nawet... pakaam... - Moja ty jedyna!! Mj cudzie! -Ale -cigna - doszam do przekonania, eatwiej zapomn o panu, gdy nie bdziemy si widywa. Jaki cel moe mie nasza znajomo? ... Pan jest przecie do rozumny, by lepiej to widzie ode mnie. -Nie -przerwa - wanie jestem do rozumny, by widzie, e pani nie ma racji, panno Marychno. Ja pani kocham. Pani oczywicie nie-moe poj, co to jest mio. Ale lubi mnie pani. Byoby szalestwem dalsze skazywanie siebie na rozstanie. Pani mwi o celu! A czy to nie pikny cel, czy nie dostatecznie usprawiedliwiony i waki ju samo widywanie si, same rozmowy, sama przyja? C pani szkodzi widywa si ze mn... Bo prosz posucha! ... Suchaa uwanie i nie moga odmwi mu susznoci, nie moga odmwi, tym bardziej i chciaa, by j przekona. A on umia by przekonywajcy. Zreszt nie moga mu przecie zabroni bywania w sklepie, do ktrego mia wstp kady klient. Z klientami za naleao rozmawia grzecznie. Tote od tego dnia pan Lech Czyski przyjeda codziennie, ajego wierzchowiec lub motocykl, stojc przed sklepem pani Szkopkowej, wywoywa powszechn sensacj w miasteczku, liczne komentarze i zazdro, ktra naturalnym rzeczy porzdkiem przerodzia si w to, co nazwano zgorszeniem publicznym. Wprawdzie w cisym tego sowa znaczeniu o niczym gorszcym nikt nic nie wiedzia. Przesiadywanie modego inyniera w sklepie, do ktrego drzwi przecie zawsze i dla kadego byy otwarte, nie mogo nikomu nasun podejrze kompromitujcych pann Marysi. Jednak zawi ludzka nie liczy si nawet z oczywistoci. Niemal kada dziewczyna w Radoliszkach moga pochwali si posiadaniem jakiego adoratora, aden z nich jednak nie mg rwna si z modym Czyskim. Dlaczego za ten pikny brunet wybra sobie wanie tak przybd jak Marysia od Szkopkowej, trudno byo si domyli. Skoro ju wrd panien miasteczkowych chcia szuka towarzystwadla siebie, znalazby i urodziwsze, i zamone, i pod kadym wzgldem godniejsze. Rodzice tych godniejszych, ma si rozumie, podzielali oburzenie swoich crek, podzielali je rwnie modzi ludzie, ktrzy chodzili z nimi do Trzech Gruszek. A to bya caa opinia Radoliszek. Jeeli Marysia pomimo wrodzonej wraliwoci nie od razu spostrzega si w tej zmianie frontu opinii miasteczkowej, to tylko dlatego, e zbyt cakowicie pochonita bya wasnymi przeyciami. A przeycia te byy tak nowe i tak upajajce,i cay wiat zewntrzny przy nich zdawasi rozpywa w zamgleniu, zdawa si byczym nierzeczywistym, przygodnym i niewanym. Marysia uwiadamiaa sobie, e kocha. Z kadym dniem wiadomo ta bya coraz wyrazistsza, coraz gbsza. Na prno staraa si z ni walczy. A raczej nie na prno, bo wanie dziki tej walce, dziki koniecznoci ulegania przemocy uczucia osigao si spotgowanie tej dziwnej, przejmujcej sodyczy, tego rozkosznego oszoomienia, ktre ogarniao j jak wicher, co hamuje oddech, ogusza i otula ze wszystkich stron niewidzialnymi, przezroczystymi dotykami, obezwadnia, porywa, unosi... -Kocham, kocham, kocham -powtarzaa sobie po tysic razy dziennie, a byo w tymi zdziwienie, i rado, i lk, i szczcie, i podziw dla wielkiego odkrycia we wasnej duszy, ktra dotd nie wiedziaa, e tak bezcenny klejnot w sobie nosi. Byo to tym bardziej zdumiewajce, e w gruncie rzeczy nie dziao si nic nowego. Gdyby jacy obcy wiadkowie zechcieli i mogli podsucha rozmowy dwojga modychw sklepie pani Szkopkowej, doznaliby rozczarowania. Czyski przyjeda, caowa Marysi w rk, a pniej opowiada jej o swoich podrach i przygodach albo czytali sobie ksiki, ktreteraz stale przywozi. Byy to przewanie wiersze. Czasami i Marysia opowiadaa o swoim dziecistwie, o matce, o nieziszczonych, niestety, jej planach. Zmienio si moe tylko to, e ona nazywaa go panem Leszkiem, a on j po prostu Marysi. Oczywicie gdy ich nikt nie sysza. Zmienioby si moe wicej, gdyby Marysia chciaa si na to zgodzi. Pan Leszek nierazprbowa j pocaowa, ona wszake zawsze protestowaa z tak stanowczociiz tak obaw, e nie pozostawao mu nic innego jak cierpliwo. Potem on odjeda, a ona przez reszt dnia mylaa tylko o minionych godzinach i otych, ktre przyjd jutro. Wracaa po zamkniciu sklepu do domu, pena skupienia i radosnej kontemplacji swego szczcia, pena yczliwoci dla tych maych domkw, dla zielonych drzew, dla bkitnego nieba, dla caego wiata, dlawszystkich ludzi, ktrych witaa szczerym umiechem. Dlatego wanie nie dostrzegaaich niechtnych spojrze, ich pogardliwych min, ich wrogoci i szyderstwa. Nie wszyscy jednak ograniczali si do niemego demonstrowania nieprzyjani i potpienia. I oto pewnego dnia zdarzy si taki wypadek,ktry mia za sob pocign bardzo przykre nastpstwa. W Radoliszkach od lat mieszkaa synna na cay powiat rodzina rymarzy Wojdyw. Wojdyowie wywodzili si z zaciankowej wprawdzie, lecz dobrej szlachty i to by ich pierwszy tytu do szacunku i powaaniaw miasteczku, drugim za byo to, e z dziada pradziada synli jako najlepsi rymarze. Siodo, trenzia czy uprz od Wojdyy z Radoliszek cieszyy si ogromnym popytem, chocia kosztoway nieraz droej od wileskich. Gow tej zamonej i cenionej rodziny w owych czasach by Pankracy Wojdyo, zwany powszechnie od swego ulubionego przymwiska Mosterdziejem, jego nastpcami w warsztacie mieli by synowie Jzef i Kalikst, trzeci za syn Mosterdzieja, Zenon, uwaany by zarwnoprzez rodzin, jak i przez cae miasteczko za latorol chybion. Ojciec ksztaci go na ksidza. Z trudem przepchn leniwego w naukach chopca przez sze klas gimnazjum i umieci w seminarium duchownym. Wszystkie zmartwienia i wydatki nie zday si jednak na nic. Na prno radowao si serce starego Mosterdzieja, gdy syn ku podziwowi miasteczka przyjecha w sutannie jako kleryk. Nie upyn rok, a Zenona z seminarium wyrzucili. Sam Zenon opowiada wprawdzie, e wystpi dobrowolnie, nie majc powoania, lecz ludzie opowiadali, e pono ujawnione przeze zamiowania do wdki i kobiet byyprzyczyn wyrzucenia go z grona przyszych pasterzy duchownych. Za susznoci tych plotek zdawao si przemawia pniejsze postpowanie eks-kleryka. Czciej przesiadywa w szynku ni w kociele, a u jakich kobiet bywa na Kramncj ulicy czstym gociem, lepiej i nie wspomina. Jako znajcy acin, nadawa si jeszcze do pracy w aptece. Tak przynajmniej myla ojciec. I na tym si jednak zawid.Zenon w bardzo prdkim czasie prac w aptece porzuci. Rne i o tym kursoway gawdy, ktrych wszake nie dao si sprawdzi, bo aptekarz radoliski, pan Niemira, do gadatliwych nie nalea, a ze starym Mosterdziejem by w przyjani. Ot ten to Zenon Wojdyo ktrego dnia przechodzc koo sklepu pani Szkopkowej wtowarzystwie kilku modziecw wanie wchwili, gdy Marysia sklep zamykaa, zatrzyma si i pozornie najprzyjaniejszym tonem j zagadn: - Dobry wieczr, panno Marysiu, co dobrego sycha? - Dobry wieczr - odpowiedziaa z umiechem. - Dzikuj. - Ale zawsze ma panna Marysia niewygod. - Jak niewygod? - zdziwia si. -No przecie! Pani Szkopkowa niby dobra kobieta, a o takiej rzeczy nic pomyli -mwi wspczujco. - O jakiej rzeczy? - A o kanapie. - O kanapie? - Szeroko otworzya oczy. -Pewno, e o kanapie. To wsklepie lada wska, no i twarda. We dwjk, zwaszczaz panem Czyskim, trudno si na niej wygodnie uoy. Modzi ludzie wybuchnli gonym miechem. Marysia jeszcze nie zrozumiaa, lecz przeczuwajc jak podo, wzruszya ramionami. - Nie wiem, o czym pan mwi... -O czym mwi, to nie wie, cnotliwa Zuzanna - zwrci si Zenon do towarzyszy.-Ale wie, jak si to robi. Nowy wybuch miechu by na to odpowiedzi. Marysia, drc caa, wycigna klucz z zamka, zbiega ze schodkw i niemal biegnc, skierowaa si do domu. Kolana uginay si pod ni, w gowic huczao, serce tuko si w piersi. Jeszcze nikt nigdy nie skrzywdzi jej tak brutalnie i tak plugawi. Nikomu nie wyrzdzia najmniejszego za, nikomu zego sowa nie powiedziaa. O nikim le nawet nie pomylaa. I nagle... Czua si tak, jakby chlunito na ni kubem brudnych pomyj. Biega, a do jej uszu dolatyway jeszcze wykrzykniki, miechy i gwizdania. - Boe, Boe... - szeptaa rozdygotanymi wargami. -Jakie to straszne, jakie to ohydne... Staraa si oprzytomnie i zapanowa nad kaniem, ktre zrywao si jej w pucach, lecz nie zdoaa. Dopada do potu przy ogrodzie plebanii, opara si o deski i wybuchna szlochem. Uliczka na tyach ogrodw naleaa do najmniej uczszczanych. Trzeba byo jednak trafu, e o tej wanie porze kierownik agencji pocztowej w Rado-liszkach, pan Sobek, wybra si do ksiego sadownika po truskawki. Zobaczywszy paczc pann Marysi, najpierw zdziwi si, pniej wzruszy, a pniej postanowi j pocieszy. Domyla si, co moe by przyczyn ez. Wiedzia przecie, e mody Czyski codziennie przesiaduje w sklepie. Zawraca dziewczynie w gowie, rozkochaj, a teraz rzuci -przemkno panu Sobkowi przez gow. Dotkn okcia Marysi i zacz mwi: -Nie warto paka, panno Marysiu. Z serca to mwi, z rozumu. Nie warto. Czas przejdzie, bole zagoi si. Szkoda oczkw na pakanie. Pani tysic razy wicej warta od niego. To on niech martwi si. Skrzywdzi pani, Bg go za to gorzej ukarze. Na wiecie nic nie ginie. Takie ju prawo jest. Nic nie ginie. To jak z grabiami.Nadepniesz je na zby. Zdaje ci si grabiomszkod robisz, a tymczasem ani opatrzysz si, jak te grabie podnosz si i kijem trach w eb... Takie prawo. No, nie paka,panno Marysiu... Rozczuli si jej kaniem i bezradnoci swojej pociechy. Sam by bliski ez. Leciutko pogaska j po opatkach, wstrzsanych szlochem. -Cicho, panno Marysiu, cicho -mwi. - Nie trzeba, nie warto. Skrzywdzi pani... skrzywdzi. Zy czowiek. Bez sumienia. -Ale za co, za co! ... -pakaa Marysia. - Nie lubiam go wprawdzie... nigdy... Ale nic zego mu nie zrobiam. Sobek zastanowi si. - O kim pani mwi? - O nim, o Wojdylle... - O starym? - zdumia si. - Nie, o tym... eks-kleryku. - Zenon? ... A c ten chuligan pani zrobi? -Obrzuci mnie wstrtnymi obelgami... Przy ludziach! Taki wstyd! ... Taki wstyd! ... Jak ja teraz oczy wiatu poka! Zaamaa rce. Sobek poczu, e krew nabiega mu do twarzy. Pki myla, e to pan Czyski skrzywdzi Marysi, mimo woli przyjmowato z rezygnacj jako dziaanie si wyszych, przeciw ktrym niepodobna byonic zdziaa. Gdy jednak dowiedzia si, e chodzi o modego Mosterdzieja, opanowa est dla 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AAKP c L' c M vc N*Yc O8+ go nagy gniew. -C on pani takiego powiedzia? - zapyta, silc si na spokj. Marysia, gdyby nie byatak rozalona i tak podniecona, zapewne niezdobyaby si na zwierzenia. Gdyby miaa czas do namysu, spostrzegaby si, e niema sensu mwi o tym panu Sobkowi, czowiekowi obcemu. Zbyt silnie jednak pragna w tej chwili wspczucia. Opowiedziaa tedy urywanym gosem, jak umiaa, przebieg tego okropnego zajcia. Suchajc, Sobek uspokoi si i nawet zamia. - Ze te pani na takiego durnia zwraca uwag - powiedzia. - On mwi czy pies szczeka to jedno. Nie ma czym przejmowasi. - atwo panu tak mwi.... -atwo nieatwo to inna sprawa, a Zenon tosi nawet nie liczy. Co dla pani Zenon? ... Naplu i tyle... -Choby nawet. -Obtara zy. - Przecie ludzie syszeli, rozejdzie si po miasteczku.Gdzie ja oczy podziej. - Oj, panno Marysiu, a po c pani ma oczy chowa? Pani sumienie czyste, to grunt. - Nie kady uwierzy, e czyste. -Kto sam uczciwy, ten uwierzy, zy i w kociele brudu si dopatrzy. Ale na zych nie ma co zwaa. Ot, byo, mino, przeszo. Widzi pani - pokaza koszyk -do sadownika id po truskawki. Nie pjdzie pani ze mn? Dobre truskawki, takie wielkie. A sodkie. Umiechna si. - Dzikuj, musz pieszy do domu... Do widzenia. - Do widzenia, panno Marysiu. A przejmowa si nie ma czym. Zatrzymaa si i powiedziaa: -Pan jest taki dobry dla mnie... Nigdy tego nie zapomn. Sobek skrzywit si i machn rk. -Jaka tam i dobro. Nie ma o czym gada. Do widzenia. Nucc pod nosem jakie tango,poszed do ogrodu. Wybra truskawki, potargowa si, zapaci, wrci do domu. Przepada za truskawkami. Wysypa je na dwa gbokie talerze, utuk w modzierzucukier, przyprszy gsto pudrem jagody, by przeszy cukrem. Lubi wszystko robi systematycznie. Tymczasem zagotowa wody na herbat, wyj z szafki chleb, maso. To bya jego kolacja, dzi, z racji soboty, zakoczona tak wspania legumm jak talerz soczystych, pachncych truskawek. Drugi zostawi na jutrzejszy obiad. Potem zmy naczynia, wytar, ustawi, wzi ze ciany swoj pikn mandolin i wyszed. Latem, w sobotnie wieczory caa modzie bya na ulicach, a gwnie na Krowiej Promenadzie. Pan Sobek wci spotyka znajomych. Z niektrymi przystawa, pogawdzi, poartowa, innym tylko ukoni si z daleka. Przeszed Wilesk, ulic Napoleona, potem poszed do Trzech Gruszek i zawrci. Dziewczta usioway cign go, kada do swego towarzystwa. Zawsze przyjemnie jest posucha muzyki. On jednak wymawia si i spacerowa sam, brzdkajc od czasu do czasu kosteczk po strunach. Gdy przechodzi ulic Oszmiask, zobaczyna ganku u Lejzora kilku modych ludzi. Siedzieli i palili papierosy. - Ej - zawoa jeden - panie Sobek. Chod pan, zagraj co. - Jako ochoty nic mam. - Sobek przystan. - Co tam ochota - odezwa si drugi gos. -Siadaj pan z nami, to i ochota przyjdzie. - A wami ja nie usid - odpowiedzia Sobek. - Czemu to? -Bo midzy wami jest ulik, a ja z ulikami zadawa si nie bd. Zapanowaa chwila milczenia i trzeci gos zapyta: - Kog to masz pan na myli, jeli aska? - Na myli ja jego nie mam - spokojnie wycedzi Sobek. -Ja jego mam w pogardzie.A jeli pan ciekaw, o kim mwi, panie Wojdyo, to wanie akurat o panu. - O mnie? -Tak, o panu, panie eks-kleryk! Pan jeste dla mnie ulik i z panem towarzystwa mie nie chc. - Za c pan czowieka obraasz, panie Sobek? - pojednawczo odezwa si inny gos. - Nie czowieka, tylko bydl. Gorzej bydlcia, bo chuligana. - Pijany czy co?! ... - zawoa Zenon. -Czy pijany? ... Nie, panie Wojdyo, ja nie trunkowy. Trzewy ja zupenie. Nie tak jakpan, co po rynsztokach nocujesz. Co nieprzyzwoite napaci na mode panienki robisz. Tylko pijana winia, za przeproszeniem, moe niewinn i bezbronndziewczyn na publicznej ulicy parszywymi sowami obrzuca. Ot, co. I brzkn kilka taktw walca z Manewrw jesiennych . - Jemu o t Maryk od Szkopkowej chodzi - zauway kto. -Pewnie e o ni -potwierdzi Sobek. -O ni,na ktr taki ulik, jak szanowny pan Wojdyo... - Zamilcz pan!! - krzykn Wojdyo. - Do mi tego!! - Panu do, a mnie mao! ... - Patrz pan swego nosa!! -I pan mgby popatrze swojego. Tylko ciemno. Z daleka nie wida. Ale do mnie tu pan nie zejdziesz, bo si boisz. Zenon zamia si. - Czego, czego, ty durniu, mam si ba? - A taki si boisz, eby nie dosta po mordzie! ... - Zostawcie, nie warto - agodnie poradzi kto z ganku. - Pewno, e nie warto rk paskudzi - tyme tonem przyzna Sobek. - Sam dostaniesz po mordzie!! - wrzasn Zenon. I zanim obecni zdyli go przytrzyma, skoczy z ganku. Zakotowao si w ciemnoci. Rozlego si kilka guchych uderze, a potem silny trzask. To pikna mandolina pana Sobka rozleciaa si w drzazgi w zetkniciu Z gow eks-kleryka. Przeciwnicy zwarli si i zwalili na ziemi. Potoczyli si pod pot. - Pu - odezwa si zduszony gos Zenona.-A ot, tobie, chuliganie, ot-tobie, ot, ot, eby pamita! Gosowi Sobka towarzyszyy odgosy uderze. - Na mnie si narwae!! ... A ot, tobie! A ot! A ot! Bdziesz panny zaczepia?! A? - Nie bd!! - To masz, eby pamita! - Nie bd, przysigam! - To masz jeszcze, eby przysig pamita te! I jeszcze! I jeszcze! - Bracia, ratujcie! - zaskowyta Zenon. Dookoa zebrao si kilkanacie osb, zwabionych bjk. Nikt jednak nie ruszy si na pomoc. Sobek cieszy si powszechnym szcunkiem i nawet ci, ktrzy nie wiedzieli, o co tu poszo, woleli przypuszcza, e suszno jest po jego stronie, tym bardziej e przeciwnikiem jegoby oglnie nielubiany awanturnik. Kompani Zenona rwnie nie poczuwali si do obowizku solidarnoci. W gbi duszy od pocztku byli po stronie Sobka. Zreszt bjk zacz Zenon. - Panowie - odezwa si jeden z tumu. - Dosy, dosy! - Przestacie!! - doda drugi. Sobek podnis si z ziemi. Z domu wybieg Lejzor z naftow lamp w rku. W jej wietle stao si widoczne cae spustoszenie dokonane w zewntrznej powoce Zenona. Wsta w ubraniu podartym, oczy mia podbite, nos rozkrwawiony. Obraca przez chwil jzykiem w ustach i wyplu kilka zbw. Sobek, otrzepn ubranie, podnis z ziemi trzonek mandoliny, przy ktrym na strunach aonie podrygiway szcztki pudla, chrzkn i, nic nie powiedziawszy, odszed. Inni te zaczli si rozchodzi, nicnie mwic i o nic nie pyt ajc. Nazajutrz jednak w caych Radoliszkach wrzao jak wulu. Po sumie przed kocioem nie byo innych tematw rozmowy. Wszyscy znali judokadnie przyczyny i przebieg zajcia. Oglnie przyznawano racj Sobkowi i cieszono si z poskromienia Zenona. Z drugiej jednak strony potpienie skierowaosi ku Marysi. Raz, e to przez ni, a dwa, e przesiadywanie modego Czyskiego w sklepie bd co bd niedobrze wiadczy o moralnoci modej panienki. Poza tym wprost nie uchodzio, by o jak tam przybd, o dziewczyn sklepow bili si publicznie ludzie z miasteczkowego towarzystwa, urzdnik i syn bogatej, szanowanej rodziny. Powszechnie interesowano si, jak zareaguje wanie rodzina Wojdyw. Nagabywano, i to nawet od niechcenia braciZenona, lecz ci wzruszali tylko ramionami. - Nie nasza sprawa. Ojciec wrci, sam bdzie wiedzia. Starego Mosterdzieja istotnie nie byo w Radoliszkach. Wyjecha po zakupy do wileskich garbarzy. Marysia o pobiciu Zenona dowiedziaa si wczesnym rankiem. Przybiegy dwie ssiadki i opowiedziay wszystko z detalami. O ile pani Szkopkowa przyja wiadomo z zadowoleniem, jako Bosk kar na Zenona za porzucenie witego stanu kapaskiego, o tyle Marysia wrcz przerazia si. Robia sobie gorzkie wyrzuty za niepotrzebn gadatliwo. Po coskarya si temu zacnemu panu Sobkowi! Narazia go na takie przykroci. Bg wie, co za nastpstwa pocignie to za sob. Stary Wojdyo nie daruje pobicia syna. Pewno podadz spraw do sdu, pewno zo skarg w dyrekcji poczt. Za swoj szlachetno moe pan Sobek zapaci utrat posady... Niewtpliwie czua do wdziczno, ale i al czua do niego. Powici si dla niej, naraa si, dobrowolnie wmiesza siebie wto obrzydliwe plotkarstwo, ktre bdzie teraz dugo jego nazwiskiem gby sobie wyciera. I dziki temu wszystkiemu sta si jej, Marysi, wierzycielem. Choby i sowa o tym nie bkn, kade jego spojrzenie bdzie jej mwi: - Stanem w obronie twego honoru, twojejczci i dobrej sawy, czy nie naley mi si za to zapata? I jeszcze jedno. Z przyczyny caej awantury, Marysia dokadnie zdawaa sobiespraw, wezm j na jzyki i zatruj jej ycie. Nie kamaa te, e gowa j boli, gdy wymawiaa si od pjcia na sum. Rzeczywicie, czua si chora, nieszczliwa, roztrzsiona. Przez ca niedziel nie wysza z domu, popakujc i rozmylajc nad tym, co teraz bdzie. Gdyby moga uciec std, wyjecha najdalej. Bodaj do Wilna. Wziaby kad robot, zostaaby suc... Na podr jednak nie miaa pienidzy, a nie udzia si, by pani Szkopkowa zechciaa jej poyczy. Ani pani Szkopkowa, ani nikt w miasteczku. Chyba... chyba... I tu przyszed jej na myl znachor z myna. Stryjcio Antoni na pewno nie odmwiby jej niczego. Oto jeden czowiek,jedyny czowiek, jaki jej na wiecie pozosta. Zacza gorczkowo obmyla plan dziaania. Wieczorem, gdy si zrobi ciemno,przejdzie tyami ogrodw do tartaku... A stamtd do myna. Gdzie po drodze wynajmie furmank i na ranek bdzie ju na stacji. Stamtd napisze list do pani Szkopkowej... I do niego, do pana Leszka. Serce Marysi cisno si. A co bdzie, jeli on nie zechce przyjecha do Wilna? ... I od razu wszystkie projekty upady. Nie, stokro wolaa naraa si tu codziennie na obmow, na szyderstwa, na plotki, nawet na wstyd, ni wyrzec si monoci widywania jego oczu i ust, i wosw, suchania jego niskiego, drogiego gosu, dotyku jego mocnych, piknych rk. - Niech si dzieje, co chce - zdecydowaa si. Byo jeszcze jedno wyjcie: zwierzy si mu ze wszystkiego. Jest przecie od niej znacznie mdrzejszy i na pewno znajdzie najlepszy sposb. Na to jednak nie zdobyaby si nigdy. Wiedziaa, e nikt w miasteczku nie omieli si mu opowiedzie o przyczynie zajcia midzy panem Sobkiem i synem Wojdyy. Zreszt pan Leszek z nikim tu nie wdawa si w rozmowy. Gdyby jednak dowiedzia si o awanturze, gotw by nabra podejrze, e pan Sobek mia jakie prawodo wystpowania w obronie Marysi, a wwczas... - Nie, nic mu nie powiem, nic! - postanowia. - Tak bdzie najrozsdniej. Z rana sza z domu do sklepu z gow opuszczon i tak prdko, jakby j goniono. Odetchna dopiero wwczas, gdy znalaza si w rodku. Przejrzaa si w lusterku i ze zmartwieniem stwierdzia, e dwie nieprzespane noce i ostatnie przeyci a zostawiy lady. Blada bya, a oczy miaa podkrone. To j do reszty wytrcio z rwnowagi. - Gdy zobaczy, jak zbrzydam - mylaa - znechci si do mnie. Byoby ju lepiej, eby nie przyjecha. Mijaa godzina za godzin i Marysia niepokoia si coraz bardziej. -W z chwil pomylaam, eby nie przyjecha! -robia sobie wyrzuty. W kociele dzwonili ju na poudnie, gdy ujrzaa konie z Ludwikowa. Pana Leszka jednak w bryczce nie byo. Stangret ziewajc siedzia na kole. Gruba pani Michalewska, gospodyni z Ludwikowa, wysiada i posza zaatwi sprawunki. Marysia miaa wielk ochot pobiec do bryczki i zapyta o pana Leszka, zdoaa si jednak pohamowa i postpia rozsdnie, gdy nie mina godzina, a rozleg si na ulicy warkot motocykla. Omal nie rozpakaa si ze szczcia. Pan Leszek jednak nie spostrzeg ani jej bladoci, ani ez w oczach. Wpad jak huragan, w mazurowym tempie, wybi kilkahoubcw i zawoa: -Wiwat genialny mechanik! Niech yje! Z mi gratulacje, Marysieko! Mylaem ju, e mi diabli na tym upale wezm, ale zawziem si! Zacz opowiada, jak mu si motocykl w drodze zepsu i z jakim trudem sam naprawi uszkodzenie, chocia mg zabrasi bryczk z . pani Michalewsk. By tak z siebie kontent, e a promienia. - Nie ma zej drogi do swej niebogi!! - wykrzykiwa. -Ale si pan wysmarowa, panie Leszku! Zaraz dam panu wody. Nalewaa j waniedo miednicy, gdy wesza pani Szkopkowa z obiadem. Obrzucia ich karccym spojrzeniem, nic wszake nie powiedziaa. -Pan Czyski musia naprawia swoj maszyn -objania Marysia. - I chcia si umy, bo zawala si smarami. - Nie nachlapi tu pani zanadto - doda Czyski. -Nie szkodzi -sucho odpowiedziaa pani Szkopkowa i wysza. Inynier nie przej si bynajmniej oschoci wacicielki sklepu. Z humomorem tumaczy Marysi, naczym polega defekt motoru i jak sobie dowcipnie poradzi z reperacj. Stopniowo idziewczyna odzyskaa swobod. - Jak ty licznie si miejesz!! - powtarza Czyski. - Zwyczajnie. -Wanie e niezwyczajnie! Przysigam ci, Marysieko, e jeste pod kadym, absolutnie pod kadym wzgldem nadzwyczajna. A jeeli chodzi o miech... kady mieje si inaczej. Tu zacz dawa prbki miechu rnych osb. Robi to tak komicznie, takie miny przy tym wyprawia, e umarego by rozrusza. Najlepiej i najduej naladowagrub gosposi, pani Michalewsk. Nie wiedzia, e w tej wanie chwili pani Michalewsk blisza bya paczu ni miechu, i to z jego pwodu. Ju gdy windowaa si do bryczki, stangretzauway, e gospodyni dostaa purpurowych wypiekw, tak jakby przed chwil odesza od smaenia konfitur. Przezca drog sysza, jak mamrotaa mu coza plecami, wzdychaa i pojkiwaa. - Co musiao si sta - miarkowa. Jako i stao si. W miasteczku pani Michalewsk dowiedziaa si tak strasznychrzeczy, e wprost nie chciaa im wierzy i nie uwierzyaby, gdyby nie wiadectwo kilku osb i gdyby nie to, e na wasne oczy zobaczya, gdzie pan Leszek postawi motocykl i gdzie siedzia ju bite dwie godziny. Para maych, lecz dobrze wypasionych kasztanw sza dziarskim kusem, lecz pani Michalewskiej zdawao si, e bryczkaledwie si porusza. Wci wygldaa przed siebie, obliczajc, ile to kilometrw zostaodo Ludwikowa. Wreszcie za lasem otworzy si szeroki widok. Pola agodn pochyoci zniay sido widocznej na horyzoncie niebieskiej smugi jeziora. Nad jeziorem ustawione w symetryczne rzdy mae kubiki budynkw zczerwonej cegy i kominy. Na wzgrzu w pkach zieleni bieli si wysoki, smuky paac, uchodzcy w caym powiecie za smy cud, jeeli nie wiata, to przynajmniej kresw pnoco-wschodnich. Jedna jedyna pani Michalewsk nie podzielaa tych zachwytw. Wolaa dawny, drewniany, lecz wikszy i przytulniejszy odnowego dwr, w ktrym si urodzia, wychowaa i pracowaa od dziecka. Nie umiaa te przebaczy swemu chlebodawcy i rwienikowi, staremu panu Czyskiemu, e zamiast odbudowa dokadnie spalony podczas inwazji dom, kaza wznie nowoczesny, i do tego dwupitrowy paac, jakby zaleao mu na tym, by stare nogi gospodyni miay jak najwicej schodw do waenia i zaenia. I teraz, chocia pochonita innymi mylami, pani Michalewsk powicia jednosieknicie tej niedorzecznej innowacji, do ktrej pomimo upywu kilkunastu lat nie umiaa si przyzwyczai. Minwszy wjazdow bram bryczka skrcia w boczn alej parku i zatrzymaasi przed subowym wejciem. Pani Michalewsk zbyt bya podniecona, by osobicie zaj si wyadowaniem i umieszczeniem w spiarni przywiezionych zapasw. Niczym lokomotywa popiesznego pocigu przewalia przez kuchni, kredensowy i jadalni sapic moe nawet bardziej, ni wymagao tego zmczenie i rozwijana szybko. Wiedziaa, gdzie o tej porze znajdzie pastwa Czyskich, i nie omylia si. Byli na pnocym tarasie. Pani Eleonora, sztywna i wyprostowana w swoim gorsecie,siedziaa na twardym, niewycieanym krzele (innych nie uznawaa) i zagbiona bya w wielkich ksigach fabrycznych. Za ni sta buchalter, pan Supek, z min nieszcznika, ktrego za chwil wezm na Mosterdzieja, opanowa est dla 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AAPP c Q c RN c S( c T6= tortury. Jego ysa gowa, podobna do wielkiej, rowej purchawki, pokryta bya gstymi kropelkami potu. W drugim kocu tarasu, w wielkim, trzcinowym fotelu siedzia pan Stanisaw Czyski, oboony nieprawdopodobnymi stosami gazet. Pani Michalewsk stana na rodku bez sowa, jak posg grozy. Pan Czyski opuci niej okulary i zapyta:- O co chodzi, Michalesiu? - Nieszczcie!! - jkna. - Cytryn nie ma? - Ach, co tam cytryny! ... Kom-pro-mi-tac-ja!-Co si stao? -spokojnie, lecz ju z wikszym zainteresowaniem zapyta pan Czyski, odkadajc gazet. -Co si stao? ... Skandal! ... Mylaam, e spal si ze wstydu. Cae miasteczko o niczym innym nie mwi! Tylko o nim! - O kim? - No, o naszym kochanym Leszku. - O Leszku? Pani Czyska podniosa gow i powiedziaa: - Niech pan zapamita, panie Supek. Przerywamy na tej pozycji, 1482 zote i 24grosze. -Tak jest, prosz pani. - Buchalter odetchn. - Dwadziecia cztery grosze. Czymam odej? - Nie, niech pan zostanie. Wic co Michalesia mwi? - O panu Leszku!! Wstyd caej rodzinie! Dowiedziaam si takich rzeczy, e no! -Wic prosz powtrzy. Pewno jakie plotki -z kamiennym spokojem rzeka pani Czyska. -W Radoliszkach bij si, morduj si przeznaszego pana Leszka. Kierownik agencji pocztowej gitar na nim poama i turlali si po caym rynku. Nos mu rozbi! Zby wybi... - Komu? - zerwa si pan Czyski. -Leszkowi? - Nie, temu synowi Mosterdzieja, rymarza. - Wic c to nas obchodzi? -A bo to przez t dziewczyn, z ktr pan Leszek romans uprawia. Pani Czyska zmarszczya brwi. - Nic nie rozumiem. Prosz Michalesi, by opowiedziaa wszystko po porzdku. -To mwi! Przez dziewczyn. Przez t Marysi od Szkopkowej. Ja od dawna wiedziaam, e tu musi by sprawa nieczysta. Stare oczy, ale dobrze patrz. Czy nie mwiam jeszcze w zeszym tygodniu: - No, no, co mi za bardzo pan Leszek do tych Radoliszek jedzi! ... Moe nie mwiam? ... No, niech pastwo powiedz, e nie mwiam... - Mniejsza o to. I c ta dziewczyna? -Dziewczyna jak dziewczyna. adna, bo adna, ale ja tam w niej nic specjalnego niewidz. eby a bi si o tak? ... Ale to swoj drog, a swoj drog pan Leszek. Codzie gania do miasteczka. Myl sobie: - Cogo tam cignie, a teraz okazuje si! Dopiero teraz. -I c si okazuje? -Ze do niej, do tej Marysi. Motocykiel caymi dniami gdzie stoi? ... A pod sklepem pani Szkopkowej. Wszyscy widz i gowami krc. A pan Leszek gdzie przebywa? ... Anow sklepie. Sam na sam! Tak! Sam na sam z ni, bo Szkopkowa w sklepie nie siedzi. Paniaptekarzowa powiada, e to dziw, powiada,e dotychczas ksidz proboszcz z ambony, powiada, takiego zgorszenia nie potpi. I jeeli, powiada, tego nie zrobi, to chyba przez wzgld na szacunek i powaanie dla rodzicw tego, powiada, przedsibiorczego kawalera. Pan Czyski skrzywi si niemiosiernie. - C dalej? -Ano, to ten wanie syn rymarza, eks-kleryk, w sobot... Nie, nie, w pitek... Nie, dobrze mwi, w sobot, publicznie ow Marysi zapytuje, dlaczego to do sklepu kanap wstawia... To owa Marysia na to nic. To on zacz takimi sowami z naszego pana Leszka i z niej podrwiwa, ewszyscy za brzuchy si trzymali ze miechu. - Jacy wszyscy? - spokojnie zapytaa pani Eleonora. -No, nard. Na ulicy przecie byo i kady sysza. To dziewczyn wstyd widocznie zdj, bo ani pary nie pucia i w nogi. Ale musiaa si poskary temu, co poczt zaatwia, Sobkowi. A moe on i tak od kogo si dowiedzia. Do, e jak tylko eks-kleryka spotka, rzuci si na niego i tak wykotowa, e tamten ledwie z yciemwyszed. A dzi to na wasne oczy widziaam motocykiel pana Leszka znowu pod tym sklepikiem. Jeszcze nieszczcie napyta na siebie. Ten Sobek gotw mu jak krzywd zrobi, bo to... -No, dobrze - przerwaa pani Czyska. - Dzikujemy Michalesi za informacje. Zajm si t spraw. Mwia zupenie obojtnie, lecz gospodyni dobrze wiedziaa, czym to pachnie. Przyszo jej teraz do gowy, e postpia zbyt popiesznie i nierozwanie. Wprawdzie bya oburzona niemoralnymi wizytami Leszka, lecz kochaa go bardziej od rodzonych dzieci i teraz aowaa swego postpku. -Bo ja, prosz pastwa -zacza -nic na naszego pana Leszka nie mwi, bo ma si rozumie... Ale pastwo Czyscy rozmawiali ju po francusku, co oznaczao, e Michalesia powinna wynie si. Zrobia to ocigajc si i zastanowia si nad tym, czyby nie wybiec zawczasu na drog i nie uprzedzi Leszka o piwie, ktrego nawarzya. Po zastanowieniu si dosza jednak do przekonania, e modemu porzdna bura, na ktr zasuy, wyjdzie tylko na korzy, i zaniechaa zamiaru. Na potpienie zasugiwa w kadym razie. Jeeli uwodzi przyzwoit dziewczyn, to postpowa brzydko. Jeeli owa Marysia nienaleaa do przyzwoitych, kompromitowa siebie i rodzin. Tak rozumowaa Michalesia, takiego rwnie zdania byli pastwo Czyscy. Tote gdy Leszek przyjecha, ku swemu zdziwieniu i zaniepokojeniu zauway zimne spojrzenia, jakimi go przyjto. Pocztkowo by przeraony domysem: ten ajdak Bauer, dyrektor hotelu z Wilna, musia przysa rachunek. -A to wistwo -myla jedzc kolacj w milczeniu -nie mg paru tygodni poczeka. Rachunek -o ile pami Leszka nie zawodzia - zawiera pozycje, ktrych za adn cen nie chciaby zademonstrowa rodzicom. Zwaszcza owe rozbite lustra i zbyt wiele, naprawd zbyt wiele butelek szampana... -Czy mgby teraz powici nam p godziny czasu? - odezwaa si wstajc od stou pani Czyska. - Chcielibymy z tob pomwi. - A p godziny? - podejrzliwie zapyta Leszek. - Czy uwaasz, e to dla rodzicw zbyt duo? - Ale nie, mamo. Jestem do waszej dyspozycji. - Przejdziemy do gabinetu. -Oho! - mrukn do siebie Leszek. -Rzecz musi by powana. W gabinecie z reguy odbyway si najmniej przyjemne i najbardziej oficjalne konferencje z rodzicami. Pan Czyski zasiad na prezydialnym miejscu przy biurku i, chrzknwszy dwukrotnie, zacz: -Mj Leszku! Doszo do naszej wiadomoci, e lekkomylno swoj posuwasz do granic, ktre przekraczaj nie tylko dobre obyczaje, ale i pojcie o godnoci osobistej,jakie staralimy si oboje z matk w ciebie wpoi. - Nie wiem, ojcze, o co chodzi - przybierajc ton chodny i obronny odpowiedzia Leszek. -Chodzi o obrzydliwe burdy wrd miasteczkowych... kawalerw... o burdy wywoane przez ciebie. Leszek pomyla z ulg: - Wic nie rachunek!! Dziki Bogu! - i ju z ca swobod umiechn si. -Moi kochani rodzice! Widz, e wprowadzono was w bd, mwic po prostu, zbujano jakimi niedorzecznymi bajkami. O adnych burdach nic nie wiem. A tym bardziej nie mogem ich wywoa. -A czy nie wiesz te nic o niejakiej Marysi -powoli zapytaa matka -o ekspedientce ze sklepiku Szkopkowej? Leszek zaczerwieni si lekko. - C to ma do rzeczy? - Bardzo wiele, mj drogi. - Owszem. Znam t Marysi. Mia dziewczyna. Chrzkn i doda: - Wstpuj do tego sklepu do czsto po papierosy. - Codziennie - podkrelia matka. - By moe - zmarszczy brwi. -I c z tego? - Bywasz tam codziennie i przesiadujesz godzinami. -Jeeli nawet... Czy nie sdzisz, mamo, e wyrosem ju z tych lat, kiedy podlegaem kontroli? ... -Zapewne. Jeeli chodzi o nasz kontrol. Ale najbardziej dojrzay i najzupeniej samodzielny czowiek podlega zawsze jeszcze innej i to znacznie mniej wyrozumiaej kontroli. Myl o kontroli opinii publicznej. Leszek achn si. - Daruj, mamo, ale ni popeniem adnej zbrodni! - Nikt ci zbrodni nie zarzuca. - Wic o co chodzi? - O takt i godno - dobitnie odpowiedziaa pani Czyska. -Nie uwaam, bym uchybi jednemu lub drugiemu. Pan Czyski niecierpliwie poruszy si w fotelu. -Mj Leszku -zacz. -Musisz to sam rozumie, e twoje stae przebywanie, demonstracyjne przebywanie w sklepiku niemogo nie wywoa komentarzy... -Nikomu nic do tego. Sklep... sklep jest miejscem publicznym. Kady ma prawo wej do sklepu. -Daruj -przerwaa matka -ale podobne wykrty stoj poniej twego poziomu. Przede wszystkim przesiadujesz tam caymi dniami, co zwraca wszystkich uwag i wywouje komentarze. Nie posdzisz chyba nikogo o tak naiwno, byprzypuszcza, e spdzasz ten czas na studiach metod handlu sklepikarskiego. Przesiadujesz tam dla owej ekspedientki. - Moliwe. Wic c z tego? - Z tego wynikaoby, e uwaasz jej towarzystwo za nader interesujce. -Istotnie, mamo. -I za odpowiednie dla ciebie? ... Czy tak? ... Odpowiednie dla pana Czyskiego pod wzgldem towarzyskim, intelektualnym, socjalnym? Leszek wzruszy ramionami. - To kwestia pogldu, zapatrywa... - Ot pozwl sobie powiedzie, e naszym zdaniem nie ma tu adnej kwestii. A najlepszy dowd w tym, e twoje wizyty stay si tematem plotek w miasteczku. - Kpi sobie z plotek!! - zawoa porywczo. -I nie tylko plotek. Owa dziewczyna zostaapublicznie zelona przez jednego z mniej szczliwych... twoich wspzawodnikw, wnastpstwie czego inny... adorator tej... popularnej panienki w ulicznej bijatyce uwaa za stosowne stan w obronie jej czci. Dziki temu twoje... zaloty i twoja osoba nabray w okolicy rozgosu. Leszek szeroko otworzy oczy. -Ale ja o niczym nie wiem! To w ogle jest niemoliwe! Zerwa si wzburzony i zawoa: - To s ohydne plotki, w ktrych nie ma ani jednego sowa prawdy! - Niestety, synu - odezwa si pan Czyski - mamy zupenie pewne wiadomoci. -Nie wierz! -wybuchn. - Powiedziaaby mi o tym! A mama nie powinna, mwic o dziewczynie, ktrej nie zna, o najprzyzwoitszej dziewczynie, posugiwa si takimi... takimi... dwuznacznymi aluzjami!To... to jest wstrtne! Pastwo Czyscy zamienili szybkie spojrzenie. Byli zaskoczeni wybuchem syna,ktry dotychczas sam zbyt lekko wyraa si o kobietach. - Widz, e owa panienka bardzo ci obchodzi. - Naturalnie, e obchodzi, jeeli z mojej przyczyny ma by naraona na podobne... podobne... Przygryz wargi i nie dokoczy. Pani Czyska spokojnie opowiedziaa wszystko to, czego dowiedziaa si od gospodyni. Leszek zdoa opanowa si o tyle, e nie przerwa jej ani razu. Gdy skoczya, odezwa si sucho: -I jakie konsekwencje zamierzacie z tego wycign? -Jak to konsekwencje? -zdziwi si pan Czyski. - Wanie jedyn konsekwencj jest to, e chcielimy ci prosi, by zastanowi si nad swoim postpowaniem. To wszystko. Leszek potrzsn gow. -To nie wszystko. Moecie to uzna lub nie, lecz ja w swoim postpowaniu nie widz nic, co by wam, mnie czy komukolwiek przynosio ujm. Nie mam sobie nic do zarzucenia. Absolutnie nic! Natomiast ani ja,ani chyba moi rodzice nie mog puci pazem jakiemu chamowi, e plugawi opini biednej wprawdzie, ale godnej szacunku dziewczyny, posugujc si moim nazwiskiem. Pani Eleonora zmierzya syna ironicznym spojrzeniem. -Zbyt pewien, mj drogi, jeste owego szacunku, na ktry zasuguje rzekomo ta panieneczka. Nie posdzam ci o naiwno! Ale jake mylisz zareagowa? ... Jestem bardzo ciekawa. Czy idc wzorem owego urzdnika pocztowego zamierzasz wda si z synem rymarza w bijatyk? - Nie, ale skieruj spraw do sdu! -Nie bdzie to wiadczyo o twoim rozsdku. Sprawa sdowa z pewnoci nie poprawi reputacji tej panienki. -Wic ka stangretowi owiczy go batem! - krzykn zniecierpliwiony. -A w kadym razie... Od dzisiejszego dnia nie bdziemy ani do fabryki, ani do folwarku bra wyrobw jego ojca! - Ojciec tu nic nie winien - zauway pan Czyski. -Oczywicie - dodaa pani Eleonora. - A pozatym pozwl, e wyra zdziwienie z powodutwego tonu, tonu tak apodyktycznego, jakbyfabryka i folwark stanowiy twoj wasno i sprawa zamwie zaleaa wycznie od ciebie. Leszek mia ju jednak zbyt roztrzsione nerwy. Odstpi krok wstecz i zapyta: - Wic to tak? ... Wic mama zamierza nadalzaopatrywa si u tego rymarza? - Nie widz powodu do zmiany. - Ale ja widz!! - krzykn. - To jeszcze nas na szczcie nie obowizuje. -Tak? Zatem suchajcie! dam tego stanowczo. Macie wybr. Albo zastosujecie si do mego dania, albo nie zobaczycie mnie nigdy wicej! Odwrci si na picie i wyszed z gabinetu.By wzburzony do ostatecznych grajic, wzburzony do tego stopnia, e rzeczywicienie zawahaby si wykona groby i wyjecha chociaby natychmiast. Nie chcia i nie mg zastanowi si teraz nad tym, czy postpuje susznie. Sama myl, e jaki miasteczkowy chystek omieli si publicznie stroi ze arty, doprowadzaa go do furii, zaciemniaa trzewy sd i domagaa si bezzwocznej reakcji. I to w tej chwili byo najwaniejsze: ukara, zemci si. Bodaj rodzice stanli na przeszkodzie! Bodaj! Niemal pragn tego. Pokazaby im, e potrafi nie cofn si przed niczym. Ukarzeich rwnie. Wybieg do parku i lask ojca, ktr zabraz przedpokoju, z wciekoci obija licie z gazi kasztanw. Oczywicie zerwanie z domem rwnaoby si ndzy. Otrzyma wprawdzie fachowe wyksztacenie jako ceramik, mgby dostaw mielowie czy w jakiej innej fabryce posadk. Zamknoby to jednak jego budet w kwociendznych paruset zotych miesicznie. - To trudno - przekona siebie. - Przetrwam. I nagle zjawio si pytanie: - Co waciwie byo przyczyn konfliktu, konfliktu, ktry miaby zaway na caym moim yciu? Odpowied przysza atwo: - Marysia.... Tak, w gruncie rzeczy chodzio tu o Marysi, o t liczn dziewczyn, dla ktrej gotw by na wszystko. A jeeli, przypumy, nie na wszystko, to na bardzowiele... - Na bardzo wiele - upewni siebie. Lecz natychmiast wyrosy wtpliwoci. Czy zerwanie z rodzicami, czy wyrzeczenie si pozycji i dobrobytu, czy to wszystko nie byoby cen zbyt wysok? ... Z oburzeniem odrzuci t myl. Sprawa przedstawiaa si jasno: kto omieli si obrazi Marysi i jego, musi wic ponie kar. Jeeli za rodzice odmawiaj jedynemu synowi tak drobnej satysfakcji, tym samym daj dowd, e nie zasuguj na adne wzgldy. Niech cierpi. A Marysia? ... Z Marysi to cakiem inna kwestia. Tu nie powinno wchodzi w gr pytanie, czy ona zasuguje na to. Bo trzewo rzecz biorc, Marysia nie jest w porzdku. Stanowczo nie jest. Ten syn rymarza poczuwa si widocznie do jakiej poufaoci w stosunku do niej albo powodowaa nim zazdro. A ten pocztowiec, jaki Sobek? ... Dlaczego stanw obronie Marysi? ... Cakiem bez powodw? ... Tak myle byoby dowodem najgupszej naiwnoci. Oczywicie, dziewczyn musi coz nim czy. Ogarno go kracowe rozdranienie. Sam domys, podsunity przez matk, e owi ludzie s jego... rywalami, wydawa si obraz, najcisz obraz. - Oto s skutki - myla z gorycz - zbliania si do osb z takiego rodowiska. Matka niewtpliwie jest kobiet dowiadczon. I umie rozsdnie patrze na ycie. Jeeli jej podejrzenia bodaj w czcis suszne... -To adnie wygldam! Omieszyem si jak smarkacz! Ta dziewczyna przy mnie udaje lili poln, a kto wie, na co sobie pozwala ztakim, powiedzmy, Sobkiem... Posdzenie wprawdzie byo wstrtne, ale kt moe zarczy, e ycie, e prawda nie jest rwnie wstrtna? I Leszkiem owadno zupene zniechcenie. Usiad na awce kamiennej, mokrej od rosy, a wiat wyda mu si czym obrzydliwym, nudnym, niegodnym adnych wysikw, adnych walk, adnych powice... ... Bo gdyby Marysia bya uczciw, szczer dziewczyn, nie ukrywaaby tej awantury przed nim. Przeciwnie. Wyznaaby wszystko, prosiaby o obron jego, nie zajakiego Sobka... Zza drzew wyoni si okrgy ksiyc. Leszek w ogle nie lubi ksiyca. Tym jednak razem dostrzeg w jego nieprzyjemnej fizjonomii wyranie ironicznyumiech. - Jestem jeszcze straszliwie gupi - pomyla - straszliwie gupi. I zastanowi si nad tym, co te o caej historii i o jego zachowaniu si powiedz sobie rodzice. Gdyby mg sysze ich rozmow, przekonaby si, e nie rni si od nich w ocenie swojej mdroci. Po jego wyjciu pastwo Czyscy milczeli sterdzieja, opanowa est dla 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AAUP c V] Wzc X7 xc Y.c ZO=  do dugo, wreszcie pani Eleonora westchna: - Martwi mnie bardzo gupota Leszka. -I ja si nie ciesz - doda pan Stanisaw, wstajc. - Pno ju. Czas spa. Codziennym zwyczajem pocaowa on w rk i w czoo i poszed do siebie. Po kwadransie by ju w ku i wanie zabiera si do czytania Potopu , ktry przed snem stanowi dla najniezawodniejszy rodek na uspokojenie nerww, oderwanie myli od spraw dziennych i bogo koysa wyobrani, gdy zapukano do drzwi. -To ty? - zdziwi si na widok ony. Ju od wielu lat odzwyczai si od jej odwiedzin wszlafroku i o tej porze. -Tak, Stasiu. Chciaam zasign twojej opinii. Sama nie wiem, jak naley postpi. Czy sdzisz, e pogrk Leszka naley bra serio? - To jest chopak niezrwnowaony - ogldnie zauway pan Czyski. -Bo widzisz... Byoby wysoce niepedagogicznie ustpi pod presj groby.Z drugiej jednak strony musimy wzi pod uwag jego wiek. Jeeli dotychczas nie zdoalimy go wychowa, to i dalsza pedagogika nie pomoe nic. Pan Stanisaw zerkn tsknie na rozoony na kodrze gruby tom. Zagoba wanie obj regimentarstwo i przystpowa do aprowidowania obozu. Ustp szczeglniej pogodny i tu nagle znowusprawa Leszka. - Sdz, Elu, e odmwilimy mu zbyt stanowczo. - Ale sprawiedliwie. -Zapewne. Z drugiej wszake strony ambicja chopaka zostaa podraniona. Jestem zdania, e ostatecznie... Myl o dalszym cigu, o sprowadzeniu bronii amunicji z Biaegostoku, o przybyciu ksicia Sapiehy (Jaka gowa kiepska, musi by z Witebska! ), wszystko to nastrajao pana Czyskiego pokojowo i pojednawczo. -... ostatecznie ten rymarz powinien swego synalka nauczy moresu. Niepodobna odmwi Leszkowi pewnej dozy susznoci. - Wic upierasz si - podchwycia pani Eleonora - przy tym, by przyj warunek Leszka? - Ja upieram si? - zdziwi si szczerze pan Stanisaw. -No, przecie nie ja. - Niecierpliwie wzruszya ramionami. - Zawsze byam zdania, e jeste dla niego zbyt mikki i zbyt pobaliwy. Obymy nie odpokutowali kiedy ciko za t twoj sabo. - Przepraszam ci, Elu... - zacz pan Czyski, lecz maonka przerwaa mu: -Prosz ci, zastosuj si do twojej woli. Chocia jeszcze raz podkrelam, e robi to wbrew memu przekonaniu. - Ale.... - prbowa oponowa pan Stanisaw - ale ja.... - Ty? Ty, mj drogi, le go wychowae! Dobranoc! I pani Eleonora wysza. Wysza z poczuciem wstydu przed sam sob. Sumienie nie dao si oszuka pozornym zwaleniem odpowiedzialnoci za ustpstwo na barki ma. Jej despotyczna natura buntowaa si przeciw ultimatum syna i gdyby pan Stanisaw bodaj jednym sowem zachci j do oporu, do stanowczoci - niezmieniaby swego postanowienia. Inna rzecz, e sza do sypialni ma zupenie pewna, e od niego takiej zachty nie usyszy. Nie znaby jednak pani Eleonory Czyskiej ten, kto by przypuszcza, e potrafiaby pogodzi si zupenie z klsk. Draa wprawdzie na myl, e syn pogrk wykona i e wyjedzie na koniec wiata, nie moga jednak uzna wasnej kapitulacji za wyrzeczenie si wszystkich korzyci. Tote nazajutrz wezwaa syna i owiadczya mu krtko, e bynajmniej nie pod jego presj, lecz na skutek perswazji ojca postanowia zrezygnowa z zamwie u rymarza Wojdyy, pod jednym wszake warunkiem. Mianowicie Leszek jeszcze dzisiaj wyj edzie pod Warszaw, do wuja Eustachego, na duszy czas. Umylnie nie okrelia terminu w obawie, ezbyt dugi zostaby przez Leszka odrzucony. Obawy jej jednak byy zbyteczne. Po le przespanej nocy, po wieluseriach sceptycznych i nawet cynicznych myli, Leszek by zupenie zrezygnowany. Sam zastanawia si nad tym, czy nie byoby najlepiej wyjecha, i projekt matki przyj bez najmniejszego sprzeciwu. Wyjazd automatycznie odsunie pokusy wycieczek do miasteczka; w gwarnym, wesoym domu wuja Eustachego, gdzie zawsze peno byo panien i modych matek, na pewno przyjemniej spdzi czasni w tej obrzydliwej okolicy, w tym niewyszlamowanym stawie, wrd drobnych, brudnych i przyziemnych spraw. Tak myla a do chwili, gdy przed oknami wagonu zaczy i si przesuwa uciekajcebudynki stacyjne. Gdy jednak koa pocigu wpady w monotonny, rytmiczny stukot, myli zmciy si, zawiroway i nagle pobiegy w innym, w zupenie przeciwnym kierunku. Ale to ju jest dalsza historia. Rozdzia X Spokojnie pyno ycie w mynie starego Prokopa Szapiela, zwanego Prokopem Mielnikiem. Pogodne, bkitne niebo odbijaosi w gadkiej powierzchni cichych staww,miodnym zapachem pachniay lipy, dobra woda ywicielka lnic wstg spywaa na wielkie koo myskie niby nie koczcasi wstga lustrzana, roztrzaskujc si na skrzydekach w zielonawe, przezroczyste kawaki, coraz drobniejsze, coraz bielsze, a wytaczajce si doem skbion pian w bryzgach i bulgocie. Na dole by bulgot, na grze mruczay jednostajnie zadowolone i syte przeuwanym chlebem arna, a korytami sypaa si pulchna, drogocenna mka. Tylkoworki podstawia pod ten chlebny strumie.Jako na pnym przednwku, myn niewieleju mia roboty. Okoo trzeciej po poudniuparobek Witalis przestawia zaprk i koo uwolnione spod ciaru wody z rozpdu obrcio si jeszcze raz i drugi, zaskrzypiay dbinowe osie, zgrzytno w elaznych trybach, warkny arna i zalega cisza. Tylko py mczny bezgonie opada od dachu i pstryszka na ziemi, na rozstawione worki, na wagi, osiada warstw, ktra od rana na p palca nierazgruboci wyrastaa. Inni, niesumienni mynarze i t mk sprzedawali ludziom, stary Prokop jednak kaza j zamiata na zapraw dla byda i innej ywioy, tote jego krowy, ko, a taksamo winie, kaczki, gsi i kury matki Agaty -chodziy spasione, jakby na paskimhodowane. Od trzeciej we mynie nie byo ju nic do roboty i o tej to godzinie znachor Antoni Kosiba zwykle wybiera si do miasteczka. Otrzepywa si z mki, naciga czyst koszul, rce i twarz opukiwa przy karczu nad stawem, gdzie by najwygodniejszy przystp do wody, i szed do Radoliszek. Chorych latem byo niewiele, a i to gwniewieczorem, po zachodzie soca, kiedy to, jak wiadomo, ludzie s wolniejsi. W ostatnich czasach wszyscy domownicy, aju szczeglniej kobiety zauwayy w zachowaniu si znachora due zmiany. Zacz o siebie jakby wicej dba, buty czyci szuwaksem do glansu, kupi dwie kolorowe bluzy, przystrzyga brod i wosy, ktre dawniej leay mu a na ramionach, upodabniajc go do popa. Zonia co do przyczyn tego elegantowania sinie miaa adnych zudze. Niezawodny w takich sprawach instynkt kobiecy podpowiedzia jej dawno, e obojtny dotychczas na niewiecie wdziki Antoni Kosiba wypatrzy sobie musia w miasteczku jak bab. Pocztkowe spojrzenia skierowane na osob Szkopkowej, wacicielki sklepu, po krtkimwywiadzie okazay si nietrafne. Antoni odwiedza wprawdzie jej sklep, ale widywa tam tylko modziutk panienk, ktra u Szkopkowej bya w zajciu. Widywaa j Zonia nieraz i a miech j bra i gniew, gdy mylaa o tych zalotach. -Ech, ty stary - mwia przygldajc si koszerujcemu si znachorowi. - Czego si tobie zachciao? Gdzie ona dla ciebie? ... Ty si w gow stuknij! Ot, co! Do jakiej roboty ona tobie si nada? Chodzisz do niej i chodzisz, a co wychodzisz? Tobie baba zdrowa potrzebna, robotna, nie taka biaorczka. - Akurat taka jak ty - podmiewaa si Olga.-A choby! A choby! -Zonia braa si pod boki wojowniczo. -Chytrzy nie bd. Czym ja gorsza od tamtej? ... Ze nie taka moda? ... To i co? Zastanw si sam, Antoni, po co ci taka moda? ... A to jeszcze miasteczkowa! Z fanaberiami. Kapeluszowa. Grzech na dusz wemiesz! - Zamilknij, ty gupia! - odezwa si wreszcie zniecierpliwiony znachor. I odchodzi mruczc: - Co takiej durnej po gowie moe chodzi!! ... W samej rzeczy gadanin Zoni uwaa za przelewanie z pustego w prne. Ani mu nio si bra on. Do kobiet czu niech,nad ktrej rdem nie zastanawia si, ba si ich i troch nimi gardzi. Jeeli za chodzio o Marysi z Radoliszek, to bya cakiem inna sprawa. Marysia bya inna od wszystkich. Do tego stopnia inna, e wydawao mu si niedorzecznoci porwnanie jej z kobietami w ogle. Sam pomys Zoni o jego maestwie z Marysi by tak durny, e i myle o nim nie warto byo. Jeeli za myla, to tylko dlatego, eby doj, skd w jej ciasnej gowie co podobnego zjawi si mogo. e bywa w sklepie? ... Ano bywa, i c z tego? e czasem jaki gociniec Marysi zanis? ... A c to, czy mu nie wolno? ... Ze lubi z ni. gawdzi? ... Ano pewnie, e wola z ni, jak z kim innym, ale nie eby zaraz ple gupstwa... Biedactwo, dziewczyna, dziecko prawie, i samotna, sierota. Czy jest co zego serce takiej okaza? ... Tym bardziej e serce szczere, bez adnego interesu, bez rachunku. Zreszt czu, e i ona przywizaa si do niego, e te go polubia serdecznie. Gdyby inaczej byo, nie witaaby go zawsze z tak radoci, nie zatrzymywaaby go w sklepie jak najduej, nie zwierzaaby si ze swoich smutkw i zmartwie. A w ostatnich dniach nie brakowao ich Marysi. Ju od poniedziaku bya jakby przygaszona, gdy za przyszed we czwartek, od razu zauway, e pakaa. - C, moja panieneczko - zapyta - znowu li ludzie y nie daj? Potrzsna gow. - Nie, stryjciu Antoni! Nie to! Tylko przez t ca awantur nieszczcie si stao. - Komu? - zaniepokoi si. - A Wojdylle, rymarzowi. - Jakie to nieszczcie? -Widocznie mody pan Czyski dowiedzia si od kogo, e ten eks-kleryk mnie obrazi i o tej bjce. Do, e jak wczoraj rymarz posa furmank do Ludwikowa z gotow robot, to nowej ju mu nie dali. Starego Mosterdzieja nie byo przedtem w miasteczku. Do Wilna jedzi i ledwie wczoraj wrci. To kiedy furmanka prna przyjechaa, pyta si: - A gdzie robota? A furman mu odpowiada: -Ludwikowska pani kazaa powtrzy, e ju roboty dla nas nie bdzie. - Dlaczego nie bdzie? Fabryk zamykaj? - Fabryki nie zamykaj - powiada furman. - Ale e to paski syn ich panicza obrazi, tonie chc panu roboty dawa. Znachor chrzkn. -To niesprawiedliwe. Jake ojciec za syna moe odpowiada? Syn obuz, ale ojciec porzdny czowiek i nic nie zawini. - No pewno - przyznaa Marysia. - Ja mu to samo powiedziaam. - Niby komu? -Mosterdziejowi. On dopiero, gdy takie rzeczy usysza od rymarza, zacz dowiadywa si i dowiedzia si, co byo. To najpierw poszed do pana Sobka, poda mu rk i powinszowa, e on z jego synemsusznie postpi, a potem przyszed do mnie. -I czego chcia? -Najpierw to surowo na mnie patrza i mwi: -Przyszedem przeprosi za zachowanie si mego Zenona. To gupi i zy chopiec. Naleaa si mu kara, wakoniowi, a co od pana Sobka dosta, to jeszcze mao. Rozumiem, powiada, e nie mia prawa pani, to znaczy mnie, obrazi. Nie jego interes, co pani robi. Pani Szkopkowa opiekuje si pani, jej prawo, a nie tego darmozjada. I gdyby pani przyszaposkary si mnie, to dostaby za swoje. Ale, powiada, pani poskarya si modemu dziedzicowi z Ludwikowa i teraz mnie, starego, nieszczcie cakiem niewinnie spotkao, bo mi zamwienia cofnli, a to wicej jak poowa mojego zarobku. Znachor zdziwi si: - Przecie panienka nie skarya si modemu dziedzicowi?! - Wanie. Tote powiedziaam to panu Wojdylle, ale on zdaje si nie uwierzy. - No, to jeszcze nie widz tu nieszczcia. - Nieszczciejest w czym innym. Stary Wojdyo dzi rano wypdzi syna z domu! - Wypdzi? ... Jak to wypdzi? - zdziwi si znachor. - On taki surowy jest. Cae miasteczko mwi tylko o tym wypadku. I wszyscy twierdz, e to przeze mnie... A c ja zawiniam? ... Co ja zego zrobiam? ... Gos Marysi zadra, a w oczach pokazay si zy. -Sama chciaam biec do pana Wojdyy baga, by darowa Zenonowi, ale si baam... Zreszt on nie zwrciby na moje proby adnej uwagi. Proboszcz wstawia si za Zenonem, mwi, e chopiec jest zepsuty, ale wyrzucony z domu zejdzie na jeszcze gorsz drog... Nic nie pomogo. Stary odpowiedzia, e niech nawet w wizieniu zgnije, nic go to nie wzruszy, bo to, powiada, nie tylko le, wako i obibruk, ale jeszcze ojcu i braciom chleb odbiera. Znachor pokiwa gow. - Przykra sprawa, ale twojej winy tu nie ma, panieneczko. -C z tego, e nie ma! - zaamaa rce -kiedy wszyscy wytykaj mnie palcami, jak jak zbrodniark... wilkiem na mnie patrz... I nawet pani Szkopkowa przeciw mnie buntuj. Sama syszaam, jak jeden tu, stolarz, mwi do pani Szkopkowej: -Nabied ludziom i na obraz Bosk trzyma paniu siebie t przybd. Marysia zakrya twarz rkoma i zapakaa.-Wiem, wiem - szlochaa - czym si to skoczy... Wygryz mnie... pozbawi pracy...A przecie chciaabym, chciaam jak najlepiej... Gdyby pan Leszek przyjecha, nakolanach wyprosiabym u niego darowanie winy Zenonowi... Ale on... on nie przyjeda... Znaku ycia nie daje. Tego mi jeszcze nieszczsnej brakowao... tego... O,Boe, dobry Boe! ... Antoni Kosiba siedzia, bezwadnie opuciwszy swoje wielkie rce. Twarz mu przyblada ze wzruszenia. Dusz oddaby za to, by t kochan dziewczyn uwolni odcierpie i zmartwie. Na przemian ogarniago gniew, ch natychmiastowego dziaania i poczucie wasnej bezsilnoci. Nie byo nawet sw, ktrymi zdoaby j pociesza. Wsta tedy, obj j i gaska po wosach swoj surow, spracowan doni, powtarzajc: - Cicho, gobko, cicho, gobko! ... Przytulia si do i caa dygotaa w kaniu.I tak wielka ogarna go ao nad ni i nad sob, nad samotnoci obojga i bezradnoci, e i jemu zy zaczy spywa po twarzy, po siwiejcej brodzie, po palcach przesuwajcych si najserdeczniejsz pociech po jasnej gwce dziewczyny. - Cicho, gobko moja, cicho, cicho... - mwi ledwie dosyszalnie. - Tylko ciebie jedynego, stryjciu Antoni... ciebie jednego mam na wiecie... przybda... -Obojemy wrd ludzi obcy, oboje przybdy, gobko! I nie martw si, oczu nie wypakuj. Nie dam ja tobie krzywdy zrobi. Stary jestem, ale si mi starczy... Pki ja godu ani biedy nie zaznam, poty i ty, gobko, wszystko bdziesz miaa. Cicho, cicho, panieneczko ty moja, kochaniety moje, cicho... Gdy ludzie ci dokucz zanadto, przyjdziesz do mnie, do myna. Nieadnie tam u mnie i niebogato, ale goduni zimna nie zaznasz, ani braku serca... Lastam wielki, ki szerokie, bdziemy zioa zbierali, bdziesz mi, gobko, pomagaa ludzi leczy... Zy jzyk ci nie tknie, ze sowo nie obrazi... Dobrze nam bdzie razem, przybdom... Cicho, gobko, cicho... -Jaki ty dobry, stryjciu Antoni, jaki dobry.- Marysia z wolna uspokajaa si. -Chyba i ojciec rodzony nie moe by lepszy... Czym ja sobie na to zasuyam? ... -Czym? -Znachor zamyli si. - A kt to moe wiedzie? A czym ja zasuyem, e ot tak tulisz si do mnie, gobko moja, e moje stare serce, co ju tylko z nawyku, nie z potrzeby bio, rozgrzaa niczym soce... Bg jeden wie, a ja cho nie wiem, dzikuj Mu za to i dzikowa nie przestan do mierci... Przed sklepem zatrzymaa si bryczka i po chwili wszed jaki pan. Kupowa papier kolorowy na lampiony, pewno na zbliajce si doynki. Wybiera dugo, targowa si inarzeka na wysokie ceny. Gdy wreszcie wyszed z paczkami, znachorpowiedzia: - A czy pozwolisz, gobeczko, e szczerzepowiem, co myl? -Prosz o to. -Umiechna si nie bez obawy, e po takim wstpie nie usyszy rzeczy przyjemnych. I nie mylia si: znachor zacz mwi o panu Leszku. -Przez niego te wszystkie kopoty i zmartwienia. Co tobie po nim, gobeczko? ... Nie mwi, eby by niedobry czy szkodliwy, z oczu mu nawet niezgorzej patrzy, ale to modzik jeszcze, nie ma swego zastanowienia, pdziwiatr. Nieraz patrzy em na niego, nie raz i nie dziesi widziaem, jak tu zachodzi i przesiadywa... A i ludzie opowiadali... A e to mody i lekki, to i nie dziw, e go i. eli sterdzieja, opanowa est dla 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AA[Pac \c ]nc ^,v U _{76 podejrzewaj o niepikne zamiary. Ja sam, Bg mi wiadkiem, nie wierz! Gow dabym, e wszystko, co gadaj, to psie szczekanie. Ale widzisz, gobeczko, po co maj gada? ... Jzykw nie zwiesz, oczuludziom nie zakryjesz. Patrz i gadaj. -A tobie, panieneczko, co z tych umizgw? Tylko niebezpieczestwo. Moda jeste, niedowiadczona, atwo uwierzysz w kadeobietnice. - On mi nigdy nic nie obiecuje - przerwaa Marysia, zarowiona i zdetonowana. -Nie obiecuje? ... Wic czego chce? ... Pamitaj, e on wielki pan, bogaty, wiatowy. Co ty dla niego? ... Ot, zabawka. Aserce przyzwyczai si. Ot i teraz: nie ma go-JU ci ciko. - To z innego powodu.... -Moe z innego, a moe i z tego. -agodnie kiwn gow. -Oeni si z tob przecie nie oeni si. Wic po co? ... Marysia spucia oczy. -Ja o tym te wcale nie mylaam. Po prostu przyjemnie z nim si rozmawia. On duo podrowa, duo widzia. adnie opowiada... - To niech opowiada innym. Dlaczeg ciebie sobie upatrzy? - Bo.... on mwi, e... mu si podobam. - Jeszcze by si nie podobaa. lepy nie jest. - Nie sdziam, e i ty, stryjciu Antoni, bdziesz dopatrywa si tu czego zego. Znachor zasoni si rkami. -Uchowaj, Boe! Nie ze to, ale niepotrzebne. I tobie u ludzi szkodzi, i zamieszanie z tego wynika, a korzyci dla nikogo nie ma adnej. Nie mwi ja na niego. Nie. Ale gdyby by cakiem porzdny,nie naraaby ci, gobko, na obmow, niezawracaby ci gwki, nie siedziaby tu kamieniem. - Przecie.... przecie nie mog go wyprasza - prbowaa broni si Marysia.-I nie trzeba. Chcesz dobrej rady posucha, szczerej rady, to posuchasz i nie bdziesz wdawa si z nim w gawdy. To i przestanie ci nachodzi. Nie zechcesz,to ju na to nic nie poradz. Marysia zamylia si gboko. Doskonale rozumiaa, e rada znachora jest i yczliwa, i jake bardzo suszna. Ostatecznie tak czy owak, wczeniej czy pniej, jej znajomo z panem Leszkiem musiaaby si skoczy. Albo mu nowy kaprys przyjdzie, albo si oeni. I koniec. Przeciganie tego oczywicie do niczego niedoprowadzi. Im duej to bdzie trwao, tym ciej jej bdzie rozsta si z nim, tym boleniejsza bdzie tsknota. Oto zaledwie kilka dni go nie byo, a ju ycie stao si mczarni... Lecz z drugiej strony, czy nie wolaaby caymi latami rozpaczy zapaci za par miesicy szczcia widywania go, wpatrywania si wjego oczy, suchania jego gosu? ... Wspomnienie o najkrtszym szczciu zostanie w duszy na zawsze, do mierci. Czy wolno wyrzeka si tego skarbu? Czylepiej ze zrezygnowa Ze strachu przed cierpieniem i y ju tylko jaow, beztreciw pustk? ... Znachor jest dobry i mdry, ale czy nie myli si w tym wypadku? - Zastanowi si nad twoj rad, stryjciu Antoni - powiedziaa wreszcie powanym tonem. - Zastanowi si, cho moe to i niepotrzebne, bo on pewno ju nie przyjedzie tu wicej. I rzeczywicie mijay dni, a modego Czyskiego nikt nie widzia w miasteczku ani w okolicy. Tymczasem a wrzao tu od plotek. Surowypostpek starego Mosterdzieja potpiany by przez jednych, chwalony przez drugich.Wszystkie sdy zgadzay si jednak w dwch punktach: pierwszym byo przewiadczenie, e Zenon Wojdyo le skoczy, drugim przekonanie, e winowajczyni jest Marysia. Nawet ci, co dawniej serdecznie j witali, starali si teraz przej obok udajc, e jej nie widz. Inni natomiast gono i przy kadej nadarzajcej si okazji wypowiadali swe sdy, nie aujc wyrazw dosadnych. Nie byli to nawet ludzie li ani zgorzkniali. Po prostu w prostym yciu miasteczkowym przywykli do pewnych obyczajw i cokolwiek by norm tych obyczajw nie trzymao si, godne byo w ich oczach napitnowania. Biedna dziewczyna pracujca, zadajca si z bogatym paniczem, nie moga liczy na maestwo,a zatem na co liczya? ... Logika tego rozumowania szczeglniej przemawiaa do tych, ktrzy najarliwiej pochwalali rymarza za wypdzenie synalka prniaka i awanturnika z rodzicielskiego domu. Jeeli do tych lat doszed i czowiekiem si nie sta, to nic ju mu nie pomoe. Nie sucha ojca i matki, niech sucha teraz psiej skry. Niech idzie w wiat i wstydu porzdnej rodzinie nie przynosi. Zenon jednak widocznie nie zamierza odchodzi. Pierwszego wprawdzie dnia znikn gdzie, nazajutrz jednak wrci i zaraz swoim zachowaniem si potwierdzi najgorsze domysy i przepowiednie. Upi siw karczmie u Judki do nieprzytomnoci, przepi wszystkie pienidze, ktre mu ojciec da na wyjazd, a potem do pnej nocy awanturowa si po ulicy krzyczc, epodpali ojcowski dom, e wystrzela wszystkich Czyskich, e gow rozwali tejlafiryndzie Marysi. W rezultacie rzuci si na policjanta, obrywajc mu kiesze, a si doprowadzony na posterunek, powybija tam okna i poama meble. Naoono mu kajdanki i przetrzymano ca dob w areszcie, a potem spisano protok, z ktrego miaa by sprawa sdowa i oczywicie ze dwa miesice kary. Tymczasem wypuszczony na wolno Zenon znowu znik z miasteczka, ale opowiadano, e krci si w okolicy. Wypadki te nie tylko miasteczkow wstrzsny opini. Dowiedziano si o nich iw Ludwikowie. Pani Czyska natychmiast posaa chopca do rymarza i oznajmia mu, e jakkolwiek uwaa kar ojcowsk, wymierzon Zenonowi, za suszn, jednak pragnc uratowa go przed stoczeniem si w bagno, postanowia przywrci dawne zamwienia i ma nadziej, e pan Wojdyo synowi przebaczy. Rymarz jednak twardym by czowiekiem. Za zamwienia podzikowa, lecz owiadczy, e tego, co raz postanowi, ju nie zmieni i e wyrodnego syna na oczy ju widzie nie chce. Przekona si nie da.-Patrz -mwia pniej pani Czyska mowi. -Patrz, jaki jest stosunek ojca do dzieci, jeeli ojciec ma zasady i charakter. Pan Stanisaw uda, e tej aluzji nie zrozumia, i bkn cos pod nosem zagbiajc si w lekturze. Natomiast pani Eleonora dosza do przekonania, e z caejtej sprawy mona wycign korzyci pedagogiczne w stosunku do Leszka, i zabraa si do pisania obszernego listu do jedynaka z dokadn relacj tudzie z wieloma apostrofami dydaktycznymi. List ten zapewne wpynby umoralniajco na Leszka, gdyby go otrzyma. Niestety jednak, w tyme czasie gdy to arcydzieo matczynych uzdolnie wychowawczych znajdowao si w wagonie pocztowym pocigu pdzcego w stron Warszawy, adresat przewraca si z boku na bok w wagonie sypialnym pocigu dcego do Ludwikowa. Przewraca si i usn nie mg dlatego, e wypeniony by wyrzutami sumienia, ktre nie dawao si oszuka adnymi pretekstami ni wykrtami. Oczywicie u wujostwa nudzi si jak mops w szufladzie,lecz nudzi si nie z przyczyn obiektywnych. Towarzystwo byo liczne, mie i wesoe, rozrywki urozmaicone i nieustanne, kobiety adne, kuchnia wyborna, pogoda wietna. Powd nudy tkwiw nim samym. Po prostu tskni. Byo to gupie i niepowane, e on, dojrzay czowiek, rozporzdzajcy zdrowym rozsdkiem, tskni niczym sztubak za pensjonark, za t blondyneczkz maego sklepiku w maym miasteczku, tskni mimo najskuteczniejszych autoperswazji, mimo nieodpartej argumentacji, mimo woli i postanowie. Wyjeda przecie z niezomn decyzj wypltania si z niedorzecznych sentymentw i z gmatwaniny paskudnych, drobnych spraw, ktre z tych sentymentwwyrosy. Ledwie jednak podr rozpocz, opady go inne myli, osaczyy, otoczyy, nie daway spokoju ni wytchnienia. Zamiast zniechcenia przychodziy nastrojeaosne, czue, rzewne, wyobrania podsuwaa fantastyczne sceny, w ktrych widzia zapakan Marysi w ramionach tego samozwaczego rycerza Sobka, to znw lon i poniewieran przez tum prostakw albo te odjedajc w niewiadomym kierunku... w wytartym paletku, w miesznym, prowincjonalnym kapelusiku, z ubouchnym swoim dobytkiem w zniszczonej maej walizeczce. Wizja bya tak wyrana, e a si przerazi. Zerwa si z ka, ubra si, zapakowa rzeczy, kaza obudzi szofera iodwie si do Warszawy. Wujostwu zostawi list z wyjanieniem, e przypomnia sobie niezwykle wan i terminow spraw. W Warszawie do pocigu mia jeszcze dwie godziny czasu. Wczc si bez celu po Marszakowskiej, zatrzyma si przed jubilersk wystaw. Mimo woli dostrzeg pikny platynowy piercionek z markiz z bladoniebieskich szafirw. -To jest kolor jej oczu -stwierdzi z rozczuleniem i nie zastanawiajc si nad tym, co robi, wszed do sklepu. Piercionek nie by zbyt drogi, jego zakup jednak pochon reszt gotwki, jaka pozostaa w kieszeni Leszka po nabyciu biletu kolejowego. Teraz, nie mogc usn, wydoby z kieszenipaszcza pudeko i przyglda si piercionkowi. Dotychczas nigdy nie zrobi Marysi najmniejszego prezentu. Nawet naleao wtpi, czy ona przyjaby cokolwiek. - Przyjaby - bysna mu w gowie myl -gdyby to by piercionek zarczynowy. I nagle poczu, e serce przypieszyo swoje ttno. Wycign rk z piercionkiem i wpatrywa si w byski kamieni. - To jest mj piercionek zarczynowy - powiedzia gono. Podnis gow i gronie rozejrza si po przedziale, jakby w oczekiwaniu czyjego sprzeciwu. Lecz przedzia by pusty, ciany milczay, tylko firanki koysay si lekko w takt pdu pocigu. Ogarn go od razu jaki bogi, do snu podobny spokj. Teraz ju wiedzia, teraz ju nie byo adnych wtpliwoci. Tak, oeni si z ni. Bdzie j mia dla siebie, przy sobie ju na zawsze. Koniec tsknot, koniec niepokojw, koniec rozterek i cierpie. Niech nazw to szalestwem! Nazw przecie ci, ktrzy nie wiedz, jakim szalestwem, jak beznadziejnym szalestwem jest walka z mioci! I zbrodni! Bo czy wolno czowiekowi wydziera sobie z piersi najlepsze, najszlachetniejsze, najpikniejsze uczucie? Kto wie, moe jedyne uczucie, ktre usprawiedliwia istnienie, ktre jest kwitnieniem duszy? ... Zadepta, zniszczy to, wyprze si tego? ... I w imi jakich racji? ... By zyska uznanie ludzi? ... Co za gupota! Dla innych wyrzeka si siebie, wyrzeka si wasnej najistotniejszej treci, wasnego pragnienia szczcia! O, doskonale zdawa sobie spraw z tych trudnoci i przeszkd, ktre spitrz si najego drodze. Nie udzi si ani przez chwil, i na maestwo uzyska zgod rodzicw. Nie wtpi, e zrobi wszystko, by m i uniemoliwi osignicie celu. Opinia publiczna, wszyscy znajomi i krewni zmobilizuj si przeciw Marysi. Musi by przygotowany na zawzit walk. Lecz walki tej si nie ba. Przeciwnie. Podniecaa go myl, e stanie sam przeciw wszystkim w obronie swego szczcia, swego i szczcia Marysi, e przeamie przeszkody, e wytrzyma ataki, e zwyciy, bo zwyciy musi. W jego umyle rysowa si ju plan kampanii. Widzia ju cay arsena broni i podstpw, jakich uyj przeciw niemu. Bd to groby zerwania stosunkw, zapowied wydziedziczenia lub nawet rzeczywiste wydziedziczenie, zoliwe arty i pode oszczerstwa, sceny i awantury, spazmy i omdlenia, proby i groby. A zacznie si od zamknicia kasy. Przy stosunkach rodzicw nietrudno im bdzie zapobiec znalezieniu przez syna jakiejkolwiek posady. - To naley wzi pod uwag - zastanawia si. Nic atwiejszego, jak stan do walki z podniesion przybic i ... przegra. Lecz tuchodzi nie o sam walk, chodzi o zwycistwo. Chodzi o to, by zosta na placu. Wprawdzie mgby po cichu spieniy swe osobiste rzeczy i uciec z Marysi gdzie na koniec wiata. Ona przyzwyczajona jest do biedy, on si przyzwyczai. Jest mody, gdzie przecie prac znajdzie. Ale taka ucieczka nie daabymu adnej satysfakcji, umniejszyaby zdobyte szczcie. I dlatego naleao j z gry wykluczy. Mia do zmysu praktycznoci, by donkiszoteri, ktra czsto go pocigaa, umie odsun na bok, gdy chodzio o rzeczy wane. Dlatego i teraz postanowi dziaa ostronie, przezornie i w najgbszej tajemnicy. Na razie nie chcia zreszt zaprzta myliprzysz strategi. Tak by upojony odkryciem swoich prawdziwych pragnie, tak uszczliwiony powziciem decyzji, e wszystko inne musiao przy tym male, kurczy si, traci na znaczeniu. Zjawienie si rozpromienionego i tryskajcego humorem Leszka wywoao wLudwikowie sensacj. Po pierwsze, nie spodziewano si go tu wcale, po drugie, zbyt widoczna nastpia w nim zmiana. Bez ladu zniko dawne rozdranienie, gwatowno odruchw, obojtno dla spraw domowych i majtkowych, znudzenie.- Co ci si stao, Leszku? - z uznaniem pytaa pani Eleonora. - Zmieniem si, mamo. Jestem wprost innym czowiekiem. - Ciekawe, czy ta pomylna faza dugo potrwa. -O, tak. -Umiechn si tajemniczo. -Mam wraenie, e to ostateczna faza mego rozwoju. Widzicie, duo przemylaem i doszedem do przekonania, e ju czas zabra si do ustabilizowania si, do roboty, do uporzdkowania sobie ycia i takdalej. Pan Czyski a podnis oczy znad gazety. - Czy to ma znaczy, e wreszcie zamierzasz zaj si fabryk? - Nie mylisz si, ojcze! -Wobec tego musz wysa depesz dzikczynn do wuja. Czy w ich domu spotkae kogo, kto ci tak odmieni? Byotam, zdaje si, duo osb. -O tak, bardzo duo. Po prostu tok. -Skingow i doda po namyle: -I w tym toku spotkaem... siebie. - Ach.... t jakie odniose? wraenie z tego spotkania? -Pocztkowo do przykre. Usyszaem wiele krytycznych uwag, nie pozbawionych susznoci. W kocu jednak przekonaem si, e mam do czynienia z czowiekiem, ktry wie, czego chce. Obaj bylimy tym bardzo ucieszeni. Pani Eleonora pochylia si i pocaowaa gow czoo. - Gratulujemy wam obu, a przy sposobnociisobie. -Dzikuj, mamo. Na gratulacje zasuyembardziej, ni przypuszczasz -odpowiedzia powanie. Rozmowa ta odbya si wieczorem po kolacji i napenia pastwa Czyskich najrowszymi nadziejami. Jakie byo ich zdziwienie, gdy nazajutrz rano sucy, zapytany, czy panicz jeszcze pi, owiadczy: - Panicz kaza poda motocykl i pojecha wstron Radoliszek. Rozdzia XI Proboszcz, ksidz Peka, by ju starszym mczyzn. Sypia mao i wczenie si budzi. Pewne za niedokadnoci w systemie trawiennym sprawiay, i na czczo czu si fatalnie. Dlatego te na mszw dni powszednie dzwoniono ju przed sidm, a o sidmej ksidz Peka wychodzido otarza. Marysia, chcc zdy na msz, musiaa wstawa o szstej i troch przez to nie dosypiaa. Modlitwa jednak w kociele tyle dawaa jej ukojenia, e od szeregu dni nie opucia ani jednej mszy. Klkaa w kcie za ambon i modlia si arliwie, proszc Boga, by przebaczy jej grzechy, by zdj z niej smutki i strapienia, ktrych tyle zwalio si na ni, by zesa jej pociech i jeszcze, by da szczcie czowiekowi, ktrego pokochaa. Na chrze organy gray te dziwne kocielne melodie, w ktrych nie byo ani smutku, ani wesela, tylko jaki dziwny, wszechwadny spokj rzeczy wiecznych, taki spokj, jaki w gwiadziste noce zdaje si spywa z nieba. Spokj ten nasyci cae wntrze kocioa, zastyg w biaych posgach apostow i prorokw, rozpyn si w zatartych konturach na sczerniaych obrazach, dwicza w dolatujcych od otarza marmurowych sowach aciskiej modlitwyinapenia znkane dusze pobonych, ktre tu wanie spokoju tego szukay. Marysia wychodzia z kocioa jakby odurzona t nieziemsk pogod, uciszona i pogodzona z losem. Nie miaa przenika myl owych wielkich prawd, ktre objawiay si kiedy witym Paskim w godzinach kontemplacji i zatopienia si w Bogu. Nie potrafiaby nawet. Jednak jake wyranie odczuwaa ten powiew wiekuistoci, co j, ma, biedn dziewczyn, przez wszystkich zapomnian inikomu niepotrzebn, napawa ufnoci i przewiadczeniem, e gdzie daleko, w niezmierzonych przestworzach ma wielkiego, wszechmocnego opiekuna i sprzymierzeca, ktrego dobre oczy patrzna ni niewidzialne, lecz wszystko widzce. Wychodzia codziennie pod dziwnym wraeniem, e oto stanie si co niebawem,e wszystko si odmieni, e jakie opanowa est dla 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AA`Pyc ac byc c, c d9( eU?, szczcie niespodziewanie spynie na ni. A przewiadczenie to byo tak silne, e owego ranka, gdy wracajc z kocioa zobaczya pana Leszka przed sklepem, nawet nie zdziwia si. Tylko e nie umiaa zapanowa nad radoci. -Przyjecha pan - powtarzaa drcym gosem -przyjecha... O ile zdolna bya do zaobserwowania czego w tym stanie podniecenia, wyda si jej jaki powany i skupiony. Zawstydzia si, gdy przy witaniusi pocaowa j w rk, na ulicy, na ludzkim widoku. Ledwie znaleli si wewntrz, wzi j za rce i patrzc w oczy powiedzia: - Nigdy nikogo tak nie kochaem jak ciebie. Nie mog bez ciebie y. Czy zgodzisz si zosta moj on? Pod Marysi ugiy si kolana, a w gowie zawirowao. - Co pan.... co pan... mwi... - wyjkaa. - Prosz ci, Marysiu, by zechciaa zostamoj on. - Ale.... to niepodobiestwo! - prawie krzykna. - Dlaczego niepodobiestwo? -Niech si pan zastanowi! - Wyrwaa rce zjego ucisku. -Przecie pan nie mwi tego powanie! Zmarszczy brwi. - Czy mi nie wierzysz? -Nie, nie! Wierz, ale czy pan pomyla... Boe! Co by to byo! Pascy rodzice... Ci tutaj, w miasteczku... Zatruliby panu ycie, zakrakaliby... Znienawidziliby mnie... Czyski skin gow. -Owszem. Przewidziaem to wszystko. Wiem, e czeka nas wiele, moe bardzo wiele przykroci, szykan, afrontw. Ale majc do wyboru albo to, albo wyrzeczenie si ciebie, gotw jestem na wszystko. Z bardzo prostego powodu: kocham ci. A jeeli ty tego nie rozumiesz, to widocznie udziem si co do twoich uczu i ty mnie wcale nie kochasz. Spojrzaa na z wyrzutem. - Ja? ... Ja pana nie kocham? ... - Maryku!! Pochwyci j w ramiona i obsypa pocaunkami. Jego porywczo i sia, z jak przyciska j do siebie, obezwadniy Marysi. Nie chciaa si broni i nie moga.Bya w tej chwili nieludzko szczliwa. Przysigaby, e od pocztku wiata adna dziewczyna takiego szczcia nie zaznaa. Jeeli kiedykolwiek w jej rozmylaniach znalazy si jakie najdrobniejsze zarzuty przeciw Leszkowi, teraz nie pozostao po nich ladu. Oczywicie nie wierzya w to, e ich maestwo dojdzie do skutku. To byo nieprawdopodobne. Ale ju sam fakt jego decyzji, niewtpliwie szczerej, sama jego dobra wola, samo to, e przeama siebie i uczyni to dla niej, wiadczyo o jego szlachetnoci, o gbi uczu, o wyjtkowoci natury. Gdyby zapytano j teraz, czy moe istnie czowiek bardziej wartociowy od niego, zaprzeczyaby z czystym sumieniem. Przeama si, bo musia si przeama w swojej dumie, w przekonaniu, e najbogatsze i najpikniejsze panny wzdychaj do, e najlepsze domy pragn go mie za zicia, e mao jest rwnych mu pod wzgldem urodzenia, majtku, wyksztacenia. Tak lubi przecie od niechcenia popisywa si nazwiskami utytuowanych przyjaci, z takim lekcewaeniem, z tak pogard mwi o ludziach z miasteczka. I nagle chce wzi j za on. J, ktra nawet w tym wymiewanym miasteczku jestprzybd, ubog sierot, bez rodziny, bez przyjaci oprcz wiejskiego znachora, bezgrosza przy duszy. Wprawdzie w porwnaniu z innymi pannami radoliskimi jest bardziej wyksztacona i moe inaczej wychowana dziki matce. Ale czy jej wychowanie, wyksztacenie i obycie nie razioby w jego rodowisku? ... Jej ojciec, ktrego stracia, gdy miaa lat kilka, by podobno lekarzem, jej ojczym, ktrego jak ojca kochaa i nazywaa ojcem, by tylko leniczym, skromnym oficjalist dworskim, a matka wprawdzie pochodzia ze znanej rodziny, lecz tu w okolicy sama znana bya jako biedna nauczycielka muzyki i jzykw, a pniej ju tylko jako szwaczka. Czy tacy ludzie jak pastwo Czyscy, ludzie z takiej sfery, gdzie wiksz zwracasi uwag na pochodzenie i rodowody ni u prawdziwej arystokracji, czy zdoaliby pogodzi si z tym, e ich syn takie zawiera maestwo? ... Ochonwszy z pierwszego wraenia, Marysia o tym wanie zacza mwi Leszkowi. Sucha jej uwanie, nie przerywa, a gdy skoczya, powiedzia: -I c z tego wszystkiego? ... Czy to w czymkolwiek zmienia fakt, e si kochamy? ... -Nie, tego nic zmieni nie moe. Bd pana kochaa zawsze, pana jedynego, a do mierci! - szepna cicho. -Ale widocznie dla ciebie to nie jest takie wane, by o to walczy, by znie rne przykroci i zmartwienia. Potrzsna gow. -O, nie! Nie o mnie mi chodzi! Ja byabym gotowa na kade powicenie, na kade upokorzenie. Ale ty... - C ja? - zapyta niemal gniewnie. - Ty.... Unieszczliwi ci to, zniechci, zamie... Zerwa si i zaama rce. - Maryka! Maryka! Jak ci nie wstyd! Obraasz mnie! Jak moesz tak nie wierzy w moje siy? ... -To nie to -zaprzeczya -wierz w nie! Ale nie mam prawa naraa ci na to wszystko.Nie chc sta ci si kul u nogi. I tak ju jestem bardzo, bardzo szczliwa... -O, to bardzo adnie. Jeste ju szczliwa.A o mnie mniejsza! Co? ... Ja mog nadal bynieszczliwy, bo tobie ubzdurao si, e moesz sta si jak tam kul u nogi! Wstydziaby si! Zby taka inteligentna i taka rozsdna panna mwia podobne nonsensy! I w-ogle kto ci upowani do decydowania o moim losie? ... Ona nie ma prawa naraa mnie! Ale chyba ja mam prawo? ... A ja chc, ja musz, i koniec! Czy sdzisz, e jestem takim niedog, e musz ju koniecznie by uzaleniony od rodzicw? Czy wiat nie j est do wielki, bymy si mogli na nim pomieci? Czy mylisz, e w razie wojny z domem, gdy nam ju ta wojna obrzydnie, nie bdziemy mogli wyjecha gdzie indziej? ... Nie obawiaj si! Jeszcze mnie nie znasz dostatecznie. Nie nale do tych, ktrym mona w kasz dmucha. Zobaczysz! A zreszt nie ma o czym mwi. Postanowienie zapado i basta! Umiechn si i znowu przytuli j do siebie. -I przynajmniej ty jedna nie utrudniaj mi tej walki, walki o moje i twoje szczcie, onasze szczcie... Bp doprowadzisz mnie do szalestwa i paln sobie w eb! -Leszku! Najdroszy mj, najukochaszy. -Kurczowo zaciskaa rce koo jego szyi. - Zobaczysz, moja Marysieko, e bdziemynajszczliwszym maestwem na ziemi. -Tak, tak. -Tulia si do. Nie bya ju zdolna do mylenia, do protestowania, do sprzeciwu. Wierzya mu, pokona jej wtpliwoci swoim zapaem i wol. Leszek wyj z kieszeni mae pudeeczko, a z niego wydoby piercionek z szafirami. -Ot mj znak ochronny - powiedzia wesoo, wkadajc piercionek na jej palec. - By pamitaa, e jest moj niepodzieln wasnoci. - Jaki pikny!! -Te kamyki maj kolor twoich oczu, Marysieko. Dugo przygldaa si piercionkowi, wreszcie odezwaa si ze zdziwieniem i naboestwem w gosie: - To ja jestem.... zarczona? ... - Tak, kochanie, jeste moj narzeczon. -Narzeczon... -powtrzya i ze smutkiem dodaa: -Ale ja jeszcze adnego piercionkada nie mog... Nie mam. Ostatni, mamusiny,zosta sprzedany na... koszty pogrzebu. Teby z szafirami i mama bardzo go kochaa,chocia by tani, o wiele skromniejszy od tego. W jej oczach zakrciy si zy. -Nie myl o rzeczach smutnych - powiedzia. - A mnie i bez zarczynowego piercionka nie uda si zapomnie, e jestem ju niewolnikiem, najszczliwszym niewolnikiem, ktry wcale nie pragnie wyzwolenia. -Boe! Boe! - szepna. - W gowie mi si krci. Wszystko przyszo tak nagle... Zamia si. - Oj, chyba nie nagle. Znamy si przecie od dwch lat. - Tak, ale czy mogam przypuszcza, ze si to w taki sposb skoczy! - Koczy si w najlepszy sposb, jaki mona wymyli. -Wprost nie mog przekona siebie, e to nie sen, e to rzeczywisto. I... doprawdy... boj si... - Czego boisz si, Marysieko? - Ze.... czy ja wiem, e wszystko to rozwieje si, zniknie, e co nas rozdzieli. Wzi j za rk. -Oczywicie, najdroszy mj skarbie, naley zachowa maksimum ostronoci, naley uniemoliwi jakiekolwiek intrygi i podobne rzeczy. Dlatego musimy zachowa cis tajemnic. Nikt, ale to absolutnie nikt nie powinien dowiedzie si o naszych zarczynach. Uoyem ju sobie pewnien plan. Gdy doprowadz do urzeczywistnienia tego planu, szast-prast, bierzemy lub. Klamka zapadnie i chociaby na gowie stawali, ju nic nie wskraj. Tylko pamitaj: milczenie! Marysia zamiaa si. -I tak nie powiedziaabym nikomu. Wymieliby, nikt by nie uwierzy. A zreszt czy pan sdzi, panie Leszku, e ja mam komu zwierza si? ... Moe jednemu stryjciowi Antoniemu... - Temu znachorowi z myna? ... Nie, jemu te nic nie mw. Dobrze? - Obiecuj wicie. I Marysia obietnicy dotrzymaa. Dotrzymaa, chocia jeszcze tego samego dnia wyjawienie prawdy mogo uwolni j od wielu przykroci. Przykroci te zaczy si od przyjcia do sklepu pani Szkopkowej. Kobiecina, z naturypoczciwa, ulega widocznie nastrojowi, jakiopanowa Rado-liszki. Zastawszy w sklepie pana Leszka, demonstracyjnie usiada za lad dajc do zrozumienia, e nie ruszy si std prdko. Gdy mody czowiek odjecha, zacza gniewnie: -Upamitania adnego nie masz! Rozum si wtobie, dziewczyno, pomiesza! Takiej pociechy od ciebie si doczekaam za moj opiek i za chleb! - Boe drogi!! - Marysia spojrzaa na ni bagalnie. - A c ja pani zego zrobiam? -Co zego? -wybucha pani Szkopkowa. - A to zego, e mnie cae miasteczko palcami zacznie wytyka, e pozwalam na takie rzeczy! Co zego? ... A to, e w moim interesie takie sprawy si odbywaj! ... - Ale jakie sprawy?! -Zgorszenie publiczne! Tak, zgorszenie! Haba! Na to ci hodowaam? Na to o ciebie dbaam, eby teraz przez ciebie na mnie psy wieszali?! ... Czego ten paniczyk, ten donuan, ten fircyk tu chce? ... Marysia milczaa. Pani Szkopkowa zrobia pauz i odpowiedziaa na wasne pytanie: -Ja ci powiem, czego on chce! Ja ci powiem!Na twoj cnot on czatuje! Ot, co! Swoj kurtyzan chce z ciebie zrobi! A ty, gupia, jeszcze do niego oczy przewracasz i podwabiasz tego ancymonka na wasn zgub, na wasne pohabienie! A wiesz, co ci czeka, jeeli ulegniesz pokusie? ... Ndzne ycie i cika mier, a po mierci wieczne potpienie! ... Jak wasnego rozumujeszcze nie masz, to suchaj mnie, starej! Co ty sobie mylisz, e ja ot tak sobie ozorem trzepi? Dla wasnej przyjemnoci?... Niech psy tak przyjemno maj. Mnie serce si kraje, jakby kto noem w nie dga. Przylatuje do mnie taka jdza Kropidlowska i ju na mnie, e czy ja to oczu nie mam, czy ja nie widz, e ten, jakgo tam, motocykiel znowu pod sklepem stoi?... e c to ja tak wydaj swoj wychowank na rozpust i obraz Bosk? ...To jej mwi: - Moja pani Kropidowska kochana, nie pani, za przeproszeniem, zadajdany interes, co i jak! Ale jeeli pani chcesz prawd wiedzie, to ciasto, widzisz pani, ronie, przez makutr, przez wierzchsi przewala, a ja mam do sklepu lecie? ...To ona mi na to: - Patrzaj pani, pani Szkopek szanowna, eby ci ciasto nie przeroso, bo moe ci tymczasem wychowanka przeronie w wiadomym miejscu! ... To jak to posyszaam, mylaam, e krew mnie zaleje! e to przezciebie! e za moj yczliwo, za moje serce tak mi si wypacasz... Ze byle achudra mi w oczy tob wieci... Na stare lata... Pani Szkopkowa rozrzewnia si i zachlipaa. Marysia wzia jej rk i chciaa pocaowa, lecz kobiecina, wida, bya nie na arty za, bo wyrwaa rk i zawoaa: - Tu przeprosiny nic nie pomog!! - Prosz pani, a za c ja mam przeprasza? - odwaya si Marysia. - Za.... za co? - Pani Szkopkowa a zatkao. -No, tak. Ludzie, czy i taka pani Kropidowska, w kadej rzeczy dopatruj si czego zego. A tu zego nic nie ma. Pani bardzo niesprawiedliwie osdza pana Czyskiego. On adnych takich zamiarw nieywi. To jest bardzo szlachetny i bardzo uczciwy czowiek. -Z kieszeni nikomu nie wycignie -gniewnie przerwaa pani Szkopkowa -ale jak o dziewczyn chodzi, to kady mczyzna jednaka winia. - Wanie e wcale nie. Inni moe. Nie wiem, ale on nie taki. - Mleko masz jeszcze pod nosem, ot co! A ja ci mwi: Wypraszaj panicza za drzwi, jeeli ci dobre imi mie. Dobre imi i moja opieka - dodaa z naciskiem. - Jake ja mam go wyprasza? Mam mu powiedzie, e nie ycz sobie, by on do sklepu przychodzi? - To wanie. - On wwczas ma prawo odpowiedzie mi, e to nie mj sklep, e do sklepu kady ma wstp. - Wstp, ale nie miejsce na pogawdki. - Chyba e mu powiem, e to pani sobie nie yczy. - Moesz i tak mu powiedzie. - A co bdzie, jeli si obrazi? Jeli pastwo Czyscy przestan u nas kupowa,tak jak przestali u Mosterdzieja? Pani Szkopkowa zachmurzya si. Tej okolicznoci obawiaa si sama i argument, chocia niezbyt szczery, lecz w por przezMarysi podsunity, zrobi swoje. - No - mrukna. - Tak nie mona. Ale co masz mi oczy mydli. Ju ty potrafisz pozby si go! - Niech mnie pani nauczy jak - upieraa si Marysia. -Wic naucz ci! -zamkna dyskusj pani Szkopkowa, postanawiajc w duchu uda sipo rad do ksidza proboszcza. Tymczasem mijay dni, a nie min aden, by mody inynier nie przyjecha bodaj na p godzinki do Marysi. Jedno tylko, e siadywa w sklepie krcej ni dawniej, a krcej dlatego, i mao teraz mia czasu. Ku zadowoleniu rodzicw zabra si do pracy w fabryce. Kolejno zapoznawa si z ksigowoci, z administracj, z produkcj,z wydobywaniem surowca i ze sprzeda. Oblicza, robi notatki, od niechcenia w rozmowie z rodzicami rzuci kilka projektw reorganizacji, zupenie trafnychirozsdnych. Ojciec chwali go gono, matka za milczaa, co u niej byo jeszcze wymowniejsz pochwa. Pewnego popoudnia zapytaa: -Czy masz zamiar udzieli nam, Leszku, w prowadzeniu fabryki systematycznej i staej pomocy? - Tak, mamo. - Skin gow. -Ale pod pewnymi warunkami. - Jakie to s warunki? - Chc, mamo, ustabilizowa si. - Jak to rozumiesz? -Zwyczajnie. Chc mie ramy swojej pracy,swoje kompetencje, sowem, swoje cile okrelone stanowisko. Pani Eleonora spojrzaa na nie bez zdziwienia. - Jeste naszym synem. -Czuj si szczliwy z tego powodu -ukoni si z umiechem -ale to nie precyzuje mego stanowiska. Widzi mama, lubi sytuacje wyrane. Bardzo wyrane. Pod wzgldem prawnym rwnie. Ot dotychczas czerpaem z waszej kieszeni tyle, na ile na pewno nie zarobiem. Obecniechc pracowa i chc mie pensj. Sta pensj. Nie proponuj wam, bycie mi oddali cakowity zarzd. Ale powiedzmy, powierzycie mi kierownictwo produkcji. - Przecie i obecnie nic ci nie stoi na przeszkodzie w.... -Owszem. Moecie mnie uwaa za dziwaka,ale ja nie potrafi, nie chc, no i... nie bdpracowa inaczej. Wiem doskonale, co mi powiesz, mamo. Powiesz, e jestem waszym spadkobierc, e wszystko kiedy bdzie moj wasnoci i e byoby mieszne branie posady w przedsibiorstwie wasnych rodzicw. Ale widzicie, do szczcia, spokoju ducha i do zadowolenia z siebie potrzebna mi jest osobista niezaleno. Musz mie prac swoj, stanowisko swoje i pienidze swoje.I to jest mj warunek. Pan Czyski zrobi nieokrelony ruch rk. -Warunek troch dziwny, ale ostatecznie niewidz powodu, by uzna go za niedorzeczno. - Po co ci to? - krtko zapytaa pani Eleonora, patrzc badawczo w oczy synowi.- Czy nie wystarczy ci, mamo, jeeli powiem, e to pragnienie samodzielnoci? - Samodzielno mona bardzo le zuytkowa. -Zapewne. Ale przecie moecie obwarowa si zastrzeeniami. Na przykad, jeeli zostanie stwierdzone, e speniam le swoje obowizki, e produkcja jakociowo lub ilociowo spada, e organizacja psuje si, e z mojej winy powstaj straty, macie prawo mnie usun. Pan Czyski zamia si. - Mwisz tak, jakbymy mieli zawiera formaln umow. -A dlaczeg by nie? - Leszek uda zdziwienie. -Wyrane sytuacje uatwiaj stosunki. Chc by zwykym pracownikiem, takim jak pan Gawlicki czy Supek. Oni majkontrakty. Maj w tych kontraktach zastrzeone pobory, mieszkanie i premie. Nie widz racji, dla ktrej mielibycie odmawia mi takiego kontraktu. Zapanowaa cisza. Leszek czu, e za chwil z ust matki znowu padnie pytanie: - 8jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AAfPc g c h_c i8+ P j6< Po co ci to? ... Chrzkn wic i doda: -Obowizkowym i sumiennym pracownikiem potrafi by tylko w tym wypadku, gdy bd wiedzia, e zobowizaem si do tegoumow. Inaczej atwo mi bdzie przypomnie sobie, e jestem synem wacicieli i e ostatecznie moje zaniedbania czy prniactwo atwo mi oni wybacz. Powinnicie si cieszy, e dobrowolnie chc wzi si w karby. - Dobrze - odpowiedziaa pani Eleonora w zamyleniu. - Zastanowimy si nad t spraw. - Dzikuj wam. -Leszek wsta, pocaowa matk w rk, ojca w czoo i wyszed. Nadrabia swobod i dobr min, lecz w duchu dra na myl, e matka przejrzy jego zamiary i e kategorycznie odmwi. Dlatego te, by odsun wszelkie podejrzenia, zacz bywa w okolicznych dworach, odwiedza nawet dalszych ssiadw, a po powrocie opowiada nowinkiiploteczki z szczeglniejszym uwzgldnieniem pochlebnych opisw wygldurnych panien. Na rodzicach miao to wywrze wraenie, e stabilizacja, ktrej dla siebie pragn, czya si w jego planach z maestwem i e wizyty maj na celu wyszukanie kandydatki na on. Do Radoliszek z Ludwikowa prowadzi na zachd bity trakt. Nadoywszy jednak okoo dziesiciu kilometrw, mona byo dosta si do miasteczka jadc na Boyszki i Wickuny. Ot Leszek, posunwszy przedsiwzite ostronoci jak najdalej, odtd tylko tej drogi uywa. Wprost do Radoliszek jecha tylko wtedy, gdy swoj bytno w miasteczku mg usprawiedliwi potrzeb zakupw. I wwczas pdzi jak szalony, by urwa sobie dodatkowy kwadrans na dusz rozmow z Marysi. Za wzgldu na swoje studia w fabryce czciej rozporzdza teraz czasem po poudniu. Tote nieraz w sklepie spotyka znachora Kosib z myna. Troch obawia si tego powanego brodacza o smutnych oczach i olbrzymich barach. By pewien, e znachor patrzy na nieyczliwie czy nawet gronie, chocia Marysia zapewniaa, e jest to najlepszy czowiek pod socem. -Moe jest odrobin nieufny w stosunku do ciebie - mwia. -Ale sam jeste temu winien. Gdyby mi pozwoli zwierzy si muz naszych zarczyn, jestem przekonana, epolubiby ci od razu. -To ju wol przezorno -umiechn si. -A na objawy jego sympatii gotw jestem poczeka. Niech strac! Spojrzaa na z wyrzutem. -Leszku! To nieadnie, e pokpiwasz z najzacniejszego czowieka i z mojego wielkiego przyjaciela. -Przepraszam ci, kochanie. Ale uwaam, wydaje mi si, e nie bardzo to odpowiednialokata sentymentw dla ciebie. Moe ten znachor jest wzorem poczciwoci, moe nawet umie leczy, w co nie zanadto wierz, ale przecie to prosty chop. Co ci po przyjani takiego prostaka? Potrzsna gow. -Co mi po przyjani? ... Widzisz, Leszku, ty masz rodzicw i nie wiesz, co to jest by sierot. Tak nie mie nikogo, absolutnie nikogo. Wtedy kad? rka, wycignita w nasz stron, kada, chociaby najgrubsz pokryta skr choby najbardziej spracowana, to skarb, wielki skarb. Nieoceniony skarb. Ty tego nie zrozumiesz! -Ale rozumiem, Marysieko, rozumiem. - Leszek zawstydzi si. - I niech mnie diabli wezm, jeeli nie wynagrodz temu poczciwcowi tego, e t moj jedyn, moj najdrosz... Przecie ja go lubi. Marysia opowiedziaa mu, co obieca jej znachor, gdy baa si, e utraci prac u pani Szkopkowej. - Teraz widzisz, jakie on ma serce? - skoczya. Leszek by wzruszony. -Tak! To wyjtkowa dobro! Ale i my nie bdziemy gorsi. Niech tylko wszystko mi siuoy, ten czowiek dostanie w Ludwikowiechaup porzdn i doywocie. Wiedz, e kto ci kamyk spod ng usunie, ju ma zapewnion moj wdziczno. I zaraz przypierwszym spotkaniu dam mu troch pienidzy... Marycha zamiaa si. -To ty go nie znasz. On w ogle pienidzy nie przyjmuje. Przecie leczy przewanie darmo. A poza tym powiedziae, e to prosty chop. Ot wyobra Sobie, e ja mam co do tego powane wtpliwoci. - Niby dlaczego? - Czy ty wiesz, e on, zdaje si, zna jzyk francuski? - No, mg by na emigracji. Duo chopwjedzi na roboty do Francji. -Nie! - zaprzeczya. - Gdyby tak byo, umiaby mwi po francusku. Lecz on czyta, i to wiersze. Tylko nie zdrad si przed nim, na mio Bosk, e wiesz o tym. - Dlaczego? - Bo samo wspomnienie tego wywiera na nim takie straszne wraenie!! Jestem pewna, e w jego yciu jest jaka wielka tajemnica. -Czyli przypuszczasz, e jest to czowiek inteligentny, ukrywajcy si w chopskim przebraniu? - Nie wiem czy ukrywajcy si. Przysigabym, e czowiek taki jak on nie mg popeni nic habicego i zmuszajcego do ukrywania si. Ale on jest inteligentny. Zwr uwag na wyraz jego oczu, na niektre ruchy, na sposb mwienia. Moe to moje przywidzenie, lecz gdy z nim rozmawiam, odnosz wraenie, iumysowo on stoi znacznie wyej ode mnie.- Bywaj mdrzy chopi - zauway Leszek i zamyli si. Po chwili zawoa: -Mam! To jest bardzo prosty sposb. Zupenie atwo moemy wybada go i stwierdzi, czy jest inteligentem, czy chopem. Byle zrcznie go podej. -Leszku! Ale ja za adne skarby nie chc... -Wiem, wiem! Ja te nie mam takich zamiarw. Ani myl wtrca si w jego tajemnice, jeeli je w ogle ma. Chodzi mi tylko o sprawdzenie. Rcz, e si nawet nie spostrzee. - Wszystko jedno. -Zrobia niezadowolon min. - To nie jest adne. - Jak chcesz. Mog si bez tego oby - zgodzi si Leszek. Zgodzi si jednak tylko pozornie i postanowi sobie przy pierwszej okazji zrobi prb. Mia w naturze pasj do rozwizywania tajemnic. Jeszcze bdc maym chopcem, zaczytywa si w Karolu Mayu, a pniej w sensacyjnych opowiadaniach Conan Doylea. Nawet zwyke rebusy dziaay na urzekajco. Sposb, ktry przyszed mu do gowy, istotnie nie by skomplikowany. Naleao poprostu w rozmowie ze znachorem uy takich sw, ktrych prosty chop zna niemoe. Jeeli zrozumie sens zdania czy pytania, bdzie to oczywistym dowodem, enie jest tym, za kogo si podaje. Wwczas dopiero mona si bdzie posun dalej w badaniu przyczyn... Jednego z najbliszych dni, jadc okln drog do Radoliszek, spotka znachora, widocznie wracajcego z miasteczka. Zatrzyma motocykl, ukoni si i wskazujc na pk jakich zi, zebranych widocznie w rowach przydronych, zapyta:- A na jak to chorob skuteczne, panie Kosiba? - To dzigiel. Na serce pomaga - uprzejmie,ale chodno odpowiedzia znachor. By go usposobi lepiej i skoni do duszejpogawdki, Leszek zaartowa: -A nie wie pan, jakie jest najlepsze lekarstwo na mio? Znachor podnis oczy i powiedzia dobitnie: - Na mio, mody panie, najlepsza jest - uczciwo. Uchyli czapki i ruszy przed siebie. Leszek przez chwil sta nieruchomo, zaskoczony odpowiedzi, ktrej nie oczekiwa, potem domyli si, o co znachorowi chodzio, i mrukn do siebie: - Nie mona mu odmwi braku esprit dapropos . Po przyjedzie do miasteczka opowiedzia Marysi o spotkaniu i doda: -Musz si przyzna, e speszy mnie troch, chocia na tak recept przecie niezasuyem. - Ale on o tym nie wie - zauwaya. -Wanie. Diabelnie mnie krcio, by mu wygarn prawd. W ogle mczy mnie ta tajemnica. Najchtniej roztrbibym wszystkim o naszych zarczynach. Ale jeszcze nie wolno mi. Nie wolno. Popiech mocno pokrzyowaby moje plany. Tote stara si teraz nie tylko w Ludwikowie, lecz nawet w Radoliszkach nie zwraca niczyjej uwagi swymi wizytami. Czasami motocykl zostawia przed karczmlub na podwrku u Glazera, handlarza koni, a do sklepu przychodzi piechot. Zawsze nie tak rzucao si to w oczy. Widocznie i do Ludwikowa nie docieray nowe plotki, gdy rodzice nie wspominali o niczym, przeciwnie, przygldali si yczliwie pracy syna w fabryce. Do decydujcej rozmowy nie wracali, nie zaczyna jej te Leszek w obawie, e w jego niecierpliwoci gotowi dopatrzy si szczeglniejszych pobudek. Pewnego pitku spotka si znowu ze znachorem Kosiba. Tym razem w sklepie. Stary rozmawia z Marysi i gdy Leszek wchodzi, na jego brodatej, wielkiej twarzyzostay jeszcze resztki umiechu. Widocznie by dobrze usposobiony i Leszek postanowi skorzysta z tej sposobnoci, by przeprowadzi swj zamierzony eksperyment. Przywita si z niefrasobliwyczliwoci i od niechcenia zapyta: - Pan z Krlestwa pochodzi i nie tskno panu za swoimi stronami? - Nikogo tam nie zostawiem, to i nie tskno. -To dziwne. Ja jestem jeszcze zbyt mody inie mam dowiadczenia, ale od starszych syszaem, e na obczynie mczya ich nostalgia. Pan jej nie odczuwa? - Czego? - Znachor zamruga powiekami. - Nostalgii - swobodnie powtrzy Leszek. -Nie. - Potrzsn gow. - To ta sama ziemia, nie obczyzna. Leszek nie by jeszcze pewien i zauway: - No tak, ale ludzie inni, inne obyczaje. Zawsze to nieatwo zaaklimatyzowa si. Znachor wzruszy ramionami. -Wdrowaem po caym pastwie. Wszdziemi dom i nigdzie. I to nie zadowolio Leszka. Znachor mg sensu nieznanego sowa domyli si z caego zdania. Naleao pytanie zbudowa precyzyjniej. -I tu ludzie dla pana yczliwi -powiedzia. - Nieraz to syszaem. Ma pan du frekwencj? Kosiba kiwn gow. -Owszem. Najwicej wiosn i zimi. Latem mniej choruj. Leszkowi mocniej zabio serce. Teraz by ju prawie pewien, e domysy Marysi byy suszne. Dorzuci jeszcze: - Zebraby pan majtek, gdyby nie to, e pan ma widocznie aspiracje filantropa. Znachor albo nie spostrzeg si, e jest egzaminowany, albo byo mu obojtne, e zastawiaj na puapk, gdy umiechn si dobrodusznie. - To nie filantropia - powiedzia. - Ot, po prostu zaley mi na pomaganiu cierpicym, a na majtku... nic nie zaley. Panu, jako bogatemu, trudno to bdzie zrozumie. - A dlaczego? - Bo bogactwo otumania. Zdobywa si bogactwo po to, by czemu suyo, by w czym i pomogo. Gdy si je jednak ju zdobdzie, ono zagusza wszystko i kae czowiekowi, by jemu, bogactwu, suy. - Czyli z roli rodka przechodzi do rangi celu? - Ano tak. - Wychodzc z tego zaoenia, niebezpiecznie jest posiada cokolwiek w ogle, bo czowiek moe sta si niewolnikiem swojej wasnoci? -A pewnie - przytakn agodnie znachor. -Ale niebezpieczestwo bdzie tylko wtedy, kiedy czowiek tego nie rozumie, kiedy zapamita si. Marysia w milczeniu przysuchiwaa si tejrozmowie i odgada, e Leszek rozpocz j w celu sprawdzenia swoich podejrze. Teraz nie wtpia ju, e miaa suszno. Znachor Antoni Kosiba na pewno nie by prostym chopem. Musia w swoim czasie otrzyma wyksztacenie lub te obraca siw rodowisku ludzi wyksztaconych. Do t akiego samego wniosku doszed Leszek. Po wyjciu znachora powiedzia: -Wiesz, e to zastanawiajce! Ten czowiekmyli o zagadnieniach abstrakcyjnych, umie rozumowa logicznie i doskonale zna znaczenie takich wyrazw, ktrych prostacy nigdy nie uywaj. Dam gow, e kryje si w tym rzeczywicie jaka tajemnica. - A widzisz!! - Nie o to jednak chodzi mi w tej chwili - cign Leszek - najbardziej zdumiewa mnieinna strona tej kwestii. Ot ten czowiek niewtpliwie obdarzony jest du inteligencj. Przypumy, e dla jakich nie znanych nam przyczyn postanowi udawa zwyczajnego chopa. Musiao mu na tym zalee, skoro konsekwentnie yje jak chop, pracuje jak chop, ubiera si i nawet wyraa si jak chop. I nagle daje si wcign w przygodn rozmow, w ktrej pozwala mi zdemaskowa swoje wyksztacenie! ... To wanie jest zupenie niezrozumiae! Jak to? Zrobi tyle, by uchodzi za prostaka, zrobi wszystko, a daje si wcign w tak widoczn zasadzk! To nie trzyma si kupy. Wyglda tak, jakby mu nie zaleao na dalszej maskaradzie. Do licha! Pasjonuje mnie ta zagadka. Marysia wzia go za rk. -A widzisz, jaki niedobry. Obiecae mi przecie, e nie bdziesz si tym zajmowa. Nie przebaczyabym ci nigdy, gdyby z twojej, a porednio z mojej przyczyny stryjcia Antoniego mogy spotka jakiekolwiek przykroci. -Bd spokojna, kochanie. Do tego w adnymrazie nie dojdzie. Jeeli nawet co wykryj,bdzie to nasz tajemnic. Zreszt czy mamy teraz czas zajmowa si sprawami innych? ... Kochanie! A jake z tym pamitnikiem? Przyrzeka mu przynie swj pamitnik, zaniedbany ju wprawdzie od trzech lat, lecz stanowicy niemal codzienne kroniki jejycia, jeszcze od dziecistwa. Podaa mu gruby tom w pciennej oprawie.-Chc, by to przeczyta - powiedziaa, rumienic si. - Ale prosz ci! Nie miej si ze mnie. Byam kiedy bardzo gupiutka,a... nie wiem, czy z biegiem lat udao mi sizmdrze. -Jeste najmdrzejsz dziewczyn, jak widziaem -zapewni j z wesoym patosem. - Najlepszy dowd, e si poznaa na mnie. -Jeeli to ma by miar mdroci -zamiaasi - to ty ze sobie wystawiasz wiadectwo, e wybra takie mae nic jakja. - To mae nic jest dla mnie wszystkim. Tego wieczoru, uoywszy si do snu, Leszek otworzy pamitnik na stronie pierwszej i zacz czyta: -Nazywam si Maria Jolanta Wilczurwna. Mam lat dziesi. Mj pierwszy tatu nie yje, a z drugim tatusiem i mamusi mieszkamy w naszej kochanej leniczwce, w samym rodku olbrzymiej Puszczy Odrynieckiej... Niewprawne, krzywe literki splatay si w sowa zwyczajne, sowa proste, sowa bezpretensjonalne, wycigay si w faliste linijki, pokryway stronic za stronic. Mimo woli umiechay si usta i wilgotniayoczy przy wczytywaniu si w te kartki, w te drogie, najdrosze na wiecie kartki, ktre dzie po dniu, miesic po miesicu, rok po roku pozwalay mu patrze na jej malutkie, lecz jake wane radoci, na dziecinne, lecz wzruszajce zmartwienia, na t jasn duszyczk, tak czyst, tak czu, tak wraliw, te kartki, ktre pozwalay mu towarzyszy jej dziecistwu,jej latom dziewczcym, wy si w nie i jeszcze mocniej zapragn, by nic go ju z ni nie rozdzielio. Rozdzia XII Pierwsze czerwone licie klonw zaczy opada z drzew. Jesie bya wczesna jeszcze, ciepa, cicha, soneczna. W dni powszednie pugi wychodziy w pole i traktem cigny furmanki obadowane cikimi workami, ale w niedziel pusto byo wszdzie. Tylko wierszcze wierkay, tylko ptak jaki poderwa si czasem nad ryskami spokojnym, niesposzonym lotem lub ociaym kusem przebieg spasiony zajc. W t cisz ostrym stentorowym warkotem wdziera si gos motoru. Motocykl min dojazd do myna i skrci z traktu w boczn drog midzy zarolami. Mody Czyski jedzi szybko, lecz by doskonaym kierowc i Marysia, ktra troch baa si podczas pierwszych wycieczek, teraz ju czua si na tylnym siodeku zupenie bezpieczna. Tylko na ostrzejszych skrtach instynktownie mocniej trzymaa towarzysza. Droga prowadzia do wickuskiego lasu. Jedzili tu kadej niedzieli. Zwykle po obiedzie Marysia wychodzia na trakt za miasteczko i tu spotykali si z dala od ludzkich oczu. Rzadko spotykali tu kogokolwiek, a i w takich wypadkach Marysia moga nie obawia si, e zostaniepoznana. Zielony kombinezon, szlem i okulary zmieniay j do niepoznania. Do lasubyo co okoo szeciu kilometrw i tam spdzali czas do wieczora, a wieczorem Leszek odwozi Marysi znowu do Radoliszek, a sam okrn drog wraca doLudwikowa. Zachowanie najdalej posunitych ostronoci byo konieczne, gdy ze jzykinie zostawiyby na Marysi suchej nitki, gdyby si rozeszo, e we dwjk z modym inynierem jedzi do lasu. Tej jednak niedzieli Leszek, pomagajc Marysi zapi kombinezon, powiedzia: - To ju ostatnia nasza konspiracja. W jego tonie byo co zastanawiajcego. - Dlaczego ostatnia? - zapytaa Marysia. - Bo jutro ogosimy wszystkim, e jestemy zarczeni. Marysia znieruchomiaa. - Co ty mwisz, Leszku! - szepna. Ogarn j nagy przestrach przed tym, comiao nastpi. Oczy-wicie wierzya narzeczonemu. Wierzya bezgranicznie. Ale przecie gdzie w gbi, w podwiadomociyo w niej jakie spokojne i smutne zwtpienie. Wolaa nie zastanawia si nad przyszoci. Teraniejszo bya tak pikna, e zdawao si, i cokolwiek by i znowu padnie pytanie: - 8jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AAkPc l c mc n+!c o: przyszo, musiao by gorsze. - No, siadaj, kochanie -przynagla Leszek -musimy mie dzi duo czasu na uplanowanie wszystkiego. W milczeniu usadowia si na siodeku. Pd powietrza zawsze j troch oszaamia, ale dzi czua si prawie nieprzytomna. Nieprzypuszczaa, by mogo to nastpi tak prdko, nie wiedziaa zreszt, od czego ujawnienie ich narzeczestwa byo uzalenione. Nie wiedziaa i nie umiaa si dowiedzie, gdy Leszek po gruntownym rozwaeniu sprawy postanowi zatai przedm swoje posunicia. Wanie wczoraj zakoczy je i mia terazw kieszeni najformalniejszy kontrakt. Dokument ten zawiera trzyletni umow midzy rodzicami i synem. Na mocy kontraktu mody Czyski obejmowa stanowisko kierownika produkcji w fabrycez niezbyt wprawdzie wysok, lecz zupenie wystarczajc pensj. Wycyganienie od rodzicw takiej umowy nie byo zbyt adnym chwytem. Musia uy tego podstpu, lecz wanie dlatego, e nie by to podstp chwalebny, wola zamilcze o nim wobec Marysi. Obawia si, i zapewnenie bez susznoci, e dziewczyna gotowa byaby oprze si i nie chcie skorzysta zwygd zdobytych w taki sposb. Osobicie Leszek nie zachwyca si swoj machinacj, lecz nie ywi te specjalnych skrupuw. Ostatecznie bya to walka o byt, walka o szczcie wasne i szczcie kochanej dziewczyny. Musia zdoby potrzebne atuty i zdoby je. Musia wytrci rodzicom z rk rodki represyjne i wytrci je. W poniedziaek - uoy ju to sobie -owiadczy im, e postanowi nieodwoalnieoeni si z Marysi. Wwczas oczywicie zrozumiej, dlaczego upiera si przy kontrakcie. -Tak -powie im -to prawda. Przewidywaem,e zechcecie utrudni mi maestwo, przewidywaem, e przekadajc swoje przesdy kastowe nad szczcie swego syna bdziecie starali si zmusi mnie do zmiany postanowienia i e nie cofniecie si przed uyciem wszelkich rodkw. Nie widz wobec tego racji, dla ktrej ja musiabym z gry wyrzeka si rodkw obrony. Zreszt nie popeniem adnego naduycia. Bdziecie musieli paci mi przeztrzy lata pensj, ale przecie nie za darmo. Otrzymacie w zamian rzeteln i sumienn prac. A teraz macie do wyboru: albo pogodzicie si z sytuacj, poznacie moj przysz on i przyjmiecie j jako nowegoczonka rodziny, albo wykrelicie i mnie z rodziny. Och, wiedzia doskonale, e rodzice od razunie ulegn. Wiedzia, e posypi si proby igroby, e bd zy i obrazy, e moe rzeczywicie doj do zerwania stosunkw i do jawnej wojny. Lecz na to nie byo ju rady. W gbi duszy jednak mia nadziej, e udamu si wreszcie uzyska ich zgod. Byle zechcieli pozna Marysi. By przekonany, e jej wdzik, jej inteligencja, jej dobro i te wszystkie zalety, jakich nie spotyka u tylu innych panien, przemwi najlepiej do przekonania rodzicw. W kadym razie przygotowany by na wszystko i w zalenoci od tego, jak przyjm rodzice jego jutrzejsze owiadczenie, ukada dalszy plan dziaania. Tak czy owak, Marysia zaraz od jutra musiaa porzuci prac w sklepie. Jeeli rodzice pogodz si z wol syna, przeniosaby si natychmiast do Ludwikowa.Jeeli nie, musiaaby do czasu lubu wyjecha do Wilna. Leszek i tam przygotowa wszystko. Zamieszkaaby na ten miesic u Wackw Korczyskich. Wacek by szkolnym koleg Leszka, a pani Korczyska najserdeczniej zaopiekowaaby si narzeczon Leszka, ktrego bardzo lubia. Pozostawao omwienie z Marysi spraw dotyczcych jej wyjazdu i rozstania si z dotychczasow opiekunk. Bd co bd nie bya jeszcze penoletnia i taka Szkopkowa, cho Leszek tego powanie nie bra w rachub, moga robi jakie trudnoci. Pozatym w razie wyjazdu do Wilna wyaniaa si jeszcze draliwa kwestia pienina. Nie wiedzia, czy Marysia, ktra na pewno wasnych pienidzy nie ma, zgodzi si przyj potrzebn kwot od niego. Nie byaby to zreszt wielka suma. Pani Korczyska zajaby si w Wilnie uzupenieniem Marysinej garderoby sama. Obliczyliby si pniej, a na szczcie Wackowi, ktry jest wietnie zarabiajcym adwokatem, te drobne wydatki nie zrobi adnej rnicy. O tym wszystkim rozmyla Leszek podczasdrogi. Marysia, siedzc za nim, rwnie pogrona bya w swoich mylach. Droga bya, jak zwykle w niedziel, pusta. Dopierokoo mostku spotkali chopsk furmank cignion przez maego konika. Ko przestraszy si maszyny i rzuci si na bok. Wonica chyba by pijany, bo zamiast cign w por lejce, wyskoczy do rowu.Jego pasaer wysypa si za nim. Tumany kurzu zakryy ten obraz, ktry podziwiali zreszt zaledwie sekund. Leszek nie zatrzyma si i tylko Marysi przez chwil si zdawao, e pasaerem furmanki by kto znajomy. I nie mylia si: pasaerem by Zenon Wojdyo. Gdy motocykl znikn w obokachkurzu na zakrcie, Zenon wygramoli si z rowu i wygraajc pici, wybekota kilka soczystych przeklestw, tym soczystszych, e rzeczywicie by pijany. Ani Marysia jednak, ani Leszek ju tego nie syszeli. Droga rozszerzaa si wanie i wpadaa w stary, wysokopienny las. Dojechali do niewielkiej polanki i tu rozoyli si swoim maym obozem. Nieskomplikowana uczta skadaa si z owocw i z paru tabliczek czekolady. Zostawili to wszystko przy ukrytym w krzakach motocyklu i wziwszy si za rce,poszli nad brzeg wwozu. Zawsze tu siadywali. Wwz by gboki, o stromych zboczach, na dnie pyn wziutki, czarny strumyczek. Nieraz, siedzc tu cichutko, widzieli sarny przychodzce do wody. Dzi jednak rozmawiali, a ich gosy, odbijajc si echem w parowie, musiay wypasza sarny. -Kochanie moje -mwi Leszek - skoczyy si ju nasze przykroci. Za miesic bierzemy lub. Wyobraam sobie min poczciwego proboszcza, gdy zjawimy si, by da na zapowiedzi! No, jego min i innych! Bdzie sensacja! Zatar rce i zdziwi si spojrzawszy na Marysi: - Jeste czym zmartwiona? -Bo widzisz - westchna - dla mnie to wszystko nie bdzie rzecz przyjemn. atwo moesz sobie wyobrazi, co ludzie powiedz. - C mog powiedzie? -Ano e wychodz za ciebie dla kariery... dlapienidzy, dla stanowiska, e robi dobry interes, e udao mi si zapa takiego ma... Leszek poczerwienia. - To s gupstwa!! Jak moesz co podobnego przypuszcza? - Sam wiesz doskonale, e tak bd mwi. -Wic im odpowiem -wybuchn - e s bawanami. Wasn ndzn miark chc mierzy wszystko. Ale wara od ciebie! Wara! Nie bj si, potrafi obroni swoj on. Przed samym diabem! Jeeli w ogle takie brzydkie sowo jak interes moe tu wchodzi w gr, to tylko ja robi dobry interes enic si z tob. Tak, tylko ja, bo bez ciebie nie mgbym y. I nie chciabym. A ty wyszaby za mnie, chobym grosza nie mia, nazywa si Pipcikowski i by zwykym robotnikiem. Gotw jestem na to przysic! Marysia przytulia si do. -I nie popeniby krzywoprzysistwa. Na pewno wolaabym, by by biedny. -Ale ja jestem, kochanie, biedny. Nie mam nic. Wszystko naley do moich rodzicw i zalene jest od ich fantazji. Ja mam tylko posad w Ludwikowie. Pensj i niewielki apartamencik. To wszystko. Wic widzisz, e nie robisz adnej kariery. Najwikszym moim skarbem bdziesz ty... Skarbem, ktrego nikomu nie oddam... Wpatrywa si z zachwytem w jej pochylon gow, w zotawe byski socana gadko przyczesanych wosach, w subtelny profil. -Nawet nie wiesz -mwi -jaka ty jeste pikna. Przecie widziaem tysice kobiet. Tysice. Widziaem te renomowane piknoci, za ktrymi-wiat szaleje, rne gwiazdy filmowe i inne. adna z nich nie mogaby rwna si z tob. A ju na pewnoadna nie ma takiego wdziku. Ty nie wiesz,e kady twj ruch, kady umiech, kade spojrzenie to dzieo sztuki. W tych parszywych Radoliszkach te umieli pozna si na tobie! Ale zobaczysz, kiedy wprowadz ci w wielki wiat! Wszyscy gowy potrac! Mwi ci! Najsawniejsi malarze bd dobija si o portretowanie ciebie. Pisma ilustrowane bd podawa twoje fotografie... - O Boe!! - zamiaa si. - Jak ty strasznieprzesadzasz!! -Nic nie przesadzam! Zobaczysz sama. A ja bd chodzi dumny jak krl. Wiem, e to prno, ale bodaj kady mczyzna ma twad. Cieszy go i napenia pych to, e ma kobiet, ktrej mu wszyscy zazdroszcz. Marysia potrzsna gow. -Jeeli nawet znaleliby si tacy, co dopatrzyliby si we mnie jakiej urody, to itak do zazdroci byoby jeszcze mao. Strach znw ogarnia na myl, jak ja bd kompromitowaa si swoim brakiem form towarzyskich, swoim nieobyciem i gupot. - Maryka!! -No tak. Mylisz, e twoi znajomi zapomn mi to, e byam panienk sklepow u pani Szkopkowej? Bd cay czas jak na cenzurowanym. Bo i rzeczywicie jestem zwykym kopciuszkiem, prowincjonaln gsk. Nie potrafi wrd twoich rusza si, nie potrafi z nimi mwi. Przecie mojewyksztacenie jest prawic adne. Wprawdzie mamusia miaa zamiar przygotowa mnie do matury, ale jak wiesz, matury nie mam. enisz si z - prostaczk. W jej gosie brzmia smutek. Leszek agodnie wzi j za rk i zapyta: - Powiedz, Marysieko, czy uwaasz mnie za bezkrytycznego i naiwnego gupca? - Ale c znowu!! - zaprotestowaa. -Czy sdzisz, e swoimi wymaganiami i poziomem kryteriw stoj znacznie niej odmoich krewnych i znajomych? ... Bo z tego, co mwisz, moe tak wyglda. Ja, ostateczny gupiec, bior ciebie za on, dopatrujc si w tobie zalet, krych nie masz, a dopiero oni obejrzawszy ci odkryj, e si myliem. -Nie, Leszku -zaprzeczya pojednawczo. -Ty patrzysz na moje braki pobaliwie, bo mnie kochasz. - Wic i oni ci pokochaj. - Daj to, Boe. -A twoje braki s w ogle urojeniem. yczybym wszystkim pannom, by wyglday tak rasowo jak ty, by miay tylewrodzonej inteligencji i tyle delikatnoci uczu. Jeeli za chodzi o obycie, o kultur towarzysk, jestem przekonany, e przyswoisz j sobie bez najmniejszego trudu, ksztaci si za bdziesz moga, ileci si podoba. Byle nie za wiele, bo nie chciabym mie ony o wiele mdrzejszej ode mnie. - Tego nie obawiaj si - zamiaa si. -A wanie tego boj si najbardziej. - Zrobi powan min. - Czy ty wiesz, kiedy przekonaem si, e moja Marysieka jest mdraskiem? - Nie wiem. -Wtedy gdy o wszystkich miasteczkowych awanturach nie powiedziaa mi ani sowa. Przecie mogem podejrzewa, e w Sobek,ktry stan w twojej obronie, mia do tego jakie prawa. Ale ty pomylaa susznie: Nie bd si przed Leszkiem tumaczy, bo jeeli zdoby si na takie ohydne podejrzenia, to niewart jest nawet wyjanie. Marysia nie przypominaa sobie, by wwczas tak rozumowaa, lecz nie zaprzeczya. - Nie chciaam tylko wciga ci w te przykre sprawy - powiedziaa. - To znowu le. Kog masz mie za obroc, jeeli nie mnie? Zamyli si i doda: -Swoj drog musz jednak ktrego dnia wstpi na poczt i ucisn rk temu Sobkowi. To bezczelno wprawdzie, e omiela si on ci kocha, ale postpi jak uczciwy mczyzna. Soce zniyo si ju znacznie. Zwykle o tej porze zabierali si do powrotu, dzi jednak mieli jeszcze wiele rzeczy do omwienia. Uoyli, e Marysia nazajutrz zakomunikuje pani Szkopkowej o swoich zarczynach i o tym, e ju duej nie bdzie u niej pracowa w sklepie. -Powiedz te jej - zaproponowa Leszek -ejeeli uwaa si za poszkodowan, zwrcisz jej koszty, jakie sobie policzy. -Ty jej nie znasz - odpowiedziaa Marysia. -Nie policzy adnych kosztw, bo przecie wyrwnaam je swoj, prac. Obraziaby si miertelnie na sam wzmiank o tym. Tobardzo zacna kobieta. Boj si czego innego: e nie uwierzy w te zarczyny. -Wic przecie przyjad, przypuszczam, okoo poudnia i usyszy to ode mnie. W kadym razie miej rzeczy spakowane. -Leszku, kochany mj, czym ja sobie zasuyam, e jestem taka szczliwa! Obj j i z najwiksz serdecznoci przytuli. Napeniao go niewymown radoci to, e dla tej dziewczyny, dla tej cudownej dziewczyny nie majcej na wiecie nikogo bliskiego jest wszystkim i bdzie wszystkim. I dziwi si samemu sobie jednoczenie. Tyle przecie razy trzyma w ramionach rne kobiety i nigdy nie czu nic poza podaniem. Dlaczego w stosunku do tej jedynej, ktrej niewtpliwiepragn bardziej ni czegokolwiek na kuli ziemskiej, nawet podanie byo w nim inne, przesycone niezmienn mioci i niemal religijnym pietyzmem. Kiedy podczaspierwszych miesicy znajomoci z Marysi ina ni patrzy tak jak na wszystkie. Gdyby wwczas znalaza si tak sam na sam z nim... Nic nie zatrzymaoby go zapewne przed popenieniem okropnego bdu. - Dziki Bogu, e tak si nie stao - myla.Chodzili jeszcze dugo po lesie i ju byo prawie ciemno, gdy zdecydowali si wraca.Przez kawaek lasu, gdzie byo sporo wykrotw i korzeni, jechali wolniutko. Zreszt nie byo adnej obawy. Leszek znadrog jak swoj kiesze, zna na niej kad kolein, kady kamie, kady zakrt. Trafiby do traktu bodaj po ciemku, a przy wietle mocnego reflektora mogli bezpiecznie jecha dobrym gazem. Tak przynajmniej myleli. W teje chwili, gdy motocykl wypad z lasu,a jego donony garg napeni haasem pic rwnin a do traktu, na jednym z zakrtw bocznej drogi ukaza si cie mczyzny. Zenon eks-kleryk dugo tu czeka. Przespa w rowie kilka godzin i basi nawet, czy podczas jego snu motocykl nie przemkn z powrotem do traktu. Na szczcie niepokj ten okaza si bezpodstawny. Od boru wickuskiego zbliasi warkot maszyny, czasami z wyszych punktw drogi daleko po ciemnych zarolachysn promie jaskrawej zieleni pod dotkniciem reflektora. - Teraz mi si nie wymkn - mrukn Zenon.Od tygodnia pi na umr. Wyprosi od ciotki w Swicianach kilkadziesit zotych i wracajc do Radoliszek, czasem pieszo, czasem nadarzajc si furmank, nie omin adnej karczmy, adnego szynku. Wraca, by jeszcze raz prosi ojca o przebaczenie, nie wierzy jednak, e je uzyska, i z rozpaczy doprowadza si wdk do zupenej nieprzytomnoci. Gdy po poudniu spotka na drodze motocykl Czyskiego i pozna ich dwoje, ich, sprawcw jego wypdzenia z domu, w pijanej gowie z ca si odezwaa si nienawi i pragnienie zemsty. - Teraz mi zapac za moj krzywd - powtarza sobie. Wiedzia, e tdy musz wraca, e innego objazdu nie ma. Usiad w rowie za zakrtem i czatowa. Huczao mu jeszcze w gowie i zatacza si, lecz teraz, gdy usysza nadjedajcymotocykl, przystpi do dziaania szybko i planowo. WykalkuIowa wszystko dokadnie.Tu za tym zakrtem droga wznosia si do stromo i Czyski bdzie musia doda gazu, a zrobi to tym mielej, e zakrt jestdo agodny. Gdy tu za zakrtem zobaczy nieprzewidzian przeszkod, za pno ju bdzie na hamowanie i nie bdzie sposobu uniknicia katastrofy. Materia na przeszkod Zenon przygotowazawczasu. Byy to dwa do grube nadprchniae kloce znalezione w zarolachikupa kamieni, ktrych nie brakowao w rowach. Teraz bez straty czasu wywindowa to na drog i uoy systematycznie w poprzek. Przejazd by zatarasowany zupenie, o wyminiciu przeszkody nie mogo by mowy. Po obu stronach wskiej drogi byy gbokie rowy,a ich brzegi zewntrzne znacznie wystaway ponad poziom wewntrznych. Poronite zreszt byy gstymi zaro[lami tworzcymi jakby dwie ciany na obu stronach. Nie byo jeszcze zbyt ciemno i Zenon z ponurym zadowoleniem jeszcze raz obejrza swoj robot. Ju chcia ruszy w stron traktu, gdy przyszo mu na myl,e ukrywszy si w zarolach obok barykadymoe bez obawy przyjrze si efektowi swej zemsty. -Przynajmniej zobacz, jak skrc kark. -Umiechn si. Zelizn si kilka razy po stromym zboczu rowu, lecz wreszcie wdrapa si na gr, rozsun gazie krzakw i uoy si wygodnie pod nimi. Punkt obserwacyjny by wybrany doskonale.Pozostawao lee spokojnie i czeka, a gdy si rozbij, wyj na trakt i ruszy do miasteczka. Nikt nie bdzie mg udowodnimu, e to on uoy przeszkod, nikt go tu nie widzia, a ten chop, z ktrym od padnie pytanie: - 8jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AApPc qC r\ c s-4c ta-y c u: wickuskiej karczmy jecha, pojecha przecie w kierunku Oszmiany. Zreszt nie wiedzia nawet, kogo wozi. A tych tu znale mog dopiero rankiem. W nocy t drog nikt nie jedzi, nie to co traktem, ktrym id furmanki na ranny pocig na stacj lub te po ceg do Ludwikowa. -Oczywicie mog powsta podejrzenia - myla Zenon. -Nieraz odgraaem si. Ale dowodw przeciw mnie nie znajd adnych. A za swoj krzywd odpac... I jeszcze bd mia widowisko... Takie nie co dzie si zdarza! ... Mijay minuty, ktre zdaway si mu godzinami. Warkot motoru zblia si, stawa si coraz goniejszy. Ju nie wicej jak p kilometra dzielio ich od nieuniknionej katastrofy. - Chyba e go jakie licho ostrzee - przemkno Zenonowi przez gow. Ale Czyskiego nic nie ostrzego. Przeciwnie, skonstatowa, e robi si do zimno i e Marysia moe si zazibi. Poniewa za za mostkiem droga bya znacznie lepsza, porzdnie doda gazu. Snop jaskrawego, biaego wiata wbija si przed nimi w ciemno, rozsuwa j na obie strony torujc drog. Jeszcze dwa zakrty, za drugim wzgrek o do duej pochyoci i ju bdzie trakt. Leszek myla o jutrzejszym dniu, o rozmowie decydujcej z rodzicami, o tym, jak przedstawi im Marysi, o swym wielkim szczciu, o wieczorach spdzanych we dwjk, o rankach, kiedy budzi si bd, by po raz tysiczny upewni siebie, e ich szczcie me byo snem, lecz rzeczywistoci... Myla o stole nakrytym na dwie osoby, o mej, wesoej, promiennejijasnej, krztajcej si w jego domu, w ich domu... I nagle zobaczy... Zanim myl zdoaa przebiec przez mzg, zanim zrozumia, e to mier, odruchowo da hamulec, byskawicznie opuci nogi i wbi obcasy w pdzc pod koami drog. Zawyy rozpaczliwym wysikiem gumy, dwie fontanny rudego wiru trysny na obie strony i rozleg si guchy trzask potnego uderzenia. A potem wszystko ucicho. Widowisko istotnie byo nie byle jakie i Zenon nie opuci ze ani jednego fragmentu, ani uamka sekundy. Widzia wypadajcy zza zakrtu motocykl, widzia rozpaczliwe wysiki kierowcy, widzia moment, gdy maszyna uderzya o przeszkod i dwa ciaa pokracznie wylatujce wysoko w powietrze. Potem zalega cisza. Z dziwn jasnoci rozumia, co si stao. By tak trzewy, jakby nigdy nie mia w ustach kropli alkoholu. Dokona zemsty. Tamna drodze le om albo zabici, albo miertelnie ranni. Dokona zemsty i nic nie czu, a raczej czu w sobie zupen pustk. I ten dziwny, guchy spokj. Zszed na drog. Z lewej strony daleko odrzucony od przeszkody lea motocykl. Zenon zapali zapak. Bya to kupa pogmatwanego elastwa. Ruszy dalej i znowu zawieci sobie. Leeli niedaleko od siebie. J wyrzucio dalej. Zenon pochyli si nad nim. Rce i nogi rozrzucone bezadnie, gowa przykurczona do ramienia. Wyglda jak mikki manekin. D twarzy by zmiadony, z szeroko otwartych ust cieka krew. Oczy mia zamknite. O dwa kroki dalej leaa ona. Leaa twarz ku ziemi ze stulonymi ramionami, tak jakby pakaa, jakby sama spokojnie pooya si tu, by popaka sobie, w ten sposb wanie pooya si, jak wszystkiekobiety kad si, gdy pacz. Nie byo na niej zna, e cokolwiek jej si stao. Zenonpotar o pudeko now zapak i nachyli si nad Marysi, by zajrze jej z boku w twarz. I wtedy zobaczy niewielk krwaw kau we wosach. Obejrza si jeszcze za siebie. Zdawao musi, e Czyski jkn. Musiao to jednak by zudzenie. Schowa zapaki do kieszeni i ruszy przed siebie. Szed, nie zdajc sobie z tego sprawy, coraz szybciej. W jego gowie dziao si co dziwnego. Czu, e ogarnia go jakie nowe, nieznane uczucie, uczucie straszne. Tak, ba si, miertelnie ba si, ale nie tamtych, co zostali na drodze, ale siebie samego, samego siebie w tej pustce, w ciemnoci, w wiadomoci, e oto tu obok,tu za jim, niemal w nim jest kto drugi, potworny, grony, straszliwy... - Morderca!! I nagle zacz biec. Ze zdyszanych piersi wyrwa mu si krzyk: - Ratunku!! Ratunku! Ratunku! ... Na trakcie sycha byo turkot. Znajdzie tam ludzi. - Na pomoc!! Ratunku! Morderca! ... Krzyk przechodzi w wycie, dzikie, zwierzce wycie, w nieartykuowany skowyt, w ktrym nie mona ju byo dosysze sw, tylko obdny strach i rozpaczliwe baganie. Rozdzia XIII W mynie wczenie ukadano si do snu. Nawet baby, ktre pomimo dziennego trudu lubiy kocoowa do pna i nigdy nie mogy do si nagada, wysiadujc nieraz do pnocy przed chat, jako e noce zaczy si chodnawe, te zabieray si do spoczynku. Stary Prokop przed obrazami odprawia swoje dugie wieczorne pacierze i wybija czoem o podog tym gorliwsze pokony, e to by dzie niedzielny. Parobek Witalis chrapa ju od dawna w kuchennej izbie. Mody Wasil siedzia w. przybudwce u Antoniego Kosiby i pogrywa cichutko a majstersko na organkach, pogrywa i przyglda si znachorowi, ktry milczco w niewielkiej miseczce ugniata tuczkiem drewnianym j z jakim lekarstwem i z ci wieprzow. Robi swoj skuteczn ma na odmroenie. Nagle w tej ciszy zacz ujada pies. Zbudzone gsi odezway si gonym gganiem. - Kto jedzie do nas - powiedzia Wasil. - To wyjrzyj - mrukn znachor. Wasil obtar rkawem organki, schowa je do kieszeni, nie pieszc si wyszed na dwr. Wyranie posysza turkot wozu i zmieszane gosy ludzkie. Wiele gosw, musiao ich by z osiem albo i dziesi ludzi. Jeden bieg przodem, sapic z wysiku. Gdy dobieg do Wasila i zatrzyma si w wietle padajcym z okna, ten a cofn si. -Co za czort?! -zapyta gronie, by doda sobie odwagi. Przybysz z twarz i rkami umazanymi krwi i z obdnym wyrazem twarzy zabekota ochryple: - Do znachora.... Ratunku... Oni yj jeszcze... - W imi Ojca i Syna, kto? - Prdzej, prdzej! - zajcza przybyy. -Znachor! Znachor! - Co tam? - odezwa si z sieni gos Antoniego Kosiby. - Ratuj ich!! Ratuj! I moj dusz przeklt! -Rzuci si ku niemu. - Oni yj!! Wasil zajrza mu w oczy i powiedzia: - To Zenon rymarza Wojdyy. - Co si stao? - rozleg si obok gos Prokopa. - Rozbili si z motocyklem!! - trzsc si jak w febrze mwi Zenon. - Ale yj!! Znachor chwyci go za ramiona. - Kto?! Czowieku, kto?! ... - W jego gosie zabrzmiaa groza. Odpowiedzi ju nie trzeba byo. Wanie podjechaa furmanka. Na wozie leay dwanieruchome ciaa. Z izby wybieg Witalis, przyleciay i baby, przyniosy wiato. Oblepiona soplami krwi twarz modego Czyskiego robia straszne wraenie, ale oczy mia otwarte i zdawao si przytomne. Natomiast blada jak papier twarzyczka Marysi robia wraenie umarej. Wrd jasnych wosw nad skroni sczya si krew. Znachor pochylony nad wozem bada puls. Chopi opowiadali jeden przez drugiego: -Akurat przejedaem koo wickuskiej drogi, kiedy ten wylecia i krzyczy ratunku.Biegniem zobaczy, a tu, Boe odpu, le na drodze... - Ju i dechu w nich nie byo.... -Na tym to motocyklu rozbili si. Pie ktoci na drodze zostawi, a oni o ten pie, i wiadomo... -To my w rad, co robi, a ten na kolana pada, po rkach cauje. Ratujcie, powiada, wiecie do doktora do miasteczka, bdcie, powiada, chrzecijanami... -To my i owszem, ludzkie zrozumienie mamy. Tylko e jake ich dowieziem do miasteczka? Dusza si w nich wytrzsie, jeeli nawet jeszcze yj. To i uradzilim tu,do znachora... -Cho i tak ksidz tu najpotrzebniejszy. Antoni Kosiba obrci si do nich. Jego rysytak skamieniay, e sam do trupa by podobniejszy ni do ywego czowieka. Tylko oczy si jarzyy. - Sam nie dam rady - powiedzia. - Niech kto skoczy konno po doktora. - Witalis!! - zawoa Prokop -zaprzgaj. - Nie ma czasu na zaprzganie - krzykn znachor. - Dajcie mi konia, ja pojad - odezwa si Zenon. -Wyprowad mu, Witalis! -zgodzi si Prokop -a ty tam daj zna do Ludwikowa te, e ichni panicz tu ley. Tymczasem znachor by ju w izbie. Jednym ruchem rki zmit z duego stou wszystkie stojce na nim przedmioty, drugim tak samo oczyci aw. Rce mu dray, a pot kroplicie wystpi na czoo. Wybieg znowu. Wydawa teraz polecenia. Rannych, ostronie podkadajc rce, przeniesiono do izby, w ktrej tymczasem Wasil zapali jeszcze dwie lampy. Olga rozdmuchiwaa ar na piecu. Natalka nalewaa wod do garnkw. Zonia rozcinaawielkimi noycami ptno na bandae. Za oknami rozleg si gwatowny ttent. ToZenon na oklep popdzi ku miasteczku. -I ten kark skrci - mrukn za nim Witalis.-Jeszcze konia w pociemkach zabije. -Co ma zabi -z niepokojem i zy na z przepowiedni odpowiedzia Mielnik. -Droga prosta, gadka. - Boe, Boe, takie nieszczcie! - powtarzaa stara Agata. -Trzeba mu byo w dzie wity zego ducha kusi - sentencjonalnie mrukn jeden z chopw. - Na maszynie rozjeda. - To nie grzech, jaki tu grzech? - zaoponowa ktry modszy. - Moe i nie grzech, ale zawsze lepiej nie. - Opowiedzcie, dobrzy ludzie, jak to byo, po porzdku - zapyta Prokop. Wszyscy skupili si koo wozu. Wyszli i domownicy z izby, skd ich widocznie Antoniwyprawi. Zaczy si szczegowe opowiadania. Od czasu do czasu ktry ze suchaczy odchodzi od grupki i zaglda przez okno. Znachor wbrew zwyczajowi zapomnia zacign firanki. Ale znachor nie zapomnia. Po prostu wiedzia, e nie moe sobie pozwoli na najmniejsz strat czasu. Najpierw zabra si do ogldzin Marysi. Saby oddech i ledwie wyczuwalny puls zdaway si stwierdza, e dogorywa. Naleao czym prdzej ustali obraenia. Rana nad skroni nie moga by przyczyn takiego gronego stanu. Bya powierzchowna i widocznie powstaa od uderzenia przy upadku o jaki ostry kamyk,ktry rozci skr i zelizgn si po koci. Ko nie bya naruszona. Rwnie skra na rkach i na kolanach w wielu miejscach bya starta, lecz koci pozostaycae. Palce znachora szybko, lecz systematyczniebaday nieruchome ciao dziewczyny, ebra, obojczyki, krgosup i wrciy ku gowie. Ledwie dotkny miejsca, gdzie gowa czy si z karkiem, a Marysia drgna, raz, drugi, trzeci... Teraz ju wiedzia: podstawa czaszki bya wgnieciona. Jeeli mzg nie zosta uszkodzony, natychmiastowa operacja mog aby jeszczepomc. Mogaby... bya nika nadzieja... ale bya. Znachor wierzchem doni obtar spocone czoo. Jego wzrok zatrzyma si na tych prymitywnych narzdziach, ktrych dotychczas uywa. Dokadnie zdawa sobiespraw, e przy ich pomocy nie zdoa przeprowadzi tak niebezpiecznej i trudnej operacji. - Cay ratunek w doktorze - pomyla gorczkowo. - Daj Bg, by zdy. Tymczasem znachor obmy i opatrzy rany Marysi, po czym zaj si Czyskim. Modyczowiek odzyska przytomno i jcza gono. Po obmyciu zakrzepej krwi i twarzy okazao si, e ma zaman szczk. Gorsze byo powikane zamanie lewej rki. Skonie zamana ko przebia minie i skr. Paru ciciami noa znachor usun rkaw i przystpi do operacji. Na szczcie ranny pod wpywem blu zemdla. W dwadziecia minut operacja bya skoczona. W kadym razie yciu Czyskiego nic nie grozio. Tymczasem Zenon pdzi jak szalony do miasteczka. Omal nie stratowa jakiej kobiety przed kocioem i wreszcie zeskoczy z konia przed domem doktora Pawlickiego. Lekarz nie spa jeszcze i od razu zorientowa si, co naley robi. Posa siostr, by z agencji pocztowej poczya si z Ludwikowem, a sam popiesznie wydoby z szafy swoj podrn walizk z narzdziami chirurgicznymi, sprawdzi, czyczego nie brakuje, zapakowa jeszcze rne lekarstwa, szpryck do zastrzykw ibandae. Siostra wrcia z oznajmieniem, e pastwo Czyscy ju wyjedaj samochodem i za pi, dziesi minut bd w Radoliszkach. - Zabior si z nimi - postanowi lekarz. - Niech pan doktor ju jedzie, o, jest ko! - nagli Zenon. -Zwariowa pan! - oburzy si Pawlicki. -Mam konno trz si, i to bez sioda?! ... A zreszt samochodem bd prdzej na miejscu. I mia racj. Nadspodziewanie szybko nadjechao wielkie auto ludwikowskie. Przeraeni Czyscy chcieli wypytywa Zenona, co i jak si stao, lecz lekarz owiadczy, e na to bdzie czas pniej. W niespena pi minut byli ju przed mynem. Gdy weszli do izby w przybudwce, znachor koczy wanie bandaowanie gowy rannego. - Czy yje, czy mj syn yje?! - zawoaa pani Czyska. - yje, prosz pani, i nic mu nie bdzie - odpowiedzia. - Co ten czowiek moe wiedzie, doktorze,niech pan ratuje mi syna! - Zaraz zdejm te szmaty i zbadam go - powiedzia lekarz. -Nie ma po co go mczy. Powiem panu doktorowi, co jest. On ma zaman szczkw tym miejscu i lew rk, o tutaj. Zoyem koci, jak si naley. - Prosz mi nie przeszkadza!! - krzykn doktor. - Ja chyba lepiej wiem od was, co trzeba robi! - Tu ju nic nie ma do roboty - uparcie twierdzi znachor. - Alej, t panienk trzeba natychmiast ratowa. - Co jej jest? - zapyta. - Ko wgnieciona do mzgu. - Panie doktorze!! - jkna pani Czyska. Puls by zupenie zadowalajcy. -Zrobi tylko zastrzyk przeciwtcowy i trzeba go bdzie zabra do szpitala. Naleyjak najprdzej zrobi zdjcia Roentgena. A teraz zbadam t dziewczyn. Pochyli si nad Marysi, usiowa namaca puls. Po chwili odwrci gow. - To ju agonia - owiadczy. -Ratuj j pan, panie doktorze - ochrypym gosem odezwa si znachor. Lekarz wzruszy ramionami. -Tu ju nic zrobi si nie da. Zbadam to uszkodzenie... Hm... Oczywicie... Zamanie podstawy czaszki. Nieruchome ciao zaczo drga. -I uszkodzenie opon mzgowych -doda. -wiadcz o tym drgawki... Tak... Tu i cud nie pomoe. Macie lusterko? Znachor poda mu kawaek rozbitego lustra. Doktor przyoy je do rozchylonychust rannej. Zaszo lekkim oparem. -No, c. - Rozoy rce. -Jedyne, co mog zrobi, to da jej zastrzyk na wzmocnienie serca. Ale to zupenie beznadziejne. Otworzy walizk pen byszczcych narzdzi chirurgicznych. Znachor wpatrywa si w nie jak urzeczony, wprostoczu nie mg od nich oderwa. Lekarz tymczasem napeni szpryck przezroczystym, gstym pynem z ampuki i zastrzykn go dziewczynie pod skr na przedramieniu. - Szkoda zachodu - mrukn - lada chwila bdzie koniec. I zwrci si znowu do Czyskiego, zabierajc si do odwijania banday. Znachor dotkn jego okcia. - Panie doktorze!! Niech pan j ratuje. - Gupi czowieku!! - Pawlicki odwrci si do z irytacj. - Jak j mam ratowa?! - To nawet paski obowizek - ponuro odpowiedzia Kosiba. -Nie wy mnie bdziecie uczyli obowizkw. A i to wam jeszcze powiem, e jeeli przezwasze opatrunki ten ranny dostanie zakaenia; to pjdziecie do ciupy. Rozumiecie? Nie macie prawa zajmowa sileczeniem. Znachor zdawa si nie sysze tego wszystkiego. - Niech pan doktor zrobi jej operacj - powiedzia. - A nu uda si. -Odczepcie si, do licha! Po diaba tu operacja! I zwracajc si do pastwa Czyskich, jakby biorc ich za wiadkw, zawoa: -Trupa mam operowa?! ... Tam jest zamana podstawa czaszki. Odamki koci na pewno skaleczyy mzg. Najwikszy geniusz chirurgiczny tu nie poradzi. No, i przeprowadzi trepanacj w dodatku w tych warunkach higienicznych... Zrobi okrgy ruch rk, wskazujc zakurzone pki zi pod powa, kopcce lampki naftowe i miecie na pododze. -ebym mia takie narzdzia jak pan doktor- z uporem mwi znachor - to bym sam sprbowa... -Wic cae szczcie, e ich nie macie. Prdzej znalelibycie si w kryminale -ju spokojniej odpowiedzia lekarz, zajty obmacywaniem szczki modego Czyskiego.-Hm... rzeczywicie zamanie, zdaje si, e nic niebezpiecznego... Bez rentgena jednak nic nie jest pewne... Skaleczenia powierzchowne... Sprawnie zdezynfekowa ran i naoy swoje bandae. Z kolei zbada rk i zobaczywszy na niej dwa cicia, wybuchngniewem: - Jak mielicie to robi!! ... Jak mielicie! ... Pewno jakim brudnym kozikiem! ... - Ko sterczaa - tumaczy si Kosiba - adnie pytanie: - 8jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AAvP c wbc xf|c y*\c z>9# {8>  n wymoczyem we wrztu.... - Ja was naucz!! ... Za to ju odpowiecie! ...- To i odpowiem - z rezygnacj mrukn znachor. - A co miaem robi? - Na mnie czeka!! -To posaem po pana doktora. Na szczcie zastali pana w domu, a co byoby, eby nie zastali? ... Miaem rannegobez pomocy zostawi? ... -I za to panu jestemy wdziczni - odezwasi pan Czyski. -Ten czowiek ma racj, doktorze. -Zapewne -niechtnie zgodzi si lekarz. -Istotnie mogo mnie nie by w domu. Strze nas tylko, Boe, od zakaenia. Pan Czyski wydoby z portfelu banknot i poda znachorowi. - Macie tu za wasz pomoc. Kosiba potrzsn gow. - Nie trzeba mi pienidzy. - Wecie. Ze biednym pomagacie darmo, to susznie, ale od nas moecie wzi. - Ja nie pomagam biednym czy bogatym, tylko ludziom. A temu paniczowi, to gdyby nie sumienie, to bym i wcale nie pomg. Raczej on powinien by zgin, a nie ta nieszczliwa dziewczyna... Przez niego teraz umiera... Pan Czyska zwrcia si do lekarza po francusku: - Czy mona ju przenie go do samochodu? -Tak! ... -odpowiedzia. - Zaraz zawoam ludzi. Tylko spakuj si. Prdko zebra rozoone przybory opatrunkowe, zamkn walizk i wyszed z ni przed dom. Przez okno Antoni Kosiba widzia, jak doktor woy walizk do wozu. Wwczas zrodziosi postanowienie: - Musz j zdoby!! Korzystajc z zamieszania, jakie wytworzyo si podczas przenoszenia modego Czyskiego, znachor wyszed na dwr. Drzwiczki auta byy otwarte, szofer sta po drugiej stronie. Wystarczy jeden ruch i wycofanie si z powrotem do chaty. Nikt nie zauway zniknicia walizki. W dwie minuty pniej auto ruszyo ku Radoliszkom. Znachor nie traci czasu. Zamkn si w izbie, w gorczkowym popiechu poukada na stole obok , gowy Marysi zdobyte narzdzia, ustawi najbliej lampy, po czymz zachowaniem wszelkich ostronoci uoy bezwadne ciao w dogodnej pozycjL Teraz przeegna si i przystpi do operacji. Najpierw naleao zgoli wosy nad karkiem. Na odsonitej skrze widniaa wielka, sina plama. Obrzk by nieznaczny. Jeszcze raz przyoy ucho do klatki piersiowej. Serce ledwie drgao. Sign rk, wybra ostry, wski noyk na dugimtrzonku. Spod pierwszego cicia bluzna ciemna krew, wsikajc w pcienne szmaty. Drugie, trzecie i czwarte... Pewne, szybkie ruchy jego rk odsaniay ju przyczepy mini. Rowobiaa bysna ko czaszki. Tak, doktor Pawlicki nie myli si, i ko bya wgnieciona, popkana, a kilka drobnych odamkw wnikao pod jej powierzchni naciskajc na mzg. Przede wszystkim naleao usun je z niesychan ostronoci, by nie zadrasnbony pokrywajcej mzg. Byo to nad wyraz trudne i mczce. Tym bardziej e ciao operowanej zaczo drga. Nagle drgawki ustay. - To ju koniec? - pomyla znachor. Lecz operacji nie przerwa. Nie mia czasuna zbadanie pulsu. Nie odrywa oczu od rany, nie widzia, e za oknami, rozpaszczajc nosy o szyby, ludzie uporczywie przygldaj si jego rozpaczliwym wysikom. Piay ju pierwsze koguty, gdy skoczy i zaszy ran. Teraz przeegna si znowu i przyoy ucho do klatki piersiowej: nie mg jednak nic dosysze. - Zastrzyk!! - bysna mu myl. atwo znalaz w walizce pudeko z ampukami i strzykawk. - To to samo, co doktor zastrzykiwa - stwierdzi. Po nowym zastrzyku serce zaczo porusza si ju dosyszalnie. Wwczas Antoni Kosiba opad ciko na awk, podpar gow rkami i zaszlocha.Siedzia tak nieruchomo moe godzin, moe duej, doszcztnie wyczerpany, pprzytomny. Potem wsta, by sprawdzi, czy serce Marysi bije. Ledwie wyczuwalne ttno nie wzmocnio si, lecz i nie sabo. Powczc nogami znachor zebra narzdzia, umy je, uoy w walizce i po krtkim namyle zanis walizk do stodoy, w kcie odgarn siano i wsun jak najgbiej. Tu bya bezpieczna. Nie znajd jej, nie odbior. A on, posiadajc tenskarb, o ile atwiej, o ile lepiej i prdzejbdzie mg przeprowadzi operacje, nawet tak trudne jak obecna. - Jak j doktor nazwa? -zastanowi si. -Trepanacja czaszki... Tak, trepanacja... To jasne. Znam przecie to sowo. Ze mi jako dziwnie wyleciao z pamici... Wrci do izby, zbada puls Marysi, zgasi wiato i uoy si w pobliu do snu, by mc by w pogotowiu na kade poruszenie si rannej. Nie przewidywa zreszt takichmoliwoci. wiecio ju soce, gdy obudzi si. Dobijano si do drzwi. Wyszed i zobaczy komendanta posterunku z Radoliszek, przodownika Ziomka. Obok sta Mielnik i Wasil. - Jak tam ta dziewczyna, panie Kosiba? - zapyta przodownik. -yje jeszcze? . - yje, panie przodowniku, ale Bg jeden wie, czy wyyje. - Musz zajrze do niej. Weszli do izby. Policjant przyglda si przez chwil nieprzytomnej i skonstatowa:-O przesuchaniu nie moe by mowy. Ale odwas wszystkich musz mie zeznania. Hm... Doktor Pawlicki zapowiedzia, e powrci dzi wieczr i wystawi wiadectwo zgonu. Myla, e ona ju wczoraj... - To doktor wyjecha? - zapyta znachor. -Wyjecha przecie z modym Czyskim odwie go do miasta do szpitala. Podobno nic mu nie bdzie, ale nie moe mwi. Jedna ofiara nieprzytomna, druga pozbawiona moliwoci poruszania ustami... I pomyle, e gdyby zbrodniarz sam nie przyzna si, to mgby sobie bezpiecznie zwia. - Zbrodniarz? Jaka tu zbrodnia? To wypadek - zdziwi si Wasil. - Tak mylicie? ... A by kto z was tam na miejscu, na owym zakrcie? - Nie. - A ja ju o wicie byem. I jak si wam zdaje, e ot, pewnego dnia kody ze starej porby same wylez na drog i uo si wpoprzek? A kamienie te podsypi si same?... Takich cudw jeszcze nie bywao. To byzbrodniczy zamach. - Wic kt to zrobi? -Kto? ... Ano Zenon, ten notowany osobnik, syn rymarza Wojdyy. Obecni spojrzeli po sobie z niedowierzaniem. -Chyba pomyka, panie przodowniku -odezwa si wreszcie stary Prokop. -To Zenon ich pierwszy ratowa, ludzi zwoa, tu do myna przywiz i jeszcze po doktorapojecha! -Patrzcie. -Policjant pokrci gow. - Wic jednak to prawda, co zezna. Mwi, ale nie wierzyem. Mylaem, e chce siebie wybieli, eby na sprawie mie okolicznociagodzce. Wida naprawd sumienie go ruszyo. -I sam przyszed przyzna si? - A sam. Powiada, e diabe go opta, e pijany by... No, ale zabieram si do pisania. Prokop poprosi policjanta do pokojw, gdzie te nastpio przesuchanie wszystkich domownikw jakp wiadkw. Zeznawa i Antoni Kosiba, ale powiedzia niewiele. Do zezna innych doda tylko, e udzieli ofiarom pierwszej pomocy. Nastpnie kobiety poday niadanie, przy ktrym, korzystajc z okazji, przodownik poradzi si znachora, co robi na ble w prawym boku, jakie odczuwa ju od paru miesicy. Dosta zioa, podzikowa, wydazarzdzenie, by w razie mierci dziewczynydano zna na posterunek, poegna si i odjecha. Marysia jednak nie umieraa. Mija dzie za dniem, a leaa nieruchoma i nieprzytomna. Jedyna zmiana, jaka w jej stanie zdrowia zasza, to gorczka, ktra z kad godzinzdawaa si wzrasta. Twarzyczka z kredowobiaej stawaa si coraz rowsza, oddech z ledwie dostrzegalnego przeszed w szybki, gwatowny, urywany. Trzy razy dziennie znachor wlewa w jej zacinite usta jaki brunatny odwar, dziei noc zmienia zimne okady ze szmat umaczanych w chodnej, studziennej wodziena rozpalonej gowie i na roztrzepotanym sercu. Sam schud jeszcze bardziej i jeszcze bardziej posiwia. Jego t warz przypominaa trupa, tylko w oczach arzya si rozpacz. Traci ju wszelk nadziej. Na nic wszelkie starania, na nic zabiegi, na nic czuwanie. Widzia, jak z jego rk wymyka si to mode ycie, ycie jedynej na wiecie istoty, dla ktrej bez wahania gotw byby odda wasne. Trzeciego dnia uprosi Wasila, by pojecha do miasteczka po lekarza. - Moe on co pomoe - mwi. Wasil pojecha i wrci z niczym. Okazao si, e doktor zatrzyma si w Wilnie na duej i e pewnie nieprdko powrci, bo ma odwie modego pana Czyskiego a zagranic. Wieczorem Antoni Kosiba posa do Pieczek po tamtejszego owczarza. Nie wierzy absolutnie w skuteczno jego zamwie , ale toncy brzytwy si chwyta. Owczarz przyszed pomimo zawodowej niechci do konkurenta. Widzia w tym swoje wielkie zwycistwo. Popatrzy na umierajc, dotkn jej rki, potem podnis jedn powiek, drug, odcign doln warg, przygldajc si uwanie wewntrznej stronie, nieznacznie umiechn si i zacz co mrucze pod nosem trzymajc jednoczenie rce nad jejgow. Jego starcze, skate palce pomau kurczyy si, jakby co zbiera, potem przesuway si a do stp i tu otwieray si znowu, wykonujc ruch strzpywania czego niewidzialnego. Powtrzy to siedemrazy, mruczc nieustannie swoje zaklcia, w ktrych tylko kocowe sowa wymawia goniej: - ... na szyrokoju rku, na czuuju staranu,pod arkoje sonce, pod ciomnuju mu, pod miesiacznyj swiet, na trysta let, won za okonce! Przy ostatnich sowach raptownie skoczy do okna, otworzy je i wystawi przez nie rce komenderujc: - Prdzej polejcie mi je wod z drewnianego wiadra. Kto z obecnyh speni to polecenie. Wtedy owczarz zgarn na pokrywk troch rozarzonych wgli z pieca, przysypa je garci zi wydobytych z parcianego worka, ktry mia zawieszony przez rami,i zacz powoli chodzi do kadego kta izby. W kcie przystawa, dmucha w wglepoty, pki z zi nie wznosi si kb dymu, odmawia Ojczenasz i wraca do wezgowia umierajcej, by znowu i do nastpnego kta. Caa ta ceremonia trwaa okoo godziny. Wreszcie owczarz zbliy si do Marysi, znowu zajrza pod powieki i kiwn gow. -Bdzie y - powiedzia z przekonaniem. -Zamwiem mier. Ale mier jest silna. Ona i najwikszego zamwienia nie posucha. Jak ju gdzie upara si, to bez zdobyczy, z pustymi rkami nie odejdzie. Dlatego wybierzcie kur i o samej pnocy tu, pod oknem, zarnijcie. Czy ta chora to panienka, czyli te matka? - Panienka - odpowiedzia Kosiba. - To trzeba bia kur. Macie bia kur? - Jest. - Olga kiwna gow, powanie przejta. -To j zarnijcie. A potem ugotujcie j i przez cztery dni dawajcie chorej do jedzenia. Boe bro, nic wicej, tylko t kur i t zup, co z niej nagotowana. A teraz nie dzikujcie, bo to przeszkadza, a ja ju pjd. Niech bdzie pochwalony Jezus Chrystus! -Na wieli wiekw, amen - odpowiedzieli obecni. Za owczarzem wyszli z izby wszyscy, zostaa tylko Zonia. Lekko trciaw bok zamylonego znachora i zapytaa: - Jak, Antoni, pomoe to czy nie pomoe? - Nie wiem. - Wzruszy ramionami. -Bo widzisz, ja myl, e takie rzeczy to zawracanie gowy. Czy od owego kadzenia imruczenia moe co poprawi si choremu?... Mj nieboszczyk m, co by w wiecie ina wojnie, to mia si z tego. Gadanie i kadzenie to nie lekarstwo. Ty inaczej leczysz i po co wzywa owczarza! On teraz kademu bdzie mwi, e tam, gdziety ju nic nie moge zrobi, on pomg. A ta Marysia, jeeli miaa wyzdrowie, to i tak by wyzdrowiaa. Ale teraz to dla ciebie lepiej, eby umara, bo... Umilka nagle pod wzrokiem Antoniego i cofna si pod cian. -Co ty, co ty, Antoni?! - zatrzepaa szybko. -Ja przecie nic zego... Tylko z yczliwoci do ciebie... Jak Boga kocham. mierci nikomunie ycz... A ty zaraz... O! Bg wie, co sobie wyobraasz. No, nie sierd si, ot, jasama o pnocy tu pod oknem kur zarn. Bialutka wybior, cakiem bialutk... -Id ju, Zonia, id, zostaw mnie samego - szepn znachor. -Pjd. Dobranoc. A ty, Antoni, te po si, odpocznij. Zesabniesz cakiem. A co dokury, bd spokojny. Zrobi, jak owczarz kaza. Dobranoc. Wysza i zapanowaa cisza. Tylko wiszczcy oddech Marysi wiadczy, e wtej ciszy i spokoju co si dzieje, e co pieszy, pieszy, ku nieuniknionemu zakoczeniu. Przysun taboret, opar si okciem o brzeg stou i wpatrywa si w bladoniebieskie yki na zamknitych powiekach dziewczyny. Zrobi wszystko, co dyktowaa mu jego umiejtno, co wskazywa rozsdek, a nawet wbrew rozsdkowi, wbrew przekonaniu to, co podpowiadaa rozpacz i ukryty gdzie w zakamarkach duszy instynkt szukania pomocy i ratunku w niezrozumiaych i moe nie istniejcych potgach czarw. Mija czas, za szybami noc gstniaa. Antoni Kosiba myla, myla o sobie, o swoim losie, o swoim yciu tak pustym dotychczas, tak jaowym i z niczym, ni z ludmi, ni ze wiatem nie zwizanym. Tak, nie zwizanym. Bo wie tylko uczucie. Nie chleb, nie byt, nie cudza dobro i serdeczno, nawet nie przekonanie, i komu poytek si przynosi, tylko wasne uczucia. I wystarczyo, by pokocha kogo ca dusz, a ju los mu go zabiera, wydziera, ograbia... -Znowu tak jak wtedy -odezwao si co w nim i przetar czoo. I nagle uwiadomi sobie, e ju kiedy, niezmiernie dawno, jakby w poprzednim yciu, przey podobnstrat. O, by tego pewien. Los odebra mu kogo, kogo kocha, bez kogo nie mg istnie... Zaomota puls w skroniach, pod czaszk wszalonym wirze zaopotay myli. -Jak to byo? ... Kiedy? ... Gdzie? ... Bo przecie byo... Na pewno byo... Zacisn zby i palce, a paznokcie do blu wpiy siw donie. -Przypomnie... przypomnie... Musz przypomnie... Umczone nerwy zdaway sidrga w napreniu. Myli rozbijay si w nieuchwytne strzpki, w bezksztatn, bia pian, jak woda na myskim kole, i nieuchwytnym, mglistym obrazem zaczy wystpowa rysy... agodny owal twarzy... Pumiech zdobi usta, jasne wosy i wreszcie -oczy. Ciemne, gbokie, nieodgadnione... Z suchej, cinitej krtani Antoniego Kosiby wyrwao si sowo nieznane i najbardziej znajome, imi nie syszane nigdy, a najblisze: - Beata.... Powtrzy je w zdumieniu, w przeraeniu i w nadziei jeszcze raz. Czu, e si w nim co dzieje, e odkrywa co niezmiernie doniosego, e jeszcze sekunda, a otworzy si przed nim jaka wielka tajemnica... Zwar si w sobie, skurczy... Nagle za oknami ostry, przeraliwy krzyk ptasi rozleg si w ciszy. Jeden, drugi, trzeci... Antoni Kosiha zerwa si z miejsca i w pierwszej chwili , nie wiedzia, co si stao. Dopiero po pewnym czasie zrozumia.- To Zonia zarzyna kur.... Bia kur... To pnoc... Prdko zbliy si do Marysi. Jak mg tak dugo zostawi j... Dotkn jej rki, policzka, czoa... Zbada puls, przysucha si oddechowi. Nie ulegao wtpliwoci: gorczka spada, spada gwatownie. Policzki i donie byy zaledwie ciepe. - Ona.... stygnie, to ju koniec - pomyla. Nie tracc czasu, rozpali w piecu ogie, do maego garnczka wsypa gar zi. Po kilku minutach napj na wzmocnienie serca by gotowy. Wla do ust chorej trzy yeczki, po upywie godziny puls wyda mu si jakby nieco silniejszy. Powtrzy dawk. Min jeszcze kwadrans i Marysia otworzya oczy. Zamkna powieki i Znowu podniosa. Jej wargi poruszyy si bezgonie i jakby umiechna si. Oczy patrzyy przytomnie. Znachor pochyli si nad ni i szepn: - Gobeczko ty moja, szczcie ty moje... Czy poznajesz ty mnie? ... Poznajesz? ... Wargi Marysi poruszyy si, a chocia sw niepodobna byo dosysze, wiedzia,pozna z ruchu warg, e wymwia te same sowa, ktrymi go nazywaa zawsze: - Stryjciu Antoni.... Zaraz potem odetchna gbiej, powieki zamkny si i rwny, rytmiczny oddech zacz porusza jej piersi. Zasna. Znachor upad twarz na ziemi i w wielkimszlochu szczcia powtarza: - Dziki Ci, Boe... Dziki Ci, Boe... witao ju. Mieszkacy myna powstawali.Witalis poszed otworzy zastawy, mody Wasil do stajni, Agata i Olga krztay si przy kuchni, a Zonia siedziaa na progu i skubaa bia kur. Rozdzia XIV Po dwutygodniowej nieobecnoci w Radoliszkach, powrci doktor Pawlicki i zaraz nastpnego dnia zosta wezwany do Rajewszczyzny pastwa Skirwoynw, gdzie parobkowi sieczkarnia poszarpaa rk. Wtedy to spostrzeono brak neseseru chirurgicznego. Doktor zapewnia, e umaczy si Kosiba - adnie pytanie: - 8jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AA|Pc} c~ c*%c8s+przywiz wwczas w nocy walizk, suca zapewniaa, a stara Marcysia przysigaa, e nie przywiz. Przetrznito dom od piwnic do strychu -bez rezultatu i doktor pojecha do wypadku zabierajc narzdzia podrczne z gabinetu. Wracajc wszake z Rajewszczyzny, zboczy do Ludwikowa, by wypyta tamtejszego szofera. Szofer pamita dokadnie, e pan doktor wynis z chaupy walizk i pooy j w samochodzie, pamita, e w drodze powrotnej z wozu nie wyjmowano, ani w miasteczku, ani w Ludwikowie, ani na stacji. Przypomnia te sobie, e gdy panicza wynoszono z chaupy, koo auta krci si znachor. - Jeli kto wzi, to on - zakonkludowa. -Oczywicie. -Lekarz uderzy si doni w czoo. -Ze te od razu o tym nie pomylaem! Naturalnie. To rzecz zupenie jasna, przecie mwi, e prbowaby operacji na owej dziewczynie, gdyby mia takie narzdzia. No, teraz mam tego ptaszka! Nie wie pan, czy owa Marysia, co z panem inynierem wwczas rozbia si, yje? Szofer nie wiedzia, ale w Radoliszkach byo o tym gono i zaraz na wstpie doktor Pawlicki ku swemu szczeremu zdumieniu usysza, e dziewczyna yje i podobno wyzdrowieje. Jedni przypisywali tzasug znachorowi z myna, inni owczarzowi z Pieczek, wszyscy jednak nie bez zadowolenia, waciwego ludziom prostym w takich wypadkach, podkrelali, e tajemna wiedza znachorska pomoga tam, gdzie medycyna orzeka stan beznadziejny. Niezalenie od rozdranienia, w jakie te relacje wprawiy doktora, upewniy go one o susznoci powzitego podejrzenia. Bada przecie wwczas ow dziewczyn i stwierdzi ponad wszelk wtpliwo wgniecenie podstawy czaszki. Gdyby nawet by chirurgiem, nie podjby si tej operacji, ktr uwaa za bezcelow. Nie wyklucza wszake jakiegozupenie wyjtkowego wypadku, w ktrym (jedna szansa na tysic) moga si ona uda. Natomiast wyklucza z zupen pewnoci, by bez trepanacji i bez usunicia odamkw koci ranna moga wyy bodaj kilka godzin. Tym pewniej za wyklucza ewentualno przeprowadzenia pomylnej operacji bez precyzyjnych narzdzi chirurgicznych. A z tego wynikao, e jego wasne narzdzia zostay skradzione przez znachora Antoniego Kosib. Takie te argumenty wytoczy nazajutrz rano na posterunku policyjnym wobec przewodnika Ziomka, dajc wszczcia dochodzenia, przeprowadzenia rewizji i aresztowania znachora pod dwoma zarzutami: kradziey i bezprawnej praktyki lekarskiej. Przodownik Ziomek wysucha oskarenia zuwag i odpowiedzia: - Moim obowizkiem jest zapisa do protokou zameldowanie pana doktora. Pan doktor, ja sam tak sdz, ma racj. Zabrawalizk z narzdziami mg tylko Kosiba. Pewnie, e nie ma on prawa praktyki lekarskiej i za to powinien by pocignity do odpowiedzialnoci. Ale z drugiej strony, jeeli sam pan doktor mwi, e bez paskich narzdzi on nic by tu nie wskra,a przy ich pomocy uratowa ycie ludzkie, uratowa, chocia mu nie byo wolno, to czy za to chce pan zniszczy czowieka? ...Lekarz zmarszczy brwi. -Panie komendancie! Nie wiem, czy pan jakofunkcjonariusz policji jest powoany do osdzania przestpstw. Ja jako obywatel wiem, e to naley do sdw. Kwalifikowanie zej czy dobrej woli przestpcy nie ley w naszej kompetencji. Dlatego, skadajc doniesienie, mam prawo oczekiwa, e nada mu pan bieg zgodny z procedur. dam przeprowadzenia rewizji i aresztowania zodzieja. Policjant skin gow. - Dobrze, panie doktorze, zrobi to, co nakazuje mi obowizek subowy. - Czy ja, jako poszkodowany, mam monoasystowania przy rewizji? - Oczywicie - sucho odpowiedzia Ziomek. - A kiedy zamierza pan komendant to zrobi? Ziomek spojrza na zegarek. - Natychmiast. Nie chc by przez kogokolwiek pomwiony o opieszao. -Teraz mam obiad - zauway lekarz. -Moepojedziemy do myna za jakie dwie godzinki? -Nie, panie doktorze. Rewizja bdzie przeprowadzona zaraz. Jeeli pan chce by przy niej obecny... - Trudno, pojad z panem. Ziomek wezwa jednego z dwch swoich podkomendnych i kaza mu wyszuka furmank. W mynie nie spodziewano si wcale przyjazdu jakich goci. ycie tu pyno dawnym trybem, z t jeno rnic, e Antoni Kosiba prawie wcale nie przychodzi teraz do mynarskiej roboty i e chorych mniej przyjmowa ni dawniej, a i tych zaatwia na dworze lub w dnie sotne w sionce, nie wpuszczajc do izby. W izbie na czysto zasanym ku leaa Marysia. Dziewczyna nadspodziewanie szybko wracaa do zdrowia. ywotno modego organizmu zrobia swoje. Pooperacyjna rana goia si prawidowo, apetyt wzrasta. Pocztkowe obawy znachora, e skutki wypadku mog przejawi si w szwankowaniu tych czy innych czynnoci, okazay si na szczcie niepotrzebne. Swobodnie poruszaa ramionami i rkami, a take nogami. Widocznie mzg nie dozna adnego trwaego uszkodzenia, gdy wzrok i such dziaay bez zarzutu, a mwia po dawnemu swoim dwicznym gosem, cae godziny spdzajc na rozmowach ze swym opiekunem. Pierwsz jej trosk po odzyskaniu przytomnoci byo: co si dzieje z Leszkiem? Gdy usyszaa, e nie odnis adnych niebezpiecznych obrae i e rodzice wywieli go za granic na kuracj, odetchna z ulg. - eby tylko wyzdrowia!! Przebiegu katastrofy nie pamitaa wcale. Nie zauwaya, by co leao na drodze. Wiedziaa, e jechali do szybko i e naglewyleciaa w powietrze. To wszystko. Nie czua ani blu, ani potem gorczki. Gdy ockna si, bya zdziwiona, e znajduje si w nie znanej sobie izbie, nie za na motocyklu, wrd zaroli. Nie zdawaa te sobie sprawy z tego, e bya ju jedn nog na tamtym wiecie. Antoni Kosiba nie wspomina jej ani sowem o swej tragicznej walce o jej ycie, nie powiedzia, jak powanym i cikim uleg aokaleczeniom. - Masz, gobeczko, na karku tam jedn kostk zaman i dlatego ten niewygodny opatrunek ci zaoyem. A nie ruszaj, zotko, gow, bro Boe, nie staraj si rusza, bo si cae zrastanie popsuje. Przyrzeka posuszestwo, lecz ju nazajutrz zacza dopytywa si, czy prdko wstanie. -Jaki czas musisz polee -wymijajco odpowiedzia znachor. Wiedzia, e jest to sprawa dwch miesicy, lecz nie chcia jej smuci. Tote gdy biadaa, e straci posadu pani Szkopkowej, jeeli duej poley, gdy napieraa si, e sprbuje wsta, ofukn j: - Nie ku Opatrznoci!! Dzikuj Bogu, e yjesz. A mnie suchaj, bo nieszczcia napytasz! -Ju dobrze, dobrze, kochany stryjciu Antoni. -Umiechaa si do, skadajc rce. -Nie gniewaj si! -Gdziebym si gniewa! - Rozpromieni si. - Jake mgbym gniewa si na ciebie, soneczko ty moje! - Tyle kopotu sprawiam.... -Jakiego znowu kopotu! - oburzy si. - To dla mnie rado najwiksza. A co do tejpani Szkopkowej, to i nie myl o powrocie. - Jak to? - A po co ci to, gobeczko? ... Ot, wyzdrowiejesz i u mnie tu zostaniesz... Umiechn si i doda: - Jeeli zechcesz. Antoni nie przyznawa si do kopotw, o ktrych mwia Marysia, bo te tych wszystkich zaj, jakie mia przy niej, za kopot nie uwaa. A zaj tych byo duo. Codziennie bra j na rce, przenosi na swoje ko do alkowy, a jej pociel starannie przeciela, codziennie rcznikiem umaczanym w ciepej wodzie wyciera jej twarz i rce, no i przy pomocy yki karmi j jak niemowl. Do innych zabiegw przy chorej wzywa ktr z kobiet, najczciej ma Natalk, ktra Marysi wrcz uwielbiaa, lecz i sammusia przy tym pomaga, bo adna z kobiet nie miaaby tyle si, by Marysi unie. Z pocztku dziewczyna bardzo krpowaa si jego obecnoci, przyzwyczaia si jednak wkrtce uwaajc stryjcia Antoniego za opiekuna, niemal za ojca. Rozmawiaa z nimszczerze o wszystkim, nie poruszajc wszake jednego tematu. Zauwaya, e na kad wzmiank o modym Czyskim jego twarz pochmurnieje. Domylaa si, e uwaa Leszka za winowajc katastrofy i eprzez katastrof dowiedzia si o ich samotnych wycieczkach do lasu, czego mu rwnie nie wybacza. Gdyby moga powiedzie otwarcie: -Nie miej, stryjciu Antoni, alu do niego, bojest uczciwym chopcem, kocha mnie i oeni si ze mn. Ale powiedzie tego nie miaa prawa. Musiaa czeka na wiadomo od narzeczonego. I dlatego od czasu do czasu zapytywaa, czy nie ma do niej listu. Znachor odgadywa, jakiego listu wypatruje, i za kadym razem mrukliwie i krtko odpowiada: - Nie ma. A mwi to takim tonem, jakby chcia doda: -I nie bdzie. Sam w gbi duszy by zupenie tego pewny, tak pewny, jak Marysia pewna byaczego wrcz przeciwnego. -Baamuci modzik, lekkoduch dziewczyn - myla znachor - omal na tamten wiat nie wyprawi, pokaleczy, a teraz za granic inn sobie znajdzie. Nawet swka do niej nie napisze. I przewiadczenia Kosiby zdaway si by uzasadnione. Od dnia katastrofy p miesica ju mino, a listu nie byo, nawetnikt nie przyjecha z polecenia Czyskiego dowiedzie si o zdrowie dziewczyny. Marysia jednak nie tracia nadziei i wci tego oczekiwaa. Ile razy po turkocie zbliajcym si do myna rozpoznawaa, eto nie zwyky wz chopski, lecz bryczka, tyle razy serce zaczynao jej mocniej bi. - A nu to bryczka z Ludwikowa. Tak byo i tego dnia. Nie bya to jednak bryczka z Ludwikowa, lecz poyczona przezposterunek policyjny w gminie. A w bryczcesiedzia przodownik Ziomek, jeszcze jeden policjant i doktor Pawlicki. Znachor wanie zajty by karmieniem Marysi i rzuciwszy spojrzenie przez okno, znowu zanurzy yk w misce, gdy otworzyy si drzwi. -Dzie dobry -powiedzia od progu przodownik. -My w sprawie do was, panie Kosiba. Jake tam panna Marysia si miewa? - Dzikuj, panie przodowniku. Ju mi lepiej- wesoo odezwaa si dziewczyna. - To i chwaa Bogu. - Pozwlcie panowie - ponuro zacz znachor - e dokoczy chora obiadu. - C, niech dokoczy. Zaczekamy - zgodzisi Ziomek i usadowi si na awie. Doktor Pawlicki zbliy si do ka i przyglda si Marysi w milczeniu. - Gorczki nie ma? - zapyta wreszcie. - Bya, ale nie ma - odpowiedzia Kosiba. - A nogi i rce funkcjonuj? ... Poraenie nie wystpio nigdzie? -Ale, panie doktorze - zawoaa Marysia. -Ja jestem zupenie zdrowa. Tylko troch osabiona. eby nie ta kosteczka w karku, ktra ma zrosn si, zaraz bym wstaa. Lekarz zamia si sucho. -Kosteczka? ... Dobra kosteczka! Nie rozumiesz si na tym, panieneczko. To byostrzaskanie podstawy czaszki... Znachor przerwa: - Jestem gotw. Czego panowie sobie ycz? Odstawi pust misk i stan tak, e odgradza doktora od ka Marysi. -Panie Kosiba - odezwa si przodownik. -Pan przeprowadzie po katastrofie operacj? ... Trepanacj czaszki? ... Znachor wbi wzrok w ziemi. - A jeeli tak, to co? - Przecie pan nie jeste dyplomowanym lekarzem. Pan wie, e prawo tego zabrania?-Wiem. Ale wiem te, e dyplomowany lekarz, ktry wedug prawa ma obowizek ratowa, tu ratowa nie chcia. -To nieprawda - wtrci si doktor Pawlicki.-Chciaem i zbadaem rann. Uwaaem, e stan jest beznadziejny. To bya agonia. Znachor dostrzeg szeroko otwarte oczy Marysi i jej nagle poblad twarzyczk. -Wcale nie -zaprzeczy. -Nie byo adnego niebezpieczestwa. Lekarzowi z oburzenia krew uderzya do gowy. - Jak to?! A cociesami wwczas mwili? - Nic nie mwiem. - To jest garstwo!! Znachor milcza. -Mniejsza o to -wmiesza si przodownik. -Tak czy owak, panie Kosiba, jest pan za toodpowiedzialny. Chocia musz panu wyjani, e odpowiedzialno jest niewielka, bo tu nie ma poszkodowanego. Nie tylko nie ma kogo, kto by na paskim przekroczeniu ucierpia, ale jest kto, komu uratowao to ycie. Waniejsza wszake bdzie druga kwestia: przy pomocyjakich narzdzi dokonae pan operacji? - Czy to nie wszystko jedno? ... - Nie. Bo oto pan doktor Pawlicki oskara pana o przywaszczenie jego narzdzi. - Nie o przywaszczenie, bo o kradzie - twardo podkreli lekarz. - Wic o kradzie - powtrzy przodownik. - Czy przyznaje si pan, panie Kosiba? ... Znachor opuci gow i milcza. -Panie komendancie! -zawoa lekarz. -Niech pan przystpi do rewizji. Walizka na pewno jest tu czy te ukryta gdzie w zabudowaniach gospodarskich. -Przepraszam, panie doktorze - zastrzeg si policjant - ale prosz mi nie dyktowa, co mam robi. To moja sprawa. Zrobi pauz i znowu zwrci si do znachora: - Czy przyznaje si pan? Kiwn gow po chwili wahania. - Tak. -Dlaczego pan to zrobi? ... Czy z chci zysku, czy dlatego, e bez tych narzdzi nie mgby pan ratowa ofiary katastrofy?- To nie jest pytanie - zawoa doktor Pawlicki. - To podpowiadanie!! A zreszt nacigane, bo gdyby temu... znachorowi o tochodzio, zwrciby walizk, ktr ukrad. - Czy ma pan t walizk? - zapyta policjant. - Mam. -I zwrci j pan dobrowolnie? - Zwrc. - Gdzie ona jest? - Zaraz j przynios. Powoli przeszed obok nich, otworzy drzwi. Widzieli przez okna jego wysok, pochylon posta. W izbie nikt si nie odezwa sowem. Po upywie kilku minut Kosiba wrci z walizk. - Czy to ta? - zwrci si przodownik do lekarza. - Tak, to moja walizka. - Moe pan doktor sprawdzi, czy niczego wniej nie brakuje. Pawlicki otworzy i pobienie przejrza zawarto. - Nie, zdaje si, e nie brakuje niczego. -Na zdaje si nie mog si opiera -urzdowym tonem powiedzia Ziomek. -Prosz o stwierdzenie z ca pewnoci albo o podanie nazw przedmiotw, ktre zginy. - Niczego nie brakuje - poprawi si lekarz.- Zatem spiszemy protok. Ziomek wyj z teczki papiery i przystpi do pisania. W izbie zalega cisza. Doktor Pawlicki by do wraliwy, by odczu niech, z jak odnosili si do wszyscy obecni, nie wyczajc milczcegoposterunkowego. Niech i potpienie. Czy mieli racj? Przecie samemu sobie nie mia nic do wyrzucenia. Postpowa zgodnie z sumieniem, postpowa tak, jak mu nakazywa obowizek obywatelski i lekarski. Jeeli speniajc ten obowizek, jednoczenie zyskiwa osobicie na utrceniu konkurenta, to i tu by w porzdku. Walczy o byt wolno, a on walczyw dodatku rodkami legalnymi. Prawo i moralno publiczna jest po jego stronie. Gdyby nawet nie by lekarzem, gdyby ten znachor nie odbiera mu pacjentw, i wwczas musiaby da unieszkodliwienia tego czowieka. Pastwo otacza zdrowie swych obywateli opiek, setkami ustaw i rozporzdze. Od lekarza wymaga dugoletnich studiw, mudnej praktyki, wiedzy i poziomu etycznego. Tymczasem tutaj zwyky, ciemny chop amie to prawo. Nie ma adnego znaczenia, e mogo mu si uda kilka operacji. W tysicu innych wypadkw moe okaza si wrcz zabjc. W imi czego tedy doktor medycyny, ktry na swoje fachowe wyksztacenie wyda moc pienidzy i straci wiele lat, ma wyrzeka si dobrowolnie przysugujcych mu uprawnie, obojtnie przyglda si szkodliwej i niebezpiecznej dziaalnoci jakiego prostaka, no i przymiera godem?- W imi czego?! Czy dlatego, e nie pochwalaj jego stanowiska ci poczciwi zapewne, lecz nieinteligentni ludzie? ... Ale wanie jako inteligent, jako jedyny tu czowiek z wyszym wyksztaceniem powinien by ich pouczy, powinien im wytumaczy, e postpuje sprawiedliwie i susznie, i proceder znachorski stanowi niebezpieczestwo publiczne, e prawa musz by szanowane, e wreszcie kradzie jest zawsze kradzie, niezalenieod takich czy innych pobudek dziaania. Ze spoeczestwo cywilizowane, e pastwo i wszyscy wiadomi obywatele maj obowizek przestrzegania w kadej okolicznoci ustalonego porzdku. Oczywicie w motywach postpowania Kosiby znajdzie si wiele podstaw do agodnego wyroku. Ale to zaley od sdw...Nie, doktor Pawlicki nic tu sobie nie mia do wyrzucenia. Chyba tylko e wrodzona duma nie pozwalaa mu zniy si do usprawiedliwiania si przed tymi ludmi, co zreszt na nic by si nie zdao. Sta w milczeniu, z podniesion gow i z zacinitymi ustami, udajc e nie dostrzega nieyczliwych spojrze. Przodownik Ziomek skoczy protok, aczy si Kosiba - adnie pytanie: - 8jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AAP} M cPc'Fc>6" Codczyta, obecni podpisali. -Musi pan jeszcze podpisa zobowizanie o niewydalaniu si - zwrci si do Kosiby - otutaj. Nie wolno panu wyjeda bez zawiadomienia policji. - Jak to? - zdziwi si doktor. - Pan go nie aresztuje? - Nie widz powodu. - Przodownik wzruszyramionami. - Chyba udowodniona kradzie? ... -I c z tego? ... Aresztuje si wwczas, gdy s powody obawia si ucieczki oskaronego, a ja jestem pewien, e on nieucieknie. - Ta pewno moe by zawodna. -Za to ju ja ponosz odpowiedzialno, panie doktorze. Zreszt kieruj spraw do sdziego ledczego. Moe on zarzdzi aresztowanie, jeeli pan o to bdzie zabiega. Ale wtpi. Po wyroku zamkn go,oczywicie w tym wypadku, jeli wyrok bdzie skazujcy. No, to ju tu nie mamy nic do roboty. Do widzenia, panie Kosiba! ycz zdrowia, panno Marysiu! Wyszli i po chwili turkot bryczki oznajmi, e odjechali. Znachor sta nieruchomo przy drzwiach. Gdy odwrci si, zobaczy Marysi zalan zami. - Co ci, gobeczko, co ci? - zaniepokoi si. -Stryjciu, kochany stryjciu Antoni, co ja ci przykroci narobiam. To wszystko przeze mnie! - Uspokj si, gobeczko, nie pacz. Jakie tam przykroci. Nic mi nie bdzie. - Jeeli wsadz ci do wizienia, ja chyba umr z rozpaczy! - Nie wsadz, nie wsadz! ... A jakby i wsadzili, to co? Korona mi z gowy nie spadnie. - Nie mw tak, stryjciu. To byaby straszna niesprawiedliwo. - Duszyczko droga, na wiecie wicej jest niesprawiedliwoci ni sprawiedliwoci. A tutaj, prawd mwic, na kar zasuyem.Ukradem. - eby mnie ratowa!! -To prawda, ale zawsze to kradzie. Inna rzecz, e alu nie czuj. Bo jak miaem zrobi? ... Ale nie ma o czym gada. Nawet przodownik bdzie mnie broni. - Tylko ten zy czowiek, ten doktor... -Czy on zy, gobeczko? ... Nie wiem, czy zy. Twardy jest. A za twardo nikogo wini nie mona. Charakter ju taki. Moe jemu nikt serca nie okaza, to i jego stwardniao. A i to jeszcze pamitaj, e jemu ciko pogodzi si z myl o tym, e on ju na ciebie machn rk, a ja przy pomocy Boskiej odratowaem ci, gobeczko. Umylnie nie mwiem ci dotychczas, jak byo ju z tob kiepsko. Chorym nie trzeba mwi takich rzeczy, bo przejmuj si, a to przeszkadza w powrocie do zdrowia. - Czym ja ci si wywdzicz, stryjciu Antoni, za tyle dobroci, za tyle powicenia!Zoya rce i oczyma penymi ez patrzya mu w oczy. A znachor umiechn si i powiedzia: - Czym? ... Ot, pokochaj mnie troszk. - Pokocha? - zawoaa. - Ale ja ci, stryjciu, tak kocham, jak tylko mamusi kochaam! - Bg ci zapa, gobeczko - odpowiedzia drcym gosem. Rozdzia XV Sprawa Zenona Wojdyy odbya si w poowie padziernika w Wilnie. W Radoliszkach dowiedziano si o tym dopiero nazajutrz, po wyroku, gdy wobec przyznania si oskaronego wiadkw nie wzywano do sdu adnych, poza poszkodowanymi, ktrzy z powodu stanu zdrowia stawi si nie mogli. Jeeli za w gazetach ze sprawy tej zrobiono wielk sensacj, to dlatego, e oskarony sam prosi o najsurowszy wymiar kary. Sd jednak dopatrujc si w tym daniu skruchy Zenona i uwzgldniajcwiele innych okolicznoci agodzcych oraz bdc przewiadczonym o szczerym zamiarze poprawy ze strony oskaronego, skaza go tylko na dwa lata wizienia. Do myna wiadomo o tym przynis Wasil,ktry z interesami ojca jedzi do Wilna i, korzystajc z okazji, by obecny na rozprawie. Od niego te Marysia dowiedziaa si, e mody Czyski nie stawi si w sdzie, gdy przebywa na kuracji za granic. Dokadniej miejsca jego pobytu okreli nie umia, bo chocia sysza w sali sdowej nazw owej miejscowoci, jako cudzoziemskiej nie zapamita. Marysia zastanawiaa si, czy nie poprosi go lub kogo innego o wywiedzenie si adresu Leszka. W Ludwikowie na pewno adres ten znali nie tylko jego rodzice. Obawiaa si jednak, e z takiego dowiadywania si mog wynikn jakie komplikacje, i postanowia cierpliwie czeka na list. Postanowi byo atwo, trudniej wszake byo zdoby si na cierpliwo. Mija tydzie za tygodniem, a . Leszek nie pisa. Coraz smutniejsze myli przychodziydo gowy, coraz bardziej topniay nadzieje.Tymczasem stan zdrowia Marysi poprawia si nadspodziewanie szybko. Ju od dawna siadywaa na ku, a w pierwszych dniachlistopada znachor pozwoli jej wsta. Rany nad skroni i pooperacyjne zagoiy sizupenie. Po starciach skry na nogach i rkach zostay ledwie widoczne blizny. Siyodzyskiwaa stopniowo, lecz stale. Zaraz nazajutrz po wstaniu zacza si krzta przy gospodarstwie znachora. Po tygodniu izba i alkowa ju inaczej wyglday. - Nie mcz si, gobeczko. -Znachor usiowa ostudzi jej zapa. - Po co to wszystko? ... - Czy teraz nie czyciej tu i nie adniej, stryjciu Antoni? - Si twoichszkoda. Zreszt na porzdkowanie, szorowanie i odkurzanie niewiele byo czasu. Jesienne chody przysporzyy znowu znachorowi pacjentw. Byway dni, gdy zjedao si ich po trzydzieci i wicej osb. Wszyscy wiedzieli o tym, e Antoni Kosiba by wzywany do sdziego ledczego i e bdzie mia spraw sdow w Wilnie. Opowiadano, e zamkn go w wizieniu, tote naleao pieszy si z zasigniciem u niego porady.Sam Antoni te spodziewa si wyroku skazujcego i przygotowa chcia do tego Marysi, lecz ona oburzaa si i zapewniaa, e mowy o tym by nie moe. - Przecie stan jako wiadek, ktremu uratowae ycie. Czy to nie wystarczy? Po trochu i znachor liczy na to, liczy rwnie na wielu innych swoich pacjentw, ktrzy zgaszali si masowo, ofiarujc si na wiadkw. Termin rozprawy by wyznaczony na konieclistopada i wszystko zdawao si zapowiada niele, gdy Marysia nagle zachorowaa. Wydelikacony przez dugie przebywanie w ku jej organizm atwo podda si chorobie. Sprztajc w chodnejsionce zazibia si. Baki i zioa na poty niewiele pomogy. Musiaa lee w ku. O jej wyjedzie na spraw nie byo co myle i Antoni Kosiba pojecha sam. Zaraz po przyjedzie zgosi si do poleconego mu przez Judk z Radoliszek adwokata Makaja. Adwokat po rozejrzeniu si w sprawie okreli swoje niewielkie na szczcie honorarium, lecz powiedzia od razu, e uniewinnienia spodziewa si nie mona. - Postaram si uzyska dla was jak najagodniejszy wyrok. Przyszed dzie rozprawy. Ju wchodzc do gmachu sdowego Antoni zobaczy doktora Pawlickiego i to napenio go niedobrymi przeczuciami. Istotnie, zeznajc jako wiadek, doktor Pawlicki, chocia mwi szczer prawd, obciy oskaronego bardzo powanymi zarzutami. Mwi o brudzie panujcym w jego izbie, o zaduchu, o tym, e osobicie ostrzega go przed prowadzeniem tego niebezpiecznego procederu, a wreszcie o kradziey walizki z narzdziami chirurgicznymi. Przyzna, e Kosibie udao si kilka operacji nawet trudnych, lecz zoy to na karb przypadku. Drugi wiadek oskarenia, delegat Izby Lekarskiej, przedstawi sdowi dane statystyczne dotyczce znachorstwa na Kresach Wschodnich. Dane te stwierdzay, e olbrzymi odsetek miertelnoci wrd ludnoci wiejskiej jest skutkiem leczenia znachorskiego. Dalej przytoczy wiele przykadw metod leczniczych stosowanych przez znachorw, a przykady te wywoay u suchaczy zgroz, wstrt i oburzenie. wiadkowie wezwani przez obron, wszystko chorzy wyleczeni przez AntoniegoKosib, w pokanej liczbie dwudziestu kilku,znowu przechylili swymi zeznaniami szal nieco na stron oskaronego. I zapewne inaczej skoczyaby si sprawa,gdyby nie to, e w procesie tym oskara mody, po raz pierwszy wystpujcy prokurator, doktor praw Zgierski. Z sumiennoci i z pasj nowicjusza prokurator Zgierski przygotowa swe oskarenie. Uj rzecz ze spoecznego i prestiowego stanowiska. -Jak dugo -woa -bdziemy pozwala, by gniedziy si w naszym kraju potworne zabobony redniowiecza? Jak dugo pozwolimy krzewi si ciemnocie i bezmylnej zbrodni praktyk znachorskich? ... Wyrok dzisiejszy powinien by odpowiedzi na pytanie, czy jestemy pastwem cywilizowanym, czy nie tylko geograficznie, lecz i kulturalnie naleymy do Europy, czy te tolerowa chcemy nadal barbarzystwo. Mwi jeszcze duo i piknie o polskiej misji cywilizacyjnej na Wschodzie, o tragicznej ciemnocie ludu biaoruskiego, o tysicznych zastpach modych lekarzy gotowych nie pomoc cierpicym, a skazanych na bezrobocie, o eugenice i o podnoszeniu rasy, o wojsku potrzebujcym zdrowego rekruta, a wreszcie o pedagogicznych celach wyrokw sdowych io tym, e ten wyrok winien si sta ostrzeeniem dla innych hien erujcych na ciemnocie mas. Na zakoczenie potrci teo strun patriotyzmu regionalnego zaznaczajc, e pobaliwy wyrok na tego rodzaju przestpstwa daby powd i podstaw opinii publicznej innych dzielnic Polski do mniemania, e rka sprawiedliwoci na Kresach Wschodnich toleruje zacofanie i grone jego nastpstwa. Mecenas Makaj ani w dziesitej czci nie rozporzdza darem krasomwczym przeciwnika. Tote jego przemwienie, aczkolwie rzeczowe, nie zdoao zatrze wraenia po piorunujcej mowie prokuratora. Nawet nie prbowa odpiera jego argumentw, a obron opar na samejosobie oskaronego, czowieka bezinteresowanego, ktry wprawdzie przywaszczy narzdzia chirurgiczne, leczwycznie w celu ratowania umierajcej dziewczyny. -Nie pokazano tu nam nikogo -zakoczy - komu by pomoc lekarska Antoniego Kosiby zaszkodzia, nie wymieniono ani jednego nazwiska pacjenta, ktry by z jego winy straci ycie. Natomiast widzielimy cay korowd ludzi wdzicznych, wyleczonych przez niego. Dlatego prosz o uniewinnienie.Jeeli w tej chwili odyy w Antonim nadzieje, zgasy one bardzo szybko pod ciosami repliki prokuratora. -Zdumiewa mnie -zacz - zdumiewa i zawstydza stanowisko zajte przez pana obroc. Zawstydza, gdy usyszaem w jego obronie zarzut, i rozpatrujc win oskaronego, zajem si zagadnieniem, a zapomniaem o czowieku. Istotnie, Wysoki Sdzie, powane to przeoczenie ze strony oskaryciela publicznego. Ale zdumiewa mnie, e wanie z ust pana obrocy pada to przypomnienie. Tak! Bo czy po przyjrzeniu si moralnej sylwetce AntoniegoKosiby moemy z czystym sumieniem nie uzna jego przewinie za tym bardziej zasugujce na surow kar? ... Ten rzekomy dobroczyca ludzkoci sprzykrzysobie pewnego dnia uczciw prac fizyczn i zatskni do lekkiego chleba. Z parobka mynarskiego sta si szarlatanem. Niewtpliwie, atwiej jest wygasza nad ogupionym chopem bzdurne zaklcia czy poi go odwarem z zi ni dwiga worki zmk. I oskarony to wybra. Legend za jego bezinteresownoci rozwiewaj wiadkowie, ktrzy zeznali, e wprawdzie nie pacili za porady, ale przynosili... dobrowolne prezenty. Sam Kosiba na pytaniezadane przez pana przewodniczcego owiadczy, e yje dostatnio. A to do jest wymowne w czasach dzisiejszego kryzysu i ndzy wieniakw. Ci tylko na wsiyj dzi dostatnio, ktrzy obdzieraj biedot, ktrzy szalbierskimi praktykami wyudzaj od niej resztki ubogich zapasw.Prokurator umiechn si. -Tak, Wysoki Sdzie, to jest jedna strona sylwetki oskaronego, to jego przeszo. A jaka bdzie jego przyszo? Co zrobi, jeeli wolny wyjdzie z tej sali? ... Co do tego nie moemy mie wtpliwoci. Sam oskarony rozwia je doszcztnie, odpowiadajc podczas przewodu sdowego na moje pytania. Przyzna, e do ostatniej chwili uprawia swoj praktyk i e w razie uwolnienia bdzie znowu leczy ludzi. Nie odczuwa tedy najmniejszej skruchy. Nie obiecuje poprawy. A w sprawie kradziey? Przyzna si do czynu, lecz otwarcie powiada, e ukradby drugi raz, gdyby zaistniay podobne okolicznoci. Jest to przestpca ktry nie moe, a raczej nie chce zrozumie swojej winy, przestpca, zacity w swym uporze. Oto jest czowiek, ktrym na yczenie pana obrocy musiaem si zaj. Czowiek ten, guchy na wszelkie upomnienia, stanowicy niebezpieczestwo publiczne, powinien by natychmiast odseparowany od spoeczestwa i unieszkodliwiony surow kar wizienia. Po kolejnej replice mecenasa Makaja sd uda si na narad. W p godziny potem, ju pnym wieczorem, wyrok zosta ogoszony. Brzmia on: trzy lata wizienia. Prokurator Zgierski przyjmowa w kuluarach gratulacje od swoich krewnych i znajomych. Antoniego Kosib aresztowano na sali i odprowadzono do wizienia. Adwokat zapowiedzia wniesienie apelacji. Wiadomo o skazaniu i uwizieniu AntoniegoKosiby przywieziona zostaa do myna przez chopw wracajcych z rozprawy. Wpierwszej chwili nikt nie chcia wierzy, a Marysia nawet zamiaa si. - Ale ludzie!! Przekrcilicie co! To zupenie niemoliwe! - Moe na trzy miesice? - podpowiada Wasil. - Nie, na trzy lata - upierali si chopi: -A to przez to, e prokurator ju strasznie naniego nastawa. I jak umieli, opowiedzieli przebieg rozprawy. -Zmiujcie si! -zawoa stary Prokop. -Toto tak wychodzi, e ten, co pokaleczy ich, omal nie zabi, zosta wsadzony na dwa lata, a ten, co ratowa, na trzy. Jake to tak? - Ano tak wychodzi.... Marysia rozpakaa si. Wanie tego dnia wstaa z ka, chocia kaszel jeszcze j mczy. - Co robi, panie Mielnik, co robi? - zwrcia si do Prokopa. - A ja skde wiedzie mog? ... - Trzeba jecha do Wilna, eby mu jak pomoc obmyli. - Jak tu pomoc? Wizienia nie rozwalisz. Wasil odezwa si rozsdnie: -Ja pannie Marysi powiem: adnej tu pomocy by nie moe, ale jak bdzie apelacja, to wtedy. Pewno ten adwokat kiepski. Od adwokatw duo zaley... Innego, znaczy si, trzeba. Trzeba dowiedzie si, jaki tam jest w miecie najwaniejszy, i do niego. Rad Wasila wszyscy pochwalili. - A kiedy moe by apelacja? -To nieprdko -powiedzia jeden z chopw.-Jak ja miaem spraw za te chojaki z wickuskiego lasu, to apelacja przysza w cztery miesice. -To i tak szparko! - zauway inny. -Czasemdo roku trzeba czeka. Ca noc Marysia przepakaa, nazajutrz za zapakowaa toboek. Woya tam bielizn stryjcia Antoniego, pkouszek, cay zapas tytoniu,co byo kiebas i soniny. Wanie przy tym pakowaniu zastaa j Zonia. - Co to? - zapytaa. - Posyk dla Antoniegoszykujesz? - Tak. - A przez kogo polesz? - Bd pyta. Przecie czsto si zdarza, e zajeda tu kto, co do Wilna si wybiera. Zonia zamylia si, a po chwili wycigna chusteczk, rozwizaa wze i wydobya dwie monety piciozotowe. - Masz, to i te pienidze jemu polij. - Jaka ty dobra, Zoniu! - powiedziaa Marysia. Ale Zonia nastroszya si. -Dla jednych dobra, dla drugich niedobra. Jemu daj, nie tobie! Marysia od dawna zauwaya, e u Zoni nie cieszy si specjalnymi askami. Powiedziaa pojednawczo: - Wic dzikuj ci za niego. Zonia wzruszya ramionami. - Ty jemu taki swat czy brat, jak i ja. Co masz za niego dzikowa. On sam podzikuje jak wrci. I za to, i za to, e tukoo jego dobytku bd chodzia, e mu tu wszystkiego dopilnuj, eby nie zmarniao. - Po c, Zoniu, masz si tym zajmowa? - A kto ma si zajmowa? - Ja. -Ty? ... Jakime sposobem ty? ... Czy ty mylisz przez trzy lata tu, u mego tecia, siedzie? ... Marysia zaczerwienia si. - Dlaczego trzy lata? ... W apelacji przecie uwolni stryjcia Antoniego... - Albo uwolni, albo nie. A on tobie nie adenstryj. Jake ty mylisz y tu? ... Z czego? ... Zobaczya w Marysinych oczach zy i dodaa: -No, nie pacz. Przecie nikt ci std nie wypdza. Dachu nad gow starczy... A jedzenia te. Tylko tak mwiam. Przez ciekawo. Nie pacz, gupia. Czy ci kto auje? No? ... Pomimo tych zapewnie, Marysia uwiadomia sobie teraz swoje pooenie. Istotnie, gdy zabrako stryjcia Antoniego, nie miaa tu prawa pozosta. Dano jej to dozrozumienia z wiksz delikatnoci ni zwykle u prostych ludzi, ale wyranie. Tote gdy usyszaa woanie na obiad, nie ruszya si z miejsca. Draa na myl, e caa rodzina Mielnikw bdzie przyglda si Kosiba - adnie pytanie: - 8jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AAPcPIc{ M(H c\5 ER? si jej przy stole, bdzie liczy yki strawy, darowanej strawy i kady ks podnoszony do ust... Midzy sob po cichu bd nazywa j przybd, darmozjadem poty, pki nie powiedz jej tego gono. - Musz std odej, musz... Tylko dokd? ... Wiedziaa od ludzi, e w sklepie pani Szkopkowej pracuje ju jaka inna dziewczyna. W caej okolicy na adn posad nie moga liczy. Nikt przecie nie wiedzia, e bya zarczona z Leszkiem, nikt by nie uwierzy, gdyby nawet zdobya si na powiedzenie tego gono. Natomiast wszyscy wiedzieli, zwaszcza po katastrofie, e spotykaa si z nim, e jedzili na samotne spacery do lasu... Z takopini nie moga spodziewa si jakiejkolwiek posady. A odej... dokd? ... Rzucia si na ko i pakaa. Pakaa nadswoim okrutnym losem, nad swoj wielk, jedyn mioci, ktra nie daa jej nic tylko bl, nic tylko wstyd, nic tylko nieszczcie... -Leszku, Leszku, dlaczego zapomniae o mnie! ... - powtarzaa zalewajc si zami. -Hej, panno Marysiu, obiad! -rozleg si za oknem gos Wasila. Nie poruszya si, a onpo chwili wszed. - Czego panna Marysia pacze? - zapyta. - Nie wiem - odpowiedziaa wrd szlochu. - Jake to tak? ... Skrzywdzi kto pann Marysi? ... No, prosz powiedzie! ... - Nie, nie... - To czego paka? ... Nie trzeba... Zadrepta na miejscu bezradnie i doda: -Jak panna Marysia pacze, to ja patrze na to nie mog. No, dosy... dosy... A moekto co powiedzia? -Nie, nie... Chopak nagle przypomnia sobie, e widzia niedawno Zoni wychodzc z przybudwki. Ogarna go zo. -Dobrze - mrukn i wyszed. Caa rodzina siadaa ju do stou. Wasil stan na progukuchni i odezwa, si spokojnie: - Dlaczego Marysi nie ma? - Woaam, nie wiem dlaczego nie przysza.- Olga wzruszya ramionami. - Nie wiesz? ... - Nie wiem. - To moe Zonia wie? Zonia odwrcia si do plecami. - Skd ja? ... Wasil wrzasn nagle: - To ja wiem, cholero ty zatracona! - Co ty, Wasil, co tobie? - szczerze zdziwisi stary Prokop. - A to mnie, e ona tam pacze! A przez kogo moe paka, jak nie przez t wiedm? ... Co jej tam nagadaa?! Zonia wzia si w boki, podniosa wojowniczo gow. - Co chciaam to i nagadaam. Rozumiesz?! - Cicho!! - zniecierpliwi si Prokop. -To czego on na mnie! ... Ja jej nic takiego nie powiedziaam, ale choby, to co? ... Na naszej asce tu jest, to niech nie bdzie taka honorowa. - Nie na twojej asce!! - rykn nie panujcju nad sob Wasil. - To niech sobie idzie na cztery wiatry!! - zawoaa Zonia w podnieceniu. -Ona? ... -zamia si Wasil, usiujc nada swemu miechowi zowrogie brzmienie. - Ona? ... Pierwej ty pjdziesz. Jeszcze nie wiadomo, czy ona tu nie bdzie wiksz gospodyni od ciebie, ty szlajo! ... Nie zapominaj, e ojciec ju stary, a potem moje panowanie. Ciebie wypdz na cztery wiatry, ciebie! A zechcesz mj chleb je, to bdziesz musiaa buty jej czyci! Zapanowao milczenie. Domylili si wprawdzie ju wczeniej, e Marysia podoba si Wasilowi. Ale teraz usyszeli to wprost z jego ust. Podobanie za to byo, wida, nie byle jakie, skoro spokojnego zazwyczaj chopca przyprawio o taki gniew, e zagrozi nawet bratowej, ktr przecie lubi, wypdzeniem. Sta blady, ze skurczon twarz i wciekym wzrokiem wodzi po obecnych. -Cicho! - odezwa si Prokop, chocia w izbie i tak panowaa zupena Cicho, mwi! Ty, Wasil, wybij to sobie z gowy. Nie bddurny. cisza. Nie dla ciebie ona, a ty nie dla niej. Sam pomylisz, to i oprzytomniejesz. A ty, Zonia, id do niej i popro. Niech przyjdzie.A patrz - pogrodzi palcem - patrz, eby zechciaa przyj. I to jeszcze ci powiem, Zonia, e le jest t ak sierot, biedaczk krzywdzi! Bg za to karze. - Jaz jej nie krzywdz, Bg wiadkiem. - Uderzya si w piersi. -No to id. A wiedz i to, i Antoni j jak rodzon kocha. Jake to? ... Jego nieszczcie spotkao, a ja mu tymczasem mam chleba i dachu aowa dla tej dziewczyny? ... Boga si bj, Zonia. Id... id. - Co nie mam pj? Pjd. Zonia pobiega do przybudwki. al ju j odszed, a moe i myl, e ta panieneczka nie bdzie jej rywalk, bo juci majc do wyboru starego Antoniego i Wasila, modegoi bogatego, raczej wyjdzie za niego, moe ita myl sprawia, e z rozczuleniem zacza przeprasza Marysi, tuli j i caowa. -Co, co, nie pacz, ja dla ciebie wszystko, nie to eby przeze mnie miaa zy wylewa. Chcesz t zielon chustk w kwiaty? Chcesz, to dam j tobie... No, nie pacz, nie pacz... Gaskaa j po plecach, po mokrej twarzy, po rkach, a wreszcie Marysia uspokoia si. Gdy wrciy do kuchni, nie byo ju wicej mowy o caej sprawie. Pomimo to, pomimo caej yczliwoci, jak rodzina mynarza otaczaa Marysi, jej wraliwo, raz zbudzona, nie dawaa jej spokoju. Uczucie, e jest dla tych ludzi ciarem, e korzysta z ich dobroci, nie mogc niczym wywdziczy si za to, wciodzywao si z jednakow si. Wielokrotnie ofiarowywaa si z pomoc w gospodarstwie, lecz kobiet tu byo do i adna nie dawaa si wyrczy. Drczya si wic myl, co ma z sob pocz i coraz wyraniej widziaa, e jest bezradna. O wyjedzie bez grosza przy duszy i mowy by nie mogo. Pozostawaa jedna tylko nadzieja, e pani Szkopkowa przyjmie j z powrotem do siebie. Na krtko przed witami Boego Narodzenia wybraa si Marysia wreszcie do miasteczka. Wysza do pno, by w Radoliszkach nie pokaza si przy jasnym dniu. Nie chciaa ludziom le w oczy. Tote by ju zmierzch, gdy stana przed domkiem pani Szkopkowej. Nadesza wanie pani Szkopkowa. - O, Marysia! - powiedziaa z nadrabian serdecznoci. - Jak si masz, drogie dziecko. Marysia pocaowaa j w rk. - Dzikuj pani, ju teraz dobrze, ale omal nie umaram. - Tak, tak... Trzeba zapali lamp... - Zaraz zapal. - Marysia ruszya si, lecz pani Szkopkowa wzia zapaki. -Nie, daj spokj. U siebie w domu to ju ja -powiedziaa z wyran intencj. -A to wiem, e bya umierajca. C, wasna twoja wina. Ja swj obowizek speniam. Przestrzegaam, e nic z tego dobrego nie wyjdzie. Nie suchaa starej Szkopkowej. Tak... tak. Przysza pewno po rzeczy? - Po rzeczy - potwierdzia Marysia i odwrcia gow, by ukry zy. -Moesz je zabra. Nie podwigasz si. Dawno ju je spakowaam i miaam zamiar odesa ci je do myna. Tylko okazji nie byo. Zapanowao milczenie. - Jake ci tam? - zapytaa Szkopkowa, krztajc si przy komodzie. - Tak sobie. - No, to pewnie i nie szkodujesz, e tam unich. - Wolaabym, by byo jak dawniej - bknaMarysia. -I ja bym wolaa -z naciskiem przytakna Szkopkowa. - C pocz, kiedy wybraa inaczej. Wolaa mier na siebie cign ihab, a na mnie wstyd... Matka tam twoja w grobie si pewno przewrcia... Byam nacmentarzu w Zaduszki, byam, lampk na mogice postawiam i wianek z niemiertelnikw zaniosam, by j biedn pocieszy. C, mwi, pani Okszyna kochana, nie wi mnie, bo nie raz, nie dziesi upominaam crk twoj. Ale modo nie wierzy dowiadczeniu starych. Mdl si tam za opamitanie swego dziecka... Pomodliam si i ja, by lepszych opiekunw ode mnie znalaza... No i tak. Marysi po policzkach spyway zy. - Prosz pani, przysigam pani, e nic zego nie zrobiam, przysigam! -Moje dziecko. Chciaabym ci wierzy. Ale c moja wiara pomoe? Wszyscy widzieli, e si zadawaa z tym lekkoduchem, ktrego dotychczas Bg miosierny w swojej askawoci jeszcze nie pokara. Wszyscy wiedz, e ci omal nie zabi, a potem rzuci... I jeeli chcesz ode mnie rady, to ci j dam: Jed std jak najdalej, do obcych, na drugi za raz unikaj takich elegantw i wariatw. A eby miaa za co jecha i eby nie wspominaa mnie takim cikim sercem, jak ja ciebie, to tam w swoim koszyku znajdziesz par zotych... Na pocztek ci wystarczy. Najlepiej do Warszawy jed. Tam zajd do jakiego ksidza i popro o rad. W wielkim miecie o prac atwiej. Wytara nos i dodaa: - Tak sobie obmyliam. Tylko pewno znowu na prno. Nie posuchasz ty mojej rady. Marysia chwycia j za rk i pocaowaa. - Na pewno tak zrobi. Dzikuj pani, dzikuj... Nigdy nie zapomn... - No to id, dziecko, z Bogiem. Niech ci Najwitsza Panienka bogosawi i strzee.Uciskaa Marysi, a odprowadziwszy j zaprg, krzykna jeszcze: - A napisz tam do mnie!! - Napisz. Koszyk z wikliny nie by ciki, uboga jego zawarto rwnie, a przecie rka wci drtwiaa i coraz czciej trzeba j byo zmienia. Od paru dni mrz zela, a teraz zacz pada nieg wielkimi patami, ktre spadaywolno, leniwie, lecz tak gsto, e na kilka krokw wokoo nic ju wida nie byo. Na szczcie wysokie drzewa po obu stronach gocica nie pozwalay zabdzi. Jeeli za Marysia sza coraz wolniej, to nie z obawy o zgubienie drogi. Tyle myli przebiegao przez jej gow, tyle sprzecznych uczu odzywao si w sercu. Przyznawaa zupen suszno dawnej opiekunce. Istotnie, naleao wyjecha, wyjecha najdalej, choby do Warszawy. Ma teraz pienidze na drog i kady dzie zwoki byby nonsensem... Ale porzuci te strony, ale wyrzec si raz na zawsze nadziei zobaczenia Leszka, choby z daleka... I tak zostawi stryjcia Antoniego?! ... On przecie tu wrci... Tyle dobroci jej okaza, tyle wzajemnych uczu wzbudzi... Oczywicie, trzeba jecha. Lecz raczej do Wilna. Pewno pozwol jej odwiedzi go w wizieniu... Naradz si, co pocz... Tak, to najwaniejsze, to przecie teraz jedyne. C jej innego pozostao? ... Z trudem odszukaa boczn drog do myna. nieg pada tak gsto, e gdyby nie szum wody na kole i nie prychanie koni pod mynem, nie dostrzegaby go wcale. wiata zobaczya dopiero z bliska i zdziwia si: w oknach przybudwki te byo jasno. - To chyba Natalka przysza tu odrabia lekcje - pomylaa Marysia. Otrzepaa w sionce buciki ze niegu, otworzya drzwi i stana jak wryta. Izba nagle zawirowaa przed jej oczami, serce uderzyo gwatownie, z ust wyrwa si cichy okrzyki - stracia przytomno. Rozdzia XVI W sanatorium doktora du Chateau w Arcachon zwykle z pocztkiem grudnia zaczyna si zimowy sezon i masowy napyw paryskich artretykw. Tote gdy w poowie grudnia przyby pan Stanisaw Czyski i oznajmi doktorowi, e chce zabra syna do kraju, lekarz nie sprzeciwia si wcale. -Owszem -powiedzia -paski syn jest waciwie zupenie zdrw. Wykluczybym dla na razie wszelkie forsowniejsze sporty, ale koci zrosy si bez zarzutu, minie pod wpywem masau zjdrniay dostatecznie, co za si tyczy usposobienia,myl, e jest ono skutkiem nostalgii. Powrt do kraju, do rodziny oywi go i rozrusza. -I ja mam tak nadziej. -Pan Czyski potrzsn jego rk. A teraz, siedzc w wagonie naprzeciw syna, nie mia ju z tej nadziei nic. Umylnie po naradzie z on wyjecha sam do Arcachon, by zabra Leszka na wita. Przeraeni byli jego listami. Przysa im po dugim bombardowaniu tylko dwa, i to krtkie, kostyczne, obojtne. Rwnie obojtnie powita ojca i zgodzi si na powrt. - Wszystko mi jedno - powiedzia tylko. Siedzia milczcy, ze zgasym od dawna papierosem w rku i zdawa si nie sysze opowiada ojca o polityce, o poprawie koniunktury, o nowych zamwieniach. Zdawao si, e nic go nie obchodzi, nic nie moe zainteresowa, nic poruszy. Czyby nerwowy wstrzs, jakiego dozna przy tej nieszczsnej katastrofie, mia na zawsze ju zmieni tego wesoego chopca w apatycznego melancholika? ... Pan Czyski na prno wysila si, by czymkolwiek zaj uwag syna. Leszek ogranicza si do krtkich odpowiedzi, bezmylnie przyglda si kocom w asnych butw i by w nim jaki zastygy, bezwadny spokj. W nocy pan Czyski nie mg zasn i zajrza do przedziau syna. Mia jakie zeprzeczucia i niewiele omyli si: Leszek pomimo mronej nocy otworzy okno i w cienkiej jedwabnej pidamie sta wychylajc gow na zewntrz. Poryw lodowego wiatru przy otwarciu drzwi wtargn do przedziau. - Co ty wyprawiasz, synu! - przerazi si pan Czyski. - Dostaniesz zapalenia puc!! Leszek odwrci si. - Moliwe, ojcze. - Prosz ci, zamknij okno. - Gorco mi. - Chc z tob pomwi. - Dobrze. Zamkn okno i usiad. -Jeste bardzo nieostrony, Leszku -zaczpan Czyski. -Nie tylko nie dbasz o swoje zdrowie, lecz wiadomie si naraasz. Milczenie byo jedyn odpowiedzi. - Czemu nie pooye si? - Nie jestem senny. - Jednak powiniene. Twj stan zdrowia wymaga jeszcze duej dbaoci. - Po co? - Leszek spojrza ojcu w oczy. - Jak to po co?! - Tak, po co? Czy sdzisz, e zaley mi na tym? - Powinno ci zalee. - Aha!! - Machn rk. -Leszku! -Mj ojcze! Czy ty naprawd sdzisz, e ycie jest czym godnym dbaoci, niepokoju, zabiegw? ... Wierzaj mi, e osobicie nie zaley mi na nim wcale. Pan Czyski umiechn si z przymusem. -Gdy byem w twoim wieku -skama -miewaem rwnie tego rodzaju depresje, lecz miaem do rozsdku, by zakwalifikowa je jako stany przemijajce. -I w tym rnimy si, ojcze. - Skin gow. - Ja wiem, e to nie jest przelotna depresja. -Wic upewniam ci, e tak. Ufaj memu dowiadczeniu. Oczywicie, szok fizyczny i psychiczny musi mie swoiste nastpstwa. Ale to przejdzie. Przejdzie tym prdzej, im rozumniej ustosunkujesz si do swego obecnego usposobienia. Uwiadomienie sobie powodw depresji jest najskuteczniejszym rodkiem jej zwalczania. Pan Czyski nie odnis wraenia, by jego przekonywajca argumentacja przemwia do syna, i doda: -A jeszcze i to. Nie wolno ci zapomina o nas, o twoich rodzicach, dla ktrych jestewszystkim. Jeeli twj rozsdek nie moe ci poruszy, odwouj si do twoich uczu. Leszek drgn i po pauzie zapyta: -Czy rzeczywicie uwaasz, ojcze, uczucia za si tak potn i godn szacunku, e naley je bra w rachub wwczas, gdy zjawia si w nas hamletowskie zagadnienie: by albo nie by? ... - Oczywicie, Leszku. - Dzikuj ci. Jestem tego samego zdania. -A widzisz, synku. No, po si teraz i sprbuj zasn. Nad ranem bdziemy w domu. Tak... Nie moesz sobie wyobrazi, jak twoja matka tskni za tob. Zawsze usiuje udawa natur siln... Ale ty sam wiesz, ile pod t powierzchni kryje si najgbszej czuoci. No, pij, synu. Dobranoc. - Dobranoc, ojcze - drewnianym gosem odpowiedzia Leszek. Zgasi wiato, lecz nie pooy si. Miarowy stukot k pocigu, lekkie koysanie si wagonu, jaskrawe smugi iskier na czarnej szybie... Tak samo wtedy wraca. Tylko wtedy pragnby przypieszy bieg pocigu. Wiz dla niej piercionek zarczynowy, a dla siebie szczcie. Czy w Ludwikowskiej oranerii s ju bzy? ... Tak, bzy i heliotropy, mocno pachnce... Kae wszystkie pocina. I moe... Tam na pewno ley gboki i biay nieg. A na niegu nawet ladu niczyjego nie ma. Zapomniany, may wzgrek... Bdzie szed po tej niepokalanej, biaej powierzchni... Pierwszy i ostatni... Tam cel. A ju stamtd adna droga nie prowadzi... Uoy kwiaty, ca mogik zasypie kwiatami... Czy przez nieg, przez warstwziemi i przez drewniane wieko dotrze do niej zapach bzu i heliotropu? ... Czy dotrze jego szept powtarzajcy najdrosze imi, najczulsze zaklcia, najrozpaczliwsze przysigi? ... Czy usyszy ona sabnce, zamierajce ttno jego serca wrd umierajcych kwiatw, czy przygotuje si na przywitanie go, czy zarzuci mu, jak dawniej, rce na szyj i pozwoli mu do sytapatrze w te promienne oczy? ... Ju na zawsze, ju na wieczno... Jake boga wiara ogarniaa go, gdy o tym myla. Jaki spokj spywa na, odkd siz tym pogodzi. Ilekro zosta sam, pogra si w tych beznamitnych, ogromnych i jak pustka kosmiczna niezmierzonych przestrzeniach mierci. Nalea ju do nich bez reszty. O ile gorszy, o ile boleniejszy by pierwszy okres. Gdy tylko mg wymwi kilka sylab,zapyta ich: - Co z ni? Matka wwczas drgna i powiedziaa krtko: da si Kosiba - adnie pytanie: - 8jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AAP{cc c*c8e.U?-- Nie yje, ale nie myl o tym. A doktor Pawlicki doda: - Strzaskanie podstawy czaszki. Z tym nie mona y duej ni kilkadziesit minut. Wwczas straci przytomno ponownie. A ile razy odzyskiwa j, wiadomo mierciMarysi zdawaa si by zaprzeczeniem jegowasnego ycia. Lec z zamknitymi oczyma sysza rozmow prowadzon pgosem. Doktor robi pani Czyskiej wyrzuty: -Nie naleao mu mwi o mierci tej dziewczyny. To byo nieostrone. Moe pogorszy stan nerww. A matka na to: -Nie umiem kama, doktorze. A jeeli o mnie chodzi, zawsze wolaam bodaj przykr prawd ni zudzenie. Zreszt mj syn nie ponosi przecie odpowiedzialnoci za wypadek. -Mylaem - zawaha si lekarz -o czym innym. Mg mie jaki sentyment do tej Marysi... -To jest wykluczone - przerwaa pani Czyska z takim naciskiem, jakby samo domniemanie byo dla niej obraz. Stan fizyczny Leszka poprawia si z dnia na dzie. W wileskim szpitalu zrobiono wiele zdj rentgenowskich, rany i okaleczenia goiy si normalnie. Natomiast psychiczny stan chorego budzi coraz wiksze obawy. Tote skoro to tylko nie mogo zagraa jego zdrowiu, przewiezionogo najpierw do kliniki chirurgicznej w Wiedniu, nastpnie za na okres rekonwalescencji do Arcachon. W Arcachon wesoe midzynarodowe towarzystwo miao wpyn na usposobienie Leszka zbawiennie. Niestety, wyranie unika ludzi.Nie bra udziau w zabawach i wycieczkach, a chocia automatycznie stosowa si do przepisanej kuracji, jego nastrj nie uleg adnym zmianom. Przynajmniej pozornie. W gruncie rzeczy i niewidocznie dla otoczenia dojrzewaa w nim decyzja. Dojrzaa i przyniosa ukojenie... Oczywicie kocha rodzicw i zdawa sobie spraw z tego, jaki bl im wyrzdzi. Byby nawet gotw do duych powice, lecz myl o skazaniu siebie na cae ycie, na dugoletni katorg cierpie, ktrych nic ju zagodzi nie mogo, wydawaa mu si czym potwornym i o wiele przerastajcymjego siy. A nadto pragn mierci, wanie takiej mierci, pragn jak ekspiacji. Przecie wtargn w ycie, w spokojne i radosne ycie tej najcudowniejszej istoty, nie proszony, nie woany, niemal przemoc. Gdyby nie on, wiodaby do dzi dnia swoj, moe prost i ubog, lecz pogodn egzystencj. On zburzy jej spokj, przez niego wreszcie zgina i jeszcze po miercizostaa na jej pamici za sawa. Przez niego. Nie mia do odwagi, by stawi od razu czoa wszystkim przeciwnociom. By zbyt maoduszny. Ukrywaniem swoich zamiarw chcia zapewni sobie wygodny byt. Za cen jej opinii! To woao o kar! I musia j sobie wymierzy, bo tylko ta kara stanie si rehabilitacj dla Marysi, bo tylko ta kara oczyci pami kochanej ponad wszystko istoty... Pocig zatrzyma si na maej, jake znajomej stacyjce. Na peronie staa pani Czyska, Tita Zenowiczwna, jej siostra Anielka, kuzyn Karol, jego ona Znika i jeszcze kilka osb z rodziny, ktra do Ludwikowa zwykle zjedaa na wita Boego Narodzenia. Zdawkowy pumiech, z jakim Leszek wita wszystkich, nikogo nie wprowadzi wbd: by zaledwie konwencjonalny. Umylnie wyjechali na jego spotkanie owacyjnie i gwarnie, by z miejsca go rozrusza, rozbawi, wcign w swoje beztroskie, codzienne sprawy. Jedna tylko Anielka przygldaa mu si w milczeniu i jakby ze wspczuciem. - Jak on zmizernia i jaki jest smutny - powiedziaa pani Czyskiej pgosem. - Postaraj si go rozbawi i udawaj, e nie spostrzegasz w nim adnej zmiany. -Pani Eleonora cisna j za rk. -Zawsze ci bardzo lubi. Czworo sa z pobrzkiwaniem janczarw zajechao przed ludwikowski paac niczym kuligiem. Przez cay dzie nie zostawiano Leszka ani na chwil samego. W salonie haasowao na zmian radio z gramofonem.Po kolacji nareszcie znalaz si u siebie. Nic tu nie zmieniono podczas jego nieobecnoci. Z niepokojem zajrza do biurka. Pamitnik Marysi lea na swoim miejscu. Przez ca noc czyta, po kilkakro wertowa te same stronice, ktrych tre,ba, niemal kade sowo, tak dobrze pamita. Zasn dopiero nad ranem i obudzi si pno. Sucy przynis niadanie i oznajmi: - Pan starszy jest w fabryce i kaza zapyta, czy panicz nie zechce tam wstpi.- Nie - potrzsn gow. - Ale prosz zawoa ogrodnika. - Sucham, paniczu! - Czy w oranerii jest duo kwiatw? -Jak zwykle na wita. Szczeglniej re w tym roku uday si. Po niadaniu zjawi si ogrodnik i przeszli razem do oranerii. Leszek wskazywa nieco zdziwionemu czowiekowi coraz nowe kwiaty i na zakoczenie powiedzia: - To wszystko prosz ci. - ci? ... - Tak. I opakowa. - A dokd to pjdzie, prosz pana? - Ja sam zabior. - To pan inynier wyjeda? Leszek nic nie odpowiedzia i skierowa sido wyjcia. -Prosz pana. - Ogrodnik zatrzyma go. -Alepan kaza ci prawie wszystkie kwiaty. To nie moja sprawa. Tylko e ja nie wiem, czy pani... - Dobrze. Prosz powiedzie pani i zapyta, czy nie ma nic przeciw temu. - Pani wyjechaa samochodem na stacj i wrci dopiero na obiad. -Wic po obiedzie Jan spyta. Ja te jad dopiero po obiedzie. Leszek nie wtpi, e matka zgodzi si nawet na najwiksze spustoszenie w oranerii. Oczywicie od razu domyli si, po co mu kwiaty s potrzebne. Wrci do siebie i zabra si do pisania listw. Najduszy by do rodzicw.Krtkie i serdeczne do paru przyjaci, oficjalny do policji i wreszcie do pani Skopkowej. Na tym ostatnim szczeglnie mu zaleao. Mia on stanowi rehabilitacjdla Marysi w opinii miasteczka. Wanie skoczy pisanie, gdy do drzwi zapukaa gospodyni, pani Michalewska. Wczoraj nie zdya przywita si z Leszkiem. Bya strasznie zapracowana, jak to przed witami. A teraz dowiedziaa si,e ju po obiedzie Leszek wyjeda, wic oderwaa si od ciast, zdajc je na ask inieask kucharza, by tylko zobaczy si z panem Leszkiem i wyrazi mu swoj rado, e go znowu, dziki Bogu, widzi w zdrowiu. Zacza opowiada, jak tu wszyscy w okolicy dopytywali si o niego, co kto mwi, co kto zrobi... Leszek sucha tej paplaniny i przyszo muna myl, e ta kobiecina, ta ywa kronika caego powiatu musi wiedzie dokadnie to,o co nie chciaby wypytywa w miasteczku.- Moja Michalesiu!! - odezwa si. - Mam doMichalesi prob. - Prob? -Tak. Czy Michalesia nie wie... -gos mu si zaama -czy Michalesia nie moe mi powiedzie... gdzie... pochowano... - Kogo? -Gdzie pochowano t... panienk, co zgina wwczas w katastrofie? ... Kobieta szerokootworzya usta. - W jakiej katastrofie? - No, razem ze mn! - zniecierpliwi si. -Jezus Maria! - krzykna. -Co pan Leszek mwi! Jake j mogli pochowa?! ... Ta Marysia? ... Od Szkopkowej? ... To ona yje! Wszystka krew ucieka mu z twarzy. Zerwa si z krzesa i omal nie upad. -Co?! ... Co?! ... -zapyta przeraliwym szeptem, a zalkniona Michalesia cofna si do drzwi. -Kln si Bogiem! - zawoaa. - Jake j mieli grzeba? Wyzdrowiaa. Ten znachor jwyleczy i zamknli go do wizienia. A ona w tym to mynie yje. Przecie wiem od ludzi. A ot i nasz Paweek, ten z kuchni, na wasne oczy j widzia... Boe! Ratunku! ... Leszek zachwia si, zatoczy i upad na ziemi. Przeraona gospodyni sdzia, i zemdla, lecz usyszaa szloch i jakie bezadne sowa. Nie ru, miejc, o co chodzi, i w poczuciu wasnej odpowiedzialnoci za to wszystko, wybiegawoajc o pomoc. W hallu siedziao cae towarzystwo. Wpada tu i zdyszanym gosem opowiadaa,e panu Leszkowi co si stao. Nim jednak zdya skoczy, wbieg sam Leszek, przelecia przez hali i nie zamykajc za sob drzwi, wypad na taras.- Jeszcze si zazibi!! - jkna Michalesia. -Bez palta! Co ja narobiam! ... On tymczasem bieg ku stajniom. - Prdzej zaprzga!! - krzykn pierwszemu spotkanemu fornalowi. - Prdzej!! Prdzej! I sam zabra si do pomocy. Zrobi si ruch. Z paacu nadbieg lokaj z futrem i z czapk. W pi minut pniej sanie mkny drog do Radoliszek, mkny za jak szalone, bo Leszek odebra stangretowi lejce i sam powozi. W gowie mu si krcio, serce walio jak motem. Myli te wpady w jaki optaczy galop. Wprost rozsadzay go sprzeczne uczucia. Przepeniao go wielkie,radosne szczcie, a jednoczenie targa jego miniami taki gniew. Gotw by wszystkim wszystko przebaczy, gotw byrzuci si w objcia najwikszemu swemu wrogowi i nagle wcieko zaciskaa mu szczki. Okamywano go! Tak niskiego, tak haniebnego uyto podstpu! Ukrywali przed nim przez tyle czasu, e ona yje. Zemci si za to, . zemci si bez litoci! I nagle przychodzio rozczulenie: a ona ile wycierpie musiaa! Na pewno czekaa od niego wiadomoci, listu, znaku ycia. Stopniowo tracia nadziej, samotna, opuszczona, zapomniana w nieszczciu przez czowieka, ktry przysiga jej mio. - Czy nie uwaa mnie teraz za szubrawca?... Zgrzytn zbami. I to przez nich! O, nie puci im tego pazem. Tego doktora Pawlickiego spoliczkuje i obetnie mu uszy w pojedynku. Niech wic na cae yie, e postpi jak szelma. A matka? ... O, ona jeszcze sroej odpokutuje za swj ndzny czyn. Powie jej tak: -Twj syn przez twoje pode kamstwo byby popeni samobjstwo. Kamstwo wydao si wbrew tobie. Uwaaj zatem, ezabia swego syna. A w kadym razie wszystkie jego synowskie uczucia. Na zawsze jestem i pozostan ci obcy. I wicej nigdy ju nie odezwie si do niej ani jednym sowem. Wyjedzie, wyjedzie std na zawsze i to natychmiast. Bo i ojca nie chce ju widzie. Jak mg on pokrywamilczeniem kamstwo matki! - Oto mio rodzicielska, niech j pieko pochonie! I tylko pomyle, jak bliskie byo przez ninieszczcie: przecie tam, we Francji, ju dawno chcia z tym skoczy. Powstrzymao go tylko pragnienie spenienia ostatniego obowizku w stosunkudo Marysi. Dlatego czeka, dlatego tu wrci... - Bg widocznie kierowa moimi krokami.... I nagle wydao si mu, e przenika tajemnic swojego przeznaczenia, e przeznaczeniem tym ma by wielkie, niezmierzone szczcie i e ogromu tego szczcia nie potrafiby nigdy naleycie oceni, gdyby nie owe cierpienia, gdyby nie owa rozpacz bez granic, ktra przetrawiajego dusz. I zastanowi si: przecie w yciu nieraz spotykay go radoci, powodzenia, pomylno. Przyjmowa wszystko to jako rzecz naturaln, nalen mu i zwyk. I nieprzypomina sobie, by chocia w jednym wypadku odczu wdziczno, by obudzia si w nim ch wplecenia do z przyzwyczajenia odmawianych pacierzy jednego chociaby dzikczynnego westchnienia. Czy trzeba byo a tak cikich dowiadcze, by nauczy si ceni te wielkie dary? ... By zrozumieniem ich wartoci na nie zasuy? ... By sta si dojrzaym do przyjcia takiego szczcia? ... Tak myla sobie, a e myl u niego musiaa, jak zawsze, natychmiast znale wyraz w czynie, na pierwszym rozstaju pod krzyem cign konie, a tylnymi kopytami zaryy si w niegu, rzuci lejce stangretowi, wyskoczy i klknwszy z obnaon gow, wpatrzy si w ma figurk Chrystusa wycit z blachy i sczernia od rdzy. - Dziki Ci, Boe, dziki Ci, Boe! ... - powtarza. Zawsze uwaa si za wierzcego, uwaa si tym pewniej, e nie trapiy go nigdy adne wtpliwoci natury zasadniczej. Od dziecka wychowany religijnie, nie odznaczasi nigdy szczeglniejsz gorliwoci, lecz inie zaniedbywa praktyk, nakazanych przezKoci, w granicach dozwolonego minimum.Dlatego te ta modlitwa pod krzyem, na rozdrou, dla niego samego bya rewelacj.Nie wiedzia dotychczas, co to jest modlitwa i jak gbokich dozna moe by rdem. Gdy wsiad ponownie do sanek, czu, e siw nim uciszyo, wypogodzio, pojaniao. Zagodniay te myli o postpku matki, przyszy refleksje. A jednoczenie jakby wzmoga si wiadomo szczcia, ktre go czeka. Przez Radoliszki przejechali pdem i skrciliw gociniec ku mynowi Prokopa. Zapad ju wczesny, zimowy zmierzch, gdy stanli przed mynem. Przed drzwiami sta robotnik Witalis. - Czy tu mieszka panna Wilczurwna? - zapyta go Leszek. - Kto taki? - Panna Wilczurwna. - Nie wiem. Tu nie mieszka. Chyba e to ta panna Marysia? - Tak, tak! - Wyskoczy z sanek. - Gdzie jest panna Marysia? - A posza do miasteczka. Jadc do Radoliszek, musia pan j spotka. - Nie spotkaem. A czy prdko wrci? - Pewno prdko. - To ja zaczekam. Z drzwi wychylia si gowa Zoni. -Jak pan askaw zaczeka, to moe najwygodniej bdzie w pokojach. Albo moe w przybudwce, u Marysi... Prosz, pan pozwoli tutaj. Obtara rce fartuchem i wprowadzia Leszka do izby w przybudwce. Znalaza naprzypiecku zapaki i zapalia lamp. Rozejrza si po izbie. Byo tu ubogo, lecz schludnie. -Marysia na pewno niedugo przyjdzie. Do miasteczka posza -zagaia rozmow Zonia.- A pan inynier, to widz, wyzdrowia cakiem, dziki Bogu. - Wyzdrowiaem. -To szczcie prawdziwe. Jak pana inyniera i Marysi tu przywieli, to a strach byo spojrze. Krwi tyle, e niech Bg uchowa! Ju i modlitwy za konajcych odmawialimy. I eby nie Antoni! ... Szkoda gada! - Machna wymownie rkami. - Jaki Antoni? - zastanowi si Leszek. - Antoni Kosiba, znachor, co tu mieszka. - Tu mieszka? -No, a gdzie? Teraz to on w wizieniu. Ale tu mieszka, tu wrci. To przecie on tutaj, o, na tej awie, pana inyniera ratowa, a skleja, a zszywa - zachichotaa Zonia. - Plamy po krwi to a szkem musiaam zeskrobywa. Zej nie chciay. A j, Marysi, to na tym stole reperowa. Z panem le byo, ale ju z ni, to i nadziei adnej nie byo. I nie dychaa wcale. Koci w mzg powchodziy. Doktor, jak pana zabiera do samochodu, to mwi, e ona ju kaput. Dla tej biedaczki -powiada - tylkotrumna - powiada - a szkoda, bo adna. I prawd powiedzie, to przez tydzie nikt nie myla nawet, e ona odyje. Antoni nawet czemodan z tymi przyborami doktorskimi ukrad, eby j ratowa. Dniami i nocami koo niej chodzi. Ju sam nie wiedzia, co pocz. Nawet owczarza zPieczek kaza woa, eby uroki odczyni. A ona wci niczym martwa. Na koniec, jakja bia kur pod oknem zarnam, to i pomogo. Leszek sucha z najwikszym zajciem i przyszo mu do gowy, e by moe niesusznie posdza matk i doktora Pawlickiego o wiadome kamstwo. Prawdopodobnie oboje byli przewiadczeni, e umierajca podczas ich wyjazdu Marysianie zdoaa ju wrci do zdrowia. Opowiadanie tej modej kobiety zdawao siwiadczy na ich korzy. Pniej jednak matka niewtpliwie dowiedziaa si, e Marysia yje. Dlaczego tedy nie napisaa muo tym ani sowa? ... Dlaczego ojciec nie wspomnia, dlaczego dopiero w Ludwikowie,i to przypadkowo, dowiedzia si o tym! ? ... Tu bya ich wina i o to do nich czu al. al ten jednak osabiony teraz by poczuciem wasnej niesprawiedliwoci. Zbytsurowo i zbyt pochopnie osdzi rodzicw i Pawlickiego. - A czy teraz ju panna Marysia zupenie zdrowa? - zapyta. -Niczego jej nie brakuje. Nawet wyadniaapo dawnemu -zamiaa si Zonia. - Tylko wielkie zmartwienie ma, bo widz, e zapakana chodzi. - Jakie zmartwienie? - Ja tam nie wiem. Ale zmartwie, myl, jej nie brakuje. Bo raz, e prac stracia przez t chorob. Pani Szkopkowa inn do sklepu wzia. Podobnie swoj krewniaczk. - No, to gupstwo! A c jeszcze? ... -Ano przez Antoniego. Za t to kradzie i zato niby, e bezprawnie leczy, do wizienia go na trzy lata wsadzili. - To chyba niemoliwe!! - Moliwe, bo zamknli. I Zonia obszernie opowiedziaa Czyskiemu,jak i co byo. -Radzilim, jak go ratowa, ale jaki tu moeby ratunek - zakoczya. -A teraz przepraszam, bo musz ju do gospodarstwa. Marysia pewnikiem niedugo nadejdzie. Wysza, a Leszek z rozczuleniem zacz przyglda si wszystkim szczegom urzdzenia izby. Wszdzie tu byo zna Marysine upodobanie do czystoci i do estetyki. Ile musiay si napracowa te biedne rczta! -Ju teraz to si skoczy! -myla i ogarniaa go ogromna rado. Za oknami pada nieg wielkimi patami, coraz gcieji8jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AAP O hc c'c5 Dgciej. - eby tylko nie zabdzia - zaniepokoi si. Nagle usysza tupanie w sieni. By pewien,e to ona. Stan na rodku izby i czeka. Drzwi otworzyy si. Marysia zatrzymaa si w progu, krzykna i byaby upada, gdyby w por nie porwa jej w ramiona. Obsypywa pocaunkami jej usta, oczy, poddotykiem jego rk taja nieg na paszczu. Z wolna odzyskiwaa przytomno. -Kochanie moje jedyne - szepta. -Szczciemoje... Nareszcie ci mam przy sobie yw i zdrow, i moj... Wszystko si spitrzyo przeciw nam, ale teraz ju nic nas nie rozczy, nic nie rozdzieli... Pewno mylaa o mnie, e jestem zy, e zapomniaem ci... Ale to nieprawda! Przysigam ci, e to nieprawda! Powiedz, e mi wierzysz! Przytulia si do. - Wierz, wierz, wierz... -I kochasz mnie jeszcze? ... - Kocham. Kocham ci bardziej, ni kiedykolwiek ci kochaam. -Soce ty moje! Cudzie mj! A powiedz, czy nie mylaa o mnie le? ... Dostrzeg w jej oczach wahanie. - Ze nie mylaam - odezwaa si wreszcie. - Wcale nie. Tylko mi byo ogromnie smutno. Tak czekaam... Tak strasznie czekaam... Tyle dni. -Wierz mi -spowania nagle - e i tak bya szczliwsza ode mnie. I ja tyle dni przeyem, lecz byy one stokro, milionkro cisze od twoich. Bo ja niczego nie czekaem. Umilk i doda: - Wprowadzono mnie w bd. Potrzsna gow. - Nie rozumiem. Jemu jednak trudno byo powiedzie prawd. Wreszcie j wykrztusi: -Zatajono przede mn, e ty... ocalaa. O, nie sdz, e zrobiono to ze zej woli. Z pocztku twj stan by beznadziejny, a pniej... Przecie nikt nie wiedzia, e ty dla mnie jeste caym wiatem. Wic nie zawiadomili mnie. Kiwna gow, a w oczach jej zawieciy zy. - Teraz wiem, teraz rozumiem... I... i smutno ci byo... e ja nie yj? ... -Czy smutno?! -krzykn. - Marysiu! Oto masz dowody! Masz! ... Sign do jednej kieszeni, do drugiej, obszuka wszystkie. - Musiaem te listy zostawi w Ludwikowie na biurku. Ale przeczytasz je jutro. - Pisae do mnie, Leszku? - zdziwia si. -Nie do ciebie, szczcie moje! -zaprzecza, przygryzajc wargi. -To byy listy poegnalne. Do rodzicw, do przyjaci. Przyjechaem wczoraj, dzi rano je napisaem. A wieczorem... Spojrza na czarne szyby, do poowy zasypane niegiem. - A o tej porze.... ju bym nie y. -Leszku! - zawoaa ze zgroz. - Po c mi byo y bez ciebie!! Przytulili si do siebie i zy spyway im gstymi kroplami po policzkach, mieszajc si razem. Pakali nad minion z przeszoci, nad smutkami serdecznymi, nad rozpacz, ktra w nich wypalia si do dna, pakali nad szczciem swoim, tak wielkim, tak nieogarnionym, e sami w jegoogromie czuli si zagubieni, maluczcy i niemiali. Rozdzia XVII Leszek nie omyli si. Wyjedajc z domu pprzytomny, rzeczywicie listy zostawi na biurku obok nie zaadresowanych jeszczekopert. Po jego wyjedzie w Ludwikowie zapanowa chaos. Gospodyni, pani Michalewska, od nadmiaru wzrusze sama dostaa spazmw, a pniej doprowadzona do stanu jakiej takiej rwnowagi, opowiadaa przebieg rozmowy z Leszkiem tak zawikanie, e mino sporo czasu, zanim zdoano ustali, co waciwie i dlaczego zaszo. Ustalenie stanu faktycznego byo zasug pana Czyskiego, po ktrego oczywicie natychmiast posano do fabryki. Nie ograniczy si on do wybadania Michalesi. Od suby dowiedzia si, e Leszek wzywa ogrodnika, od ogrodnika za, e ten otrzyma polecenie pocinania wszystkich najpikniejszych kwiatw w oranerii. Ma si rozumie, e nie zaniedba pan Czyski rwnie stwierdzenia, przy pisaniu jakich to listw zastaa Leszka gospodyni. By przy tym tak ostrony, e mimo do energicznych upomina si rodziny, nikogo do pokojw syna nie wpuci. Dlatego te mg w skupieniu listy przeczyta. Skupienie nie wykluczao jednak bynajmniej tego, e podczas lektury rce pana Czyskiego zaczy dre, a na czoo wystpiy mu krople potu. Tre listw, w zestawieniu z relacj gospodyni, nie zostawiaa adnych wtpliwoci i a nadto dobitnie wyjaniaa przyczyny apatii Leszkai potem nagego jego wyjazdu. Tote gdy wrcia pani Czyska i gdy pan Stanisaw poprosi j do gabinetu, mg zwile opisa niedawne zdarzenia, a take przedstawi sytuacj. -Leszek dzi rano zawezwa ogrodnika i poleci mu pocina wszystkie niemal kwiaty w oranerii. Owiadczy, e sam je zabierze i nie wyjani dokd. Potem siad do pisania listw. Zanim ci je dam, droga Elu, do przeczytania, musz ci zapewni, e ju nie s aktualne i e to niebezpieczestwo mino. - Jakie niebezpieczestwo? - rzeczowo zapytaa pani Czyska. - Samobjcze zamiary Leszka. Pani Elepnorazblada. - To nonsens!! - marszczya brwi. -Czytaj! -odpowiedzia jej m, podajc zapisane arkusiki papieru. Czytaa szybko i tylko przypieszony jej oddech widczy, e jest to wielkie dla niej przeycie. Po skoczeniu siedziaa milczca, z zamknitymi oczyma. Twarz jej nagle postarzaa. - Gdzie on jest? - zapytaa cicho. -Posuchaj dalej. Ot listy zostay tutaj, poniewa do pokoju wesza Michalewska. Leszek zapyta j, na ktrym cmentarzu pochowano ow dziewczyn, o ktrej tak rozpaczliwie pisze w swoich listach. Oczywicie Michalewska bya zdziwiona i wyjania mu, e dziewczyna yje. Powiedziaa mu te, gdzie j moe znale. Moesz sobie wyobrazi, jakie wraenie ta wiadomo na nim wywara. Dosta ataku nerwowego czy czego w tym rodzaju. Potem jak nieprzytomny pobieg do stajen zaprzga konie. Nim odjecha, ledwie zdono przynie mu futro i czapk. Pojecha w stron Radoliszek, oczywicie do owego nieszczsnego myna, gdzie jak ciwiadomo, mieszka owa Marysia. - Czy posae za nim kogo? Pan Czyski wzruszy ramionami. -Byoby to bezcelowe. Zreszt jest z nim stangret. W oczekiwaniu na twj powrt niepowziem adnej decyzji. Zastanawiaem si jednak nad sytuacj i doszedem do pewnych wnioskw. Jeeli pozwolisz... - Sucham ci. -Ot wiemy przede wszystkim, e uczucia Leszka do tej dziewczyny nie s przelotnymupodobaniem, lecz gbok mioci. Pani Czyska przygryza wargi. - To absurd!! -Osobicie zgadzam si z tob. Ale musimy liczy si z obiektywnymi faktami. Jest faktem, e on j kocha. Nikt sobie nie odbiera ycia z rozpaczy po kim zaledwie sobie miym. To jedno. Teraz dowiaduje si,e ona yje. Doznaje takiego wstrzsu, e przeraa domownikw. Nic dziwnego. Czowiek, ktry od paru miesicy znajduje si w skrajnym przygnbieniu i obmyla tylko rodzaj samobjstwa, nagle odzyskuje wszystko, co utraci. Wwczas przypomina sobie, e to wanie ty, jego rodzona matka, powiedziaa mu o mierci owej panienki. Zdaje te sobie spraw, e my oboje nie powiadomilimy go o jej powrocie do zdrowia. Zastanw si tedy, jak on nas osdza, jak musi osdza! Pani Czyska wyszeptaa: - Przecie mu nie kamaam. W kadym razie byam przewiadczona, e mwi prawd. - Gdy jednak przekonaa si, e to nie bya prawda, postanowia zatai to przed nim. -Nie zatai. Po prostu nie uwaaam, by to bya sprawa o tyle obchodzca Leszka, by mu o tym pisa. Pan Czyski zrobi nieokrelony gest rk. -Mylisz si, droga Elu. Wyrane powiedziaa mi wwczas, e trzeba przed Leszkiem zamilcze fakt wyzdrowienia Marysi. - Przecie dla jego dobra. - To inna kwestia. -Dla jego dobra. Chciaam, by ten romans wywietrza mu z gowy. Pan Czyski niecierpliwie poruszy si w fotelu. - Czy moesz to jeszcze teraz nazywa romansem? ... Teraz, po przeczytaniu tego listu? ... - Nie kadam wcale akcentu na tym sowie. -Pisze poza tym, e by z ni zarczony, nazywa j swoj narzeczon, zapewnia, e wkrtce mia si odby ich lub. -Nigdy nie zgodziabym si na to -wybuchapani Eleonora. -Nigdy nie daabym swego bogosawiestwa! ... Pan Czyski wsta. -Teraz wtpi, czy on, czy nasz syn... przyjby nasze bogosawiestwo, chobymy go o to bagali! Chobymy bagali! Elu, czy ty nie rozumiesz, co si stao i co mogo si sta? Czy ty nie zdajesz sobie sprawy, e omal nie zabilimynaszego dziecka?! ... e daj Boe bymy go itak nie stracili na zawsze?! ... Spokj opuci go zupenie. Chwyci si za gow i chodzc po pokoju powtarza: - Ja go znam. On nam tego nie przebaczy! Ja go znam. On nie przebaczy! -Opanuj si. Stasiu - lekko drcym gosem odezwaa si pani Czyska. -Rozumiem twjniepokj, a moe nawet podzielam obawy. Chc jednak podkreli, e nic sobie nie mam do wyrzucenia. W dalszym cigu uwaam, e obowizkiem rodzicw jest dba o przyszo dziecka... - On ma trzydzieci lat!! -Wanie. Tym bardziej jeeli pomimo swoich trzydziestu lat chce le rozporzdza swoim yciem. Byoby saboci i oportunizmem rezygnowa z zasad dla egoistycznej przyjemnoci uzyskania aprobaty syna, ktry chce gupiouoy swoj przyszo. -Mwic inaczej - zamia si pan Czyski -wolisz straci syna ni zrezygnowa z wasnej koncepcji jego szczcia? ... - Tego nie powiedziaam. - Wic c powiedziaa?! - Ze powinnam trzyma si Zasad... ale... - Jakie ale? ... - Ale sama nie mam do siy, u ciebie za,niestety, nie znajduje jej rwnie. Pani Eleonora ciko opucia gow. - Absurd , moja droga - z przekonaniem zawoa jej m. - Przypumy, e jestemy silni, e nie odstpimy od naszychzasad. Czyme wwczas bdzie nasze ycie? ... Wykopiemy przepa midzy nami a istot, ktra jest jedynym celem naszej egzystencji, ktra jest jedynym jej owocem, jedynym uzasadnieniem. Pooy onie rk na ramieniu. -Powiedz, Elu, kto nam zostanie? ... Co nam zostanie? ... Czy wyobraasz sobie nasze dalsze ycie? ... Pani Czyska skina gow. - Masz racj. -Niewtpliwie. A we jeszcze i to pod uwag: nie znamy tej dziewczyny. Swoj niech do niej opieramy tylko na jej niskiejpozycji socjalnej. Nie wiemy o niej nic pozatym, e bya ekspedientk w sklepiku, ale wiemy jeszcze i to, e pokocha j nasz syn. Czy sdzisz, e mgby pokocha istot wulgarn, nieinteligentn, gupi, sowem, pozbawion wszelkich zalet? Czy nie przypominasz sobie, e sama spostrzega jego zmys obserwacyjny, jego trafne uwagi o znajomych i krytyczne ustosunkowanie si do kobiet? ... Dlaczego nic nie wiedzc o tej dziewczynie, ktr on sobie wybra, dopuszczamy rzeczy najgorsze? Rwnie dobrze moglibymy mniema, e jest ona nadludzkim zjawiskiem. I jestem przekonany, a wiesz, e sw na wiatr rzuca nie lubi, i wikszo naszych uprzedze zniknie z chwil, gdy j poznamy. Pani Czyska siedziaa, milczc, z gow wspart na rku i zdawaa si wpatrywa w dywan. -Jeeli za nasze zastrzeenia przy tej sposobnoci wzrosn, to wierzaj mi -cign pan Stanisaw -e i Leszek je z czasem podzieli, gdy bdzie mg obserwowa j na naszym tle, w naszym rodowisku. - Co przez to rozumiesz? - Sdz, e najrozsdniej bdzie zabra t Marysi do nas. - Do nas? ... Do Ludwikowa? ... - Naturalnie. I dodam jeszcze, e z tym zaproszeniem musimy si spieszy. - Dlaczego? -Bo jeeli nie okaemy Leszkowi natychmiast jak najlepszej woli, jeeli przez jedn chwil pomyli, e dziaalimy z premedytacj i e w dalszym cigu pragniemy oderwania go od Marysi... Wtedy bdzie ju za pno. Kto wie, czy nie zabra jej z owego myna i nie wywiz dokogo ze swoich przyjaci? - Wic co robi? - Rce pani Czyskiej zacisny si. - Jak najprdzej jecha tam. - Dokd? ... Do myna? - Tak. Jeeli ju nie jest za pno. Pani Czyska szybko wstaa. - A wic dobrze. Polij po szofera, by podjeda. Przytuli j do siebie. -Dzikuj ci, Elu. Nie poaujemy tego. Starzejemy si, kochanie, i coraz wicej nam trzeba ciepa. Gdy wyszed z pokoju, pani Czyska otarazy. W dziesi minut pniej wielka, czarna limuzyna ruszya sprzed ganku. Pogreni w swoich mylach pastwo Czyscy nie mwili ani sowa, zapomnieli nawet poda szoferowi cel podry. On jednak sam dobrze wiedzia. W Ludwikowie wszyscy wiedzieli, dokd pastwo jad i po co. Bo jakeby inaczej? S prawa, ktre rzdz wszystkimi sercamijednakowo, przez wszystkich s odczuwanei dla wszystkich zrozumiae. Duga, cika maszyna z rwnego gocica zjechaa w boczn drog. Tu liczne sanie adowane zboem pofaloway jezdni w gbokie wyboje i trzeba by o jecha wolno, ostronie. Jaskrawe wiata reflektorw supem bkitnej jasnoci wodziy z dou do gry, wywoujc, wyczarowujc z pustki niespodziewane sylwetki olch, poronitych nien okici,czarne maczugi wierzb, czubate cienkimi gazkami, wreszcie spadziste dachy zabudowa Prokopa i stalaktyty sopli lodowych, zwisajce zmarznite kaskad. nieg usta i szofer ju z daleka zobaczy stojce przed mynem sanki ludwikowskie. - Nasze konie przed mynem - powiedzia, nie odwracajc si. -Chwaa Bogu, e s tu jeszcze - pomyleli oboje pastwo Czyscy. Blask reflektorw wywoa z domu stangreta, ktry okrywszy konie derami, sam grza si w kuchni przy piecu, oraz starego Mielnika, ktry uwaa za swj obowizek powita ludwikowskich pastwa. -Syn wasz, panoczku -oznajmi -jest tu w przybudwce u panny Marysi. Pozwlcie, przeprowadz. -Dzikuj, Prokopie! - powiedzia pan Czyski, a wziwszy pod rk pani Eleonor, szepn: - Pamitaj, Elu, e chccserce pozyska, trzeba cae serce okaza. -Wiem, mj dobry przyjacielu. -cisna jego rami. -I nie obawiaj si. Przeamaa ju w sobie, w gbi duszy pogodzia si z tym, co jeszcze tak niedawno uwaaaby niemal za pohabienie. Oto drugi raz w yciu los zmusi j do przestpienia tych progw. Jakie fatum znowu odwrcio koo i znowu zatrzymao si w gronej chwili, w momencie niepokoju i niepewnoci przed chatk o maych, kwadratowych okienkach. Na pukanie do drzwi Leszek mocnym, pewnym, moe nawet wyzywajcym gosemodpowiedzia: - Prosz wej!! Ju przed paru minutami uprzedziy go o przybyciu rodzicw wiata reflektorw. Wiedzia, e to oni. Ale nie wiedzia, z czym tu przyjd. Tote zerwa si i stan przed Marysi, jakby chcc j zasoni przed zbliajcym si niebezpieczestwem. Twarz mu si cigna i przyblada. Zacisn zby, gdy usta mia pene sw ostrych, gwatownych, bezlitosnych. I czeka. Drzwi otworzyy si. Weszli. Trwao to moe sekund, gdy tak zatrzymali si przy progu, lecz ju ich zrozumia. Na twarzy ojca by dobry, cichy umiech, oczy matki byy zaczerwienione od ez, a usta jej drgay. -Synku mj! - szepna prawie bezdwicznie. Rzuci si jej do rk i zacz je caowa porywczo. - Mamo!! Mamo! ... W tych dwch stumionych wzruszeniem okrzykach zawaro si wszystko: i bl, i wyrzuty, i nadzieja, i al, proba o przebaczenie i przebaczenie samo. Cae dzieje cierpie obojga, walk wewntrznych,wzajemnych oskare i dojmujcych trosk,okrutnych postanowie i najtkliwszych rozczule, zamkny si w tych dwch sowach: synku, mamo, w tych wyrazach, ktrymi pisane s najtrwalsze traktaty, najbardziej niewzruszalne przymierza, najwitsze konkordaty. Padli sobie w objcia, ju nic nie mwic, ju nic nie mylc, ju niczego nie pragnc poza tym jednym, by to, co w nich odyo tak olniewajc prawd, ju nigdy nie ulego najmniejszemu przymieniu. Pani Czyska ochona pierwsza i odezwaa si ciepo: - Pozwl, Leszku, nieche poznam twoj przysz on. -Mamo! Przyjrzyj si tej najbardziej kochanej dziewczynie na wiecie... Kochanejjeszcze nie tak mocno, jak na to zasuguje.Marysia staa z opuszczonymi oczami, zmieszana i oniemielona. - My z ojcem - powiedziaa pani Eleonora - dodamy nasze uczucia do twoich, synu, a wwczas moe jako si to zrwnoway. Zbliya si do Marysi, obja j i pocaowaa serdecznie. -Jeste liczna, moje dziecko, a wierz, etwoja moda duszyczka jest rwnie pikna. Mam nadziej, e zaprzyjanimy si i e niezechcesz uwaa mnie za swoj rywalk, chocia obie kochamy jednego chopca. Zamiaa si i pogaskaa zarumienione policzki dziewczyny. - Spjrz na mnie, chc popatrze w twoje kimi patami, coraz gcieji8jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AAPc Xoc)c82oczy, by sprawdzi, czy bardzo go kochasz.- Och, jak bardzo, prosz pani! - cicho powiedziaa Marysia. -Nie jestem dla ciebie, drogie dziecko, pani. Chc by twoj matk. Marysia pochylia si i przywara ustami do rk tejwyniosej damy, ktra tak niedawno bya dla niej obc, surow pani, gron i niedosigaln, a ktr teraz miaa prawo nazywa matk. - Pozwle i mnie - pan Czyski wycign do Marysi obie rce - bym podzikowa ci za szczcie naszego syna. - To ja dziki niemu jestem szczliwa!! - umiechna si wreszcie nieco omielona Marysia. - Spjrzcie tylko, jaka ona pikna! - zawoa z egzaltacj Leszek, ktry dotychczas przyglda si caej scenie w jakim radosnym osupieniu. - Winszuj ci, chopcze! - poklepa go po ramieniu ojciec. -Jest czego, prawda? -Leszek zarozumiale potrzsn gow. - Ale wy jej jeszcze nie znacie. Gdy j poznacie tak jak ja, zobaczycie, e to prawdziwy klejnot, e to jest wprost ucieleniony cud! -Leszku! - zamiaa si Marysia. -Jak ci niewstyd tak kama! Po takiej reklamie pastwo bd doszukiwali si we mnie bodaj czegokolwiek na jej uzasadnienie. Tymprzykrzejsze bdzie rozczarowanie, gdy siokae, e jestem prost i gupiutk dziewczyn... - Twoja skromno - przerwaa pani Czyska - jest ju du zalet. - To nie jest skromno, prosz pani. -Marysia potrzsna gow. -Prosz nie myle, e ja nie zdaj sobie sprawy z tego, czym jestem i jak bardzo trudno mi bdzie, ile wysiku, ile trudu bdzie mnie kosztowao przynajmniej o tyle zbliy si do poziomu i Leszka, i pastwa, i ich wiata, by w nim nie razi i nie zawstydzaLeszka moimi brakami wyksztacenia i wychowania. Przyznaj si otwarcie, e boj si tego, e nie wiem, czy temu podoam. A jeeli odwayam si na to, jeeli pomimo wszystko zdecydowaam si na wszelkie moliwe... zawody... na upokorzenia... to tylko dlatego, e tak bardzo go kocham... Mwia szybko, nie patrzc na nich, a jej przypieszony oddech wiadczy, e wypowiada najgbiej nurtujce j myli. Leszek powid triumfujcym wzrokiem po twarzach rodzicw, jakby mwi: - Widzicie, jak wybraem dziewczyn?! -I jeeli jestem dzi taka szczliwa i taka dumna, e mam zosta jego on - cignaMarysia -to bynajmniej nie dlatego, e kada uboga dziewczyna sklepowa marzy o wyjciu za m za bogatego i wytwornego mczyzn. Wprawdzie ciesz si, e on, znajc tyle wietnych panien dorwnujcychmu i majtkiem, i pozycj, wybra mnie, nikomu niepotrzebn sierot, ale jestem szczliwa i dumna tylko dlatego, e to wanie on, najszlachetniejszy i najlepszy czowiek, jakiego znam. Pani Czyska przygarna j do siebie. -Rozumiemy ci, kochane dziecko. I tym bardziej gotowimy ci zapewni, e potrafilimy ju oceni uczciwo twoich intencji. Bd te przekonana, e nie tylko nie spotkaj ci wrd nas adne przykroci, lecz znajdziesz otwarte serca inaj yczliwsz pomoc we wszystkim. Nie mw te nigdy wicej, e jeste sierot, gdy od dzisiejszego dnia masz nas, kochane dziecko, i dom, ktry odtd sta si rwnie i twoim domem. Marysia znowu pochylia si do jej rk, by je ucaowa i by ukry zy, ktre zakrciy si w oczach. - Taka pani dobra - szepna. -Nawet nie wyobraaam sobie, za pani jest taka dobra... mamo. Pan Czyski, jakkolwiek rwnie przejty, umiechn si pod wsem i chrzkn: -No, a teraz -powiedzia -skoromy o istnieniu naszego domu przypomnieli, byoby, sdz, najlepiej, bymy do wszyscy pojechali. Pomoemy Marysi spakowa jej lary i penaty i zabieramy j do Ludwikowa. - Oczywicie!! - przytakna pani Eleonora. -Nie ma adnego powodu, by zostawaa tu duej. Marysia zarumienia si znowu, a Leszek powiedzia: - Widzisz, mamo... Obawiam si, e mojej Marysiece byoby troch przykro. W Ludwikowie tyle goci, ludzi dla niej jeszczezupenie obcych... - Wic chcesz pozwoli jej, by nadal zostaa tu? - zdziwia si pani Czyska. - Bro Boe!! Ale mam pewien pomys. Chciabym z Marysi pojecha do Wilna. - Teraz? ... Na wita? - Do wit mamy jeszcze pi dni. Musimy za tam pojecha, bo chodzi o dwie rzeczy:po pierwsze, mamy dug wdzicznoci wobec tego zacnego Kosiby, ktrego wsadzono do wizienia za to, e nam uratowa ycie. Chc powierzy jego spraw Wackowi Korczyskiemu. Taki adwokat jak on potrafi wszystko. A nie przebaczybym sobie najmniejszego zaniedbania w stosunku do czowieka, ktremu tyle zawdziczam i ktry okaza Marysi tak bezgraniczne przywizanie. - To zupenie suszne - przyznaa pani Eleonora. -A druga sprawa, to pewne uzupenienia, jakich domaga si garderoba mojej krlowej. Ja osobicie nie przywizuj do tego najmniejszego znaczenia, ale nie chciabym, by wrd ludwikowskich goci czua si skrpowana. Tote mam nadziej,e przy pomocy Wackowej zaatwimy to jako. Pani Czyska skina gow. -I tu przyznaj ci racj. Jednak nie cakowit. Mianowicie nie polegam bez zastrzee na gucie Korczyskiej. Tote sama z wami pojad, by si tym zaj. - Mamo!! Jeste anioem - zawoa Leszek. I rzeczywicie by wdziczny matce za to postanowienie. Wola, by Marysia, zanim przyjedzie do Ludwikowa, zbliya si do kogo z jego rodziny, by miaa mono oswojenia si z now swoj sytuacj. Znajc prawdziwy talent matki w obcowaniuz ludmi, nie wtpi, e pod jej wpywem dziewczyna tak inteligentna i tak wraliwa jak Marysia nawet w tym krtkim czasie zyska wiele, a przede wszystkim t swobod bycia, ktra w nowym otoczeniu kademu do trudno przychodzi. W p godziny pniej pastwo Czyscy odjechali, gdy pani Eleonora musiaa spakowa si do podry. Leszek i Marysia zostali i mieli wyruszy w dwie godziny pniej, by z matk spotka si na stacji. Tymczasem w przybudwce zjawi si stary Prokop i zaprosi oboje na wieczerz.Fakt, e mody dziedzic ludwikowski bierze on spod jego dachu, by dla - jak zapewnia -zaszczytem godnym uczczenia. Tote na stole zjawia si nawet butelka nalewki winiowej, a na cze narzeczonych gospodarz wypowiedzia dug mow, gsto przetykan sentencjami z Pisma witego i z osobistych rozwaa filozoficznych. Na nocny pocig mao przybywao zwykle pasaerw. Tego dnia, jak to w okresie przedwitecznym, w poczekalni byo sporokupcw z miasteczka udajcych si do Wilnadla uzupenienia zakupw. Zjawienie si Leszka z Marysi w towarzystwie pani Czyskiej wywoao zrozumia sensacj. Naczelnik stacji uwaa za swj obowizekprzywita si z pani Czyska i zapyta: - Szanowna pani ucieka z naszych stron na wita? -Nie. Wracamy za kilka dni - odpowiedziaa pani Czyska. -Jad tylko z synem i przysz synow zaatwi rne sprawunki. Naczelnik a usta otworzy ze zdziwienia. Leszek za umiechn si i pomyla z zadowoleniem: - No, jutro bd mieli o czym gada w Radoliszkach i w caej okolicy. Rozdzia XVIII Za piekarni wizienn pka rura kanalizacyjna. Winiowie, ktrych wyroki jeszcze nie uprawomocniy si, nie mieli obowizku pracy, ale Antoni Kosiba zgosi si na ochotnika. Wola ciki, fizyczny trud ni bezczynno w dusznej celi, gdzie trzeba byo wysuchiwa opowiada towarzyszw o rnych wyprawach zodziejskich, o bjkach i o planowanych przedsiwziciach tego typu na przyszo. Po takich pustych dniach przychodziy najbardziej mczce, bezsenne noce. Tote naprasza si do kadej pracy. Gdy trzeba byo zsypywa wgiel, oczyszcza podwrza lub dachy ze niegu, nosi kartofle do kuchni - pierwszy zgasza si na ochotnika. Potem zmczony zasypia kamiennym snem i nie mia czasu rozmyla o sobie ani o Marysi, ani o czymkolwiek. Wyrok przyj z rezygnacj. Aczkolwiek uwaa wymiar kary za krzyczc niesprawiedliwo, nie buntowa si przeciw niej. Do niesprawiedliwoci nawyk ju od dawna. Nie oburzaa go, nie dziwia,nie smucia nawet. Wiedzia, e czowiek biedny tak musi do niej przywykn jak do soty i mrozw. Bg, ktry je zsya, stworzy te ludzi zych, zawzitych, surowych, nieczuych. Po apelacji Antoni Kosiba te wiele sobie nieobiecywa. Jedno trapio go tylko, jedno niedawao mu spa po nocach, jedno zmartwienie: - Jak tam da sobie rad Marysia? Wprawdzie znajc Prokopa Mielnika nie przypuszcza, by w jego domu dziewczyn moga spotka jaka krzywda, lecz czy dla takiej panienki jak ona ju sama samotno na odludziu nie jest krzywd? ... A tyle obiecywa sobie! Tak piknie wyobraa sobie ich wsplne ycie pod jednym dachem. Oczywicie zaczby bra od swoich chorych pienidze, zwaszcza odbogatych, by miaa na ksiki, za ktrymi tak przepada, i na adne sukienki, ktre bardziej pasuj do jej delikatnej urody od zwykych perkalikowych kiecek. Rano pracowaby w mynie, po poudniu przy jejpomocy przyjmowaby chorych, a wieczorami Marysia czytaaby gono rne wiersze i powieci swoim dwicznym gosikiem. I oto wszystko poszo w niwecz. Trzy lata to wielki kawa czasu. Przez trzy lata wielemoe, wiele musi si zmieni. Po odbyciu kary wrci do myna, ale jej ju tam nie zastanie. -I co wtedy? ... Wtedy znowu zacznie si puste, bezcelowe ycie, ycie ani dla siebie, ani dla ludzi, ani dla Boga, bo sam go nie pragnie, ludzie potpiaj, a Bg skd z wysoka patrzy na to ycie obojtnie. -I co wtedy? ... Tyle lat wczy si po wiecie, niczym wasajce si zwierz, ktre nie miao innego celu, jak tylko zdoby na dzie kady straw i kt do przespania si. A oto gdy zawitao w tej pustce pierwsze, jedyne wiato, gdy zacz czu w piersiach ywsze ttno serca, a w sercu ciepe, ludzkie uczucie, gdy pozna, e jest te czowiekiem, e znalaz cel i potrzeb istnienia, spad na cios i wszystko zdruzgota. Jake ywo przypomnia sobie teraz owe straszne chwile konania Marysi, gdy pprzytomny z bezsilnej rozpaczy siedziaprzy niej, niezdolny ju do adnego wysiku, do adnej nadziei, nawet do modlitwy. I tu podczas nocy wiziennych przeywa to samo. Tak samo i tu myl jego uporczywie koowaa nad tym wirem, co wciga w otcha wszystko to, co kocha, dla czego chcia y, dla czego ymg. I powtrnie budzio si w nim wspomnienie,mgliste i niewyrane, e ju kiedy, bardzodawno przeywa podobne nieszczcie, e ju kiedy utraci wszystko. I na prno wysila pami. Tylko jedno w niej rysowao si wyraniej: owo imi dziwne, nigdy nie syszane, a tak bardzo znajome - Beata. Dlaczego wracao tak niezmiennie, dlaczego samym swym dwikiem wzniecaoniepokj? Co oznaczao? ... Lea z otwartymi oczami na twardym sienniku wiziennym i wpatrywa si w ciemno, jakby pragnc j przenikn. Lecz pami zatrzymywaa si zawsze w jednym miejscu, zatrzymywaa si przed jak niebotyczn cian, poza ktr sign nie moga. ... Bya to jesie i botnista droga, i zwyka chopska furmanka z niewielk, brzuchat szkap... Lea na wozie i spa, a gowa uderzaa o deski, mocno, bolenie.Ten bl wanie go obudzi. Lecz co byo przedtem? ... Tak, tu zaczynaa si owa niebotyczna ciana, a zani krya si tajemnica nie do odgadnicia. Jakie ycie nieznane, zapomniane, przekrelone, zmazane z rzeczywistoci. Jedno wiedzia: byo ono inne od dzisiejszego. Musiao mie jaki zwizek z yciem ludzi bogatych i z tym zagadkowym imieniem: Beata. W pierwszych latach swojej wczgi usiowa przenikn t zapor, ktra zamykaa jego pamici dostp do przeszoci. Zdawa sobie przecie spraw, e musia mie swoje lata modziecze i dziecice. W ostronych rozmowach z przygodnie spotkanymi wywiedzia si, e wszyscy pamitaj SWJ wiek dziecinny. Nie zdradza si te pniej przed nikim zeswej dziwnej uomnoci, bo nikt mu uwierzy nie chcia. Wymiewano go tylko i wyraano przypuszczenia, e musi mie powody do niepamitania wasnej przeszoci, lecz sam wci wysila mzg, wci ponawia ataki na ow cian, by po kadym, zmczony, wyczerpany do ostatecznoci, pobkany, wraca do rzeczywistoci i przysiga sobie, e ju wicej adnej prby nie zrobi. Mijay lata. Przyzwyczai si, pogodzi si z tym i ju nawet przysiga nie byo trzeba. Czasem tylko jakie zdarzenie zewntrzne mimo jego woli budzio w nim nagy niepokj i ten strach, ktry kady czowiek odczuwa w obliczu niezrozumiaych dla siebie si, ktre w nimsamym dziaaj. Najlepszym sposobem oderwania myli od tych spraw bya zawsze praca i Antoni Kosiba dlatego tym chtniej bra si do najciszej. Tego dnia od wczesnego ranka wesp z kilkoma innymi winiami zajty by przy odkopywaniu pknitej rury kanalizacyjnej. Wskutek ju kilka dni trwajcej odwily powierzchnia ziemi zmienia si w botnistpack, za to warstwa gbsza pamitaa niedawne ostre mrozy i trzeba byo ciko pracowa rydlem i kilofem. Okoo dziesitej od strony kancelarii nadszed starszy dozorca, Jurczak. -Oho, kogo na widzenie woaj - zaopiniowa jeden z bardziej dowiadczonych winiw. I nie omyli si. Wzywano Antoniego Kosib. - Jacy modzi pastwo do ciebie - wyjani dozorca. - Do mnie? ... To chyba pomyka! ... - Nie gadaj, tylko chod do rozmwnicy. W rozmwnicy Antoni jeszcze nigdy nie by.Nikt go przecie nie odwiedza i teraz ama sobie gow, kto to moe by. JeeliWasil z Zoni, dozorca nie nazwaby ich pastwem . W pierwszej chwili zmrok panujcy w salce przedzielonej kratami nie pozwoli mu pozna Marysi, tym bardziej e ubrana bya nie w swoje paletko i w beret, lecz w eleganckie futro i kapelusz. Obok niej zobaczy modego Czyskiego. Nagym ruchem Kosiba chcia cofn si. Przeczucie mwio mu, e czeka go co przykrego, jaka za nowina, jaki niespodziewany cios. Dlaczego oni s razem i co znaczy to przebranie Marysi? ... - Stryjciu Antoni!! - zawoaa dziewczyna. -Stryjcio mnie nie poznaje? ... - Dzie dobry, panie Kosiba - zawoa Leszek. - Dzie dobry - powiedzia cicho. -No, widzi pan, nie ma czego si martwi - wesoo mwi Czyski. - Teraz wszystko pjdzie dobrze. Gdybym wczeniej dowiedzia si o przykrociach, ktre pana przez nas spotkay, zajbym si pask spraw. Teraz ju niedugo bdzie pan tu siedzia. Zrobimy wszystko, by przypieszy apelacj, a po apelacji, jestem przekonany, wypuszcz pana. Jake si pan czuje? - Dzikuj, ot, jak w wizieniu... - Kochany stryjcio tak zmizernia - powiedziaa Marysia. - A ty wydobrzaa, gobeczko. - Umiechn si do niej. Skina gow. - To ze szczcia. - Ze szczcia? ... - Tak, z wielkiego szczcia, jakie mnie spotkao. - Jakie to szczcie? - zapyta Kosiba. Marysia wzia Leszka pod rk i powiedziaa: - On wrci do mnie i ju nigdy nie rozstaniemy si. -Marysia zgodzia si zosta moj on - doda Czyski. Znachor chwyci si oburczza krat, ktra oddzielaa go od nich, jakbybojc si, e zachwieje si i upadnie. - Jak to? - zapyta zdawionym gosem. -Tak, stryjciu - z umiechem odpowiedziaaMarysia. -Leszek wyleczy si i wrci. Widzisz, e niesprawiedliwie go potpiae. On mnie bardzo kocha, prawie tak mocno jak ja jego... - Przeciwnie - przerwa wesoo Leszek - ja znacznie mocniej!! -To niemoliwe. I wkrtce si pobierzemy. Przyjechalimy tu razem z mam Leszka. I mama kupia mi te wszystkie wspaniaoci. Jake ci si podobam, stryjciu? ... Dopiero teraz spostrzega dziwne przygnbienie swego starego przyjaciela. -Nie cieszysz si, stryjciu, moim szczciem? -zapytaa i nagle zrozumiaa. -Ale to bardzo niedelikatnie z naszej strony, gdy ty tutaj musisz przebywa. Niegniewaj si za to! Znachor wzruszy ramionami. - A kt si gniewa.... Ot... nie spodziewaemsi... Daj wam, Boe, jak najlepiej... -Dzikujemy, serdecznie dzikujemy -podchwyci Leszek. -Ale prosz nie smuci si swoim losem. Powierzylimy pask spraw najlepszemu tutejszemu adwokatowi, mecenasowi Korczyskiemu. Korczyski twierdzi, e potrafi pana uwolni. A jemu mona wierzy. Kosiba machn rk. - A, szkoda zachodu! ... - Co stryjcio mwi!! - oburzya si Marysia.patami, coraz gcieji8jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AAPccMc, c:B%S?(-Niczego nie szkoda - zapewnia Leszek. -Pan jest naszym najwikszym dobroczyc. Przez cae ycie nie zdoamywywdziczy si panu. I niech pan wierzy, e na gowi stan, a odzyska pan wolno,panie Kosiba. Na twarzy znachora zjawi si smutny umiech. - Wolno? ... A... co mi po wolnoci? ... Modzi zdumieni spojrzeli na siebie i Leszekpotrzsn gow. - To chwilowe przygnbienie. Nieche pan tak nie myli... - Dlaczego stryjcio tak mwi? -Pewno, gobeczko -westchn Antoni - i mwi nie trzeba. Nie ma o czym mwi. Daj ci, Boe, rado i spokj, gobeczko... No, na mnie czas, egnajcie... A mn, starym, nie zawracajcie sobie gowy... Skoni si ciko i zawrci do drzwi. - Panie Kosiba!! - zawoa Leszek. Lecz on przypieszy kroku i ju by na korytarzu. Szed coraz prdzej, a dozorcanie mg za nim nady i zirytowa si: -Co tak lecisz! Wolniej tam! Nogi mam przezciebie pogubi? Znachor zwolni i szed z opuszczon gow. - Kto ona dla ciebie jest ta panienka? - zapyta dozorca. - Krewna czy dobra znajoma? ... - Ona? - Znachor spojrza na nieprzytomnie. - Ona? ... Czy ja mog wiedzie... - Niby w jaki sposb nie moesz wiedzie? - Ano czowiek dla czowieka jednego dnia moe by wszystkim, a drugiego... niczym. - Nazywaa ci stryjem. - Nazywa rnie mona. Nazwa to pusta rzecz. Dozorca a sapn z gniewu. - Za wielki jeste dla mnie filozof.... Tfu! Czy mg domyli si, co dzieje si w duszy tego czowieka. Czy mg przypuszcza, e wizie Antoni Kosiba przeywa najcisz chwil w swoim ubogim yciu? ... Zarwno on, jak i towarzysze z celi zauwayli tylko, e w znachora jakby co uderzyo, jakby go co przywalio i przygnioto. Zaniemwi zupenie, przez ca noc przewraca si na swoim sienniku, a z rana nie zgosi si na ochotnika do pracy i zosta sam w celi. I nie byo w tym kamstwa, gdy powiedziaCzyskiemu, e nie pragnie wolnoci. Nie pragn teraz niczego. Po wielu latach samotnoci wrd obcych ludzi po to tylko znalaz czyje serce, by je utraci. Gdy pozna Marysi, gdy odczu t sympati, ktr w niej wzbudzi, gdy zrozumia, e ta dziewczyna jest dla drosza ni wszystko inne - zacz ju wierzy, e znalaz wreszcie cel ycia. Nie, nigdy nie robi adnych planw. Podejrzenia Zoni o jego projektach maeskich wydaway mu si nawet dziwaczne. Po prostu, chcia mie Marysi przy sobie. Oczywicie gdyby zechciaa zosta jego on, gdyby w ten sposb mgzapewni jej spokojny byt i jaki taki dostatek oraz opiek i oson przed zymi jzykami, polubiby j. Ale bodaj wolaby, eby zwyczajnie zostaa przy nim. Niechby nawet wysza za m za takiego Wasilk... Mieszkaliby razem, nie rozstawaliby si nigdy, codziennie widziaby jej niebieskie oczy, syszaby Jej dwiczny gos, grzaby swoje stare serce jej wiosennym umiechem. Kady dzie wwczas miaby jaki sens, wieczorem wiedziaby, dlaczegopracuje, po co zarabia... I nagle rozbiy si wszystkie nadzieje. Antoni Kosiba bynajmniej nie widzia szczcia Marysi w tym, e zostanie ona wielk pani, e bdzie miaa bogatego ma. Nie lubi bogactwa, chocia nie wiedzia dlaczego, nie ufa mu. Nie ufa te modemu Czyskiemu. W samym fakcie,e ten pamczyk pokocha Marysi, nie byonic dziwnego. Kt bowiem poznawszy t dziewczyn przeszedby obok niej obojtnie? To i w Radoliszkach wszyscy modzi ludzie zalecali si do niej. A to, e Czyski zdecydowa si na maestwo... Ano paska zachcianka. Nie mg inaczej jej zdoby, ale czy potrafi, czy zechce zapewni jej szczcie? ... Czy zdoa poj, jak wielki skarb posiada, czy oceni ten skarb naleycie, czy go nie zmarnuje? ... Podczas pobytu Marysi w mynie Antoni Kosiba ani swkiem nie wspomina o Czyskim. Rozmylnie milcza, a przecie widzia strapienie dziewczyny, przecie nieuszo jego uwagi jej wyczekiwanie listu. Gdy mijay dugie tygodnie, a list nie nadchodzi, w gbi duszy cieszy si. -Pocierpi, gobeczka - myla -i zapomni. Tak lepiej bdzie dla niej. Ale Czyskiemu nie umia przebaczy milczenia. Potpia gonajsurowiej. I teraz jeszcze nie mg mu tego darowa. Wyobraa sobie, e gdy Leszek po wyzdrowieniu przyjecha, przypadkowo spotka znowu Marysi, o ktrej tak dugo nie pamita, i ody w nim dawny kaprys. A jak dugo trwaj kaprysy takich lekkoduchw? ... Zreszt nie tylko te obawy nkay AntoniegoKosib. Drczya go jego wasna klska. Jake bdzie y dalej i po co? ... Marysia, zostawszy pani, nie bdzie potrzebowaa ani jego opieki, ani pomocy, wejdzie w krginnego ycia, stokro dalszego od poprzedniego ni paac ludwikowski od myna Prokopa Mielnika. - Nawet widywa jej nie bd - myla. Im duej myla, tym bardziej gorzkie byy te myli, tym mniej chciao mu si y, stara si o zmian wyroku, powracado owej izby w przybudwce, gdzie tak piknie, tak jasno, tak dobroczynnie zaczynaa si ukada przyszo, gdzie kady sprzt, kady przedmiot przypominaby Marysi od chwili, gdy wydar j mierci... - Moja bya, tylko moja, a teraz mi j odebrano... Siedzia caymi dniami skulony i milczcy wkcie celi. Nie interesowa si nawet przysyanymi mu teraz czsto paczkami z ywnoci i tytoniem. Bez sprzeciwu oddawa je do podziau towarzyszom. Tak miny wita. Po witach wezwano Antoniego do kancelarii. Okazao si, e przyszed do nowy jego obroca, adwokat Korczyski. By to wysoki i do zaywny, chocia mody jeszcze brunet o powanej twarzy i ywym, przenikliwym spojrzeniu. -No, panie Kosiba - wycign na powitanie rk - zaznajomiem si ju z pask spraw. Widziaem si z koleg Makajem, przejrzaem dokadnie akta. Proces w pierwszej instancji nie by przeprowadzonyzachwycajco i jestem zdania, e wiele mamy tu do zrobienia. Jeeli nie wygramy sprawy cakowicie, w co wierz, to wyrok zmniejszymy do paru miesicy. Czyniem nawet starania, by pana ju wypuszczono... - Nie zaley mi na tym - mrukn Kosiba. -Ot sdz, e ma pan racj, tym bardzieje rozprawa apelacyjna wyznaczona zostaa na pierwszego lutego. Pozosta zatem panu niecay miesic. Dla tak krtkiego czasu nie opacao si zaatwia wszystkich formalnoci z kaucj... - Ja nic nie mam, skde kaucja? ... - Pan Czyski chcia j zaoy za pana. - Zbytek aski. Nie potrzebuj pomocy panaCzyskiego. -A dlaczego? ... On jest dla pana bardzo yczliwie usposobiony. Zreszt to zrozumiae. Uratowa pan ycie jego narzeczonej i moe jemu. O, w peni oboje zasugiwali na to. Ale wrmy do sprawy. Ot zebraem ju troch materiau, ktry posuy mi do obrony. Nie mam wiele czasui bd si streszcza. Zatem przede wszystkim kazaem zrobi zdjcia rentgenowskie Leszka i jego narzeczonej. Pokazywaem je wielu lekarzom. Opinia wszystkich brzmiaa jednogonie, e operacje przeprowadzone przez pana byy nie tylko zupenie prawidowe, lecz wiadcz o wprost wyjtkowej paskiej umiejtnoci. Zwaszcza ta podstawa czaszki. To byo podobno fenomenalne. Musz tedy wiedzie, skd i od kogo pan sitego nauczy... Znachor wzruszy ramionami. - Nie uczyem si. -Nieche pan tego nie zataja przede mn, panie Kosiba -agodnie powiedzia adwokat -jeeli pan sobie yczy, mog to zachowa przy sobie, ale ja musz wiedzie. Moe pan pra- cowa kiedy jako pielgniarz w jakim szpitalu? Albo by pan sanitariuszem podczas wojny? ... - Nie. -A od jak dawna leczy pan ludzi? ... W jakichstronach pan by, zanim osiedli si w mynie pod Radoliszkami? - Dawniej nie leczyem. Dopiero tam. -Hm... Nie wmwi pan przecie we mnie, e bez adnej praktyki umia pan zestawia zamane koci, prymitywnymi narzdziami przeprowadza amputacje i temu podobne rzeczy. - Ja te niczego panu wmawia nie chc. - Tym brakiem szczeroci utrudnia mi pan obron. - A czy ja prosiem pana mecenasa o obron? Nie potrzebuj adnej obrony. Adwokat przyjrza si mu z zaciekawieniem. - Woli pan siedzie w wizieniu. - Wszystko mi jedno - ponuro odpowiedzia znachor. Adwokat rozgniewa si. -Ale mnie nie jest wszystko jedno. Postanowiem sobie i obiecaem przyjacielowi, e pana z tego wycign. I wiedz pan, e nie zaniedbam niczego. Nie chcesz pan sam mwi, dowiem si od innych. -Nie warto si trudzi. -Znachor machn rk. -Mnie wolno nie jest potrzebna, a co komu innemu po mojej wolnoci? ... Czy bd w wizieniu, czy na swobodzie, nikomunic z tego nie przyjdzie. -Gupstwa pan mwi, ale chociaby mia pan suszno, to i tak w interesie samej sprawiedliwoci... -Nie ma sprawiedliwoci - przerwa Kosiba.-Skd panu przyszo, e jest sprawiedliwo? ... Adwokat skin gow. -Oczywicie nie mwi o absolutnej sprawiedliwoci. Taka moe istnieje, lecz nie posiadamy w naszym umyle adnego sprawdzianu, by jej istnienie skonstatowa.Mwiem o sprawiedliwoci wzgldnej, ludzkiej. Znachor zamia si szyderczo. -adnej nie ma. Ludzka? ... Ot, widzi pan mnie tu, skazanego na trzy lata. A absolutna? ... Pan mecenas w umyle pewno nie znajdzie sprawdzianu jej istnienia. Nie w umyle go trzeba szuka, ale w uczuciach, w sumieniu. A jeeli kto w tym sumieniu znajdzie tylko krzywd, jeeli pozna, e cae jego ycie jest krzywd, to gdzie ta sprawiedliwo absolutna? Bo nie kara! ... Kara przychodzi za winy. Tylko krzywda! Niczym nie zasuona! Oczy mu byszczay, a grube palce rk zaciskay si nerwowo. Adwokat milcza chwil i niespodziewanie zapyta: - Jakie jest paskie wyksztacenie? - adnego nie mam wyksztacenia. -W paskich papierach podano, e skoczypan dwa oddziay szkoy ludowej w powiecie kaliskim. Ale mwi pan jak czowiek inteligentny. Znachor wsta. - ycie czowiekowi rne myli podsuwa....Czy mog ju odej? - Zaraz, chwileczk. Wic nie chce pan ze mn pomwi otwarcie? - Nie mam o czym mwi. -Jak pan chce. Nie mog pana zmusi. A teraz... moe panu tu czego potrzeba? ... Ciepa bielizna, moe ksiki? ... - Niczego mi nie potrzeba -z naciskiem powiedzia znachor - a jeeli czego, to tylko eby mnie ludzie zostawili w spokoju. Adwokat umiechn si pojednawczo i wycign rk. - No, dobrze. Do widzenia, panie Kosiba. Wyszedszy z wizienia, mecenas Korczyski mia ju gotowe postanowienie: naleao pojecha do Radoliszek, do. myna,do okolicznych wiosek, wyszuka wiadkw,byych pacjentw znachora, i pniej sprowadzi ich do sdu na rozpraw. -Przy sposobnoci wpadn do Ludwikowa nadzie lub dwa -pomyla -a z tej sprawy zrobi wielk spraw i jeeli jej nie wygram, okae si, e jestem pataachem. Korczyski by modym adwokatem, wrodzone jednak zdolnoci, pracowito, gruntowna wiedza prawnicza, no i stosunki wysuway go szybko naprzd, ambicja za kazaa mu wci i w gr, by wybi si nie tylko w tutejszej palestrze, lecz zdobysobie nazwisko w caym pastwie. Spraw Antoniego Kosiby przyj nie tylko przez wzgld na przyja z Leszkiem Czyskim, nie tylko dla dobrego honorarium, ktrego przyjcia nie mg odmwi, ale gwnie i przede wszystkim dlatego, e sama sprawa zainteresowaa gobardzo i e wyczu w niej te efektowne walory, ktre pewnym procesom nadaj szczeglniejszy rozgos, a obrocy w raziezwycistwa przynosz saw. Poniewa za raz podjwszy si obrony, niezaniedbywa nigdy niczego, ju, nazajutrz wyjecha do Radoliszek. Dwa dni upyny mu na rozjazdach po okolicy, na mudnych rozmowach z ludmi, na zbieraniu materiaw. Dlatego te musia skrci swoj wizyt u Czynskich. Przyjto go tu z otwartymi rkami. witeczni gocie ju rozjechali si i w domu byli tylko pastwo Czyscy, Leszek i Marysia. Korczyski opowiada szczegowo, co udao mu si zebra, i zaciera rce. -Staj si coraz silniejszy. Zobaczycie, e gdy wytocz na way wszystkie moje armaty i otworz huraganowy ogie, z oskarenia zostan gruzy i popioy. Przecie ten Kosiba to wietny lekarz! Ani jednego miertelnego wypadku, a wyleczonych przedstawi sdowi kilkadziesit sztuk. Z tych prawie poowa takich, co nie tylko mu za leczenie nie pacili, lecz jeszcze od niego otrzymywali wsparcie. Motywy zysku zupenie odpadaj.Zobaczycie! Ale gwny nacisk ka bd na jego umiejtno. Dlatego wpadem na pewien pomys. - A mianowicie? - zapyta Leszek. Oto wszystkichwiadkw, a przede wszystkim ciebie i twoj urocz narzeczonmusz mie w miecie ju w przeddzie rozprawy. Nie wiem, czy Sd przyjmie mj wniosek i zechce powoa ekspertw. Totemam w zapasie co rwnie mocnego, jeeli nie mocniejszego. Mianowicie przyszo mi na myl, by jaki znakomity chirurg zbada wszystkich pacjentw przedrozpraw. Oczywicie musi to by taka znakomito, . e gdy stanie przed Sdem jako wiadek powoany przez obron, Sd tym bardziej bdzie musia uzna jego opinizamiarodajn. Musi to by gwiazda chirurgii. Pani Czyska skina gow. - Taki jest w Polsce tylko jeden. Profesor Dobraniecki z Warszawy. - Zgada pani!! - Adwokat klasn w rce. -No, to nie byo trudne - zamia si pan Czyski. - Myl, e trudniej bdzie nakoni Dobranieckiego do przyjazdu. - Jeeli to kwestia honorarium - wtrci Leszek - to prosz ci, Wacku, nie krpuj si. -No, honorarium te nie bdzie mae -zamia si Korczyski - ale mam jeszcze i inne sposoby. ona Dobranieckiego jest kuzynk mojej ony. Jako to si zrobi. Musi by zrobione, bo spraw musz wygra. Marysia umiechna si do szczerze. -Tak wdziczna jestem panu za ten zapa i za otuch. Nie ma pan pojcia, jak bardzo jestem przywizana do tego najlepszego na wiecie czowieka, jak go kocham. Nie moe pan sobie nawet wyobrazi, jakie on ma serce. -Tego nie wiem, ale wierz pani na sowo. Natomiast zdziwi mnie Kosiba swoj inteligencj. Mwi jak zupenie wyksztacony czowiek, co jako nie pasuje mi ani do jego wygldu, ani do nie ukoczonej szkki ludowej, ani do zawodu parobka mynarskiego czy znachora. - A widzisz!! -zawoaa Marysia, zwracajcsi do Leszka. -Tak, tak -przyzna Leszek. -Wyobra sobie, Wacku, e Marysia od dawna zwrcia na to uwag. A ja nawet przeprowadziem pewn prb, ktra potwierdzia nasze przypuszczenia. -I jaka to bya prba? - zaciekawi si Korczyski. -Do naiwna w gruncie rzeczy. Zaczem znim rozmawia, uywajc wielu sw, ktrych znaczenia nie moe zna prosty chop czy choby pinteligent. - No i.... ? -Rozumia wszystko. Mao tego. Kiedy zasta Marysi nad wierszami Musseta, w oryginale. I zupenie poprawnie przeczyta ca strof. -Dabym gow, e nie tylko czyta, lecz i rozumia -dorzucia Marysia. Adwokat zamyli si. -Tak. To rzeczywicie dziwnie... Zdarzaj si jednak takie samouki. Ta teza te mogaby mi si przyda, gdyby Kosiba zechcia otworzy usta. - Jak to? -No bo milczy uparcie. Nie chcia mi udzieli adnych informacji. Popad w jaki pesymizm, mizantropi, diabli wiedz co. -Biedak - westchna Marysia. -Mymy z Leszkiem te byli tym zaskoczeni. Dlatego nie chcielimy narzuca si mu powtrnie. Przyj nas prawie opryskliwie. Nie dziwi mu si zreszt. Tyle przej... -To minie, gdy znajdzie si z powrotem na wolnoci - z przekonaniem powiedzia Leszek. - Zrobi wszystko, co w mojej mocy - zapewni adwokat. - Jaki pan dobry!! - zawoaa Marysia. -Ja? ... Dobry? ... Ale prosz pani! Tu nie ma miejsca na dobro. Zbijam na tej sprawie pienidze... - No, no - zamia si Leszek. - Nie przesadzajmy.... -... a po wtre, gdy taki proces wygram, zdobd jeszcze wiksz popularno, jeszcze lepsz mark i... wicej forsy. - Fe - zgorszya si pani Czyska - wstydziby si pan udawa karierowicza. -O, ja nie udaj. Ja jestem karierowiczem. I wcale si tego nie zapieram. Wprost przeciwnie. Popisuj si tym, ile razy mog.Jeszcze bdc studentem powiedziaem sobie, e zrobi karier, i robi j konsekwentnie. U nas panuje mieszne, nagminne potpianie karierowiczw. Zrobiono z tej nazwy obrahwe sowo. A tymczasem co znaczy robienie kariery? Znaczy denie do wyzyskania wszelkich cieji8jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AAP @V _c c$k c91,_atutw, ktrymi obdarzyy nas natura, rodowisko, wychowanie, wyksztacenie, do zdyskontowania w yciu swoich uzdolnie, inteligencji, energii, umiejtnociobcowania z ludmi. Kto nie umie wykorzyta posiadanych warunkw, ten je marnuje. Jest marnotrawc i gamoniem. Oczywicie s take nieuczciwi karierowicze, tak samo jak s nieuczciwi bokserzy, uywajcy w walce niedozwolonych ruchw. Ale to ju inna sprawa. Ja na przykad najwicej ywi zaufania do karierowiczw, wiem, e na nich nigdy si nie zawiod, bo maj ambicj, maj pd, maj wol osignicia najlepszych moliwoci dla siebie, a zatem idla sprawy, ktrej su. Zamia si i doda: -Gdybym by dyktatorem, wszystkie dygnitarskie stanowiska poobsadzabym karierowiczami. Pan Czyski potrzsn gow. - Rozumowanie pana wydaje mi si zbyt uproszczone, mecenasie. - A to dlaczego? - Bo w karierowiczu owa wola pchnicia wasnej kariery jest czasem tak silna, e znalazszy si w konflikcie z poczuciem obowizku, musi zwyciy. -Czasem? -podchwyci adwokat. - Zgadzam si z szanownym panem. Aleczy nie wicej strat ponosimy przez nieudolno i ospao rnych niedojadw i dobrowolnych pariasw? ... Myl, e dlatego wanie jestemy narodem ludzi biednych, e panuje u nas psychoza pogardydla wszystkich tych, ktrzy zdobyli czy to majtek, czy pozycj. Mamy szacunek tylkodla tych, co otrzymywali to wszystko bez adnej osobistej zasugi i bez adnego wysiku, to znaczy drog spadku. - Jest pan, widz, zwolennikiem amerykaskiego kultu dla milionerw. -W Ameryce nie wszystko jest gupie -umiechn si Korczyski. Pani Eleonora jednak przerwaa dyskusj, wracajc znowu do sprawy znachora. Potem poproszono do stou, a wieczorem Korczyski odjecha na stacj. -Sprawia wraenie czowieka, ktry nie umie ustpowa z drogi -zaopiniowaa po jego wyjedzie pani Czyska. -O, tak - potwierdzi Leszek. -Dlatego te jeeli chodzi o spraw, mam najlepsze nadzieje. I sdz, e trzeba przypieszy odnowienie tego domku w ogrdku, w ktrym ulokujemy Kosib. Domek istotnie by ju od tygodnia remontowany pod pieczoowitym dogldem obojga narzeczonych, ktrym nawet do gowy nie przychodzio, e ich praca jest daremna i e przyszo inaczej uoy si,ni sobie uplanowali. Rozdzia XIX Niewielka sala Sdu Apelacyjnego szybko sizapenia publicznoci o dziwnym skadzie.Ceglaste kouchy chopw z okolic Radoliszek mieszay si z eleganckimi futrami panw z miasta. Sprawa wywoaa wielkie zainteresowanie nie tylko w koach prawniczych, gdzie ju od dawna kryy ekscytujce pogoski o rewelacyjnoci obrony przygotowanej przez Korczyskiego, lecz i w wiecie lekarskim wzbudzia sensacj, tak ze wzgldu na swoje to, jak i na fakt, e na rozprawie wystpi mia w charakterze wiadka profesor doktor Dobraniecki, najwybitniejszy chirurg polski, cieszcy sipowszechnym uznaniem, szacunkiem i saw. Wrd obecnych w Sdzie lekarzy nie brako dawnych wychowankw synnegoprofesora, nie byo za ani jednego, ktry by z najwysz ciekawoci nie oczekiwa jego opinii o praktykach znachorskich. Jeeli dziwiono si, to dziwiono si tylko temu, e profesor zosta powoany do wiadczenia przez obron, nie za przez oskarenie, i dlatego te spodziewano si usysze rzeczy rewelacyjne. e tak miao by istotnie, mona byo wywnioskowa i z miny mecenasa Korczyskiego. Wesoy i rozmowny psiedzia na swoim stole, w rozpitej todze i z rkami w kieszeniach spodni, gawdzc z paru kolegami z palestry. Obok na stole pitrzyy si stosy akt i notatek, do ktrych jednak nawet nie zaglda. Musia tedy materia opanowa wymieniciei mia ju szczegowo opracowan lini obrony. I rzeczywicie, by pewien siebie, zwaszcza od wczoraj. Wczoraj wczesnym rankiem przywita na dworcu profesora Dobrameckiego i odwiz go do jednej z lecznic prywatnych, gdzie ju byli zebrani dawni pacjenci znachora Kosiby. Prawie cay dzie z nieduymi przerwami spdzi profesor na ich badaniu, na studiowaniu zdj rentgenowskich i na dyktowaniu scenotypistce orzecze. Mecenas Korczyski nie zaniedba niczego, co mogo si przyczyni do wygrania sprawy. Dopilnowa sprowadzenia wszystkich potrzebnych mu wiadkw, gruntownie przewertowa akta i spokojnie mg teraz czeka na rozpraw. Wprowadzono oskaronego, ktry apatycznie zaj swoje miejsce pod stra policjanta. Wygld Antoniego Kosiby zdawa si by najjaskrawszym kontrastem pogodnego zadowolenia z siebie jego obrocy. Usiad zgarbiony, opuci gow i wpatrywa si nieruchomo w podog. Jegobroda jeszcze bardziej posiwiaa, skra natwarzy zka, pod oczami zaznaczay siwyrane sinawe worki. Nawet nie rozejrza si po sali, jakby nie sysza yczliwych znajomych gosw wymawiajcych jego nazwisko, zreszt moe nie sysza ich rzeczywicie, gdy naskierowane do pytania obrocy rwnie nie zareagowa wcale. Dopiero ostry odgosdzwonka i rozkaz policjanta, ktry kaza mu wsta, rozbudziy Kosib. Podnis si ciko i usiad, znowu pogrony w swoich mylach. W tej sali by jedynym czowiekiem, ktrego zupenie nie obchodzi przebieg rozprawy i jej wynik. Jak automat odpowiedzia na skierowane do pytania zmierzajce do ustalenia personaliw i zaton znowu w apatycznym bezruchu. -Gdybym mia do czynienia z aw przysigych -pomyla z umiechem Korczyski - sam wygld tego biedaka wystarczyby mi do uzyskania uniewinnienia. Tymczasem rozpocz si korowd wiadkw. Przed pulpitem stan przodownik Ziomek. Na precyzyjnie skonstruowane pytania prokuratora musia odpowiedzie wyjanieniami silnie obciajcymi oskaronego. Kosiba przyznasi do kradziey walizki z narzdziami, walizki tej nie zwrci, ukry j i przetrzyma kilka tygodni, odda za wobecgroby rewizji, ktra i tak doprowadziaby do odnalezienia skradzionego przedmiotu. Z kolei wystpi z pytaniami obroca. -Czy wiadek, jako komendant posterunku wRadoliszkach, otrzymywa jakie zaalenia od ludnoci na Kosib? - Nie, adnych. -Czy przed wypadkiem przywaszczenia narzdzi uwaaby pan za moliwe wystawienie mu wiadectwa moralnoci? - Oczywicie. To by bardzo porzdny czowiek. - Dlaczego pan nie aresztowa Kosiby po ujawnieniu kradziey? -Bo nie zachodzia, moim zdaniem, obawa ucieczki. Wystarczyo zobowizanie si Kosiby do mewydalania si. -Czy wiadek wiedzia, e Kosiba przyby do waszej okolicy wzgldnie niedawno i e od wielu lat bardzo czsto zmienia miejscezamieszkania? - Wiedziaem. -I pomimo to ufa mu pan, e nie naruszy zobowizania? - Tak. Zreszt nie omyliem si, bo przecie nie uciek. - Dzikuj. Wicej pyta nie mam. Nastpnym wiadkiem by doktor Pawlicki. Pocztkowo owiadczy z. niechci, e nic doda nie moe do swoich poprzednich zezna, jednak pod naciskiem prokuratora zacz odpowiada. - Byem trzykrotnie w izbie, gdzie mieszkaoskarony. - W jakim celu? -Najpierw, by go ostrzec przed uprawianiem bezprawnej praktyki lekarskiej, pniej wezwany do wypadku i wreszcie celem odszukania skradzionych narzdzi chirurgicznych. - Jakie warunki higieniczne zasta pan w tej) izbie? -Wrcz opakane. Ubranie oskaronego byowysmolone, rce bardzo brudne. Puap w wielu miejscach pokryty by pajczynami. Zauwayem, e garnki, w ktrych gotowano zioa, poronite byy tustym brudem. Prawdopodobnie suyy rwnie do. gotowania strawy i robiy wraenie nigdy nie. mytych. Podoga bya zawalona mieciami i rnymi rupieciami. Zaduch panowa taki, e trudno byo oddycha. - Gdzie Kosiba przeprowadza operacje? - Wanie w tej izbie. -Czy w takich warunkach przy powaniejszych zabiegach moe pacjentowi grozi zakaenie? -Oczywicie, i to nie tylko w powaniejszych. Przy kadej najdrobniejszej rance, jeeli dostanie si do niej brud lub kurz czy co podobnego, moliwe jest zakaenie lub tec. - Jak odpowiedzia oskarony na upomnieniapana doktora? - Zignorowa je cakowicie. - Czy widzia pan narzdzia chirurgiczne, ktrych uywa znachor do operacji? -Widziaem, lecz nie byy to narzdzia chirurgiczne. Widziaem zwyke lusarskie motki, duta, obcgi itp. Oraz zwyky n kuchenny i pi ogrodnicz. - W jakim stanie znajdoway si te narzdzia? - Na niektrych bya rdza. Na jednym dutku zauwayem star, zakrzep krew.Wszystkie czu byo naft czy te benzyn,ktrej uywa oskarony widocznie jako rodka dezynfekcyjnego. - Czy nafta lub benzyna maj warto jako rodek odkaajcy? - Tak, ale w nieznacznym stopniu. - Czy w okolicy Radoliszek praktykuje wielu znachorw? - W bliszej kilkunastu. W caym powiecie jest ich chyba kilkudziesiciu. To istna plaga. - Czym pan doktor to tumaczy? - Ciemnot ludnoci. - Czy miertelno wrd nich jest dua? - Bardzo dua. -Czy bywa pan doktor wzywany do wypadkw, gdzie mier nastpowaa wskutek zabiegw znachorskich. -Nader czsto. W aktach sprawy znajduje si odpis mego memoriau, zoonego wadzom, gdzie podaj liczby. Osobicie zanotowaem siedemdziesit dwa wypadki wcigu dwch lat. W caym powiecie, wedugdanych wszystkich lekarzy, znachorskie zabiegi przyprawiy o mier dwiecie kilkadziesit osb. Teraz do wiadka zwrci si obroca: -Pan doktor powiedzia przed chwil, e nader czsto bywa wzywany do ofiar znachorskiego leczenia? - Tak jest. -Ile razy mia pan do czynienia z ofiarami Antoniego Kosiby? - Nie przypominam sobie. -Ach tak. Czy przypomina pan doktor sobie wobec tego chociaby jeden wypadek tego rodzaju? - Nie. -To dziwne. Kosiba leczy w bezporednim ssiedztwie Radoliszek, lecz w fatalnych warunkach higienicznych, uywa najprymitywniejszych narzdzi do operacji ipomimo to nie sysza pan doktor o adnymwypadku mierci z jego winy? ... A moe pan sysza? - Nie - po chwili namysu odpowiedzia lekarz. - Czym to sobie naley tumaczy? Czy Kosiba mia ma praktyk? - Nie liczyem jego pacjentw. -Pan si myli, doktorze. Paskie zeznania wpierwszej instancji stwierdzaj, e pan liczy. Upraszam Wysoki Sd o odczytanie odnonego ustpu zezna wiadka. Tom drugi strona trzydziesta trzecia, ustp pierwszy. Przewodniczcy skrzywi si. - To dla sprawy nie jest istotne. -Chc wykaza, e Kosiba miewa do dwudziestu pacjentw dziennie, wedug oblicze wiadka doktora Pawlickiego. Odczytano wskazany ustp, po czym obroca znw zwrci si do wiadka: -Na pytanie pana prokuratora owiadczy pan, e by trzykrotnie w izbie Kosiby, w czym raz na wezwanie? - Tak jest. - Po co pana wzywano? - Po katastrofie motocyklowej do dwojga ciko rannych. - Kto pana wzywa? - Niejaki Wojdyo, jak si pniej dowiedziaem, wanie sprawca katastrofy.- A na czyje polecenie pana wzywa? - Zdaje si, e na polecenie Kosiby. - Czy nie przypomina pan doktor sobie, czym tumaczy panu Kosiba, e go wzywa? - Owszem. Byo dwoje powanie rannych i twierdzi, e sam nie moe da sobie rady. - Czy baga pana doktora o ratowanie rannej dziewczyny? - Tak, ale uznaem jej stan za beznadziejny. Zastosowaem tylko zastrzyk na wzmocnienie serca. -Czy Kosiba prosi pana doktora o pozwolenie skorzystania z paskich narzdzi chirurgicznych celem operowania rannej? - Owszem, ale aden lekarz na moim miejscu nie speniby takiej proby. -Czy te aden lekarz nie zechciaby operowa umierajcej tylko dlatego, e pobiene ogldziny nasuny mu przypuszczenie, e operacja nie uratuje chorej? Doktor Pawlicki poczerwienia. - Pan nie ma prawa mnie obraa!! - Uchylam to pytanie - powiedzia przewodniczcy. Adwokat skin gow. - Co skonio pana doktora do mniemania, e stan rannej jest beznadziejny? - To byo wgniecienie podstawy czaszki!! Puls zanik niemal zupenie. - A wie pan doktor o tym, e znachor Kosiba przeprowadzi operacj i uratowa pacjentk? - Wiem. - Czym to mona wyjani? Lekarz wzruszy ramionami. -Najbardziej zdumiewajcy wypadek w mojej praktyce. Sdz, e te stao si to tylko nader dziwnym przypadkiem. -Czy gdy pan doktor przyjecha do myna, znachor zakomunikowa panu wasn diagnoz? - Tak. - A bya ona zgodna z pask? - Tak. -Czy zatem nie wydaje si panu doktorowi, i Antoni Kosiba, ustalajc trafn diagnoz ipomylnie przeprowadzajc wysoce niebezpieczn operacj, wykaza duy talent chirurgiczny? Lekarz zawaha si. - Owszem. Lojalnie musz przyzna, e w wielu wypadkach zastanawiao mnie to. -Dzikuj. Wicej pyta nie mam. - Adwokat skin gow i z umieszkiem spojrza na prokuratora. Z kolei odczytano zeznania kilku wiadkw oskarenia z poprzedniej rozprawy, po czym jeden po drugim zjawiali si wiadkowie powoani przez obron. A wic zeznawa stary mynarz, jego syn, pastwo Czyscy, wreszcie caa seria byych pacjentw Antoniego Kosiby. Zeznania ich brzmiay niemal identycznie: byem chory, grozio mi kalectwo, on mnie uratowa, o zapat nie upomina si. Niektrzy owiadczyli, e jeszcze od znachora otrzymali to i owo, e w caej okolicy wiedziano o jego bezinteresownoci.Zawiadczy to i pan Czyski, od ktrego Kosiba nie przyj stu zotych, chocia musiaa to by dla suma znaczna, a zasuy na ni w zupenoci. Wzruszajce byy zeznania Prokopa Mielnika, ktry zakoczy je sowami: -Bg go do mego domu sprowadzi, czynic tym wielk ask mnie grzesznemu, mojej rodzinie i ludziom ssiedzkim. A e od Boga on, nie od zego ducha przyszed, to i stdwiem, e od pracy, ktra jest Bogu mia, nigdy si nie uchyla. Mg ode mnie wszystkiego da, mg bezczynnie za piecem siedzie, je i spa. Ale on nie taki.Do kadej roboty by pierwszy, czy do przemylnej, czy do czarnej. I tak do koca, a do sprawy. A czowiek przecie niemody. Tak ot my prosim wielmonego Sdu, eby go uwolni na chwa Bogu i na poytek ludzki. Siwa gowa starca pochylia si w niskim pokonie, prokurator zmarszczy brwi, a wszyscy obecni spojrzeli na oskaronego. Antoni Kosiba jednak siedzia wci obojtny, z opuszczon gow. Nie syszaani zrcznych pyta prokuratora, ani kontratakw obrocy, ani zezna wiadkw. Na chwil krtk obudzi go cichy, drcy gos Marysi. Podnis wwczas wzrok i poruszy bezgonie wargami, by znowu zapa w apati. -Nic mi nie zostao -myla - nic mnie nie czeka... Tymczasem przed pulpitem stan wiadek najwaniejszy, do ktrego zezna mecenas Korczyski najwiksz przywizywa wag. Nie tylko on zreszt, zarwno sdziowie, jak i publiczno, oczekiwali jego zjawienia si z napiciem. Mia zabra gos luminarz nauki, wietny chirurg, a take pierwsza osoba w wiecie lekarskim, persona gratissima, niejako reprezentant caego stanu, oficjalny reprezentant, prezes i opiekun. Kto nie zna go osobicie lub nie widzia go nigdy, pomimo to tak wanie musia sobie wyobraa profesora Dobranieckiego. Wysoki, w sile wieku mczyzna, o nieco zaywnej postawie, o piknym, orlim profilu i wysokim czole. Z kadego jego ruchu, z brzmienia jego gosu, z penego powagi spojrzenia przebijaa ta pewno siebie, ktr daje tylko poczucie wasnej wartoci, wartoci powszechnie uznanej i udokumentowanej pozycj w yciu. - Zwrcio si do mnie jako do chirurga - zacz - kilkanacie osb z prob, bym zbada stan ich zdrowia. Ulegli w swoim czasie rnym powaniejszym urazom, wzgldnie schorzeniom, po czym poddali sizabiegom chirurgicznym, przeprowadzonym przez wiejskiego znachora nazwiskiem Kosiba. Auskultacja i przewietlenia przy pomocy aparatu Roentgena wykazay, co nastpuje... Tu profesor zacz kolejno wylicza nazwiska przed chwil przesuchanych wiadkw wraz z opisem uszkodze z ocen ich niebezpieczestwa i z ocen dokonanych zabiegw operacyjnych oraz wynikw kuracji. Gsto paday aciskie nazwy, lekarskie terminy, fachowe okrelenia. -Reasumujc -koczy profesor - musz stwierdzi, e we wszystkich wyej wymienionych przypadkach operacje przeprowadzone zostay zupenie prawidowo, z niewtpliwie gruntown wyzyskania wszelkich cieji8jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AAP c[cc+c9+znajomoci anatomii i uchroniy ofiary od mierci wzgldnie nieusuwalnego kalectwa. Przewodniczcy skin gow. -A czym pan profesor moe wytumaczy fakt, e czowiek, nie posiadajcy adnego wyksztacenia, mg dokona tak ryzykownych zabiegw z pomylnym skutkiem? -Sam sobie zadawaem to pytanie - odpowiedzia profesor Dobraniecki. - Ot chirurgia jest z natury rzeczy wiedz empiryczn, opart na dowiadczeniach i obserwacjach tysicy pokole. Pocztki zabiegw operacyjnych sigaj nader odlegych okresw prehistorycznych. Archeologom znane s wykopaliska z epoki brzu, a nawet kamienia upanego pozwalajce stwierdzi, e ju wwczas umiano zestawia zamane koci, przeprowadza amputacje koczyn itp. Otsdz, e wrd ludnoci wiejskiej, obeznanej z anatomi zwierzt domowych, mog si zdarza wyjtkowo bystrzy obserwatorzy, ktrzy z czasem przychodzz pomoc ludziom, nabierajc wystarczajcej w drobniejszych i mniej skomplikowanych wypadkach praktyki. - Tu jednak - odezwa si przewodniczcy -pan profesor okreli wikszo przypadkw jako uszkodzenia skomplikowane i grone. -Istotnie, Tote przyznaj, e byem zdumiony. Ten znachor musi mie nie tylko dowiadczenie, lecz i wrcz fenomenalny talent... Zamyli si i doda: -... intuicj... Tak, intuicj chirurgiczn, rzecz bardzo rzadko spotykan. Osobicie znaem kiedy jednego tylko chirurga o tak pewnej rce i o takiej intuicji. - A co oznacza pewno rki? - Pewno rki? ... Przede wszystkim trafne cicia. -Dzikuj -powiedzia przewodniczcy. - Czystrony maj pytania? Prokurator przeczcopotrzsn gow, za mecenas Korczyskizawoa: -Ja mam. Czy pan profesor znalaz u ktrego z badanych przez siebie pacjentwKosiby lady zakaenia? - Nie. - Dzikuj. Wicej pyta nie mam. Profesor skoni si i usiad w pierwszym rzdzie krzese obok pastwa Czyskich. Teraz te po raz pierwszy rzuci okiem na aw oskaronych. Zobaczy barczystego, wychudego brodacza, wygldajcego na latniespena szedziesit. -Wic taki jest ten znachor - pomyla. Ju chcia odwrci gow, gdy zastanowio godziwne zachowanie si oskaronego. Antoni Kosiba wpatrywa si we intensywnym i jakby nieprzytomnym wzrokiem. Na jego ustach zjawi si niezrozumiay umiech, niepewny i pytajcy. -C za dziwaczny jegomo -skonstatowa profesor w myli i odwrci si. Po duszej chwili jednak znowu musia spojrze na znachora. Wyraz jego wychudzonej twarzy nie zmieni si, a oczywprost wlepia w profesora. Dobraniecki nerwowo poprawi si na krzele i zacz przyglda si prokuratorowi, ktry wanie rozpocz swoj mow. Mwi gosem do monotonnym i to moe odbierao sugestywno jego argumentom, plastyk jego krtkim, rzeczowym zdaniom, beznamitnym, ale nieomylnie logicznym. Prokurator przyznawa, e wyrok pierwszej instancji przez ludzi kierujcych si uczuciami moe by uznany za zbyt surowy. Przyznawa, e oskarony Kosiba nie naley do najgorszego gatunku szarlatanw. Przyznawa nawet, e do uprawiania tego procederu mogy go skoni pobudki szlachetne. -Ale my tu -cign -nie reprezentujemy miosierdzia. Jestemy przedstawicielami prawa. I nie wolno nam zapomina, e oskarony ama je... Profesor Dobraniecki stara si skupi uwag na wywodach prokuratora, lecz nie dawao mu spokoju nieznone wraenie: wprost czu na karku wzrok tego Rsby. -Czego on ode mnie chce? - irytowa si w duchu. -Jeeli w ten sposb wyraa wdziczno za moje zeznania... -... Niewtpliwie, s tu okolicznoci agodzce -cign oskaryciel. -Ale nie moemy ignorowa faktw. Kradzie zawsze pozostaje kradzie. Ukrywanie skradzionego przedmiotu... Nie. Niepodobna byo w tych warunkach zerodkowa uwagi. Oczy tego czowieka miay jaki wpyw magnetyczny. Dobraniecki prawie z gniewem odwrci si do niego i zdziwi si: znachor siedzia z opuszczon gow. Przed nim na balustradzie leay bezwadnie jego wielkierce. I nagle w umyle profesora zrodzio si niedorzeczne przypuszczenie: - Musiaem ju kiedy widzie tego czowieka. Pami zacza pracowa. Profesor wierzy w swoj pami. Nigdy go jeszcze nie zawioda. I teraz, po duszej chwili, doszed do przewiadczenia, e przez moment zudzio go jakie nieistotne podobiestwo. Zapewne do jakiego przelotnego pacjenta sprzed lat... Zreszt nie mia czasu zastanawia si nad tym duej, bo wanie wsta mecenas Korczyski i jego metaliczny baryton zabrzmia elektryzujco: -Wysoki Sdzie! lepe fatum tylko i nieporozumienie zrzdziy, e ten oto czowiek znalaz si w tej sali i przed tym trybunaem. Nie tu jego miejsce, i nie ten areopag jest waciwy dla oceny jego czynw. Antoni Kosiba powinien w tej chwili znajdowa si w auli naszego Uniwersytetu,powinien sta w obliczu senatu akademickiego i nie na wyrok powinien czeka, lecz na wrczenie mu dyplomu doktora honoris causa Wydziau Medycznego! -O, nie, panowie sdziowie, nie ponosi mnie fantazja! Nie szukam oratorskich efektw. I bynajmniej nie sigam do niepodobiestw. Jeeli za niepodobiestwem byoby dzisiaj nagrodzenie znachora doktoratem, to jedynie z tej racji, e nasze ustawodawstwo popenio tu przeoczenie. Ze rn miar do rwnie odpowiedzialnych zastosowao zawodw. Wysoki Sdzie! Nie moemy zgodzi si, by ycie ludzkie zostao powierzone lekarzowi, ktrego wiedzy i umiejtnoci nie gwarantuje ukoczona medycyna. Ale powierzamy je bez wahania inynierowi, budujcemu maszyny czy mosty. A przecie tytu inyniera i wszystkie zwizane z nim prawamoe otrzyma kady, chociaby nie przechodzi studiw w politechnice, jeeli wykae swoj prac, e posiada do wiedzy i do umiejtnoci dla swego zawodu. Czy mam tu wymieni oglnie znane nazwiska tych uczonych, ktrzy w politechnikach polskich obdzielaj tysice suchaczy sw wiedz, a sami nawet wiadectwem szkki powszechnej poszczyci si nie mog? -Niestety, prawodawca nie zastosowa tychmoliwoci dla zawodu lekarskiego. Gdyby tak byo, stenogram dzisiejszej rozprawy wystarczyby Antoniemu Kosihie do uzyskania doktoratu. Jakie lepsze, jakie wymowniejsze mona by zebra dowody jego wiedzy i jego umiejtnoci ni te, ktre zgromadzi przewd sdowy, ni zeznania tych wiadkw, ktrzy waciwie zjawili si nie jako wiadkowie, lecz jako dowody rzeczowe, jako ywe dokumenty lekarskich umiejtnoci oskaronego. -Zjawili si tu jako azarze, ktrym powiedzia: -Wstacie! ... i przyszli da wiadectwo prawdzie, przyszli, by palcem wskaza na swego dobroczyc i zawoa: - Ten ci jest! Bylimy kalecy, a on nam chodzi pozwoli, bylimy chorzy, a on nas uzdrowi, bylimy nad grobem, a on nam y kaza! -Lecz pan prokurator widzi w tym grzech i win, e Antoni Kosiba, nie posiadajc dyplomu, omiela si ratowa blinich. Czy jeeliby skoczy do wody dla ratowania toncych, musiaby rwnie posiada wiadectwo ukoczenia szkoy pywackiej?... - Nie jestem demagogiem i bynajmniej nie staj tu w obronie znachorstwa. Ale tym ostrzej protestowa musz przeciw uytemu przez oskarenie sposobikowi. Mianowicie zestawiono tu pozornie przypadkowe dwie prawdy: pierwsz, e Antoni Kosiba jest znachorem,idrug, e znachorzy s szarlatanami, operujcymi caym arsenaem trikw i sztuczek, zakl, zamwie, odczyniania urokw i innej blagi. Za pozwoleniem! W tymzestawieniu tkwi perfidia, gdy jak nam wiadomo z przewodu sdowego, oskarony nigdy, ani w jednym wypadku nie posugiwa si bluffem. -W wietle tego przewodu upad te z kretesem zarzut, wedug ktrego Kosiba dziaa z chci zysku. A skoro w jego dziaalnoci akt oskarenia upatruje przestpstwo, jedyny za motyw tego przestpstwa rozwiewa si niczym mga, jedynym motywem do naszego uytku moe by tylko mania. Tak, Wysoki Sdzie! Ten czowiek jest maniakiem. Opanowaa go mania pomagania cierpicym, pomagania za darmo, ba, wicej! bo za cen utraty wasnej wolnoci, za cen pitna zbrodniarza, za cen twardej pryczy wiziennej i habicego miejsca na tej awie. -Nie bd tu duej zatrzymywa si nad kwesti, czy Antoni Kosiba by dobrym lekarzem. Wyrczyli mnie wiadkowie, wyrczy przede wszystkim luminarz naszej chirurgii, ktrego opinia starczy za najcenniejszy atestat. Nie bd te wyzyskiwa atwej monoci podkrelenia, e doktor medycyny Pawlicki nie mia, jak sam zezna, ani jednego wypadku, by zgosi si do o ratunek pacjent tego znachora, e natomiast ten znachor uratowa od kalectwa w jednym wypadku i od mierci w drugim dwie osoby, od ktrych doktor Pawlicki odszed bezradny. -Chc mwi, panowie sdziowie, o najwikszej winie Antoniego Kosiby, chc mwi o tym, co oskarenie na pierwszy wysuno plan; chc mwi o antysanitarnych warunkach, jakie panowayw tej izbie, w ktrej dokonywa on operacji. Ot byem w tej izbie i musz przyzna panu prokuratorowi, e wiadkowie, ktrych powoa, z duym umiarkowaniem scharakteryzowali antyhigieniczne warunki, ktre tam panuj. Zapomniano doda, i w oknach s szczeliny, skd zawiewa wiatr, e w wypaczonej pododze s szpary, skd cignie wilgo, e puap zacieka, e piec dymi, e w izbie nie tylko nie brakowao brudu, pajczyn i kurzu, lecz gniedziy sitam rwnie karaluchy! ... Widziaem te i narzdzia, przy ktrych pomocy Kosiba robi operacje. Jest to stare, zuyte i zardzewiae elastwo, poszczerbione i pokrzywione, powizane drutem i sznurkami. W takiej to izbie i takimi narzdziami Kosiba operowa ludzi. -Lecz, na miy Bg... przecie aden z operowanych nie umar? Przecie aden nawet zakaenia nie dosta! -Widz tu na sali kilkunastu wybitnych i dowiadczonych lekarzy i zapytuj ich: Zasuga to Kosiby czy jego wina?! ... Zapytuj ich: Czy sam fakt, i tylu niebezpiecznych operacji dokona kto w tak straszliwych warunkach, wiadczy przeciw niemu czy za nim?! ... Czy za to, wanie za to ma dosta cztery ciany wizienne, czy wart jest sali operacyjnej zporcelany i szka?! ... Przez sal przeszed gony szmer, gdy za ucicho, mecenas Korczyski mwi dalej: -I jeszcze jeden zarzut ciy na tym oto starcu, na ktrego yciu nie byo dotd adnej plamy, na czowieku, ktremu bez wahania ufaa nawet podejrzliwa policja: popeni kradzie. Tak. Skusi go poysk precyzyjnych, lnicych narzdzi chirurgicznych i ukrad je. Najpierw wprawdzie prbowa wyprosi poyczenie tych narzdzi, a spotkawszy si z kategoryczn odmow -ukrad. Lecz po c to uczyni? ... Co tego uczciwego czowiekapchno do przestpstwa? ... W jakiej sytuacji i z jakich pobudek sign po cudzwasno? ... -Oto w izbie w tej wanie chwili konaa nastole moda dziewczyna, rozkwitajce yciepograo si w otcha mierci, a on. Antoni Kosiba, wiedzia, czu, rozumia, ebez tych lnicych narzdzi nie zdoa przyj ze skuteczn pomoc. Zapyt uj: jak mia postpi Antoni Kosiba? ... Adwokat powid rozpomienionym spojrzeniem po sali. -Jak mia postpi?! -zawoa. - Jak postpiby kady z nas na jego miejscu?! ...Jedn znajduj tylko na to odpowied: -Kady z nas zrobiby to samo, co Antoni Kosiba, kady z nas ukradby te narzdzia! Kademu z nas sumienie wskazaoby, e to jest jego obowizkiem, obowizkiem moralnym! Uderzy pici w st i wzburzony umilk na chwil. -W dawnej Austrii -cign -istnia pewien szczeglniejszy order wojskowy. Dawany by za czyn dziwny, za nieusuchame rozkazu, za zamanie dyscypliny, za bunt przeciw karnoci. By to jeden z najwyszych i najrzadziej rozdawanych orderw, lecz stanowi odznaczenie najchlubniejsze. Gdyby sdy polskie rozporzdzay prawem rozdawania nie tylko kar, lecz i nagrd, taki wanie orderza zamanie prawa powinien by zawisn napiersi Antoniego Kosiby, gdy bdzie wychodzi z tej sali. -Poniewa za nagroda ta, niestety, nie istnieje, niech mu nagrod bdzie to, e kady uczciwy czowiek za zaszczyt sobie bdzie uwaa ucimcie tej spracowanej ibrudnej rki, tej najczystszej rki na wiecie. Korczyski skoni si i usiad. Profesor Dobraniecki nie bez zdziwienia zauway w jego twarzy i spuszczonych powiekach wyraz wzruszenia. Sam zreszt by wzruszony, jak i publiczno. Jeden z sdziw raz po raz nieznacznie ociera zgitym palcem kciki ust. Drugi siedzia z oczyma wbitymi w papiery. Wyrok uniewinniajcy zdawa si by przesdzony, tym bardziej e prokurator zrezygnowa z repliki. -Oskaronemu przysuguje prawo gosu - powiedzia przewodniczcy. Antoni Kosiba nie poruszy si. - Ma pan prawo ostatniego sowa. - Mecenas Korczyski potrzsn go za okie. - Ja nic.... nie mam do powiedzenia. Wszystko mi jedno... I usiad. Gdyby czyjekolwiek oczy zwrciy si w tejchwili na profesora Dobranieckiego, zdziwiby si kady. Profesor zblad nagle,zrobi ruch, jakby chcia zerwa si z krzesa, i otworzy usta... Lecz nikt tego nie zauway. Wanie wszyscy wstawali, gdy sdziowie udawali si na narad. Po ich wyjciu gone rozmowy wypeniy sal, wiele osb otoczyo Korczyskiego, winszujc mu wietnie przeprowadzonej obrony. Niektrzy wyszli na korytarz, by wypali papierosa. Profesor Dobraniecki poszed za nimi. Dray mu rce, gdy wyjmowa papieronic. Wyszuka pust aweczk w dalszym kcie i ciko na m opad. Tak. Pozna go, wiedzia teraz na pewno: znachor Antoni Kosiba by kiedy profesorem Rafaem Wilczurem. - Ten gos!! O, nigdy nie zapomnia tego gosu. Latami przecie wsuchiwa si w jego brzmienie. Najpierw jako mody student medycyny, pniej jako asystent, wreszcie jako pocztkujcy lekarz, przygarnity przez wielkiego uczonego... Jake mg nie poznatych rysw od razu! Jake mg nie widzieich pod tym szpakowatym zarostem! Ba! Jakim gupcem by ju wczeniej, gdy jeszcze nie widzia Antoniego Kosiby, gdy tylko zdumiony oglda lady pooperacyjne na jego pacjentach! Poj nie mg, by wiejski znachor tak genialnie umia dokonywa tak zoonych zabiegw, przed ktrymi zawahaby si on sam, profesor Dobramecki! -Powinien by od razu pozna w tym jego rk! C za gupiec ze mnie! A mia przecie i inne poszlaki w tym kierunku. Midzy badanymi znajdowaa si ta panienka operowana na wgniecienie podstawy czaszki. Dobranieckiego wprawdzie zastanowio jej nazwisko: - Wilczurwna, ale w popiechu nie pomyla o wypytaniu dziewczyny. Nazwisko to zreszt byo do czste, sam mia kilku pacjentw Wilczurw. Jednak naleao zastanowi si. Wiek tej Wilczurwny zdaje si odpowiadaby wiekowi crki profesora Wilczura... Gdy znikna wraz z matk z warszawskiego horyzontu, miaa lat... siedem. Tak, to jasne... - To nie mogo by przypadkowe!! Znachor Kosiba... i ona... Profesor odrzuci nie zapalonego papierosaiprzetar czoo. Byo wilgotne. - Wic nie umar, wic nie zosta zabity! Ukry si tu na kresach w przebraniu chopskim i pod cudzym nazwiskiem, ukry si razem z crk, lecz dlaczego jej nazwiska rwnie nie zmieni? ... Dlaczego ojciec i crka udawali tu obcych wzgldem siebie ludzi? ... Teraz przypomnia sobie sowa wypowiedziane do przez t panienk podczas badania: -Stryjcio Antoni okaza mi wicej powicenia, ni tego mona byoby oczekiwa od prawdziwego stryja. Po co ta komedia? ... No, i jej ojciec! Wystarczyoby przecie, by wsta i powiedzia: -Miaem prawo operowa i leczy. Nie jestem znachorem Kosiba. Jestem profesorem Rafaem Wilczurem. Byby wolny. -Wic dlaczego tak kurczowo trzyma si swej faszywej skry? Mg ujawni swoje prawdziwe nazwisko ju w pierwszejinstancji, a wola przyj wyrok skazujcyna trzy lata. Gdyby profesor Dobramecki nie zna tak dobrze swego dawnego szefa i nauczyciela,jak go zna, pomylaby moe, i do ukrywania si skonio Wilczura jakie popenione przestpstwo czy zbrodnia. Ale iteraz wzruszyby tylko ramionami, gdyby mu kto podobn myl podsun. Nie, tu musiaa kry si jaka gbsza tajemnica. Jak ywe obudziy si w pamici owe dni, a wszelkich cieji8jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AAPDccQ) cz* G4? Upierwsze dni po znikniciu profesora. Czyby rzekoma ucieczka pani Beaty z crk i zaginicie pniej profesora Rafaabyo ukartowan komedi? ... Jakie byy tedy jej motywy? ... Zostawili swoje bogactwo, swoj pozycj, jego saw - wszystko. I uciekli, ale w jakim celu? Pozytywny umys Dobrameckiego nie znosi adnego tumaczenia, ktrego nie daoby si ugruntowa jakimikolwiek logicznymi przesankami, ktrego nie wyjaniayby normalne, ludzkie pobudki dziaania. Teraz jednak nie mia czasu na rozwizywanie zagadek. Lada chwila wyrok bdzie ogoszony. Oczywicie bdzie to wyrok uniewinniajcy, ale moe by i skazujcy. -Moim obowizkiem jest natychmiast zawiadomi adwokata i zada wznowienia rozprawy, by zezna, kogo poznaem w znachorze Kosibie. Dobraniecki przygryz wargi i powtrzy: - Tak, to mj obowizek. Nie poruszy si jednak. Zbyt szybko toczyy si myli, zbyt gwatownie narastay w wyobrani nastpstwa. Przed powziciem decyzji naleao trzewoigruntownie wszystko posegregowa, przefiltrowa, uoy... No, i przewidzie konsekwencje. Nie lubi, nie umia dziaa na lepo pod wpywem impulsw. -Przede wszystkim opanowa si -mrukn do siebie z tak intonacj, jakiej uywa doposkramiania nerwowych pacjentw. Wyj papierosa, uwanie go zapali. Stwierdzi, e tyto jest zbytnio wyschnity, e dzi mniej wypali papierosw ni zwykle i e naleaoby ograniczy si w ogle do dwudziestu sztukdziennie. Te proste czynnoci i uboczne refleksje przyczyniy si do przywrcenia mu rwnowagi, a skutek by natychmiastowy: oto przypomnia sobie szczeg niezmiernie wany, szczeg, ktrego dotychczas nie bra w rachub, a ktry z gruntu zmienia sytuacj. Przecie znachor Kosiba podczas rozprawy umiecha si do, najwyraniej umiechasi! -Przyglda si mi, jak komu dobrze znajomemu, ktrego nie daje si zidentyfikowa, i nie ukrywa bynajmniej tego, e usiuje mnie pozna! ... C to moe oznacza? Mogo oznacza tylko jedno: profesor Wilczur nie obawia si, e zostanie odkryty pod przebraniem znachora. Profesor Wilczur nie obawia si! Dlaczego tedy nie przerwa procesu prostym owiadczeniem, e jest Wilczurem? - Na to za rwnie jedna tylko moga by odpowied: - On nie wie sam, kim jest... Pod wpywem tego odkrycia Dobraniecki zerwa si na rwne nogi. - Amnezja. Utrata pamici. Boe! On przez tyle lat bka si... Spad do poziomu prostego wyrobnika... Utrata pamici... Profesor Dobraniecki wiedzia doskonale, co naley uczyni, by nieszczli wego uleczy. Wystarczyo po prostu powiedzie mu, kim jest, przypomnie kilka szczegw, pokaza jaki znany mu przedmiot. Oczywicie, moe nastpi wskutek tego powany wstrzs psychiczny. Lecz choby wstrzs taki by najsilniejszy, nie moe by niebezpieczny. Po paru godzinach, czy po kilku dniach. Wilczur odzyska pen wiadomo... - A co wtedy? ... I tu przed oczami Dobranieckiego wyranie zarysowaa si kolejno nieuniknionych skutkw. Wic przede wszystkim wiadomoo caej tej tragedii i o jej szczliwym finale rozbrzmi po caym kraju. Profesor Wilczur wrci do stolicy. Wrci do swojej willi, do swoich stanowisk, do swojej przodujcej pozycji w wiecie lekarskim. Wrci jeszcze sawniejszy, jeszcze bardziej uwielbiany, jeszcze znakomitszy, bo otoczony aureol niesprawiedliwie doznanych krzywd i upokorze, aureol znachoracudotwrcy, ktry potrafi by rwnie genialnym chirurgiem bez sal operacyjnych, bez sztabu asystentw, bez narzdzi... - Wrci.... a co wtedy ze mn si stanie? ... I profesor Dobraniecki poczu w ustach smak goryczy. Co si z nim stanie? ... Z nim, co mozoln prac lat kilkunastu wydwign si na szczyty, zdoby pierwszestwo, osign szczebel najwyszy? ... Niewtpliwie wszyscy przyjm oklaskami jego odkrycie. Przeyje jeszcze jeden dzietriumfu. Ale pniej? ... Pniej bdzie si rzeczy usunity na drugi plan, si rzeczy znajdzie si w cieniu wielkoci Wilczura... Katedry mu nie odbior co prawda, ale pod presj opinii bdzie musia ustpi z niej dobrowolnie. Zarzd lecznicy... gabinet dyrektora... Wszystkie od lat utrwalone innowacje... Prezesury w rnych stowarzyszeniach i zwizkach... Tak, wej tam na sal sdow i powiedzie, e tan znachor jest profesorem Rafaem Wilczurem, to zrezygnowa z wasnych zdobyczy, z wasnych osigni, z wasnych stanowisk. To przekreli najwietniejszy okres swojej kariery i dobrowolnie wyrzec si wszystkiego, co takukocha... I jeszcze jedno: w biografii profesora Wilczura znajdowa si pewien niewielki ustp, ktrego Dobraniecki przez tyle lat nie umia zapomnie, ktrego nie mg sobie wybaczy jako karygodnego wybryku prnoci. Skama tam piszc o pewnym przypadku w klinice uniwersyteckiej, o pewnej miaej a trafnej diagnozie, ktrej zasug przypisa sobie. I teraz jeszcze zarumieni si, gdy to gupie, niepotrzebne kamstwo sobie przypomnia. A kamstwo to, chocia drobne, chocia w oglniejszym sensie niewakie, mogo by odkryte tylko przez jednego czowieka: przez profesora Wilczura. Mogo by odkryte... tylko w tym wypadku, gdyby Wilczur odzyska pami... Rce i nogi profesora Dobranieckiego byy jak z lodu, ale w skroniach gwatownie pulsowaa krew. - Jak postpi? ... Czy popeni ajdactwo, jeli nie powie? ... Czy dla Wilczura bdzie tak tragedi pozostaniew tych warunkach, w jakich yje, do jakichprzecie musia ju przyzwyczai si? ... -Przecie to prosty przypadek, e mnie Korczyski wezwa na wiadka! To przypadek, e na to, do stu diabw, zgodziem si! Gdyby nie to... Antoni Kosiba do mierci zostaby Antonim Kosib i wcale nie czuby si tym pokrzywdzony. Wanie! To naley wzi jako miar, jako sprawdzian. Skoro kto nie wie, e dzieje mu si krzywda, krzywdy nie ma. Wilczur nie zdaje sobie sprawy z tego, e by kim innym. Swj los uwaa za rzecz normaln. Nie ma szczcia bez uwiadomienia go sobie i nie ma nieszczcia... Ostry dwik dzwonka rozleg si w kuluarach. - Prosz wsta, Sd wchodzi - dobieg uszuDobranieckiego gos wonego z progu sali. Nie ruszy si z miejsca. Tam czytano wyrok. -A co bdzie, jeeli zostanie skazany? -przebiega mu przez rozpalony mzg dojmujca myl. Zacisn pici. - Nie bdzie, nie moe by skazany - wmawia w siebie. Po chwili z sali rozleg si gwar, haas przesuwanych krzese i jakie okrzyki. Drzwi otworzyy si. Publiczno wysypywaa si na korytarz. Nietrudno byo z wyrazu twarzy tych ludzi odgadn, e zapad wyrok uniewinniajcy. Dobraniecki odetchn z ulg. Zdawao mu si, e cay ciar odpowiedzialnoci spadmu z serca. Przechodzili obok niego, gestykulujc i rozmawiajc gono. Chopi w ceglastych kouszkach, lekarze, adwokaci, mynarz z synem, pastwo Czyscy. Na kocu w najwikszej grupie szed znachor Kosiba zeswym obroc, z modym Czyskim i z jego narzeczon. Mecenas Korczyski zatrzyma wszystkich przy profesorze Dobranieckim. Co mwi wesoo, za co dzikowa. Profesor stara si umiecha, ciska ich rce, lecz oczy mia spuszczone. Przez krtkie mgnienie, gdy je podnis, spotka si z wzrokiem Antoniego Kosiby. Najwyszym wysikiem woli zapanowa nadsob, by nie krzykn. Wzrok Kosiby by niespokojny, natarczywy, pprzytomny. Wreszcie odeszli i Dobraniecki, wyczerpany doszcztnie, opad na awk. Cik mia noc. Nie zmruy oka ani na chwil, przewracajc si z boku na bok. W najlepszym hotelu wdziczny Korczyski zarezerwowa dla najlepszy apartament. Cicho tu byo i wygodnie. Nie mg jednak usn. Nad ranem, zmczony bezsennoci,nacisn guzik dzwonka: kaza sobie poda mocn herbat i koniak. Dopiero wypicie caej prawie butelki przynioso podany skutek i zasn. Obudzi si pno z blem gowy. Przyniesiono mu depesze z Warszawy. W jednej asystent z lecznicy przypomina oterminie zjnzdu w Zakopanem, gdzie profesor mia jutro przewodniczy, druga bya od ony. Naglia do powrotu. -Byo jeszcze kilku panw -, oznajmi sucy hotelowy. - Pytali, kiedy ich pan profesor moe przyj. - Nikogo nie przyjm. Jestem niezdrw. Prosz tak powiedzie. - Sucham, panie profesorze. A mecenasowiKorczyskiemu? - Wszystkim. Wsta dopiero pnym wieczorem. Naleaospakowa walizki i wraca do Warszawy. Nie mg jednak zdoby si na aden wysiek. Kilka godzin wczy si bez celu po miecie, potem kupi wszystkie dziennikiiwrci do hotelu. W dziennikach znalaz obszerne sprawozdania z rozprawy sdowej J motywy wyroku uniewinniajcego. -No, wic wszystko w porzdku -wmawia sobie. - Po prostu jestem przewraliwiony. Trzeba si wzi w karby! Postanowienie jednak niewiele pomogo. Gdyzabra si do pakowania, ogarno go znowu zniechcenie i takie rozdranienie, e kaza poda sobie znowu koniak do numeru. Pomimo to noc spdzi prawie bezsennie. Wczesnym rankiem wsta z gotow decyzj.Wyszed bez niadania, wsiad w pierwsz spotkan takswk i poda adres Korczyskiego. Zasta go jeszcze w szlafroku. - Witam drogiego profesora - zawoa adwokat. - Byem u pana wczoraj dwa razy, ale powiedziano mi, e profesor niezdrw... - Tak, tak... Czy moemy, mecenasie, pomwi na osobnoci? - Ale prosz!! - Wsta i zamkn drzwi gabinetu. - O co chodzi, profesorze? - Jak si nazywa ta panna? ... Ta narzeczona Czyskiego? - Wilczurwna. - Czy Maria Jolanta? -Ze Maria, wiem na pewno, a czy ma drugieimi, zaraz sprawdzimy. Wyj z szuflady tek z papierami. Szuka chwil, wreszcie znalaz. -Tak. Maria Jolanta Wilczurwna, crka Rafaa i Beaty z Gontyskich. Podnis oczy. Profesor Dobraniecki siedzia blady, z przymknitymi powiekami. -Mecenasie - powiedzia jakby z wysikiem.- Musz panu zakomunikowa, e to jest... e ona jest... jego crk. - Czyj crk? - zdziwi si adwokat. - Crk Antoniego Kosiby. - Nie rozumiem, panie profesorze. -Czy Kosiba o tym nie wiedzia? ... Czy ona te nie wiedziaa? ... Korczyski spojrza na nieufnie. -Panie profesorze - zacz - to jakie nieporozumienie, Kosiba wprawdzie opiekowa si t panienk, ona ywi dla wiele serdecznoci, ale upewniam pana, e adnego pokrewiestwa tu by nie moe... Dobraniecki potrzsn gow. -A ja pana upewniam, e to ojciec i crka. Antoni Kosiba naprawd nazywa si... Rafa Wilczur. Wyrzuci to z siebie i oddycha ciko. - Jak to? Profesor milcza dugo. -Tak -zacz mwi jakby do siebie. -Poznaem go. Nie mog si myli i nie omyliem si. Ten znachor jest profesorem Wilczurem, ktry zagin przed trzynastu laty... Nagle wsta. - Gdzie on jest, niech pan zaprowadzi mnie do niego. Adwokat obawia si, e Dobraniecki uleg jakiej przypadoci nerwowej. -Nieche pan usidzie, drogi profesorze -powiedzia agodnie -wydaje mi si, e zasza tu jaka pomyka. -adnej omyki. To jest Wilczur. Czy sysza pan kiedy o znakomitym chirurgu warszawskim tego nazwiska? - Oczywicie. Przecie pan profesor prowadzi lecznic imienia profesora Wilczura. -Tak. Przed trzynastu laty Wilczur zagin. Wszyscy myleli, e popeni samobjstwo... Mia pewn tragedi rodzinn. Zwok nie znaleziono... Byem jegoasystentem, praw rk. Objem po nim katedr, zarzd lecznicy... Tak... To jest on.-Nadzwyczajne! -ju z wiksz wiar powiedzia Korczyski. -Ale myli si pan chyba, profesorze. Wynikaoby std, e przez trzynacie lat ukrywa si pod cudzym nazwiskiem? ... Dlaczego? - Amnezja. Utrata pamici. - Chyba.... nieprawdopodobne. Przez trzynacie lat? ... - Na pewno. -Daruje pan profesor. Waciwie, syszc to z paskich ust, nie powinienem mie adnych wtpliwoci, ale czy z naukowego punktu widzenia jest to w ogle moliwe? -Zupenie. Amnezja retrograda. Medycyna zna wiele podobnych wypadkw. Niepami wsteczna... Wymazuje z pamici czowieka cae poprzednie ycie. Po wojnie wiatowejzanotowano setki wypadkw tego rodzaju. - Czy to skutek wstrzsu psychicznego? -Przyczyna nie odgrywa roli. Amnezja wystpuje zwykle po krtkiej lub duszej utracie przytomnoci. - A czy to jest nieuleczalne? - Zdarzaj si i takie wypadki. Na og jednak... Lecz nie tramy czasu. Gdzie on jest? -Kosiba? ... Wyjecha razem z Czyskimi. Zabrali go. Ale to jest rzeczywicie rewelacja! I pan profesor jest tego absolutnie pewien? - Absolutnie!! -Do licha! Gdybym to wiedzia podczas procesu! Zastrzelibym prokuratora i sdziw! Wyobraa pan sobie taki efekt?! ...Dobraniecki wszake nie by usposobiony dozajmowania si t stron sprawy. -Uprzytomniem to sobie dopiero pniej - powiedzia wymijajco. A teraz... Czy moe mi mecenas poda adres tych pastwa Czyskich? ... - Z przyjemnoci. Zamierza pan tam pojecha? - Oczywicie. -I ma pan nadziej wyleczy Kosib, czy raczej Wilczura, z tej choroby? -Tu nie potrzeba adnego leczenia. Po prostu wystarczy przypomnienie mu, kim jest. Jeeli to nie pomoe... to nie ma adnej rady. -Zastanawiajce! Jednak co nieco musia on pamita, skoro na przykad nie zapomnia swojej wiedzy lekarskiej? - Tak. Dlatego te mam najlepsze nadzieje - powiedzia wstajc Dobraniecki. Rozdzia XX Pocig, sapic, zatrzyma si na maej stacyjce. By jasny, soneczny ranek. Dachy budynkw pokrywaa gruba warstwa niegu, gazie drzew uginay si pod obfit okici. Szeroki widok roztaczajcy si z peronu zdawa si w swojej bieli i jasnoci czym odwitnym, zdawa si zalotnie umiecha i wabi swoj puszyst, przytuln cisz. Profesor Dobraniecki sta i wpatrywa si w t bia przestrze. Tak dawno nie by na wsi. Ten pejza wyda mu si w pierwszej chwili czym sztucznym, jak dekoracj przesadnie realistyczn, pretensjonaln i pikn a do nieprawdopodobiestwa. Upyno kilka minut, zanim w swej pamici odnalaz dawne odczucia, dawne kontakty z tym na nowo odkrytym wiatem, dawne zwizki... Urodzi si przecie na wsi, na wsi spdzi dziecistwo i pierwsze lata modoci. -Te amnezja -myla. -Czowiek yjcy yciem miejskim zapomina o tym wiecie. Wpada w chorobliwy rytm kariery, pracy, wycigu... I po prostu przestaje wiedzie o istnieniu tej pogody, tej ciszy... tej innej ziemi, gdzie prawda tak bezporednio przemawia do czowieka nie przez gonik radia, nie czarnymi czcionkami druku... Zapomina si o tym... Usysza za sob lekko skrzypice kroki i gos: - A pan pewno do Radoliszek? - Nie, do Ludwikowa. Czy mona tu dosta jak furmank? - Dlaczego nie? Mona. Jeeli pan kae, skocz tu do Pawlaka, on migiem zaprzgnie. - Prosz pana bardzo. To migiem trwao jednak prawie godzin.Jazda do Ludwikowa po nieprzetartej drodze dobre p. Gdy sanki stany wreszcie przed paacem, byo ju poudnie. Zwabiona szczekaniem psw, w drzwiach ukazaa si pani Michalesia i przysaniajc oczy doni, bo blask by wielki, przyjrzaa si nieznajomemu. - Pan zapewne w interesie do fabryki? - zapytaa. - Nie. Chciabym widzie si z panem Czyskim. - To prosz do rodka. Ale pastwa nie ma w domu. - Nic nie szkodzi. Waciwie zaley mi na zobaczeniu si z narzeczon pana Czyskiego, z pann Wilczurwn. - Jej te nie ma. - Nie ma? - Tak!! Wszyscy, prosz pana, pojechali do Radoliszek. Profesor Dobraniecki zawaha si. - A prdko wrc? -Nie wiadomo, prosz pana. Pojechali da na zapowiedzi. No, to ju pewno ksidz proboszcz ich nie puci. Na obiedzie zatrzyma. -Tak? ... To niedobrze. A czy moe mi pani powiedzie? ... Mecenas Korczyski w Wilniepoinformowa mnie, e pastwo Czyscy zabrali do siebie niejakiego Antoniego Kosib, znachora? - A jake, prawda, zabrali. Tylko e on nie chcia tu u nas zosta. - Nie rozumiem.... -Ot, nie chcia. Taki adny domek wyszykowali tu dla niego, o tam, za ogrodem. A on nie chcia. - Wic gdzie jest? -Gdzieby? Do myna pojecha, do Prokopa Mielnika. Powiada, e tam mu najlepiej bdzie. Zdziwacza stary. Ale ja tu gadam na mrozie, cho co prawda mrz dzi niewielki, a pana do rodka nie prosz. i w pamici owe dni, a wszelkich cieji8jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AA@cZ cc*Nieche pan bdzie askaw... Dobraniecki zamyli si. -Nie, dzikuj pani. Musz pojecha do Radoliszek. Mam bardzo mao czasu i czeka nie mog. - Jak pan woli. A jeeli pastwo chce pan zobaczy, to na plebani prosz wstpi. - Dobrze. Dzikuj pani. Wonica podci konia, profesor szczelnie owin nogi baranic i sanki ruszyy. Widocznie jednak jaki pech przeladowa go tego dnia. Gdy zajecha przed plebani, dowiedzia si, e s tu tylko starsi pastwo Czyscy, do ktrych wanie adnego interesu nie mia. Ich stangret poinformowa profesora, e pan Leszek z narzeczon pojechali na cmentarz, gdzie pochowana jest jej matka, a po drodze mieli wstpi do myna, eby zobaczy si ze znachorem. -Albo tam, albo tam pan ich znajdzie - zakoczy stangret i zwracajc si do wonicy profesora, zapyta: - A ty, Pawlak,znasz ludwikowskie srokate? - Co nie mam zna.... -No, to uwaaj. Mody panicz srokatymi pojecha. Jak je zobaczysz, to znaczy si, e i panicz tam jest. - Wiadomo. - Wonica kiwn gow i cmokn na konika. Do radoliskiego cmentarza byy dwie drogi. Blisza, ktrdy zawsze pogrzeby chodziy,wioda koo Trzech Gruszek. Nadkadajc za okoo wiorsty mona byo jecha koo myna Prokopa Mielnika. T wanie drog wybra Leszek nie tylko dlatego, e bya ju dobrze przetarta, ale i w tym celu, by przy okazji odwiedzi znachora. W gbi duszy Leszek by na troch rozgoryczony. Nie mg zrozumie, dlaczego Kosba nie przyj proponowanej mu gociny w Ludwikowie, dlaczego nie chcia zamieszka w domku za ogrodem, nad ktrego odrestaurowaniem tyle kopotali si z Marysi. Wiedzia zreszt, jak Marysia lubi swego stryjcia Antoniego i jak bardzo chce mie go przy sobie. Dla obojga odmowa znachora bya przykr niespodziank. Tote teraz, po daniu na zapowiedzi, uradzili zaatakowa go probami jeszcze raz. Marysia wprawdzie, znajc usposobienie stryjcia Antoniego , sabe miaa nadzieje. Leszek jednak, z natury uparty, zapewnia j, e zdoa go skoni do przeprowadzki. Znachora zastali przed mynem z workiem mki na plecach. Wanie adowano sanie, zwane w tych okolicach rozwalenkami . Przywita si z modymi bez umiechu, otrzepn rce i zaprosi ich do swojej przybudwki. -Dzie niezimny -powiedzia -ale zaraz samowar podgrzej i herbata gorca nie zaszkodzi. -Z przyjemnoci -zawoa Leszek. -My si tu u pana nie krpujemy... Jak u siebie w domu. - Dzikuj za ask. -aski tu z naszej strony rzeczywicie wiele, bo pan pogardzi nasz gocin w Ludwikowie, a my pask przyjmujemy. Znachor nie odpowiedzia. Wycign zza pieca stary but, nacign go cholew na rur samowaru i zacz rozdmuchiwa przygase wewntrz wgle, a z dou wylatywa popi i iskry. -Pan, panie Antoni - odezwa si znowu Leszek - naprawd robi nam krzywd. To ikoo Ludwikowa nie zabraknie chorych potrzebujcych paskiej pomocy. A my mamy tskni za panem? ... Kosiba umiechn si blado. - arty, panie! Po co ja wam potrzebny... - Wstydziby si pan. - Leszek uda oburzenie. -Ju nie mwic o mnie, ale nie bdzie pan przecie twierdzi, e Marysia nie jest do pana przywizana! - Bg jej zapa!! - No, wic? - A ot, przywizanie przywizaniem, a ycieyciem. Nowe ycie, nowe przywizania. -To adnie! - zawoa Leszek. -Widzisz, Marysiu? ... Pan Antoni daje nam do zrozumienia, e ju ma do nas, e sam do innych ludzi teraz przywie si. - Stryjem Antoni - Marysia wzia go pod rami - ja tak prosz, tak bardzo prosz... Znachor wycign rk i pogaska j po ramieniu. -Gobeczko kochana... Ja dla ciebie wszystko, ale nie do was ja, nie do was. Stary jestem i smutny. Samym swoim widokiem psubym wam szczcie. Nie trzeba, nie. Nie trzeba. Ot, jak zechcecie mnie zobaczy czasami, zajedziecie tu do myna. Dajmy ju temu spokj. Odwrci si do samowaru, z ktrego zaczo si wydobywa mruczenie. Leszek rozoy rce. -Ha, to szkoda. Bo ja uplanowaem sobie, ena nowosiele , w dniu, kiedy by pan wprowadzi si do Ludwikowa, ofiarowabym panu komplet narzdzi chirurgicznych... Czeka efektu, lecz znachor uda, e nie syszy tego kuszenia. Zdj szklanki z pki, przejrza je pod wiato i zabra si do nalewania herbaty. Gdy ju siedzieli przy stole, Marysia powiedziaa: - Dalimy dzi na zapowiedzi. Za cztery tygodnie nasz lub. - Ale na wesele to ju pan Antoni musi do nas przyjecha!! - zawoa Leszek. -Obejdzie si tam i beze mnie. Nie pasuj jado tych pastwa, co tam bd. A i std yczy wam bd tak serdecznie, jak i z bliska. - Nie chce pan by wiadkiem naszej radoci, naszego wita! - Stryjciu Antoni!! -Czemu nie -kiwn gow znachor. -Do kocioa przecie przyjd, n wiadkiem... To ja od pocztku jestem wiadkiem wszystkich waszych zmartwie i radoci. Dziki Bogu, e po waszej myli wszystko koczy si. - O, panie Antoni - sprostowa Leszek - to dopiero si zaczyna. Dopiero pocztek naszego wielkiego szczcia, ktre zdobylimy po tylu przeszkodach, kosztem tylu ez i smutkw, i rozpaczy... A dziwno pomyle, ilemy tego za przecierpie musieli... - Tym lepiej dla was - powiedzia powanie znachor. - Dlaczego tym lepiej? -Bo szczcie poty trwa, pki je czowiek ocenia naleycie. A dla czowieka warto ma tylko to, co ciko si zdobyo. Zamylili si wszyscy troje. Modzi nad otwierajc si przed nimi szczliw przyszoci, Antoni Kosiba nad swoj samotnoci, w ktrej ju bdzie musia y do mierci. I on przecie wiele przey,wiele przecierpia, a nic dla siebie nie zdoby. Bluniby przeciw wasnemu sercu,gdyby aowa, e oto t czstk szczcia, jakiego dla siebie pragn, oddaim, dorzuci jak ubogi datek do ich wielkiego skarbu... Nie, nie aowa, ale przecie ciko mu byo na duszy, jak musiby ciko kademu, co ju niczego nie oczekuje, niczego si nie spodziewa, niczego nie pragnie... Zapukano do izby. To stangret wszed z pudem. - Boj si, paniczu, e kwiaty zmarzn. Za dugo s na mrozie. -A dobrze. Niech tu postoj - powiedzia Leszek. -Chocia i tak niedugo musimy jecha. - Dokde to z kwiatami? - zaciekawi si znachor. Pojedziemy na cmentarz, na grb Marysinejmamy Chceros dzieli si z m nasz radoci i poprosi o bogosawiestwo -odpowie powanie Leszek. - Twojej matki, gobeczko? - Tak -To adnie... Bardzo adnie... Wspomniaa mi kiedy, e tu na radoliskim cmentarzu spoczywa. Tak, tak... Kiedy tu, gobeczko,w tej izbie leaa midzy yciem i mierci,chciaem i ja pj na jej grb, pomodli si o twoje wyzdrowienie... Zawsze wstawiennictwo matki to nie tylko u ludzi, ale i u Boga musi najwicej znaczy... Cikie byy to godziny... Tylko nie wiedziaem, gdzie jej mogika. Zaspi si, potem przetar czoo i wsta. Z kta alkowy przynis wielki pk niemiertelnikw. -Macie i to. Zawiecie. Te kwiaty nie pomarzn, nie powidn. To kwiaty umarych. Zcie je tam ode mnie. Marysia ze zami w oczach zarzucia mu rce na szyj. - Kochany stryjciu, kochany stryjciu... -A moe i pan, panie Antoni, pojechaby z nami. Zoyby pan te kwiaty osobicie? -zaproponowa Leszek. Znachor spojrza w oczy Marysi, zastanowi si i kiwn gow. -Dobrze, pojad z wami. Std do cmentarza niedaleko, to jak bd wiedzia, gdzie ta mogika, czasami sobie pjd zielsko powyrywa, kwiatki pooy. Wiedzia Antoni Kosiba, jak przykro robiMarysi nie chcc przyj gociny w Ludwikowie, i pragn teraz da jej dowd,e nic, co j blisko obchodzi, nie przestanienigdy by bliskie i dla niego. W kwadrans pniej we trjk siedzieli w saniach. Konie ruszyy drobnym kusem i ju po chwili znaleli si na zakrcie, skd jak na doni wida byo kapliczk i cae wzgrze, na ktrym znajdowa si tak zwany Nowy Cmentarz. Z nowoci waciwie pozostaa mu tylko nazwa, o czym wiadczyy rozsypujce si poty, pochylone krzye i wiecce w wielu miejscach czerwon ceg ciany kapliczki witego Stanisawa Kostki. Stary cmentarz, pooony za kocioem niemal w rodku miasteczka, od trzydziestuz gr lat by ju tak przepeniony, e nie pozostao na nim ani metra wolnego od mogi. Tu natomiast, na kiedy ysym, a obecnie gsto drzewami poronitym pagrku chowano zmarych radoliskich i okolicznych wzdu alejek. Midzy alejkami due kawaki byy jeszcze wolne i od mogi, i od drzew. Snad i drzewa w sypkim piasku nie chciay rosn. Droga sza obok cmentarza i sanie zatrzymay si przy bramie. Std ju trzeba byo brn nietknitym biaym niegiem, ktry miejscami siga do kolan. Nawiao go tu bez miary. Za to gdy tylko minli wierzchoek wzgrza, mogli ju i bez trudu. Tylko przy mogikach potworzyy si niewielkie zaspy. Marysia zatrzymaa si przy mogile swojejmatki, uklka w niegu i modlia si. Leszek poszed za jej przykadem. Znachorzdj czapk i sta za nimi w milczeniu. Bya to zwyka, wiejska mogika z niewielkim czarnym krzyykiem zawieszonym zeschnitymi wianuszkami i dopoowy zasypanym niegiem. Wanie modzi skoczyli modlitw. Leszek wyj z puda kwiaty, Marysia za zacza oczyszcza z krzya nieg. Wwczas ukazaa si blaszana tabliczka z napisem... Antoni powid po niej wzrokiem i przeczyta: p. Beata z Gontyskich... Zrobi krok naprzd, wycign rce przedsiebie... - Co panu, co panu jest? - krzykn przeraony Leszek. - Stryjciu!! ... - Boe!! - jkn znachor. W jego mzgu z przeraliw jasnoci odyo wszystko. Trzs si na caym ciele, a z jego garda wydobywa si jaki guchy, nieludzki jk. Siy opuciy go zupenie i byby run na ziemi, gdyby Leszek i Marysia nie chwycili go mocno pod ramiona. - Co ci, co ci, stryjciu? - szeptaa przeraona Marysia. -Mariolo, creczko moja... creczko moja - wymwi rozdrganym gosem i wybuchn kaniem. Nie mogli utrzyma tego bezwadnego ciaru i jak najostroniej opucili go na ziemi. Sowa wypowiedziane przeze napeniy ich zdumieniem, zwaszcza zdziwio Marysi, e nazwa j imieniem, ktrym kiedy, i to bardzo rzadko, w chwilach czuych pieszczot nazywaa j matka. Nie mieli jednak czasu na dociekania. Antoni Kosiba dozna widocznie jakiego ataku nerwowego. Skulony na klczkach w niegu,z rkami przycinitymi do twarzy nie ustawa w kaniu. -Musimy go przenie do sanek -zdecydowa si Leszek -pobiegn po stangreta, bo sami nie damy rady. Ju chcia i, gdy w alejce ukaza si profesor Dobraniecki. Jego niespodziewane zjawienie si tutaj zaskoczyo ich, lecz i ucieszyo. - Uszanowanie profesorowi - zacz Leszek. - On dosta ataku nerwowego. Co robi? ... Ale Dobraniecki sta nieruchomo, wpatrujcsi w tabliczk na krzyu. - Musimy go przenie do sa - odezwaa si Marysia. Dobraniecki potrzsn gow. -Nie, niech pani pozwoli wypaka si swemu ojcu. A widzc szeroko otwarte oczy obojga, doda: - To jest ojciec pani, profesor Rafa Wilczur... Dziki Bogu, odzyska pami... Chodmy, odejdmy dalej... Pozwlmy mu paka. Stali opoda i Dobraniecki urywanymi zdaniami opowiedzia im wszystko. Tymczasem zy przyniosy widocznie znachorowi ulg. Podnis si ciko z ziemi, lecz nie odchodzi. Marysia podbiegado i przytulia twarz do jego ramienia. Nie widziaa nic, bo zy zaleway jej oczy,lecz syszaa jego cichy gos: - Wieczne odpoczywanie racz jej da. Panie... Zachodzio soce, czerwieni i zotem jarzyo si niebo na widnokrgu, na niegu kady si niebieskawe cienie, pierwsze municie wczesnego zimowego zmierzchu. ---Konwersja: rpg6@go2.pl syszc to z paskich ust, nie powinienem mie adnych wtpliwoci, ale czy z naukowego punktu widzenia jest to w ogle moliwe? -Zupenie. Amnezja retrograda. Medycyna zna wiele podobnych wypadkw. Niepami wsteczna... Wymazuje z pamici czowieka cae poprzednie ycie. Po wojnie wiatowejzanotowano setki wypadkw tego rodzaju. - Czy to skutek wstrzsu psychicznego? -Przyczyna nie odgrywa roli. Amnezja wystpuje zwykle po krtkiej lub duszej utracie przytomnoci. - A czy to jest nieuleczalne? - Zdarzaj si i takie wypadki. Na og jednak... Lecz nie tramy czasu. Gdzie on jest? -Kosiba? ... Wyjecha razem z Czyskimi. Zabrali go. Ale to jest rzeczywicie rewelacja! I pan profesor jest tego absolutnie pewien? - Absolutnie!! -Do licha! Gdybym to wiedzia podczas procesu! Zastrzelibym prokuratora i sdziw! Wyobraa pan sobie taki efekt?! ...Dobraniecki wszake nie by usposobiony dozajmowania si t stron sprawy. -Uprzytomniem to sobie dopiero pniej - powiedzia wymijajco. A teraz... Czy moe mi mecenas poda adres tych pastwa Czyskich? ... - Z przyjemnoci. Zamierza pan tam pojecha? - Oczywicie. -I ma pan nadziej wyleczy Kosib, czy raczej Wilczura, z tej choroby? -Tu nie potrzeba adnego leczenia. Po prostu wystarczy przypomnienie mu, kim jest. Jeeli to nie pomoe... to nie ma adnej rady. -Zastanawiajce! Jednak co nieco musia on pamita, skoro na przykad nie zapomnia swojej wiedzy lekarskiej? - Tak. Dlatego te mam najlepsze nadzieje - powiedzia wstajc Dobraniecki. Rozdzia XX Pocig, sapic, zatrzyma si na maej stacyjce. By jasny, soneczny ranek. Dachy budynkw pokrywaa gruba warstwa niegu, gazie drzew uginay si pod obfit okici. Szeroki widok roztaczajcy si z peronu zdawa si w swojej bieli i jasnoci czym odwitnym, zdawa si zalotnie umiecha i wabi swoj puszyst, przytuln cisz. Profesor Dobraniecki sta i wpatrywa si w t bia przestrze. Tak dawno nie by na wsi. Ten pejza wyda mu si w pierwszej chwili czym sztucznym, jak dekoracj przesadnie realistyczn, pretensjonaln i pikn a do nieprawdopodobiestwa. Upyno kilka minut, zanim w swej pamici odnalaz dawne odczucia, dawne kontakty z tym na nowo odkrytym wiatem, dawne zwizki... Urodzi si przecie na wsi, na wsi spdzi dziecistwo i pierwsze lata modoci. -Te amnezja -myla. -Czowiek yjcy yciem miejskim zapomina o tym wiecie. Wpada w chorobliwy rytm kariery, pracy, wycigu... I po prostu przestaje wiedzie o istnieniu tej pogody, tej ciszy... tej innej ziemi, gdzie prawda tak bezporednio przemawia do czowieka nie przez gonik radia, nie czarnymi czcionkami druku... Zapomina si o tym... Usysza za sob lekko skrzypice kroki i gos: - A pan pewno do Radoliszek? - Nie, do Ludwikowa. Czy mona tu dosta jak furmank? - Dlaczego nie? Mona. Jeeli pan kae, skocz tu do Pawlaka, on migiem zaprzgnie. - Prosz pana bardzo. To migiem trwao jednak prawie godzin.Jazda do Ludwikowa po nieprzetartej drodze dobre p. Gdy sanki stany wreszcie przed paacem, byo ju poudnie. Zwabiona szczekaniem psw, w drzwiach ukazaa si pani Michalesia i przysaniajc oczy doni, bo blask by wielki, przyjrzaa si nieznajomemu. - Pan zapewne w interesie do fabryki? - zapytaa. - Nie. Chciabym widzie si z panem Czyskim. - To prosz do rodka. Ale pastwa nie ma w domu. - Nic nie szkodzi. Waciwie zaley mi na zobaczeniu si z narzeczon pana Czyskiego, z pann Wilczurwn. - Jej te nie ma. - Nie ma? - Tak!! Wszyscy, prosz pana, pojechali do Radoliszek. Profesor Dobraniecki zawaha si. - A prdko wrc? -Nie wiadomo, prosz pana. Pojechali da na zapowiedzi. No, to ju pewno ksidz proboszcz ich nie puci. Na obiedzie zatrzyma. -Tak? ... To niedobrze. A czy moe mi pani powiedzie? ... Mecenas Korczyski w Wilniepoinformowa mnie, e pastwo Czyscy zabrali do siebie niejakiego Antoniego Kosib, znachora? - A jake, prawda, zabrali. Tylko e on nie chcia tu u nas zosta. - Nie rozumiem.... -Ot, nie chcia. Taki adny domek wyszykowali tu dla niego, o tam, za ogrodem. A on nie chcia. - Wic gdzie jest? -Gdzieby? Do myna pojecha, do Prokopa Mielnika. Powiada, e tam mu najlepiej bdzie. Zdziwacza stary. Ale ja tu gadam na mrozie, cho co prawda mrz dzi niewielki, a pana do rodka nie prosz. i w pamici owe dni, a wszelkich cieji8jx}jӺA48j4jA4 }x} j\`@jj{AAN@