.$Qi!= $!R FJJ'1X3οߔK VrMsʚaX'v#aV8@Ro0`ր%cN84>Dxˈ:e|c<%8 r!GOOMBAGOOMBAGMBAHٟHYHdAD dT,0Q 4 4:9Q 4 4:N8Q 4 4: S 4:8  0S`H`hH`/.$Qi!= $!R FJJ'1X3οߔK VrMsʚaX'v#aV8@Ro0`ր%cN84>Dxˈ:e|c<%8 r!GOOMBAGOOMBAGMBA 0Uih7 RUD@ 0X@ q`PUUQ HAptbd5Q1QUUQl)`D` P@ @I Hps'6FTQE%In@p`P+5@;7g;#Oh(qF&PRQ oOwww.a$PcWЏ`^&'_ ?dP@*Q?piIp`5SQUEU`ߖ_p`_c~P?@G@FTtU4b_`dHpw6fP0;UhGsPpIwrF@TPAUE@?c@`@wGfaUP ?Ph`tp@ff1UU$b!o{׀(2?ulB_a{%aQbrf>)< ^ 5~C?B{A H7p6 `^Q5UU@IFtrdUQE@??faUR0U?@)A)(wJfZS00%1[1F!wpfU!U UU4AwwGf~_ @DwfaS#P`@A0PU@k_ ! T?2ifa$UEDQ$!?^%^?#I@hwttFbBEqA  wBd@Q@biq_TR0BC?ww??QbTUBU4$??dQC!?ۙA_swwbE3_Ai~$_~`1P0S$I`QiÆqw 6UT'@i `h`GGGf&A%`iݑhHq#FF]E$E~a Iqi!GOETHH#`P1a C@q@81b@r6F0`ffPFR??01?HB*i8btwa79*Q@ _ TPp#```0w%FS ?`0660SS R8 DqF6 Qy@`p?TPU4q? ~@  7 _0\/zz @0H??*kp3$$$$RSSC4FF%RteC4VG%RddC455%BBBBX=RJZ9gs{X=LJZ1gs{gCClC)C] 𵆰KN$kIHRR!B!GOys@-h$U`!!4, W@  7B  ?' xG 7(9"HBa8dI# h@C8!> - @'% x 7 / ' L '` h #@ Hx( GhCXC C2C J'PhR{3:3z;@* 9+ѐpGhC񵂰 )Hh.8PCpR(0 9 B %($EHh( "B"1# .1o0:0z!@4B Hh ))IBIIIBIIAG1hCHIh h`B@@#@Oi#B i1a)ۉ HaaI ` !@CpGhCCC!"R( KR(HQ1B !HpG0  #GK *KK#A#CETS0 \ ,!!1BCR0(۰pG0*A A"I2 "HpG@I" pG@NhH1iCA@@ 0a xA(h (ya` h 7B  ?'! 1@#BHМC` GC "JI# h@#[B EHpEI hO#'<pK $x#Cp"Cp8< $Qx9K!CQph !#B!`4I`4I3IMH`$] h`!!4,*L C8a!Lhi@Hhh (ڠ!I!IXH` 8@H8@$( 2`!4 ,L C I  IMGC2lCC `8` $M/`U/ HC(a/ / ` Ӯh/ѰI/IX` @/(/ H @O8CGC h`` G G Oh 0*2Rh"B"]GCK"hB"%0NGCB828!RGOFFONwith RONOFFSLOWMO5min10min30minOFFIIIIIIIIIIIIIIINormalTurboCrapProtGBAGBPNDS1P2PLink2PLink3PLink4PBlackGreyBlueNoneYellowGreyMulti1Multi2ZeldaMetroidAdvIslandAdvIsland2BaloonKidBatmanBatmanROTJBionicComCV AdvDr.MarioKirbyDK LandDMGMGBSGBCGBAGBAuto Goomba Pogoomba ' I" ;`AHx('@I XhF? @HAIx XiFhFiF" F;O @ 2 2 > GPowered by XGFLASH2.com 2005uChav2.2 on wC`C`B autofire: A autofire: 2`Controller: Display->Other Settings->Link TransferSleepRestartSave State->Load State->Manage SRAM->Exit Q" 6h:H;Ix X:hFiF 8H8Ox8:XhFiF 6L7Ix X6hFiF x4I X4hFiF 4H4h :XhFiF y0:XhFiF /H/x:XhFiF /H/hhFiF G Other Settings(`VSync: _`FPS-Meter: C`Autosleep: `EWRAM speed: 2Swap A-B: Autoload state: (Goomba detection: PaGame Boy:  " HIh XhFIiF 7HIx XhFfOKBa  @&60`.CH p ;pAH[#  >Np00Xp!000pp@;p#C3H&1H1A1HA(1%H&V f>Й(`]0 Z&v  # 06N<,$$ 4D=- Hh. 47?/ JGgCTCC brac#\T3:рpG H!I LhB 8hB <`x`Gg1W!"Cxx;Cx?;Cx?;CY02*ۀpG e") |"* wZ'?рG Write error! Memory full. Delete some games.1K1Oh#[<f'BC#fB7B+) #[B 5 (92>.'C.`h`=- 9*d'C'``` I02 `!Ip02B @I9 GCg^)2:p01ypG "S!H9 !7< 9< !7< }9 79 G00:00:00 - 00/00kKCIh h&1+AL! + + h)89B)) !`  Y'# ` B )"B" 0 1_Bѡh7  &.ѽB  i"2 D/"3 =( ("B" 0." )7 (" H` `GCgPush SELECT to deleteSave state:Load state:Erase SRAM:CKL(#[30 g``Hh`Hh2`HOx(8I Hh1.1"8NGg0CPCuCgCTC LjF ` (ќG  "! h-!h8BH ` 8@jF (H8@C #L!:#k LjF `  @"! h("! h 8@jF H8@GgCd#C% I NBh3B1` *I `GgCIh" J)0% )>hI`GgCH#h@pGlC( Hh/jF!(HhGPCTC(јG ") O#!";HhjF!v( "!6( g Saving.gPC(4! N(-h()!D("#[M0"#K!I H631!"H`!8Gg0!HKJ?"!GgA(< Hx8Hhw! ! -hB "RIH<// "Ah J00""RIH"GdCPCHx"Hh-jF! (hBE"R I HjF!8(zGdCPC  .MiF(`(G @&h%(B(!{%mH5hB#[B I") `%5<- M"!(h)h8BH(` 8@iF ( H8@CpC ROM not found.I(IjF! ("L#[0" IHhqHhHqHIx xCI x CI xICqHxHhO`/"! #[0"Gg0g8\_C(C_dCPC(!jF! (Jy`Ay J`y Jp!@ Jp!@ J#pI@@ pG8\_C(C_&O(C !I%=p70BjF! Z(L#[0"IHJhqHhHqHxqxyCq/`"! #[0"Gg0g8\_CC8O8J9j `%3L.S][D/7>W S BՉ-63CCBiсщ) щIaZ %KB$H!!с!C P CKBH!KBH!KBPh(Е`h(Аh8`HH8bH#CpG!`Q`сQ`gC @0&@  HKhB Hx( H! I CII#CpGC0vC CB0ӄFR) xp@Iу:Ӱɸ:Ұ 2 p Cp p p xpI@R`FpG CCXPpGR\TpG/Y@P@ KRB#BBRB[AB Z@P@Y@pGGGGG G(G0G8G CфF0 LC+@# @pB0`FpG xpI[*pG2x+ x1p2+pG/KRB#BBRB[ABpGFCˀ  xx[IR gFpGFRp@: C C  :ӁTR`FpGxG0`B @ @   !QR B0`BaB/F C ӰL;C+@рҰ xpI@+ R`FpG p@R`FpGxG--N< \/ Divide by zero///4 ,P$PP //38//1e "" \  /\ \$/< }Ϡ0\ }Ϡ@\  @0}ϠP\ // XTS4xVͫ0 FhnzZ~h2 0;.Yk  RT;h;h;h;;;T; T; = = =<<<<<===<<<<<<" =l=H=T; O-<04 +**)HAIB*@/@GPO|xt,`- .{H x@@44P,T(X$\ㄔGO 2 ZB^?O/pD-逡$ b(`4@ 0 PPQ0S$pD/XCP ` w9`9@9,C BB4Cx0@P`x404x40x4L-`ጠ匰Z @O PPQP$T0IE?@  L/xxxx h>P`@: ;;,'t,C2\+phà`àbàcàdàeàhàiàlàmàpàrà`sàtàu` àxàyà|à}ààà`bcdehilmprs`tu` xy|}wxFFFG8GhGGG H(??(@@(AA(B?(M3"o{3"o{3"o{3"o{UUUUUUUUUUUUUUUUUUZJZcUUUތk)ZcZJggU F%)YZJZcޢBk{URZJ!1sJ!!scR)祥{))Bu)ksJ!!scR)祥{))BތZsJ!!kkcB{))BȐPDBRRRRZZk{!BRZ{9RZ{9RZ{9Zk{!Bε!)99JZ9ﭥkZZB猥BRkRRRBZޜkf!BRUURBΌZR>sB3 wx#5 ZM`) UUUѩQH%GGM[jcBs{!%   @h*>` ; 8L 50@  ,$ /P-"P-p???????-???/@-L =@P 1 @@@0S@/0S@/                  @-BJRZbjrz "&.B1.07, T\ 0P@0/P00/$0/  R 0/޼ DP`l  0܀P:O-@PB A  ᠀堐cp@DA`PPP` \ EX P: O 0@-S"I 0  \0 Π0 S( 000 Q@@Ao 0!CexV4-$2X$QP$? @P,,0 R :Q0A 2 --N< \  Divide by zero!"!!"!"!!""!!"!""""!"!!""!!"!""""!!!!!!""""!"!!"!!!!!!!"!!""!!"!!!!!!!"""""!!"!!!!!!!!!!!!!0CFGNINTENDOxG[?xGbxGDxG\?xGZxGxG\xG xGxGxGexGxGqxGxGXTW@XTW@XTWXXTW$ %Ƞ B.瀀XTWX XTW2T12@XTW21TE112@XTWX\ကXTW0@2#D#@XTWČ~ B. B.XTW'1p2#!2XTW%Ƞ +LကXTWXE XTWe\2T12eT@XTWe\21TE112eT@XTWTXကXTW0L2#@#L@XTW$ PI@XTWhXTW$ &Ƞ B.瀀XTWh XTW2d12@XTW21dF112@XTWhlကXTW0E@2#@XTWXTW'1p2#!2XTW&Ƞ +LကXTWhF XTWfl2d12fd@XTWfl21dF112fd@XTWdhကXTW(0d@2E@XTW@HXTWxXTW$ 'Ƞ B.x XTWx XTW2t12@XTW21tG112@XTWx|ကXTWD QDR T"@ 22#1@XTW@T 2231@XTW@HXTW'1p2#!2XTW'Ƞ +xLကXTWxG XTWg|2t12gt@XTWg|21tG112gt@XTWtxကXTWD$ 2@XTW@HXTW|XTW$ 'Ƞ B.xG XTW||倀XTW'Ƞ + 212  B.XTW'Ƞ + 21@112  B.XTW'Ƞ B.XTW12@XTW@HXTW|'1p2#!2XTW'Ƞ +xGLကXTW|@|倀XTW2D12@XTW21DD112@XTWLကXTW22#@XTWXT@XTWXP@XTWXT@XTWXP@XTWXT@XTW'Ƞ +X\ကXTWXP@XTWT%T@XTWT&T\@XTWTP@XTWT'T\@XTWTP@XTW'Ƞ +TXကXTWT$T@XTWh`@XTWhd@XTWhd@XTWh`@XTWhd@XTW'Ƞ +hlကXTWh`@XTWd%dl@XTWd`@XTWd&d@XTWd'dl@XTWd`@XTW'Ƞ +dhကXTWd$d@XTWxp@XTWxt@XTWxp@XTWxt@XTWxt@XTW'Ƞ +x|ကXTWxp@XTWt%t|@XTWtp@XTWt&t|@XTWtp@XTWt't@XTW'Ƞ +txကXTWt$t@XTW% 'Ƞ B.瀀XTW%'Ƞ B.瀀XTW& 'Ƞ B.瀀XTW&'Ƞ B.瀀XTW' 'Ƞ B.瀀XTW'Ƞ  B.瀀XTW PI@XTW@H$ 'Ƞ B.瀀XTWD@XTWD@XTWD@XTWD@XTWD@XTWD@XTW'Ƞ +LကXTW$@02!2D@XTW$D02!2@XTW$@02!2D@XTW$D02!2@XTW$@02!2D@XTW$D02!2@XTW'Ƞ +$L02!2XTW$@02!2@XTW(!$@02!2@XTW(!$@02!2@XTW(!$@02!2@XTW(!$@02!2@XTW(!$@02!2@XTW(!$@02!2@XTW'Ƞ + (!$@02!2XTW(!$@02!2@XTW$@T02 2#!2@XTW$DT02 2#!2@XTW$@T02 2#!2@XTW$DT02 2#!2@XTW$@T02 2#!2@XTW$DT02 2#!2@XTW'Ƞ +$LT02 2#!2XTW$@T02 2#!2@XTW2##?$@2# 2#D1!2@XTW2##?$@2# 2#D1!2@XTW2##?$@2# 2#D1!2@XTW2##?$@2# 2#D1!2@XTW2##?$@2# 2#D1!2@XTW2##?$@2# 2#D1!2@XTW'Ƞ + 2##?$@2# 2#D1!2XTW2##?$@2# 2#D1!2@XTW2@1@XTW2D1@XTW2@1@XTW2D1@XTW2@1@XTW2D1@XTW'Ƞ +2L1XTW2@1@XTW0@41@XTW0D41@XTW0@41@XTW0D41@XTW0@41@XTW0D41@XTW'Ƞ +0L41XTW@1@XTW0@1@XTW0D1@XTW0@1@XTW0D1@XTW0@1@XTW0D1@XTW'Ƞ +0L1XTW0@1@XTW$T02 2#!2@XTW$T02 2#!2@XTW$T02 2#!2@XTW$T02 2#!2@XTW$T02 2#!2@XTW$T02 2#!2@XTW'Ƞ +$ T02 2#!2XTW$T02 2#!2@XTWg XTW|Ě -,XȌ,Ȍ|ĊTXXTW XTW -XTWa XTW%|ĚL|Ċ --,Ȍ ,Q XTW$L02!2XTWI|ĚL|Ċ --,Ȍ ,Q  -XTWXTW@H|Ě -,Ȍ,Ȍ|Ċ -XTWXTWXTW I|ĚL|Ċ --,Ȍ ,Qf  -XTW (!$@02!2XTWI XTW|Ě -,hȌ,Ȍ|ĊdhXTWJ XTW XTW&|ĚL|Ċ --,Ȍ ,Q XTW$LT02 2#!2XTWIOhXTWXTW}XTW 2##?$@2# 2#D1!2XTWI& $ XTW|Ě -,xȌ,Ȍ|ĊtxXTW%( $ v뀀XTW'|ĚL|Ċ --,Ȍ ,Q XTW2L1XTWI |(!|02 "2XTW' -@XTWČ$  B.XTW0L41XTWI( LXTW|Ě -,Ȍ,HȌ|ĊL0P ;XTW%( oLကXTW@XTW  $|ĚL|Ċ --,Ȍ ,Q8 XTW0L1@XTWI0s|(!x02 "2XTW|t倀XTWČ +LXTW|Ě -,Ȍ,Ȍ|Ċ -H@H$ T02 2#!2XTWI80O- ģij,F.  !#RO/#>5:5`   h/<<3   4# R $# ,/  /"P" R" B4 4@ FxGQEĊQEĊ x ĊG @ĊQEOĊ$ P P@ $ @: $  vR $ $@ H  P  X ` @ I|ĚL|Ċ --,Ȍ ,Q  -XTWPFPFh>P01// \J" 3--:--. .:::::::.TA`AlAxAA:AAAAAAAAA:B B,B8BDBPB\B:::::::::BBBBBBBBBBBBBBBB@56d6677:477778::::::::::-::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::: \(UWQL \UWQLRead from OAM. Wrote to OAM. \J2--:----:::::::-<@H@T@`@l@:x@@@@@@@@@:A AA$A0A  ˌ  ˌLT!L t >  ˌ  +xxxxSNtuuh>Ix^Z!`@@&9_9_9_9_`?DDDD@ D H L P T X T X  PO4OdO::::(;|;;;-<;:: v  (;=L<$<!Q@-U@ nO4rOP$ P$ P$ P$ P$ (;<<: 9: =0=:+ P CSv(;\=;;?(;=<:(;=::C9@-0<<<<8$@DA$HLI -$@DHL$T?99 0Px h8Tx0`|  P 8Lt@`4PhH 4 ` |       8 P l        4 P |        @ X t       $ @ X t       <X p0\(<Pdx @l4p$`(\$THH0Lh ,Hh(Dd0d<l (ldlBDTl$ X h P$     !(!d!!!!!0"X"""""#<#T#### $ $$$$:::::::(::::8 ;;D+bkGG@@>BEoE>B>RG>Uff s nٙgcnܙ3>CLAS POPIOLY3 003Copyright (C)2000-2001 Pat Crowe. This Book Reader was distributed solely for the reading of classic books which are out of copyright. Program extends to address 3fffh. No responsibilty can be accepted for any breach of copyright nor for any other matter involved with material above this address. This material will have been added by a user of this program and not the author of this program. Please address any enquiries concerning breach of copyright or any other concerns, to that third party. >P Q1b͛ >a>&> > ͜:\ BS ( O>ͧ ͮ Ϳ ͮ G ͮ Q|r>>xE>@A>>@ v(́ Vw cog_ 9W -O G  < >O < >Oͳ S  (((# ("(*( */͘^# = >O| < >O|!>w# !6# 6#6# ! 6#6# 6# B͜ w  O> O͜Oͮ < 8>   G3 8  3 8 #@w    (=> O> >O͜Oͮ 0< O  ͟ w  ͮ y  {   G3  3  O w  ͮ y  > > >>!>A!@}|!* a* OG> > >>>!>A!@}|- = 3  -(>(>ʘ 3  u,#> >(og #F+Nx<(,x ͷ ͮ Q>$(>ͯ ͮ Q> (!В@(=3 y !В@y( 3 y >G ͮ Q O> |y (((( ($((!p(! !!!!~"  ! (q! (j!H (c!p (\! (U! (N! (G! (@! (9!: (2!b (+! &! !! ! !a* Przewi Wers Str. Roz. Wsz Liiku: Rivi Sivu Kapp LopBlttern: Zeil Seit Kapt AlleDfiler: Ligne Page Chap ToutScrolla: Rad Sida Kap Hela Lista: Linea Pagina Cap. Tutto Blader: Lijn Blad Hfdst Alles Bla: Linje Side Kap Alle Despl.: Lnea Pgina Cap. Todo Mudar: Linha Pagina Cap. Tudo Despl.: Lnia Plana Cap. Tot G<8-(>> 7 > O O ( u> 7 => G!x(~# * !6# x y!(#!@(!(!(!@y(=]T! P* P* P* P* > >A! y( >"" " N"O">A> >A! y( *GN 6*GO . * >!A 3  > >A!   # A! @6# x !~#(  o&MD)))  0( 8 V#F#' y z_k&)}o ! {(8=xw#wyw#wˇ@@>@>GHI!`>" " !` y(=> W>'('('(y !`Q'('('((,>O!`>" x >" x `>" x >Ow#<  6# !>"< ! "< !@6# ! 6# !>("< !  "< ́> /7G>/Gx>0(>>$ x >$@(D ɇƀhiA * >hiA * >h@iA * ɇƀjkA * >jk@A * ==|================<=MBFONTMonospaced @@@@@@@``@ @ @@@`@@ @@@@@ @ @@@@@ @`@ @@@ࠠ@@@@@ @ `   ࠠ @@ࠠࠠࠠ @@ @ @@ @ @ @@@ࠠࠠࠠ@@@@@ ࠠࠠ@@ࠠࠠ ࠠ @@@@@@@@@@@@ @@@`@@@@@`@@@ ` `@@  ࠠ ࠠ`@@@@@ࠠ @@@@@@ @@@@@@@ ࠠࠠࠠࠠ  @`@@@ @@  @ @@@@ @@@@@@@@@ @@`@`@ࠠ@`@@@@@@@@@@@@@@@@@ @@  @@ @ ࠠ@ @ @ @ࠠ @@`@@@@ @ @ @ ࠠ@ @ @ @@@@@@@@@@ࠠࠠ0@@@@@@   @@  @ @@@@ @@@`@@@@@@ @ @@@@ @@@ @` @ @@ @@`@@@ @ @ @@@ @@@@@@@@ࠠ @ࠠ@ࠠ@ࠠ@ࠠPࠠࠠ@ࠠࠠ@ @@ @@@@  @ @ P  @  @@ @ @ @@@@@@@@@@@@@@@@@  @ࠠ@ @ࠠ@Pࠠ@@@ @@ @  MBFONTVariable pitch PPPPP x(  @ࠠ@@@@@@@@@@@@@ @@@@@@@@@@ @ `   ࠠ @@ࠠࠠࠠ @@ @@ @ @ @@@ࠠࠠࠠ@@@@@ بȨࠠࠠࠠ ࠠ @@@@@@@P@@@@ @@@@@@ @@@@@@@ ࠠ ࠠ`@@@@@ࠠ @@@@@@ࠠ@@ࠠࠠ` ࠀ @P@  @ @@@@ @@ @@P```ࠠ@`@@@@@@@@@@@@@@@@@ @P@  @@ @ ࠠ@ @ @ @ࠠ@@HHP\T@ @ @ @ ࠠ@ @ @ @@@pPpࠠࠠ xx $HH$ xx@ @@@@ @@@`@@@@PPPPP@ H$H(8 8 ( @ @@ࠠ @ࠠ@Pࠠ@ࠠ@@ @  @@@ @@@@@@@@@pHHHHpȨ@ࠠ@ࠠ@ࠠPࠠPpp@Ȉ@ @@ @@@@@  @ @ P  @  @@ @ @ @@@@@@@@@@@@@@@@@p` @ࠠ@ࠠ @ࠠ@ࠠPࠠࠠ@@@@ @@ @ ࠠ PcCKcc-c~<P?- " POPIOY " TOM III STEFAN EROMSKI Rozdzia 1 SZLAK CESARSKI Dywizja generaa Zajczka, czyli tak zwanalegia pnocna, podzielona zostaa na trzy brygady. Pierwsza z nich, pod dowdztwem generaa Fiszera, skadaa si z regimentupiechoty zapoyczonego z dywizji trzeciej, z pierwszego regimentu kawalerii krakowskiej i czterech sztuk armat szeciofuntowych. Cz tej siy, pod bezporedni komend generaa Fiszera, udaa si bya w lutym na pomoc generaowi Dbrowskiemu i wzia udzia w wyprawie na Tczew, pniej w marcu przesza Wis i wrcia do swej komendy.Druga brygada legii pnocnej suchaa rozkazu generaa Izydora Krasiskiego, poprzednio komendanta wszystkiej jazdy rycerstwa. Skaday j: regiment trzeci piechoty i puk kawalerii krakowskiej z dwiema armatami czterofuntowymi. Brygadtrzeci dowodzi genera Woodkiewicz, a mia pod sob regiment czwarty piechoty, drugi kawalerii i dwa dziaa czterofuntowe.Wszystka ogem artyleria tej dywizji zostawaa pod dowdztwem i spraw szefaszwadronu Chopina. Krzysztof Cedro nie wyszed ze swego szeregu. Po zaprowadzeniu nowej organizacji znalaz si w drugiej brygadzie generaa Krasiskiego. Puki te stay w Toruniu do 28 lutego 1807 roku. Wyruszywszy stamtd przeszy Wis i pocigny w marsz na Pokrzywno (Engelsburg) i Niborg (Neydenburg), gdzie genera Zajczek pozosta a do dnia 26 maja, nieznaczny biorc udzia w akcji. W okolicy Niborga stay naok wysunite bataliony piechoty i kompanie jazdy. W Maldze sta batalion piechoty, 50 koni kawaleryjskich i jedna armata heska; Dbowea strzeg drugi batalion piechoty i 40 koni; w miejscowoci zwanej Kot byo 50 koni i druga armata heska; w Przysowie 20 koni, w Omulcu 10, wreszcie 12 koni rozmieszczono midzy Omulcem a Orowem.Sia kawaleryjska tworzya acuch zakrywajcy posterunek gwny i osaniaawszystkie drogi. Skoro tylko rozlokowano wojsko po chatach, budowlach i w ogle poddachem, a dla koni urzdzono w stodoach iwozowniach grdze, zaczy si napaci lotnej konnicy nieprzyjaciela oraz podjazdowania odwetowe ze strony polskiej.Krzysztof Cedro znalaz si w Kocie na pocztku marca. Gajko wyszykowa tu dla konia dobre pomieszczenie a niezy siennik na pryczy w alkierzu wieniaka. Zrazu wszystko szo po dawnemu: musztry, egzercerunki, wiczenia gimnastyczne. Ale ju po upywie dwu tygodni zaczy si czasy niespokojne. Konnica nieprzyjacielska wpadaa do wsi w nocy, nad ranem, pod wieczr, w poudnie i przy niadaniu, z wrzaskiem i gwizdaniem mkna ulicami i gubia si w zimowej szarudze. Gajko szczeglnie lubi zabawy z tymi wojakami. W dniu 25 marca o zmierzchu zdarzy si wanie jeden z takich napadw. Co najmniej cztery seciny jedcw nieprzyjacielskich wpady do wsi i usioway j podpali z czterech rogw. Podpukownik Skalski kaza trbi gwatownie "na ko" i w mgnieniu oka caasia posterunku rzucia si na napastnikw.Atak by odparty rwnie szybko, jak si zacz. Krzysztof pdzi za innymi w mroku padajcego wieczora, widzia nawet przed sob konnego brodacza, ale pomimo caej siy konia dopa go nie mg. Po zebraniu si si obronnych uradzia starszyzna wykona niezwocznie podjazd. Okrzyknito w szeregach, e kto na ochotnika chce do wyprawy nalee, ma sizgosi do puku Dbrowskiego. Gajko z Cedr poszli wraz na ochotnika. Dowodzi pukownik Sienkiewicz. Szli podzieleni na partie, ciemn noc, polami, w nieznanym zgoa kierunku. Z dala pod lenym wzgrzem ujrzeli ognie, tote obeszli je cae w promieniu kilkuwiorstowym, wertepem a moczarem, Napadli z boku, z pnocnej strony. Oddziaem, w ktrym si Krzysztof znajdowa, dowodzi rotmistrz Zaborowski. Byli tu w kawalerii krakowskiejporucznicy: Gontkiewicz, Wychliski, Szymaski i Rzeciszewski. Cedro zna ich wszystkich jeszcze z Siewierza. Jechali w guchym milczeniu a do chwili stanowczej. Krzysztof nie mg zrozumie nic a nic z caej tej wyprawy. Najbardziej by zdumiony, kiedy porucznik Wychliski spi nagle konia i rzuci si naprzd z takim wrzaskiem, zaywaniem paasza i mocnych sw komendy, jakby go wcieky pies napad. Natychmiast wszyscy uczynili to samo, nie wiedzc, o co chodzi. Jazda ochotnicza rzucia si naprzd z lancami i wpada midzy tlejce ogniska na ludzi rozespanych, ktrzy si zrywali z ziemi i siadali na ko wrd wrzaskw, przeklestw i strzaw. Zwycistwo nad ow psenn zgraj nie przyszo jednak zatwoci. Z gbokiego mroku wypadli sformowani w lotne oddziay. Wszcza siwalka na lance i piki, starcia mokrych koni iczarnych ludzi, bitwa w ciemnoci. Tam i sam wrd ognisk gonili si jedcy na oko i z wrzaskiem wysadzali z siode. Tam to oficer Zaleski, dowodzcy kompani jazdy kaliskiej, w oczach onierzy od razu salwowa si ucieczk i tak dalece zdecydowan, e Gajko wstrzyma konia. Splun za nim w ciemno raz, splun drugi raz jeszcze dalej, i tego. nie byo mudosy. Trzeci raz splun w gar, chwycini jedlca szabli i dopiero! W trakcie utarczki wit nasta. W bkitnym mroku zimowym rozleg si szybki szczk i trzasklanc, wzmogy si miertelne krzyki, stkanie koni i ttent skokw ich po elaznej grudzie. Podjazd zosta panem obozowiska, kilkunastu koni, czterech trupw i siedmiu rannych jecw. Tamci odrbujc si i strzelajc ustpili z pola i znikli za lasem. Nie upyn jeszcze tydzie od tego wypadku, kiedy dywizja przeya nowe wzruszenie wojenne. Bardzki, szef szwadronu jazdy kalinko-sieradzko-wieluskiej, stojcej na drodze ku Szymanowu, odebra od marszaka Masseny nagy rozkaz maszerowania bez zwoki, w kus, pod Szczytno. Sycha byo stamtd strzay i oskot bitwy. Szwadron, uszykowany en bataille, ruszy z kopyta i zaraz, ustawionyobok dragonii francuskiej, rozwin kolumn i atakowa z lewego skrzyda, Utarczki trway przez ca noc bez odpoczynku, wytchnienia i popasu koni. Z rana, o godzinie sidmej, szef Bardzki atakowa konnic nieprzyjacielsk dla zakrycia rejterady dywizji francuskiej ze Szczytna. Przed poudniem nieprzyjaciel w sile blisko trzech tysicy jazdy uderzy forsownie na Kaliszan. Cugi pierzchny od razu i szwadron o mao nie by oskrzydlony. Dowdca dywizji przysa rozkaz rejterowania si, co te wykonano zszybkoci, precyzj i, jak to mwi, z chwa, a pod oson lasu i kilkudziesiciu piechurw francuskich w nim ukrytych. Wielu oficerw i onierzy w tej sprawie dzielnie si spisao. Kapral Kwiatkowski dosta postrza w bok, sam sobie kul kozikiem spomidzy eber wyduba, ran opatrzy, a z pola bitwy nie zeszed. Tote zaraz nastpnego dnia fortragowany zostana sieranta. Kapitan Ostrowski wietnie odznaczy si zarwno w chwili awansowania w akcji jak i podczas rejterady, ktra posza z chwa. Porucznicy Zabocki i Krasuski byli ciko ranieni. W tydzie pniej, stosownie do planu wypracowanego przez generaa Fiszera, wykonano atak na obozy zimowe nieprzyjacielskie pod wodz generaw Fiszera, Krasiskiego i Mciskiego. W tej sprawie miaa udzia kawaleria krakowska i kaliska, Poznaczycy i Mazury. Pukownik Godebski uprztn niebezpieczestwa z bokw postpujcej konnicy i niepokoi nieprzyjaciela w sposb dranicy wysuwaniem oraz cofaniem jazdy. Skoro siprzeciwnik rzuca gwatownie do pocigu, Godebski usiowa okry go piechot. Kapitanowie Krzyewski i Kreczmer przedarli si lasami a pod Burdingen, a kiedy jazda polska wywabia nieprzyjaciela i, wiadomie umykajc, skonia go, e si zapuci za daleko, rozwinli lini i rzucili si do walki na bagnety. Kapitanowie piechoty Dobrogoyski i Tatarowicz torowali drog pod Czarnym Piecem, zmagajc si bagnetem z nieprzyjacielem, ktry zagradza dostp do Jedwabny. Natarcie byo silne i mianie, z trzech stron. Cedro pierwszy raz w biay dzie widzia nieprzyjaci. Rwa w szeregu z nastawion lanc i jeden z pierwszych wpad w uliczk wiejsk. Podpukownik Skalski, dowodzcy si zdajc od strony Kota, widzia Krakowian, jak szli w ogie z kopyta, a strzelcw wdzierajcych si z nastawionym bagnetem pod konie nieprzyjacielskiej jazdy. Spotka ich te wkrtce wielki zaszczyt: zostali przeznaczeni do kompanii wyborowych, ktre formowa wanie z jazdy krakowskiej i z piechurw genera Izydor Krasiski. Cedro dosta szlufy psowe ze srebrnymi brzegami i o jeden grosz wicej gay na dzie oraz obowizek pozostawaniazawsze w subie sztabu generaa. Wybranizostali do kompanii wyborowej konnej za wzicie Jedwabny kaprale: Gaj ko, Malczewski i Myliski, onierze, prcz Cedry: Surym Modliski, Karpiski, dwaj bracia stryjeczni Kuleszyscy, Krasuski, Bieszyski, Leniewski, Grabowski i Stefan Szynka. Furier Zwierkowski za okazane mstwo otrzyma, prcz wyboru, zapewnienie pierwszego awansu, jaki si okae. A do dwunastego maja dywizja nie otrzymaa adnego alarmujcego rozkazu. Tote ywot jej zewntrzny ogranicza si drobnymi utarczkami i maymi podjazdy. Dwunastego maja rozbiega si po posterunkach wie-piorun, e pod Malg zaoga zostaa w pie wycita. Ludzie zerwali si do ora jak jeden, ale rozkaz trzyma ich w ptaczce na miejscu. Przysza wreszcie dokadna wiadomo z oddziaem generaa Fiszem, ktry chodzi napadnitym na odsiecz. Okazao si tedy, e na mynek pod Malg, gdzie konsystowaoddziaek zoony ze trzydziestu piechoty, napada znaczna wataha nieprzyjacielskiej konnicy. Podpukownik Krukowiecki, komenderujcy w samej Maldze, ruszy tamtym na pomoc z oddziaem 140 piechoty.Podchodzcego ju do mynka nieprzyjaciel obskoczy ze wszech stron, w sile dwu tysicy. Krukowiecki cisn swoj kolumn, sformowa czworobok, utworzy front z mniejszych onierzy na wszystkie strony i zaciekle pocz si broni. Na wszelkie ataki i propozycje poddania si odpowiada salwami wystrzaw i bagnetem. Walczy tym porzdkiem przez ptrzeciej godziny. Z rozpaczliwego pooenia wybawi go genera Fiszer, ktrego konnica uderzya na nieprzyjaci i rozegnaa. Krukowiecki mia 25 onierzy polegych i 16 ciko ranionych. Nieprzyjaciel utraci pukownika, dwu oficerw i okoo stu ludzizabitych. Prawdziwym mstwem, wytrwaoci i rozsdkiem odznaczyli si modzi oficerowie: kapitanowie Gras i Fontana, porucznik Cybulski; podporucznik Braun du Laurans, Jakobowski i Zalewski. Kapral Werbechowski i woltyer Mamiski, obskoczeni przez tum jedcw, wyrwali trzem z rk piki i bronili si bagnetem ze staoci godn najstarszych i najdowiadczeszych wojakw. Chodzia w szeregach zazdro i gorycz budzca wie, e legia trzecia pod Giegudem, ktry ni dowodzi w zastpstwie wodza ranionego na rynku tczewskim, odznacza si wietnie pod Gdaskiem, e piechota pierwszego regimentu posza a nad morze, pod Koobrzeg... Wreszcie 26 maja przeczytano legii wiadomo o poddaniu Gdaska i o marszu, ktry legia Dbrowskiego ma wykona na wschd, w stron Niemna, dla poczenia si z Cesarzem. Nareszcie i legia pnocna ruszya si ze swego miejsca. Dziesitego czerwca staa kwater w Ostradzie, stoczya potyczk pod Rud i Waami, czyli Wallendorfem; nastpnego dnia ruszya do Loken, 18 przysza do Dobrego Miasta (Gutstadtu). Tutaj w marszu midzy Gutstadtem a Oelseeodebrano od ministra wojny, majora wielkiej armii, ksicia de Neufchtel, jakniezwyczajn wiadomo. Dzie to by upalny. Z kurzawy dronej wynurzy si pdzc naprzeciwko kolumn oficer francuski z pocztowym. Obadwaj na nikogo nie zwracali uwagi. Szli wprost na generaadywizji i jemu dopiero zwierzyli sekretny papier. Chwil tylko jednak trwaa tajemniczo. Wnet starsi oficerowie wjechali midzy szeregi i czytali depesz o wielkim zwycistwie frydlandzkim. Wojska stay w milczeniu, jakoby zmartwiae. Krzysztof Cedro sucha tej wieci nikiej bani. udzio mu si, e syszy na jawie opowiadanie starego onierza, Ojrzyskiego Mieczyka. Tak wszystko, jak tamten zapowiedzia prost sw mow. Wszystko si spenio co do joty. Zwierzy si z tym wraeniem Gajkosiowi, a ten tylkowsiska rozgarn: - A no i jake! Toby onierz onierza nie rozumia... Kapral by nie rozumia Cesarza! Kady go tak samo rozumie jak wasn dusz. Nasze go rce pchaj i nios tam przecie, dokd chc, a jego dusza - to nasza dusza. Nadeszy wnet i ustne wieci. Gosiy o miaych czynach dywizji trzeciej, o zdobyciu przez ni dwu armat, o brawurze konnicy i zimnej krwi piechoty, o tym wreszcie, e "Genera-porucznik" znowu napolu frydlandzkim odnis ran. Teraz dywizja Zajczka ruszya forsownymkrokiem do Rastenburga dla pocigu za nieprzyjacielem i poczenia si z legi trzeci. Niedawna kawaleria krakowska i poznaska bya nieustannie na linii strzaw nieprzyjacielskich, w polu, w awangardzie. Krzysztof Cedro znalaz si wkocu czerwca w Olecku, 13 lipca stan wHoynce okoo Sopoki, w pobliu ju Grodna. Tu z woli cesarza Francuzw Mciski, dowdca siy zbrojnej krakowskiej, mianowany zosta pukownikiem czwartego puku jazdy, a powstanie krakowskie przyczono do tegoczwartegorpuku. Okoo 10 lipca przeczytano wojskom wie o pokoju tylyckim. Dywizja Zajczka otrzymaa rozkaz maszerowania ku Warszawie. Stana tam 15 sierpnia. Tego dnia wyszed rozkaz generaa dywizji owiadczajcy, e wszystka sia idzie na stay i dugotrwajcy pobyt do Kalisza. Pokj tedy i koniec awantury... Tak myla mody Cedro. Mia stan, a raczej zamieszka w owym Kaliszu jako onierz czy wreszcie oficer-baagua w czasie pokoju. Przewidywa, e dni upywa mu bd na grze w karcita, w bilard czy domino, na prniactwie, rozpucie i nudach w jakiej resursie Pescarego, w towarzystwie kolegw, ktrych widzia tylu. Nie ncio go to ycie.Dla takiego ideau porzuci starego ojca? Dla tego podepta jego nadzieje i uudy? Dlatego przey w dzie grudniowy? Nie, nigdy! Wic wrci si do domu? Wrci jako rycerz, ktry wcha ju proch, ale bardzo z daleka? ktry odby konno do szeroko zakrelon wycieczk po kraju?... Ito ju niemoliwe. Widzia on ju z dala wojn i wrosa we, jak drzewo wrasta w ziemi niezmiernymi korzeniami, pasja do wielkiego a mocnego czynu. Wrci do cichych, rolniczych prac zTrepk, do pracowitego snycerstwa wzorw kultury w twardym klocu kamiennym, kiedy tu obok, za lasami ssiedniego powiatu, tworz si dzieje, ami i roztrzaskuj kamienne tablice prawpisanych, spychaj z przyciesi owe budynki i nowych plany misterne, z szataskim sprytem wysnute ze zdradzieckiego mzgu urzdnikw, ktre by w wiedeskich pozna przedpokojach? Z Warszawy, ktra za tych dni bya jak peny ul, gdy we wyrojone pszczoy na prac wracaj, gdzie wszystkie siy ludu pryy si niby moc czowieka w jednej rozptanej prawicy, w pospnym i gorzkim nastroju ducha wyruszy do Kalisza. Ciepe byy, agodne, podjesienne noce. Gdy kolumny cicho i bezpiecznie cigny od zmierzchu do rana gocicem, a wyborowa kompania jazdy krakowskiej sza w tropy swego wodza, stary wachmistrz Gaj ko, dowodzcy t kompani, wnet szlusowa domodego i mamrota mu do ucha: - Pokj, padaj, na wieczny czas - i tyla. - A no przecie czytali. - Bdziemy to w onym Kaliszu stoi? - Taki rozkaz. - licznoci my wojn zwojowali, ani sowa!- Da Pan Bg doczeka... Jeszcze, jeszcze... Dopiero zucheleczek tyli jak gniazdo skowronkowe. - Do stu par diabw! To ja na musztr mam jeda pod Grodno? Ja musztry nauczny. Lepiej chyba ydom gnj spod kz wyrzuca... Abo bab poj, eby czowiekowi znaki obdara i kopyci po bie praskaa. - Cichajcie, wachmistrz! - Paniczu! Widzia ja si we Warszawie z jednym. - No? - To samo spod Kniaziewicza jeszcze. Oba my z Neapolu przyli, ino ja wczeniej, bom gupszy i na mier mi dockliwio, a tamto szelma - jeden mur. Na lsko przyli. widerski ich przyprowadzi grosmajor. - C to za bro? - Z nadwilaskiej legii. Kamraty jeszcze - 48jx}jӺA48j4jA4 }x} jL  iC }x}`XjPcO"c q#c ,Nc ;chy - gdzie! Spod starego jeszcze kochanka.Gdzie takie nie byway! Wszystkie boje z Austriakiem, Hohenlinden, wielka droga bez Szwajcary ze Sokolnickim. A potem w subach cyzalpiskich. Oni ta wreszcie podkrla Jzefa poli, a ja si do ziemie wydar. - No, a teraz c z nimi? - Pada mi ten kamrat: nasz star neapolitask legi od nowa sztyftuj. Jakisi ksi Hieronim w nich si pokocha. - Co za ksi Hieronim'? - A diabe go ta rozezna, co on za jeden! Ksi Hieronim, powiedzia, i tyla wiem. Pewnie cesarski abo brat, abo zgoa szwagier. - A za c to ich tak sobie ulubi ten Hieronim? - Za co? A za to, co powiem. Wszystko mi kamrat porzdkiem opowiedzia, to i ja teraz paniczowi tym samym porzdkiem wyo. Id oni z ziemie woskiej, moje uany, do Polski i przyli na lsk ojczysty,do Lignicy. Id se traktem w szeset koni nocnymi porami, w maju... Dopiero im po tylu leciech zapachnie ziemia... Bya, powiada ten kamrat, gra znaczna w tych miejscach, to stamtd pierwszy raz dojrzeli daleki kraj. Ae chop gada nic mg, jak se wspomnia, cho ta i twardy w sobie na potg! No, dobrze. .lado! oni, jad gocicem, noga za nog, cicha noc, ama si na witanie. Szed na szpicu kapitana Fijakowskiego oddzia. Alici traktem pdzi wprost na nich jakisi oficer wysoki ze sztabem. Wlecia obces midzy szeregi, patrzy po twarzach wielkimi oczyma, gorco od niego bije. "Cocie s zajedni, ludzie? - pyta si - skdecie si tu zjawili?" Kapitan Fijakowski mwi mu spokojnie: tak i tak, e s, powiada, jedce polskie, e id wprost z Neapolu do Lignicy. Dopiero ten genera odkrywa mu si i powiada, e jest nie kto inny, tylko sam Lefebvre-Desnouettes. "Przez Wszechmocnego Boga jestecie mi, powiada,na ratunek zesani. Ja przecie z Prusakami bitw pod Kunt tocz. Samego mi tu, mwi,zostawili z Sasami, z Bawarami. Sasy mi podle zdradziy, nie chc si bi z Prusakami, a Bawary, cho si i broni, alerady da nie mog. A tu, powiada, Wrocawia mog dobywa, a we Wrocawiuksi Hieronim ma kwater. Brocie mi, Polacy!" Fijakowski mu rzecze na to: "Dobra! Prusakw upa - o jej!" Puk ju si by rozkwaterowa w Lignicy, wic ino skocz, zatrbi wsiadanego: - Na ko! Wiara mylaa, e w miecie gore czy ki diabe, bo o nieprzyjacioach nie sychabyo w tej stronie. Ale w siedm minut puk stan w strzemionach jak mocny, stary las dbowy. Wyszli w kus traktem ku miejscu tak nazwanemu Jauer, a stamtd na rozstajne drogi od Wrocawia i Lignice. Akuratnie nadcign Prusacy do tego miejsca pocigiem a w wielkiej sile. Mieli okrge pi tysicy doborowej piechoty, mieli armat sztuk dwanacie, a oprcz tegohuzarw swoich tabaczkowych szwadron, aoprcz tego boniackich pikinierw konnych to samo szwadron. Dzie si robi. Genera Lefebvre stan wpierwszym szeregu uaskim. Szed przy nim kapitan Fortunat Skaryski, a oprcz tego byli tam starzy znajomi: by Hupet, by Szulc modszy, a z porucznikw - Rybatowski, Boski, Dziurkiewicz, Ledchowski, by brat wachmistrz, stary wyga, Pruski i drugi Skaryski. Pierwszy itrzeci szwadron polski skrci cugle. Bro do ataku! Run w Prusactwo z kopyta, po polsku, co duchu w szkapach. Lancami psubratw - durch! Ich tam genera wystawi na pagrku dwanacie swoich armat i dawaje w drugi a czwarty szwadron, co im z boku, polem, zachodziy... Ale gadki! W jednym momencie konnica pruska, dragony, huzary, boniaki na eb, na szyj, w drzazgi! Wgnietli toto impetem jedno w drugie, e ich wasne konie stamsiy, skuli piechot lancami, wyupalijak oko dwanacie armat ze rodka szyku i odstawili w ty, poza swoj lini, dwanacie wozw kiesonowych to samo, cztery tysice piechurw w niewol i wszystkie, jakie ino byy, bagae. Dowdca tych Prusakw, jakisi ta Anhalt, na koniu w te pdy uciok. Dwch pacierzy by nie zmwi, juci byo po caej batalii. Bro piechurw w kozy zoona, jedcy na ziemi, apy po boku. Nim si dzie wysoki podnis, ju uani siadali na ko, eby do Lignicy i spa. Dopiero jak ze wszech piersiw buchnie nasza pie! Za to wszystko ich ten Hieronim tak pokocha. Pjd tera gocicami... - Dokd? - Gocicami, za Cesarzem. - Ale dokd? - Bi si i tyla. - Gajko! To tu... - E, mnie tu mierdzi midzy onymi, z przeproszeniem, kapitanami, porucznikami, a choby te i pukownikami. Panie odpu! Pukowniki... Nic ino pukownik na pukowniku, a za nim parobcy od gnoju. Widziaem przecie na wasne oczy jednego,jak wzi spycha kurek karabinowy garci z gry, a tak szczerze, a go i urwa. Pyta go si starszy delikatnie, czemu nie strzyla: "A jake, pada tamten, bede strzylo, kiej mi si kurcoba urwaa?" Dopiero mu w batalii pokazuj, enie trza kurcoby z gry pcha, ino za cyngiel leciuko pocign, to samo strzeli galanto. To si przecie tak zdziwi i zamartwi, e mu ae gba otworem stana. Takie to chytre wojsko. - Nie obmawiaj, nie obmawiaj, stary wczykiju! - No, ja ta id do wiary, do swoich. Co mi tu za niewola ziewa z nudw! Z nas kudemu sto bitew stoi w pamici. Taki se Pawlikowski! W trzeciej jeich kompanii suy pod Fijakowskim. Sam, jucha, na syngieltona wzi w niewol 57 Szwabw piechotnych. To przecie wojska si zadziwiy i od kraja do kraja trzsy ze miechu. Chcia go Moreau, genera dowodzcy, natychmiast oficerem na placu mianowa. "Natychmiast, powiada mu, wdziewaj szlufy, przypasuj szabl oficersk!..." A na to Pawlikowski jeno ramionami wzruszy i powiada: "Ne se lir, ne se krir, ne pe ofisie..." Nagradzaje go! To mu dopiero karabin jakisi frymuny przysali z okuciami ze reba i z napisami dugimi we figlasach, jako e jest rycerz nad rycerze... A bo to jeden jedyny? Kudenwidzia na oczy wiat szeroki, ziemi wosk, ziemi francusk, Niemce, gry, morza, wielkich bohatyrw i straszne dziea wojenne. C mnie po tym, eby mi mia bele ffel przewodzi, co jeszcze od smrodu prochowego poczciwie nie kichn! - Taka to subordynacja! - Jak jeno do Kalisza przyjdziewa, zaraz id do szefa i wykadam. Tam i oni w tym Kaliszu mieli mie swoje depot. Dopki my instruktorami - a no to ucz toto ciaciastwodzie dnia. A tera pokj! Wyborowa kompania -miech! Ja bym im pokaza wyborow kompani, toby si w mysie dziury zmiecili ze wstydu. Nieche ich ta uczy, kto umie. A ja nie dyrektor. My s rycerze. Ja bez wojaczki - jak siodo bez konia. Jeszcze bym si rozpi albo, czego Boe zachowaj, obabi... Po chwili szepta jeszcze ciszej: - Paniczu! Chodwa se oba... Z was bdzie rycerz. Przeciem widzia wasz jazd i zoenie. Od malekoci woma noga stawaa w strzemi. Zmarnuj waju te guwernery. - Nie ma strachu. - Jakem spojrza na ubir tamtego kamrata, na moderunek, na paasz - Maryja! - No? - Takie same maj barwy, jakie my jeszczew 1802 roku we Vigevano dostali, granat z tym. Czapka na bie wysoka, granatowa,sukienna, pikowana. Przy niej biae kordony. Kita! Tyla! Na froncie ma psoce z orem. - Z jakim? - A diabli go ta wiedz, z jakim! - Z francuskim, bo to przecie nie polski puk. - Juci, pewno e z francuskim, bo ze skarbu cesarskiego bd dzie dnia dziesisu lenungu brali. -Orze, mwi, a nad nim dwie lance skrzyowane. Ten jeszcze mj komiliton by z kompanii grenadierskiej, to mia przy czapie kit czerwon jak ogie. Kurtka na nim granatowa, Panie wity, jakula, a wyogi, rabaty, wypustki i lampasy na paradnych spodniach precz wok te.Guzikw ma u kurty dziewi okrgych a wypukych. Huzarskie im tera guziki dali, odmienne od naszych dawniejszych. Spodnie paradne ma do samych kostek, na buty wykadane, z dwoma lampasami tymi, a na co' dzie ma ci znowu szare rajtuzy z jednym lampasem granatowym. Codzienne rajtuzy wdziewamy, powiada, zimowym czasem na tamte paradne, a zapinaj si z boku nogi na omnacie guzikw. W deszcz, w plut jedziesz jak w futerale zapity. Nieprzemokniesz, choby i chcia. Oficer ma paszcz granatowy, okrgy, z biaym konierzem, a onierz ma paszcz biay, obfity, bez rkaww. Rg prawy zadasz na lewe rami, to jak w kodr zawinity. Trzy doby moesz na ulewnym deszczu stoi! Strasznie to pikny strj... onierz ma ci akselbanty z lewego ramienia, eby mu w robocie lanc nie przeszkadzay, oficer ma je z prawego ramienia. Pendenty z biaej skry, klamry te. Na pendent ma jeszcze pas niciany w prgi biae z granatowym. Oficerski strj - ten by dopiero paniczowi pilowa! Na parad ma oficer szarfy srebrne, adownic przez piersi. Czapraki na siodach maj ostro cinane, z huzarska, granatowego koloru. Wypustki na nich te, a galony znowu srebrne. Na tylnych rogach cesarzowa litera z koron. - Gadaj no: a lance jakie? - Lance maj niewysokie. Nie wcznia ci to, nie dzida, nie pika, nie kopia husarska, ino bro ciga, prdka, do doni, do prawicy wraz. Letka! Pi okci bdzie miaa. Jak rosy chop stanie w czapie, tylec na ziemi postawi u nogi, to ma chorgiewk tej lancy nad samym denkiem czapy. Chorgiewki maj jako i my: gadkie,biae z czerwonym. Od tylca ma lanca pikne okucie. Porodku ma temlak z biaego rzemienia do zakadania na przedrami. Przy obu strzemionach stoi otworem i czeka na tylec lancy tulejka, trokami do puliska przymocowana. Bije si w paasze, to lanc rzuci w lew tulejk. Apaasze maj sieczne, z tymi jedlcami. Temlaki przy nich z biaej skry... Paniczu, wam by pasowa okropnie ten lansjerski strj! - Prno mi pochlebiasz. - Po sprawiedliwoci mwi... Abom to nie widzia? Na koniu siedzi, jakby go mutrami przykrci, sam towarzysza obrzdzi, rozsioda i okulbaczy jak rataj, i jeszcze dotychczas nawet nie sierant, jako e jestniedbajcy. S w naszych szeregach takie niedbajce chopy. Niemaom ich widzia. Bije si na mier, kuden trud miertelny zniesie, zginie bez jednego sowa. Choroba wie, co to za ludzie s takie! Niejednegom ju, mwi, napotka we woskich legiach, a dotychczas nie wiem, skd si bier. A s i inne. Bdzie ci jecha na szkapie jak yd z obwarzankami, nie wie, na ywy Bg,co zgani, a co pochwali w glicie, ale od razu z niego kapitan, bo ma folwark w tej samej parafii co grosmajor. A my midzy obcym narodem szewrony brali. Dopiero jake czterem, pici nacjom pokaza sarmackie mstwo, a najstarszych wiarusw zdumia, e japy rozdziawiali i szmer szed midzy pukami, dopiero jakedobre imi a honor caego legionu podwyszy walnym uczynkiem, dopiero ci ten galonik naszy kazali. Nasze sztaboficery z prostej wiary wyrosy. Paniczu, chodwa w lansjery! - Cicho! - Co nama! Abo nam to potrza zota-pienidzy? Za ten grosz miedziany lenungu wszdzie kupi torb obroku, wizeczk siana, skib chleba. Wszdzie wedle biaych gocicw studni napotka. Anieraz, prosty jedziec cesarski, takie winapijesz dzbanem, jakich krlowie skpi krlom na ucztach... - Ale dokde to chcesz i, stary wariacie? - Dopkd on, paniczu, wiata jak si patrzy nie oporzdzi, wara nama ze strzemienia nog wywczy! Gdzie on, tamimy. On zaywa wczasu-spokoju - i nasza wiara pi. A skoro on na ko siada, bdziemy to spa? Tak starzy powiadali. Nie bele kto, paniczu! Tacy, co ju padli w krwawym boju twarz na siemi, a teraz wobcych ziemiach bez krzya-pamici i bez imienia le. Aboby to mogo tak by, eby w tym adnej sprawiedliwoci nie byo? Po obcych piachach one trupy rozwleczone na darmo? Abo my to nie przyli do swych strzech, w te lasy, gdzie ino trza? Z kocawiata my przyli, bo sowem wodzowym przysig. Obejdziemy ziemi het-precz, porzdek zrobimy i dopiero znowu] do ziemie, ale ju wtedy ostatni raz na dobre. Tak starzy powiadali... Natarczywe podszepty starego wachmistrza byy dla Cedry ow wag ruciny, ktra czu szal przechyla. Niezwyciony wstrt do obudy ycia wiedeskiego, gdzie zmiadona duma szarpaa dusz na strzpy - popycha do kraju prostackich marze onierza. W Kaliszu obadwaj z Gajkosiem podali si o uwolnienie z rycerstwa i prosili o translokacj do lansjerw. Dugo ich odwodzono od tego kroku, wyniky rne korowody subowe, ale koniec kocw w padzierniku przedostali si do twierdzy w Kolu, gdzie si szwadron lansjerw, zoony ze starych legionowych wiarusw, znajdowa. By to tum wsalw, ogorzaych wyjadaczw, mocarzw, cynikw i poszukiwaczy wszelkiego rodzaju awantur. Cedro musia si tgo wkupi do glitu i naje rozmaitych szykan, nim go przyjto. Stare wygi niechtnie widziay midzy sob mokosw, a osobliwie "cnotliwych", entuzjastw. Za to dla Gajkosia znalazo si miejsce otwarte i nadzieja prdkiego awansu. W pocztkach zimy przyszed rozkaz wyruszenia ze lska i maszerowania do Osnabrcku, gdzie bya kwatera pukownikatego regimentu - Jana Konopki. Stamtd wymaszerowano do Westfalii. W Erfurcie kompanie, z rnych stron przybywajce, otrzymay jednostajne umundurowanie i wszystkie w tym miecie przepdziy zim. Znaleli si tam oficerowie wysi i nisi, zgromadzeni spod rnych znakw, starsi i modsi, wywodzcy si z dawnej kawalerii,a nawet i z piechoty. Przybyli tedy - IgnacyFerdynand Stokowski, Jaraczewski, Kucki, Telesfor Kostanecki, Routier, Pruszak, Prendowski, Wincenty Konopka, Augustyn Przyszychowski, Adam Hupet, Wincenty Walewski, Szulc, Kajetan Stokowski, pniejszy patnik pukowy Gnatowski, Linkiewicz, Kazimierz Taski, Rybatowski, Skarzyski, Porycki, Fijakowski, Oyrzanowski, Trzebuchowski, Grecki, Niezabitowski, pniejszy adiutant puku Moszyski, Leszczyski, Piotr Doliski, ksi Woroniecki, Jagmiski, Kajetan Woyciechowski, Jzef Bogusawski, Luzignan, Jan Nestorowicz, Topolczani, Jagielski, Szarski Antoni, Dziurkiewicz, Karowicz, Ledchowski, Ulewicz, Ambroy Borakowski, Rostkowski, Wojciech Dobiecki,Stawiarski, Korytowski i inni. Midzy prostymi onierzami wielu byo posesjonatw i szlachty zagonowej. Midzy innymi zabkali si tutaj, idcy w tropy Gajkosia i Cedry, dwaj Kuleszyscy. Na wiosn roku 1808 zorganizowany puk wyruszy w wielki marsz - a do Bajonny. Szed przez Gotha, Eisenach, Fuld, Hanau, Moguncj na Mziers, Charleville, Pary, Mans, Alenon, Bordeaux, Dax... Po przebyciu w kocu kwietnia szerokich ach Garonny pod Langom minwszy obszary piaskw ziemi Guyenne i Gaskonii, lasy dbu korkowego pod Roquefort a kasztanowe dbrowy pod Mont de Marsam weszli w departament des Landes, w smutne i usypiajce piaszczyste pola. Piechota pyna na odziach i tratwach rzek l'Adour, toczc swe fale po lewej rce odwiecznego traktu na Tartas i Dax. Konnicasza z wolna owym gocicem. Bya to droga ponura, nie rozweselona ani jednym widokiem askawszym. Krzysztof Cedro w cigu tych dugich kawaleryjskich pochodw, od brzegw Niemna do brzegw Garonny, ogorza, rozrs si, przyty i sczerstwia na duchu. Zgin jako osoba w szorstkim i grubiaskim tumie onierskim, zamkn si w sobie i umilk. By wci bez troski, wes, dobrej myli, zajty onierskimi sprawami. Ale w istocie rzeczy jecha w najzupeniejszej samotnoci. Pochody byy nocne. Gdy przed zmierzchem rozlegao si trbienie - "na ko", gdy szwadrony ludzkiewrastay w kulbaki, a puk si zbiera, formowa w kolumn i wolno puszcza w drog, Krzysztof poczyna y. Oddziay, znuone za dnia czyszczeniem koni, rewizjami wachmistrzw, reparacjami rynsztunku, kuciem koni-spay twardo na siodle. Spali ludzie, od chodu nocy wiosennej zawinici w swe paszcze, i spay wdrujce konie. Noga za nog szedsenny puk topolowymi alejami "sodkiej" Francji. Szarobkitne obszary pl z wolna,z wolna giny w agodnym, kwietniowym zanieniu dnia, w uroczym zmierzchu. Odlege domostwa z szarego muru, wiee kocielne, fermy i miasteczka, stare zamki i lasy chona w siebie cicha, spywajca noc. Ziemia stawaa si z wolna jakoby rzecz niebya, jakoby lata przeyte, jak sen odegnany przez rzeczywisto. Jedynie . Kamraty jeszcze - 48jx}jӺA48j4jA4 }x} jL  @jj{AA Pc mcFc-qc:=+przestwr napeniony powietrzem przezroczystym, tchncy jeszcze ledwo umilkym piewem skowroczym, jasnocidopiero co zgas modych rl - wiadczy o tym, co byo. Ostry i mokry wiatr polny, cignc za sob ku nozdrzom zwiewn i umiech niecc mg woni fiokw - nie dawa modemu twardo zasypia. Nieskoczone aleje topoli, ktre ju nowe na si listki obleky i nowym zadrgay yciem - gosiy szelestnym szumem o wiecznej sawie. Szelest ten dusz przenika. Zdawao si, e sycha w nocy pogwary przedwiecznych, wdrujcych hord, e to modlitwy wieczorne Gotw idcych w Ibery sycha o zmroku. Id w pylnych polach Gaskonii na zachd, na zachd wiecznego soca. Brn z ciemnych i wilgotnych puszcz, z ponurych paszczyznbez imienia, zza rzek tysica, zza gr Germanii w t stron, gdzie soce z niebios w morze zstpuje. Ku wiekuistemu id socu... Czyje ich bicz wygna z lenych legowisk, ktre mocnymi barkami wydarli byli zwierztom? Czy ich wrg, od, wilkw i ubrw mocniejszy, wygryz z dziedziny? Kt przed nimi niesie buczuk grabiey, haso gwatu, zbjecki miecz? Wstali z ciemnoci ziemskiej jak wstaje ogromny bawan na morzach, wydwignli si nad obszarem milczcym na obraz chmur szaraczy, cign z szelestem jako chorgiew nieprzemoona modoci i siy. Brn w piaskach, id w brd przez rzeki, ciekn przez lasy. Zer owoce cudzego posiewu u brzegu mrz ciepych i niebieskich, porw ony i crki nieznanych plemion i zasid na wonnych wzgrzach cyprysa, mirtu i pomaraczy. Idziemy szlakiem Karlomana Wielkiego - marzy Krzysztof. - Od Niemna za Ren, z dziedzin niemieckich w ziemie Celtyberw. Szlakiem Cesarza... Nigdy Krzysztof Cesarza na oczy nie widzia, lecz teraz w nocach wdrowania zdawao mu si, e go zna dawno. w wielki Cesarz, jak w pieni, co tysic lat przespaa - bardzo by stary - dobieg ju kresu -liczy na pewno z gr lat dwiecie. Po tylu krajach wczy ju stopy, tyle sw tarcz odpar pociskw, tylu ju krlw przywid do ndzy... Kiedy go znu te krwawe dziea?... - Przenigdy! - szepc mode usta odpowiadajc szumowi drzew. - A si ludowa wypeni wiara i speni swoje... Oto minli ju seciny rzek, szumny i zgiekliwy Pary, sto miast, wyszli w paszczyzny gaskoskie. Gdy nastawa poranek, widzieli przed sob zrazu w mglistym niebie, a pniej coraz oczywiciej, jakoby odlege chmury. Lecz chmur owych wiatr nie rozwiewa. Stay i stay. Zociste po nich snuy si szlaki, ciemne szy doy. Senne zastpy onierzy wskazyway sobie nawzajem w kraj daleki, woajc, e wreszcie wida Pireneje. Cedro wlepia w dal oczy i szuka w grach swej drogi. - Roncevalles! - szepta umiechajc si do jasnych widziade pieni owej, co usza cao, gdy ludy wraz ze swymi dziejami zginy. Bkitne widziado gr byo piknejak sama pie o Rolandzie. Stao zamglone i niepewne jak ona. Oko skwapliwie chwytao ksztaty, z trwog ledzc, czy si nie rozchwiej i nie rozejd midzy chmury. Z onych to gr podniebieskich wylata gromowy gos rogu Rolanda: Przyoy Roland do ust rg zoty - potnie, z caej mocy uderzy. Zadray gry, trzs si skay - dwiki bojowe lec wirchami. Z tak boleci, z tak potg waleczny Roland zad w rg zoty, e krew czerwona z ust mu buchna, e mzg rozsadzi yy na skroniach. Lecz hukprzelecia za gry, lasy..." Serce drao w Krzysztofie. dza czynw,czynw Rolanda i Turpina, ktre si mierci wasn wywaa z nicoci, czynw, co si w nich rozkochuj pieni wiecznotrwae i pikne wiecznie, czynw oplecionych przez bluszcze legend, a przez westchnienia pokole zmienionych w banie - pona w jego duszy. Jecha na koniu nic na jawie. niy mu si sowa dawno zapomniane, z kraju niewiadomego pynce:"Kiedy Karloman szuka Rolanda, widzi na ce kwiatw kielichy, sperlone w krople rosy czerwonej. Serce mu ciska bole straszliwa, lecz zy nie ujm piersiom aoby. Pod cie krl sosny przyszed zielonej, podnosi oczy, patrzy: na grze mieczem rbane szczerby w marmurze. Wtem na murawie postrzega ciao! Serce krlewskie z holu truchleje. Biegnie i domi jak li drcymi gow Rolanda podnosi z ziemi, a sam przy zmarym bez zmysw pada..." Duma, w ktrej mrokach knuj si, kbi iprzewalaj olbrzymie a jeszcze mgliste zamiary, wypenia mu piersi. Uczucie mstwa przejo i skrzepio wszystkie niezwalczone dze, duchowe porywy, podobnie jak czyste i yzne powietrze gr umacnia ciao. W pierwszych dniach maja konnica legii nadwilaskiej stana w Bajonnie. Cesarz mieszka tutaj w zamku Marrac i trzyma przy sobie krlw hiszpaskich: Karola IV oraz Ferdynanda VII. Masa tu byo wojska,a kraj pusty. Zuchwae Gaskony nawet pod okiem Cesarza skpiy dostaw. Osobiwie paszy dla koni nie byo w okolicy ani nad rzek Nive, ani nad Adurem. Tote gdy weszo do miasta blisko tysic koni lansjerw, ktre tu miay duej popasa, intendenci potracili gowy. Zaraz nastpnego rana wysano kompani uaskdla furaowania i dostawy paszy a za Saint-Jean de Luz, na podgrze, w departament des Basses Pyrenees, pod sam granic hiszpask. Miay tam ju by bujne trawy. Krzysztof Cedro, jako onierz wadajcy doskonale. jzykiem francuskim, przeznaczony zosta do tej dostawczej kompanii. Wyszli, ledwo-ledwo z kurzu obmyci, nie obejrzawszy miasta. Ruszyli star drog w kierunku na Irun. Po prawej rce mieli wci jeszcze diuny, wzgrza piaskw zasaniajce wiat, pospne pokrge zway i fale, ktre gdzieniegdzie sabo przesaniaa krzewina tamaryszku. Idcemu w znueniu oddziaowi przypomina si jaowiec rodzinny. Za Saint-Jean de Luz ju acuchy grskie zabiegay z lewej strony sigajc a do Ustaritz. Zmierzch si zblia, gdy oddziaek wyjecha na pierwszy wyniosy zakrt drogi. Chd bliskich gr powia. W blasku zorzy wieczornej ujrzeli cakowity acuch nienych Pirenejw. Staa przed nimi na poudniu niezmierzona ciana, stromymi przepaciami walca si w d, jakby j piorun na poy rozupa. Na zachodzie wloka si nieskoczona linia Gr Kantabryjskich, stawaa si smug, modrym zamgleniem bkitu nieba, jakoby snem patrzcego oka, a wreszcie wymykaa si z niego - ginc w nicestwie oddalenia. Bliej cigny si ciemne, granatowe regle, niezmiernymi lasami sosnynadmorskiej okryte, kraju Guipuzcoa. Przed oczyma stercza na skalnym zboczu zamek i chropawe mury twierdzy Fuenterrabia. Ciemna, czerwonawa, okrgawiea zamku porwaa wzrok Krzysztofa. Bya dziwnie straszna owa samotna wiea na wysokoci. Stan na miejscu i patrza w ni zaczarowany przez milczce jej dzieje, przez dzik, a tak niewymownie pikn zuchwao. Soce zachodu uwydatnio j ca, star twierdz, ktrej mury krew tylekro zbroczya. Krzysztof sta na koniu. Olniony od majestatu gr, nie mg si ruszy. Przytuka go myl-uczucie, myl-cze. Jake wielkim, silnym i potnym jest czowiek! - myla namitnie. - Ile uczynina ziemi! Te niezmierzone skrzyda gr, ktrych prdkimi oczyma obj nie sposb, wzi krtk rk swoj w posiadanie, zamkn je w jedn ojczyzn. Nad niezgbion przepaci i ponad najwyszym szczytem rozsiada si jego wola. Fuenterrabia, rozparta w milczeniu napodcielisku gr, bya jak znak ora omignata czy spa, lwa czy wilka, wykuty w niezmiernej tarczy herbowej. Ile on znaczy! Ile w sobie mieci! Ibery... Celty... Gotowie... Rzymianie... Maury... Niezmylony zachwyt wynosi z gbi duszy imi ukochane: Viriates! Mowie, niewiasty i dzieci miasta zgadzonego Numancji, po ktrym nie masznawet miejsca, nawet okolicy, nic, prcz imienia i wiekuistej w ludzkich plemionach sawy... Wielki, pomienny siacz - Diaz Campeador Cyd... Cristobal Kolumb... Ferdynand Kortez i straszliwy Pizarro... Zmierzch wolno pada na gry. Cedro spi konia ostrogami i popdzi za oddziaem. Wyjecha zygzakiem na jedno jeszcze zaamanie drogi. Staa tam wioska zoona z kilkudziesiciu murowanych domostw. onierze zsiedli ju byli z koni i niecili ognisko noszc na nie ze wszech stron drwa i such mierzw ol. Krzysztof umieci swego konia przy obie w jakiejpustej stajence i poszed za wiosk, eby si jeszcze lepiej przypatrzy. Zbliy si do ska ograniczajcych plko zasiane i stan nagle w zdumieniu. Od jego piersi spadaa pionowa ciana, a od jej podna cign si w nieskoczono - ocean. Krwawy puklerz soca zapada prdko za wzdt i wynios prg: Tam daleko, tam nieskoczenie, tam za oczyma - to take ocean... Olbrzymie granatowe lechy, poradlone szarymi skibami, say si na caej dugoci, cigny si wszerz. Znikaa szybko barwa cieszca oczy i pozostawa z falami jednolity zwiastun nocy. Stamtd, gdzie tono soce i pony jeszcze jego krwawe zorze, szedpo wierzchu zebrania wd biaawy pbysk o metalicznej, bez lnienia, zimneji odpychajcej barwie cyny. Fale, wynurzajce si stamtd, nie miay ju cieniw i barw w sobie zamanych. Byy cikie i jednostajne, niby z jaowego metalu. Nurzay si w sobie coraz szybciejte skiby i bruzdy wodne, jedne w drugie wchodziy i poeray si wzajem, bez koca. W szerokim ujciu rzeki pogranicznej Bidassoa, zamknitym midzy przyldkiem w. Anny, od ska najeonym i liskim, a hiszpaskim ju Cap du Figuier - z wolna wleway si fale na awice niskich piachw, dc bez ustanku a niepostrzeenie a pod same mury Fuenterrabii. W oczach te niziny i brzegirzebione staway si niczym, topniay i giny. Wnet przemieniy si w morze. Twierdza francuska Hendaye na tej stronie zatoki ukazaa si na brzegu morza, kiedy niedawno staa wrd rozlegej paszczyzny ziemskiej. Nad zielonkowatym obrusem wodnym unosiy si teraz z piskiem rybitwy. W skalnych zatokach, w tych ostojach, midzy wapiennymi nogami ska nadbrzenych, w przesmykach najeonych wyprchniaymi zbami, rozszerza si tuman nieruchomy. Nigdzie wesoego agla ani trwoliwej pracy wiose... Skay tylko naok trupio szare, zupione przez czas i plut, wyssane przez wody, z dziurami jak w zeschej gbce. W ponej ich masie, w chropawej odraliwoci lniy si pod zorz biae yy marmuru, krysztau czy soli, wypuke, jakoby sie spltana badylw i kczw dawno uschychi zaginionych porostw morza. W szczelinach, przepkniciach, dziurach i niedostpnych lochach dogorywaa ostatnimpoyskiem, barwna jeszcze od zorzy, a w rzeczy zdecha, gsta i gnijca woda, karmicielka mchw tych i szarych pnczw. Z daleka od brzegu i calca skay tkwiy w morzu odosobnione pnie kamienne,zbate szkopuy i wydatne bryy. Zdao siw zmierzchu, e to chropawe skorupy olbrzymich wiw, e to krokodyle upione, e to kaduby zabitych i zwalonychsoniw, hipopotamw czy nosorocw z wycignitymi czonki, ze skbionymi zwojami trb, bw i karkw. Bliej ldu dwigay si z brzegw jak gdyby zwalone baszty zamczysk, pospne ruiny kociow,ktre zburzyo najcie barbarzycw. Sterczay zamierzajc si na morze piczaste urwiska i zrby rozwalone - ni tosiekiery, ni to moty i piy poczwarne koczujcych w zaraniu wiata plemion ziemi, ni to groty spis, duta, widy, oski... Wypyn z gbi gr biay, jasnoliczny, ostro zarysowany wietek ksiyca na pierwocinach nowiu i brzask swj pylny, sypki a niky z mroku pocz wywija i sia na topiele oceanu, na szerokowadne przestwory wodnej rwniny. Wygas powoliostatni przebysk dnia... Ciemna schodzia noc. Niewidzialne w niej zgonne odmty poczy szumie. Na rozogibez granic zstpio srebrzyste wiato tworzc jak gdyby szlak i drog prost do tajemniczej a niezgbionej ciemnicy oceanu. Posza t drog za oczyma uniesiona myl czowiecza, sama jak bdny, mistyczny py blasku ksiyca. Posza w rdmorze, w samotnie zjednoczenia wd. Stana przeraona midzy otchani nieba a przepaci chonc oceanu-otoczywiata. Gbia pod ni wody, sze wiorst liczca od powierzchni do dna. Noc nad ni cika. Lecz oto jedno sabe a podliwe lnienie ksiyca... Wzrusz si wtedy wody! Dwignie si z ciszy powierzchnej, nieruchomo nad bezgruntem lecej, olbrzymi wa. Powsta z odmtu ywy bawan. Skrzelami trzepie w topieliska, pluszcze ogonem. eb jego ostry umiecha si w piknym blasku wiecznej Seleny. Schyla si gruby kark, a grzbiet kudami pian porasta. Wydar si z wd, wycign w gr a do granicy ostatniej, kiedy ciar jego liskiej bryy sta si rwny sile cigncej nikych promieni. Wwczas olbrzymie cielsko zachwiao si w swojej posadzie: potworne apy, wielkie pletwy brzuchowe rzuc si naprzd i cay kadubskoczy i popdzi w lad za biaym rogiem miesicznym. Po wtre, a stokro gbiej, rozpadnie si na dwoje ciemne odchlisko na obraz kbu rda, ktre by bio z gruntu mrz. Rozwali si paszczyzna i wstanie z niej bawan. Wycignie posuszne barki w stron soca, co w morza Zachodu zstpio, a ktrego droga ku ziemi zesza si teraz na nowiu w jedno z drog ksiyca. Te dwa weny morskie wychyn jeden za drugim z otworzeliska przepaci, roztrc pynne oe swe i pocign szereg nastpcw nieprzeliczony. Stan si wszystkie jako lotne wydmy i biegnce pagrki; poczn ciga si po okrgu ziemi,biegnc ze wschodu na zachd za blaskiem zwiewnym ksiyca. Z kolebki oceanu wypadn midzy szumne rozcieki mrz na pnoc i poudnie, na wschd i zachd. Popdz w swoj drog nad przepaciami szybciej od zbieganych koni, gdy skacz galopem, na przekr biegowi ziemi z zachodu na wschd: lot jej wieczny otamuji zwolni zdyszanymi piersiami. Wyniose czuby i grzebienie ich bw, grzywy ich karkw rozbiegn si po rozdoach mrz i ocean stanie w pianach, siwy wszystek. Tenjest dzie syzygiw na nowiu, doba wd zzieleniaych. Dwakro dziennie zalew wychodzi z upustw swych i nosi wody spienione tukc si i koacc po brzegach ziemi suchej. Taka sama nastanie pora czasu peni, gdy soce i ksiyc zjawi si na przeciwlegych biegunach i gdy pocign nurty mrz we dwie strony, kadeku sobie. Trzykro wikszy wstanie wa soca ni wa ksiyca. Dwutygodniowa praca mrz skoczy si wwczas, gdy rozejd si drogi cia niebieskich i ksiyc zawieci w kwadrze. Wtedy rozdzielaj si wielkie ruchy fal, w rne si strony rozchodz i cichnie ywio. Fala, dwignitaz oceanu przez ksiyc, strcona zostaje ze swej podstawy i powcigniona w sile przez wadz kierownicz soca, stokro moniejsz od ksiycowej. Gdy nadejdzie doba porwnania dnia z noc w porze wiosennej i druga w porze jesiennej - wzrusz si i zbetaj fale dwakro wyej.Zahucz weny sieczone basiorami tego samego wichru, ktre ich skoki z nicoci i ciszy wywiody. Pienistym i guchym szumem ubiel si skay. Ryczce prdy run w wwozy midzy nadbrzenymi wantami, rozszarpi piersi swe o ky samotnych szkopuw, po caych nocach szlifowa bd opoki najeajce dno zatok. Pian i jkiem napeni si skalne pieczary. Powstan wiry, zakrty wodne i prdy miertelne w kotach skalistych midzy pionowymi acuchami zatopionych gr. Wyjd wreszcie rzeki morskie najwyej, stworz sobie wyomy, przez ktre wali si zdradziecka napa odwiecznych si i klska. Rozszerzy si najwyej szlak monego morza, rozniesie ciemno, strachi jki po kracach portw i ujciach rzek. Krzysztof Cedro sta sam jeden w ciemnoci i nie mg odej, zaczarowany przez gwatowne sprawy morza. Widzia z bliska fale wd ywych, o ktrych ni na jawie, rozuzdane i rozpasane z poprgw. Huczay przed nim idc z daleka. Co jakby szybki ryk grzmotu dzwonio w ich piersiach i trzewiach, gdy uderzyy o podwodne pnie. Oto bawan jeszcze widoczny w zmierzchu nocy. Grzbiet mu si w pak wygi i porasta skbionymi kakami jakoby krlewskiemu zwierzciu, kiedy si w sobie do skoku zbiera. Lecia straszliwy i pikny, a wiekuicie mody od nadmiaru si. Skoczy przez krokodyle i sonie, przez hipopotamy e . Kamraty jeszcze - 48jx}jӺA48j4jA4 }x} jL  @jj{AAP=c<c&cl69i nosoroce, przez podobiestwa wielbdw i wiw; cigym podrzutem wtargn a na wysoki i cay ld. Bryy wodne runy w skalne czelucie pajc w nich i mlaszczc. Zamie wdzicznych, nienobiaych pian srebrnymi batami i nimi wycia w najwyszy kres, a za chwil wydaa przecigy syk musujc si na obeschych stolnicach pochyoci, w wyssanych dziurach wapienia... Im natarczywsza zstpowaa ciemno, tym przestworniejszy stawa si gos mrz. Z dzikiego huku, ze zgiekliwego chaosu, ze zbiorowiska krzykw rozszarpanej fali, z szelestw i pluszcze coraz wyej wydobywa si gos goy, ni to solo dalekie, ni to wieszczba o sprawachprzyszych, ni to pienie o dziejach przeszych. Otcha wodna wznosia ten psalm w przyciemnej i szarej powiacie miesicznej. Martwej twarzy ksiyca, ktrej druga poowa nigdy si nie ukazaa inie ukae ziemi, gosia otcha powie, jak to w wiecznoci pracuj fale. W tej pieni-czynie bya wiadomo, jak si co dnia wszystkie powierzchnie mrz ukazuj z kolei przed martwymi oczyma Seleny. Jak posusznie wstaj z siedlisk okrgi oceanu,jak wdruj a bij w wysoki ld, i znowu, zawrciwszy si na czopach swych, uciekaj na gbie szeregiem opieszaych i martwiejcych strumieni. Brzmiaa wie-sprawa, jak morze jedne skay wyniszcza, a inne przez wieki ksztatuje i zdobi; jak jedne brzegi spimi szpony rozdziera, a inne daleko tworzy i hoduje; jak pracowicie zamula istniejce porty, a do innych oskardami kuje wrota w rozszarpanej ziemi... Wzmoga si pie. Grzmi w niej wieszczcy gos o dziejach mrz i ldw. C jest susza, na ktrej czowiek rozpostar swoje dziedzictwo i herb swojejpotgi wyry? W onie si oceanu pocza jako pd i jednego dnia przez ocean moe by zniszczon. W onie oceanu tworzy si jej piasek, zsiadaa glina warstwami, rodziy si margle i gazy opok, gotoway wapienneskay, zrasta w tafle granit lecy na szczytach Alp i Pirenejw. Ciaem swym okrywa ocean najwysze wierzchoki gr. Przed zupenoci czasw wyda ze siebie ld, jak rodzic wydaje na wiat ojcowica. Rzuci go nago pod soce, ksiyc i gwiazdy, wyda sabego na hodowanie powietrzu... Rozdzia 2 ZA GRAMI W kocu maja, po trzytygodniowym spoczynku w Bajonnie, puk lansjerw Konopki ruszy sam w gry. Szed nie drog na Irun, lecz krtsz, prowadzc wprost do Aragonii, prastarym szlakiem Karola Wielkiego, na wwozy roncewalskie. Tysic koni pod pukownikiem Konopk, a pod szefami szwadronw: Kostaneckim, Klickim i Routierem, zaraz za Bajonn wzisi na lewo idc dolin. Cignli midzy dwoma acuchami reglw na poudniowy wschd przez miejscowo zwan Macaye a do Jaxu. Tam spoczli na noc. Droga stamtd zawracaa si stromo i szana zachd w gr do Saint-Jean Pied-de-Port. Ju nastpnego dnia weszli w zawrotne wyyny kamiennych Pirenejw przez Valcarlos. Drogi byy tak wskie, spadziste, rano liskie od tajcych niegw,e cae to przejcie musieli odby piechot,konie prowadzc u pyskw. Zimno byo takie, e uani powcigali na siwszelakie odzienie, co tylko kto mia. Wic kady onierz kad codzienne ubranie na paradny strj, a jeszcze na to wciga lejbik stajenny z drelichu, spodnie robocze,uywane w czasie czyszczenia koni, i zapina je na omnacie guzikw z boku nogi. Na czapki uaskie onierze powcigali czarne ceratowe futeray i odwinwszy ich klapy zawizywali je pod brod, eby osoni uszy i szyje od wciekych wiatrw i przecigw grskich. Na wierzch dopiero kadli paszcze i owijali si nimi. Oficerowie, ktrym moda i junactwo nie pozwalao nakada na czapki tych futeraw z ceraty, marzli okropnie. Tote czsto rozkadano ogniska. onierz szed od strony przepaci i pcha do skay chrapicego bieguna z Mazowsza, ktry miota si w rku, dra z zimna i przeraenia na widok otchani. Kilkakro ukazali si na zaamaniach grale aragoscy, uzbrojeni we flinty. Strzelali z daleka i nie czekajc starcia ginli w szczelinach, czarnych jak oni. Szef Kostanecki, idcy ze swym szwadronem na czele, posya im salw kul z karabinkw, ktre oficerowie, podoficerowie i flankierydostali byli w Bajonnie - i na tym koczyy si starcia. Bardziej ni te epizody zajmowa przybyszw z Pnocy sam wiat grski. Piorunem spadajce w przepa boki krzesanic, arumienie, co si trzepi po nagich tarczach ska, jody i pinie na zboczach niszych, wreszcie olbrzymimi zagajami rozrosy krzew dzikiego rozmarynu, ktry cae doliny jak gdyby kobiercem wyciea, wszystko, na cokolwiek zwrcili oczy, w zdumienie ich wprawiao. Czstokro nad rozleg dolin,w ktr wkroczyli przebywszy najwyszy przesmyk, ukazywa si orze i zakrela olbrzymie koa lotem, ktrego szybkoci oko pochwyci nie mogo. Otworzy si przed oczyma, gdy tylko wyszli ze stromych przej, kraj garbaty od ska okrgych, zbawaniony od gr, kraj pochyy, stargany, leny, idcy w stron poudniow na przestrzeni blisko szeciu mil. Cedro, peregrynujcy obok swego konia, dzwoni zbami z zimna, ale zarazem pali si z zachwytu. Dawao mu szczcie to przewiadczenie, e mija wwz Roncevalles. Zdawao mu si, e w tej chwili zdobywa ostrogi rycerskie. W cigu dwu nastpnych dni puk lansjerwszed leniwo i ostronie w d drogami grskimi. Mijali z rzadka lece pasterskie siedliska, w ktrych najczciej drzwi byypozamykane, a obory pustk stojce. Spoczli dopiero w Pampelunie, fortecy zajtej ju przez garnizon francuski, zostajcy pod dowdztwem generaa Lefebvre-Desnouettesa, starego przyjacielaPolakw. Wyszedszy z Pompejuszowskiej Pampeluny w przedniej stray maego korpusu generaa Lefebvre'a na poudnie, puk uaski dnia 6 czerwca pierwszy raz spotka gromad uzbrojonego ludu. Zbiorowisko to za zblieniem si jedcw rozproszyo si. Szli tedy dalej na Tafalla, Olite, Caparroso w stron Valtierra, miejscowoci lecej nad brzegiem rzeki Ebro. Stamtd droga zwracaa si na wschd ku Tudeli, idc wci nad samym brzegiem rzeki w jej dolinie. Dopiero w Tudeli mia by most, a z tej strony rzeki za Tudel ju ani ladu drogi. W tych to miejscach trafiono na wiosk opustosza. Wiara bya zgodniaa, konie zmordowane, wic po rozstawieniu placwek ludzie rozbiegli si po wsi w poszukiwaniu obroku i jada. Ktry z pldrujcych znalaz w kociele, za wielkimotarzem, ukryt pszenic. Sypnito jej obficie w puste oby. Kiedy ludzie zajli si gotowaniem dla siebie posiku, zgrzane konie chciwie chrupay hiszpask pszenic. Nazajutrz day si sysze strzay placwek. Puk zerwa si na nogi. Gdy zaczto sioda konie, spostrzegli wszyscy, e wierzchowce wstawa nie mog. Jedne z nich, podwignite, stay z trudnoci i nie byy w monoci utrzyma si na przodach kopyt. Kopyta ich byy gorce, jakby pene ognia. Dzielne rumaki wysuway teraz obrzydliwie przednie nogi naprzd, tylne podsuway pod brzuch dla utrzymania ciaru ciaa. by ich zwisay, a wreszcie cielska waliy si bezwadnie naziemi. Pomimo wszelkich rodkw, jak usilne wycierania, puszczanie krwi, struganie kopyt, tego jeszcze dnia okoo dwustu koni pado na miejscu. Inne ledwo si mogy ruszy z owej wioski. Maa armia Lefebvre'a, ktra sza w tropy przedniej stray, wycigna teraz uanw zdajc chyo na wschd lewym brzegiem Ebru dla zajcia Tudeli. Krzysztof musia prowadzi swego konia za uzd i i obok niego piechot. Zrazu mia kilkunastu towarzyszw, z ktrych jedni wyprzedzili go jadc konno noga za nog, inni tak samo jak on wdrujc obok wierzchowcw. Obok poudnia puci si deszcz gsty, dokuczliwy, nie ustajcy ani na chwil. Konie jeszcze bardziej saby i saniay sina schorzaych nogach. Pod wieczr strapiony Cedro spostrzeg, e jest sam jeden na drodze. Nie widzia koo siebie nikogo. Jedne z koni jego towarzyszw pozdychay, inne legy bezwadnie z wycignitymi nogami. Idc wci pilnie przy pysku towarzysza, spotyka te konie pade, lece bez siode i uzd. Tym staranniej i prawie z rozpacz pilnowa swego. Szed coraz wolniej, byleby go nie utraci na drodze. Ko trzs si z gorczki, stawa na pitkach kopyt, saniasi i ra gucho. Jedziec poszarpa swoj koszul, podar na pasy i uy ich nabandae, ktrymi obwizywa mokr glin na kopytach. Miao si ku zachodowi, gdy rumak zachwia si i run bezwadnie nadrowem drogi. Zbami gryz ziemi, nozdrzami miota poncy oddech. Szarpnsi raz, drugi, trzeci. Dreszcz gboki przebieg go, pikna gowa gucho runa w mikk ziemi. Usta pomienisty oddech... Peen gbokiego alu sta nad nim jedziecz oczyma utkwionymi w zmierzchych renicach, w dziwnym, jak gdyby szyderczym a nieskoczenie bolesnym umiechu pyska. Pchna go w piersi ta niespodziana przeszkoda i obudzia z dumnych zamyle rycerskich. Przynis go tutaj ten wierny, kochany towarzysz z ojczystej ziemi, przeprowadzi przez tyle krain na jawie i przez taki ogrom widze, mia zanie go do miejsca sawy... Teraz mia si z tego wszystkiego gorzkim miechem mierci. Spostrzegszy, e nigdzie na drodze nie matowarzyszw, a noc si zblia, Krzysztof odpi obergort czapraka, poprg sioda, cign uzd, podpiersie... Gdy wyczuwa rkoma gorco we wzdtym brzuchu i krenie w yach krwiononych ba, trzs si sam i sania. Zarzuci der, siodo z czaprakiem i trzl na kark wasny, lanc uj w gar i ruszy naprzd gocicem. Szed teraz co tchu, eby dogoni puk. Rozglda si na wszystkie strony, a nie dostrzegajc nigdzie ywej duszy pocz rwno, miarowo biec z gry. Deszcz bi coraz rzsiciej. Okolica wci bya ta sama: garbata na pnocy i zjeona od stromych gr na poudniu, przerznita dolin Ebru. Wpewnej chwili Krzysztof zjad kromk chleba, ktr mia by jeszcze z dnia poprzedniego w torbie skrzanej obok olstrw pistoletowych. Ale kromeczka bya maa, stanowia pierwsze niadanie i obiad,tote nie zaspokoia godu. Napi si wody ze rdeka, ktre zdyba wdrujc, i przepatrywa wci okolic. Stojc na niewysokim wzniesieniu, widzia przed sobna pewnej przestrzeni gociniec wijcy si jak wstga w dolinie rzeki. Z miejsca, na ktrym sta, zbaczaa na lewo ku rzece wsza okoliczna droga, ktra jak ciciwa przecina si zdawaa na ukos cay rozdrzeki. Wydao si Krzysztofowi, e tdy bdzie daleko bliej do szlaku gocica, ktry by widzia w oddali. Bez wahania puci si t boczn drog. Wyj w biegu zolstrw obawa pistolety, wpakowa je za pendent, lanc do boku przycisn, paasz przytroczy wysoko - i dalej, bez trwogi! Paszcz nasik od ddu i silnie ocia. Czaprak z biaych baranw, przykrywajcysiodo z wierzchu, namk take. Z granatowych obszy czapraka, idcych w zby, kapaa za konierz jaka zbata woda. Mantelzak, po wyjciu pistoletw z olstrw, przewaa teraz ciar na praw stron i uwiera rami. Tybinki kapay, rzemienie podogonia, podpiersia, uzdy, puliska i poprgi rozpezay si z rk co chwila i pltay dokoa ng. Ubieg tak ju z dziesi staja pola zarosego drzewem oliwnym, kiedy ostatnie brzaski soca, przesczajc si przez strugi deszczowe, ukazay mu dziwaczny w pobliu widok. Zrazu myla, e kto modli si pod krzyem nabonie zoywszy donie. Gdy podszed bliej, zatrzs si i cierp ze strachu. Stay tu midzy drzewami naprdce wkopane w ziemi supy parkanu z poprzeczn erdzi. Do tej poprzecznicy wanie byy przywizane rce woltyera francuskiego w tornistrze i mundurze. Donie mia zwizane w ty postronkiem, wykrcone do gry w ramionach i zadzierzgnite na poprzeczn erd w taki sposb, jak si wiesza na hakach piarni zabite sarny i dziki. Cedro zawoa na niegoz odlegoci kilku krokw. adnej odpowiedzi. Zbliy si powoli i wtedy dopiero szczegowo rozpozna wszystko. Te rce zwizane krcono, wida, woywszy koekw miejscu ich zczenia, gdy ramiona wylazy z rozpkego munduru, jak nagie kolana wya z podartych spodni. Usta byy zakneblowane gaganem zwinitym w koek, nos oberznity, uszy wyrwane ze ba, w obnaonych piersiach ze trzydzieci czarnych ran. Kiszki wywleczone z brzucha leay na ziemi. Do pasa trup owinity by czym, co jeszcze dymio si czarnym kopciem, cho ognisko pod stopami rozoone zgaso ju, przez deszcz zalane.Cedro pomaca wystajce rami. Byo ju chodne. Jkn na widok czarnych, straszliwie rozpuchych od palenia ogniem gnatw nonych, okrconych som maczan w oliwie. Zdj trupa co tchu z owej erdzi, pooy na murawie. Gdy tak stan nad nim rozkraczony i patrza na lecego jakoby z grubym cygarem w gbie, rozdtego w szyi, z oczyma wywalonymi nawierzch przez straszliwy bl, e byy jak dwie gay z czerwonego kamienia, bez uszui z brzuchem rozwalonym, a z kup kiszek, ktre zwisay jak obfita dewiza z brelokami, ogarn go szczeglny rodzaj wewntrznego miechu. Nie mylc o tym czu, e mieje si jak jego wierny ko, zdychajcy na pampeluskiej drodze. Pomylenie bdne, obce duszy, jakie niby to sformuowanie tego widoku nikle i prdko wypsno si w mzgu wpord wzdrygnie niezdrowego miechu: Do diaba! nie zawsze cierpienie jest pikne, nic zawsze, nie zawsze... Chwyci lanc upuszczon na ziemi, siodona barki, otoczy sobie szyj rzemieniami, eby mu nie zawadzay, i jelenimi skoki pomkn w swoj drog. Ju si wali na ziemi mrok szybkiej nocy. Wyta piechuruomne oczy, eby obj ca drog i nie zabdzi w ciemnociach. Otoczyy go po przejciu zmierzchu w noc szepty, szmery,szelesty drzew, szelesty oliw i platanw, obce uchu. Nigdy ich w yciu nie sysza... Daleki plusk rzeki Ebro... Polne koniki sykayw otaczajcej nawale ciemnoci. Dwiknie,znienacka uderzywszy si o elazo wdzida, rozetka napiernicy w ksztacie serca spajajca rzemienie... Zadzwoni naglestrzemi o strzemi, zaskrzecz sprzki poprgw - i w mgnieniu oka wosy staj na gowie. Id. Nadbiegaj... Serce bije... Banda chopw biey czajc si po zapociu... Wargi ich zagryzione, oczy od wciekoci przymknite, w rkach -egada. Gdyby przynajmniej mona byo widzie! Gdyby tytko mona byo dojrze miejsce i tych ludzi! Zmierzy oczyma ich liczb! Broni si, do stu piorunw! Przeciepotrafi broni si i umrze jak si naley! Ale gin podle, wrd podej zgrai, wrd rozartych zwierzt tumem na jednego napadajcych, jak tamten... Mie w cigu godzin wykrcane rce, a nogi palone wolnym ogniem! Szed w tym miejscu obcym na palcach, bezwiedzy, e to czyni, coraz ciszej, jakby na nogach ju spalonych. Czu kiszki wydarte niejako ze siebie i oczy wyupane... - Tchrzu, tchrzu! - mamrota z cicha, przypieszajc kroku. Skutkowa taki okrzyk przez chwil, ale wnet odpraa si zasona, ukazywa spalony trup woltyera, i zgita ohyda walia si w serce. Kroki Krzysztofa stay si ciche, lisie, hienie. Wlepione oczy przebijay deszcz i mrok. Chwilami migay w nich ogniste widziada, jak gdyby od nagej byskawicy odsonione, to znowu kady si ksztaty paskie, kwadratowe, czarne. W pewnych miejscach sysza swe kroki z oskotem powtrzone dziesiciokro, jak gdyby stado ludzkie ju go dopdzao. Krzykwydziera si z piersi, ale go wola dusia w gardle. Stawa wtedy i z odwiedzionym pistoletem w rce nasuchiwa. Cisza wok nieugita. Droyna owa, ktr szed, kamienista i poryta przez deszcze, bya z obudwu stronwygrodzona niewysokimi potami z surowych gazw. Te wanie kamionki chroniy wdrowca od zboczenia. Kilkakro wlaz ju to na praw, to na lew. Poczu, e idzie pod gr, w wodzie zlatujcej po kamieniach i stopniach z szelestem. By ju spocony, zdyszany od ciaru sioda. Stan na pewnej wyynie. Po ostroci przecigu wietrznego domyli si, e jest na samym wierzchoku wzniesienia. Uczynijeszcze kilka krokw - i oto w niewielkiej odlegoci rzuciy mu si w oczy wiata. amraty jeszcze - 48jx}jӺA48j4jA4 }x} jL  @jj{AAPcJ0czMc- Jf8/Q? Wymacawszy rk przykop kamienn przysiad na niej i po stokro zadawa sobie pytanie: kto te to moe pali te ognie? Wrg czy swj? Sycha byo naszczekiwanie psa... Francuzi ani Polacy nie maj ze sob psa... Daleko zara ko... Czyj te to ko? Znowu cisza. Przerwao jco rozkosznego, jakby echo gry na organach - i znowu milczenie. Krzysztof wypocz ju i nabra tchu. Ruszy ku owemu wiatu cichymi krokami zmory nocnej. Zstpujc wolno ku wzgrza usysza dalekie, w innej stronie woanie placwek: Qui vive! Serce zabio jak mot. Droga rozchodzia si tutaj w rozmaite strony. Przecinay j szerokie kamienne schody. Na jednym z zaama zobaczy nagle z boku ogromny ogie tak blisko, e stan w osupieniu. Nie mg si ruszy z miejsca. Nie byo towcale okno ponce od wiata, nie drzwi otwarte, lecz jakby szeroka czelu kwadratowa, prowadzca do ognistego wntrza. Sysza gwar ludzki. Natywszy ucho, ku najwyszej radoci swojej, posysza mow francusk, piosenki lekkomylne, obozowe, krzyki, ktnie... Pobieg tam skaczc przez mokre krzaki winne, przeac przez mury ogrodze i zapadajc w rowy pene wody. Wkrtce szyldwach przyoy mu karabin do piersi. Sam ledwie mg wykrztusi pytanie, tak by przeraony, gdy na z mroku naskoczyo siodo kryjce gow uana. Przybysz ledwie mg wykrztusi mot d'ordre, tak by strudzony. Obejrzano go ze wszech stron przy blasku latarni i puszczono ociekajcego wod do ognia razem z jego siodem i dzid. Tak dobrodusznie zdecydowa przywoany kapral. Krzysztof zbieg po kilkunastu stopniach i stan na progu gbokiej nawy wielkiego kocioa. Kilkanacie ognisk buchao pod jego rodkowym sklepieniem i w bocznych kaplicach, filarami oddzielonychod gwnego wntrza. Na otarzach pony zapalone wiece. Mnstwo ich rwnie jarzyo si w rozmaitych ktach pod chrem i na chrze, na ambonie i w kruchtach. Ze dwa tysice onierzy biwakowao tam z wrzaskiem i piewem. Jedni chrapali ju, lec pokotem na kocielnych dywanach, pod chrem, midzy filarami, dokoa otarzw, a nawet na otarzach. Inni piekli na ogniu pocie misa,prosita, indyki, koguty, inni zarzynali drbiodzierali go z pierza. Cedro dowiadcza uczucia niewymownej radoci. Nie grozi muju napa z tyu i straszliwa mier woltyera, nie otacza go samotno w czarnych polach, nie leje si po plecach zaciek deszczu. Ogie, wiato, suche pyty! Krzyk ludzki! Naok sia i wesele ludzi zdrowych! W pierwszych minutach nie mg si zorientowa, co si to tutaj robi, czym si zabawiaj jowialni kamraci. Wyszuka oczyma wolne miejsce pod boczn cian i zaj je prawem kaduka; z rozkosz wycigajc zdrtwiae nogi. Zaraz utworzya si dokoa jego figury kaua z osikajcego paszcza i odzienia. Dym ognisk zapcha gbie sklepie i cign ku drzwiom. Deszcz pryska przez wybite witrae. Ze dworu po ziemi szed mokry chd. W kbach owego dymu, w blasku kilkunastuwiec przytwierdzonych do gzymsu ambony,ukazywa si co chwila grenadier francuski, ktry wdziawszy na mundur kom i zaoywszy na kark stu gosi kazanie o najsproniejszych objawach ycia, o najohydniejszych przestpstwach, jakie tylko zgromadzi moe w szczupe ramy anegdoty kawalerska imaginacja. Mow swoj ilustrowa najzabawniej w wiecie, skubic duego koguta i co chwila z gestami krasomwczymi rozsypujc na suchaczw obdarte pierze. Umia przy tympia i udawa gdakanie sposzonych kokoszek w sposb icie zabawny. Cedro mia si do rozpuku mechanicznym, martwym miechem, bokami i gardem, aczkolwiek dowiadcza jednoczenie uczucia przykroci. Wci dokoa niego amano konfesjonay, rbano rzebione stalle i awki, katafalki, schody, drabiny i lichtarze, sprzty kruchciane, starodawne naczynia z drewna, bardziej ju przez sw staro symbole wiecznoci ni przedmioty rzeczywiste. Rzucano je wraz z chorgwiami, z mszaami w wielowiecznychoprawach, wraz z poczerniaymi obrazami w grubych ramach na stosy, i ognie pegay coraz ywiej. Krzysztof ociaymioczyma patrza na biae place po zerwanych ze cian obrazach, gdzie nike pajczyny chwiay si od przecigu... Ziewa kurczc si w sobie aonie. Na marmurowej posadzce stay porodku rozlane kaue juchy prosit, cielt, kogutw i indykw. Za nogami chodzcych wczyy si istne korowody puchu i pierza. Sycha byo gwar przewanie francuski, ale przebijay si dwiki niemieckie, polskie, hiszpaskie, a nawet holenderskie. Holendrzy w Hiszpanii jako zdobywcy... - pomyla leniwie Krzysztof ziewajc z caego serca. W tej samej chwili rozleg si dzwonek u drzwi prowadzcych do zakrystii, tak znanyuchu katolickiemu, a zwiastujcy wyjcie sumy. Wszyscy porzucili swe zajcia i zwrcili gowy w tamt stron. Istotnie wychodzi z zakrystii tum poprzebieranychonierzy. Naprzd szed szereg jakoby chopcw majcych suy do mszy, w komach i psowych pelerynkach. Kady z nich nis du butl omsza, z mink skromn i pokornie spuszczonymi oczkami. Ustawili butle na wielkim otarzu szeregiemi, zoywszy rczki, popiesznie zbiegli ku stopniom. Za nimi dopiero wylaz z zakrystiipiechur z wsiskami jak dwa lisie ogony, w (nicej kapie i berecie, drugi za nim w ornacie, trzeci tylko w albie, ktr podnosi w sposb damski, zwany incroyable czasu wielkiej rewolucji. Kady znich dwiga olbrzymi gsior z winem. Tum odacki rycza z zachwytu i klaska w rce. Tamci, baznujcy, poustawiali przyniesione gsiory na otarzu. Przydwigan przez kilku beczuk z winemwtoczyli na otarz i ustawili na szczycie cyborium. Piechur w kapie wzi z rk kolegi kadzielnic i niespodzianie zacz wykonywa nieprzyzwoity taniec i odprawia jakie potworne naboestwo. Gdy wrd podrygw wyrzuca nogi, odgia si kapa i wykazaa, e celebrans jest wprawdzie w mundurze, ale bez innych, niezbdnych czci uniformu, ktre wanie suszyy si przy jednym z ognisk. W trakcie tych profanacji poubierani w komeki wypchnli przed otarz siwego czeczyn w nocnej koszuli i krtkich majtkach. Ubrany w kap wcign go na stopnie otarza i przedstawi widzom jako ksidza proboszcza. - Hiszpan - woa gosem bazeskim - ale ksidz proboszcz! Zdawaoby si, e tak niewiele, a przecie jest to waciciel i twrca tej caej piwniczki winnej. Szanujcie, barbarzycy, tego waciciela! Nic nie wypito potajemnie. Nie chcia nam czcigodny ojciec dobrowolnie pokaza skarbu, ktry przez tyle lat pielgnowa, wic go cokolwiek zaznajomilimy z grzecznoci. Teraz ju jest grzeczny i sfrancuziay do gruntu. Pidziesicioletnia malaga w tym oto antaku... Wrzask radoci rozleg si w caym kociele. Cedro cieszy si na rwni ze wszystkimi przemokymi i zzibymi kamratami, wbrew istotnym swoim uczuciom. Ceremonia wnoszenia butelek i gsiorw zajmowaa go prawdziwie i szczerze. Gdyby wiarusy wyprawiay stokro bezecniejsze orgie, uznaby jena przekr gosowi duszy za ciekawe, godne uwagi i w szczeglny sposb waciwe. Pi mu si chciao tak okropnie, e zda si kilka lat ycia oddaby za jeden z owych pkatych i omszaych gsiorw wina. Po wielkim zmczeniu, po trudzie dronym a do sidmego potu, po wykonaniu pracy ostatniej, ktra daje mono poznania forsy i trudu jucznego konia, jego znojw iniemal uczu - byo mu teraz na kamieniachodwiecznej posadzki zimno i obmierle. Woda wazia w koci. Wczy spracowane oczy po pytach okolicznych. Sam lea obok marmurowej tablicy, wielkoci przewyszajcej wzrostczowieka. Wykute na niej byo niezgrabne wyobraenie rycerza w zbroi, z mieczem wdoniach splecionych. Twarz z paskim nosem, pancerz i stopy - wszystko to dawno ju byo start podeszwami i obcasami wiernych parafian, wyniesione prochem przez niezliczone szeregi ng, ktre w cigu wiekw deptay dumnego rycerza. Teraz by z niego tylko lad, istnezwoki, znak wiadczcy o znikomoci pamici ziemskiej. Dalej leay tablice, ktrych litery, podobnie jak wojownik, zstpiy w kraj nicoci. Obok napisw byy okrge, elazne antaby do podnoszenia tych drzwi grobowych. Spod nich to wia w przejmujcy, zwilgy, trupi chd. Krzysztof ,nie mg wytrzyma. Zoy swe siodo, lanc, powiesi przy otarzu paszcz i uzd. Wszed midzy tum. Trudno byo przej koo ognisk, gdy wszdzie tam ludzie leeli na rozcignitychpaszczach, dywanach, ornatach, kapach kocielnych, na suknie do paradnego katafalku... W stronie prezbiterium utworzya si zbita masa "przystpujcych" do antaka z winem. Wiarus w kapie rozdziela kielichy midzy pijcych. Krzysztof grza si i suszy, z dala stojc przy jednym z ognisk, i rozglda si naokoo. Dranio go rozkosznie skwierczenie prosiaka pieczonego na bagnecie. Wstyd go pali na myl, eby poprosi o ksek, ale gd kiszki skrca. Kamraci przypatrywali mu si spode ba. Zaczli midzy sob mamrota z niechci i zsunli si koo ognia w taki sposb, eby mu zagrodzi dostp. Cedro spojrza na nich wyniole i odszed z gow zadart do gry, w towarzystwie coraz doniolejszej symfonii kiszkowej. Zahuczay organy, na ktrych wygrywano skocznego sztajerka. W jednej z kaplic utworzy si pewien rodzaj sali balowej. Taczono tam z nadzwyczajnym oywieniem i ruchami. Szczeglnie odznacza si w tym kierunku jeden z grenadierw. Taczy trzymajc w objciach z pieczoowit i subteln elegancj sporego prosiaka. Udawa, e w zapamitaym szale wiruje w tacu styryjskim, unoszc w objciach nadobn i wiotk dziewic. Poniewa praw rk krci prosiciu ogon i szczypa je paznokciami, gdy kwiczao obrzydliwie -wic umierza jego bole namitnymi szepty. odactwo ryczao. Przedzierajc si ku otarzowi przez zwarty tum, spostrzeg Krzysztof owego starego proboszcza. Ksiyna ypa oczymastojc w ciemnym kciku pomidzy nagrobkami i wolniuteko kwapi si w pewnym kierunku, widocznie z tym zamiarem, e si niepostrzeenie zdoa wymkn, gdy motoch na dobre podpije sobie. Zgodniay lansjer przystpi do ksidza i zagadn go ostro, w twardym tonie, czy rozumie po francusku. Proboszczskrzywi si zarazem bolenie i chytrze; kiwajc gow niby potwierdza, a niby zaprzecza. Po wyrazie twarzy Krzysztof pozna, e zosta zrozumiany. Zada wtedy, dobitnie wymawiajc wyrazy, eby mu ksidz przynis cokolwiek do jedzenia, gdy jest godny najokropniej, po prostu jak pies. Pleban wytrzeszczy oczy i prawiez paczem j bi si w piersi, przysiga na witoci i wskazywa z jkiem, e ju nic a nic nie ma, e jego oto prosita, cielta, krow, kury, indyki - i wino - doda, bokiem ze zgroz i okropnym umiechem zwracajc si ku otarzowi - zajada i zapija sawne po wsze czasy wojsko cesarskie. Cedro by tak zgodniay, znuony i bezsilny z czczoci, e namyla si tylko nad tym, jak by z tymklech pocz sobie najskuteczniej. Uj go za konierz od koszuli i popchn przed siebie, midzy tum. Ksidz pomkn ywo, schylajc gow, jakby si chroni od ciosu. Dotarli do zakrystii. Tam wszystkobyo powywalane razem z szufladami. Szafka ze witym naczyniem bya rozbita,szuflady jej wyrwane, a samych przedmiotw oczywicie nie byo ladu. Naok tarzay si po ziemi ornaty, kapy i bielizna kocielna. Ujrzawszy du, aobnkap z czarnego aksamitu Krzysztof narzuci j co tchu na ramiona z myl, e bdzie mu suya za kodr. Zamierza teras na dobre zabra si do ksidza. Obejrza si na niego... Zobaczy paczcego pod cian, z twarz ukryt w doniach. miesznie wydatny a doskonale okrgy brzuch ksidza midzy naiwnie pierwotnymi szelkami wstrzsa si w krtkich i obcisych majtkach od gbokich szlochw. Cae ciao targao si konwulsyjnym dreszczem. Krzysztofa ogarna przelotna, krtka lito. Zbliy si do starca i dotkn jego ramienia. Gdy tamten podnis gow, spojrza mu w oczy z serca. Pokiwa gow, pokiwa gow... Pniej pocaowago w rami i rzek mu do ucha: - Wielebny ojcze, dawaj mi, co masz jeszcze do zjedzenia, bo zdycham z godu. Ksidz podnis na niego zapakane oczy i zzaamanymi rkoma wskazywa owo zniszczenie sprztw, szat kocielnych, naczy... Byli ku sobie wzajem pochyleni, i wanie Cedro mia zamiar wytumaczy staremu kanonikowi dobrotliwie, z wyrozumiaoci, e to sam Bg karze go zapewne za w kult wina oraz cielt widokiem witego kadzenia przed wypielgnowan beczuk malagi, kiedy ksidz schyli si; zacz podnosi alby, kome, skada je sekretnie, popiesznie, ze czci, w szufladach. Krzysztof mu nie przeszkadza. Sam rozglda si po ktach,czy nie znajdzie jeszcze czego sprofanowanego albo czego do jedzenia... W trakcie tych swoich zabiegw usysza szczk klamki w najciemniejszym kciku zakrystii. Rzuci okiem i posun si w tamtym kierunku, ale ujrza ju tylko plecyipity proboszcza. Drzwi zatrzasny si i klucz w nich szybko z tamtej strony zgrzytn. Cedru wzburzony skoczy, eby ciga ksiyn, ale za naciniciem klamki przekona si, e drzwi zostay z tamtej strony istotnie zamknite. Kanonik niewtpliwie czmychn. Nie pozostao nic innego, tylko wrci do prezbiterium i szuka tam poywienia. Stan za innymi przed otarzem. Tum rozgrzany wci za kolej klka na stopniach i chepta malag i andaluzyjskie wino Alikante, porzdkiem otrzymujc zotykielich z rk onierza w kapie. Ju Krzysztof zbliy si do otarza, eby na stopniu klkn i pi za innymi, gdy na niegokolejka przyjdzie. Odchodzi od przytomnoci z godu, a gwnie z pragnienia. Nagle pogarda buchna z niego jak womity. Wypchna go duma z tego szeregu. Poszed precz wprost na swe miejsce klnc gono i bardzo brzydko. Zawin si szczelnie w aksamitn kap z tak wciekoci, jakby za chwila mia gow pooy na nou gilotyny, narzuci na such kap mokry, biay paszcz uaski, siodo ustawi jak wezgowie. Mia pod rk lanc i rzemienie sioda, pistolety za pasem. Wydoby jeszcze furaerk, podoy j pod policzek, eby cho gowa leaa na suchym. Godny jak pies bezpaski zamkn oczy i wrzepi gow midzy kule sioda, eby spa i nie patrze na wiat. Rozdzia 3 "SIEMPRE HEROICA" Blisko sze tygodni Cedro spdzi na siodlez rzemieniem lancy na rku, z ostrog wpart w bok bieguna. Mia teraz iberyjczyka, konia szybkiego jak wiatr.. Otrzyma go jeszcze w Tudeli, dokd na piechot przyby ze swym siodem. Od chwili wtargnicia z pukiem jazdy na prawy brzeg Ebra i w radosn po grskich pustkowiach dolin tej rzeki, nie zazna jujednej chwili spokoju. Bra tedy udzia w niezrwnanych szarach lansjerw pierwszego puku pod Mallen i czternastegoczerwca pod Alagon nad Xalonem, cudnym, bystrym, dzikim dopywem Ebra ze strony poudniowej. Szed w przedniej stray caego wojska, kiedy 16 czerwca zbliano si do Saragossy. Jeden z pierwszych przebieg we wszelkich kierunkach w ogrd pracowicie uprawny, zroszony licznymi kanaami, zajrza do kadego domu w podmiejskich wioskach - la Joyosa, Marlofa, Las Casetas, Utebo, Monzalbarba, pierwszy wreszcie dotar do klasztoru San Lamberto w Molviedro. Std ju nie byo trzech wiorst do aragoskiej stolicy. Molviedro stao si od tej chwili niejako domem puku. Tu po trudach wypraw odpoczywano w zimnych korytarzach klasztoru, tu nieraz mona si byo ukry przed natarczywoci dziennych upaw i zimna nocnego, std wreszcie wyruszano na setne i tysiczne ekspedycje, z ktrych kada bya zatraceniem. Zapomnia ju by Krzysztof liczby star, bjek, pocigw na gadkich szosach wapiennych, wysadzanychdrzewem eukaliptusa i platanu w rozdole rzeki Ebro. Wid teraz ycie na spalonych od soca wyynach szosy madryckiej, wijcej si przez la Muela, przez Calatayud- i w dolinie Huerby na drogach przez Daroca, ponad kanaem krlewskim, i za rzek, za Ebrem, na lewym bagnistym brzegu, w dolinie Gallego i na grach jaowych, solnych, kruchych od jeszcze - 48jx}jӺA48j4jA4 }x} jL  @jj{AAPhcGcJcI.c =Uzwietrzaego kamienia i sypkich od gipsu. Poniewa szczupa armia generaa Verdiera, ktrej zadaniem miao by opanowanie Saragossy, nie posiadaa wcale magazynw, wic uani nadwilascy musieli dostarcza dla caego wojska zapasw ywnoci i furau. Tote dzie w dzie, podzieleni na oddziaki, od wczesnego rana pomykali w gry. Bogata, mlekiem i miodem pynca dolina Ebra bya zupenie pusta. Jedna cz mieszkacw usza do Saragossy, inna w gry, zabrawszy ze sob dobytek. Trzeba byo szuka stad owczych, krw i kz w ich niedostpnych kryjwkach. W cigu tych szeciu tygodni uani wywiczyli w sobie instynkty tropicieli i zbjw. Cedro odnalazw sobie dusz jakiego przodka z czasw Maka Borkowica. Zobojtnia ju na przykroci tego zawodu. Owszem, odszukaw nim pewien szczeglny urok, bezczeln dum, rozkosz tyranii, miech zdrowy z ludzkich jkw. Kada teraz chwila jego ycia upywaa pod ruchom ska grozy. Czowiek w grach napotkany to by wrg godzcy noem w serce. Zza kadego krzaka czyhaa lufa strzelby, strza padaikula wistaa zza kadego kamienia, a kady cie przelatujcy zwiastowa mier.Ale w tym wanie moda dusza znalaza dla siebie ywio. Bya to rozkosz: wyj wkilkanacie koni wczesnym, modrym, zimnym rankiem w lipcu, nim soce wstanie zza gr ziemi Monnegros, co ko skoczy przebiec chodne, mroczne aleje drogi pampeluskiej, wyjecha z obrbu oliw i winnic, zawrci na poudnie ku Placencji, a stamtd cichaczem rzuci si wbok, w zgorzae, sypkie, spadziste rumowia dolin. Wyj z obszaru cyprysa w rzadkie gaje pinii. Stamtd wida jak gdyby step zburzony, strzaskany, gdzie cisza i gusza, gdzie suchy, bezmglisty cie poranka ley nad dolinami jako wieko. Naglewichrowym skokiem wpadn do jakich kamiennych zagrd, zastan tam ludzi, zapi stada. Przystawi ze miechem lufy pistoletw midzy czarne oczy tym chopomponurymi zmusz ich, eby jak niewinne baranki pdzili swe stada na szos i a do samych bram oblonej Saragossy. Nie zawsze jednak udawao si tak 'atwo. Trafiay si dni, w ktrych cigu na prnopldrowali gry i wwozy a pod sam szczyt Puig Cervero za Huerb, w kierunku na Belchite i ponurego w grach zamku Daroca, e darmo rzucali si w pone paskowye ku Fuentes nie spotykajc na drodze ywej duszy. Ile to razy topic bydo wpadli na zaczajon band gerylasw, ktra rzucaa si na nich z krzykiem i noami. Byy to chopy proste i dzikie, przyzwyczajone do ywota w ziemi pustej i do wdrwek w Pirenejach z kontraband. Przeszywani bez miosierdzia grotami lanc, wieszali si u szyj koskich, ostrzem noa rznli kby rumaka i godzili w serce jedca. Wwczas to Cedro pozna, czym jest lanca i jak mdre s maksymy towarzysza Gajkosia. Nim wrg zdecyduje si na skok - pd konia i nastawiony grot! Struga krwi i jk miertelny stratowanego - oto wszystko. Zawsze niezwyciony puk lansjerski tratowa ju wielekro tumy. Nieraz ju Krzysztof pra w falach Ebra ptno swej chorgiewki, gdy si stao twarde i jednej barwy od zeschej aragoskiej krwi. Nieraz ju wpaw przeby pytkie, letnie fale rzeki. Wielekro miga po rwninach lewego brzegu w uroczej dolinie rzeki Gallego, pyncej z Pirenejw, eby wody swe poczy z wodami Ebra tu za muramiSaragossy. W tych wyprawach szeciotygodniowych juwielekro okry star Caesaraugust ze wszech stron. Widzia j od strony wyniosoci Castellar z wyyn paskowzgrza Placencji, od strony poudniowej z la Torecilla, i ze wschodu z paszczyzny Val de Osera. Rysoway si przed oczyma niezliczone wiee: wyniosy szczyt katedry Del Seo; olbrzymie kaduby klasztorw - franciszkaskiego, w rodku miasta, za bram zwan Quemada, na prawym brzegu Huerby-witego Jzefa, napoudniu -czworokt zamku inkwizycji Castel Aljaferia, na zachodzie kapucynw, przed bram Carmen; okrge kopuy i strzeliste wiee Nuestra Senora del Pilar, nad samym brzegiem rzeki. Widzieli dobrze most czcy przedmiecie Arcabal z gwnymi przecznicami grodu, ktre sigay a do placu Engracia i bramy tego imienia na poudniu; szerokie zagbienie midzy czarnymi gmachami w ksztacie litery C - to jest Calle del Cosso, ktrego grube, rodkowe brzuce pod franciszkanami i szpitalem obkanych stanowio wyduony plac, dolne wyjcie kieruje si za gmachem uniwersytetu ku Puerta del Sol, a grne przechodzi w plac targowy i za klasztorem S. Juan de los Paetes dosiga wsk uliczk rzeki Ebro. Mamio ich i czarowao to miasto pospne. Nie byo fortec, bo je otacza jeno niski, dziesiciostopowy mur i liche bramy. Widzieli pierwsze targnicie si na Saragoss dnia 15 czerwca i atak w dniu 2 lipca, zdobycie wyniosoci podmiejskiej Monte Torrero, opanowanie klasztoru kapucynw. Byli przy zaciekym szturmie, obronie i spaleniu klasztoru witego Jzefa... Poznali tu mstwo jeszcze nie widziane, upr stalowy. Rozumieli to ju, e maj przed sob nie oficerw i onierzy, nie ludburzliwy i leccy w rozsypk, gdy natrze wiczony batalion, lecz lud potg fanatyzmu przeistoczony w armi. Dowdcaw tej olbrzymiej gromadzie nie by mianowany z gry. "Gry" nie byo. Wodzem stawa si najtszy, najdzielniejszy i najzacieklejszy - przez jednomylny i jednogony rozkaz masy. Jeli le obmyli, nieskutecznie rzecz poprowadzi, sabo wykona, ndznie zarzdzi, za sabo i mikko natar, nie walczy, sowem, na mier, jak tego chciaa wola powszechna, wydawano na wyrok gorcym prawem, stawiano pod murem i jego wasna podkomendna gromadakulami przeszywaa mu serce. Tak zgin pukownik artylerii Pesino, tak zgin dowdca zamku Cinco-Villas - i inni. Gromadywalczce nie byy wcale podzielone na regularne oddziay. Byy to kohorty, ktre przycign i kupi geniusz wodza. Im wydatniejsza bya sia tego geniuszu, tym oddzia liczniejszy. Wdz danego oddziau nie zalea waciwie od naczelnego dowdcy: spenia rozkazy wydane z gry otyle, a ile je uzna za zmierzajce do celu. A jednak wszyscy jak jeden byli w danym razie posuszni wodzowi, na jakiego z woli ludu wyrs Don Jose Palafox. Uani polscy stojc na grach i patrzc na pospne miasto myleli o nim jako o duszy znajomej i czujcej. Lubili tak stan oddziaem, patrze w nie dugo... Nieraz Krzysztof Cedro zatrzyma konia i zapamita si w dumaniu. Serce amao si w nim od tych rozmysw, rce si trzsy. Z duszy jego wybuchaa zacieko, a z ust rwa si mciwy okrzyk: - Musisz i ty zgin, mara! Nie bdziesz nam staa przed oczyma, zmoro przeklta! Przeciw karnym, przeciw regularnym, przeciw wiczonym czworobokom stawiasz dum swej woli, potg swojej wyniosej anarchii! Cha, cha!Musisz zgin! Gdy przedsiwzito sprowadzenie z Pampeluny czterdziestu szeciu dzia waowych, haubic i modzierzy w celu rozpoczcia regularnego oblenia, puk uaski broni tego transportu od napaci gerylasw w czasie spawiania go Kanaem Aragoskim. W tej dobie nie byo spoczynkuani dniem, ani noc. Szli cigle wpaw raz na t, drugi raz na drug stron kanau. Zachodzili drog bandom zstpujcym z gr,siepali si z nimi w zasadzkach, po wyomach skalnych i w doach grskich. Nareszcie transport cignito pod Saragoss i oblenie zarzdzono w ten sposb, e opasano cz miasta z zachoduipoudnia, czyli od rzeki Ebro do fortu Monte Torrero. Cz wschodnia z caym przedmieciem i zarzeczem bya wolna. Pod koniec lipca Krzysztof, jako znajcy jzyk francuski, wybrany zosta z szeregudo kompanii inynierskiej i artyleryjskiej, ktr ze zdolniejszych uanw i piechurw skada i formowa kapitan lansjerw Hupet. Liczba wykwalifikowanych artylerzystw bya tak w armii nieznaczna,e genera-inynier Lacoste, ktry mia kierowa robotami oblniczymi, rozporzdza kilku zaledwie oficerami. Bateria powierzana kapitanowi Hupetowi staa pod Monte Torrero. Artylerzyci mieliteraz za zadanie kierowa sypaniem baterii.Uatwiaa te prace wielka obfito roww irygacyjnych, wykopanych jeszcze przez pracowitych Moryskw, oraz naturalnych fos, przez ktre szluzy z kanau krlewskiego wyprowadzay wod do ogrodw. Przechodzio tdy rwnie wysoko obwaowane oysko rzeki Huerby. Drzewa oliwne rozcigay si a do samychmurw miasta. Tote mieszkacy dniem cilikulami wypielgnowane gaje, rwali ogrody, burzyli w nich domki letnie, eby odsoni roboty Francuzw i kulami spdza zatrudnionych chopw. Krzysztof porzuci konia i wyprawy, aczkolwiek nie zmieni uniformu ani nie przesta nalee do swego puku. Siedzia teraz w kanaach i dyrygowa powierzonymmu oddziaem chopw aragoskich, ktrzypod kar mierci musieli budowa narzdziamierci dla swych wsprodakw. Co chwilaz bagnetem w rku odpiera wycieczki mieszkacw miasta napastujcych albo umierza wybuche w rowach na podobiestwo prochowych min bunty robotnikw. Z murw i wie klasztornych bez przerwy sypay si kule, wypaday brandkugle, kaway elaza i kamienie. Nocami uczy si sztuki stawiania dziaobitni, sypania przedpiersiw, rzniciastrzelnic, ich policzkw i pokolankw, ukadania podoa armat, stawiania sworzniw i ukw wkopanych. Obleni otrzymali w tym czasie posiki w liczbie dwu tysicy ludzi gwardii hiszpaskiej, ale iFrancuzi wzmocnieni zostali przez dwa puki liniowe, ktre z Francji nadeszy. Baterie zostay ustawione na legarach, ostatnie wbite gwodzie pomostowe, przedpiersia wyoone faszynami. Na danie poddania miasta Palafox odpowiedzia wyrazami: "Walka na noe!" Trzeciego sierpnia rykny wszystkie armaty. Czwartego bito od witu w zamek Aljaferia, odwieczne wizienia inkwizycji, wbram Carmen i w bram Engracia. Zarazemstrzelcy polscy ruszyli po drugiej stronie rzeki Ebro na przedmiecie Arcabal. Krzysztof Cedru sta w baterii naprzeciwkoklasztoru Engracia. Poniewa przewidywano, e brama tego dnia musi byzatarasowana watuchami z piaskiem, bito wyomy obok niej z prawej i lewej strony w murach nalecych do klasztoru. Ogromnezabudowania jego stay na nieznacznym wzniesieniu i tworzyy cao odosobnion. Batalion puku siedmdziesitego i cay puk pierwszy piechoty polskiej stay w przykopach, czekajc na dany znak. Cedro ztowarzyszami artylerzystami otrzyma rozkaz wzicia udziau w szturmie z karabinem w rku, gdy szwadron konny nadszed do asekuracji armat. Ludzie byli spragnieni walki, kobiet, rabunku. Dreli do bitwy. Okoo godziny jedenastej z rana poczy wali si i w supy kurzu obraca mury klasztorne. Na prawo od bramy, w pierwszy wyom, rzuci si natychmiast kapitan Bal. Za nim przez most na rzece Huerba ruszya gar uanw artylerzystw. Wrd wciekego upau, w ogniu strzaw buchajcych jak gromy i pioruny ze strzelnic kutych w murze klasztoru, przypadli do wyomu. Ujrzeli tutaj oko w oko obrocw. Rzucili si jedni na drugich jak rozjuszone zwierzta. Rzygna z przebitych piersi krew. Wa trupw zagrodzi wejcie. Mury klasztorne z trzaskiem paday. Waliy si sufity i z piter leciay zastpy chopw wgb piwnic. Belki miadyy ich, oberwane piece i ciany zasypyway od razu. Krzysztof znalaz si nad brzegiem jednej z tych jam. Oniemia. W dymie i supach ceglanego pyu, w ruchomych gruzach pod swymi stopami widzia gmeranie si tej konajcej miazgi. Gowy obwizane czerwonymi chustkami w sposb witecznyna obraz duej obrczy; dugie wosy wysmarowane tuszczem, weniane paszcze w biae i niebieskie pasy, a sigajce do samej ziemi jak togi rzymskie... Wierzgay i roiy si nogi w biaych poczochach i czarnych aksamitnych spodniach, trepy drewniane z czarnymi wstkami zwizanymi w tyle nogi. Wycigay si jeszcze rce ciskajcedugie noe. Z rozwartych jam w rozpkych cianach wypaday coraz to nowe szeregi wystrojonych witecznie; rzucay si na napastnikw ze lepym mstwem. Zamordowano ich bagnetem i zepchnito do wsplnego z tamtymi grobu. Piechota polskawtargna w wyomy klasztoru. Depcc ranionych i konajcych, biegnc po gzymsach obok piwnic penych konania, zbroczeni krwi, w poszarpanych ubraniach, z lufami lepkimi i ociekajcymi, chyo wypadli wreszcie na pierwszy plac. Engracia! Nareszcie wamali si do tego wciekego miasta! Plac by pusty. Gdy wyszli na jego rodek, jak grad sypny si na nich strzay, runy z gry kamienie. W lepych murach, martwych, tylnych cianach domw powybijane byy od dawna oskardem wskieotwory. Z kadego z nich bkitny dym wybucha. Wskie ulice wiodce w miasto, istne szpary miedzy rzdami wysokich kamienic, byy wieo zamurowane albo zawalone worami piasku. Okna dolne w mieszkaniach, drzwi sklepw, wejcia do sieni byy rwnie zamurowane i pene niedostrzegalnych strzelnic. Nigdzie drzwi! Ani jednego ywego czowieka! Nieprzyjaciela jak gdyby nie byo! Druga straszliwa salwa strzaw... Dym buchn z jednolitych murw i sczy si smugami... Kilkadziesit trupw pado na bruk. Oficerowie sformowali plutony i popodmurami dyli co tchu nazad, ku bramie Engracia. Tu si ukryo wojsko za zrbami poszarpanego klasztoru. Znaleli bram zawalon niezmiern mas workw ziemnych, ktre tworzyy za wierzejami gr rwn ich wysokoci. Kazano batalionowi drugiego puku piechoty polskiejodcign owe wory spod bramy. Rzucili sido roboty, radzi, e nie id cho chwil na lepe, dymice mury. Miedzy innymi pracowa tam i Cedru. Gdy ju 2 dobr godzin norii ogromne sacs terre, omdlewa prawic z trudu. Cay by zlany potem, brudny i niemal lepy od dymu i kurzu. Dyszc ciko, usiad na worku i wycign nogi. Ani jednej myli... Gdzie to on jest i co robi? Co to za wory i do czego?Huk straszliwy armat grzmota raz w raz wczoo, w ciemi gowy. Przeraliwe jki umierania... Gdzie to on tu jest'? Tu obok pod murem, w jego fioletowym cieniu, chodzi tam i z powrotem niski oficer, szczupy, chudy brunet z piknymi oczyma. Szpad obnaon trzyma w rce. Cedru rzuci na niego przekrwawionym okiem i nie by pewny, czy rzeczywicie widzi tego czowieka, czy to moe mu si przypomina jaki wypadek z takim czowiekiem. Oficer stan nad nim i z umiechem ironii co mwi. Wrd buchania strzaw, wrd owych galopem pdzcych fal powietrza, wrd walenia w mury pobliskie oskardw saperskich, wpord rykw "na pomoc!", wrzaskw konania i przesmutnych jkw a woa - nic mg dosysze. Zerwa si na nogi i wyprostowa. - Skd si tu wzie, ufanie z wcit tali? - wkrzycza mu kapitan w ucho. - Odkomenderowany do armat Hupeta kapitana... - Rozumiem. Spracowae si wapan? Cedro spojrza na niego ze zdumieniem. - Znam waci z widzenia, z wieci, ze suchu, panie Cedro. Krzysztof ukoni si po wojskowemu. - Jestemy w dalekim powinowactwie. Nazywam si Wyganowski. Rotowe salwy strzaw i nowy huk armat spod Aljaferii przerwa rozmow. Za chwilKrzysztof siedzia znowu na swym worku, a oficer chodzi wydu muru. A nazywaj si i jak chcesz, diable czubaty...- rozmyla Cedro. - Powinowactwo... Rzuci mimo woli wzrokiem w stron ruin klasztoru i znowu dojrza zawalone piwnice. Z rumowia wyazili ludzie. Gagany na nich krwawe, obdarte. Gby straszliwe, oczy w niego z daleka patrz. C za oczy! - Wyganowski... - szepc usta - w dalekim powinowactwie... Cedro... Cha, cha! Cedro! Nie ma ju, bracie, Krzysztofa Cedry. Poszed, braciszku, i nie ma... Och, nic ma...Niedugo pozwolono mu melancholizowa w tym sposobie. Wezwany ponownie do noszenia workw, musia z kolegami chwyci za pierwszy ciar z brzegu i dwiga go wrd niewysowionej spiekoty.Na placu Engracia rozwizywano wory i wywalano piasek na kup. Ciekawym - myla Cedru ze miechem, biegajc tam i z powrotem jak ko w kieracie - jakie te to chopczyki bd znowu nasypyway ten piasek w worki? Czymoe my sami? Skoro barykada zza bramy zostaa usunita, skruszono motami jej olbrzymie wrzecidze i rozwarto wrtnie na cieaj. ch, solnych, kruchych od jeszcze - 48jx}jӺA48j4jA4 }x} jL  @jj{AA!Pc"XLc#.c$-kc%==)Puk czterdziesty czwarty wwali si terazw ulic, na plac i w dziedzice klasztorne. Co jeszcze nie zgino pod gruzami muraw,to teraz konao pod bagnetem. Opuszczono zabudowania klasztoru witej Engracii wwczas dopiero, gdy ju nie zawieray w sobie ywego obrocy. Wwczas caa sia francuska zebraa si w kolumn, eby wtargn do rodka miasta i doj do mostu. Z placu Engracia trzy wyjcia prowadziy w trzy strony. Pierwsze na zachd do placu i bramy Carmen obok klasztoru w. Jzefa Del Calzas. Na pnoc sza gwna arteria miasta-ulica Engracia, otwierajca si na Calle del Cosso i wraz z ulic w. Giliusza (od Cosso do mostu) przecinajca grd na dwie prawie rwne czci. Trzecie wyjcie wiodo na wschd, w ogrody i bocznice ku bromie Quemada. Wojska musiay i wprost, w ulic Engracia. Wezwano saperw odzianych w zbroje oblnicze, zaopatrzonych w oskardy, i ruszono gromadnie na mur zagradzajcy wsk szczelin. Kiedy narzdzia z dwikiem uderzyy w kamieniebarykady, istne pieko runo na napastnikw. Z dachw, z facjat, z nielicznych okien i strzelnic, z kadego pitra i zza kadego niemal kamienia runygazy, bryy elaza, chlusny kadzie wrzcego oleju i wody. Dym karabinowy bucha zewszd, nawet z ziemi, z okien piwnicznych. Francuzy i oddziay polskie biy w mur bagnetem. Rypali w nim szczerby, wszczepiali we paznokcie i koce stp, darli si na szczyt po wbitych karabinach jak po szczeblach. Skoro ruszono mur przecznicy z wierzchu, rzucili si na pojedyncze kamienie i rwali je go garciw ogniu i dymie, wrd walcych si gruzw. Nim Hiszpanie zdoali wymordowa pierwsze szeregi, ju ta barykada bya roztrzsiona bagnetami i zamienia si na osypisko cegy i wapna. Oszalay zastp zdobywcw wlecia w wsk czelu ulicy jak wybuch, jak pocisk ludzki wyrzucony przez sia piekieln. Zemsta rzucia ich naprzd. Rozjuszony, lepy gniew elaznym kaczugiem gna do biegu. Ale skoro tylko wychynli z dou na wyyn gruzw zasony i pokazali si w ulicy, z gbi tego przejcia runy w nich strzay armatnie. Zatrzsy si i stokro odday huk olbrzymie, czarne bezokienne gmachy, muryklasztorw, dzwonnice i wiee kociow. Kartacze porway w sztuki pierwsze gowyi piersi. Jasna krew strug ciekaa po cegach w paskie rynsztoki ulicy. Caa onajak duga bya poprzegradzana przedpiersiami. Wywalony bruk, pyty marmuru i porfiru, wywalona z gbin ziemia tworzyy jakoby schody olbrzymie, wiodce w d. Miejsca nie zajte pod barykady podarte byy przez rowy. Za pierwsz bateri wida byo niej drug, dalej trzeci. Cztery blisze bocznice z lewej strony ulicyEngracia i trzy dalsze z prawej byy zabarykadowane nagim murem powyej pierwszego pitra. Wszystkie drzwi i okna zabite gazami. Entuzjastyczne, obkane zdumienie wosy napastujcemu tumowi zjeyo. Mieli i w t czelu wsk i sigajc obokw. Ulica ta wygldaa jak nieznaczne pknicie miedzy niebotycznymi murami. Wsteczk ognistego bkitu ledwo byo wida midzy gzymsem a gzymsem dachu. Tego jeszcze zdobywcy napoleoscy nie widzieli na szerokiej ziemi. cili zby, cisnli w rkach luty karabinw i czekali na znak komendy. Jednym susem skoczyli ku ziejcym paszczom armat na wzniesieniu. Dopadli. Ujrzeli oczyma ywych ludzi w tych murachywych. Ujrzeli zimnych, spokojnych kanonierw, adujcych strza nowy. Tamcinie uszli przed leccym tumem. Z milczc,blad, nieustraszon pogard bronili si wyciorami. Na rozkaz poddania si odpowiadali mamrotaniem modlitwy miertelnej i miertelnymi ciosami. Powalenina ziemi, bronili si noem wyrwanym zza pasa. Konajc od stu w jedne piersi pchnibagnetu, szarpali zbami rce i twarze ywych i umarych, jak psy oszalae z dzikiej mioci swojej, gdy nie daj napadnitego domostwa. Skute i roztrzsione na bagnetach krwawe ich trupy po przejciu zwyciskiej kohorty Francuzw zwisy na wznak, z rozkrzyowanymi rkoma, na oach, koach i osiach armat jak potargane strzpy sztandaru. Pierwszy puk piechoty nadwilaskie j i batalion puku siedmdziesitego pod wodz generaw Verdiera i Lacoste'a przeszy przez pierwszy wa i rzuciy si na drug bateri. Zaledwie, trupami zawalajc ulic, wyminli jedn z przecznic, rzuci si na nich zza barykady tum Hiszpanw. Musieli teraz walczy na wsze strony, raeni z gry bez jednej chwili wytchnienia. Krzysztof Cedru znalaz si w ulicy Engracia pod bezporedni komend generaa-inyniera Lacoste'a. Wkrtce jednak koleje walki rzuciy go midzy inne grupy. Oszoomiony, oguchy od huku, jak w twardym nie pdzi naprzd z innymi, przyciskajc figur swoj do murw niezmiernych kamienic. Przebrn rowy i ywe way pierwszej baterii i z naga trafi w wyamane wejcie trzeciej uliczki,skrcajcej od Engracia na lew stron. Woltyerowie; pierwszego puku zmagali situ jeszcze z Hiszpanami. Rzuci si i on w tum. Obrocy, wymordowani w samym wyomie, poranieni i skuci, rozpierzchli si, i tylko z grnych okien wci jeszcze paday strzay. Kto ze starych wiarusw doradza, eby si kry popod murami i posuwa niepostrzeenie za wyom, ku zakrtowi uliczki. Krzysztof uczyni za innymi, co kazano. Przylepiony plecami do muru, posuwa si krok za krokiem z palcem na cynglu, ypic jeno oczyma, z ktrej te strony pocisk go trafi. Okna w tym caym przejciu byy na dole pozamurowywane do poowy, tote tam i sam mona byo przewidzie strza, gdy ukazywaa si czapka, koniec fuzji, gdy migny pomieniste, czarne oczy. Przyszli nareszcie do rogu ulicy. Ich droga bya prostopada do kierunku gwnej drogi ataku. Z miejsca, gdzie si znaleli, sza wska bocznica pod ktem prostym, a rwnolegle do ulicy Sant' Engracia w kierunku klasztoru franciszkanw. Nastawiwszy ucha syszeli gwatown wrzaw przy kocu trzeciej linii tego kwadratu, ktra to linia musiaa znowu czy si z ulic Engracia. Tam pdzili jeszcze pojedynczo ranni Hiszpanie, wlekli si upadajcy. Siedmiu przypadkowo zgromadzonych piechurw, a miedzy nimi uan-piechur Cedro - pucio si na olep w te zauki. Przeczuwali. e trafi na barykad i zajm jej tyy. Byo tam mroczno i zupenie pusto. Szli cichaczem, nic postrzeeni przeznikogo. Skradali. si na palcach jak lisy po obudwu stronach przesmyki, plecami smarujc po murach. Bez straty i przeszkody dotarli do rogu. W uliczce, ktra bya czwarta przecznic arterii Sant' Engracia, a pierwsz od stronyklasztoru franciszkanw, wyjrzawszy zza wga ujrzeli gar Hiszpanw walczc namurze. Trwaa i wysoka pochmurwka z cegy zamykaa t uliczk i dzielia j od gwnej krwawej arterii. Za murem leay na kupie klawikordy, kanapy, szafy, wozy, stosy wyrzuconych mebli i kupy worw z piaskiem. Na nich to czyhali ludzie pokrwawieni, przewanie ranni, i bez przerwy strzelali. Kobiety nabijay bro. dzieci po daway j obrocom. Na samym szczycie stao kilku modych i zdrowych onierzy. Ci bronili przystpu do tego miejsca karabinem. Woltyerowie porachowali w tumek oczyma... Za chwil wypadli zza wgw ulicy i z krzykiem rzucili si na barykad. Spostrzegli ich obrocy i przywitali strzaami, nim do podna barykady przypa zdoano. Zarazem ockna si ulica. We wszystkich oknach na grze i dole przed nimi ukazay siei gowy i lufy. Hukny strzay i dym zacign ulic. Obrocy barykady zeskoczyli z niej kilku susami i zwarli si z woltyerami. Przez grne otwory okien zaczli wyazi ludzie starzy, baby z siekierami, z tasakami, ukazyway si picie byszczce od sztyletw i biae wyszczerzone zby. onierze polscy utworzyli maleki czworobok najeony bagnetami. Woltyer stojcy w rodku pchn drzwi, przy ktrych sta. Otwary si z trzaskiem przymknite poowy. Ujrzeliza sob wsk sie i ceglane schody prowadzce w gr. W mgnieniu oka wliznli si czworobokiem do tej sieni i zwrcili wszystkie bagnety w ulic. Dwu nabijao bro, piciu woltyerw i szsty Cedru nie odejmowali kolb od szczki. Utworzy siei za chwil dokoa tej sieni zator ludzki z obudwu stron. Cedru by na froncie czworoboku, sta na progu i osania kolumn. Tu za progiem od stronywschodniej, wiec od strony ulicy Engracia i nie zdobytej Jeszcze barykady, wysoki, czarny dum wystpowa w uliczk grub skarp na jakie ptora okcia. W tym to wystpie byy na wszystkich pitrach okienka jedno nad drugim. Byo take oknu na dole, zamurowane do poowy. W grnym otworze, ktry Cedro mg widzie, bo znajdowa si w linii jego strzaw, a na odlegoci co najwyej dwu luf karabinowych ukazywaa si raz po raz gowa. Dym stamtd bucha. Wziwszy w rce nabity przez kamrata karabin Krzysztof uwanie zmierzy w to okno. W tej samej chwili znowu migna tam biaa twarz. Zoy si lepiej do strzau... Tak oto z kolb przy szczce znieruchomia podkulami nieprzyjaci. Nie mg cign cyngla. Prostu w jego oczy z mrokw owego otworu patrzay oczy jakby natchnionego anioa, straszne i cudowne, szeroko od uniesienia rozwarte. Czarna burza wosw nad bia twarz, ktr w mask zgrozy cigno mstwo i zdziczenie bojowe. Jake jeste pikna... - marzy Cedro, peen pomienistego wesela i zachwytu, mierzc midzy te oczy, surowo w niego wlepione. Run jego strza. Pocisk dymu osmali mu twarz i na chwil olepi oczy. Gdy dym si rozpad, bezwadnymi oczyma patrza uanw jam okna. Oto zza futryny wysuwa si cichaczem biae czoo i oczy widma ogarnnapastnika. Szczcie owiao mu twarz. Umiech owadn jego oczyma i ustami. Stali przez mgnienie renicy, trwajce duej ni setki lat, naprzeciwko siebie z oczyma w oczy zatopionymi. Chwila ta trwaa krcej, ni zajmie czasu podanie z rk do rk nabitego karabin... Bieg ku uwizionym w bramie zastp corazwikszy. Ujrzawszy istny przed sob tum, piechur rzuciy we jeszcze jedn salw strzaw, a potem, nie mylc wcale, co bdzie dalej, zatrzasny drzwi owej sieni za sob, zaoyy ogromn sztang elaznod wewntrz. Nie wiedzieli, gdzie s. Ciemno ich teraz ogarna zupena. Nie majc nic do stracenia skierowali si w gb sieni. Trafili tam na owe schody ceglane. Kiedy Krzysztof wbiega pierwszy na wskie, krte, wydeptane tupnie z cegy, rozwary si przed nim w ciemnocijakie drzwiczki. Kto krzykn o kilka krokw przed nitu. onierz pchn w to miejsce bagnetem, ale uderzy w szczery mur. Czajc si i wszystkie zmysy posyajc na wzwiady, szed w gr za szelestem krokw, ktre przed nim w mroku znikny. Cichu skradali si towarzysze. Sycha byo tylko ich gorce,spracowane, zowieszcze oddechy. Zbjeckie oczy przenikay ciemno. Byli jak jednoosobowe widmo mierci nawiedzajce cichy dom. Rkoma wiedli po ciemnych i chodnych cianach, szukajc drzwi do mieszka. Komin krtych schodw otwar si na pierwszym pitrze w niewielk platform. Drzwi prowadziy na zamknite podwrze, dookoa ktrego biega galeria drewniana. Chykiem wyjrzelina dziedziczyk. Nikogo. Trzy kury najspokojniej spaceroway w dole, na socu, pokrakujc i dziobic niewidzialne ziarenka. Na balkonie papuga zielona bujaa si w wysokiej klatce okrgej z czerwonych prtw. wiato soneczne ognistym, prawie tym patemleao na jednej ze cian i czstce malekiego dziedzica. Nie wydao si rzecz bezpieczn wkroczenie z obrbu murw na w balkon drewniany. Posunli si wyej, na drugie pitro, schodami tak samo krtymi, po wydeptanych stopniach z cegy. Gdy byli w poowie wysokoci tego drugiego komina, posyszeli na jego szczycie lekki szmer. Stanli. Bya cisza. Ale skoro pierwszy z idcych znalaz si w sferze wiata, zezem padajcego z gry, buchn w nich strza. Przodownik stkn i bez sowa, jak wr piachu bezwadnie siad na miejscu. Natychmiast przeskoczy go nastpny i wypad na wierzch. Za nim inni kolej. Rozleg si drugi strza. Po nim trzeci prawie jednoczenie. Ujrzeli przed sob kilku mczyzn uzbrojonych. Byli to ksia. Pistolety dymiy si jeszcze w rku tych sug otarza. W mgnieniu oka trzej starcy legli we wasnej krwi, charczc i pazuramiszarpic nogi onierzy. Czwarty i pity ucieka we drzwi na prawo. Jednego dopadCedro. Ksidz nagle odwrci si i jednym susem stan przy uanie. By to czowiek w sile wieku, z twarz szarobkitn, z siwymi wosami, krtko, przy samej skrze ostrzyonymi. Po lufie karabina zgrzytn i zelizn si siny promie sztyletu. Gdy tak raptem w przeraeniu i napastliwym szale znaleli si pier przy piersi, z rkoma wzniesionymi do ciosu, Cedru zobaczy jego straszne czarne oczy,rozdarte od zemsty i nieruchome, jego zbybiae jak ser i rozdte przez furi nozdrza. Zdzieli go karabinem z dou w brzuch. od jednego zamachu ramion. Ksidz zgi si wp i z wolna pad w ty. Wtedy nie wiedzc wcale, co czyni, Krzysztof w mgnieniu oka dwign karabin, obrci go mycem kolb do sufitu i zada uderzenie w jczce piersi. Bagnet przebi wszystko iuwiz w pododze. Wyrwa go uan z trudem i poszed za innymi we drzwi napotkane, otrzsajc buty i spodnie zbroczone od krwi, ktra wytrysa i pierzcha na wsze strony. - Kokoszki! - wrzasn woltyer idcy na przedzie. Kiedy zajrzeli do pokoju, dostrzegli tam ze dwadziecia kobiet rnego wieku, starych imodych. Stay skupione, zbite, jakby zlepione midzysob w jednolit mas w ciemnym kcie duego salonu. Martwymi oczyma patrzyy we drzwi. Nim sowo rzec, gromada ta zostaa rozerwana, rozbita na sztuki, rozpatrzona w wietle okna. Stare i starzejce si wyrzucono za by, kolbami i kolanem za drzwi, do nastpnego pokoju. Zostawiono siedm sztuk, co najmodszych. Midzy ostatnimi Cedru ujrza twarz z oknana dole tej kamienicy. Domyli si, e ona to biega przed nim w mroku po schodach. Ona daa zna ksiom... Przypad do niej skokiem. Porwa w ramiona. Zawar je z elazn sil. Nikt mu jej nie broni. Teraz wrd straszliwego milczenia. ktre t ciemn sal napenio, daway si sysze tylko jki, wzdychania ipacz konajcych. onierze zawarli drzwi jedne i drugie. Z rozwcieczonym popiechem zabarykadowali je stoami, stokami, wszystkim, co byo pod rk. Nachwil przerway cisz bagania. skamlce szepty o miosierdzie, o zmiowanie, zaklcia i szlochy. Wszystko to ucicho, gdymazowieckie garcie cisny delikatne gardzioki Aragonek. Sabe, wypielgnowaneciaa nie mogy si oprze powaleniu pici na ziemi, nogi ugiy si. Zdarte zostay w mig suknie... Cedro sta przed swoj wybrank i patrzana ni blady jak trup. Oczy jego latay byskawicami naok, badajc, czy ju wszyscy towarzysze obezwadnieni. Wtedy znowu bez trwogi mg spojrze na ni. Te same ujrza samowiecce oczy, czarne a przezroczyste jak jasna, niezgruntowana woda. Nie miaa wicej nad szesnacie lat. Bya wysmuka, widzialna prawie w swej sukni przejrzystej. Oczy jej skamieniay odstraszliwego widoku, ktry si przed nimi roztoczy. Waka i szamotanie si jej sistr czy krewniaczek - zmiadyy j na proch. Usta rozpady si chwytajc szybki dech. Jakie dwiki w wiotkich wargach... Cedru postrzeg, e mzg w jej gowie wywraca si, yy si wij, a czaszka pka. Zatrzsa si, zaopotaa, wygia ramiona. Nogi zaplota jedn na drug, cisna ze wszech si dygocce kolana. Rkoma jak ptak konajcy grabiejcymi szponami szukaa koo siebie. Oto zaczy te rce obciska sukni na ldwiach, obciska z caej mocy, obciska... Zdawao si, e ze wstydu wlezie w mur, e si wwierci w ziemi. Krzysztof co prdzej chwyci j za rami ipocign przemoc. Wlk j jak szczeni,ksajc mu rce, a do drzwi. Rozwar jeuderzeniem nogi. Zatrzasn za sob po przestpieniu progu. Tam uwolni jej rami.Sta si z niego w mgnieniu oka wiedeski salonowiec. Zoy jej skromny, a najpikniejszy ze swoich eks-ukonw i gestem uprzejmym wskaza, e jeli taka jest jej wola, moe si oddali z tego uchych od jeszcze - 48jx}jӺA48j4jA4 }x} jL  @jj{AA&Pc' c( c))Rc*P9!,miejsca, dokd chce. Tchu mu brako w piersiach. Ledwie zdoa wykaszla: - Mademoiselle... Staa przed nim blada, zbielaa jak nieg. Jej oczy, co wasny swj blask miay jak soce, tkwiy w jego twarzy. Dray usta.Nie mwic sowa zoya mu ukon panieski, dyg salonowy. Odwrcia si i odesza wolno w gb pokoju. Znika za drzwiami. On szed za ni o kilka krokw, niewiadom tego, co si z nim dzieje. By wowej chwili nie jak czowiek, lecz jak bezcielesne podanie widoku piknoci. Szed nic wiedzc o tym, e idzie. Dowiadcza bogiego olnienia, ze si oddala w zawiaty za dusz swoj, ktra go wiedzie w bogosawione dziedziny. Byoszczcie dotykalne, ywe, cae w kadym z tych jego krokw. Znika ju, a on j jeszcze widzia przed sob oddalajc si szeregiem ruchw, ktrych piknoci pami nie moe w sobie zamkn, oko nie moe zmieci w swym polu, a sowo nie jest zdolne wyrazi. Kada z chwil, upywajca midzy jednym jej poruszeniema drugim, trwaa jeszcze, jako wcielenie najwyszej rozkoszy. Pikna doncella nie obrcia si wchodzc we drzwi napotkane.Zostawia je otworem. Zapomnia, e broni nie ma w rku, e karabin zostawi w pokoju szeciu ujarzmionych dam. Raz spojrzy, dokd te posza. Raz rzuci okiem. Moe jeszcze zalni przed nim te oczy wieczne, oczy ywota... Wszed we drzwi i postpi kilka jeszcze krokw. Nagle zdao mu si, e mdleje, e straci przytomno. Zamio mu si w oczach. Usysza za sob oskot drzwi zatrzanitych. Palce-szpony, palce-pazury wpiy si w jego gardziel. Ze dwadziecia rk czepio si ramion, ng, bioder, kolan. Podbito mu nogi, chwycono go za konierz i akselbanty. Szarpnity niespodziewanie, straci rwnowag i run na wznak jak dugi. Z nim razem zwalia si na ziemi i przydusia go kupa starych i podstarzaychbab, wyrzucona za drzwi. Zdradziecko go napady. Lea teraz pod istn stert zwalisk, usiujc przez chwil zapa cay oddech i pierwsz z brzega myl. Tymczasem wszystkie te wysche apy, kociste, poskrzywiane knykcie wbijay si we jak gwodzie, jak haki stalowe, szarpay go jak obcgi. Nic to innego, tylko odwet za tamte damy... - myla sobie ociale, trzsc si ze miechu. - Ale, matrony... Nie jestem w stanie... Pantofle zatupotay... Baby-truposze szepc, jedna przez drug, szepc, szepc... Jeden wyraz jaki syczy, wiszcze, rzegocze w ich sprchniaych zbach. Coraz natarczywiej, prdzej, namitniej bekoc to sowo... Sprbowa poruszy si z jednego boku, z drugiego... Ani mowy! Rce rozkrzyowane i,zda si, bretnalami do ziemi przybite. Kadz nich dziesi ciotek trzyma ze wszech si. - Jak to? - pocz mamrota do nich po polsku - wic ja jeden... Mame da zadosyuczynienie, o sympatyczne staruszki... Biada mi! Zgromadzi w sobie siy, dugo nabiera pene puca tchu, a wreszcie porwa si z miejsca. Ruszy z posad kopiec babski. Kilkaspado z wierzchoka. Poczy jeszcze zacieklej biega, szepta i znowu ka si na wierzch stosu. Nagle jaka straszliwa apa, sucha, z elaznymi stawami, ktre kuy jak trzpienie, chwycia go za gardziel. Wymacaa krta i zdusia. Paty krwi zaopotay mu w renicach, a ogie buchn w czerep. Ostatnim wysikiem zgi kark, hukn naprzd gow dla zapania tchu i trafi zbami na yy i cigna tej apy, co go dusia. Chwyci z caej siy i ci szczkami. Szarpn. Rozleg si krzyk. apa pucia. Wtedy co tchu w piersi zacz woa: - Ratunku! Na pomoc! Na pomoc! Dokoa jego piersi, gowy, szyi - ruch rk,szepty, gwar. Szarpi go, siepi, dr pazurami. Co sobie wzajem z rki do rki podaj, jedna drugiej z chargotem wydziera. Zobaczy sztylet. Chwila ciszy. Sapi na nimwszystkie ze wistem. Oto jaka jedna rkasunie si od dou po jego piersiach. Szuka, medytuje... Wstrzymaa si nad sercem. Ostrze skierowane wpiera si z lekka w mundur badajc pulsujce ttno. Rozwar przeraone oczy... Krew lodem si cina. Cudowne nad nim oczy... renica patrzy w renic. Potwarte usta ciko, miertelnie dysz. Teraz j dopiero pozna... Ona to na nim ley? - Jake ci kocham... - szepn chwytajc dech w piersi. W tej samej chwili, nie mylc o niczym, udwign gow, wyty wszystkie siy i przysun usta dogorejcych warg. Sztylet w rku cudnej dziewczyny zachwia si, zakoysa, zawaha. Cedro szarpn w owej chwili praw rk. Wydar j z pazurw babskich,wywlk palce spomidzy rub i hakw, zgi okie nadmiernym wysikiem i do przycign ku sobie. Chwil gotowa cios. Zada go z dou we wszystek pokad babskiego prchna, ktre na nim leao. Za chwil wsun do midzy swe ciao i ciao dziewczyny, eby jej z rki wydrze niebezpieczny sztylet. Ale nie sztylet napotkaa rka. Zapomnia o mierci wiszcej, o nou na sercu. Cudna Aragonka rzucia si do gry najgwatowniejszym z ruchw dziewiczych. Jaka inna, dowiadczesza do porwaa w teje chwili rkoje puginau. Ale oto rozleg si trzask wywalonych drzwi. Tupot ng! Krzyk przeraliwy... W mgnieniu oka na dywany posadzki rzygna krew. Woltyerowie wpadali kolej. Widzc towarzysza na ziemi i sdzc, e jest zamordowany, nie przepuszczali babom. By si dugo nie bawi, chwytali stare wiedmy, nim zdoay wsta z ziemi, jednpo drugiej we dwu za eb, za nogi wprost zprogu drzwi ciskali za porcz balkonu na podwrze, z drugiego pitra. Cedro lea do jeszcze dugo. Nareszcie dwign si z ziemi jak ciko pijany. We bie mu si mcio, w renicach biegay pomyki. Z mozoem zbiera si, prostowa, wyciga rce, kad czapk. Skoro stan na nogach i rozejrza si wokoo, co tchu pobieg po karabin, ktry by w ssiednich pokojach zostawi. Wracajc z broni w rku do towarzyszw ujrza liczn swoj panienk w raku jednego z piechurw. Zbliy si wraz do tego wiarusa o krok i rzek z caej duszy: - Bracie, zaklinam ci - pu j! Tamten ani myla puszcza. Mrugn tylko chytrze na kolegw, eby uana odcignli izabrali ze sob. Ale Cedro pooy mu rk na ramieniu i rzek prosto w lepie: - Mwi do ciebie drugi raz - pu j! - A eby wiedzia, ty czapo, e nie puszcz! eby wiedzia! "Bracie, zaklinam ci..." Komediant z teatru... Miae czas... A teraz moja kolejka! Krzos, we ino na bok tego draba! Cedro wyrwa zza pasa pistolet i w mgnieniu oka postawi mu luf midzy oczyma, mwic od jednego tchu: - No! - To ja ciebie, lepego, od haniebnej mierciwybawi, babw za ciebie ze sze sztuk bagnetem rozdar, a ty mi dzieuchy bronisz.! - Broni! - Chyba ja w puku jednego kamrata nie mam, jeli ty dzisiejszego wieczora doczekasz.... - Pucisz, psubracie?! - Chybaby na wiecie adnej sprawiedliwoci nie byo, eby tobie to na sucho uszo! A i c wy, koledzy? Hiszpanka wylizna si z rk woltyera. Czepiajc si drcymi domi sprztw, okien, drzwi, sza dokd. Piechury spojrzay po sobie strasznymi oczyma. Milczeli. - To ju chyba chodmy... - rzek wreszcie jeden. - Chodmy... - rzek drugi. Krzysztof obciga na sobie kurtk i zabiera si do wyjcia. - Suchaj no, panie jedziec, a tobie z namiwara! Ty idziesz z tela osobno... - Osobno, osobno... - No, eby za... My s piechota, a ty co turobisz? - Dobrze, dobrze... - Za rabunkiem z karabinem piechotnym chadzasz po domach? Rycerz! - Id z rozkazu, jako i wy. - Czego chcesz z nami azi? - Takiemu, co sam bez komendy azi - kula w eb. - A bo i pewnie: kula w eb! - wrzasn drugi. - To strzelaj, gaganie! - zawoa Cedro. - No, eby tylko drugi raz nie komenderowa... - Chodmy, koledzy. - A tobie wara z nami! - Mje, kawaler... - Jedziec! - Francuski pudel! - Galant! - Hrabia! - Tkliwy kokiet! - Czekaj, szepnie si midzy lansjery, jak ci to stuletnie baby na pododze koziorem gay po ebrach, a ty im radeczki da niemg... - Byyby ci adnie oporzdziy, eby nie ja... - Kto wie, co one z nim zrobiy? - Trzech groszy bym nie da... - Cha, cha... jak mam kocham!... - Jake on teraz, towarzysze, przed obliczem swej bogdanki stanie? - Konik polny... - A jakiego to tonu ze siebie doby, syszelicie? Ruszyli w t stron, skd przyszli. Cedro rzeczywicie nie myla i z nimi. Siad we framudze okna i bezmylnie patrza na stygnce trupy starych niewiast, na kauekrwi i poamane sprzty. Zdawao mu si, e rozwaa w tej chwili, co czyni dalej. W gruncie rzeczy drzema,by w stanie p snu, p jawy. Widzia i sysza coraz niedokadniej... Zbudzi go oskot. Pkay gdzie daleko drzwi, waliy si stoy i szafy Zatarasowujce. Woltyerowie szli nazad z popiechem, woajc do Krzysztofa: - Tum na nas idzie! - Wyamay drzwi na dole! - Banda! - Id... Pobiegli wszyscy na w balkon okalajcy podwrze. Obszedszy go do poowy, z drugiej strony dziedzica napotkali schody szersze od tych, ktrymi wdarli si do tegodomu. Zaczli ostronie, baczc na wszystko, schodzi tamtdy w d. Gdy zstpili na wysoko pierwszego pitra i przechylili si przez balustrad schodw, ujrzeli wsk sie sklepion. W kocu tej sieni byy kute drzwi zamknite na sztab izabarykadowane na gucho workami weny,watuchami piasku, kamieniami, elastwem i wszelkim rupieciem. Z tamtej strony, za t bram, wrzaa bitwa. Suchali chwil w milczeniu jej obkanych odgosw... Zrozumieli, e te drzwi prowadz wprost na ulic Engracia. Co tchu zaczli odkada na bok kamienie, odciga worki za zawitki,odwala graty. Ju mieli oderwa elazn sztab i rozewrze bram, kiedy Krzos rzek szeptem: - No, wiecie, chopcy, e teraz albo nasza naga mier, albo nasza gona chwaa! To wam trza wiedzie, e za tymi drzwiamijest gwna sia Spaniolw. Tak miarkuj, e wyjdziemy w sam rodeczek, midzy dwie barykady... Ale ju nie ma nam kaj i.Za nami id i za moment tu bd. A jak zobacz, jakiego to my im ta piwa nawarzyli, co my zrobili jeich ciociom, a jakie kuku kuzynkom... - Odwala! - Czekajcie, czekajcie, jeszcze moment! - zawoa Cedro zstpujc za nimi z gry. Gdy szed po schodach ostatni i z dala od grupy, zobaczy na prawej rce niewielkie drzwi, prowadzce do izby na pitrze. Otworzy je i co tchu przywoa towarzyszw. - Czego targ? - woali. - O co mu idzie? - Jucha, Scypion Afrykaski Modszy... - Std dopiero bdziecie mogli pray!... - woa Krzysztof. - Co ty tam moesz wiedzie, skd pray...- Blondyn!... Pobiegli jednak ku niemu. W niewielkim pokoju, do ktrego weszli, znaleli kilkunastu zabitych onierzy hiszpaskich. Leeli na ziemi i na sprztach. Znoszono tu,wida, z ulicy i rzucano w popochu ciko rannych w bitwie ulicznej, a potem w zapale walki zapomniano o nich. Leeli, rzuceni na wznak i na twarz. Pezali, wida, w przedmiertnej agonii na wsze strony jak snce raki, a wreszcie wygali kolejno w dusznej, kamiennej izbie. Teraz, po wypuszczeniu z siebie kau skrzepej krwi, spali bladzi ze straszliwym natchnieniem w zwiedzionych brwiach, w rozwartych ustach, z ktrych krzyk zemstyjeszcze zdawa si lecie... Jednemu wywalio si z nozdrzy rozbitego nosa tyle krwi, e z niej powstaa na ustach i brodzie skorupa nikiej larwa opuszczona z zadumanego czua, z oczu we zach. Drugi mia gow rozwalon czerepem granatu, austa skrzywione takim blem, e widok ich dwiga z piersi przemoc westchnienie. Woltyerowie odgarnli ich z drogi uderzeniem ng i przedarli si do dwu wskich okien, zasonionych ud wewntrz drewnianymi okiennicami. Okna te, ze dworuopatrzone w elazne kosze ze sztab kutych ozdobnie, wychodziy na ulic Engracia, w miejscu jeszcze nic zdobytym przez nastpujce szeregi. Tu w ulicy bya barykada, na ktrej walczya banda obrocw. Naprzeciwko wznosiy si mury klasztoru Panien Jerozolimskich. Za tymi gmachami, ktre tworzyy ca dzielnic, prawie kwadrat opasany czterema przecznicami, wida byo przeliczne ogrody klasztoru, pene ciennikw cyprysowych, czarnych mirtowych kwadratw, podobnych z oddalenia do tkaniny przecudnej z bezcennego aksamitu, pene rozpierzchych palm i magnoliowych alei. W gbi czerniay budynki gospodarskie i sam konwent, frontem zwrcony do poprzecznej uliczki. Od strony gwnej arterii Engracia wznosisi pospny czarny koci z wynios wici. Z tej to wiey waliy w szturmujcych Francuzw mae armatki, paday rczne granaty, spaday cegy i laa si wrzca woda. Woltyerowie nabili starannie bron, zawarli za sob drzwi. Raptem, otwarszy obadwa okna, wydali gromki okrzyk. Zarazem wytknwszy lufy karabinw zaczli strzela w Hiszpanw jak do celu, niechybnie. Dostrzeono ich zaraz na wiey Panien Jerozolimskich, na barykadzie i w szeregach francusko-polskich. Wzmg si atak. Zaczy koo gw trzaska kule i rypa kamienne obramowania okien. Jedna znich trafia onierza Zieliskiego w skro.Run na wznak, trzepn rkoma. Gwatownie, przez kilka chwil, nogi jego kopay mur. Potem westchn i ucich. Cedro nie mia dostpu do okna. Zacz chodzi midzy trupami nie unikajc bynajmniej ich widoku, ale ich prawie nie dostrzegajc. By ju obojtny na barw krwi, ksztat rany i obraz mierci. Zadawa sobie wci pewne pytania. Nieprzezwyciona nuda wleka si za nim,upltywaa stopy, jak, kajdany ciskaa rce. Zadawa sobie pytanie, gdzie te jest w danej chwili doncella? W ktrym jest miejscu? Nie marzy wcale o tym, eby do niej mwi: ani u tym, eby j widzie... Tylko t posi wiadomo, e jest. Nie zdajc sobie wcale z tego sprawy cign chceniem do tego tylko, aeby wszystko razskoczy, aeby nareszcie do licha usn. Run na twarz midzy takich oto - i spoczywa na wieki wieczne. Przeczuwa przecie, e si w pamici pud elaznym jej wiekiem pal wszystkie widziane sprawy, e si bez przerwy w mikkich zwojach mzgu, jakby pod nieubaganym rylcem sztycharza w twardej miedzi, obi wszystkie obrazy. Tyle tylko szczcia, e nie ma czasu, wic ich nie widno. Pa na twarz zgni jako i ci, ktrzy le. Zgni tak, eby razem zgasy i wygniy yjce potajemnie, zdradzieckie myli, myli tchrzliwe i zrozpaczone, nie onierskie, lecz zaiste babskie. dziewczyskie, chopice. Moe by usta w chytrze niemykierat mzgu! Czemu nie pchna wtedy sztyletem do dna, do gruntu, po rkojeci poprzecznic? Czemu nie pchna i nie zabia po msku jako on starego ksidza? eby guchoniema podoga zmuszona bya odda gos: -Dokonae! Wzdrygn si i rozejrza. - Ach, umrze trzymajc w ramionach t siostr duszy swej, drc i kruch jak ty motyl w rubaszn gar zapany! Umrze przy tak czujnym sercu nie uczyniwszy mu krzywdy... Czu jedn moddusz, pomieniste arzewie ycia we dwu innych ciaach... Pchn wasn dusz, umierajc, w te usta... Czemu ci si, siostro, zatrzsa mikka rczyna?... - mamrota gono, saniajc si ze szlochaniem wewntrznym z kta w kt, z kta w kt... - Trzymaj, te - uan! - wrzasn mu nad uchem woltyer. - Czego? - Pjd ja patrze, co si dzieje od onego podwrza, bo nas tu zejd i wydusz jak gniazdo myszw. A pal celnie, bo ostatnie adunki nami wychodz. Krzysztof chwyci z jego rk nabity karabin i z furi zacz strzela w tum. Dao mu to zapomnienie o chwilach poprzednich. Gow mia pen piachu i dymu, w ustach smak jakby centurii. Odrobina, ochap gupiej umiejtnoci, jak bro nabija, jak si skada, celowa i cign za cyngiel, stanowia wszystek jego rozum. Mierzy celnie i nad wyraz skutecznie. Tymczasem woltyer Krzos wysun si na schody i znik w ich mroku. Cedro nie da jeszcze piciu strzaw, kiedy tamten wlecia na palcach z wiadomoci, e na podwrzu stoj Hiszpany. - Na dole... - mwi chwytajc karabin zabitego towarzysza. - Lemy! Wyszli wszyscy na paluszkach i wrcili na balkon drugiego pitra. W istocie, na dnie podwrza kapay abarki, drewniane trepy aragoskie. Kryo tam kilku mczyzn z karabinkami w rku. Ogldali z krzykiem jeszcze - 48jx}jӺA48j4jA4 }x} jL  @jj{AA+Prc,/c--c.+kc/9)trupy kobiet wyrzucone za porcz grnego balkonu. Natychmiast trzech z nich lego natym miejscu od celnych strzaw polskich, reszta w milczeniu pdzia na gr. Sycha byo oskot drewnianych postowpo schodach. Ukazali si we drzwiach na balkonie drugiego pitra w swych krwawychszmatach na rozczochranych bach. W skok, tygrysimi susami, oblecieli drewniany balkon drugiego pitra. Wyjc i gwidc gnali ku woltyerom. We drzwiach na gwne schody zawrzao. Bratobjczo, pier w pier si zwarli. Odpady karabiny. Nag garci! Cedro ujrza bysk sztyletu toledaskiego. W tej samej chwili Krzos pad jak raony gromem. Tyem gowy wyrzn w kamienny prg i nie drgn ani razu. Hiszpanw byo trzech. Zginli prdzej, ni tu przybiegli. Dwaj wyrzuceni zostali za porcz tak samo jak ich rodaczki, a trzeci,zmiadony ciosami karabina w eb, zmienisi po upywie kilku chwil w kup krwawego misa. Wiarusw byo teraz tylko piciu. adunkw ju nie mieli. Na podwrze wchodzili Hiszpanie. - No, teraz, bracia, nie ma co! - Do dziea! - Drzwi na ocie! Wielkimi krokami, z pieni na ustach rozszala zeszli na d. Poprawili na sobieadownice, pasy, lederwerki. Przekrzywili czapy. Mocno pod brod zczyli podpinki. Jeden drugiemu wyprostowa czarn kit na czapce. - Uan! chod we rodek. - Dajcie mi pokj! ja id osobno, sam! - Chod we rodek! Ja ci kazuj, ja tu teraz wdz! - rzek pierwszy z brzegu. - Karabina niezwyczajny i jeszcze, widzisz go, sam! - Bro do ataku! - Marsz! Zerwali ze drzwi wejciowych od ulicy Engracia elazn sztab. Dwika jak miecz katowski elazna sztaba padajc na kamienie. Z trzaskiem rozwarli podwoje. - Niech yje Cesarz! - wrzasnli jak jeden, elaznym krokiem wychodzc w ludzki tum.- Na bagnety! Padli w obrocw barykady i rozwalili tuszcz jak pkajca bomba. Gdy te rabaty zajaniay na tyach barykady, wrzask rozpaczy rozleg si na niej. Dosigli pierwszych workw i sprztw, tworzcych stopnie ulicznego szaca. W skokach, wrd piorunowych czynw bagnety i kolby, wstpowali na gr. Chyo przysiadajc, skaczc, kolc naprzd i w ty, w gr i na d, mycem i .sztychem czynili sobie ulic. Teraz kady walczy za siebie i za wszystkich piciu, i za cae wojsko. Nim Hiszpanie zdyli zliczy ich, wtargnli przemoc na wierzchoek pozycji. Strcali stamtd obrocw lecc w podskokach, grzbietem szaca, po koach i oach armat jak ty piorun po zrbach ska. Krzyk podjudzonego mstwa na ich widok buchn z kolumn szturmujcych. Bataliony nadwilaskie ujrzawszy swoich u mety rzuciy si na barykad i wpady na ni wrd zapasw, tratujc wrogw na mier. Tysic luf nabili tymczasem Hiszpanie i tysic zmruonych oczu mierzyo we by tych piciu. Run te na twarz jeden, zachysn si krwi i rzygn ni w biegu drugi, przyklk trzecijak kos podcity. Cedro, zimnym strachem gnany, z urwan poow czapki, skrwawiony w dziesiciu miejscach od kontuzji, lepy od prochu i uniesienia, zazi z barykady wielkimi kroki po worach, trupach, gratach, razem ju ze zdobywcami. Pie koo niego straszliwa... Widziaa go bya na czubie niezdobytej poprzecznicy caa kolumna, Lacoste i Chopicki... Wskazywali go szpadami, prc, gniotc i gonic Hiszpanw ku nastpnej baterii u wylotu ulicy Engracia, gdzie si ju zaczyna biay od soca, wyduony plac Cosso. W miejscu zdobytym ulica Engracia stanowia wsk szczelin. Z prawej stronywznosiy si mury szpitala, z lewej olbrzymie czarne mury klasztoru franciszkanw. Wiea zdawaa si zwisa nad ciemnym przesmykiem. Zastp hiszpaski, ktry broni barykady, nie cofn si jeszcze w to przejcie, lecz podzielony na dwa oddziay, zaj w mgnieniu oka klasztory Panien Jerozolimskich i franciszkaski. Cedro wraz z tumem towarzyszw uderzy na pierwszy z tych konwentw. Furty i bramy byy zawalone, ale je wnet wyamano. Hiszpanie zostali wytpieni bagnetem u wejcia do kocioa, w jego kruchtach i nawach, w przedsionku i korytarzach klasztornych. Gdy Krzysztof wszed do gwnego budynku, ktry stanowi mieszkanie zakonnic, ju te miejsca byy zupenie opanowane. Dugie, niezmierne, krte korytarze, skd na prawo i na lewo wchodzio si do cel, byy zupenie ju puste. Panowaa tam ciemno i nieprzyjemna cisza. oskot kroku rozbija si jak gdyby w studni. Krzysztof by miertelnie strudzony. Za jak bd cen pragn zasn przynajmniej na moment czasu. Myla wanie, eby w jednym z tych lochw pooy si pod murem i udawa zabitego, gdy wtem o par krokw od siebie, na zaamaniu przejcia na wysze pitro usysza okrzyk: - Qui vive? Da haso. Z gbokiego mroku pod wiato pokrgego okna ze starych przepalonychszyb wyszed oficer z obnaon szpad. Cedru pochyli si ku niemu i pozna go od razu. Ach, to znowu ten jaki Wyganowski... Kuzyn... - myla z niesmakiem. Kapitan przypatrywa mu si z umieszkiemironii, oglda go od stp do gowy. Rzek wreszcie: - Widziaem wapana na barykadzie. - Bardzo by moe. - Brawo! - Znalazem si tam przypadkiem, waciwie wbrew woli. - Coraz lepiej. - Zginli ci. ktrzy j zdobyli. Chwaa im wieczna! Oni to mi wcignli... - Co do chway... No tak. Skromno godna zazdroci! Ale mwi goniej od sw, napisw na papierze, pergaminie i, dajmy na to, piaskowcu - te chlubne czerwone plamy na portkach i butach. Odznaczasz si wapan, moci Cedru, niepomau. Bijesz Celtyberw a trzeszczy. Daj tylko jeszcze na tysic mszy u mnichw w Burgos, i bdzie z ciebie Cyd jak sto tysicy diabw!Podobasz mi si. - Tak, zamordowaem dzisiaj niejednego czowieka... - rzek Krzysztof, tpo patrzc mu w ywe oczy. - Bardzo piknie, modziecze. - Szczeglnie jeden, ktrego zatukem wasnymi rkoma. - Cha, cha... Od tego jest wojna, eby kadyprawdziwy czowiek mia sposobno mordowania wrogw ile dusza zapragnie. Nie minie ci nagroda, ja w tym. Strze sitylko losu Hamilkara pod Saguntem, bo i to si na wojnie przytrafia. Cedro grubiasko milcza. - Czemu dalej nie odznaczasz si na areniewalki? Strze si jak mierci wypuszczenia raz z rki gazi wawrzynu! Inny j schwyci, a sawa nie czeka na opieszaych.Musisz jej w biegu dotrzymywa kroku. Czymoe do kokoszek? Co? Powiedz szczerze... onierz onierza rozumie jak baletnica baletnic. Jest tu, powiem ci na ucho, mniszeczek wybr arcygodny. S tak apetyczne, e klkaj kto yje! Bo to, widzisz, ascetki. Zakaz miertelny, marzenie i tsknota... rozumiesz mi? PannyJerozolimskie... Widziaem na wasne oczy. Chod no, poka ci cay bukiet. Wybierzesz, co ci serce podyktuje. Jedna tylko przykro: blondynki ani jednej. No, eby na lekarstwo! Wstpowali po schodach z paskich i ogromnych pyt. Szli dugo korytarzem zupenie ciemnym po drewnianej pododze, zawrcili w drugi. Doszed do uszu Krzysztofa gwatowny oskot bbna, bijcyw nie znany mu takt. Wkrtce stanli przed dbowymi drzwiami wielkiego refektarza. Tu stao kilku grenadierw na warcie. Otwarli drzwi przed kapitanem miejc si szelmowsko. Wyganowski wszed pierwszy torujc uanowi drog. Gdy si przez tum,tworzcy koo, naprzd przedarli, Krzysztof zobaczy kilkadziesit nagich kobiet, taczcych do taktu walenia pogrzebaczem w mosine rondle i miednice. Pod razami kolby i bagneta skakay dosy sprawnie. - Mniszeczki... - szepn Wyganowski mlaszczc ustami. - Nie wszystkie, ale przewana wikszo. Nie powiem, eby to im nie sprawiao przykroci, i w danej chwili nie potrzebuj habitw, ale z drugiej strony nie widz w nich miesznego uporu dziewic numantyskich. Wprawdzie s wyjtki, ale o tym pniej... W oczach jego, gdy to mwi, siedziao ponure szyderstwo. Dolna szczka bya wysadzona naprzd, a nozdrza drgay. - Zostaniesz tu wapan zapewne? - rzek pieszczotliwie, zagldajc Krzysztofowi w oczy. - Bo ja, uwaasz, jestem na subie: komenderuj, sit venia verbo, tym... klasztorem. Chciaem powiedzie inny wyraz, ale boj si obrazi twe ucho. - Nie zostan tutaj - rzek Cedro z przesadn wyniosoci. - Czy podobna? - Ale c za przyczyna, jeeli godzien jestem?... - Pragnbym przespa si, panie kapitanie.- Przespa... tak uroczysto! Oh, c'est triste... - Ju bardzo dawno nie spaem. - Ale to doprawdy rzecz smutna... Wic pij wapan! - Czy mog tu gdziekolwiek, na korytarzu? - Moesz. Cedro odda mu ukon wojskowy. - Czekaj, przeprowadz ci i dam miejsce. Syszae, e jestem tutaj z polecenia zdobywcw komendantem klasztoru i jego okolic, korytarzw, cel, refektarza. Wyszli z hucznej sali i wlekli si ociaymikroki starcw zgrzybiaych po tych samychpaskich schodach. Znowu si ciemny nastrczy korytarz. - Tu s cele... - rzek Wyganowski. - Mgby w ktrejkolwiek spocz wygodnie, gdyby nie to, e s chwilowo zajte. Mniszki goszcz u siebie nieznajomych rycerzy. Dawno im si to nie zdarzao na tym padole. - S to onierze pana kapitana? - spyta Krzysztof. - S moi, s Francuzi. - Gdyby to ode mnie zaleao... - pocz z trudem bekota Cedro dyszc i nie mogc sw znale - gdybym to ja... Kazabym strzela we by tym gaganom, kazabym!...Na miy Bg... przecie to... wiesza jak kundlw! - Mw, modziecze, mw miao. Zwrc jednak na jeden szczeg tw uwag: to jest, prosz ci, wojna, nie manewry na Placu Marsowym, pod okiem narzeczonej w bkitnej przepasce. Jeste, pochlebiam sobie, pierwszy raz przy zdobyciu miasta... - Tak. - Wanie i ja tak przypuszczaem... - Z czego to mona przypuszcza? - zapyta Cedro wyniole i z lodowatym umiechem na ustach. - Przeyem ju wiele szturmw forsownych, cho nigdy, wyznam, podobnie wariackiego. Bo to ani w kampaniach woskich od samego pocztku, ani w austriackich pochodach. Mog ci na podstawie dugoletniej praktyki zapewni, e gwacenie masowe przypiesza kapitulacj daleko bardziej skutecznie ni bombardowanie dziaobitniami, a ma zarazem t dobr stron, e oszczdza wiele ywotw ludzkich obudwu stronom walczcym. Wytrca or z rki cichaczem a nieodwoalnie ojcom, mom, braciom i narzeczonym, kryje onierzy przed kartaczami, a zapewnia kapitulacj. Przy tym, c chcesz? Tym, ktrzy id na niewtpliwe mary, na pod mier oniersk w rynsztoku, na gnojowisku, w piwnicach i wsplnych doach, co si, u pioruna, za to naley od tych, ktrzy yj! Naley im si ta chwila przed mierci... Tote wol, gdy tu moje Maki s po celach, ni eby ich dary kartacze, a oni sami mordowali bez pardonu. Rcz ci, e nastopny dom podda si nam dobrowolnie, gdy wie gruchnie midzy jego dziewoje, comy to tutaj czynili. Ale najwaniejsze to to, e znaczna cz ofiar przyja t kar Bosk z pokor i poddaniem si, rzekbym nawet, e chtnym a ochotnym sercem... Cedro ju prawie spa, ramieniem wsparty o mur. Ledwie sysza, co prawi wymowny oficer. Tymczasem tamten stan przed cel bez drzwi, zajrza do rodka i pocign towarzysza za rkaw. Mwi zmienionym gosem: - A tu mam co specjalnie dla twego serduszka. Wejd no! Chod no, chod! Odsun drzwi wyrwane z muru wraz z zawiasami, przystawione do wejcia. Wkroczyli do malekiej celki, do niskiej jakoby krypty z ceglan podog. Na wskim tapczaniku leaa moda zakonnica. Rce jej byy zoone pobonie na piersiach, do z doni, jak to wyobraali redniowieczni rzebiarze na pomnikach zgasych krlewien. Gowa okryta bya kornetem. Habit na ciele potargany w strzpy, szmaty... Ale jego achmanami ktotak starannie okry ciao, e nago nie przewiecaa nigdzie. Wyganowski zbliy si do picej z potwornie bolesnym umiechem, nachyli si nad ni i rzek do Cedry: - Patrz! Podnis lew rk umarej. Krzysztof nachyli si... Zobaczy rkoje sztyletu, tkwic pod piersi dziewicz midzy ebrami. Bujna fala krwi oblaa t rkoje. dokoa niej skrzepa i czarn law zastyga. Ciao ju byo zimnym truchem, nogi i rce ju zesztywniay, ale twarz spokojowigrobu i wadaniu mierci jeszcze si nie poddaa. Jeszcze wszystka naleaa do ziemi. Jeszcze spomidzy zwartych brwi, ze straszliwego skrzywienia ust ziony dwa pomienic: duma i bole. Wyganowski zoy ze czci ostyg rk na dawnym miejscu. Splt palce lewej doni umarej zpalcami prawej. Czynu to pobienie, ze spokojem i ostronoci, jak gdyby wykonywa przepis obrzdku. Usta jego byy skrzywione zupenie tak samo jak u zakonnicy... Po chwili wyprostowa si, odstpi dwa kroki w ty, stan w pozycji, wydoby szpad i sprezentowa przed umar bro. Wyszli stamtd. Wyganowski maszerowa przed siebie duymi krokami mwic prdko i obojtnie: - Napadli j w piciu czy w szeciu. Tam, wtamtym zaamaniu korytarza. Widziaem... - Nie obronie, co? - cisn mu Cedro w twarz sowo jak rkawic. Tamten zaprzeczy ruchem gowy. Rzek pochwili: - Ucieka do swej celki. Zatrzasna drzwi. Do dugo je wywaali... Nareszcie wyrwali zawiasy wraz z odrzwiami. Rzucili si na ni i zdarli suknie. Alici naga przeszkoda... Do diaska! Cha, cha - pod liczn piersi naga przeszkoda! Wszystko przezwycione z wyjtkiem tego jednego drobiazgu! Zupenie jak Zaragoza: ju zdobyta, ju wzita, ju na niej yka. "Teraz ci, krzyczymy, niewolnico, poyjem!" Cha, cha... Naci! Cha, cha... Naci - trupa. Szargaj go, pody lisie, i poywaj na zdrowie! Stan wrd korytarza, sam blady jak trup, i szepta w zapamitaniu: - O zakonnico, zakonnico! Gdybym byt pierwszym wadc plemienia, ktre ci wydao, imieniem twoim nazwabym miasto,kraj mj, ziemi ca! Z osoby twej uczynibym herb narodu i piecz pastwa. Kazabym swoim armiom defilowa przed twoim trupem z rozwinitymi sztandarami...Cedro, ktrego nudziy sowa tego oficera,patrza na niego sennymi, zgasymi oczymai ledwie go w pmroku widzia. - Czy mog si tu pooy? - rzek przerywajc potok szczodrobliwej wymowykapitana. Wyganowski ockn si i powid oczyma. Pchn rk drzwi na lewo i wszed do celki pustej zupenie i tak samo malekiej jak tamta, w ktrej leaa samobjczyni. - Kad si, gnojku, i pij!... - rzek wskazujc tapczan. - Pan kapitan nie ma w sobie, ile wnosi mog, nic z nieprzyjemnej twardoci Scypiona Afrykaskiego... - rzek Krzysztofz agodn ironi, zmierzajc do legowiska. W tej samej chwili przypomnia sobie, e tojego kto dzi przezywa Scypionem Modszym. Mia zamiar rzuci Wyganowskiemu prosto w nos inne przezwiska, jak: pudel, jedziec, blondyn - ale ju nie by pewny, czy rzeczywicie widzi przed sob kapitana, czy tylko o nim ni. - Ja nie mam w sobie nic ze Scypiona adnego... Jestem proch i popi... - To pij... - mrukn Cedro. - Nie, ja tu sobie posiedz. Poczekam na ciebie. Obudz ci za kwadrans, gdy bd z moj kompani z tego domu wychodzi. Krzysztof dopadszy gow posania w tej chwili zachrapa na cay klasztor. Zdawaomu si, e tylko co zamkn powieki, kiedy ju zaczto burzy we drzwi, koata kolbami i sowem wzywa kapitana Wyganowskiego do dziea. Cedro obudzi sitak samo nagle, jak zasn. Sucha przez chwil huku wystrzaw, wrzaskw bitewnych... Kapitan siedzia na krzele w tej samej pozycji, twarz do okna zwrcony. Zdawa si wcale nie sysze krzykw wzywajcych do boju. Zdj by czapk i jeszcze jej nie wdzia. Twarz jegoteraz wydawaa si daleko mizerniejsz. By bardzo pikny. Suche, kociste czoo, cigy nos, starannie utrzymany zarost mimo woli pocigny wzrok Krzysztofa. Nieruchome oczy kapitana zasane byy tumanem... Cedro otrzsn si i wsta z tapczana silniejszy i zdrowy na duszy. - Masz dosy? - spyta Wyganowski nie odwracajc gowy. - Mam dosy. - To idziemy. - Jestem gotw. Przed klasztorem, w jego zdeptanych wirydarzach stay kolumny, gotowe do dzie nowych. Rozwarto bram. Wojsko elaznym krokiem weszo w ulic Engracia. Pod naronym z prawej strony budynkiem u. Ogldali z krzykiem jeszcze - 48jx}jӺA48j4jA4 }x} jL  @jj{AA0Psc1'c2c3-xc4=Vujrzeli towarzyszw wywalajcych drzwi. Nikt nie wiedzia, co to za gmach. Bramy mia potne, zamczyste, okute, ze strasznymi ryglami, mury grube, kraty niezomne w oknach. Nowo przybyli z klasztoru wsparli oblegajcych potnym ramieniem. Przycignito jedn ze zdobytych armat, postawiono paszcz jej o kilkanacie krokw od wejciowych drzwi. Grzmotna kula we wrtnie, raz, drugi, trzeci. Kamienne obramowania wierzejw spkay si, wgiy do wewntrz i wywaliy wreszcie pospou z wrtniami. Szturmujcy rzucili si ciaem swym na pochylni wrt, wpezli przez grny otwr do ciemnego wntrza. Ujrzeli przed sob ogromn sie z szerokimi w gbi stopniamiz marmuru. Poowa jego zawalona bya workami ziemi. Wcisnli si tam po jednemuizaczli uprzta z drogi szykan. Nikt im wtej pracy nie przeszkadza wcale. Sdzili zrazu, e dom ten nie bdzie wcale broniony. Ale skoro wikszy tum woltyerw dosta si do przedsionka i postpi ku schodom, pady midzy nich rczne granatki rzucane zza balustrady schodw drugiego pitra, trzasny o krawdzie schodw bomby puszczone z wysoka. Przeraliwy ich bysk rozama pciemno, trzask czerepw rozbitych o nagie ciany zaguszy jki rozszarpanych. Huk wszystko pochon w siebie. Na biaych stopniach z kararyjskiego marmurumiotay si ciaa drgajce w spazmach miertelnych. Krew strug, jak psowy wwijc si po stopniach, w d spywaa. Idcy ze dwom mieli w oczach ten widok. Wlecieli te zaraz na schody wciekym skokiem, sadzc przez rannych. Dopadli pitra. Tam ju na nich z dugiego korytarza czeka wysunity rzd luf. Huk strzaw, dym, byskajce w nim ognie... Korytarz pierwszego pitra zosta zdobyty.Zosta zdobyty, ale zapacono za niego drogo. onierze zasali schody i podog, ranni konali pod depccymi obcasami. W ciemnych ktach, we framugach zakratowanych okien ludzie dusili si rkoma, zarzynali noem. Nareszcie rozjuszeni napastnicy dosigli drzwi cel wychodzcych na prawo i lewo. Obrocy uciekli na drugie pitro. Sdzono, e to jestklasztor. Otwarto motami i wyamano za pomoc sztab elaza kilkadziesit cel. W mgnieniu oka wypadli na korytarz zamknicitam ludzie. Straszliwy wrzask napeni wntrze tego gmachu. Jedni z wypuszczonych byli nadzy, inni mielina rku kajdany, jeszcze inni odziani byli wgagany, przecierada, szmatki. Wszyscy mieli ogolone by. Gdy Wyganowski z Cedr wchodzi na schody pierwszego pitra, ujrza przed sob w zwojach i kbach dymu prochowego dwu ludzi w gaganach, z biaymi czaszkami, ktrzy wzajem pochwycili si za garda i warli w siebie zbami. Runli wanie na ziemi. To jeden, to drugi by na wierzchu. Szarpali si paszczkami jak rozjuszone psy. Nagie ich rce, kolana, ldwie, brzuchy, opatki, ramiona, szyje latay, dygocc, z miejsca na miejsce. Wyrywali ze siebie nawzajem zbami yw krew, dusili si kolanami, darliostrzem pazurw, sczepiali si razem tak straszliwie, e zdali si by jednym czowiekiem o dwu gowach, o wielu rkach i nogach. Podwajay si, potrajay, stokro mnoyy ciosy pici. Katowali si bijc czaszk w czaszk z chichotem zawzitoci. Dawa Si sysze trzask koci i rzenie, trzask i rzenie... Nareszcie jeden z nich zosta na wierzchu duej. Drugi charcza pod nim. Tylko jego gowa wci si jeszcze dwigaa, szyja prya do ciosu. Ale oprawca ju si nie da zdusi. Krwawa jego wcieko nie ustaa ani na chwil, nawet wwczas, gdy biaa, posiniaa czaszka zwycionego zwisa bezwadnie w kau krwi. Ssa jego broczce rany, podnosi powieki oczu ipatrza w nie, zaglda do dna; czai si doni na kady z ostatnich oddechw i chwyta je w lot, kiedy jeszcze byy w tchawicy. Nareszcie wymierzy zabitemu ostatni policzek. Ostatni raz plun w bezwadne usta. Wsta. Powid dziwym misem swych oczu, piekem swego umiechu po szeregu zadumanych onierzy.Ujrza ich teraz. Zamia si, zaskowycza, zaka, zachichota... Dwign ramiona i jak radosny lew skocz z gry w rodek tumu. Oficera, idcego w trzecim szeregu, chwyci za brod, onierza ssiedniego za gardziel i ryczc zuszczliwienia, z pian radoci w wyszczerzonych zbach, skona na bagnetach. Z korytarza wypadli teraz jak wichrem pdzone licie taczcy, deklarnatorowie, piewacy, mwcy, zamyleni, obojtni, lepiz szau, podobizny psw czajcych si i podobizny drzew citych, ktre jakoby grzyb obojtnoci pors i zear, ludzie bez twarz;, a z rozszalaymi oczyma, inni z mordami, w ktrych nie ma oczu, przeraliwe chimery w ksztatach kobiet, okropne twory ze spojrzeniami wilkw i trytonw, z kajdanami na rku i w kaftanach zwizanych rkawami w tyle. Tum ten wyszed na onierzy i zagrodzi drog. Ryk zwierzt, gosy burzy, jk wiatru w puszczy lenej i pie zbieganego morza w nocy, na nowiu, krzyk najgbszejptasiej boleci i miech szczcia, wydobyty z nicoci przez narzdzia muzyczne, pacz nad opustosza koysk ieuforyczna pie duszy patrzcej w rozchylone niebiosa-wszystko to buchno w przychodniw z tego tumu. Ze rodka jego wyszed wielki starzec w krwawej pachcie, gow przerastajcy wszystkich,nagi, z olbrzymi na gowie wiech z jednejgazi cyprysa, z wycignionymi rkoma. Nie widzia nikogo. piewa rozpaczliwie jak pie guch, ktrej sowa giny doszcztnie w chaosie dymu, w huku strzaw i gosach konania. Zstpowa na d jak geniusz, wadca czy prorok ze swym krzykiem na ustach... W tej samej chwili czarny, may, zwinny mapoczowiek, w zgrzebnych portcztach a bez koszuli, przelaz chykiem przez balustrad, mrugn na wszystkich i z rzegotem miechu takiej chytroci, takiego szczcia, jakby w tej chwili oszuka nareszcie rd ludzki, gwizdn przecigle i skoczy golon czaszk na d. Nim zdoano dojrze, jak si tam roztrzaska i rozprysn w krwaw fontann u drzwi wejciowych, ju inny zaj uwag idcych widzw. Oto czowiek muskularny i na pozr zupenie zdrowy, czajc si pod cian, dopad onierza, zabitego przed chwil, chwyci lew rk karabin i w mgnieniu oka rzuci si w kup obkanych.Pocz ich przebija piorunowymi ciosami, .miady kolb golone by. Na dany znak onierze wzili go na cel. Gdy zgin podarty kulami, roztrcili wariatw i pomknli na drugie pitro - w pocigu za zdrowymi. Byli na platformie zaamania si schodw z marmuru, kiedy z korytarza drugiego pitra da si sysze chr stokro bardziej ni na pierwszym ywy. onierze stanli. Hiszpanie chcc widocznie midzy sob a zdobywcami utworzy now przeszkod, otwarli na drugim pitrze separatki obkanych kobiet. Ukaza si z czarnej czeluci skbiony wa potworw. Na przedzie sza megiera z siwymi i starganymi kudami ba, z wywalonymi na wierzch oczyma, z zakrzepym w gardzieli krzykiem na widok modych onierzy. Skrzywione palce jej kolawych rk lazy po murze. Bezzbna gba bya otwarta, wstrtne nagie piersi szybko dychay. Wa,toczcy si za ni, kipia. Szept w nim, klaskanie w rce, podrygi, renie, poszczekiwanie jakoby psie, kwik jakoby koby zhasanych w boniu, piew radoci, krzyk przeszywajcy, sto na raz sw. miech w tumie tym, miech, co wosy najea, straszniejszy ni widzenie mierci. onierze zlkli si i umknli. Zajwszy pozycj obronn na pierwszym pitrze, czekali. Kobiety pezy na d chykiem, cichaczem. Jedne z nich wrzeszczc skoczyy jak hieny ku wyjciu ze szpitala, inne rzuciy si w korytarz pierwszego pitra. Odtrcone bagnetem przez onierski szyk, zayway rozkoszy z wariatami. Kapitan Wyganowski skorzysta z chwili ustpienia tego hufca z grnych schodw, rzuci si powtrnie ze swoj kompani na gr. W korytarzu drugiego pitra straszliwa zawrzaa walka. Hiszpanie zamknli si w celkach kobiecych, w szawkach furiatek, dopiero co wypuszczonych na wolno. Przez okienka we drzwiach kutych i zaopatrzonych w zamki doskonae - razili napastnikw niechybnymi strzaami. Siedzieli jak w fortecy. onierze francuscy, ktrzy przyszli z dou na pomoc Polakom, z wciekoci bezsilnej, zdawao si, mur gry poczn zbami. Nadaremnie strzelali przez okienka we drzwiach: onierz hiszpaski kry si tu pode drzwiami. Nabija spokojnie karabin, wychyla luf i celowa niewidzialny. Przydwigano z dou elazne sztaby, legary, wyciory od armat, belki i drgi. Zaczto bi kolej w niezdobyte drzwi taranami. onierze przemienili si w oszalae katapulty. Drzwi jczay, szy w drzazgi i wiry, a pada zza nich nieubagany strza. Obleni Hiszpanie zdobyci zostali wreszcie jeden po drugim, ywcem. Wyrywano ich sobie i podawano z rk do rk. Wykuci zostali, zatuczeni kolbami, wytraceni w tych norach, co do nogi. Trupy ich rozszarpano bagnetami, twarze zmiadono, piersi zamano obcasami. Wizani byli we wasne pasy za garda. Zaczepiano pasy u krat okiennych i duszono,tumem cignc za nogi w kierunku drzwi. Twardych w karku, opornych, dumnych, wrzeszczcych swoje: "Niech yje Ferdynand sidmy!" - dodawiano nagimi domi. Reszta obrocw, trwoliwszej natury, przebiega bya bocznymi schodami na strychy szpitala. Tam podoono ogie. Kupysomy zapalono na schodach prowadzcych na poddasze. Kiedy ogie zacz si szerzy, reszta Hiszpanw wyskakiwaa z pomieni na bagnetu albo znalazo mier wogniu. Opanowawszy w ten sposb grn cz gmachu stumiono ogie i wojsko szo ku wyjciu. Wariatw i wariatki co posuszniejsze zganiano na kup, eby ich wypdzi z miasta i zamkn w gmachach Monte Torrero. w tum rozpierzcha si na wsze strony. Jedni nie chcieli opuszcza swych szawek, inni walczyli z onierzami jak najlepsi, najmniejsi onierze. Potworna walka z wciekymi babami do rozpaczy doprowadzia eskortujcych onierzy. Wrd tego zgieku, wrd potwornych scen, wrd mordw i bezecestw, miedzy rozszala tuszcz przesuwa si Cedro zstpujc zeSchodw. Stan wreszcie u drzwi na dole ispojrza w gr. Szuka oczyma kapitana Wyganowskicgo. W owej chwili za band mczyzn i kobiet pdzonych bagnetem szed wysoki czowiekw ogromnym wiecu z cyprysowej gazi. Oczy jego, wzniesione do gry, i teraz nie widziay nic zgoa. Ani jednego zjawiska... Bose nogi brodziy do kostek we krwi skrzepej na schodach, lizgajc si deptay ciaa zabite i zimne. Goe rce spod pachty krwi utuszczonej wycigaysi do gry. W twarzy okrutnej i tak dalekiej od ludzkiego wyrazu, jak dalek jest fizjonomia kamienia, w straszliwej, zimnej masce odbijaa si tylko jedna jedyna, niezmierna, wewntrzna dza. Krzywda obia j! latami, a tak pracowicie, jak bezsenna praca wulkanu urabia form krateru. opiewa, a raczej wzywa z gbi ducha, ze wszechwadzy serca, z caej piersi woa w przestwr sowami psalmu: "Quis dabit mihi pennas, sicut columbae?... Et volabo et requiescam..". By to okrzyk tak niewymowny, e suchajcemu zdao si by niepodobiestwem, by na to woanie nie odezwaa si natychmiast odpowied. Znowuten gos: "Quis dabit mihi pennas, sicut columbare?..."Przeszed. Nie widzc drogi, murw, ulicy,wiata, ludzi, ktrzy go kuli popdzajc bagnetami i kijami, poszed wyniosy starzec w czelu ulicy Engracia i znik pospou z towarzyszami. Z dala, z ciemnoci zawalonej trupami i zawleczonej dymem prochowym, dolatywa jego nadludzki piew: - "Et volabo et requiescam... " Zeszed wreszcie na d Wyganowski. Kiedyspotkali si u drzwi, Cedro wzi go za rk. Przycisn j do piersi nie wiedzc, e to uczyni. Kapitan spojrza na niego spod oka, nieufnie, pszyderczo, jak to byo w lego zwyczaju. Nagle zaszlocha bez uronienia zy, krtko i skrycie. Pokry to sztucznym a gonym i forsownym kaszlem. Zdarzao mu si to, wida, czsto, gdy natychmiast si opanowa. Powiedzia co pieprznie kawalerskiego... Zniesiono trupy i rannych na wirydarz klasztorny i kolumna odesza ze szpitala. Skierowaa si teraz ku wylotowi ulicy Engracia, na Calle del Cosso. Z dala ju wida byo, e to miejsce pene jest szykan. Ale ludzie odetchnli. Bi si na powietrzu! I przed siebie i walczy z onierzem! Za rowami i przedpierniem z bruku, ziemi i workw czatowali obrocy. Migay tam ich okrge, czerwone czapki, z ksztatu podobne do ucitego stoka. Na rodku placu wida byo bateri z dzia waowych, wzniesion wysoko, paszczami zwrcon w czarny wylot ulicy. Pierwszy puk polski pod Chopickim utworzy kolumna zbit niby lity tok i niezdobytym krokiem wyruszy. W' jego tropy szed czternasty puk francuski pod pukownikiem Henriotem. Obadwa te tarany wbiy si w Cosso mas swoj jak dwa drgi katapulty. Uderzyy we wzniesion bateri i zmiadyy jej kanonierw. Bateria zamilka. Ale wwczas ze wszystkich stron, ze wszystkich okien i. niedostrzegalnych dziur w olbrzymich domach wyduonego placu sypny si na nich pociski. Stay tu pospne, wielkocienne gmachy, jak teatr, urzdy municypalne, a nade wszystko sd i mieszkanie niegdy, od czternastego wieku,najwyszego sdziego justizy, stra swobd unii narodowej Kastylian i Aragonwprzeciwko wadzy Piotrw Okrutnych. Naprzeciwko ulicy Engracia, wylot w wylot,znajdowaa si lepa i wska uliczka Arco de Cineja. O kilkanacie krokw na prawo sza gwna arteria miejska po drugiej stronie Cosso-ulica witego Giliusza. Prowadzia ona obok kocioa tego imienia, obok klasztoru witego Piotra, zostawiaa na prawej rce katedr del Seo,na lewej koci Nuestra Senora del Pilar i wylot w wylot trafiaa na most. Pukownik Chopicki sformowa swoj poszarpan kolumn pod strzaami caego Cosso i, zudzony pooeniem ulicy Arco de Cineja, rzuci si w ni; zamiast w ulic witego Giliusza. I w tym zauku, tak samo jak w caym miecie, domy zamienione byy na niezdobyte warownie. onierze ginli na rozdrou Cosso, u wejcia w uliczk i w jej lepej gbinie. Waliy si na nich ciany, umylnie z gry wywaone i strcone z czwartego pitra, belki opalone, dymice si jak gownie, fortepiany i szafarnie, skrzynie i rczne granaty. Sam Chopicki ciko raniony pad na placu. Wynieli go onierze z pobojowiska. Noc wtedy spadaa na wrzce miasto. Klasztor franciszkanw, zdobyty szturmem przez oddzia polski, z wyjtkiem wiey, gdzie usadowieni Hiszpanie razili wci granatami przechodzce wojsko, suy mia za punkt zborny, za szpital i miejsce spoczynku. Na zdobytej ulicy Sant Engracia palono ogie przy ogniu od samego zmierzchu. Warty stany gsto i opasyway wszystkie punkty zdobyte. Cedruznalaz si pod kolumnad klasztoru, ktra wychodzia na ogrody. Stay tu pod cianami dugie i szerokie awy z ciosanegokamienia. onierze powycigali si na tych miejscach sjesty mniszej... Miasto kipiao wci jeszcze. W dzielnicy nadrzecznej, za placem Cosso, we wschodniej czci okoo Uniwersytetu i na zachodzie w okolicach Paacu Inkwizycji witej, sycha byo omot pracy, szczkmotw, szarpanie ziemi i odwiecznych murw. Ale onierze francuscy i polscy syszc ten nocny rozgwar zbrojenia si miasta Fenicjan - Salduby, miasta Rzymian -Caesaraugusty, miasta Arabw - Zaragozy, miasta Aragonw i wreszcie zjednoczonych we wspln ojczyzn Hiszpanw - nie zwracali ju uwagi. Byli pewni, e wczeniej czy pniej zdepc i stratuj, cokolwiek by stworzya zrozpaczona praca.Teraz podali snu i spoczynku. W starym tumie franciszkanw pony ognie. Skwarzyo si miso na ronach. Stare, rumiane wino, rozkosz mnichw, kryo w zotych, kocielnych kielichach. Pie sawica si i przemoc, pie nakazujca popchn i zdepta to, co upadabez si, rozlegaa si w ciemnych korytarzach, pustych celach i pod kopu kocioa. Okoo pnocy ostatnie echo rozmowy ucicho w klasztorze. onierze, otuleni w paszcze, spali lec w poprzek galerii portyku pokotem. By to sen twardy i zaistekamienny. Cedru lea midzy innymi w szeregu, ale nie spa wcale. . Ogldali z krzykiem jeszcze - 48jx}jӺA48j4jA4 }x} jL  @jj{AA5P c6[c7| b8g,c9+;GNa kocu galerii, u wejcia do ogrodu, palio si due ognisko. Dugie smugi ruchliwego ognia rzucay w ogrd niepewneblaski. Chrapanie cielsk w caej galerii, w przestrzeni kilkudziesiciu krokw, byo niedo zniesienia. Zdawao si Krzysztofowi, skoro tylko oddala si mylami od tego miejsca, e trupy niedorznite koo niego charcz. Wzdryga si i z wciekym gniewem zawija w paszcz. Ale chocia zasoni oczy, nie mg zasoni pyncychmyli. Dwign si jutro z tego potwornego snu do dziea mordowania albo na wieki legn po kanaach i rynsztokach miasta. Jaki te sen ni si temu lecemu motochowi? I oto ujrza sen tuszczy, sen idcy nad nimi w ciemnych zaamaniachsufitu. Widzia trzewymi oczyma ogniste, krte zwoje boleci, wlokce si po wskich schodach, ktrdy cieka krew... Wszczepi mu we wosy kolawe rce swoje krzyk obijajcy si o ponure mury zaklsych dziedzicw, korytarzw, cel... Starzec, starzec w krwawym achmanie! Oczy jego, oczy patrz, wznosi si uscha rka... Wskazuje, wskazuje... Boe miosierny! - wskazuje rk... Ogarn go nieprzeamany wstrt. Ciaa spitych mordercw, stapianych we krwi, mierdzcych potem pracy od caodziennych siepa, owa bezwadno i nico silnych gnatw, ktre si teraz podlewiy i kurczyy pod ciarem widziade cennych, ohydne profile pyskw, rozwarte usta, porozrzucane rce i nogi, w trwodze i mczarni charczce gardziele i nosy - wzdrygnieniem go zimnym smagay. Nie byzdolny pozosta teraz na chwil sam ze sob. Wnet myli jego pdzi i ciga przestrach. Korpus cielesny wci musia by w ruchu, w trudzie, w pierwszorzdnym zmaganiu si, wci musia cokolwiek ciga forsownie. W kadej chwili spokoju zaczynay pyn w poprzek logicznych myli- wichry sposzonych obrazw, haniebnych widokw,czynw spenionych. I teraz oto uczu si zmuszonym do ruchu. Pogadam z szyldwachem... -- myla wyac z szeregu lecych. Ale zanim stan na nogach, ju zmieni projekt. Czu, e rozmowa go nie zaspokoi. Wiedzia, e musi szuka niebezpieczestwa, jeli chce w sobie zaguszy paroksyzmy dawnej duszy. C ja mam ze sob teraz robi? - myla bezradni, siedzc w kucki na miejscu i wodzc oczyma po ogrodzie i murach. Wiesza mu si na ramionach paszcz bezsennego sumienia. Obojtne wiedzenie dawao zna, e wypadnie chyba przesadzimur ogrodowy i pj samemu midzy szace hiszpaskie na niedostpne zauki Calle del Cosso... Forsy, mocy, wytenia si! Walki z przemagajc liczb! Oczy badajce, ktrdy mur przeskoczy, zabrny w pomrok zaroli bluszczu, miedzy zaciszne uliczki strzyonego bukszpanu, w kty, gdzie gaje wyniosych kamelii dokoa siebierozpraszay biae i czerwone kwiaty. Z gbiny ciemnej wytrysn przed oczyma ponad szarzejcy mur-czarny, strzelisty ksztat wonnego cyprysa. Bliej niko bielay przerywajc nieugito mroku krzaki rane. arzyy si w ciemnych wnkach czarnej nocy, jakoby wiata aosne, zwise girlandy przedziwnych r indyjskich, wiecznie kwitncych r z Bengalu, kwiatw rodzcej si Afrodyty i kwiatw krlowej Flandrii. Przezwyciay tam noc barwy ich nienobiae i bladote, koloru ciaa kobiety i koloru porannej zorzy. Zwartym kuszczem stay nad wydreniem starej cysterny, zawsze szemrzcej. Zapach ich dwiga si z ciemnoci, powstawa ze smutku szmerw leccej wody. Krzysztof uczu go niespodzianie. Usysza mow wiec-m szmeru strumienia.Ze szczliwym zdumieniem westchn wcigajc nozdrzami bdny zapach. W owej chwili, jakby spomidzy kapicych w ciemno polni kp ranych, spomidzy biaych jak nieg skupie, wyjawia si twarz blada, z oczyma rozwartymi szerokood dumy, od pogardy, od straszliwego uniesienia. Usta potwarte i wosy wzburzone niby chmura burzy wiosennej nad biaym czoem... Wida w chropawej ramie okna ze sczerniaego marmuru t gow niewysowionej piknoci, oblicze boskie, ksztat cry Diosa, Pallady Ateny. Ale wraz uwydatni si z ciemnoci inny ksztat i wyraz, gdy zbielaa i martwa na obraz niegu zamyka oczy przed ohydnym widokiem. Kropli krwi nie ma w jej ustach. wiato ucieko ze renic. Padaj powieki na zranione oczy jak drzwi bez zawias... Krzysztof nie mg ju teraz przypomnie sobie tego oblicza. Staa si jak gdyby widmo we nie widziane. Staa si czym tak niedokadnym jak wspomnienie starca i tak wtpliwego istnienia jak widziadlany obraz cielistych r w mroku nocnym. onierz wsta ze swego miejsca po cichu. Wysoko przytroczy szabl. Rce mia wycignite, eby zwiewny obraz zatrzyma... Na palcach zeszed ku cysternie. Oto mia przed sob upione krzaki rane. Wiotki zapach wzdycha ku niemu z ciemnoci. Zdao si idcemu, e togowa niewidzialna spocza na jego piersiach, e wonne rce oplataj mu szyj.kay przed nim w nocy te bezsenne biae re. Same jego rce zanurzyy si w krzew mokry, midzy prty kolczaste, we wosy zimnych lici. Kaleczc sobie, drc i przebijajc palce, ama gazki obarczonekwiatami. Zerwa ich bukiet tak duy, e ledwo go doni skrwawion mg obj. Wolno, kryjc za sob pk zerwany, poszed ku ognisku. Szyldwach nastawi ku niemu bagnet i mrukn, jak niedwied, o haso. Krzysztof rzuci mu je nie patrzc iwyszed na ulic. Caa teraz pegaa od ogniw straniczych, rozpalonych co kilkanacie krokw pord ulicy Sant' Engracia. Szyldwachy koatay si midzy jednym a drugim ogniskiem jak wahada. onierze pilnujcy ogniw znosili z domw meble i sprzty drewniane. Ciskali je bez przerwy w pomienie. Buchay jasnym ogniem porcze, boki i gzymsy mebli rzebionych z drzewa mahoniu, hebanu i czarnego dbu, moe w czasach szaw i gwatu na ldach i morzu zdobyte... Trzeszczay pryskajc iskrami bezcenne szkatuki, pene papierw, pamitek, witoci rodzinnych. Tliy si smrodliwie stare palimpsesty, pergaminy i foliay bibliotek klasztornych. Drzwi wejciowe od ulicy byy powyrywane z zawias, czarne sienie stay otworem i broczyy gbi ciemnoci jak rany wieo zadane. Idc od ogniska do ogniska Krzysztof wypowiada jednym gosem haso i przeciska si co prdzej, co tchu za muryklasztoru franciszkaskiego. Min wylot bocznej uliczki, dwie czy trzy sienie, i oto stan u wejcia do domu, ktry poprzedniego dnia zdobywa w gronie woltyerw. I tu brama bya wyrwana z zawias. Dawno ju spona w ogniu ulicznym. W sieni jaki piechur pracowicie rba siekier szafy, stoy i stoki. Cedro wymin go szybko i wbieg na pitro po znajomych, szerokich schodach. Znalaz si tam w zupenej ciemnoci. oskot siekiery sycha byo jako guchy, natrtny stuk w cian. Wycignite rce dotykay murw liskich jak ld. Oto drzwi prowadzce na wewntrzny, podwrzowy ganek drugiego pitra. Znalaz je omackiem.Wyszukawszy rk rygiel starego zamka podway go kocem pochwy paasza i wnet stan na balkonie. Chlusno mu w oczy wiato w oknach... wiato w tamtychoknach! Jacy tam ludzie... Cicho jak zmora szed dookoa po deskach ganku, a zanim ktr nadepn, sto razy prbowa stop, czy nie zaskrzypi. Szed nieskoczenie dugo... Sdzi, e nie dowlecze si nigdy do wietlistych okien... Ale nie skrzypna pod jego nog podoga, nie zaszeleci paasz. Przywlk si nareszcie. Pierwsze, potwarte okno zaoone byo na hak rodkowy. Zajrza przez szerok szczelin do wntrza. Zna dobrze t sal. Na dywanie pod szaf leeli zamordowani. Starcy... Oto jego wasny ksidz... Siwa czupryna, niebieskawy podbrdek. Sutanna nowa. Do pioruna! sutanna nowa... Ani ladu... Zmiadone trupy bab obok niego. Wielka, woskowa gromnica w rogu pokoju. Dwie ywe przy trupach istoty. Zakonnik, franciszkanin, stary jak grzyb, z ys, zk czaszk, nag jak kolano, tyem dookna zwrcony, klcza przed zmarymi i pgosem mamrota modlitwy. Bliej okna, w gbokim starym krzele z szerokimi porczami, spaa doncella. Zasna, wida, niedawno. Gowa jej upada bez si na tyln porcz. Wosy rozpierzchy si; rozwizay i klinem, na podobiestwo czarnego cyprysa wierzchokiem zwrconego ku ziemi, zwisy ze spracowanej gowy. Bezwadne rce leay na kolanach. Mona byo mniema, e i ta kobieta nie naley ju do wiata ywych. Tylko jeszcze tchnienie uroczych piersi pod czarn szat wiadczyo o yciu. Krzysztof wsun do midzy poowy okienne i odrzuci zamknicie tak cicho, e nie wywoa najlejszego szelestu. Roztworzy poowice okienne. Ujrza teraz w caej prawdzie i peni t sal, ktr mia w mzgu jak widziado. Ogarn wzrokiem wszystko. Nie umiaby wyzna, jak dugo tam sta pogrony w dumanie. Najlejszy szelest nie przerwa ciszy. Prysn kiedy niekiedy knot gromnicy... Zadrzema, wida, stary zakonnik zwiesiwszy gow na rce wsparte o klcznik... Ockn si Krzysztof z gbokiego zachwytu. Wydobya si jego dusza z wiza caunw, z pt zamylenia. Wzi przed si bukiet r, rozdziela troskliwie gazki sczepione limi i kolcami. Rzuci nakolana picej pierwszy kwiat tak wymienicie, e korona upada midzy donie splecione palcami. Rzuci potem drug gazk, osypan nie rozwinitymi jeszcze kobuczkami, trzeci cudnie rozkwit, czwart i pit. Wszystkie a do ostatniej. Wtedy przymknokno tak samo, jak byo. Sam zosta na swym miejscu. Oczy mia utkwione. w twarzy picej. Dusza jego spywaa na powieki zawarte; na usta, na lica biae, na wosy czarnym pomieniem zwisajce. Ostry chd nocy aragoskiej cisn mu ramiona i ebra. Pierwszy brzask przerzedza ju ciemno. Wida byo wystpujce z mrokw pospne mury, studzienn czelu podwrza, czarne okna idrzwi. Jake to wszystko okrutnym przemwio teras wyrazem! Te straszne nieme sienie, te straszne okna i drzwi wychodziy na spotkanie oczu jak ksztat pieka duszy widzialny z bliska. Wtem jak piorun rozleg si oskot armatniego strzau. Jakoby wrzask tysica odpowiedziaa mu salwa karabinw. Cedro uczu taki bl, jakby to jego te wszystkie strzay przeszyy. pica dwigna gow, otwara szeroko oczy. Powioda nimi po trupach. Chwil suchaa strzaw z gow wtulon w ramiona, blada i struchlaa. Rka jej dotkna si mokrych i kolcych r. Bezmierne zdumienie usta rozchylio do krzyku. Zniya gow gwatownym ruchem nad tymi kwiatami. Zatopia w nich oczy i siedziaa tak nieruchoma, jakby w tej chwili i j strzay armat o mier duszy przyprawiy. Zatrzsy si wte okna od ponownego huku. Gucho zadrgay mury, jky sienie i izby, korytarze i klatki schodowe... Zawahay si ramiona dziewczce. Biae, liliane donie trwoliwie a namitnymruchem zgarny, objy, schwyciy re wszystkie bez wyboru, przycisny je do ona wstrznitego od ka. Wstaa dzieweczka ze swego miejsca, jak gdyby z tym zamiarem, e dokd pjdzie. Ale nie postpia ani kroku. Znieruchomiaa na miejscu. Z zamknitymi oczyma, z ustami penymi aosnych sw, cisna coraz bardziej do serca kwiaty. Rozdzieraa biae palce o ostre kolki, rania mikkie donie... Krzysztof na palcach pobieg balkonem dokoa podwrza, zdajc na swoje miejsce midzy walczcymi. Rozdzia 4 POTYCZKA W nocy z 14 na 15 sierpnia genera Verdierodstpi od oblenia Saragossy. Nie byo sposobu zdoby jej wstpnym bojem. Krzysztof Cedro ju od dnia 6 sierpnia znajdowa si w Monte Torrero. W dniu 5 sierpnia zosta na ulicy Cosso raniony w udo odamkiem granatu, wskutek czego nie mg uczestniczy w dalszych dziaaniach. Lea w baraku szpitalnym a do chwili wymarszu wojsk francuskich w gr rzeki Ebro, a w stron Tudeli. Pod koniec tygodniaswego wypoczynku nalea zreszt do lejszych robt minierw przy zakadaniu prochw. Trzeci szwadron lansjerw polskich wyszed ostatni z Monte Torrero z improwizowan artyleri Hupeta. Nie dochodzc do rzeki Xalon wojska francuskiezatrzymay si w oczekiwaniu na wybuch min. Cedro by jeszcze znuony chorob. Szczeglna w tym czasie zasza w nim zmiana: uspokoi si i wzmocni. Sta si jak gdyby dojrzay, stary, nieprzebagany inieugity w swej obojtnoci. Znalaz bezwiednie w tym nastroju duszy wyjcie zlabiryntu moralnych drga i niepokojw. Oto nadesza chwila dugiej niepewnoci, napronego oczekiwania w milczeniu. Sycha byo tylko huk rzeki Xalon. Kapitan minierw, ktry by prochy zakada i zapaleniem lontw kierowa, wydoby z olstrw pistolet, eby w eb sobie strzeli,jeli wybuch wcale nie nastpi. Dla Cedry bya ta chwila daleko bardziej obojtna ni dla starych wyjadaczw, dla wytrawnych azgw woskich i modych wisusw a zbjcw z temperamentu. Tak cisz i spokojno wewntrzn przeywa we Francji czasu wielkich marszw pukowych.Czeka teraz na wybuch, jak w teatrze oczekuje si na owietlenie ogniem bengalskim efektownej grupy dziewic. Jeelidowiadcza jakiej przykroci, to byo ni zwtpienie o tym wybuchu. Ale oto, na szczcie dla kapitana minierw,gucho jkna i zatrzsa si ziemia, a oskot odday gry Aragonii. Supy ognia, fontanny dymu, gejzery kamienia i chmury gruzu buchny w niebo. W nich ludzie magali kozy w powietrzu jak zastrzelone w lot ptaki. Ruszono w marsz dawn drog przez Alagon, Mallen ku Tudeli wrd nieustajcych napastowa chopw, zorganizowanych w bandy powstacze zwane guerrillas. Wojska regularne Don Jos Palafoxa y Melcy szy w te tropy. Puk lansjerw stan wreszcie obozem w budach drewnianych kleconych naprdce, nad sam rzek Ebro. By wysunity w stron nieprzyjaciela i nie mia chwili spoczynku. Konie stay w bocie i glinie rozmikej, tote dostaway grudy i ochwatu. Szczury wodne nie daway onierzom spa po nocach. A noce byy junadzwyczajnie zimne. Zaczy bi deszcze jesienne. Tote rozkosz niemal bya dla onierza kada wyprawa. Krzysztof uwolni si z artylerii, wrci do szwadronu i lancy. Robi ni ju od dawna i wietnie wszystkie maniements, wolty i piruety. Wykaza w potyczkach sprawno zupen. Kiedy poprzednio w grach otaczajcych Saragoss wyuczy si przedewszystkim przebija ordynarnych chopw w ognistym natarciu, teraz wiczy si w sposobach walki z regularn konnic. By tedy ju niezwalczony w zwykym, wysadzajcym z sioda "bro do ataku!" - w szarach en-avant-pointez!- w parowaniu w lewo czy w prawo, w zdradzieckich, wciekych a niezwalczonych ciosach w tyiw bok. Uczy si tylko jeszcze pod Tudel od mistrza Gajkosia najtrudniejszych napaci par le moulinet, zadawanych z wysoka, sponad gowy, kiedy si lanc trzyma lekko midzy palcami, a caa moc cielesna i sia ciosu spoczywa w palcu wskazujcym. Byy to piorunowe, a lekkie pociski w twarz, midzy oczy, w gardo wroga, a raczej wrogw. Gaj ko mia mono codziennie pokazywa uczniowi, jak te "prztyki" rozdawa w obskoczeniu. Rzucali si tedy dla nauki, praktyki i przykadu w gstwin hiszpaskiej konnicy,guerrilleros, lub regularnej piechoty samowtr czy samotrze w moment po salwie strzaw, zanim tamci mogli bro nabi. Skokiem, co siy w bachmacie, wpadali w tum. Byli niedosigli ani dla bagnetu, ani dla szabli. Sztuka walki z przemagajcym stokro tumem polegaa na tym, e grot lancy niweczy opar nieprzyjaciela w odlegoci szeciu okci odpiersi uana. onierz hiszpaski, pragnc cios zada, musia zblia si o dwa i trzy kroki. Furkot chorgiewki i bysk ostrza tworzy wnet wolne koa. Wok trzech jedcw na koniach powstaway trzy place, a pierwsza luka stanowia dla nich jakoby wyom w murze fortecy. Widziano te nieraz pod Tudel icie Fenomenalne zjawiska. Bataliony piechoty i szwadrony jazdy hiszpaskiej rozsypyway si i pierzchay w pole jak zgraja dzieci przed byle garsteczk uask pdzc z kopyta. Dugo trway te codzienne lekcje i korepetycje nad rzek Ebro, bo a do wielkiej i sawnej bitwy pod Tudel w dniu 23 listopada. Po tej bitwie, gdzie bataliony piesze legii, pierwszy pukownika Ksinowskiego i drugi, w ktrym walczy jeszcze - 48jx}jӺA48j4jA4 }x} jL  @jj{AA:Pc;= c<H5=$c>3 Pkapitan Wyganowski - wsawiy si mstwem nieustraszonym, zlay krwi ziemi i przyczyniy si przewanie do wielkiego pogromu Hiszpanw - Krzysztof Cedo po szary w te j bitwie zosta oficerem. Zaliczono mu sub w przykopach pod Hupetem jako pierwsze awanse na brygadiera i na stopie marchalde logis. Zakwit teraz w swoim szwadroniejako pan lieutenant en seconde. Musia si wkupi do koa, naby od kolegw okucie srebrne do daszka, acuszek do podpinania, szlify i hafty munduru, czapraka, akselbanty przerzuci na prawe rami, rzemienie wszystkie safianem podszy... Sprawio mu to niema rado, e nareszcie dosuy si stopnia. Oficerowie powitali go yczliwie, znali go ju bowiem dobrze, wiedzieli, co zacz jest na koniu, w rce, w polu i pod dachem. Niejednemu z prostszej sfery pochlebiao nawet koleestwo z tym austriackim "hrabi". Ujrza si te "hrabia" otoczony przyjacimi co si nazywa. Dusz gotowi byli za niego pooy... Wina nie brakowao w tych miejscach-mona si byo nim na mier zapi wyznajc sobie wzajem braterskie uczucia. Byy jeszcze i uboczne powody tak serdecznego przyjcia nowego porucznika. Oto z puku szwoleerw gwardii przysano w tym czasie do zajcia miejsc oficerskich szeciu jedcw. Byli topanowie: Stadnicki, Dominik Runowski, Sawicki, Adam Radowski, Jzefat Kadubiski i Teofil Mikuowski. Sztab uaski, a nade wszystko modzie bez stopnia, czyhajca na odznaczenie, z wielknichci przyja gwardiakw. Ci przybysze zagradzali drog do awansu istotnie zasuonym, a nadto przybywajc od boku Cesarza i z wielkiego wiata mieli na obliczach marsa wyniosoci i protekcjonalne umieszki. Cedro, ktrego widziano, jak pracowicie dostawia do obozu cioki i owce, jak harowa w rowachpod Saragoss i dar si z karabinem na barykad, zyskiwa tym wiksz, na zo frantom szwoleerskim okazywan sympati. W przeciwiestwie do szyku onierskiego, w ktrym y dotychczas, skadajcego size starych wilkw, lww, hien i dzikw-pojedynkw, w przeciwiestwie do surowych sualcw, do nieubaganych kondotierw i srogich a lepych odakw -znalaz si teraz w otoczeniu delikatniejszym, modszym i bardziej ludzkim. Czu to, e sam przewysza kompani oficersk zimn czerstwoci, ktr by nasik w tumie wiary. Mstwo w gronie, ktre powikszy, nie byo jeszcze ow kamienn dzikoci, sawa tu wiecia na ostrzach szabel, honor by dwigni i mio dalekiej ziemi zakonem dusz. Nie wszystkich zreszt... Cedro sta si oficerem ca gb, przyj ryczatemwszystkie zalety i wady tego stanu z pokor a bez zastrzee, jak prozelita wieo nawrcony przyjmuje nie tylko rytua, ale i zwizany z nim w yciu cakowity modus vivendi. Ju po upywie kilku dni w stanie nowego dostojestwa spostrzeg, e przewysz wielu kolegw wiedz wojskow i dowiadczeniem. Rzadko ktry z modszych by tak dugo jak on wanie prostym onierzem. Rzadko ktry walczy tak jak on w Saragossie i pod Tudel... Spod Tudeli, w lad za cofajcym si w popochu dowdc Hiszpanw Pena, ktry zaj miejsce Castanosa, marszaek Ney pocign do Tarazona, a stamtd grami, drog rwnoleg do doliny rzeki Ebro, a do Placencji. Z Placencji wzdu rzeki Xaloncigniono ku poudniowi na Muela, El Almunia, Morata - starorzymskim szlakiem wojennym, odwieczn drog z Caesaraugusty do Mantui Carpetanorum, czyli Madrytu, na Bilbilis... Wiedziano ju w wojsku, e Napoleon jest na ziemi hiszpaskiej i e rwnolegle zdado Madrytu na Burgos. Sto koni jazdy polskiej pod grosmajorem Kuckim poszo z marszakami Moncey i Lannesem znowu podSaragoss, w lad za Palafoxem, ktry szed zamkn si w straszliwym miecie, aeby wypeni niemiertelne dzieo drugiejobrony... Genera Lefebvre Desnouettes dowodzi jazd korpusu szstego, ktry szed przodem dla poczenia si z gwn armi.Pierwszy raz na wasne oczy ujrzawszy tak olbrzymi porak omdziesiciu tysicyhiszpaskiego ludu pod Tudel przez armie marszakw Lannesa, Neya i Victora, Cedronabra pewnoci siebie i lepej wiary w szabl uask. Byy cige deszcze i sroyy si wichry, gdy armia francuska sza grskimi drogamiAragonii w stron Calatayud. onierz polskiodznacza si czerstwoci zdrowia i wytrzymaoci na zimno. Wic kiedy Francuzw tumy wleczono w furgonach, kawaleria nadwilaska sza wci, zdrowajak rydz, w przednim szyku. We dwa dni popogromie tudelskim podjazdy uanw zbliay si do Calatayud. Armia bya dosy daleko. Wrd deszczu i przelatujcych chamer nieycy widziano przednie strae jazdy hiszpaskiej. Kiedy szwadron trzeci zbliy si do tawerny zwanej Burviedro i wstpi na grsk paszczyzn otaczajc to miejsce, day si sysze z gr otaczajcych strzay armatnie. Szwadron stan na drodze i sformowa si w kolumn w oczekiwaniu na nadejcie siy gwnej. Deszcz bi ulewny. Gdy nieco cicha nawanica, ruszono kolumn w kierunku, gdzie widziano siy nieprzyjacielskie. Cedro mia na sobie granatowy paszcz z biaym konierzem, ale go nie zapina pod szyj i nie otula nim ciaa. Zuchowi midzylansjery nie mogo by zimno. Na czapk woy przejrzysty, ceratowy futera, eby j od deszczu uchroni, ale kocw nie zawizywa pod brod. Nie uywa rwnie srebrnej podpinki. Czynic zado kanonowi mody, ustalonemu wrd oficerskiej tyzny, utrzymywa czapk zsunit na prawe ucho bez niczego, "sposobem gowy", Gi wiatr czapl kit, ale czapka nie drgna. Oczy uana, przezroczyste jak jasne morze, nurzay si we mg, opar i zawiej. Konie wolno idce dymiy si i grzay pod czaprakami i oponami z paszczw rzuconych poza sioda. Wtem jak pistoletowy strza rozlegsi gos komendy: - Za bro! Jak jedno machny prawe skrzyda paszczw na rami odrzuconych. We mgle ukazaa si jakoby gsta, czarna, po ziemi idca chmura. - Bro do ataku! Krzysztof wyrwa szabl. Wzi konia we wadz kolanami, lew doni, spiciem ostrg. Furkn myniec chorgiewek, podobny do przeszywajcego pisku jastrzbia... - Flankiery naprzd! - Szwadron do ataku! - Plutonami - marsz! - Marsz! Zrazu wolno, miarowym kusem, szed szwadron rwnin, dopki na oko nie dojrza nieprzyjacielskich jedcow. Wtedy Cedro za innymi krzykn w uniesieniu: - Skr cugle! Grenadierski pluton flankierw na spitych koniach ruszy cwaem. Jazda Hiszpanw zbliaa si miarowo. Przypuciwszy pdzcy hufiec flankierw na strza, daa ognia z karabinkw. W mig po strzale, rozdzieliwszy si we dwa skrzyda, pierzchna rwnin w prawo i lewo. Konie pod Polakami szy ju chyo. Cedru, widzc przed sob umykajcych na prawo, zakomenderowa: - Pdem! W tej samej chwili jedcy ujrzeli jasny piorun leccy po ziemi. By to strza linii piechoty ukrytej w rowach, w tyle za jazd. Tam i sam w rugu Krzysztofa, obok niego i za nim jkn czowiek. Dzwonic zbroj, z krzykiem wali si na ziemi. Chrapay straszliwie osierociae konie. Jedne bez kawalerzystw pdziy w skok, nie wychodzc z szeregw ani o cal, inne, samotne w polu, latay rc po kamienistej rwninie. - Bij, zabij! - woa szef szwadronu, pewny, e teraz, po strzale, roztrci piechot i zmasakruje, ilekolwiek by jej byo. Puszczono bieguny w przecwa cigania. - Bij, zabij! - krzykn Krzysztof uszczliwiony, e idzie na czele. Czu w doni paasz, paasz swj zoty, ukochany,potny, mocniejszy od bysku tysica zdradzieckich karabinw. Lecia coraz dla siebie wspanialszy, ogromniejszy, niezmierny, jak anio gromy ciskajcy. Znowu zototy bysk. Bysk dugi, migotliwy, pdzcy fal zygzakowat... Ze szczcia, z uczu mocy - tchu a brak... Ju, ju - karabinierowie! O sto krokw! Wida ich twarze namarszczone, czapy... Nabijaj co tchu bro... Tchu brak! W oczach paty... Paty krwawe i czarne. Dymy... Krzye, migotliwe koa, szkarat i bkit... Ognie koliste buzuj si wszdzie, bijc fontannami czerwonych iskier. Mocny Boe! Gdzie paasz? gdzie paasz? Spada jasny paasz z bezwadnej rki w ciepy d... Gowa dokd leci jak gra kamienna... C to tak w piersiach zawadza?Co si w piersiach zamao i klekoce?... Tchu brak! Mocny Boe, co si to dzieje? Ziemia przed oczyma w ogniach, ziemia kamienista, ziemia zryta kopytami, skopana od skokw, zdeptana... Ziemia w ustach, pena gba krwi. Ziemia ucieka... Gowa trzaska w kamienie i w mokre bryy... Z garci konwulsj cinitych uciekaj kolczaste kaktusy i niskie tarniny...A oto pierwsza, przeraliwa myl: Noga mi zostaa w strzemieniu. Trupa mojego zbiegany wczy ko... Wtem cisza, spokojno, bogo. Mokra ziemia naok. Mrok gsty. Konie skd lec. R i kwicz. Brzuchy koskie w patach piany, wierzgajce ponad ziemi kopyta. Ttent! Grzmicy ttent dudni po ziemi... Jakie to konie r? Stadnina w Stokosach, czy co? Kt to mi sposzy rebce? - Paniczu! - ryczy Gajko. ka. Dwiga ostronie z ziemi grubymi rcami omdla gow. Niesie, niesie na szlochajcych piersiach, na sercu rozhukanym. - Panicza numa zabili! - ryczy na cay szwadron. - Panicza zabili! Naci, psiakrew,zwycistwo! Bodaj was jasne pierony zapaliy!... Zwiotczae poszeptuj wargi: - Paasz mj, zoty mj paasz... Rozdzia 5 WIDZIADA Noc bya zimna. Przejmujcy powiew cign rwninami od strony sterczcych ska Guadarramy i Somosierry, ktre jak pospny, ciemny pas zostay na pnocy horyzontu. Armaty, furgony, wozy z prochem toczc si po gocicu huczay i dudniy. Krzysztof leana wznak z oczyma utkwionymi w chmurne niebo. Sysza wci trzaskanie bata, dziwaczne krzyki i pogwizdy mulnika, monotonny klangor dzwonkw, chrzst elastwa w zaprzgu furgonu, oskot miarowy k:.. Materac, zawieszony na elaznych hakach, chwieruta si do taktu zgrzytliwie, a przecie melodyjnie, tak samozgoa jak pewna okiennica w naroniku dworskim w Stokosach. O okiennicy tej krya blisko i daleko wie, e przepowiada niepogod. Jeeli tylko w najcudniejsze susze czerwca, w najcichszeczasy lipcowe zaczynaa pozgrzytywa, jakby pokasywa od niechcenia, stka na strzykanie w zawiasach i chrzypie na amanie w zasuwach, ludzie przypieszali roboty, na eb na szyj grabili w kopki siano schnce na pokosach, rozwalon koniczyn czy wizali w snopy zboe i ywozwozili ku stertom. Z odlegej nieraz wioskizachodzi, bywao, pode dwr karbowy albo wdarz posucha na odwieczerz, czyokiennica zego nie wry. Krzysztof sysza teraz zgrzytanie hakw,ale nie bardzo wiedzia, gdzie jest. Ciemno nieprzyjazna, ciemno-klska, ciemno-krzywda leaa na nim. Otacza go lodowy obwd z szarymi wyrwami, skd wypezay cigle korowody figur. Cakowite ich ksztaty, ktre myl czy oko chwyci usiuje, wydostaj si z szaroci nie jak obrazy malowane na ptnie, nie jakrzeby z marmuru, lecz tak jakoby maszkary sztucznie oywione... Jedne s z chropawego filcu, o wkienkach lnicych pod sennym, smutnym, gorzkim wiatem... Rzsy maj z wczki przdzonej, z grubejfrdzli, brwi na dwa palce wystajce, wosy druciane. Oczy ich nieruchome prostow poncy mzg zadaj cios sukiennego spojrzenia i gin w tajemnicy i znikomoci, w otchani szlochw... Zaledwie jedna zniknie, wypywa inna i czuwa nad znuonymi mylami. adna nie da si odpdzi aktami woli... Gowa jest jako puste, rozlege, bezgraniczne niebo, po ktrym wlok si wieloksztatne oboki, niesione od skrytych wiatrw. A jak wysokie chmury przypomn nieraz ksztat -niemi i dumaj nad nim niejako, taksamo myli nieszczsne niekiedy. wspomn rzeczywist ziemi. Widz z daleka te mylisamowadne i bujne niby w dalekiej przeszoci, jak to w piersi tworzy si nagle a niespodziewanie przepa rany. Ruchoma stamtd bije pienista fala na obrazrda wyrwanego spod gliny. Serce szalonymi ciosy, serce-mot bije raz w razw gbie mikkich, klekoccych fal! Puca zrywaj si, siepi i mocuj w nadmiernym trudzie. Miec ze siebie ogromne, galaretowate skrzepy i strugi cichej, sonej, pynnej krwi. Senne, znuone, spakane widzenia zmierzchaj, cichn i topi si z wolna w ciszy. Szare opony rozprzgy si, znicestwiay i pierzchy. Nie sycha nic, nie sycha nawet krzyku poganiacza muw ani dzwonkw, ani zgrzytu hakw. Wszystko jest cisz. Ciao zmartwiao, serce zamiera i bezwadnie ley na obraz skrzypiec rzuconych. Ndzne to deski! Struny ywe, struny wszystkograjce nie zabrzmi ju! Skonaa na zawsze melodia wasza, skrzypki lipowe... Dym ciki bdzi przed oczyma, wlecze si po piasku, gdzie w zamyleniu bdzia stopa, po ile czerwonym, po siwych opoczystych caliznach... Sprzymierza si i czy dym ze skibami i wntrzem bry, dotyka ze dreniem ostrych kantw, ziarnistych wyd kamienia. - Tye to jest, przeznaczenie moje? - skar si wargi. - Przyjacielu, przyjacielu... Ty to obejmiesz piersi moje, kamieniu? Ty to ostatnia ucaujesz me usta, ta bryo? Nareszcie gbokie westchnienie. C to jest wokoo? Zeszy si dokoa gowy, oblegy nozdrza, napyny ku piersiom dymy z kwietnika przed domem w Olszynie. O, bogosawione a niewypowiedziane szczcie obcowania z kwiatami w dniu ucisku mierci! - Tye to jest ze mn - szeptaj usta - siostrzyczko-rezedo? Tye to przysza na martwe ugory mej mierci? Bge ci zapa... Jeste zapach mojej modoci... Tak jak ty pachnie szczcie dziecistwa. Zapachu mj, otocz mi i przygarnij do ycia... We mi z ucisku gliny i kamieni... Otwiera si przed oczyma cudne dziwactwo,widziane jakoby pierwszy raz, wypukych, caobrzegich, strzpiastych godzikw. Fiokowymi powczeniami cauj przekrwienia oczu bratki jesienne... Bladofioletowa lewkonia ley na piersiach, na pucach dziurawych, a dobrotliwy jej zapach chodnym a czstotliwym chuchaniem sczy si w jaskini rany. Wtemsycha, sycha... Sycha, co si dzieje w uszach i gowie. Bij tam w dwiczne kowada mae, pracowite, zawzite kowaliki. Mae to musi by jak polne wierszcze... Szybko, szybko,z ramienia upi motami majsterkowie: raz-raz - raz-raz! A potem jeden przed drugim, na wyprzdki! A tchu brak. Tworzy si z ciosw cigliwy szum, unosi si w pustyni gowy huk jak w gbokim, starodrzewnym boru-lesie... Dech zamiera. Serce si zrywa i omoce skrzydami w gazie niby zapany sieci dziki orze-zyz. Gowa bezwadna chwieje si w prawo i w lewo po ruchomym materacu, palce rk bdz, chodz, wdruj. Nogi co ciska w rne strony, jak drwal w zoci ciska bierwionami... Mzg si ywym pomieniem pali. W nim pon pira myli. Spalone na wgiel wargi szeptaj: - Trepka... Szczepan... daje mi pi, daje mi pi... Ju my dzisiaj z tego strasznego lasu nie wyjedziemy... wity jele z krzyem midzy rogami spotka nas w lesie... Rafa do niego strzeli... Szczepan... daje mi pi, daje mi pi... Wolno nasuwa si, sztorcem nastawia jak grot lancy zowrogie pytanie: Skde tu, u Boga, ma by Trepka? Gdzie? Wracaj trzewe i spokojne myli, przypywa jasna wiadomo: nio mi si, wida, o Trepce... I znowu niby ogromy chmur pdz myli innego porzdku, wychodz skdind sylogizmy namitne, pytania natarczywe, odpowiedzi rcze i dowcipne, cae kompletygenialnych widze, odkry istotnych, wynalazkw w dziedzinie myli ludzkiej. miech dobrotliwy otacza je niby mga... Nie jeste tak znowu gupi, Szczepanku, jak sdziem... Nie, doprawdy nie! Jest w tym sens pewien, jest tre w twoich gldzeniach. Wicej znaczy nowy rw przerznity w odwiecznych bajorach nad Wisok ni wygrana potyczka... Czy tak? Ni potyczka pod Burviedro, pod Calatayud?Wicej znaczy jeden przytuek, jeden szpital w twojej, prawi, dziedzinie ni zdobycie sztandaru... Czy tak? To rzeczy zgoa rne, braciszku miy... To przecie jasno wida... Gowa si pali, gowa kipi i wre. Jako snopy ognia lataj w niej zdarzenia, obrazy, dowody, przykady. Snuj si acuchy myli: ugi, w ktrym walczy jeszcze - 48jx}jӺA48j4jA4 }x} jL  @jj{AA?P c@PcAT.:B# cC.1C`Zabawny ty, stary, zabawny ty ze swoj przyziemn, chleboern filozofi! Poczciwajest twoja gboka, wymylona gupota, zy mi gorzkie wyciska z oczu. Wyrzeke si bohaterstwa nie tylko za siebie, ale za cyny i wnuki, odpinasz na zawsze pira od przybicy i miecz rzucasz rycerski. Pracy si ndznej polubie, eby odkupi pradziady i prawnuki... Zabawny ty, stary, zabawny... Mwisz, e nam to sdziy dzieje... Nie to nam sdziy dzieje, co gorsze albo lepsze, jeno to, co najpodlejsze, co nogami zdeptane, co na samym dnie ley. Sdziy nam dzieje ucieka, jak psom zerznitym batami, spod Krupczyc, spod Kobyki, a po bohatersku wchodzi na Calle del Cosso... Tak nam sdzono... Albo to prawda?... - mieje si w ucho Trepka czy diabe z obrazu w bocznej nawie kocioa witego Jakuba w Saragossie. - Albo to prawda? Nikomu nic nie sdzono. Kady czyni, co chce, wola jego i rozkazanie. Chce y, to yje, a chceumiera, tak jak ty gupio i po zwierzcemu, to umiera... W piersiach wywaa si co jak stawido trzymajce przemoc wody zdawione. A wywala si i bucha nie woda, lecz ogie. Huczy krew. Lodowaty strach bdzi po piersiach. Nogi ma z soplw, lekkie jak zimny dech. Gdzie stanie, tam przeraliwy dreszcz lata. Schyla si i szepce: Siadby rankiem w saneczki, w jednego konia... Kopna, nieprzetarta droga. Pierwszynieg. Skoczyby cwaem zobaczy, co tetam w Olszynie sycha. Czy te zdrowi, czy ojciec... czy Mery... Bij w swe kowadeka kowaliki: raz-raz - raz-raza.. Wszystko urwao si i zapado wziemi. Szum i trzask. Wstrt... Kto pozywana sd za owo wino w witym kielichu... Smak w ustach wina i goryczy centurii. Piasku i rozpalonego popiou pene oczy. Wtem natarczywy gos poruszy pmartwe ciao: - Panie podporuczniku, panie podporuczniku!... - Kt tam? - odpowie z trudem. - Ady ja... - Kto taki? - Ja... adiutant podoficer, Pruski. - Nie wiem. - Nie poznajecie mi to, panie podporuczniku? - O niczym nie wiem. - Przecie na mnie patrzycie? - Patrz. - No, my razem pod Burviedro zranieni. Mnie ap oberwao, a was durch przeszo. Razem nas wie. Gajkosia pamitacie? - Pewnie, pewnie. - Zaprzysigem mu, e was odchowam. Wiecie?... - A co to za miejsce? - Napijcie si tego bulonu, napijcie sir; duszkiem. Sam Hupka go warzy. Pijcie ca gb, bo dobry! - A gdzie to my jestemy? - Ju my minli miasto. - A jak si nazywao? - Nazywao si Alcala de Henares. Droga sinam wykrcia na zachd. Wiatr usta. Powiadaj, e wielk stolic Madryt bdzie zaraz wida, jak. si tylko dzie dobry zrobi. Trzy mile niespena do tej stolicy. Tam nas zo w szpitalu, jak Cesarz stolic zdobdzie... Zib szelma pody... Krupy z deszczem biy, a teraz jako nacicho. - A skd to my jedziemy? - O, la Boga witego!... Przecie ju tydzie czasu jedziemy od Burviedro. - Ju tydzie... - Nic to nie pamitacie? - Moe i pamitam, ale opowiedz... - W Calatayud przeoyli nas na ten wz z materacami. Pamitacie? Jeszczecie, paniepodporuczniku, gadali ze mn, jakemy jechali przez Ateca, przez Alhama, przez Sisamon, przez Medinaceli. W Medinaceli rozdzieliy si drogi. Prawa posza na jak Sigenz, a lewa wprost na poudnie do Guadalaxara. Z Guadalaxara jedziemy ju cae popoudnie i ca noc do Alcala... Cedro przechyli do ust garnuszek, zanurzy wargi w pyn i pi chciwie, nienasycenie. Potem zaraz w moment usn,nim mu Pruski lew rk zdoa wyj zgite palce z ucha garnuszka. Nie ockn si a pno w dzie. wiecio wielkie, zotolite, olepiajce soce. Uczu, e go ludzie na ruchomym materacu nios dokd w pole, w rwn, bezdrzewnprzestrze. Koysa si na swym posaniu,nie mogc pochwyci taktu ich krokw. Mruy powieki przed olniewajcym wiatem i ledwie-ledwie myla: Co te ze mn myl zrobi? Dokd mi te zanios? Wtem postawiono ruchome ko na ziemi. Krzysztof rozejrza si na wsze strony i zrozumia, e jest w szeregach rannych, ktrzy leeli na ziemi pokotem, jedni na materacach, inni na kach polowych, na paszczach i derach wenianych. Wodzi po nich sennym, obojtnym wzrokiem. Ziewajcmyla ospale, e pewnie tu wszyscy pomrz zimna na tej wyziewajcej chd i wilgo,na przemokej i ohydnej ziemi. Bez przykroci zagbia si w Tyczenie, wwiadywa w podanie, eby ju spocz na zawsze. Byle gboko! Nie bdzie si rusza, trzs, dra... Spa tgo, bez ajdackiego budzenia przez byle durnia... Tylko eby cho samemu! Wrd trupw obcych odakw gni we wsplnym dole i mierdzie pospou z motochem... Wnet cicha, daleka muzyka onych skrzypiec... Anielski ich gos przepywa w dusz jako struga wonnoci... Wtem krzyk potny, oskot jednolity z mskich, zdrowych onierskich piersi grzmi niby dwiczny strza stu armat: - Vive l'Empereur! Za chwil drugi: - Wiwat Cesarz! Chwila cicho... Oto znowu bucha ten szalejcy orkan radoci, ten uniesiony hymn, w jedno sowo zawarte Atlantyckie Morze: - Wiwat Cesarz! Dreszcz odmienny przebieg ciao. Znik, a z nim razem myl o tym, co znaczy moe ten wszechpotny okrzyk. Cisza nastaa. Zjawi si w uliczce midzy rannymi, uoonymi szeregiem, oficer wielkiego wzrostu i czyta manifest cesarski gosemdononym, wyranym, potnym. Manifest gosi wszem wobec - zdrowym i konajcym onierzom, pracowitemu ludowiibogaczom, ksiom i wieckim, Francuzom iHiszpanom, wszystkim zgoa, kto oddycha na Pwyspie Iberyjskim, e w chwili tej cesarz Francuzw na wieki wieczne znosi i niweczy Inkwizycj wit, wypuszcza jej winiw, umarza sprawy, e liczb zakonw i klasztorw zmniejsza o dwie trzecie, e na zawsze odmienia i kasuje odwieczne prawa feudalne panw, e znosi i niweczy wszelkie przywileje... Cedro sysza wszystko dokadnie i wszystko zrozumia. - Teraz ju wiesz, Szczepanku - mamrota miejc si i ziewajc - dlaczego amalimystar Saragoss, kartel Aljaferi z jej winiami, czemumy broczyli lance pod Tudel we krwi ciemnego motochu. Nasz to krwi pisana twoja konstytucja, winiu hiszpaski!... Przechyli gow na bok i patrza w soneczn przestrze. Patrza na kamienisty grunt okoo swego posania, na zmok w nocy i obsychajc dopiero glin,rozciapan od licznych butw. Czu, e klei mu oczy prdki, gorczkowy sen, powieki chodz jak po piasku, jak po pacynach zeschego wapna. Jeszcze jedno senne wok spojrzenie... Kt to si zblia? Kt to idzie ku niemu? Zna przecie tego czowieka... Widzia go, na ywy Bg! Twarz blada i tajemnicza nikiej ksiyc ukryty w chmurach. Oczy w niej zagmatwane lataj, lataj, to znowu w cienie swe cofn si, eby czyha jak lwy w zasadzce... Z barogw, siennikw, materacw, der, z nagiej ziemi dwigaj si porwane szcztki,potrzaskane gowy, wspieraj si na okciach przeszyte, bezsilne tuowia - i zesche garda, uszczliwione usta miotaj krzyk: - Wiwat Cesarz! Krzysztof podnis si z legowiska. Co w nim od tego ruchu zamao si, jak gdyby chrupno bez dwiku. Siad na posaniu straszliwie blady, zlany potem, z gb pen krwi. Oczy jego jak ky werzny siw nadchodzcego. Zatrzymay go w miejscu. Stan. - Sire!-wymwiCedro. Ciemne, wojenne oczy wodza uderzyy w spojrzenie Krzysztofa. Spokojna twarz, jakby wykuta, z niewiadomego metalu, bya ku niemu wyczekujco i gronie zwrcona. - Jakie jest twoje yczenie? - spyta guchym i zimnym gosem. - Jeli umr... - pocz mwi Cedro w jzyku francuskim, spokojnie i gronie, z dum i odwag patrzc mu w oczy. - Jakiej jeste broni? - przerwa. - Lansjer polski. - Spod Tudeli? - Tak. - Nazwisko? - Poszedem z domu mego ojca... Wierzyem, e moj ziemi... A teraz... na obcej:.. Wyrzecz, e nienadaremnie, e dla mojej ziemi... Cesarzu, Cesarzu! Nieme i guche oczy zagbiy si i weszyw oszalae ze miertelnej mioci spojrzenie rannego. Nieruchomy, zadumany sta Napoleon. Kt wie? Moe w tych natchnionych oczach ujrza dusz sw mod. Moe rumiane niegi ska Monte Oro, pinie na cyplach Monte Rotundo, moe kamienisty brzeg wyspy w pianach rozhukanego morza zobaczy. Moe swoj korsykask mio wolnoci way przez chwil na szali z koron wadcy nad obcymimu ludami i berem Karola Wielkiego. Moe wzdycha w utrapieniu za tym, co ju w duszy jego uscho, skruszyo si i od wiatrw rozwiane zostao jak badyl umarego kwiatu, za pochoniciem mod, sprawiedliw i dumn dusz - niedoli ojczyzny. - Vive la Pologne! - usiowa krzykn Cedry padajc bez si w swj barog. Ale nie krzykn ju, tylko te wyrazy wyjczaprze-z. fale krwi broczcej z ust. Cesarz sta jeszcze nad nim dug chwil. Kamiennym wzrokiem patrza w jego twarz.Wreszcie podnis rk do kapelusza i rzek: - Soit. Oddali si wolnym, miarowym, zimnym krokiem. Za nim gromada generaw. Znik midzy kolumnami wojsk pieszych, w tumach konnicy... Rozdzia 6 VAL DE PENAS Wieczr si robi, kiedy Krzysztof docieranareszcie do wsi Val de Penas, gdzie mu przepowiadano obecno puku. W oczach mia jeszcze otaczajce t wie faliste any winnic o srebrnoszarym liciu, porysowane w nieskoczone linie od biaychpalikw. Gasy w agodnym zamgleniu wiosennym wzgrza i szczyty Sierra-Moreny. W Ciudad-Real, Infantes, Almagro, Manzanares, Toboso i innych zaktkach Manszy stay siy francuskie, tote Cedro czu bezpieczestwo dokoa siebie i towarzyszw, z ktrymi ze szpitalaw Madrycie wyruszy po przyjciu do zdrowia na poszukiwanie macierzystego puku. Cieszya go ziemia sucha i widok wiosennego nieba. Jake si radowa obrazem piaszczystych osypisk, w ktrych brzeg urwisty pinie wszczepiaj krzywe korzenie swoje, a poczwarne opaty kaktusa, najeone kolcami, koac od wiatru. Gwizda i popiewywa witajc olbrzymie szare krzewiny ostu, co tworz bezpaskie, a nawet bezptasie gaje. Nareszcie wjecha w ulic wiejsk. Wita si oczyma z niewysokimi domami, twardo ubitymi z muu i chrustu. Dziwne wraenie sprawia obok tych niemal polskich chat ze somianymi strzechy widok dziedzicw zasadzonych pomaraczami, sadw wygrodzonych ywopatem z kamelii, r i bukszpanu. Okna domostw byy zakratowanei pospuszczane w nich zasony. Zaraz w jednym z pierwszych siedlisk Cedru zobaczy stojcego pode drzwiami lansjera.Ujrzawszy oficerka, o ktrym sdzono, e dawno ziemi gryzie, wiarus wyj z ust fajk i przypad do strzemienia. Na krzyk jego z ssiednich domw wybiegli koledzy, i wnet Krzysztof jecha jak tryumfator wrd pieszego tumu. - Witajcie, los infernos!-woa. - Pan podporucznik niech yje! - Teraz dopiero bdziemy brygantw upa! - Na oficerski dwr... Setki pyta, opowieci i setki odpowiedzi zasypay Krzysztofa. To o jakich haniebnych przejciach w grach Juvenes, to o zgubieniu sztandarw, o marszu nad rzek Gwadiana, o bezprzykadnym boju pod Ciudad-Real, o pocigu na Miguelturra, Amagro, Santa-Cruz... - A pan pukownik tu z wami? - zdoa dopyta si Cedro. - Pan pukownik Konopka? Gdzie! Ju we Francji nasz pan pukownik. - Patrzajcie! A szefowie? - Pan szef Routier do francuskich strzelcw konnych na pukownika fortragowany... - To kt wami dowodzi? - Sam jeno pan Hupet zosta nad nami. - Do jego idziem kwatery... W jednym z najwikszych domostw wsi Val de Penas miecia si kwatera pana Hupeta.By ju zmierzch, kiedy gromada eskortujca Krzysztofa wwalia si w podwrze domu. Na jej spotkanie wychyliysi ze drzwi i okien figury wiarusw w porozpinanych mundurach i koszulach tylko. - Kto idzie? - woano. - Daj haso! - Moje haso: Saragossa i Burviedro... Wnet wcignity do wntrza obszernego domu zwrzaskliwymi oznakami czci, Krzysztof posadzony zosta przy dugim stole. Z pocztku wodzi po tumie oczyma nie przyzwyczajonymi do blasku. Spostrzega dokoa siebie znajome twarze,srogie gby lansjerskie z wsem do gry zadartym albo pospnie zwieszonym, oczy wilcze i spie. Porodku siedzia w koszuli tylko i hajdawerach Niezabitowski z gow przez p obwizan chustk. Obok niego ponury Prendowski, dalej Grecki, Jan Nestorowicz, Szarski. Na widok przybysza Niezabitowski krzykn: - Widzielicie, przecie ten wiszczypaa yje! Galicyjski hrabio, bywaj! Siedzcy za stoem zerwali si z miejsc swoich. - Witaje, witaj! - woali. - Wina! - Oto go!... Jakby spod ziemi wylaz... - Wdki mu dawajcie na otrzewienie! - Gorza go czstujcie ojczyst! - Nie wiesz nawet, bracie, nie przeczuwasz, jak tu gorzak Majewski z wina pdzi. Gorzelni, mwi ci, zaoy... Podoficerowie, a nawet onierze, napeniliizb. Cedro wita si z nimi radonie. Rozgldajc si wkoo spostrzeg w rogu izby wysoko na gwodziach zawieszone dwamundury oficerskie z czarnymi na plastronach znakami. - Co to jest? - krzykn. - To jest mundur Pczkowskiego z czwartego puku piechoty. Zamordowany w Consuegra, a tamto, bracie, mundur Czyskiego, porucznika z dziewitego puku. Ksidz go w Herencia zdrad zabi. - Chowacie je na pamitk? - Chowamy je na pamitk. Muzeum tu nasze fundujemy w tym przybytku. W Manzanares piechury pi, a my tu za nich na szpicu czuwamy dzie i noc. - Te kandelabry to take muzealne?-pyta Cedro, ciekawie ogldajc srebrnolite, wieloramienne wieczniki, ktrych kilka w rnych miejscach dugi st obciao. Wielkie, te wiece kocielne z wyciskanymi ozdobami rozmaitych kolorw pony pryskajc iskrami. Cienkie obrusy haftowane, cignite z otarzw, okryway st. ciana oddzielajca t du izb od nastpnej bya na p wywalona i przez okrgy w niej wyom cign si st do drugiej izby. Stamtd zawraca podktem i bieg dalej w gb domu. Cay zawalony by srebrem najkosztowniejszym.Roztruchany do wina, wszelkiego ksztatu i rozmiarw, kute i cyzelowane przez mistrzw, pyszne zote kielichy, dzbany i nalewki z dronego krysztau w ksztacie abdziw, pawic i krogulcw, w ksztacie dziwnych kwiatowych kielichw albo gryfw, rarogw i chimer; wielkie patery na owoce z malachitu i tego marmuru Sieny, bezcenne talerze porcelanowe z Limoges i czary pgarncowe do wina ze rznitymi w czeskim szkle herbami grandwhiszpaskich; pamitkowe kubki i kielichy z kokosowego orzecha, rogu bizona i wiej szkarupiny, dokonane przed wiekami przeznieznanych artystw Ameryki, wydarte przez konkwistadorw, zdobiy teraz, na nowo zrabowane, biesiadniczy st lansjerw. Czarne, cikie, szumice wino Val de Penas napeniao konwie, roztruchany i kielichy. Setki butelek stay pod cianami w koszach. Na srebrnych pmiskach i drogocennych talerzach dymiy si ogromne porcje kiebasy, ze sodkim sosem, po polsku przyrzdzonej; wdziwacznych naczyniach staroytnych onierze roznosili kiszk podgarlan na gorco, tuste salcesony na zimno, pekeflejsze i szynki z chrzanem. - Ale to wy tu wielkanocne wita, widz, obchodzicie! - woa zachwycony Cedro. - A ty co myla! Wprawdzie bab nie ma adnych, ani takich, ani owakich, ale za to kiebasy Skarzyski takie porobi, e cay puk drugi ju tydzie smakuje i nie moe si odje. - Skdecie wi nabrali? - A to si tam Skarzyskiego pytaj... - Mylisz, e to ju wszystko! Pene ma chlewy wi, karmi je tak, e si ani jednaruszy nie moe, a rznie tylko najtuciejsze. - Jedno ma tylko zmartwienie - pokpiwa stary Szulc - e, mili bracia, cho czci tego wistwa nie moe pogna na jarmarkdo Wwolnicy albo Baranowa... Toby zbi kabz! - Daleje, dawikufle! Pijmy zdrowie mokosa Cedry!... zawoa Prendowski. - Skoro si, wiesz, z tego postrzau wyliza, to chwat. Koza magne jak pajac w cyrku, a farbowae, bracie, jak rogacz trafiony pod pite ebro... - mrucza Niezabitowski. - Chociae z nami w podych grach Juvenes nie by, ale lansjer chrzczony. Pijmy za niego! - Koem za niego pijmy! - krzyknli. Wsta cay ppijany st. Cedro powid po nich okiem i zakipia cay od onierskiego wzruszenia. Gotw by by jeszcze - 48jx}jӺA48j4jA4 }x} jL  @jj{AADP cES F?cGM cHY-cI;gumrze za tych ludzi, dby si w sztuki porba za honor, jaki mu wywiadczyli pijc za i zowic go lansjerem. Chcia im powiedzie, e widzia Napoleona. Podnis kielich... - Woa tu Dysa! - krzycza Prendowski - niech jucha piewa, bo markotno... mier w oczy zaglda... - Dysa woa!... Wszed zaraz onierz stary, niewielkiego wzrostu, z wosami bielusiekimi jak nieg i z biaym przystrzyonym wsikiem, ale czerstwy i czerwony jak wik. - Stary! piewaj!... - woano. - Tylko nie z tych nowych pieni... - Stare nam piewaj! co najstarsze! - Wedug rozkazu... - rzek wyprostowany Dys. Usun si zaraz pod cian, odkaszln i powid rk po wsach. Za chwil wznisdo uroczycie, jakby dyrygowa orkiestr, i niespodziewanie zacz piewagosem tak szczerym, silnym i cudnym, e w caej kompanii nastaa grobowa cisza: Ocknij si, Lechu, przerwij sen twardy, Czuwa na twj kark bisurman hardy... Czas przetrze renice, a toczy krynice ez gorzkich! W gosie tym brzmiaa najszczersza prawda, tryskay krynice ez gorzkich. Ju pod armat ziemia przyklka, Ju Ukraina pod Turkiem stka, Ju braniec sptany, ju brzka kajdany, A ty pisz! Cay tum oficerw chrem, w uniesieniu, powtarza ostatnie wyrazy. Prendowski napeni sobie kielich i dolewa do niego ez gorzkich. Orle Sarmacki! Gdzie s pierony, Gdzie s ogniste grady Bellony? Gdzie dziarska ochota? Gdzie pradziadw cnota? Gdzie mstwo? Jeszcze brzmiaa ta pie, kiedy da si sysze gwatowny ttent, zgiek i krzyki. Tum onierzy rozstpi si we drzwiach ido biesiadnej izby wwalio si kilku olbrzymich lansjerw w czapach i penym uzbrojeniu, dwigajcych kogo na rkach. Wszyscy byli pokrwawieni, w potarganym odzieniu, z twarzami zdziczaymi i czarnymi od prochu. - Kto to? - krzycza Niezabitowski. - Pana Stokowskiego niesiemy... - Kapitan! - woali oficerowie. - yje? - Zrbany, ale tchnie. - Na gr z nim, do pokoiku. - Chirurga! - Stokowskiego zdrowie! Tu za onierzami wkroczy do izby porucznik Mikuowski. - Widzielicie go! - zawoa Szulc. - Cao wyszed? - Bogu dzikowa. - Jake to byo? Gadaje, nie stj! - Boisz si, eby we mnie przypadkiem sowa nie pogniy jak w nieboszczyku Sanszo Pansy... Je mi si chce. Siad do stou i przygarn ku sobie pierwszy z brzega pmisek. - Gdzie to byo? Mikuowski ruchem penym niewinnoci przyj z rk kaprala kopiast pater wieprzowego misiwa, popchn ksy kielichem Val de Penas i rzek midzy jednym haustem a drugim: - A no, w Mora. - C to za Mora? - zapyta Cedro. Mikuowski spojrza na niego z ukosa i rzek: - To acan yjesz? Mora to taki zamek jak wChcinach abo i wikszy. Postawili nas tam ze Stokowskim na stracon poczt. Straszy,do diaba, w tym zamczysku... Okopalimy si odgrzebalimy fosy, co je podobno Maurowie z Andaluzji przeciw krlom Kastylii w skale pokopali... - Co ty bredzisz o Kastyliach? Gadaj o rzeczy! - No, tak. Napadli na nas jeszcze wczoraj, o pnocy, ze wszystkich stron. Byo tego byda z tysic ludzi, a nas pidziesiciu, zamknitych w starych basztach. Bronilimysi strzelanin, pki nam prochu starczyo.Potem kamieniami. Ale roni rozebrali mur, wybili dziur w baszcie naronej i podpalili schody. - Jakecie wyszli? - Czy ja wiem? Szlimy przez ogie. Paaszami... Stokowski, jucha, wojowa! Bodaj to! - Kt zgin? - po dugim milczeniu, w czasie ktrego Mikuowski jad zawzicie, zapytano z tumu. - Czy ja wiem? Poginli... Niejeden zlecia na eb w ogie. Jak my dopadli koni, to si tam jeszcze kotowao. No, ja si ju najad - jad! - My z tob! - wrzasnli oficerowie. Cedro roztrci tum biegnc do swego konia. Gdy si znalaz na siodle przed domem, pony ju smolne pochodnie, oficerom podprowadzano konie, w stajniachsycha byo renie i wrzaw. Za chwil trbiono wsiadanego. - Chopcy! dzi nie dawa brygantom pardonu! - sycha byo w ciemnoci gos Niezabitowskiego. Rozdzia 7 NAD BRZEGIEM RAWKI Druga kompania pierwszego szwadronu uanw puku Dziewanowskiego wczesnym rankiem wyruszya na patrol gwny. Deszcz la przez ca noc. Nade dniem dopiero usta. Obwise chmury dwigay siz rwnin mazowieckich, ukazujc w oddali leny widnokrg. Kompania miaa rozkaz przeby bota rzeczki Rawki poniej trzech staww w Michaowicach i od pierwszego skrzyda, zmiejsca, gdzie staa ostatnia wedeta, wej w lasy, w rnych kierunkach je przejrze i zczy si ze swym szstym pukiem oraz z brygad konnicy Biegaskiego. Stu siedmdziesiciu jedcw z kapitanem, porucznikiem i dwoma podporucznikami wawo oddalao si od warszawskiego traktu. Zrazu co kilkaset krokw prbowali miejsca dobrego do przebycia, ale wszdzie na prno: Po roztopie wiosennym i po deszczach nizina Rawki staa pod pytkim zalewiskiem,ktre podchodzio a pod suche pola. Zaraz pod Puchaami zaczynay si torfowiska, wktrych ko od samego brzegu po tybinki zapada. Jedyne miejsce twardsze, z mostem, pod ogrodami folwarku w Michaowicach, mieli rozkaz omin. Szli tedy dalej. Pomidzy ich szlakiem a Pcicamistao bagno-gbia, bezgruncie paskudne, zawleczone wod i szerokie blisko na wiorst. Dugie rudawiska cigny si stamtd a po wie Tworki i Pruszkw. Ogromny park, drzewa dzikie, rozrose w las nad stawami Pcic; giny jeszcze w niadych tumanach. Kiedy niekiedy wynurzay si z nich wielkie zastpy drzewi kryy znowu w tajemnicze pmroki. Tylkoaleje starych lip na piaszczystych wzniesieniach, prowadzce w stron Komorowa, stay ju w bkitnym przestworzu. Ju wiea trawka puszczaa si wszdy, gdzie tylko grunt zetkn si z falami, a jasne pdy tataraku tryskay szeregiem, odspodu, jak arzewie ognia buchajce z gbin ziemi. Olchy po nadrzeczu, w botach rozrose w kpy i laski, czarne byy jeszcze, jakby wrd modocianego wiata schorzae i opuche, ale ju i na nich tawe bazie tam i sam omgliy wierzchoek. Rowami i gbi skib z szelestem i szemraniem walia w nizin wiosenna i wieo spada woda. Nad dugimi szyjami i gardzielami torfowia, ktre warzyo si w cieple wstajcego dnia i kurzyo od oparw; migay wci wesoe pokrzyki i radosne loty czajek. onierze z cicha naladowali ich gosy rodzime, niektrzy tak wybornie, e kompania miaa si jak jeden czowiek. Nawet marsowaty i straszny kapitan, Franciszek Katerla, szybko awansujcy jakonajlepszy jedziec w armii, nie mg skry pod bujnym wsem umiechu. Srogo chrzka i oglda si jak zwierz gotowy do skoku, lecz ludzie dobrze wiedzieli, e wiosenk ma tak sam w sercu jako i wszyscy. Podporucznik Rafa Olbromski wesoy by tego ranka. Ko pod nim zdrowiem parska i nis go miociwie. Kade czajki zawoanie przypominao co miego, jakow dawn, a ju, widziao si, na zawsze obc i zapomnian rado. Na paskich wyniesieniach gruntu, po prawej stronie Rawki, kret wyry kilkadziesit wieych, czarnych kretowisk.- Bdzie pogoda... - szeptali onierze. - Ten saper nie bdzie ci wywala ziemi przed deszczami, dopiero jak wiosny pewny, cabas za opat i sypie. - Takiego wzi, zaraz by za kocioem, pod Opacz, okop wywali na sto okci. - Bdzie ta i bez niego, nie bj si... Ziemia ju na tych przypiaskowych greczkach pachniaa ostrym, przenikliwymczadem wiosny. Jeszcze, prawda, paskie role nietknite szarzay daleko, w stron Warszawy, a piaski po drugiej stronie rzeczki szczerzyy si nagimi spachciami, ale ju ozime yta pony gdzieniegdzie zieleni. Zbliywszy si do wioski Regu onierze spotkali chopw orzcych swe niwy. Mokreskiby, wieo odwrcone, lniy jak wypolerowane elazo. Chwilami powiew wiatru z poudniowej strony przynis odrnawozu, odr, co uderza i natychmiast gin w czystoci powietrza. Kompania wysza na twardszy grunt i sadzia ugorami. Kopyta koskie zapaday si jeszcze po pciny i, wyrywane z tejcej ziemi, pojkiway do taktu. Pod wiosk Pruszkowem przebyto w brd Utrat, piachami ruszono na poudnie w lasy komorowskie i helenowskie. Zaraz za rzeczk kapitan Katerla zatrzyma oddzia iuformowa go do patrolowania. Dwadzieciapi koni da na awangard z porucznikiem na czele. Z tych dziesiciu miao patrolowa, a pitnastu i w kupie o dwa tysice krokw przed oddziaem gwnym. Dwudziestu jedcw z pierwszym podporucznikiem zostawi w ariergardzie o dwa tysice krokw za oddziaem gwnym.W takim tedy porzdku wszed w lasy. Suche, na p liciaste bory ciche byy i nieme. Podszewka lena- grabina, dbczaki, kuszcze leszczynowe ledwie-ledwie dawaa znak ycia. Zeschy i truchlejcy li pod koskimi kopytami szelecia... Wsk drk od Nowej Wsi w stron Nadarzyna przeciskaa si stra przednia. Oddzia rodkowy szed kup, majc po boku wachmistrza starszego, czterech wachmistrzw, furiera, kapralw i trbaczw. Szeregowi cignli rwno lasem.Milczeli gucho i dawali baczenie. Soce ju wyszo i nagi las tak jakby przeciga si i dwiga ze snu. Tu i owdzieotwierao si pole jak zatoka werznita w las, i oko biego w pust, milow, mazowieck rwnin. W jednej z takich ostoi bydlia samotna wioska. Kilkanacie bielonych chaup pod somianymi strzechami. Siedliska mieciy si po obudwu stronach piaszczystej drogi. Nad strzechami groway nagie lipy i rosochate wierzby. Pustka i cisza... Na szczycie najwyszego z drzew bociek klekota. Pierwszego spotkanego chopa, tak jak sta, wzito midzy konie i kazano prowadzi oddzia najblisz drog pod Nadarzyn. Kupa dzieci w koszulinach wybiega patrze na jasne wojsko i sza zanim dugo, dugo z wlepionymi oczyma. Psy szczekay bez koca, gdy ju oddzia dawno w lesie uton. Rafa wywid konia z koleiny i puci go lasem na skraju szeregu onierzy. Suchaz luboci, jak podkowy koskie rozmiatajbrunatne, zgorzae zwoki zeszorocznych lici bukowych i ami zesche gazki. Myli biegy w dal, podobne do spojrzenia przebijajcego gsty las. Niby na jawie, niby trzewymi oczyma ujrza ojca... Nigdy prawie o nim nie myla, ani razu chyba w yciu nie wspomina go sobie z tsknot. Skde teraz?... Idzie staruszek zgarbiony, jakoby pleni taw obrosy, kijkiem przed sob cieyn maca. Czapczysko na nim, bekiesza, buty wytarte, jak zawsze. Stary sknera, Olbromski z Tarnin. C za dziwny, c za cudaczny, niezgruntowany al! Ach, bi go ten ojciec zawsze, od najpierwszego dziecistwa, zniewaa zawsze, nka, dokucza, poniewiera, zdradza. Z domu, spod dachu, na deszcz i sot wygna. A brata, brata! Na wieki wypdzi z dziedziny... Na wieki, na wieki wiekw... Serce mu nie zabio, nie drgno,gdy si brat tera po wiecie, w marszach,po leach, w obozowiskach. Nie przeczuo, gdy zestrzelany kulami na polu lea pumary, nie pko z alu, gdy umar niezjednany, bez ucisku. Gnije teraz daleko, daleko... Skde to ten dziwaczny, niezgruntowany al? Zda mu si, e to nie on myli o ojcu, lecz e sam jest starcem zgrzybiaym z Tarnin,e wszystkie myli tamtego, najgbsze korzenie myli, najciesze nitki wiedze, uczuwa ma w sobie. Czuje, jak dr, jak si roj i cierpi. To nie jemu al, och, nie! To starca nka w ciemny, niepowrotny, niezgbiony ruch czucia. Wiosna nowa nadesza, nowy jar trci i zesnu obudzi kadgrudk ziemi, ciepy wiater powia zza Wisy na sandomiersk rwnin. Wszdy, jak oczy daleko zasign,ycie si rodzi. Tyle ju lat to samo ycie si rodzi... Tylko ju Piotr nie wrci. Ju go nie ma. Sta si oto skib gliny, kopk nawozu, szczypt popiou. Ko ta ju jedna z niego nie zostaa. eby cho to wiedzie, ile z niego jeszcze tego prchna ocalao! eby to cho rk pomaca! Gdyby by lea na cmentarzu, co go w polu wida, poszedby teraz ku niemu, jak nikt nie widzi, i gadaby mu w mogi ojcowsk swoj wol i rozkaz. A tak... Jaka to straszna rzecz przey dziecko! Serce starca kurczy si, zwija i ciska w sobie, ale ju ani jednej zy wyda nie moe. Powid oczyma po polach. Naok... Przystan. Patrzy w dal. Nie ma i drugiego. Kt wie, czy i ten wrci? Kiedy wrci? Zimne i twarde myli odtrcaj te trwogi. Wiatr wiosenny osuszy samotn kropl na obwisej dolnej powiece. Twarda wola wegnaa w kluby wzruszenie. Idzie znw starzec szybko, szybko kijkiem swymsi podpiera. Zaczyna way w gowie pospolite, codzienne, folwarczne myli. Co bdzie sia na tej niwie? co na tamtej? czy jeszcze zawlec t podorywk? czy ora tamte uwrocia? I oto znowu wypeza z niepostrzeonej szczelinki dawna wola, zawzita na mier irozcinajca na dwoje, jakoby pytka damasceska stal. Nie, nie daruje, nigdy nie przebaczy! Niech ginie! niech przepada! Choby jak kundel wygnany przyszed i przyszwy buta liza, nie pogaszcze go rk. Szpadk z pochwy na ojca dobywa? Cha, cha!... Nieche na wieki przepada, kiedy tak! Skiby ziemi sztorcem si nasuwaj przed ogniste, czerwone oczy. Zgadnij, w ktr te zmieni si teraz... Zgaduj, zgadula... Co w Rafale rozciga stawy duszy i gboki bl, zaklty bl lecy midzy ojcem a synem, bl, ktremurwnego na wiecie nie ma, wykrzywi mu twarz. al mu tego starca, cierpi za niego iw nim, a al w rznie si wrd poczucia krzywdy, zniewagi, wskro wstrtu i gniewu. Zdumionym okiem powid dokoa. Soce janiao. Zotobiae poyski szy wzabkaniu po lesie. Spoczy na brzozach nagich i aonie uroczych, jakoby przeliczne niewiasty zhabione i obdarte zszat przez brutaln moc:.. Spoczy, zmierzchy, odleciay. Weszy midzy zielone gaje sosen i pod zgniymi limi, pod uschymi igami szukay pracowicie, zdyszanych od trudu, kw zi wiosennych. Wtem przed oczyma zamglonymi dumaniem bkit szeroki zajania. Otwaro si pole idce milami w poudniow stron. Daleko wpiaskach szarzay stodoy Nadarzyna i poyskiwa duy, miedziany dach kocioa oraz niewysoka jego wieyczka. Rafa obojtnie patrza w piaszczyste ugory ledzc ledwie widoczne koleiny suchej ju drogi, gdy raptem usysza chrapliwy, przyduszony gos kapitana: - Stj! Konie na ten gos, nim rka jedcw przykrcia cugli, stany jak wryte. Zotogniade pokryy si ciemnymi atami. Dymiy par wszystkie. Na niektrych pianasi ju zamydlia. - Baczno - do zsiadania!Olbromski z zadowoleniem cielesnym przerzuci cugle na praw stron, okrci grzyw okoo palcw lewej rki i z lekka wysun praw stop ze strzemienia: Wsparszy lew rk na kuli marzy jeszcze: U nas si tam ju zazieleniy niwy. Rankiem po parowach mgy buzuj... - Z koni! - wyrzuci kapitan. Sam, jako niedocigy wzr, przenis genialnie praw nog, palcami w d, ostrog do gry, przez swego cudnego waacha. Jak jeden czowiek stana kompania na ziemi w pozyturze a do komendy: - W miejscu - spocznij. Rafa zostawi swego tresowanego Bratka samopas, z zarzuconymi na siodo wodzami, i wyszed z szeregu, eby rozprostowa kolana. Ale kapitan nie dla samego wypoczynku tu stan. Przeszed przed awangard mamroczc do siebie niezupenie salonowe wyrazy, wybra jednego z onierzy, Mazura jak wieca, i skin na; eby wyszed. Wybra drugiegoi skin znowu. Kaza im odpi paasze, zoy na ziemi lance, zdj Czapki i wazi ostronie na najwysze dwie sosny stojce na skraju lenym. Obaj poskoczyli i, jak wiewirki, idc wedug rozkazu z pnocnej strony pniw od ska do ska, dostali si na wierzchoki.- Co wida? - pyta kapitan z cicha. Milczeli.- Patrz jeden z drugim, gawronie! Wielki. gociniec widzisz, jak z lasu idzie do Nadarzyna? - Widz, panie kapitanie! - Za Nadarzynem trakt wida jeszcze, czy nie? - Wida, panie kapitanie. - Pola wszystkie ogldaj, dokoa... Patrzysz? - Patrz, panie kapitanie. - Puste? - Pu... Nagle obadwaj onierze jak na komend zaczli zsuwa si z drzew dzwonic ostrogami, piesznie odczepiajc z skw akselbanty. - Czego? - zgrzytn na nich kapitan. szenia. Gotw by by jeszcze - 48jx}jӺA48j4jA4 }x} jL  @jj{AAJP cKJcL[cMI,cN;TObadwaj skoczyli na ziemi z wysoka. Biegli do koni chwytajc swe czapki i lance z szeptem: - Konnica, konnica! Kapitan rzuci si w kierunku, ktry wskazywali. Nic z pocztku nie dojrza. Pola porznite byy kpami brzozowych i sosnowych gajw. Od strony wielkiego lasu zwanego Dbakiem, przez rodek pl szed miarowy, chrzstliwy, dzwonny pogos. Serce Rafaowe zabio gwatownie i z wolna si uciszao. - Duch-duch, duch-duch... Pony rozpierzche myli: Sarny z ysicy id, czy co? - Baczno - do wsiadania! - zakomenderowa kapitan cicho, sekretnie. - Na ko! Rafa bezwiednie, z oczyma utkwionymi w dal, przenis nog przez grzbiet koski, wsun stop w strzemi do kostki wielkiego palca, rzuci koce cuglw na lew stron. Poprawi si w siedzeniu, zmocowa w sobie, wrs w siodo i stan jak wryty. Bratek pochrapywa nozdrzami i strzyg uszyma. Daleka muzyka kopyt koskich po mokrej, mikkiej ziemi gucho, gucho przepywaapolami. Oczy oficerw, wachmistrzw, kapralw, trbaczw, onierzy, jak ciciwa do ostatniego kraca nacignita, wytyy si w t stron, skd szed daleki takt. I oto w odlegoci co najmniej wiorsty, zza lasku, z wolna, pynnie, powabnie grajc w socu kolorami wysun si hufiec cesarskich huzarw. Kapitan sta na swym koniu zupenie skamieniay. Twarz jego bya jak gdyby z marmuru wykuta. Wszystek by w oczach. Patrol austriacki szed w stron nadarzyskiego traktu, wracajc widoczniez rekonesansu. Ukonie mia przeci pole przed frontem polskiego oddziau. Gdy caywyszed na plac i wida byo ca jego si, daleko od polskiej znaczniejsz, z ust kapitana pada jak strza komenda: - Lance do ataku! Prdzej, ni sowo rzec, prawe rce zsuny si po drzewcach kopii a do miejsca, ktrego mogy dosign bez pochylenia korpusu ciaa. Tam je chwyciy skate garcie mazurskie. Tylca lanc wyjli z rzemiennych u strzemienia tulejek. Pierwszy szereg schyli lance grotem w piersi wroga, drzewca na p okcia od koca wzi pod pach; przycisn do eber. Drugi szereg uj drzewca - i czeka. Kapitan si zasiad mocno, rk pooy nagwni paasza. To oficerowie. Wielki dechw piersi... wisny oficerskie szable, wyrwane z pochew jak jedna. - Przykr cugle! Powid po ludziach okiem elaznym. - Naprzd! - Marsz, marsz! Ostrogi woray si w boki koskie. Hufiec drgn i wypad spomidzy drzew. Zrazu szed nierwnymi skokami, jak gdyby szuka swego taktu, wsplnego dla wszystkiej siy. W jednym momencie go schwyci. Wtedy ludzie i konie stali si jak masa jednolita, jak zlepienie w bry olbrzymi, jak skaa oderwana z czuba acucha gr i lecca w doy przepaci. onierze pierwszego cugu schylali si ku szyjom koskim w miar wzrastania przecwau. Zafurczay chorgiewki: Bryy mikkiej roli, frygnite koskimi kopyty, gray w powietrzu. - Nacieraj! Rafa czu wciek rozkosz w tym wichrowym pdzie. W zmruonych oczach mia bkitn i byszczc smug. Usyszawszy ostatni krzyk kapitana rozwar oczy. By o jakie omdziesit krokw od linii nieprzyjaci. W pszwadronie kajzerhuzarw, jednym z szeciu w przedniej stray generaa feldmarszaka von Schauroth idcych, od dawna spostrzeono podjazd. Sformowany patrol lecia na spotkanie co ko skoczy. Oficerowie gnali z krzykiem na skrzydach jedcw, wycignitymi szablami dajc kierunek napaci. Gdy pierwsze dwa szeregipolskiej kompanii nacinite zostay przez nastpne tak, e by koskie wrzynay si midzy jedcw, a piersi rumakw napary w galopie na kby i wciskay si midzy uda koni pierwszoszeregowych, szyk huzarski, leccy pod ktem, strci si z polskim. Uani werznli si w pszwadron jak pocisk. Na wsze strony rozpierzch si pierwszy zbity cug. Kilkunastu zepchnitych z kulbak lancami wrzeszczao wrd kopyt koskich. Ale drugie i trzecie linie natary w mig z elazn si i rbay si szabl, z konia. Podporucznik Olbromski wciesa si w ten zwarty, onierski tum. Mia szabl wrdwistu szabel i pocz w nie siec z furi i rozkosz. Oczy wkoo niego przywarte, brwi zwiedzione, nozdrza dysz. Biae zbypoyskuj. wiszcze i praska brzeszczot w brzeszczot. Strzay si rozlegaj i dziki wokoo wrzask. Przemgszy skutki pierwszej, lancami, napaci, sia huzarska rzucia si teraz wszystka z szablami. Rafa czu to doskonale, jak roztrcone przed chwil skrzyda Austriakw wci si zestpuj i cz, jak stary, wiczony i zwinny onierz palatyski dosiga nowo zacinego uana kordem na brusie toczonym i cina go z wpraw i zemst. Tote ujrzawszy przed sob miejsce i starego rbacza w boju, rzuci si na niegoco duchu. Ci stojc w strzemionach raz i drugi z byskawiczn prdkoci. onierz w odparowa ciosy i pozornie umkn. Drugi najecha na jego miejsce jak sobowtr tamtego. Zwarli si komi pier wpier, wrbali w siebie nawzajem, a stal ztrzaskiem zgrzytaa. Rafa pochwyci moment, wpar stopy w strzemi, stan i patn na amen. Nagle tamten drugi, pozornie dezerterujcy, zdarszy konia wdzidem tak wysoko, e z rozwartym pyskiem stan dba i rzuci si naprzd z impetem run w junaka. - Wawrzek! A bije! A bije t psiokrew! - wrzasn gdzie z boku skrzydowy wachmistrz. Rafa czu si na siach i odwali wszystkie cicia z pewnoci siebie. Paaszjego miota si byskawic, strzela wokoo i krzesa ogie. W pewnej chwili zgi si na bok pod strasznym ciarem. Przetrci mi rami... - tyle zdy pomyle. Paasz wylatywa mu z garci, spomidzy zmarzych palcw... Chwyci go jeszcze razz caej mocy, z caej siy, z caej duszy iwznis zdrtwia i cik rk, ale nie mg ju zada ciosu. Mrwki; mrowisko wdoni, w okciu, w ramieniu... Huzar odsadzi si na siodle i pchn go wtedy sztychem w piersi. Ostrze zaorao po koci i ognistym jzorem waro si w bok. Jedziec austriacki szarpn si w tyizlecia z sioda na bok, zajechany szabliskiem przez skrzydowego wachmistrza. Za chwil siedzia w kucki na zagonie, obiema rkami trzymaje rozwalon szczk. Straszne jego, siwe oczy patrzay w prni, z garda wydobywa si bydlcy ryk. Olbromski sekretnym ruchem wycign z olstrw pistolet i strzeli mu w eb z gry, prosto w te obkane lepie. Uczyniwszy to rzuci.okiem na swe spodnie i ze zdumieniem i zoci zobaczy, e lewa noga, kolano, buta do stopy zalane s krwi. Kt to, u stu diabw, tak mi spapra? - myla jak przez sen. Spostrzeg, e pole cae knie i e pomyki zielonawe wypadaj z niego rzdami. Puci wodze i lew rk zacz przeciera sobie oczy. Z krzykiem i ttentem, robic lancami, strzelajc i tnc si w szable, otoczya go kupa bezadna uanw i zagarna w rodek. Sysza w tym tumie nieustajcy krzyk kapitana, porucznika i kolegi podporucznika: "Stj! rwnaj si!" Jak oszalay wywrzaskiwa to samo wachmistrz starszy. Cofali si ku lasowi odpychajc ze wszech si nacisk huzarski. Pojedynczo jedcy ganiali si jeszcze tam isam, w polu. Patrol, ktry wreszcie zaczraliowa si pod lasem, uprowadza ze sob kilkunastu wzitych w niewol. Rafa nie rozumia teraz dokadnie tego, co si dzieje. Byo mu nieprzyjemnie, mdo i gupio. Da si jak tchrz porba... Gdy wrzawa bitwy, szczk szabel i okrzyki ucicha poczy, rozproszeni uani dopadalico chwila w skok do tego miejsca. Byli zgrzani, na obkanych i spienionych koniach. Ten i w prowadzi rumaka wgierskiego, ten i w wlk rannego czy potuczonego huzara. Spostrzeono wreszcie, e podporucznik Olbromski jest co zanadto krwi oblany. Broni si i udawa zucha. Ale cignito goz konia. Gdy mu starszy wachmistrz na rozkaz kapitana odpi rozwalony mundur, krew bujn fal broczy zacza z zanadrza. Bielizna bya we krwi, mundur przemk ni do cna. Pooono wojaka na ziemi, cignito garderob i opatrzono ran naprdce. Bya w piersi i w boku. Szaz dou pod pach. Sam kapitan zacz j wymacywa szorstkimi palcami, szukajc kuli. Gdy go ranny zapewni, e to rana nie z postrzau, przemyto rozdarcie gorzak izawizano szmatami. Obandaowany tak mocno, jakby by wtoczony w gorset, podsadzony na ko, zasiad w kulbace nikiej w krzele. Kompania majc porodku swych rannych i jecw z wolna posuwaa si brzegiem komorowskich lasw w strontraktu. W dali, pod Nadarzynem, tumnie pieniy si wojska austriackie. Konnica wysuwaa si naprzd. Dolatywa daleki gwar i piowy dwik. Szmat jeszcze drogi zostawa do gocica,kiedy w kierunku lasu wysuna si rwna, szeroka linia kawalerii austriackiej i ostryma wzmagajcym si kusem sza wzdu drogi. Ujrzawszy ten ruch kapitan wcignswoj kompanijk w lasy, a sam z oficerami przypatrywa si z otwartego miejsca. Ko Rafaa sta w pytkiej wodzie lenej i niecierpliwie kopytem rozpryskiwa j wkoo. Oczy jedca z przelotnym smutkiemtaczay si po wybrzeach wiosennego smugowia. Dusza wspominaa sobie wiosenny swj sen: drog do Wygnanki. Tak ywe byo widzenie tamtejszej chwili, tak oczywisty by przed okiem tamten kraj, e teraniejszo prawie znika. Jak przeszkoda w uczuwaniu swych wasnych rzeczy nastrczay si okrzyki onierzy i mimowiedny, wbrew zakazowi, szczk szabel, ostrg, lanc, uprzy. Tum drgn i poda si ku lenemu wybrzeu. I Rafa podnis oczy. Na spotkanie huzarw od dawna wypad by z lasu drugi puk uanw, pod komendTadeusza Tyszkiewicza. Po deszczach nie byo w powietrzu jednej drobinki pyu, tote cay w puk wida byo jak na doni. Zrazu szed rwno, spor ryci. Aleoto w oczach pocz si zrasta, skupia, jakby si w siebie wciga. Konie zlay si z komi, ludzie z ludmi. Barwa jeno zostaa, lecca w polu. Oto poszli co pary w koniach... Kapitan Katerla nie wytrzyma. Zdar konia,nawrci nim w miejscu i stanwszy przed swym oddziakiem prdkie wyda rozkazy. Starszy wachmistrz z trzema dziesitkami szeregowych poprowadzi jecw i rannych w poprzek lasu, wprost do placwek pod Skocinem i do kwatery gwne j. Reszta wpole. W moment wydzielono konwj, a zmniejszony pszwadron wyszed z lasu. Uszykowa si na roli i z kopyta polecia w bj. Te sto kilkanacie koni, lecc z ukosa do drogi, wspary znakomicie szar gwn i przyczyniy si do zamania austriackiego szeregu oraz uprowadzenia dwu setek niewolnika. Rafa ju tego sukcesu nie widzia. Otoczony przez swych onierzy jecha len drog. Uani szeptali, z nadzwyczajnciekawoci przypatrujc si jecom, ogldajc i taksujc pojmane konie i zdobycz. Starszy wachmistrz mia si pod wsem, ale wobec Rafaa nie way ust otworzy. Wreszcie, liczc oczywicie na niemoc podporucznika, nie wytrzyma i zagada do najbliszego Niemca: - A nie masz znowu czego tak hergota, bo ci tu na ronie nie piek. Szable tocie sobie potoczyli na brusach, eby nas cinabez miosierdzia, psubraty! Huzar podnis na niego oczy przekrwione ipokaza sw rozpatan gow. W istocie, skorupa krwi zwikszaa si cigle na skudanych wosach. - A to tak gadaj! - rzek wachmistrz. - Boli ci? onierz co wymamrota po wgiersku czy po rumusku. Rafa domyla si, o co chodzi onierzowi, ale milcza. Widok krwi tego chopa budzi w nim zimny, niezomny gniew. eby si odczepi od bagalnych spojrze, rzek oschle: - Wachmistrz, zawiza mu ran i wzi gow ty, eby mi na oczy nie laz. - Wedug rozkazu! Zsiad wachmistrz z konia i zwrci si do huzara: - Masz jak chustk? Hy? Ranny wzruszeniem ramion pokazywa, e nie rozumie. - Nawet gada adn gwar nie umiesz, kapcanie! Gibnij chustk, to ci eb zdrutuj,fersztanden? Odgibam ci t szmato;. nie bjsi, jak eb naprawi. onierz powtrnie wskazywa, jako nie wie, czego chc od niego. Wtedy jeden z uanw wydoby z mantelzrka czyst szmat i uroczycie poda j wachmistrzowi. Ten wprdce, nic zatrzymujc pochodu, obmy wdk i zawiza gow Austriarka. Gwarzy mu wci w oczy: - Szable sobie wyostrzyli ,jak brzytwy! A jaci i bez toczenia na brusie eb od zamachu zetn, wiesz ty o tym? Jak ci uan w pazury wemie, mw pacierz, i to prdki! Tylko e ty i o pacierzu pierwszy raz pewno syszysz, niemiecki sugo. O, juchy! Na Polakw idziecie, psubraty jedne? C wam to zawinili? Skrzywdzili was kiedy? Diabli ci wiedz, co za jeden, a moe i Wgier... Ja za ci powiem, e wcale nie Wgier, tylko wgrowata winia, kiedy na nas z Niemcami sypiesz! ebym tak nie by mitkiego serca, tobym ci wzi i tu na tym miejscu dorzn. Wiesz teraz? Szli ostro, z ciekawoci, z przyjani i pewnym specjalnym uszanowaniem obserwujc swych jecw. Rafa nie czu si dobrze. Byo mu wci gupio i mdo. Nieprzyjemna senno ogarniaa go jak po bezmylnej pijatyce. Gow mia cik, a w rkach i nogach ogie. Byo ju nieco po poudniu, kiedy wyszli z lasu i skierowali si na Skocin. Trafili w wir wojska. Zza piaszczystych wzgrkw okoo Lesznowoli i azw pokazyway si wlot i giny z oczu przednie strae brygady generaa Spetha. Okrajc las przebiegaynawet Mokrwol. Brygada generaa Ronieckiego z czterema dziaami staa nieruchomo pod Janczewicami, przy karczmie zwanej Wygoda, na drodze z Falent do Lesznowoli. Lasy falenckie jczay jak rozkoysany dzwon od huku bitwy, od strzaw rcznej broni i okrzykw Tyszkiewiczowskiej jazdy. Cay trakt warszawski przed Falentami zajty by przez najrozmaitsze rodzaje broni. Szed tamtdy w kolumnach, brnc w tgimbocie po kolana, trzeci puk fizylierw w kierunku Michaowie, inne wracay spod Komorowa czy Pcie do Pucha. Latali do jazdy Ronieckiego zbryzgani po czuby kit adiutanci. Co ko skoczy przelecia jaki podoficer w kierunku Jaworowa. Wszystkie wojska ustpoway przed idcym powoli konwojem. Cae bataliony spdzano w rowy z gocica. Oficerowie, nawet wyszej rangi, salutowali. Pierwszy to raz w yciu Rafa uczu, co jest sawa. Dreszcz uniesienia nie znanego mu dotd przeszed po nim jak lew po puszczy. Oczy zamiy si od szczcia i dumy. Daby si w sztuki porba, ywcem spali, wczy komi za w tryumf, jakiego dozna na dwuwiorstowej przestrzeni miedzy Skocinem a Falentami. Sama wioska Falenty wolna bya zupenie od wojska. Las olszowy za ni i okolica zrujnowanego paacu, grobla i droga prowadzca do Raszyna - rwnie. Dopiero okoo kocioa w Raszynie, w domach jego z prawej strony gocica, a osobliwie za kocioem, gdzie kilkuset chopw sypao szaniec, byo tak peno, e ledwie si zdoali przecisn. Ustepowano i tu, ile mona. Piechota wycigaa szyje, eby zobaczy niewolnika, jazda podsuwaa si, oficerowie zachodzili drog. Wszyscy biegli w nadziei, e zobacz pieszych pandurw z zaplatanymi warkoczykami koo uszu. Wszystko tu byo w ruchu. Nie wiedziano, czy maa armia wyruszy dalej, na spotkanie nieprzyjaciela, czy zostanie w tym miejscu. Nikt nie umia powiedzie, gdzie umieci rannych. W samym Raszynie miejsca nie starczyo, o Falentach nie mogo by mowy. Nawin si wreszcie chirurg i wzi Rafaa w obroty. Jako pierwszym z oficerw rannym w tej okazji - zaj si wszczeglny sposb. Wywiz go o dwie wiorsty za Raszyn, w kierunku Warszawy, do Opaczy. Wachmistrz tymczasem zabra jecw i powid do komendy swego puku, eby zda raport generaowi, wrczy mu raport i usysze rozkazy. Olbromski byt znuony, widocznie wskutek duej utraty krwi. Obojtnie spoglda na dwr w Opaczy, ktry mu chirurg wskazywa, i obojtnie sucha zapewnie,e tu bdzie mu stokro lepiej ni w szpitalu przewonym, zaoonym w obery raszyskiej. Dwr w Opaczy sta w niewielkim, pustym ogrodzie. Od strony drogi warszawskiej i pola otoczony by parkanem. Rafa zapamita sobie ten na p rozwalony parkan, ktry tu i wdzie sprchnia i run. Zarazem czk... Byo mu lepiej i weselej na widok bielonego dworu. Co jakby rodzinne gniazdo stano przed oczyma. Mulinowe firanki wisiay w w by by jeszcze - 48jx}jӺA48j4jA4 }x} jL  @jj{AAOPtcPcQ cR+ cS9(oknach "na drugiej stronie", gdzie zapewnemusiaa by rzadko otwierana bawialnia. Z podwrza wychyla si gobnik. Wida byo w gbi gumno, obdarte zabudowania ikupy nawozu, wieo wyrzuconego i dymicego jak jaowcowe ognisko. Wejcie do domu stao zamknite. Na botnistym gocicu cigny si linie bagaw i kotoway wozy amunicyjne. Chirurg zsadzi swego pacjenta z konia, pobieg w podwrze i huka tam, kogo szukajc. Rafa przez ten czas siedzia na ganku i duma. Polami przecigay kolumny wojska. Daleko pod Jaworowem, w stronie Piaseczna, rysoway si we mgle wiosennejruchome linie batalionw idcych pod komend Jana Kamieskiego. Nareszcie klucz zgrzytn w zamku i rannywprowadzony zosta do sieni. Chirurg z wrzaskiem wymyla na jakiego czeczyn, ekonoma czy podstarociego, ktry spode ba, z odraz przypatrywa si Rafaowi wci pomlaskujc wargami. Gdy mu kazano otwiera drzwi do najlepszego pokoju "na drugiej stronie", ociga si dopty, a go chirurg porwa za konierz. W saloniku dziwnie pustym, jakby z niego dopiero co wywieziono sprzty, byo powietrze mocno stche. Za pierwszym pokojem staa otworem stancyjka wygodniej urzdzona. Znalazo si tam ko z pociel zupenie czyst, z atasow kodr, mikkimi piernatami i stosem haftowanych poduszek. - O, to wonic! 'Tego nam brakowao! _ ucieszy si lekarz. - Tu podporucznikowi bdzie lepiej... - Ja tu nikogo nic puszcz! - zgrzytn w burgrabia. - Nie pucisz, wasan? - Nie puszcz. To jest ko samej pani dziedziczki. - Mam rozkaz strictissime zaraz to ko wywie. - To ja strictissime kasuj tamten rozkaz. - Ehe... - Rwij mi acan po gorc wod na duej, czystej misce. eby mi za dwa pacierze bya w tym miejscu! - wypali dobroczycaRafaa, chwytajc tamtego za rami po razwtry i otwierajc nim drzwi na ocie. Z sieni da si sysze gos bynajmniej nie pokorny: - Ja id, ale wy, mokosy, popamitacie! - Konia odwi od potu! Zaprowad go do stajni! Owsa mu daj peny b! Syszae?... - A jake, syszaem... - mrukn tamten wkcie sieni. Wkrtce Rafa zosta opatrzony przez chirurga. Nacierpia si niemao przy sondowaniu i myciu rany, ale si i pocieszy, gdy go lekarz zapewni, e ostrze huzarskiej broni niezbyt wiele przecio wizw. Zelizno si jakoby po kociach i naszarpao tylko niemao misa na boku i pod pach. Obandaowany i spokojny uan leg w puchu. Chirurg nakaza spokj i przy poegnaniu obieca odwiedziny swe nazajutrz rano. Dzie z wolna rozproszy si i w nocy uton. Nikt nie przyszed, eby zapali wiato. Rafa nie mia o to pretensji: prawdziwie wypoczywa w zacisznej alkowie. Byo mu dobrze nad wszelki wyraz. Myli przyjemne i wesoe schodziy si do niego ibawiy u wezgowia, niby gocie podani, niby ksztaty ulubione i najprzyjemniejsze, niby zapachy znajomych kwiatw z dawnychlat, z rodzonych okolic. Najtrudniejszych spraw swego ycia, najbardziej przykrych wypadkw pierwszy raz od tylu czasw zada wol ku sobie i oglda je wszystkie w promieniach radosnego spokojuducha. Omieli si wej bez trwogi w Tatry, przeby znane drogi, z umiechem plitoci a pdrwiny kroczy na skalne zrby. Zajrza w przezroczyste, bkitne i litworowe jeziora. Usysza z luboci szum potoku napeniajcy doliny a do szczytu zbjeckich okien krzesanicy. Ogarn go agodny miech i pobaliwa lito nad wszystkim. Nawet dwik tamtego imienia nie przeraa ju duszy. Melodyjne sylaby, nie, raczej krople cichych ez, jedna zczona z drug, z trzeci... Patrz z ciemnoci tej izby modrerenice... Ale nic ju nie ujrz, nic a nic. Co mnie i tobie, niewiasto'? - pyta si jej z dobrotliw mdroci ycie. - Ty ju jest popi, nie tylko jako ciao i krew, nie tylko jako pikno, nie tylko jako wspomnienie ywe piknoci, ale popi jako uczucie, a jam jest modo, sia i dza. Nic nie trwa wiecznie. Ostatni jeszcze przyjdzie wiatr i ostatni garstk popiou uczu w nico rozwieje. Odsun si od tych myli jak od znajomych, ktrymi si ju nacieszy do woli. Przeszed do innych. Ach, to on, mistrz de With! Ujrza wyranie wielk figur, korpus, gow, oczy... Wspomnia sobie wkroczenie do Gdaska i w blokhauzniezdobyty... Wspomnia wywalone podkopami mury, wyrwane okienka i wejcie, a wreszcie ostatni w ruinach walk. "Major de With, pruski oficer piechoty"... - czyta z listy oficer, kiedy rannych z fortu wynosz. Rafa widzi jeszcze twarz blad; mas krwi w skudanych, krtych wosach,przygase oczy. Oczy te patrz we, gdy rannego dowdc blokhauzu nios na tragach. Patrz we uwanie, patrz z dou do gry. Spokojne, zimne, mne oczy!Ale oto skrzywienie odrazy maluje si w ustach i wielka gowa z niechci odwraca si na widok "brata". Przymykaj si powieki, eby nie widzie twarzy "ucznia". Mrok tej alkowy w Opaczy szepta si zdaje: Ciebie to pozna wtedy... Zraniona duma szarpie si w piersi Rafaa. Buchaj niczym niezatamowane wyrzuty. Nie, nie, o tym jeszcze z umiechem marzy nie sposb - marzy ranny odsuwajc od siebie widok trupa Mistrza katedry, taki, jak go ujrza w kostnicy nazajutrz po wziciu Gdaska. Pali go terazspokj tego trupa, urga mu nieruchoma gowa i dumnie zacinite usta... Zbudzi go z tych marze niezwyky haas.Kto chodzi po sieni ze wiatem, gono kl, gada, wreszcie wkroczy do ssiedniej izby. Tu obejrza z fukaniem wszystkie sprzty, szturcha je i rzuca z miejsca na miejsce. Zbliy si wielkim krokiem do ka. Rafa z wciekoci patrza na tego natrta i mia wanie zamiar wygna go std, gdy oto spostrzegjego odzienie i zamilk. w oficer mia na sobie krtki, granatowy traczek uaski z generalskim na rabatach haftem, dugie, amarantowe spodnie. Zdj by rogat czapko; z wysokim, czarnym pirem, suto galonowan i trzyma j w rce. Wznoszc wysoko ojow wieczk w blaszanym lichtarzu schyli si sapic nad pierzynami. - Diabli ci tu przynieli... -- mrukn przez zby. Bya to twarz duga, wygolona, o kolorze zrudziaego piaskowca. Zimne jak ld, wypuke oczy, obwieszone torbami powiek, patrzay z pogard i rozumem. Zacinite usta wskie i surowe, zdao si, przemoc zatrzymuj za zbami wyrazy zniewaajce. Ranny widzia by ju nieraz t gow z nosem grubym i dugim, porznit fadami idcymi wzdu twarzy, ale teraz przypatrywa si jej w dwjnasb ciekawie. Genera sta nad nim ze wiec przez czas pewien i bada go przeszywajcym wzrokiem. Potem raptownie odwrci si i wyszed do pierwszego pokoju. Tam, szurgajc stokami i stolikiem, zasiad nareszcie. Na jedynym stoliczku, jaki pozosta, rozoy wielk map i podparszy gow piciami uton w padaniu czy rachunkach. Chwilami co do siebie mrucza, to znowu co zapisywa na kartkach pugilaresu. Rafa nie mg ju myle o spaniu. Mia przed oczyma pegajcy krg wiata, czarn, zwichrzon, kdzierzaw czupryn generaa i olbrzymi cie jego gowy na przeciwlegej cianie. By pewien, e lada chwila wyrzuc go z tych piernatw. Wcale go nie martwia ta pewno, by bowiem do wypoczty i wes. Rana nie sprawiaa mu wielkiej przykroci, a oglna ociao zupenie przesza. Genera studiowa swoj map wicej ni godzin. Ukoczywszy, wida, jakie obliczenia, map zoy, zamkn notes, rozpar si na stoliku okciami, zoy gow na rku... Drzema tak przez czas pewien, ale gdy sen na dobre morzy go zacz, wsta i ociaymi ruchy zacz szuka miejsca, gdzie by si mg wycign. Nie byo gdzie, chyba na ziemi. Zsun dwakrzywe krzeseka, ale nie zdoa zmieci si na nich. Raptem odwrci gow i patrza w ciemny pokoik Rafaw. Po chwiliwszed tam. Omackiem znalaz chorego, odsun go do samej ciany i pooy si na poowie ka. Rafa z uszanowaniem odsun si do ciany i ustpowa kodry. - Nie potrzeba! - mrukn Sokolnicki. - Le,wasan, kiedy ci dobrze. Mwi mi chirurg, e ci ranili. Gdzie to? - Mam ran w boku. - Pytam si: w jakiej potrzebie? Chirurg niech si pieci twoj ran, nie ja! - Pod Nadarzynem. To jest... - Co jest? - To jest pod lasem helenowskim. - Wic gdzie ostatecznie? Bo Nadarzyn to miecina, a las to las. - Pod lasem, panie generale. - Godno wasana? - mrukn ju przez sen. Rafa wymieni swe nazwisko. - By kadet Olbromski w Rycerskiej Szkole, a potem oficer za Rzeczypospolitej. - Brat mj starszy. - Aha!... - ziewn genera. W tej samej chwili zachrapa na cay dwr.Gowa jego leaa na brzegu poduszki, ogromna, duga, kudata. Olbromski nie spuszcza z niej oka - i w tak dziwnej pozycji przelea, a waciwie przesiedziaze dwie godziny. wieczka, zostawiona w pierwszym pokoju, dopalia si i zgasa. Twarda jeszcze bya noc, kiedy da si sysze guchy ttent kilku koni. Sycha byo kroki osb niecierpliwie chodzcych dookoa cian dworu i gon rozmow. Dobijano si do okien, szukano drzwi. Na pewien czas wszystko ucicho, a kiedy Rafa sdzi, e przybysze ju si oddalili, drzwi do pierwszego pokoju otwary si i kto na cay gos zawoa: - Monsieur le gnral Sokolnicki! picy genera ani drgn. Olbromski zacz go potrzsa. zrazu ostronie, potem coraz mocniej, a wreszcie Sokolnicki zgrzytn: - Kto? Czego? Atakuj? - Genera Sokolnicki! - woa gos z ciemnoci. - Vite, vite! Nareszcie, rozespany, porwa si na nogi. Zatoczy koo, przecign si, a w nim, zda si, wszystkie koci zatrzeszczay, i skrzesa ognia. Zapalono now ojwk i ndzny jej blask owietli kilka postaci wchodzcych do pierwszej stancji. Byli to starsi oficerowie, zachlastani do ramion ciepych paszczw i utytani w bocie do kolan. Jednemu z nich podano krzeso. Gdy usiad za wiec, twarz naprzeciwko Rafaa, rozoono przed nim map, i ten sam gos, ktry woa na Sokolnickiego, ozwa si znowu. Genera siedzcy zwraca na mwc ciekawe i uwane spojrzenie. Kiedy niekiedysekretnie ziewa. By to wysoki mczyzna lat czterdziestu piciu, szeciu, z twarz tust, okrg i jeszcze pikn, cho ju rozlan i w policzkach obwis. Osobliwie pikne mia oczy: aksamitne, pomienne, pod szerokimi ukami brwi. Co chwila, pragnc ukry ziewanie, muska pieszczotliwie maego wsika. Pelletier wci wykada po francusku swj pogld. - Co do mnie- rzek ksi Jzef zwracajcsi do Sokolnickiego - nie przestan aowa, em nie poszed wprost i gdzie za Nadarzynem nie rzuciem si na nich z ca si, jaka jest. Nic przestan aowa! 'Tylko chodkiewiczowski atak mgby nam da szans zwycistwa. Sokolnicki ukoni si z obudn zgod na tesowa, z udanym wspubolewaniem. Po chwili, rysujc palcem na mapie dug lini,mwi: - Chocia z drugiej strony te bota i rudawiska nie s do pogardzenia. Id tak dugim pasem i tak znakomicie nas broni! odosaczenia. aden szaniec nie oddaby tylu usug... - Ach, daje pokj! - Prosz tylko spojrze. Za Jaworowem, niemal od Piaseczna, zaczyna si nieprzebyta ga botna, a idzie a Bg wie dokd. Czowiek nie przebrnie tych moczarw, z wyjtkiem Raszyna i Michaowie, ko nie zgruntuje, chyba za Pruszkowem .i pod Piasecznem. Ku Piasecznu nie pjd z obawy przyparcia do Wisy. W Raszynie mamy szaniec, w Michaowicach... - Ach, daje pokj! Sta nad tym rynsztokiem i czeka na los kraju, rozmylajc, w ktrym te miejscu nas obejd i obskocz... - Mamy sumiennie rozstawione brygady konne a do Bonia, do Woli i do Piaseczna. Obej nas... - Co to znaczy! Te brygady mog nam tylko zwiastowa, w ktrym miejscu przebyto bajora. Mody, trzydziestoletni Francuz chwyta uchem obce mu dwiki. Snad co rozumia, bo kiedy niekiedy raptownie potakiwa. W pewnej chwili zacz mwi prawie to samo co Sokolnicki. Wywodzi takbez przerwy a do przybycia nowej osoby. By to Fiszer. Na jego widok ksi wsta ze swego miejsca i gorczkowo, wycigajcrk, mwi: - Wci mi namawiaj do oczekiwania w tej obmierzej pozycji. Nawet Sokolnicki, ktrego zawsze trzeba tenir par la basque,eby zbyt daleko nie poszed. Co powiesz nowego, generale? - Wracam z Michaowie. Zmarzem... - rzek may genera zacierajc siarczycie rce. Po chwili doda: - Trafi mi si tam pewien fygas Samios... - No, no? - zapytali suchacze. - Pewien Polaczek galicyjski zemkn ku nam fasami na Komorw, na Janki, Wolic. Przyszed o pnocku do Michaowie w ubraniu chopa, tak zaciapany, e ledwie gobyo wida. Wziem go na dobre spytki, bom podejrzewa, czy to czasem nie jaki znawca, ale nie! - dobre czeczysko. Powiada mi detale. Fiszer zbliy si o kilka krokw do stoliczka i mapy. Zimnym i jakby martwym okiem patrza na ni. Wreszcie rzek niby do siebie: - Mao nas, bardzo mao. Wiecie wy, mocipanowie? - Jeden na czterech. - To niemoliwe! - krzykn Sokolnicki. - Jeden na czterech! - powtrzy Fiszer. - Dziewiedziesit cztery dzia wyszo ju z Nadarzyna. To znaczy: trzy dziaa na naszejedno. - Mwiem, e i naprzd... -zacz ksiJzef ze zmarszczonym czoem i zduszon w gosie rozpacz. Po chwili zwrci si do Fiszem z kategorycznym pytaniem: - Co mwisz? - No, teraz ju i za pno. Trzeba byo nie puci ich za Pilic; napa od Inowodza czy Czerwonej Karczmy. Teraz nie ma ju o czym... - Tylem zyska; e mi Gartenberg rozpdzimilicj w Kawie, zabra kas i magazyny. Mam raport. Zapasy w Nowym Miecie... Zrabowane wszystko w Sadkowicach, w Biaej... - Ju teraz za Kawk si nie wydalimy, boby nas w ni wegnali i utopili. Nawet Roniecki musi si pilnowa i ustpujc i na zachd, ku Komorowu, ku Helenowu, piaskami. A tu, moci ksi, miejsce jest dobre. Pocign such rk po wychudej twarzy,przetar blade oczy i mwi spokojnie: - Gdyby tak na mnie, to stanbym w tym miejscu i bibym si a do mierci. Pelletier usyszawszy z ust Sokolnickiego wytumaczenie sw szefa sztabu machnrk z zadowoleniem i zacz w tek swojzbiera papiery. Ksi siedzia zamylony ipatrza w pomie wiecy. Fiszer mwi zatopiony w sobie: - Gdyby tak na mnie... Wyszedbym za grobl z przedni stra. Austriaki miejsca tego nie znaj. Raszyn wyglda od Nadarzyna jakoby wzgrek na tamtej rwninie. Biliby w Falenty i w Puchay nie przeczuwajc, e w celu zdobycia Raszyna trzeba przede wszyskim zdoby topiele Kawki. Topiele okryte olszyn tak szczelnie,e dopiero konajcy przekona si, jak to tam zdradnie a gboko. Falenty s jak szpic. Chaupy tej wsi stanowi najdalsze angles saillants caej naszej pozycji. Trzeba t wie zaj, mocno obsadzi, utwierdzi si w niej, no i bi si na mier. Grobla - to bdzie drugi etap, a Raszyn trzeci. Armaty nasze z szaca za kocioem raszyskim panuj ju nad grobl i mog bi w olszyn. Ksi Poniatowski ockn si i rzek z umiechem: - Panie generale brygady, zdaje mi si, e to do ciebie pito mwic o walce w Falentach... - Jestem gotw... - odpowiedzia Sokolnicki z ukonem: - Tak, tak, on zawsze gotw, kiedy mowa, eby lecie naprzd... - mwi Fiszer. - A wic - decydowa Poniatowski - generaBiegaski z trzecim pukiem piechoty i czterema armatami stoi w Michaowicach i broni tamtejszych suchych przej pode dworem, midzy trzema stawami. Kamieskistoi w Jaworowie z dworna batalionami smego i drugim batalionem pierwszego puku. Ma 6 armat. Pan genera dzi jeszcze o wicie zajmiesz Falenty Mae i Due, paac, las olszowy, drogi i grobl. Wszak znasz te miejsca? - Znam. - Jakie wypadoby wzi bataliony? -zwrci si ksi do szefa sztabu. Fiszer wydoby z portfelu spisy i obadwaj z Pelletierem zagbili si w dociekanie. Wkrtce szef czyta: - Pierwszy batalion pierwszego puku piechoty, pierwszy batalion smego puku, wieo przybyy z Modlina pod wodz Godebskiego, jeden batalion szstego puku.Bateria modego Sotyka. Sokolnicki sucha wyprostowany. Ksi liczy na palcach, kiedy Fiszer wyczytywa by by jeszcze - 48jx}jӺA48j4jA4 }x} jL  @jj{AATPR cU cVucW2*cX8,z papieru. - Masz tedy, panie generale, czternacie kompanii fizylierskich, dwie grenadierw, dwie woltyerw. Razem dwa tysice piset chopa. Sze armat. Moesz si tgo broni. - Osobliwie, e bd mia staw i bagna za sob, a do ustpienia w razie poraki grobl... - mwi Sokolnicki z ironiczn przechwak. - Wicej da nie mona... -mrucza Fiszer. -Gdybycie byli otoczeni i wzici w niewol, Raszyn zostaby bez obrony. - No, do bitwy tak zaraz nie przyjdzie. Austriacy nie decyduj si zbyt szybko... - mwi ksi. - Znam ich przecie. Co do grobli... to zapewne... Ale bdziemy was wspierali. My tymczasem jeszcze podsypiemy nasz zakop raszyski. Chciabym go przecign za drog warszawsk ku Michaowicom i nad staw raszyski, w drug stron. Ufortyfikujemy koci, mur kocielny i domostwa ydowskie, skoro ju tu koniecznie broni si mamy. Sokolnicki usiad przy stole i za dyktandem Fiszem oraz Pelletiera pisa rozkaz dzienny.Ksi podpisa go i zaraz wyszed, prdkoegnajc obecnych. Za nim Pelletier. Fiszer zebra swoje papiery, nacign paszcz na ramiona i mia si rwnie ku wyjciu. Ju we drzwiach stojc zwrci si do generaa brygady ze sowem: - Szcz Boe! - Daj Panie Boe! - odrzek brygadier. Po wyjciu generaw zawrci co tchu do ka, na ktrym Rafa siedzia w kucki, suchajc wszystkiego. - Nie pisz wasan? - mrukn Sokolnicki. - Nie pi, panie generale. - I nie masz zamiaru umiera? - Ani myl. - A jake si ma twoja tkliwa rana? - Wcale dobrze. - Teraz bdziesz spa czy nie? - Nie bd spa, panie generale. - Na pewno? - Na pewno, panie generale. - Suchaje, rycerzu. Rozkazy do marszu wyda szef sztabu, a ja si zdrzemn jeszcze do witu. Pojmujesz, co mwi? Zdrzemn si do witu. Jak tylko zacznie szarze, obudzisz mi. Obudzisz? - Obudz, panie generale. Namyl si. Bo gdyby mia zasn... - Obudz, panie generale! Sokolnicki rzuci si na ko, Rafa postanowi korzysta ze sposobnoci i robi karier. Rzek tedy miao: - Panie generale, racz mi wysucha. - Tylko prdzej, prdzej! - Pozwl mi towarzyszy sobie w tej ekspedycji. - W charakterze? - W charakterze... w charakterze... - Prdzej! - W charakterze... po prostu podporucznika la suite. - Nie mam do tego prawa i nie znam takiej rangi. Jestem tylko generaem brygady, a ty rannym oficerkiem. Jak zostan naczelnym wodzem in partibus infidelium, nie zapomn, emy spali pod jedn kodr.- Jestem ju zdrw, a nie wiem, gdzie jest mj szwadron. Pono za Rawk. Pozwoli mi pan genera by w tej batalii przy sobie bez adnej rangi a do chwili, kiedy znajd swoj komend. - Dobrze. Obud skoro wit, a teraz milcz zaski swojej i... niech ci wszyscy diabli! Za chwil chrapa. Skoro tylko ciemne rano dao widzie szybyokienka w duym pokoju, Rafa przelaz przez picego snem kamiennym i jak umia, jak mg najprdzej, wdzia swj uniform. Munduru nie zdoa zapi adn miar wskutek grubych powijakw bandaa,ktrym mia opasane ebra. Zacz targa generaa za rami. - Kto? Czego? - wcieka si rozespany. - Generale, dnieje! - Id, bo ubij! - Generale, nie dam ju spa ani chwili. Dnieje! Widzc, e sowami nie poradzi, uy siy. Sokolnicki rozwar wreszcie ogromne powieki i kl na czym wiat stoi. Jeszcze niezupenie rozbudzony pyta: - Czy atakuj? - Atakuj, atakuj! Ockn si wreszcie i siad na ku. Za chwil otrzsn si i porwa na nogi. - No, chwaa Bogu i za t kruszynk snu! U kaduka! Ja si ju nigdy w yciu porzdnie nie wypi. A no! Zaczynamy! - Pan genera raczy mi pozwoli, ebym mutowarzyszy? - Prawda, co mi wasan w tej materii gadae. C ja mam z tob zrobi? - Jako zwyczajny widz... - Nie ma widzw w bitwach. A ja ci powiemsub rosa, e my nie na bal par idziemy za t grobelk. Gdzie twj puk stoi? - Wanie tego nie wiem. - To si dowiedz i kwita! - Panie generale! - Zaraz... Umiesz po niemiecku? - Umiem. - Ale czy na pewno? - Umiem, panie generale. - No dobrze. Bdziesz mi potrzebny jako tumacz... w razie pojmania, uwaasz, niewolnika. Ale czeg azisz rozpity jak mamka? - Banda. - Banda... Poka no si. To szsty puk. Z pierwszej formacji. Pod Tczewem bye? - Byem. - Pod Gdaskiem? - Byem, panie generale. - Jako "widz"? - Waciwie... - Rozumiem! To wiedz, e ja ci kurowa nie bd. Moesz przy mnie by i rb, jak ci si podoba. Olbromski. Pamitam tamtego!Zacny by oficjerek, cho mazgaj i sentymentalista. No, w drog! Wyszli na wiat. Ciemne byy jeszcze pola. Pask otchani say si na wschd i na zachd. W stronie Jaworowa, na wodach szeroko rozlanych, na stawach nieci si saby brzask. Przejmujce zimno szo z nizin Rawki od strony poudniowej. Rafa skoczy w podwrze i po chwili gwatownego koatania wynalaz ludzi, a cimu w mig podali osiodanego Bratka. Genera kaza dla siebie zaprzc szkap domaej bryczulki. Wkrtce jecha do Raszyna, powoony przez brudnego parobka. Olbromski konno towarzyszy mu zboku. Z dala ju, na gocicu i w obrbie szaca,przed kocioem raszyskim, spostrzegli rwne linie wojska stojcego w szyku. Rogate, czarne czapki z orami i jednakie pompony, krtkie kurtki z biaymi plastronami, biae spodnie, kamasze i cimytworzyy dugie rysy w ciemnoci. Tabor armat i wozw formowa za plebani, nad stawem, u jego niskiego wybrzea, ciemne ichropawe wzgrze. Na prawo i na lewo od drogi, w polu, midzy Opacz a Raszynem, bielay namioty. Gdzieniegdzie wasa si jeszcze dym gasncego ogniska. Przy drodze, wzdu doliny, stay na koniach pikiety uaskie z chorgiewkami w futeraach, z pistoletem na pogotowiu, nieruchome, bkitne we mgle i ciszy. Rafaa ogarn dawno nie uczuwany lk i smutek wrd tego snu wojska. Czeka z niecierpliwoci na alarm, wystrza... Ale cisza bya nieprzerwana. Mgy nad stawem kbi si poczy i bka. Czarnezamajaczyy w nich olchy, wierzby... Sokolnicki siedzia w wzeczku i bardziej do siebie ni do suchacza mwi: - To to bateria artylerii konnej, Sotyka... Nieprawda? Cztery armaty omiofuntowe, dwa granatniki szeciocalowe. Sze wozwdo tej baterii, sto koni, powiedzmy, sto cztery konie. Na prawo c to tam pi w tych wciekle biaych namiotach? - Sasi, panie generale. - Masz suszno, Sasi. Trzy bataliony, 150huzarw. Dwanacie armat. A tamte ku Michaowicom dziaa... Widzisz? To kompania modych frantw, Ostrowskiego i Wodzia Potockiego. Wzek wolno brn w kauach i koleinach bagnistej drogi warszawskiej. Nie dojedajc do szaca Sokolnicki zlaz z bryczki. Trzy bataliony ujrzawszy go uformoway si. Wypadli z szeregw adiutanci i salutujc okryli generaa. Pukownicy - Godebski, Maachowski, Sierawski, dowdcy tych batalionw na ten dzie 19 kwietnia, dosiedli koni i zajli swe miejsca. Zabrzmiarozkaz, trzykro powtrzony. Migny oficerskie szpady jak jedna. Linia bojowa wraz sprezentowaa bro. Sokolnicki wyprostowa si. Twardym krokiem szed zwolna przed wycignitym frontem. Mijajcpukownika Godebskiego, ktry szlachetnymmstwem, krwi, ranami zdoby swe szlifywe woskich i niemieckich wojnach, pozdrowi go rycerskim spojrzeniem i ukonem wodza. Mijajc pukownika Maachowskiego, ktry dowodzi brami weWoszech, na oceanie, na wyspie, ktry widzia wszystko od pocztku do koca i z San Domingo powrci, pozdrowi go ukonem wodza, ktry by razem ukonem czci. Mijajc pukownika Sierawskiego, ktry przeby, podobnie jak tamci dwaj, wszystk z onierzem dol-niedol, pozdrowi go rycerskim spojrzeniem i ukonem wodza. Przyprowadzono mu konia. Siad na ciko. W milczeniu przez chwil kilka patrza w gb batalionw. Ju zorza ze soca, wstajcego daleko, spywaa na wody stawu Raszyna. Granatowe fale lelejay si cudnie i melodyjnie chlupajc taczyy dokoa badylw suchych trzcin. ywym pomieniem z gbin przezroczystej wody wybiegy jasne pdy tataraku. Byo tak cicho, e wojsko usyszao daleki szelest suchych zeszorocznych szuwarw. Gorzko, aobnie, smutno szumiay. Ich jasnote, zotawe licie dotykajc si wzajem szerzyy w pustce ni to skrzeczenie, ni to piew. Chwiay si ostre kity nad gbiami. Mnstwo z nich wiatr juobi, wicher obdar, a granatowa fala przyniosa a do grobli i uoya na jej krawdzi w rwne, zygzakowate mogiy. Z gszczw oczeretu raz w raz wypywaydzikie kaczki, koysay si na modrych falach. Kurki wodne pokrzykiway w gstwinie. Nad dalekimi botami Jaworowa tuman sta gsty. Po drugiej stronie grobli wyaniao si z mroku bajoro, jeszcze nie okryte traw. Zeschy chwast botny, rude chrusty rokicin i ciemnobrunatne olchy z czerwonymi dziuplami zacieay niski rozd przerznity przez strumie, ktry sczy si z upustu w przeciwlegym kocugrobli, od strony Falent. Grobowy, zimny wyziew wstawa z tego podziemia jakoby widmo. Wycignitymi rkoma, ktre w siebie wchodz i wychodz, obejmowa stojce rycerstwo. Schyla ku nim potworn gow i mrone usta przyciska do czerstwych policzkw modoci. Sokolnicki noga za nog podjecha do batalionu prowadzonego przez pukownika Godebskiego. Rzuci pgony rozkaz: - Przez grobl - naprzd! Szefowie dwu batalionw obocznych po prawej i lewej stronie kazali zaj pplutonami, batalionowi na prawej stroniew lewo, a batalionowi na lewej stronie - w prawo. Jednoczenie batalion Godebskiego zaszed pplutonami w lewo i w prawo. Dwa pplutony, stojce na drodze midzy kocioem a murowanymi domami, gdzie mieci si sztab gwny, ruszyy naprzd na podwjny odstp pplutonu. Ujrzawszy, e przewodni zajli swe miejsca na prawymi lewym skrzydle pplutonw w pierwszymich szeregu, genera Sokolnicki zakomenderowa do uskutecznienia: - Kolumna - naprzd! Szefowie powtrzyli rozkaz. Sokolnicki zwrci konia z rozkazem: - Marsz! Gdy powtrzony gruchn ten rozkaz, pplutony, stojce u wejcia na grobl, pomaszeroway naprzd krokiem taktowym.Kiedy ostatni z nich wszed midzy dwa rzdy drzew, Roman Sotyk, kapitan komendant parku artylerii, przeznanego do przedniej stray, rzuci rozkaz: - Baczno! Na prawo do boju. Przewodni na prawo. Marsz! Jezdni kanonierowie pucili konie. Ciko zahucza pi. Gowy, wyloty, czopy, pustekomory, zielone oa, przodkary i koa dudniy potwornie w ciszy porankowej. Jkna do gbi pod kopytami wstrznitaziemia. Pnie i konary drzew dzikich, z jednej i drugiej strony obrastajce grobl, zadray, jakoby w ciemno bojani wtrcone. Sokolnicki noga za nog jecha z dala od wszystkich, sam. Przed oczyma jego po prawej i lewej rce rozwieray si dwie niziny: staw i bota za grobl. W uszach muszumia przykry szelest trzcin. Spokojnie spod nasunitych powiek patrzay kamienneoczy. Na wargi wyszed jad wrodzonego miechu. Przymkn wtedy oczy i myla: Ja to was wiod w to miejsce zgnie, ja to was wiod... Ja to waszymi trupami zapeni te niziny... Rozkazuj, wodzu! Sucha twj podkomendny.Nie byo ci, wodzu, przy dalekich sprawach nad rzek Padus, nad rzek Tyber, nad rzek Ren, nad jeziorami Woch,w wwozach Tyrolu, w czeluciach Szwajcar. Spae w puchu za onych dni, wodzu nasz. egnajcie, egnajcie, mode moje lata! Ty, stary szwedzki okopie pod Grodnem, gdziem modymi trudami zwiza pi tysicy faszyn, trzy tysice uplt koszw, dwa tysice potw - na darmo. - Gdzie moje kwatermistrzostwo rami w rami z Sukowskim... Bd pozdrowiony, cieniu... Zwiesi gow. Rce opar na kuli. Mgy snuj si w oczach, cienie snuj si w mylach. Warszawa... Pod Toruniem, pod Sochaczewem, pod Drzewic, pod Radoszycami... Samotna, duga noc. Cisza. I widok w Kownie przysigi! Kiedy to ja ci wyrbi, ziemio! Kiedy ty przyjdziesz, dniu mojej wadzy, pocztku mojej pozgonnej chway? Ale, o Boe mj, upokrz serce... Daj mi w tym dniu rozkaz poczty w mdroci, ebym jego szacem zasoni braci. Daj mi rad w najgorszej chwili. Dajmi mstwo ostatniej godziny, kiedy popochrozpdza onierzy jak zgraj dzieci. Odwr ode mnie mier... Zmiuj si, Panie!Ktry mi wywid spod Offenbach. i Bergen, spod gradu kul pod Hohenlinden, spod paszcz u Salzburga, spomidzy bagnetw nad Innem, nad Aachem, ktry mi ratowa pod Stolp, pod Heyburz, w dziele frydlandzkim... Ty, co mi krzepi w przejciu alpejskim, kiedym by sam jeden niezomny wdz, kiedy odeszli wszyscy okrom Fiszem, kiedy tysic wiernych onierzy szo bez butw, dwa tysice na poy boso, poowa legii nie miaa koszul, a dwa tysice byy bez ubrania. Dae mi ask walki na tych zagonach... Zachowaj rami me, wspom serce! Ale, o Wszechmogcy, jeli Twa wola... Daj mi mier kiewskiego... Ktry widzisz dusz moj w tej minucie a do samego dna... Druga kompania artyleryjska konna przebya ca dugo grobli, mina upusti zstpia w paszczyzn. Rafa da wwczas koniowi ostrog i ruszy spod Raszyna naprzd, wymijajc zagrobl cae wojsko. Podjecha do dowdcy. Sokolnicki w przelocie rzuci na okiem i nie patrzc wyda rozkaz: . .: ; : - Jed wapan do wsi Falent Wielkich, o pwiorsty za folwarkiem lecych przy drodze nadarzyskiej. Idzie w twe tropy kompania piesza. Kaesz babom i dzieciom wynie si ze wsi co tchu. Kada moe zabra ze sob wszystek ywy dobytek. Chopw co do jednego zatrzymasz. eby miaden nie uszed. Za cztery pacierze spal wie ze szcztem. To im powiedz. Wszystkomasz wykona natychmiast. Odkomenderowana kompania grenadierw w bermycach z biaymi kordonami, o szlifie czerwonej z wczkow torsad ruszya botnist drog za paac falencki. Wysza zbagnisk porosych olchami i znalaza si u wylotu wioski. Dwadziecia siedlisk stao tupo obudwu stronach odwiecznej, grzskiej drogi, prost lini cignc si w kierunku lasw i najbliszej wsi - Laski. We mgle wida byo drzewa nastpnej - Janczewic. Rafa wypuci konia. Za chwil by w rodku wsi. Ludno Falent; obudzona ze snu, wylega zchat. Byy to wszystko domostwa drewniane, mazurskie, bielone, pod somianymi strzechy. Od dwu blisko lat posiadajc prawo "przenie si w obrbie Ksistwa Warszawskiego tam, gdzie jego dobra wola bdzie" - wieniak falencki pozosta przecie na miejscu. Zza potw, zza wgw, z ciemnych sionek wyglda teraz na wojsko maszerujce. Olbromski dononym krzykiem pocz zwoywa chopw do siebie. Zbliali si lkliwie, niechtnie, noga za nog. Kiedy ich zawiadomi w formie jak najbardziej stanowczej, ordynarnej i rozstrzygajcej, e baby i dzieci maj co duchu ucieka ze wsi, rozleg si straszny popoch, jk, pacz, zawodzenie. Jak spod ziemi wyrose, zjawiy si u jego strzemion kudate, na p odziane w weniaki, brudne wiedmy, dzieci z kotuniastymi czuprynami, wstrtni, schorzali starcy. Wszystko to skamlao jednym gosem: - Zmiuj si!... Wyrwa paasz, precz ich nim odegna i ukaza schylone bagnety kompanii pieszej. - Ktra teraz, we dwa pacierze, nie wywiedzie dobytku, nie wypdzi gadziny, to ju straci na zawsze. Za cztery pacierze wie bdzie podpalona ze czterech rogw i pjdzie z dymem. Rzucili si wszyscy do obr, do stajenek, do chleww. W mgnieniu oka napenia si ulica. Ryczay krowy, ray konie, kwiczay winie, gdakay kury, ggay gsi. Wrd przeklestw i okrutnych wyklina chopskich, przeraliwych jak sama chopska tylowieczna niewola, wrd modlitw, zakl, prb, cigniono na powrzkach krowiny-ywicielki, pdzono prosita z pieczoowitoci, jakoby dziecitka rodzone, zaganiano ze szlochem koguty, kaczta, gsi. Rafa patrza w ten obraz przygasym okiem. Oto kobiecina z najbliszej chaty, zawizawszy w pacht na plecy jedno dziecko paczce, drugie dwiga w koysce. ka, zanosi si od chopskiej, od zwierzcej rozpaczy. Pojecha rodkiem wsi i obnaonym paaszem dawa na prawo i na lewo znaki popiechu. Widzia w pierwszym na prawo siedlisku silnego chopa, jak w portkach i zcze - 48jx}jӺA48j4jA4 }x} jL  @jj{AAYP*cZzc[c\2- c]%:T'koszuli, wprost ze snu, z padziorami somy w kosmatym bie, wyrzuca przeze drzwi graty, statek, awy, kosy, widy, garnki, sczerniae od dymu i brudu wite obrazy, jak wyrywa rozpaczliwie ze ciany zabit gucho gwodziami ram pen przepalonych szybek i nis j dokd w pole niby najdroszy skarb. Ujrza w drugiej chacie bose dziecko wyrzucone pode drzwi. Chore byo na jakie krosty. Wyrwane z legowiska, draooparszy si plecami o zmurszay supek potu. Przyciskajc kolano do kolana przestpowao z nogi na nog w fioletowymbocie gnojwki. Zamglony, zadymiony od gorczki wzrok jego skierowa si na Rafaa. Spalone usta wydaway nieznony dwik. Na progu innej chaty stare babsko z nieustannym jkiem pakowao pierze w rozdart pierzyn, co chwila chwytajc si oburcz za ogupia gow. Tam chop biega w dyrdy za wiosk, wynoszc swe bety, tam wytaczano beczuki z kapust, wynoszono worki, zdzierano co nowsze poszycia ze strzech i wizano je w snopki. Kiedy wypdzono ju sprzaj i gadzin, wyniesiono z chaup, co tylko si dao, chopi zaczli rozgradza poty, wyrywa koki, wrzecidze, zawiasy... Kompania piesza przesza wzdu ulic wioski. Oficer prowadzcy j zabroni chopom rusza si z miejsca. Kademu polecono mie w rce rydel, opat, widy,siekier. Uszykowani w szereg, czekali. Tum bab, dzieci, zwierzt i ptactwa eskortowa odrbny patrol, wydzielony z kompanii, w kierunku Falent Maych, przy drodze ku Piasecznu. By ju dzie jasny, kiedy szlochajcy gwar oddala si zacz i wolno zacich. Na drodze, w kauach rozmazanych przez wojska, leay resztki gratw, wczyy si korowody pierza. Tam i sam wdrowaa zdziwiona, osierociaa kura. Poamane potki przed chatami odkryy lechy ugracowane ju i zasiane w ogrdkach. Rafa przelecia jeszcze raz wzdu caej wsi, zajrza to tu, to tam i w skok wrci do dowdcy. Sokolnicki tymczasem rozmieci ju by swe siy. W lesie olszowym, ktry dugim smugiem cign si od Falent Maych, zasania dwr i folwark, przedziela go od Falent Duych i siga a do wsi Puchay, postawi batalion fizylierw Godebskiego. Cz tego batalionu przeznaczy do zajcia Falent Duych, czyliWielkich, wsi sztorcem wysunitej w pole. Midzy wsi Falenty Mae a przecinajc jedrog do Piaseczna oraz wsi Falenty Due,na czele folwarku a jakoby u podstawy opustoszaej wioski, postawi batalion szstego puku pod Sierawskim i batalion Kazimierza Maachowskiego. Batalionowi pierwszej linii, bronicej lasu z pola, od strony Nadarzyna i bliszego Skocina, przyda dwie haubice i dwa wozy z konnymikanonierami, czyli trzeci sekcj siy artyleryjskiej. Cztery dziaa Sotyka umieci obok drogi raszysko-falenckiej midzy dwoma ramionami wojsk swoich, na suchym wzgrku, a w taki sposb, e miayprzed wylotami otwarte pole i dostp do wsi. Za armatami mia twardy dostp do grobli i schodzce si w tym miejscu drogi do Piaseczna, do Janczewic i do Nadarzyna.Dwie armaty mogy by w kadej chwili przyczone do ktregokolwiek z batalionw. Wozy dostatkowe stay w pobliu, o dwiecie kilkadziesit krokw, pod zason drzew. Bliej, o jakie sto krokw, byy na drodze wozy prochowe, a o trzydzieci krokw - zabudowania folwarku. - Wypdzeni? - zapyta genera z daleka jadcego uana. - Wedug rozkazu. Sokolnicki na czele kilku plutonw uda si sam do wioski. Skoro tylko piechota weszaw jej ulic, otrzymaa rozkaz zoenia broni w kozy i zabrania si do roboty. Pod kierunkiem oficerw onierze, a pod kierunkiem onierzy chopi zdzierali co tchu somiane strzechy i ko obdart wynosili z dala za wiosk. Tam j ukadali rzdem na polu dla przysypania ziemi i utworzenia przedpiersia. Kiedy krokwie wszystkich chat byy ze somy ogoocone, kazano chopom nosi na puapy nawz przygotowany na rol, obficie zlewa go wod i krowiecem z gnojwek. Po upywiegodziny usilnej pracy wszystkie polepy 't poway grubo okryte zostay grzskim nawozem. Wwczas wnoszono tam wyrwanedrzwi, szafy, awy, beczki i tworzono z nich schrony i kryjwki dla strzelcw. Jednoczenie rozgrodzono wszystkie poty tworzce przede wsi zwarte opotki i wycito drzewa, ktre mogyby nieprzyjacielowi suy za oson w polu. Na poudniowym kracu wsi, a jeszcze w jej obrbie, chopi pod bagnetem kopali co tchu dwa szerokie a gbokie doy na ca rozlego drogi. Wysypan z nich glin okrywano uoon som i tworzono naprdce przykop ziemn. W owe doy wprowadzono po osie drabiniaste wozy naadowane kamieniami, graciwem, gnojem i dobrze zasypane ziemi. cite grube sokory zza wioski, zbite na krzy klocami, wkopywano w ziemi w miejsca prne. Przestrze midzy nimi gorliwie zapeniano faszyn, ziemi, gnojem, opotkami wyrwanymi sprzed chat wewntrz wioski, eby przeji popiesznego ruchu nie tamoway. W przejciach midzy jedn chat a drug, pomidzy gsto zabudowanymi stodoami, sypano rwnie fosy, wybierano rowy, stawiano za nimi podwjne palisady, wkopywano zasieki z przyciesi i belek. Niektre chaupy zostay rozebrane zupenie z tego wzgldu, e stay nieco na osobnoci i nie mogy by wczone do umocnionego obszaru. Kiedy koniec poudniowy wsi z pola by ju nieco oszacowany, Sokolnicki uy dziesiciu kompanii onierskich do zniszczenia drogi w kierunku Nadarzyna. Zrwnano precz w polach rowy, przykopy, poty, cito wszystkie drzewa. Pozostae om kompanii zapdzone zostay do innej roboty. Poniewa od zatkania wej, a osobliwie poudniowego, do wsi zostao jeszcze nieco dylw, belek i wyrwanych wrtni, kazano je opiera o ciany wysunitych chaup i okada z zewntrz bardzo grubo mokrym nawozem. Rozbieranowci jeszcze niektre stodoy, umacniano miejsca co sabsze, podpierano z zewntrzzasieki i sypano, sypano ziemi bez koca. Batalion puku szstego pod komend legionisty Sierawskiego, stojcy najbliej Maych Falent i grobli, okryty by lasem najszczelniej, tote ten batalion pracowa najciej okoo umocnienia wioski. Byo ju popoudnie, kiedy przygotowania do odporu zostay jako tako uskutecznione. onierze od dwigania ziemi, nawozu na chopskich noszach, belek i ciarw byli zboceni, zgrzani, brudni, a nade wszystko zgodniali. Dano sygna na spoczynek. Pozwolono zje posiek. Wanie wiara siada na ziemi i zabraa si do mantelzakw i manierek, kiedy polem, po gboko mikkich zagonach, przypad w galopie oficer z jazdy Ronieckiego. Szybki zda raport dowdcy i co ko skoczy pogna na Puchay ku Michaowicom. Sokolnicki spokojnie posila si kromk chleba i kawakiem zimnego misiwa. Poszuka Olbromskiego oczyma i rzek do niego: - Jed wapan brzegiem olszyny i bajorw a ku Puchaom. Bdzie tam droga prowadzca na cmentarz. Objed cmentarz z tamtej strony i wysu si ile tylko monanajdalej w szczere pola, na owe nieznacznewzgrki na prost Raszyna. Patrz stamtd pilnie na wsze strony, a osobliwie w kierunku na Laski, na Janczewice, Lesznowol. Skoro co ciekawego zobaczysz, le ku mnie z raportem. Rafa puci konia we wskazanym kierunku i wkrtce by za cmentarzem. Grunt tam by lejszy, przypiaskowy. Rola nie lgna ju, lecz nawet z lekka pylia. Ko szed poniej ostr ryci, a w jedcu bia, jak piowy, przepotny dzwon na trwog, rozkosz ycia. Siy w nim wszystkie wzmogy si i podniosy. Czu w sobie ow rozkosz szczegln, podniecon a do najwyszej kresy, rozkosz niebezpieczestwa i zniszczenia, jak na widok poaru w ciemn noc, ktry obejmie drewnian wie, somiane, zwarte jej strzechy i oszalaychludzi. Niby to jest al, strach, bole, a w rzeczy rado niesychana. Jk ludzki podaje duszy skrzyda, krzyk rozpaczy podjudza j jak wicher ptaka, a widok wysokich, krwistych kbw dymu szelmowsko j zaspokaja. Pod karczm zwan Wygoda, na drodze do Janczewic, tak samo jak i dnia poprzedzajcego staa konnica Ronieckiego. Cz jej mona byo jeszczedostrzec pod lasem nadarzyskim, za Skocinem. Nie widzc adnego w tej jedzie ruchu i wyczekawszy spor chwil Rafa posun si dalej, eby z paskiego wzniesienia szerzej okiem sign. W tej samej chwili konnica polska zacza wolno, wolno rozsuwa si szwadronami i cofa wkierunku Sokoowa, Komorowa, Pcic. Dalekie barwy gray w cudnym socu kwietniowym, w gstym oparze wysychajcych rl. Raptem dymice si supy drgny, jakoby wp noem przecite. Ogromny, bkitny kb wypad znad szwadronw uchodzcych i wraz po nim cudnodwiczny huk przelecia nad okolic niby drcy okrzyk. Rafa rozemia si wesoo. Zawoa prawie z rozkosz: - Aha! Nareszcie! Drugi huk, trzeci. Potem dwa prawie jednoczenie. - No! No! - wyzywa je kawaler. - Bij, bij! Jak na zawoanie runy: raz, dwa, trzy, cztery! Chwila ciszy - i znowu, a coraz czciej. Supy bkitnego dymu i cudnie okrge albo wyduone jego obrcze wzniosy si ociale w stron Lesznowoli. Linie jazdy polskiej amay si szybko, czyy ze sob i wci ustpujc szy miarowo w kierunku Pcic. Olbromski ujrzaWygod opuszczon, w paskich polach. Wyty w tamt stron wzrok i w dalekichoparach ujrza szarawe, ruchome chmury. Zupenie jakby bardzo daleki las; porznity w porby, zblia si polami. - Id... - wyszepta. Serce w nim zadygotao na widok nieprzejrzanych mas. Brzmienie sw bez sensu i zwizku pywao koo uszu. Oczy nie mogy si do napatrzy. Nogi zdrtwiay tak dalece, e nie mg trci konia ostrog. Pozosta na tym polu dopty, a konnica Ronieckiego oddalia si i staa w oczach take wdrownym, szarym lasem. Strzay armatnie ucichy. Tylko owe linie staway si coraz bardziej jawnymi. Widzia ju dokadnie ponce lini migotliw rzdy bagnetw, ruchy ng, barwy... Jedcy wysunli si naprzd spomidzy kolumn. Zrazu mona byo rozpozna jedynie ma koni, wkrtce ukazay si barwy huzarw palatyskich z kompaniami pandurw, z dwoma skrzydamikajzerhuzarw pod wodz generaa Schaurotha, a wreszcie brygada generaa Spetha. Wszystka jazda ostrym' cwaem suna ku Wygodzie. Rafa spi Bratka ostrogami i co ko skoczy polecia prosto ku olszynie. Zdumionymi oczyma szuka batalionw. Nie widzia ich nigdzie. Dopiero przed samymi zarolami ujrza wyprostowane linie porddrzew... W Falentach rwnie filie byo nikogo. Cae miejsce spao w pustce i ciszy. Ani jednego czowieka... Dziwnie bolesny al tkn jedca... Ko jego lecia po stratowanej, dziurawej od kopyt roli, dokolan zapadajc w glin. Na drodze botnistej midzy drzewami, w pobliu paacu i rezerwy Sierawskiego, sta na koniu Sokolnicki. Trzyma przy oczach perspektyw polow. Nie zwrci na Olbromskiego uwagi, gdy ten stan przed nim, z mistrzostwem i potn si osadziwszy konia. Ko w chwyta dech ze wistem, a oficer by w pocie. Czu, e rana pod pach i na boku krwawi, e krew idzie w banda obficie. By tak szczliwy...Obok odprzodkowanych armat stali kanonierowie i pomocnicy, twarzami zwrceni do swych dzia. Pierwsi dwaj pomocnicy rwno z wylotem, drudzy dwaj rwno z osi, kanonierowie na prost grona,trzecia para pomocnikw rwno z osi przodkary, czwarta para o krok dalej w stron dyszla i pita o krok dalej. Jedenasty pomocnik sta z prawej strony przy samym kocu dyszla. Nieruchome konie od armat i wozw, zwrcone w kierunku Raszyna, strzygy uszami. Zapalone powrozy lontw tliy si w rku kanonierw ywymi, mocnymi, koczystymi stokami. - Widziae wapan nasz konnic? - zapyta Sokolnicki gosem grubym, bezczelnym w tej ciszy i oczekiwaniu. - Widziaem, generale. - W ktrym miejscu? - Okoo karczmy, w miejscu rozstania si drg, pniej w polu, gdy uchodzia na Sokow... - Wszystka odstpia? - Tak jest, panie generale. Sokolnicki przesun lunet w innym kierunku. Po chwili przytrzyma j silniej, wreszcie odj od oczu i zoy. Twarz jego bya zamazana, jakby przemarza. Cmokn ustami... Oczy leniwie wloky si po dziwacznej karykaturze wioski Falent, po rowach, zasiekach, wilczych doach, naprdce tu i wdzie w ziemi wydartych i zarzuconych chrustem... Przeszy na zaczajonych w lasku onierzy smego puku, pierwszy raz do boju wiedzionych, szy po linii starych, pruskich karabinw z rozkoatanymi skakami... Jak grom run w cisz strza armatni. Za pierwszym hukno ich z dziesi od razu. Drzewa zatrzsy si caymi pniami a do korzeni, zadygotay ich nagie gazie i delikatne bazie jakoby pistki wylkego dziecka. Z Raszyna wybucha naraz kanonada wszystkich dwunastu dzia saskich Dyherrna, szwadronu artylerii Antoniego Ostrowskiego i kompanii Wodzimierza Potockiego. Sokolnicki skin brwiami na Rafaa i obadwaj ruszyli rodkiem drogi ku Falentom. W linii midzydrzewnej, idcej przez grobl wprost na Raszyn, widzieli tyralierw polskich czyhajcych na samym wybrzeu bagna. Dym z Raszyna wywala si ju nad jasne wody stawu i cikim cielskiem wpeza midzy trzciny. - Sprbuj teraz le wprost przez boto na Raszyn, z pola... Nie znaj drogi... - mwi Sokolnicki otrzepujc szpicrut bryzgi bota ze spodni i cimw. - Przekonaj si, e nie przelez, bo to gboko, a wtedy run na nas w Falenty. C ty w tej zabawie mylisz robi, moci uanie? Skoczya si ju twoja rola... Pomimo straszliwego huku Rafa sysza tewesoo drwice sowa. Nogi pod nim dray jak wczoraj, kiedy to osab w lesie nadarzyskim. Serce walio z niepowstrzyman si... Tchu nie mg zapa..: Bysny biae zby generaa. - Boisz si, kiedy strzelaj nie do ciebie. Nie lubisz tego? C to bdzie, jeli zapoluj na twoje ydy? - Nie boj si, generale! - krzykn dumnie i hardo. - A widz. Trzaskajcy oskot karabinowy wyrywa si spomidzy grzmotu armat; hucza corazbliej i bliej, wzmaga si i potnia tu w dymie. Sokolnicki dwign si na strzemionach, przecign ramiona... W tej samej chwili na zakrcie drogi ukazasi adiutant i, salutujc w biegu, ukazywa pole przed wiosk. Genera nie czekajc na jego sowo poleci:- Plutonami! Zjechali obaj z drogi wolno, noga za nog. zbliyli si do batalionu Godebskiego. Wnet usyszeli komend: - Dwoma szeregami! - Pluton! - Tuj! - Cel! - Pal! Runy pociski batalionowe. Za chwil dokoa jedcw warkny kule austriackie z daleka idce, cinajc gazieolch i gwidc przecigle po wodach. Sokolnicki wjecha w szeregi fizylierw i wesoo, gono zacz sam komenderowa trzaskajc w powietrzu szpicrut. - Nabij! - Do adunku! - Odgry adunek! - W rur! - Za stempel! - Przybij! - Stempel na miejsce! - Plutonami! - Cel! Pal! Wrzyna si swym koniem coraz gbiej midzy szeregi rogatych czapek a ku przodowi batalionu i pobrzeu lasku. Rafa, zostawszy w tyle, widzia go owianego bkitnym dymem i pomimo strzaw huczcych sysza wci skrcon komend: - Nabij! - Dwa! - Trzy! - Cztery! - Cel! Pal! Rafa by w stanie niesychanego podniecenia, ale ju nie dra tak caym ciaem jak przed chwil. Mordowaa go tylko jedna myl: czemu nie ma w rku karabina? Mie karabin! Bra go do nogi, nabija, wznosi, na oko - i znowu, znowu, bez koca. Sta w szeregu! Sysze rozkaztego janie wielmonego gosu jak gdyby rozkaz rodzonego ojca: dwa, trzy, cztery!...Wtem jedno z drzew w lasku olszowym zaskrzypiao, jakby je niewidzialna sia zacia do rdzenia u ziemi toporem. W tej samej chwili w rzadkie bagno paln ciar kuli dziaowej, rozdar je i wyrzuci w gr dwiema bryzgajcymi skibami jakoby dwie potworne wargi. Tu w pobliu Rafaa przelecia potny ziew powietrza i pocisk z jkiem grzmotn w grobl wywalajc w niej dziur. Ko uana trwonie zadrepta na miejscu, stuli uszy i zatarga bem. W dymie, daleko w polach, przez ktre niedawno lecia jego ko, Rafa ujrza na prost siebie zionce ognie i wybuchy kbw dymu. Ognie poziome i dymy, ognie idymy. Po kadym ogniu - sysza huk tukcy tpo w ziemi, jakby w ni walia - 48jx}jӺA48j4jA4 }x} jL  @jj{AA^P c_g c`wcav+cbh:#olbrzymia stpa. Chaos otoczy mu gow. Huk ze wszech stron... Zblia si, zblia. Widziao si, e za otaczajcym go laskiem ziemia raz w raz pka i e z jej gbokiej calizny wywala siogie i dym. Serce uspokoio si i miejsce trwogi zajozdumienie. Ciekawo: co te z tego moe wynikn? co si jeszcze sta moe? zaguszya wszystko. Naok waliy si w bagno olchy cite kulami. Niewidzialne siy ciskay konary, gazie, odszczepy, a nawet cae drzewa. W szeregach cigle rozlega si jk tak straszliwy, jakby kogo zarzynano noem. Dym zasania linie piechoty. Rafa chcc wszystko lepiej widzie tkn konia ostrogi podjecha do armat. Kapitan komendant leniwym krokiem przechadza si od dziaa do dziaa, ktre byy ustawione o omnacie krokw jedno od drugiego. Naczelnicy sekcjw stali przy przodkarach midzy jedn armat a drug. Oficer od wozw i ogniomistrze czekali na skinienie kapitana komendanta. W oddali stay osiodane konie kanonierw i naczelnikw sekcyjnych. Z dymu wyjecha niespodziewanie Sokolnicki. Wyszuka oczyma Sotyka i da mu rozkaz: - Ognia! Sotyk grzmicym gosem zawoa na swoich:. - Baczno! Kady drugi pomocnik lewy uderzy lont w lewe rami dla strznicia ostrza popiou,przenis go w wycignitej rce o cztery cale przy kocu ladu prochowego... - Pal! Dotknli lontami podsypki-i cofnli si w swoje luki. Cztery dziaa wstrzsy si i skoczyy w ty. Dym osoni ich chmur. Rafa sysza tylko wokoo siebie komendy:- Nabij! - Za wycior! - Przytkaj zapa! - Po nabj! I znowu: - Wytrzyj! - Za stempel! I znowu: - Przybij! - Pocisk w dziao! Mody jaki oficerek z twarz surow i natchnion, z okiem zimnym, schyla si nad dioptr. - Na cel! - Pal! Migay w dymie wyciory, gowy kanonierww rogatych czapkach, obsugujcych dziaa, zote hafty i akselbanty oficerw wzielonych mundurach, drgi, uzbrojenia - i ognie. W to miejsce zara skieroway si kule austriackie dwunastu armat przedniej stray generaa Mohra. Od huku (gdy i dwa granatniki polskie przy batalionie Godebskiego bi zaczy) nasta w uszach jednostajny dwik -- jakby czowiek lata w rozkoysanym dzwonie. Bawany dymu gstniay wci, stay si z niebieskich bure, pene sadzy prochowej, ktra dusia i wyeraa oczy. Znieruchomiay jedziec nie porusza ani rk, ani nog. Sysza wokoo woania i krzyki straszne. Nic jednak, nic nie mogo zepchn go z miejsca. Z naga jaki onierz w bermycy z biaymikordonami znalaz si u jego strzemienia i wznis na niego oczy przeraliwe, tak dziko wywrcone, e Rafa ockn si jak ze snu. Tamten pchn go kolb karabinu i wegna midzy konie artylerii. Jeden z artylerzystw w rozpitym mundurze, spodktrego ukazywaa si skrwawiona aksamitna kamizelka, wrzasn na niego, inny podnis szabl. Rafa zdar swego konia i stpa pojecha na prawo, ale tu o kilka krokw ko jego potkn si na lecych ludziach. Olbromski schyli si, eby przez mrok dymu zobaczy, co to za jedni, gdy wtem ko jego skoczy, cisn si caym korpusem, jakby przeraony okropnoci widoku. Chrapn jak ongi zdychajca Baka, wspi si dba i z wysoka run naprzednie kolana. Rafa wyrwa nogi ze strzemion i zlaz na ziemi. Ko jego dracay. Kby jego kurczyy si, skra wytaa na nich. Pyskiem chwyta ziemi, a jzorem liza naok przestwr. Wtedy dopiero Rafa zobaczy, e ze zwierzcia wypywaj wntrznoci i krew si wali. Odszed stamtd i nie wiedzc zgoa, w jakim posuwa si kierunku, brn przed siebie. Za chwil znalaz si w szeregach woltyerw. Uderzyy jego oczy znane mu barwy: te konierze, to-zielone szlifyi zielone pirka na czapkach. Stali w bagnie prawie po kolana. Nabijali bez komendy. Strzelali. Rafa potyka si nakpach, pniakach, gaziach, wazi na ciaa zabitych i gnany si ciekawoci przeciska si naprzd. Twarzy niczyjej niewidzia. Tak doszed do plutonw, ktre biy si prawie na oko. Dziao si to o kilkadziesit krokw przed nim. Dym nie pozwala nic widzie. Przy kadym tszymdrzewie czai si czowiek, nabija, strzela, nabija, strzela. Rafa chwyci karabin lecy na ziemi i stan w szeregu. - Rwnaj si! - krzycza wci mody oficerek usiujc sformowa tu kolumn i ruszy z ni naprzd. Starania jego szy na marne. Ludzie walili si co chwila. Kule rzny jak grad. Spomidzy drzew wynurzyli si onierze o twarzach bladych, z wystraszonymi oczyma. Byy to bataliony Wukasowicza pod dowdztwem pukownika barona Pabelkovena. Zwartym szeregiem, ile byo mona wrd drzew, walili naprzd. Rafa w osupieniu patrza na ich wysokie czapy iskrzyowane na piersiach biae pasy. To, u pioruna, oni... - tyle zdoa pomyle. Na widok wrogw onierze batalionu Godebskiego chwycili bro i rzucili si naprzd. Rafa ogarnity szaem szed z nimi. Napadli na piechot Wukasowicza z chopsk furi. Kuli bez sztuki wojennej, po chamsku, bagnetem, bili kolbami... Rafa,nie umiejcy robi broni, chwyci star prusk landar za koniec lufy i zacz praco siy w ramionach. Za nim to samo uczynili inni. Widzc koo siebie kup j niekomenderowa, lecz przewodzi, jako szlachcic chopom na poarze: A bije! A dy to Niemcy! A nie dajta si! - Wbijali si w szeregi najeone skrwawionymi bagnetami, rzucali si na lufy ociekajce krwi. Krtko trwao ich mstwo. Za chwil musieli ustpi. olnierz austriacki szed nanich z wyniosoci w nizin, szed kolumn liczc trzy tysice chopa, zwart i grub.Byy to bataliony Weidenfelda, batalion Dawidowicza i puk siedmiogrodzko-wooski.Woltyerowie uchodzili brnc coraz gbiej w bajora, odbijajc si, odstrzeliwujc, trupami zacieajc pole. Austriacy wbijali si w lasek olszowy potn mas i zagarniali cay. Fizylier polskie szy w ty coraz bezadnej. Panika padaa na nich z wolna jak rzsisty a stale wzmagajcy si deszcz. Darmo szablami oficerowie pdzili do boju. Nadaremnie z go szpad w rce par ich swym koniem Godebski... Rafa znalaz si w truchlejcym toku, zbitym w mas, gniotcym czek czeka. W pas brnli w rudawicy ku grobli stawu, swarzc si ju midzy sob. Kiedy wydosta si na twardsze .miejsce i przetar oczy, ujrza przed sob szlak ku grobli, na ktrym sta niedawno z generaem. Teraz wali si na zdemoralizowany batalion. Wprdce napenilite miejsca chargoczc, gadajc, w kup zbici. Armaty huczay przed nimi. Kule bluzgay po wodach stawu i kosiy te trzciny. Wtem od strony Raszyna pdem nadcign hufiec jezdny. Przewodzi mu ksi Jzef.Za nim jecha Pelletier i kilkunastu adiutantw. Rafa pozna ich wszystkich oczyma, nie mylc wcale o tym, kogo widzi. Baczy tylko na to, eby nie by zepchnitym do stawu. Anizetka, Szpilka... - myla przypatrujc si im przez ma chwil. Ksi mierzy rozgromiony batalion ognistymi oczyma. onierze widzc go poczli si opamitywa, jako tako formowa i zwraca ku olszynie. Wdz zsiad z konia i nie wyjmujc z ust krtkiejfajeczki brle-gueule stan pord onierzy. Od pierwszego z brzegu wzi z rk karabin i zawoa: - Za mn, bracia! onierze wydarli si mas z gstego botairuszyli jak jeden. Wpadli na piechurw austriackich z furi, z wciekoci, z szalestwem, tak nagle, jakby wyroli z ziemi czy wypadli z zasadzki. Ksi szed w szeregu, walczc jak prosty onierz. Nigdy furia bojowa nie bya wcieklejsza. Pierwsze szeregi austriackie wgnioty si w nastpujce i wdeptyway je w bagno. Nie byo miejsca na bitw. Kto by na placu, musia zgin. Sami oficerowie austriaccy, eby zyska miejsce, musieli wyda tylnym szeregom kolumny rozkaz odstpienia. W kilka chwil lasek olszowy zosta zdobyty a do wioski. Tam take wrzaa straszna walka. Austriacy wdzieralisi na oszacowane chaupy, zdobywali kad pid ziemi, kady rw, zasiek. Z gry, z puapw, zza desek, zza wgw, z dziur, szczelin razi ich nieustanny grad kul. Ale ju z trzech stron, od Pucha, z pola i od strony Jaworowa, wioska bya osaczona. Cay drugi puk piechoty szed na ni gbokim szykiem. Rwano ju deski rkoma, rujnowano zasieki, wycigano dyle. Ksi Jzef wezwa przez adiutanta Krasiskiego pierwszy batalion pierwszego puku, ktry pospou z artyleri strzela bez przerwy i dwunastu kompaniami natar na oblegajcych wiosk. Szed w pierwszym szeregu porucznik Skrzynecki. W cigu kilkuminut oblegajcy zostali wypdzeni bagnetem i wyrzuceni w pole. Zarazem trzylekkie armaty, przyprowadzone do Falent z Raszyna, wzmogy ogie artyleryjski. Fizyliery zamknite w wiosce, ktrymi kierowa sam Sokolnicki, pozdrowiy ksicia okrzykami chway. On siad na ko i otoczony swym sztabem przejeda wrd szeregw. Teraz rezerwa wysuna si naprzd, dziewi dzia stano razem i poczy spod dworu w Falentach bi nieszczdnie. Ksi cofn si do gwnego swego stanowiska w Raszynie. Gdy z wolna jecha przez grobl, kule wistay koo niego jak grad. Sokolnicki poleci umocni pod ogniem nieprzyjacielskim zburzone oszacowanie Falent i formowa znowu swoje trzy bataliony, eby, w myl tej samej co rano zasady, szczdzi onierza. Ale kiedy to speni i kiedy infanteria austriacka cofna si w pola, sypn si na jego piechot i artyleri grad kul szeciofuntowych. To nadchodzcy korpus armii austriackiej, amianowicie pierwsza jego brygada pod generaem von Civalard i Pflacher wzmocnia przednie strae Mohra. Waliy teraz dwadziecia i cztery armaty, sze nowych batalionw przyczyo swj ogie do dawnych piciu. Odpowiadao im dziewitylko armat. Rafa by w ich pobliu. Sysza hurgot taczajcych si, spracowanych dzia. Caa bateria wia si teraz w kurczach miertelnej pracy, miotaa jak skorpion w rodku ognia. Uan dra nie jak na pocztku bitwy, ale jak wwczas, gdy szuka zabitej Heleny. Wrzaski rannych, jki, woania o pomoc, pacz i skomlenie zabiy jego dusz. ciskajc sobie gow sania si z miejscana miejsce. Kto z artylerzystw kaza mu nosi wiadrem wod, wic j przydwiga kilkakro. Kiedy po raz trzeci bieg do zalewiska w olszynie, tu o kilkanacie krokw od niego wylecia w powietrze kieson prochowy. Sup ognia porwa w gri roztrzaska o ziemi zielone zomy, zabite konie, rozrzuci koa, postronki, chomta. W ogniu ludzie poparzeni jczeli. Jeszcze Olbromski nie zdy nabra wody w wiadro, kiedy wybuchn drugi wz. Za chwil trzeci... Jaki kanonier w dymie krzycza: - Granatnik zbity na ziemi! Straszny trzask granatw rozlega si w tym miejscu. Wyrwana ziemia, lecc w wybuchu powietrza, grzmotna Rafaa w plecy i rzucia w boto stratowanej drogi. W guchym pomdleniu lea wcigajc w puca wolniejsze od dymu przy samej ziemipowietrze. Coraz blisze wybuchy dymu z kilku i kilkunastu naraz strzaw odtrciy bataliony polskie. I oto z naga ucichy. Lecz w teje samej chwili wyszy z kbwburej sadzy nieprzejrzane szeregi piechoty.Lasek od strony Pucha znowu dosta si wich posiadanie. W pobliu drogi wrzaa walka na bagnety. Sokolnicki, w cigu caej bitwy kryjcy onierza za lichymi osonami, i teraz poow swej siy wtoczy do zabarykadowanej wioski. Rezerw kry midzy ni a dworem, a batalion Godebskiego w lesie. Artyleri trzyma wci na drodze i ca baczno zwrci na obron i bezpieczne posiadanie odwrotu przez grobl. Cay teraz nacisk artylerii austriackiej wywar si na wiosk. Kiedy piechota Mohra powtrnie wdzieraa si do gbi lasku, targajc bagnetami piechurw Godebskiego, armaty austriackie poza plecami tej piechoty zwrcone zostay paszczami na wschd, prostopadle do Wielkich Falent, i poczy bi w resztki siedlisk wieniaczych. Rafa trafi tam wanie pospou z kolumnami zostajcymi pod wodz Sierawskiego. Gruchna w tumie wie, e Godebski usunity zosta z pola z ran mierteln i e go cnotliwy Fiszer zastpi. Nie wiedzie kiedy, wraz z tumem znalazsi uan midzy stodoami. Odetchn. Nie byo tu takiej ulewy pociskw. Do czasu... Na powaach chat, w stodoach, za wyrwanymi wrtniami siedzieli, stali, klczeli i leeli onierze, odpierajc strzaami szturm infanterii austriackiej uderzajcej na wiosk z poudnia. Jeszcze starczyo na pewien czas adunkw. Kady onierz wypali ich po szedziesit. Gdy kule armatnie rozwaliy ktr stodo, powycigay z wgw jej belki, wywayyprzyciesi, wyrway z ziemi supy, onierze przenosili si kup do drugiej, dotrzeciej, wazili na wierzch obdartych chatibili znowu. Sokolnicki formowa sam partie.By wci na rodku drogi wioskowej i dyrygowa obron. Widzia stamtd przez tylne, pnocne, odsonione przejcie sw wieo zoon rezerw, do czego znowu powrci, i artyleri. Pewna partia onierzy nosia wci wod w konwiach, wiadrach, lusofach i zalewaa wzniecone poary. To tu, to tam bucha ogie. Gdy artyleria wystawiona na ogie cofa si zacza za paac, ku grobli, caa sia dwudziestu czterech armat napastniczych buchna w Falenty. Piekielny zacz si ogie. Belki, krokwie, aty trzeszczay i amay si, dary na szczapy i wiry. ciany wyginay si i waliy na ziemi jak dugie. Od poaru ratowa mokry gnj i ziemia... Tworzya si kupa ruin drewnianych, zlanych krowiecem, stos spitrzony wywrconych domostw. Za nim stawali wnetonierze i razili jeszcze wroga stojcego w polu i suncego wci naprzd z poudniai wschodu. Rafa podj karabin zabitego grenadiera, przypasa jego adownic i zachyliwszy sipod sterczc cian zacz nabija i wali.Dzika dza w nim bia jak ten nabj w rozpalonej lufie. Zapomnia, gdzie jest i co si z nim przytrafia. Chwilami mu si zdao, e bije w kuf wilka w nienym parowie i ma wszczepione w piersi jego pazury. Sysza gos Sokolnickiego zachrypy: - Podsypuj, bracie, podsypuj! adunkw nie gub! Mocno przybij! Nie auj! A zasie, pludry! Tu to przywdrowa, niemiecki ryju! Twoja tu ziemia, zodzieju? Bij, braciszku, jeden z drugim, nie auj! To tu, to tam wzmaga si wrzask niebezpieczestwa, okrzyk rozpaczy. Zaczy pada w wiosk, a raczej w zdruzgotane jej gnaty, ponce bomby modzierzowe. Bomby te w chwili pknicia na ziemi albo w powietrzu miotay ogie wewszystkich kierunkach. Byy to wielkie wydrone kule z elaza, napenione prochem. Miay w sobie otwory zabite czopami, dugimi blisko na wier okcia, wktrych mieciy si tuleje napenione materiami palnymi. Ogie obejmowa stosy drzewa, mundury ywych i zabitych. Zalewano goi duszono nawozem, ale bomby zaprawne sztucznymi ogniami szy coraz gciej jakoby stada ognistych ptakw. Zapalaa si i gasa wioska Falenty w stu naraz miejscach. Szerokie agle pomienia wida byo na przodzie i w tyle, ponad gowami i u stp. Kule omiofumowe amay resztki rumowia.Sokolnicki wyj okrgy zegarek, rozejrza si wokoo. Wytar piciami oczy pene piachu, dymu, sadzy. Odsapn z gbi piersi. Strzepn palcami. Bya blisko godzina pita po poudniu. Najbliszemu z oficerw rzek z cicha, nad uchem: - Batalion w ty... prawym skrzydem... Marsz... Woltyerowie wynurzyli si z ognia i dymw. Byli czarni, okopceni, z tlcymi si mundurami. Przez pnocne wyjcie z wioski toczyli si na drog pod paacem. Ztrudem formowali oficerowie sekcje i pancerzowe roty z boku armat. Sotyk otrzymawszy rozkaz woa w dymieochrypym gosem: - Baczno! Ognia w odwodzie! Pbateriami!Marsz! Wozy dostatkowe weszy na grobl pod oson dwu batalionw, zbitych w kup i wypartych z olszowego lasu. Bataliony te wci szarpay si z nieprzyjacielem. Pierwsza ptbateria, zoona z trzech armat i granatnika, wysza z dymnej jaskini i przez zawady rannych, przez kupyzabitych cofaa si w ty, a do linii wozw. Tam stanwszy przysposobia si do dawania ognia. Druga pbateria, zoona z trzech dzia (gdy dwa zdemontowane i rozbite zostay na placu), jakby w ni walia - 48jx}jӺA48j4jA4 }x} jL  @jj{AAcPcd*e cf cg. ch<z popiechem dya do pierwszej. Hukny jeszcze strzay... Armaty kolejno wchodziy na grobl. Za sprychy, za osie i grona cignli je onierze piechoty pospou z rannymi komi. Wikszo kanonierw czynnych upada pod kulami silnego nieprzyjaciela. Czerwone akselbanty zarumieniy drog falenck. Zielone kurtki zasay j jako wiosenna murawa. Z koni ledwie poowa zostaa. Sokolnicki, uwiadomiony, e i Fiszer z ranami wyniesiony zosta za grobl, sformowa zdziesitkowany Godebskiego batalion. Stan w szeregu i, niezomn piersi zatarasowawszy dostp, osania odwrt armat. onierze jego szli nie tylko przez grobl, ale i obok niej, wskro bagien, po pas zanurzeni. Nieprzyjaciel wali si za nimi krok w krok, szed w ich tropy tym samym bajorem. Tu, wrd pniakw, suchych chrustw, w zeszorocznych kpach trzcin, zacz si bj na mier i na ycie. Ci, ktrzy szli grobl, wspierali walczcych. Cay zastp by skrwawiony, mokry i rudy od bota. Rafa z innymi osania armaty. Ziemia walia si ogromnymi skibami z rozgniecionej grobli. Drzewa wjeday w bagno Kawki, gdy koa armat wytoczyy z grobli ich korzenie. Trzeba byo co chwila wywleka te koa z rozpadlin gruntu i z jam nagle powstaych, pcha i dwiga pie co tchu w piersi a siy w ramionach. Po wielkim trudzie dosigli nareszcie twardego wybrzea przed kuni raszysk. Stamtd same ju konie pocigny dalej dziaa. Spychajc piechurw austriackich wbagno, amic si z nimi oko za oko, zb zazb, wychodzia na susz piechota i dyapod kocioek. Nieprzyjaciel przedziera si t sam drog. Ale teraz wszystkie siy polskie miaprzeciwko sobie. Dwanacie dzia baterii saskiej, armaty Wodzimierza Potockiego i trzynasta kompania artylerii pieszej Ostrowskiego stany na szacu za kocioem, na polu od strony Michaowie i nad stawem od strony Jaworowa: Wszystkiepaszczami zwrciy si na grobl. onierz austriacki musia przeby jej wski przesmyk. Tote najcisza tutaj wywizaa si walka. Armatom polskim bardzo niewiele szkodziy baterie Mohra, Civalarda i innych, ustawione w nizinie falenekiej, za grobl. Tymczasem kady pocisk polski, rzucony wzdu grobli z raszyskiego wzgrka, wyrywa istne jaskinie w zwartych szeregach idcej piechoty. Kocioek, otoczony czworobokiem muru, i domostwa z cegy przy placu kocielnym suyy za doskonae schrony dla piechoty polskiej. Na grobli z wolna wyrastay wzgrza rzuconych miertelnym pokotem polskich chopw zza Pilicy, Rusinw, Czechw, Sowakw, Wgrw, Cyganw, Woochw... Wodzowie polscy stanli przy armatach. Ksi Poniatowski chodzi od jednej do drugiej, pracowicie, zimno i umiejtnie celujc. Co chwila sa adiutantw w stronMichaowie i w stron Jaworowa, gdy na obudwu tych punktach dziaa tgo grzmiay.Wieci wci byy pomylne, nigdzie nieprzyjaciel bota nie przeby. Ju si wczesny, wiosenny wieczr nachyla, kiedy infanteria Wukasowicza przez wzgrza zabitych na grobli wtargna na brzeg raszyski. Ale potne natarcie batalionw Sokolnickiego, wypoczywajcych za kocioem, zepchno j znowu z grobli i wzgrza. Z podwjn moc zaczy pracowa armaty, dym zasoni wod jasnego stawu, grobl, drzewa i biedn przydron osad. Noc zapadaa, a wci jeszcze wyzieway mier zdyszane i rozpalone pie. Dopiero gdy ciemno nastaa zupena, wolno, wolno przestay szczeka. Dogasaa una nad zgliszczami Falent. Jki wieczorny powiew nis z grobli, z bagien, z wybrzea. Mga biaa; peznc powoli znad suchych trzcin, powczya te gosy mierci niby caun dobrotliwy. Na grobli trupem legy dwa tysice Austriakw, a tysic z gr naszych skonao w falenckiej olszynie. Noc ju bya gbok, gdy Rafa wydosta si z walczcych glidw - w potarganym mundurze, bez czapki, mokry a do ramion.Szed na olep przez zorane pola w stron Oparzy. Zdawao mu si, e tam jeszcze znajdzie swe wczorajsze legowisko. W Raszynie nie byo gdzie postawi ng, nie tylko przytuli gowy. Widzia odchodzc, jak do kocioa i domostw znoszono rannych. Na polach przy drodze pokotem skadano trupy. Olbromski cay by w ogniu. Szarpaa go wczorajsza rana. Teraz dopiero czu stuczenia od pchni bagneta.Pomienie mia w oczach i w gowie, a jednak zimno go trzso. Wlk w sobie miertelne cierpienie, dwiga w zamknitych oczach widok caego tego pola,mia w ramionach ruchome kupy cia na grobli... Rozdzia 8 W WARSZAWIE Po nocy, spdzonej w pustej szopie na ydowskim przedmieciu Warszawy - a w pobliu szubienicy miejskiej, Rafa ockn si nade dniem. Szopa staa z dala od drogi,usysza jednak szczk i turkot idcych armat, taborw, piechoty. Wylaz ze swegolegowiska i dopyta si u idcych piechurw, e to nasi odstpuj na caej linii. Ogarno go tpe zdumienie. Kiedy na pocztku tej nocy odchodzi z Raszyna, caa armia kipiaa od dumy z odniesionego zwycistwa. Teraz ze wszystk swoj si uchodzia z placu! Jake straszliwie dudniyarmaty na tej nocnej drodze odwrotu! Jake ciki, znuony i grobowy by krok ustpujcego onierza! - Sasi uszli! - tumaczono Rafaowi z szeregw. - Niemiec Niemcu brat! - Pode psy saskie! ze rodka bitwy w ty poszy... - Tysic dwiecie gw, stu pidziesiciu huzarw, dwanacie armat, wszystkie swoje trzy bataliony zebrali w kup i uszli...Rafa wmiesza si w szeregi i pocign znimi. Po drodze rozpytywa si wci o brygad Sokolnickiego. Dopiero rankiem powzi wiadomo, e ten genera mianowany zosta naczelnikiem lewego skrzyda i e osania niziny Powila od strony Wilanowa za Czerniakowskimi i Mokotowskimi rogatkami. Olbromski z maym oddziaem piechoty, ktry brn samopas, powlk si za okopami w tamtymkierunku. O wicie da si sysze daleki ogie tyralierski. Przemkn w rannej mgle jaki oddziaek konny i zjecha w nizin wilanowsk. Na wzgrzu w okolicach Mokotowa zaczepia Rafaa stra gwardii obywatelskiej i z wielkimi ceremoniami powioda do oficera komenderujcego wart. Stary w wiarus na pytania Rafaa ogeneraa Sokolnickiego nic pewnego powiedzie nie chcia i kaza mu czeka w obozie gwardii na skraju azienkowskiego parku. Wyroso tam istne miasteczko, wzniesione poprzedniego wieczora. Ze stow, drzwi, okiennic, awek i stokw pobudowali obrocy. miasta rodzaj chatek, szaasw, namiotw, a przede wszystkim kuczek. Spali w tych schroniskach nie tylko sarni, ale i ich rodziny, ktre przyniosy imzapasy i napoje. W chwili gdy Rafa nadszed, gwardia ju bya wstaa, przebudzona nadzwyczaj niedelikatnie przezpukownika ubieskiego i jego adiutanta Rokickiego. Dowdcy ustawiali w szyku bojowym rozespanych mieszczan, gdy od strony Piaseczna sycha byo coraz bliej strzay karabinowe. Rafa zatrzyma si wjednym z przygodnych szaasw, usiad tam w kucki pod nakryciem drzwi wyrwanych skd z zawiasami i zapad w stan drzemania. Po dniu wczorajszym mia wci jeszcze huk w gowie. Z krtkiego snu wyrwao go silne targnicie za rami. Jaki nie znany mu oficer budzi go i woado generaa. Sokolnicki sta niedaleko na koniu. By schlastany bryami gliny do galonw i kity na czapce. Cimw i amarantowych spodni nie wida byo pod botem. Twarz mia czarn i pospn od znuenia. Ko jego cay by w pianach. Para sza z niego. Gdy Rafa przybieg do strzemienia z ukonem, genera zaartowa: - Tak to si sprawiasz, panie adiutancie? Poszaasach tej babskiej piechoty musz ci szuka! Co za czapk masz na gowie? - Panie generale... czapka spada na grobli, gdymy dygowali armaty. Podjem pierwsz z brzegu na szosie, w nocy. A konia mi zabito koo Falent. Jestem niezdrw... - Ech, piecuchy! czy dostae co nowego w lasku? - Zdaje mi si, e mi szturchano, ale dokadnie nie wiem, gdzie i kiedy... - C mylisz robi? - Musz poszuka schronienia, bo mi trudnosta na nogach. - No, rad sobie, jak umiesz. - Panie generale... - Czego jeszcze! - Czy, gdybym wyzdrowia, mog mie nadziej suby pod jego rozkazami? Sokolnicki pomyla przez chwil, obejrza go od stp do gowy i rzek niechtnie: - Moesz zgosi si do mnie. Tylko nie piechot. Pomyl o dobrym koniu i lepszym uniformie. Moe si znajdzie dla ciebie miejsce adiutanta. Rafa podzikowa mu ukonem i spojrzeniem. Genera w tumie. oficerw popdzi w kierunku Mokotowa. Olbromski ze zdziwieniem dowiedzia si, e to ju popoudnie. Mwiono w szeregach gwardii ozawieszeniu broni. Nie majc tu co czyni, strudzony uan poszed wprost przez park azienkowski ku miastu. Min noga za nogdolne aleje, wszed na grn i obok drewnianych domkw brn po bocie. Czsto przystawa, opiera si o drzewa. Kiedy wszed w miasto, by tak osabiony, e wci przysiada na ziemi. Wspomina sobie to gd, to pragnienie, ale przede wszystkim mia w oczach i myli wczorajsze pole. Blisko trzy dni nie jad. Kiedy ostatni raz dwign si z ziemi i podnis oczy, ujrza przed sob elazn krat ogrodu, przerzucone przez ni suche jeszcze, popltane badyle dzikiego wina, a w gbi ogrodu front paacyku i balkon. Stany naprzeciwko jego oczu drzwi zamknite, okna z zapuszczonymi firankami, kamienne schody z lewej strony balkonu, byliny zeszorocznych kwiatw na klombach... Wspar si piersiami i ramieniem na tpych grotach elaznej balustrady ogrodzenia i patrza uwanie w to miejsce. Tu za lustrzanymi drzwiami rozlega si szelest sukni Heleny de With. Tu szemray pod atasowymi stopy mae ziarenka piasku, zaniesione przez wiatr na gadkie skrzyalez marmuru, gdy' zstpowaa cicho jak duch. Prawda to, o mocny Boe, e ju jejnie ma?... Serce tuko si o elazne kraty,przy ktrych bio niegdy w oczekiwaniu. elazne szczeble okrya ruda rdza. Rygiel furtki by zasunity, na ciece leay badyle i czarne licie. Na szybach, na stopniach ganku, za nieruchomymi firankamignio niezbagane i niezomne milczenie. Ulicami cigny podwody chopskie, zwoce do Warszawy w gnojnicach i drabinkach rannych spod Raszyna i spod Piaseczna. Gdy szpitale byy ju przepenione, mieszkacy zabierali do swoich domw nieszczliwych, odstawionych czstokro bez adnego opatrzenia, w opakanym stanie. Jaki oddziaek gwardii spostrzeg Rafaa przytulonego do kraty ogrodu i zabra go ze sob. Ranny poszed bez oporu. Na pytanie, czy nie ma w Warszawie rodziny, krewnych, znajomych, nie umia odpowiedzie, przytoczony moc ostatniego wzruszenia. Ale wreszcie przypomnia sobie dom ksicia Gintuta i prosi, eby go tam odprowadzono. Brama paacowa bya otwarta, a na podwrzu stao kilkanacie chopskich furmanek. Chude konita chrupay obrok w tobach i siano w pkoszkach tu pod oknami. Gwne wejcie, dawniej szczelnie zawsze zamknite, teraz rozwarte byo na cieaj. Rozmaici ubodzy ludkowie wchodzili i wychodzili tamtdy. Kiedy dwaj gwardziciwprowadzili Rafaa do przedsionka, na ich spotkanie wyszed stary kamerdyner z Grudna. Nie pozna wcale Rafaa i zaj sinim z ledwie ukrywan niechci. W salonach dolnych i w przepysznej bibliotece stay teraz ka, ka i ka,jak w szpitalu, a na nich stkali ranni. Ciche, wykwintne pokoiki, zamienione na sale operacyjne, zalane byy kauami krwi, pene straszliwych krzykw ludzi operowanych na trzewo, wijcych si w konwulsjach pod pik i lancetem. W innych dogasali z jkiem konajcy. Kilku modych chirurgw w 'krwawych koszulach uwijao si midzy kami. Za nimi nosi wod w miskach, rczniki, gbki, przyrzdy operacyjne stary, na p olepy Andrzej. Rafa widzia to wszystko jakby we nie. Posadzony na krzele w jednym z przylegych pokojw, opar gow o ciani ni na jawie o pustym domu Heleny de With. Wiosenne soce pono. Potok wiata wlewa si do ogrodu. Duga uliczka wysychaa w tym blasku i dymia si od wiosennego, przedwieczornego czadu. - Oto jeszcze jeden ranny... - wyszepta jaki gos we drzwiach pokoju. Rafa dwign cik gow i skierowa oczy w to miejsce. We drzwiach sta ksiGintut. Ranny pozna go bardziej po wzruszeniu caego swego ciaa, po dreniuserca, po dreszczu rk i ng ni zamglonymwzrokiem. Ksi zmieni si prawie do niepoznania. Ciemnoszara twarz porznita bya bruzdami, oczy skryy si pod oson powiek. Zby powypaday, a ostatni z nich stercza zabawnie na przodzie. Ksi Gintut zbliy si do Rafaa i dugo patrza na z odcieniem zdumienia. - Przecie to jest Rafu Olbromski... - rzek wreszcie z cicha do swego starego sugi. Andrzej chwil ypa oczyma, zanim zdoawykrztusi: - Ale co te to ksi pan!... Przecie to jaki oficer. Rafa dwign si ze swego miejsca i wycign do ksicia rk. - Rafu! na miy Bg... Wic i ty midzy wojaki? No, chwaa Bogu, e ywy i e si pod ten dach dosta. Andrzejku! ywo, ywo, dajcie mu osobny pokj, ten, w ktrym mieszka swego czasu. Ranny znalaz si wkrtce w dawnym swymku. Chirurg opatrzy jego star ran na nowo, przemy, oczyci i zalepi wieo otrzymane pchnicia, kaza mu da posiek i uoy do snu. Rafa ockn si dopiero nazajutrz rano. Okna byy ju puchylone. Stary Andrzej wswych pantoflach z tej skry bezdwicznie sprzta w pokoju. Rafa czu si daleko lepiej. Mia wprawdzie jeszcze bl gowy, ale ju ani ladu wczorajszego ucisku. Andrzej patrzana niego uwanymi oczyma i zgina sztywnykark w askawym ukonie. Wkrtce nadszed ksi z chirurgiem. Kiedy ostatni opatrywa rany, Gintut siad w nogach Rafaowego posania i przypatrywa si obojtnie tym czynnociom. Chirurg wnet wyszed oznajmujc, e chory za dwa, trzy dni bdzie mg wsta z ka. - Ciesz si - rzek Gintut - e nie jeste ciej chory, gdy w takim razie musielibymy si zaraz rozsta. Rafa nie zrozumia. - Bd zmuszony wyjecha z Warszawy - cign ksi - a chciabym mie w tobie towarzysza podry. - Niestety, jestem teraz skrpowany sub oniersk. Skoro tylko wyzdrowiej, musz si uda do obozu. - Tam wanie i ja pod. - Ksi pan wstpuje do wojska? - Aha. - Jake si ciesz! - Nie masz czego... Ja nie z chci walczeniaz Austriakami id do obozu. Powinien by mnie rozumie. Id speni powinno... Niewiem, czy z tob mog mwi jeszcze jak dawniej. Postpie ze mn tak dziwnie... wyjechae bez sowa oznajmienia. Olbromski pospnie milcza. - Przyszedem tutaj nie po to, eby ci robijakiekolwiek wymwki. Bg z tob. Rad jestem, e wracasz do zdrowia. - Nie mog wypowiedzie w tej chwili wszystkiego, co mi skonio wwczas do nagego wyjazdu - to tylko wyzna jestem zdolny... - Nie trud si. - Ojciec mi wezwa... Gintut umiechn si pobaliwie. - Ojciec pisa tu do mnie po twym wyjedzie, zasigajc wiadomoci, gdzie jeste. Rafa zamilk. I ksi siedzia w milczeniu. Po jakim dopiero czasie rzek: - Nieraz wspominalimy ci z Mistrzem katedry... - Czy przebywa tutaj major de With? - spyta bezczelnie Olbromski. Ksi podnis na niego blade oczy i rzuciwzgardliwe swko: - Nie. - Gdzie jest? - Przed Bogiem. Mistrz katedry zgin. - Walczc z nami! - Jeeli wiedziae o tym, to dlaczego trudzisz mnie i siebie niskim kamstwem? - W jakim celu ksi pan udaje si do obozu? -wykrtnie spyta Rafa. - W celu przypatrywania si, jak to mam zwyczaj, biegowi rzeczy ludzkich. - Dziwny cel... W chwili nieszczcia kraju...- mwi Rafa ze spuszczonymi oczyma. - Tak sdzisz? - Wczoraj byem w bitwie. Widziaem, e tam nie ma miejsca na badania rzeczy ludzkich. - Nie ma? - Mona tam przynie dusz sw i ciao z wiar w skuteczno boju. Wtedy si jest potrzebnym. Kto by szed po to, eby patrze, jak inni umieraj... - Jeli mi pami nie myli, mona dostrzecjeszcze jedno miejsce w bitwie, wanie dla siebie. - Nie rozumiem. - Bo te zym bye uczniem, twardego bye karku i zmysowych oczu. - Dzi jestem onierzem i za jedyn cnot ), jakby w ni walia - 48jx}jӺA48j4jA4 }x} jL  @jj{AAiP9jkqc kc l$"c m2 V uznaj i wyznaj niezomne mstwo. - Mwisz te jak odak. - Kady dzi czowiek na tej ziemi powinienby onierzem. Widziaem, jak genera Sokolnicki po oniersku sta piersi ca naprzeciwko wroga. - Widzisz, bracie, ja jestem ten, ktry o wszystkim i o tym mstwie Sokolnickiego chce mie swj wasny sd, wywaony z sumienia. - Nie pora na to. - Mnie zawsze pora. - Nie! Teraz pora i na way! Kto yje! Czyni, co ka. Ksi spochmurnia. Zamia si jego twarz. Rzek wstajc ze swego miejsca: - Nie pora ju na to, co tak ordynarnie zalecasz mi, mj rycerzu, ale tylko z tego wzgldu, e podpisano konwencj: Warszawa bdzie ustpiona Austriakom. - Kto podpisa?! - krzykn Rafa wyskakujc z ka. - Le spokojnie. - Za krew, co bluzna z tysica kilkuset piersi na drodze raszyskiej - ustpienie! - Le spokojnie. Ju wojska nasze id na Prag. - Wic jestem jeniec?! - Ranni w potrzebie raszyskiej maj prawo po wyleczeniu si i do swych brygad. Gdy si wyliesz, pjdziemy obadwaj. A po drodze jeszcze ze sob porozmawiamy. Teraz masz jeszcze gorczkowe w gbie i moe dlatego brutalnesowa, a ja tego nie znosz. - Raczy ksi przebaczy... - Nie jestem wcale obraony, aczkolwiek lubi prowadzi roztrzsania bez krzyku. - Kiedy std wyjdziemy? - Jak tylko ty i twoi kamraci, a przynajmniej pewna ich garstka, bdziecie mogli sta na nogach. - Czy nie wiadomo ksiciu, gdzie si obraca genera Sokolnicki? - Poszed ju na Prag. - Czy Austriacy s ju w miecie? - Nie, jeszcze ich nie ma. Zapewne w tych dniach wejd. Konwencja jest zaszczytna i, ile ja wnosi mog sabym rozumem ze wszystkiego, nadzwyczajnie dla nas zyskowna. - Jake to? - Masa wojska cesarskiego uwiziona zostanie w stolicy, a nasz onierz wyruszy w pole... Rozdzia 9 RADA Nim upyno zawieszenie broni, rankiem dnia dwudziestego trzeciego kwietnia ksiGintut schodzi ze wzgrz Dynasowskich wtowarzystwie Rafaa dla przeprawienia si za Wis. Ulice, przez ktre dyli, byy puste, a okna pozamykane okiennicami. Ju most na pontonach naprzeciwko ulicy Bednarskiej by zwinity, a i same krypy z materiaem wojskowym wyprawione w d rzeki. Mieli tedy przeby Wis odzi. Gintut zatrzyma si u stp wzgrza i wodzi okiem po swym paacu, ktry zostawia na asce obcego rzdu i kilku starych lokajw,peen chorych oficerw i onierzy. Nie byo tam ju miejsca dla niego, gdy liczba rannych trzystu dochodzia. - Zdaje si - rzek z cicha do Rafaa - e ju wicej nie zobacz tego domu. Praga niejest objta konwencj. atwo przewidzie, e nastpi bombardowanie Warszawy przez Prag i Pragi przez Warszaw. Urodziem si pod tym dachem, tam jest moja biblioteka, zbiory, pamitki... egnaj, stara chato... Rafa usiowa sklei co pocieszajcego, ale ksi machn rk. Zeszli ku rzece i zdali jej wybrzeem, pustkami ulicy Dobrej a do rogu Bednarskiej. Obmurowanykana wodny, sigajcy od Wisy w gb ulicy Dobrej, dziwacznie teraz wyglda po zdjciu pontonw. Tuky si w nim odzie przewonikw, wrzaskliwie zapraszajcychdo jazdy za wod. Ksi i Rafa siedli w jedn z nich i wkrtce stanli na tamtym brzegu. W okopach peno byo wojska. Rewidowano i sprawdzano tosamo osb przybyszw zza Wisy, cigniono ich do jakich wadz na ulicy Olszowej, ktre nie mogy sobie da rady i nie wiedziay, jak si waciwie zachowywa. Po zaatwieniu formalnoci wyszli z dusznych izdebek w drewnianych barakach, gdzie ludzie dusili si czekajc na swoj kolej, i poczli szuka wyjcia z obrbu okopw. Szli tedy w ulic Brukowan, prostopad do Wisy, ale trzeba byo stamtd cofn si, gdy zabrnli w kt naronikowy trzeciej lunety. onierz-wartownik wskaza im waciw drog, ktra prowadzia midzy dwoma skrzydami koszar wojskowych, zdaa doszyi drugiego biretu, stamtd sza na prawo i wychodzia w stron ratusza oraz rogatek Brdzieskich. Wydostawszy si z obrbu szaca przedmostowego Gintut przystan na przeciciu drg i patrza na fortyfikacje. Zrazu twarz jego bya senna ibezsoneczna, znudzona i skrzepa w smutku. Ale oto wzrok mu si oywi. - A wiesz ty - rzek szeptem, jakby si ba, e ich kto moe podsucha - e to jest wcale godny szaczyk! Na miy Bg... Widzisz ty tamten biret rodkowy, ostrzem zwrcony w rogatk Zbkowsk? To tga sztuka. Albo i tamta luneta zwrcona ku rogatkom Goldzinowskim i drodze do Nowego Dworu. Waciwie to ona jedna, sierota, i ku Warszawie si zwraca. Kt bypomyla, e taki los ci padnie, niebo, przeciwko matce Warszawie dzib swj i pazury nastawia... Zawrci si na lewo w kierunku trzeciej reduty, zamykajcej dostp od ulicy Sprzecznej i rogatek Grochowskich. Z oywieniem popieszy wielkimi krokami w stron Saskiej Kpy i rozpatrywa szaniec nad ach obok drogi, okop na samej Kpie za promem achy tu nad Wis, a obok drogi do myna wodnego. Oglda teraz uwanie i szczegowo skarpy nasypw idcych ponad Wis od szaca przedmostowego a do zagicia achy. Wrci potem na drog i szed w zamyleniu, kierujc si ku klasztorowi bernardynw. W pewnej chwili zapyta: - Czy nic wiesz czasem, jakie s szace zarogatk Grochowsk? - Nie wiem. - Pamitam z dawnych czasw... Szed tam nasyp od Kamionek, przecina drog okuniewsk i w pobliu traktu do Radzyminakoczy si tgim barkanem. - Nie wiem tego. - Szkoda, e nie moemy zobaczy na wasne oczy, czy s jakie dziea w tamtej stronie, na prost Targwka. Ale nie ma ju czasu. pieszmy si! Wielkimi kroki minli klasztor bernardyski i weszli w ulic Szerok. Toczyo si tu mnstwo furmanek, bud przekupniw, brna lekka piechota woltyerska. Ksi naj furmank nie pytajc si o cen. Wsiedli i przez rogatki Goldzinowskie wyjechali pod szaniec przedrogatkowy. Droga okraa go koem z prawej strony, tote ksi mg dobrze obejrze nasypy, rwnie jak gbok fos wodn, ktra szaod szaca do Wisy. - Tga ksia rogatywka... - mwi na p do siebie. - Niczego... Nie mylaem, eby tutaj takich prac dokonano... Chopiec! - zawoa na wonic - jed no mi ywo, piesz si... Wzek potoczy si traktem do Nowego Dworu. Na prawo wida byo przed rogatkZbkowsk jeszcze dwa w polu szace, oddzielnie jeden od drugiego, rzucone na prost ydowskiego cmentarza. Mga jeszcze staa nad nizinami, nad achami, sza z wd, z zalewisk, z szeroko wycignitych ramion Wisy. Wzek szybko pomyka za wojskiem, ktrego stra przednia zostawaa pod rozkazami Sokolnickiego. Dopdzili wojska o jakie dwie mile od Pragi, na poowie drogi z Warszawydo Modlina. Bagae szy przodem pod eskort trzystu ludzi. Piechota miaa ywnoci na dni cztery, po szedziesit ostrych adunkw i po dwie skaki. onierze wyszli z okopw Pragi o ciemnej nocy. Teraz w marszu, prowadzcym w trjkt midzy Wis, Bug i ujcie Narwi, bez wiadomoci dokd i po co id, sarkali omal nie gono. Brygada Sokolnickiego skadaa si z trzechregimentw: dwunastego, smego, szstego.Genera Kamieniecki na czele regimentw: pierwszego, drugiego i trzeciego dawa stra odwodow. Artyleria, przywizana do batalionw, sza w szyku bojowym, kada sztuka za swym batalionem. Awangarda i ariergarda szy o piset krokw tylko oddalone od kolumny. Co kwadrans dawano wojsku krtki spoczynek i uprowadzano je dalej a dalej forsownym krokiem. Bagae miay rozkaz nie wkracza do fortyfikacji Modlina, lecz wyj poza nie od strony Pocka i tam zatrzyma si w jednej linii. Furmanka wiozca ksicia Gintuta dostaa si midzy markietanw, z ktrych kady mia numer dajcy mu prawo do dwu wozw. Wnet piesi i jadcy markietanie oraz markietanki zaczli sarka i odwoywa si do dywizyjnego wagenmajstra, aeby usun now podwodza kolumn wojska. Po rekomendacji udao si przecie Rafaowi i ksiciu pozosta w kolumnie i zawiza rozmow z oficerami. Nikt z nich nie rozumia celu tego marszu. Przewidywali tylko, e zamkn si przyjdzie w fortecy. Zniechcenie byo oglne. Po poudniu czoo kolumny zbliyo si do Modlina, ale bryczka ksica dugo musiaa pozosta na miejscu. Genera brygady Biegaski odamywa z kolumny swojej jeden batalion dla pilnowania mostu, ktry wanie z yew warszawskich przytwierdzono kotwicami i zacieano pomostem. Rafa powzi wiadomo, e genera Sokolnicki wskazujebrygadom miejsce ich w obozie, caa bowiem piechota otrzymaa rozkaz obozowania militarnie z zachowaniem wszelkich ostronoci wojennych. Po dugiej przerwie otwara si wreszcie droga i ksi Gintut powzi wiadomo omiejscu pobytu sztabu. Tam kaza jecha. Zbliajc si traktem do Starego Modlina spotkali jadcego w gronie kilku oficerw rnego stopnia generaa Niemojewskiego. Stary legionista przypatrzy si dobrze ksiciu i zagadn go z konia: - Jakim to prawem, moci ksi, na moje podwrko? - Tak-e to szerokie zatoczyo poty? A poModlin? - Tak jest! Musicie z waszych Galicjw chodzi do nas w Wielkopolsk, chccy wytchn. Do kogo ksi? - Mam interes do kogo z naczelnikw. - Moe a do samego wodza? - A pewnie, e i do niego przyjdzie dotrze.- Nie wiem, czy si to uda, bo wanie zdam na rad wojenn. - Och, to nie mam po co si pieszy... - Osobliwie, jeli sprawa prywatnej natury. - Prywatnej nie prywatnej, ale osobista. Chc da, co mam ze sob, na formacj szpitalw wojskowych, lepiej urzdzonych, niem to widzia w Warszawie po akcji raszyskiej. A nadto... - Jelibym mg pomc... Genera podjecha bliej do bryczki. Rafa wysiad z niej i szed ciek nad rowem. Ksi z generaem rozmawiali z cicha: - Mam tu za widrem, w Galicji - mwi ksi - par wiosek. Byoby tam atwo utworzy jaki batalion, a moe i puk nie najgorszy, gdyby tylko jaki oddzia przekrad si za kordon i zwoa lud mody. Chciaem wanie rady zasign... - Brawo, panie bracie! Ho-ho... Idziemy z tym do wodza. Tak-e nam gadajcie, Galicjanie! - Dobrze wapanu dworowa sobie z naszejgalicyjskiej niedoli, gdy masz dom i wiosk pod bokiem. Wkrtce wjechali w opotki wsi i zatrzymalisi przed murowan ober: Zaledwie Niemojewski otwar drzwi, posyszeli w ssiedniej stancji gwar ywej rozmowy. Ksi chcia zatrzyma si w pierwszej izbie, ale Niemojewski pocign go ze sobi przedstawi zgromadzonym. Mao kto zwrci na to uwag. Wida byo od rzutu oka, e na tym posiedzeniu musi by powzita decyzja zasadnicza. Wszystkie twarze byy pene niepokoju, skupienia i ciekawoci dochodzcej a do granic trwogi. Ksi Poniatowski, wtoczony na ma kanapk za okrgym stoem, zwija i rozkrca doni arkusz papieru. Obok wysoko zasanego ka sta Zajczek, z przesadn, umylnie podkrelan subistoci nie zajmujc miejsca, nie omielajc si usi. W kcie pokoju od ciany do ciany chodzi olbrzymi Dbrowski. Wielka twarz jego, dugi, misisty, pakowaty nos, wygolone wargi grubych ust, kady musku drga i kurczy si od wewntrznych wzrusze. Wielka rka niecierpliwie wichrzya i tak ju nastroszone wosy. Sapa, przystawa, oglda zebranych oczyma i znowu zaczyna chodzi w swoim kcie. Pod ciansta ze skrzyowanymi na piersiach rkomaSokolnicki, Biegaski, dalej Kamiski, Kamieniecki, Fiszer, Piotrowski, Hebdowski,Grabowski, Woyczyski, Izydor Krasiski, Roniecki, Hauke. Kiedy Niemojewski z Gintutem wszed do pokoju, Dbrowski przypatrzy si gociowii rzek pgosem: - Gdzie ja go widziaem?... Ksi ukoni mu si z dala. Stary generapokiwa ku niemu gow i mrucza do siebie: - Aha, ju wiem... Zestarzelimy si, moci panie, od tamtych czasw w Weronie, kiedy to mi tradowa o szkapy AleksandraMacedoczyka... Wszyscy zwrcili na przybyszw spojrzenia, w ktrych malowaa si myl nie o tym wcale, na co patrz. - Moci ksi! - rzek Niemojewski do naczelnego wodza - idc tutaj spotkaem ksicia Gintuta. Ma on zamiar ufundowa puk jazdy na swj koszt wycznie. Sdziem, e wasza ksica mo raczy przyj... - Ciesz si niewymownie z ofiarnoci obywatelskiej wapana. Ale czas nie po temu... Po chwili, jakby dla naprawienia tego, co powiedzia, dorzuci: - Suylimy pod dawnymi znakami, nieprawda? Przypominam sobie... Gintut skoni si z dala. - Racz, moci ksi, zaj miejsce. Mamy tu radzi o dalszych naszych krokach. Moenam podasz myl szczliw... Gintut zatrzyma si u drzwi i gbokim spojrzeniem, penym mioci i alu, ogldatych ludzi. - Tak tedy - rzek wdz naczelny - raczcie,wapanowie, da rad, co dalej czynimy. To mwic podnis sposzone oczy przede wszystkim na Zajczka. Wyraz antypatii, dochodzcej do najwyszych granic, wyrywa si z tych oczu. Wyraz dumy i wzgardy drga w kadej sylabie sw: - Prosz przede wszystkim o zdanie ichmo panw generaw dywizji. Zalego milczenie. - To, co przedstawiem, nie jest moim wasnym widzimisi - cign jeszcze ksi Jzef. -Ja osobicie gotw jestem nawszystko. Kazaem Hornowskiemu wali przede wszystkim mj dom "Pod Blach", jeli przyjdzie do bombardowania Warszawy. Wyraz jadowitego szyderstwa przewin si po wskich wargach Zajczka. - Sdz-rzek ten naczelnik dywizji-e nie przyjdzie a do takiej klski ostatecznej... - Jak bombardowanie Warszawy... -wtrci Fiszer pragnc, widocznie, zagodzi sens sw starego zawistnika. - Jak zburzenie paacu "Pod Blach"... - wyrba Zajczek zwracajc si ku Fiszerowi z tym samym umiechem, zmazanym w jadowitej zoci. Wdz znis to spokojnie. Blady z ran Fiszer rzek dalej: - Dlaczego sdzisz, generale, e nie przyjdzie do tego? - Tak sdz. Strzay z Pragi na Warszaw wegnayby Austriakw w bied nie lepsz od pamitnej sprzed lat pitnastu. Tote niezaczn oni strzela na Prag. Ale c mi z tego, e zatrzymamy t fortec i skraweczek ziemi? Gdzie si tu podzia? Z czego wyywi onierza? Prusaki nad karkiem, tych trzydzieci tysicy z gr, miasto zajte, popoch, a Cesarz o setki mil, Jestemy jak acha przed przypywem.- To wiemy, ale jaki wniosek? - rzek oschle ksi Poniatowski. - Moje zdanie jest takie: zebra wszystkie siy co do nogi w hufiec, przej Wis i forsownym marszem dy przez lsk Cieszyski do Saksonii. Zczy si z Cesarzem i czyni, co rozkae. Oto wszystko. - Ksistwa tak porzuci nie mamy prawa! - wtrci Fiszer porywczo. - C pomyli sobie mieszkaniec? Po jednej bitwie, po odstpieniu Warszawy precz uchodzimy z kraju!... - Mnie przede wszystkim wcale nie obchodzizdanie mieszkaca - odrzek Zajczek - tylko moje zdanie, to znaczy racja wojskowa. Jestem generaem Cesarza, nie mam prawa zmarnowa wojska, ktre mi powierzy, a tu mog je tylko zmarnowa. Szmer niechci wion po zgromadzeniu. - Tak, tak, tak! Ja powtarzam t sam myl: jestem generaem cesarskim i tylko cesarskim... - A wapan co radzisz czyni? - zwrci siksi Jzef do Fiszera, widocznie pragncprzerwa potok sw Zajczka. - Prdzej bym wola zamkn si w fortecach i czeka. Jest Modlin, Gogowa, Gdask, Kistrzy. W kadej z tych fortec jest gar naszego onierza. Moemy si broni miesicami. - O godzie - wtrci Zajczek zapisujc co w swoim notesie. - Wolabym broni si o godzie ni uj z kraju. Ja znam si z godem, wic wiem, co mwi! - Tote wapan moesz si godzi do woli,ale nie masz prawa godzi onierza. Kiedymwi o wyjciu z kraju, to w tej chwili ywi nadziej powrotu majc Cesarza na czele armii. Nie ucieczk doradzam, tylko wyjcie z puapki, manewr wojenny. Sami tu nic nie zbudujemy. Stracimy tylko t garstk naszych rekrutw, dziaka i na tymnasz haniebny koniec. - Widzielimy wszyscy tych rekrutw w boju... - zacz ksi Jzef. - Cokolwiek ksi pan raczy powiedzie na pochwa tych, powtarzam, kantonistw, totylko powinno zachca do wykonania mego planu. Zoymy ich tu kupami znowu w jakim Raszynie i znowu zawrzemy akby w ni walia - 48jx}jӺA48j4jA4 }x} jL  @jj{AAnP]c o pcc q_c rE.c s< zaszczytny akt zoenia na kup pruskich karabinw. Powtarzam: to nie nasz onierz, tylko posikowy, wic cesarski. Ksi by blady jak papier, ktry trzyma w rce. Generaowie milczeli, ale zna byo, e wikszo podziela zdanie Zajczka albo nie ma adnego. Po dugiej i cikiej ciszy mwca rzek agodniej: - Ja tu zreszt syszaem, oprcz swego jedno tylko zdanie, Fiszera. Rad bym wysucha innych opinii. - Sdzibym - zacz mwi genera Kamieniecki - e moglibymy posun si ku granicom litewskim i czeka tam sprzymierzeca. - Syszymy o obywatelach galicyjskich, gotowych zoy nowe puki... - wtrci Sokolnicki. - To ostatnie jest szczeglnie pocieszajc nowin. Nieprzyjaciel rozsiad si w naszejstolicy, a my werbujemy puki za jego kordonem, w jego kraju, pod jego okiem. Toprzynajmniej po polsku! -szydzi Zajczek. - Rzeczywicie, e to po polsku! - ozwa siz kta Dbrowski grubym, chrapliwym gosem. - Tak robi stary Czarniecki: Ty, Rakoczeku, do mnie, na moje miecie, to ja, Rakoczeku, do ciebie! A tu jeszcze nie na cudze, mospanku, tylko na swoje wasne. Wszyscy spojrzeli ku starcowi i wlepili oczyw jego oblicze. - "Ja" - to znaczy w puk jeszcze nie sformowany za cudz granic...Czarniecki!... - mrukn Zajczek, bokiem zwrcony do antagonisty i nie patrzc na niego. - "Ja" - to znaczy my wszyscy, onierze, jak tu jestemy! - Zbyt to dla mnie enigmatyczne. - To jasne jak soce. Wapan widzisz ten plan od czterech dni, bo lepy by go nie widzia, ale po zwyczaju z pychy mcisz w gowach i w sumieniach... - Moci panie! -zapieni si Zajczek szarpic rk szpad. - ebymy nie zapomnieli, e midzy nami rang najstarszy - cign Dbrowski. - Pamitamy. - Jestem rang najstarszy, to niewtpliwa. Nie dlatego jednak podaem zdrow i jedyn rad, tylko dla pospolitego dobra. Niech ksi Ferdynand pjdzie na ziemie pruskie i pobudzi Wszechniemce - co wtedy?Kto bdzie broni ludu, o ktrego mniemaniatak wam chodzi? Rozdepc go wtedy i w obcy nam nard obrc. - To samo mogliby zrobi bez chodzenia we Wszechniemce, gdybymy, stosownie do rady wacinej, szli marszem... w tropy Dyherrna. - Jam ju wszystko powiedzia. Teraz sucham rozkazw. Dbrowski przez chwil milcza. Potem cikimi kroki bezwiednie wyszed ku rodkowi izby. Olbrzymie jego ciao ledwie si miecio w ciasnym wojskowym uniformie. Ciko westchn. Obejrza pomieniami oczu twarze generaw i rzek: - Moja rada jest taka: nie ustpi! Ani pidzi. Owszem napa! - Dobra rada... - gn go szyderstwem Zajczek. - Napa co tchu, nim przekrocz Wis. Jeszcze jej nigdzie nie przeszli. Mostu nie maj. Jeli tedy j przejd, to w brd albo na krypach, to znaczy garstk. T zgnie napaci. Nim most zbuduj, przej wider i ca si zagarnia Galicj po prawej stronie Wisy a do jej rda. Moemy po drodze zetkn si z Cesarzem iksicia Ferdynanda wzi we dwie kluby. Ca Galicj skrzykn i podnie. Nasza toziemia rodzona. Od wiekw... Na gos twoich krokw, wodzu, caa si zatrzsie po szczyt karpacki. Z tym onierzem, ktry sta nad botem raszyskim... Mocny Boe! Widziaem przecie tymi starymi oczyma, co ju nie na jedno patrzay... Id w kraj nie jako oficer, lecz jako zwiastun! - Prawd powiedzia! - jak jeden krzyknli generaowie. Poniatowski po tych sowach wsta i oczy jego zaszkliy si zami rycerskiego uniesienia. Wszyscy zbliyli si ku Dbrowskiemu. Twarze ogniem gorzay. - Za wygran bitw obstoi takie sowo! - rzek twardo Sokolnicki. - Pjdziesz z nami, generale! - mwi wycigajc rk wdz naczelny. - Nie - odpowiedzia twrca legionw. - Szczerze wyznam, co w sercu: stary jestem i do suchania rozkazu ciki. Rogata dusza - to darmo. Co robi, to robi sam ze siebie i wtedy dopiero z ramienia. Takim ju warcho. Na tym mi ycie zeszo. Oto, moci ksi, daj mi rozkaz. Tego usucham. Ka wsi na bryczk i jecha w Poznaskie. Moja to dziedzina. Nim dojdziesz do Krakowa, ja ci znad Gopatum Mazura przywiod... Rozdzia 10 SZANIEC Drobny deszcz sia bez przerwy na zielon ju nizin Wisy. Sosnowe lasy zapachniay wiosennym obarem. Brzoza mikk i lotn mgiek si zdaa midzy soniami Mazowsza. Bataliony dwunastego puku piechoty pod wodz pukownika Weyssenhoffa, drugi puk jazdy i dwa dziaa artylerii konnej, wszystko pod wadz naczeln Sokolnickiego, chykiem a lekko dybay spod okopw Pragi nad wider.Kolumna ta, ktra bagnetem puku Weyssenhoffa zdobya wiosk Grochw najeon austriackimi dziaami, wyszedszyz Radzymina 29 kwietnia, prawie bez przerwy sza forsownym marszem wzduWisy, starodawn drog na Gocaw, Lasy, Zerze, Miedzeszyn, Falenic i widry Dalsze. Lasy byy puste, piaski zdeptane przez ustpujcego Austriaka, porznite od k armatnich. Nikt nie wiedzia, jak si nieprzyjaciel przerzuci na prawy brzeg Wisy, czy mia gotowy most, czy tylko przewiz cz wojska na krypach. Chopiz Falenicy nie umieli nic powiedzie. Po wirach wieych, gsto w rzece pyncych, rybacy nadbrzeni wnosili, e most chyba gdzie w grze buduj. Jeden z przewonikw, ktremu udao si dotrze do tamtego brzegu, przywiz wiadomo, e Niemcy zabrali z Warszawy cielw, ilu znaleli, i wszystkich pognali do Gry Kalwarii. Wspomina take, jakoby pewien zdrajca Prusak wyda skad drzewa obrobionego na Szulcu, ale te wiadomoci byy mtne i trciy plotk. Na rwnych i jaowych piaskach, ktrych jeszcze trawa nie okrya, w pobliu Zagodzia, strwoeni wieniacy zeznawali, e Niemce dopiero co przeszy w stron widrw i e co musiay spali po drodze, bo dym wali spomidzy drzew. Ile na to pozwalay siy koni cigncych w piachu armaty, Sokolnickipopiesza w marszu. Z rana 1 maja ujrzeli wynurzajce si z jednolitych sosnowych borw olbrzymie sokory Nadwidrza, dalekie piaski, wody Wisy, zamglone smugi drzew tamtego brzegu, pod Zawadami, Kp Oborsk i daleja pod Oborkami, Jeziorn, giem, po Gassy i Czernido, tonce w oddaleniu. Wkrtce stanli nad brzegiem widra. Po wiosennym roztopie jeszcze woda nie opada. Wartko bulgotaa midzy pniami olch, w cieniu kilkusetletnich sosen wrastajcych w wydmy piaskw i w cieniu topoli nadwilaskich. Stanwszy ju nad rzek w pobliu jej ujcia do Wisy, naprzeciwko wioski widry Mae, ktra ley po tamtej ju stronie, a wic w wczesnej Galicji, zobaczyli przed sob most dopiero co spalony. pale jego byy jeszcze czerwonymi gowniami i kurzyy si obficie. Wieniacy ze widrw stali na wzgrku obok swoich chat ze somianymi strzechy i przypatrywali si w milczeniu. Ani jeden si nie ruszy, pomimo e ich wzywano znakami i krzykiem. Na boniu z tamtej strony rzeki zieleniy si ju pdy wierzbowe i pastuch dogldajcy krw wesoo wygrywa na fujarce. Przywoano go nad brzeg, eby pokaza, gdzie tu woda najpytsza. Prd lecia wartko, lecz wida byo piasek na dnie. onierze zzuwali wesoo cimy, kamasze i zawinwszy pantalony szli w brd za przewodem pastucha. Ciko byo z przepraw armat, ale je przecignito bez szwanku i wywleczono z wody. Za mostem droga sza wci lasem w stron Karczewia. Kolumna wytchna w widrach oraz na okolicznych wydmuchach litego piasku. Rado bya powszechna z tego tytuu, e stare wierzby ju zieleniej, e si wamano w granice Galicji i e pastuch tak po swojsku wycina na ligawce. Chopi miejscowi rozpowiedzieli dowdcy ca histori spalenia mostu i przemarszu Austriakw do Karczewia, nie potrafili tylko objani, gdzie istnieje. przewz na Wile. Okoo poudnia Sokolnicki ruszy w pochd. onierze szli rano. Pikiety nie daway adnego znaku alarmujcego. Wyszedszy z lasu na piaski wyniesione ponad Wis, ktre otaczaj Karczew zanurzony w tym sypkim morzu, nie dostrzegali nigdzie nieprzyjaciela. Gdyby nie zbyt wyrane lady armat, konnicy i piechoty, Sokolnicki skonny by by do przypuszczenia, e nieprzyjaciel czyha w zasadzce, gdzie w lasach otwockich, daleko, szeroko, jak oko sign zdoa, rozcignitych. Dopiero zbliywszy si pod same domy Karczewia i zajwszy pozycj na piaszczystych wzniesieniach poza Kp Nadbrzesk, spostrzegli wojska austriackie przeprawiajce si za Wis na krypach. Chopi wezwani z Nadbrzezia i Kpy zeznali, e caa sia austriacka, ktra przysza bya zza widra, teraz przeprawiaa si wanie. Sokolnicki odama od swej kolumny szwadron jazdy, dwie kompanie piechoty i rzuci si w nizinwilan. Gwna sia jego wojska zajmowaa Karczew. gi nadwilaskie, okryte ju runi wiosenn, cudowny wystawiay widok. Kwiat jary je ubarwi. Iwina przydrona wypucia z pniw jasne rzgi. Rozlana struga Jagodna tworzya modre jeziorka i pasmugi wietliste, po ktrych wiosenny wietrzyk chwia i przegania liczne fale. Gdy wojsko weszow wie, nadziwi si nie mogo jej krasie. Jake ta Kpa odmienna bya od swoich siostrzyc na paskowyu piaszczystym, ktre stay o wiorst! Tusta ziemia, przesika wilgoci, czarowaa tu nieobliczalnym mnstwem rolin i pachniaa kwiatami. Z urodzajnej nad miar gleby strzelay w niebo drzewa jak z bani, rozrastay si sady owocowe tworzc jeden ogrd tak zwarty, e rd niego ledwo si moga przecisn wioskowa ulica.Obfito wikliny podaa wieniakom sposb wygrodzenia drg, cieek, ogrdkw, gumien i sadw. Kade siedlisko byo jak wiat odrbny. Bielone chaty wieciy si midzy rozkwitajcymi drzewami. Zamono, chopskie bogactwo wiao z kadego kta, dobytek przewala si przez prg i pot. Po zapociu stali parobcy jak dby, dziewczta jak anie, lud oswojony z hukiem wyleww Wisy, z groz i niebezpieczestwem. Dopiero tdy przeszy Niemce. Koa ich armat i wozw rzny si po osie w glinie bezdennej a rozmokej na ur. Jeszcze leay w poprzek erdzie, koy, drgi, pawzy, ktrymi podwaali z bajora swe statki. Jeszcze cieky bryzgi bota rozpierzchego po cianach domostw. Kiedy Rafa, jako adiutant generaa brygady, wyjecha przy jego boku w ciemn ulic utworzon przez rozrose rzgi i pawmy wierzb, cay oddzia idcy przed nimi hukn z naga pie. Jak oskoty piorunu rozlegaa si midzy cianami chat: Fortuna si do nas mieje, Gosi szczcie i nadziej, A w wyranym objawieniu Pobyskuje promie w cieniu. Ju zasona spada z gry, Niebo jasne, zniky chmury, Wida na wielkiej przestrzeni, I si ziemia znw zieleni... Ulica zawrcia w d, ku Wile. Zna tu byo jeszcze lady wiosennego wylewu. Na gazkach liwin i grusz dynday kaki zeschego szuwaru. Na przybach i przyciesiach zna byo lady iowatych fal.Opar szed z rozkopanych (ech, gdzie ju tkwiy czarne listki rozsady. Wkrtce z ciemnej i pogitej uliczki wydostali si jedcy dwjkami na zbocze wau wysypanego przez nadbrzezian. W dole taczcymi baniami mkna Wisa. Ziemia bya zdeptana, brzeg poobrywany od statkw, ktre niedawno spychano z mokrego wau. Chopi zbiegli si i pokazywali miejsce ku Dbowej, przez ktre przewioza si piechota. Dalej za wsi, na prost Czernida lecego z przeciwnej strony, wskazywano paskie miejsce, z ktrego wsiada konnica i wtoczono sze dzia. Sokolnicki nastawi perspektyw i dugo patrza w gr rzeki. Nie byo na niej wida mostu a do miejsca, gdzie si zaczynao kolano rzeczne pod Czerskiem, wklse z lewej strony. We mgle bkitniay drzewa StaregoOtwocka i baszty marszakowskiego zamku wynurzajce si z koron. Genera pozdrowi chopw na poegnanie i chyo wyjecha z Nadbrzezia na wzgrek od strony pastwisk i Zagrnego Otwocka. W skok powracano z innej strony do Karczewia. W tym samym czasie nadchodziy z pnocnej strony roty piesze i konne. Bya to kolumna generaa Dbrowskiego nadcigajca z Okuniewa. Stary wdz prowadzi trzy bataliony puku Sierawskiego i trzy szwadrony uaskie Dziewanowskiego. Rafa z dala pozna swe barwy. Na botnistym rynku zjechali si dowdcy. Wszystkie ulice mieciny, wszystkie jej domki drewniane zajo wojsko. Nie byo tu obszerniejszego budynku, gdzie by si wiksza kompania oficerw pomieci moga. Ruszono na plebani. Dbrowski niedugo wypoczywa. Komend nad przyprowadzon kolumn odda Sokolnickiemu, a sam kaza przysposobi sobie konie do odjazdu w Poznaskie. Pukownicy i szefowie z alem go egnali. Posiliwszy si, czym byo mona, Dbrowski kaza wystpi wszystkiej sile onierskiej i przemwi kilka wyrazw na cze dowdcy Sokolnickiego. Wojsko odpowiedziao mu pieni na jego cze i wieczn chwa. Stary wdz zdj czapk i sucha z pochylon gow. Zaraz potem odjecha. Noc si zbliaa. Konnicy kazano zosta w Karczewiu. Cz piechoty stana obozem w Otwocku Zagrnym, a cz w Otwocku Wielkim. Obozy obstawiono pilnie placwkami. Od placwek wykomenderowano wedety, a midzy nimi wystawiono podsuchy. Starszyzna rozlokowaa si w paacu i zabudowaniach otwockich. Rafa znalaz pomieszczenie w ssiedztwie swego dowdcy. Mia spa w malekim naronym pokoiku na grze, ktrego okno wychodzio wprost w korony lip. ciany tam byy malowane przez niepoledniego artyst, sprzty wykwintne. Paac, od lat nie zamieszkany, mia w sobie co z rozpusty saskiej, wszystek si w niej pocz i do niej nalea. Rafa nie mg usn. Wsta w nocy i na palcach poszed do parku. Drobny deszcz szemra po liciach. Ulice parku, wskie, dzikie, na p zarose, pene byy mgie, ktre chodziy z miejscana miejsce. To wstaway jak widma, to nagle przed idcym niky jak cienie trwoliwe. Sowik daleko wista swe pierwsze, krtkie, niewymowne pienie. Mody szed za jego 'gosem i w ktrkolwiek zmierza stron, zawsze dochodzi do gbokich i szerokich wd. Stan w jednym miejscu nad paszczyzn wodn zastpujc drog. Drzewa olbrzymimi konarami giny w mrokach i sabo odbijay si w toni. Z dala, zza Wisy, kiedy niekiedy nadlatyway krzyki pikiet austriackich, rozcigajcych si od Warszawy a do Gry. I oto gdy natonym uchem wojaka wsuchiwa si w te zdradzieckie echa i wciga je wilczymi nozdrzami do mciwej piersi, rzucia si na wspomnienie. cisno mu serce boleci nie do zniesienia, jakoby pistka dziecka. Co poczo si czoga za nim... Szo-zaczajone za drzewami, wycigajc rce. Przez krtkie chwile mniema, e jest w Grudnie i e wasa si w tamtejszym parku. Ale te pochliwe zudzenia znikay zupenie jak mgy nocne. Ani ju ladu dawnych, czynnych wzrusze, co rozpychay serce... Wszystko przesiko ocia mdroci, kade wzruszenie z nieznonym trudem przedostawao si przez igielne ucho rozsdku. Szed zadumany nad sprawami ycia, zatopiony w sobie, pord mokrych mgie, midzy wilgotnymi krzewy, pord gszczw szeleszczcych z cicha od drobnego deszczu. Zrobio si tak ciemno, e blisko wody rozpoznawa jedynie nozdrzami, a paacu nie mg przed sob dojrze. Pobdziwszy w ciemnoci, wyszed za most, midzy zabudowania folwarku. Niespodzianie tu obok niego rozleg si w mroku natarczywy gos: - Kto idzie? Stj! Daj haso! Bya to pierwsza pikieta obozowa. Da haso, parol - i zosta przepuszczony. Senny i nieswj szed jeszcze drog czas jaki, gdy wtem posysza ttent i zgiekliwe gosy od strony placwek. Nastawi ciekawie ucha. W tym rozstroju nocnym z chci usyszaby zapowied jakiejkolwiek awantury. Zawiody go jednaknadzieje: by to konny goniec z pismem do generaa od pukownika pitego puku jazdy. Trafi on na wysunit wedet i by prowadzony z ostronociami po groblach i okoo upustu przez onierzy podsuchu dooficera komenderujcego placwk. Rafa poszed za nimi z dala i sysza ca spraw. Kiedy goniec zlaz z konia w pianach, dymicego, schlastanego botem, i ledwie wyprostowa gnaty, dano zna do kwatery. Za chwil woano ju do generaa. Rafa wsun si do paacowego przedsionka, gdzie Sokolnicki w paszczu czeka przy wrzemy akby w ni walia - 48jx}jӺA48j4jA4 }x} jL  @jj{AAtP+c u{c v c w* c x8/ wieczce ojowej, przylepionej do krawdzimozaikowego stoliczka. Skoro tylko oficer wszed i wycign si przed dowdc, genera zada pisma. Przeczyta je od rzutu oka t zagadn oddawc: - Czy bye wapan pod Ostrwkiem? - Tak jest, panie generale. - Wczoraj? - Wczoraj nad wieczorem. - Z ktrej strony: z naszej, czy z gry rzeki? - Poszlimy podjazdem w poprzek traktu z Pogorzeli ku Kpie Warszewickiej, w gr rzeki. Z dala postrzeglimy ywy wolno cignione przez flisw linami na naszym brzegu. Kapitan mojego szwadronu da rozkazy. Zaczailimy si w kpach ozy i gdy chopi ku nam podeszli, wzilimy ich ywcem. Musieli wywlec ywy na brzeg. Kada z nich miaa po piciu ludzi obsugi. - Ile ich byo? - Cztery. Miay dugoci po 18 stp, a po 5 stp szerokoci. Byy drewniane, obite blach. - Tak. Co zrobilicie z nimi? - Zrbalimy na drzazgi. - Co dalej? - onierze i dwaj oficerowie, ktrzy na krypach konwojowali te mostoodzie, dali do nas kilka strzaw, ale: zobaczywszy si rzucili si ku tamtemu brzegowi i po piaskach wyszli na susz. - Czy nic udao si wam widzie mostu? - Mostu - nie. Szaniec widziaem. - Widziae wapan? Kiedy i jakim sposobem? - Nad samym wieczorem wykonalimy rekonesans zarwno od strony Kosumcw, jak i od Kpy Glinieckiej. - Wic most buduj naprzeciw Gry? - Tak jest. Midzy Gr a Ostrwkiem. - Ten Ostrwek ley w samej nizinie Wisy?- W nizinie, ale na brzegu do wysokim. - Ten brzeg wysoki daleko by moe od szyiszaca? - Trudno mi powiedzie... - Czy nie wiesz wapan, bo tego w licie nieznajduj, jaki moe by relief przedpiersia tego szaca? - Co do mnie... Nie mog odpowiedzie, panie generale... - Czy to jest rdan, barkan, czy bonnet de prtre? Oficer, nowo zaciny szlachcic, tgi, wida, jedziec i szermierz, ale nowicjusz w rzeczy wojskowej, pocz wykrela rk na powietrzu jakie figury. Niewiele ztego mona byo zrozumie. Sokolnicki siadprzy stoliku i zacz popiesznie pisa list do naczelnego wodza. Przerywa czsto pisanie i wolnymi kroki chodzi tam i z powrotem. W pewnej chwili kaza Rafaowi z uaskiego puku wybra kuriera, ktry by natychmiast gna do Okuniewa. Ledwie list skoczy i doczy do niego raport Turny, goniec by ju gotw. Genera wyszed do niego, sam obejrza konia i bro. Za chwil uan z kopyta ruszy w drog. Ciemno jeszcze byo na dworze, mga gsta nad ca nizin otwock, ale niady brzask roznieca si ju nad lasami. Z obozu sycha byo komendy i pieni. Wnet piechota wycigna starym traktem na Ostrowiec, Sobiekursk, Kp Glinieck kuDziecinowu. Szed naprzd pluton saperw, dwie kompanie woltyerskie Weyssenhoffa idwa szwadrony szstego puku jazdy. Ten oddzia tworzy czoo kolumny. Dalej maszeroway kompanie fizylierskie dwunastego puku z artyleri do niego przywizan. Dwie kompanie grenadierw i szwadron jazdy zamykay kolumn. Pity puk strzelcw konnych pod dowdztwem Kazimierza Turny, ju poprzedniego dnia szerok sieci rozcignity, przenikn lasy w kierunku drg na Tabor, Podbiel, dotar do Osiecka, Pogorzeli i Warszewic. lady tego przejcia maloway si w opowiadaniach pastuchw chodzcych za bydem. Mwiono wci o jakim wojsku, ktre lasami powdrowao ku rzece. Na odwieczerz maa armia cigna do Dziecinowa i stana obozem militarnym, zajmujc trzydzieci kilka domw i bonie za wsi. Z dala wida byo wieyczk drewnianego kocioka w Ostrwku i kpy drzew otaczajce kilkanacie chat tej wioski. Za ni, od strony Kpy Glinieckiej, w niewielkiej odlegoci od brzegu rzecznego rudziay surowe linie szaca. Sokolnicki wziwszy zesob kilku oficerw wyjecha ze wsi i puci si na ogldziny miejsca. - Jeszcze go nie zdyli darni odzia... To dobra wrba...- mrukn do siebie. Jecha z wolna, trzymajc lunet przy oczach. Kiedy na chwil odj szka, rzek do towarzyszw: - Mia Turno racj. Nie widi palisad przy skarpie. Chybaby je bili przy przeciwskarpach, eby nam utrudni wyrbanie. Moe zreszt bior teraz wilczedoy w rowach i w nie pale bij. Zobaczymy... Ruszyli cwaem po boniu zasanym cudn traw. Wie Ostrwek oddalia im si w oczach od Wisy i szaniec ostrym dziobem wysun si w pole ku Glinkom. Genera powstrzyma swego konia i goym okiem mierzy przedpiersia. Szyja mu si wtedy wycigna, nos zaostrzy, ciy usta, a oczy miotay ogie. Mia w sobie co z drapienego ptaka. - Barkanik... - szepn z szyderskim umiechem. Zamilk i znowu ry nasypy ziemi pociskamikrwawych oczu. Dugo to trwao. Oficerowie, wyprostowani na swych siodach, bez ruchu czekali. Rzek odwracajc si do nich: - Mog mie wewntrz naprdce zrobiony blokhauz. W tedy trzeba bdzie ka si pod nim stosami trupw, jak w 1807 roku pod Gdaskiem... Rafa syszc te sowa ujrza blokhauz pod Gdaskiem i twarz majora de With, ale z tak obojtnoci, jakby mu si wspomnia sztych kolorowany, wyobraajcy t scen. - Oni tymczasem-cign genera-mogliby most koczy. Zwrci znowu szka na szaniec i gwarzy do siebie: - Kt naronikowy ma z dziewidziesit stopni. Czoa dugie, barki mocno kryj. Musimy ten szaniec im wydrze i most zniszczy, chociaby nas to miao diablo kosztowa. Jeli tego dzi nie zrobimy, jutro most skocz, przejd na nasz stron, otocz nas i rozdepc na miazg. Rw nie broniony, bez palisad, stoki bez darni. Jak wiadomo, wycinki przed naronikiem frontowym i przed naronikamiramiennymi ogoocone s z ognia. Powinno nam ludzi wystarczy. Jeli most nie jest skoczony, to nie moe by w tym barkaniewicej nad jeden puk. Dzi mamy drugi maja. ycie musimy postawi na kart, ebydzie jutrzejszy wici na szczycie tego szaca. - Dzi tedy w nocy... - rzek kto z boku. - Prosz o milczenie a do chwili rozkazu... -rzeki dowdca nie odwracajc gowy. - Sdziem, e ujrzymy przed sob linijk dwuramnikw albo biret. Mieli przecie czas i ludzi, w swoim s pastwie... Zwrci konia i pomkn z towarzyszami kuGlinkom, a nawet ku Kpie Glinieckiej. Zmrokzapada. Krwawa una wiecia na wodzie Wisy, widocznej z dala. W tym wietle jak na doni wida byo setki ludzi pracujcychokoo szaca z taczkami, wycinajcych rzezakami darnin, zatrudnionych przy okolceniu spadkw i jak biae mrwki rojcych si w fosach. Przez chwil wszyscy w milczeniu przypatrywali si temu obrazowi i odczuwali cinienie serca na widok tego ludu, ktry nastawia rodzinn ziemi przeciwko rodakom. Powracajc do obozu genera powzi wiadomo, e ujto kilkadziesit wozw z konwojem suby lenej, wiozcych z porbobrobione pale, dyle, deski, erdzie. Byli to chopi z Kpy Glinieckiej. Z niema radoci otrzymali pozwolenie skadania upu na stos i umykali do domw ze sprzajem. Sokolnicki kaza zatrzyma forsterw i gajowych i poleci bada ich w kwestii szaca. Niewiele powzi wiadomoci ponad to, co sam wiedzia, gdy furmanki zatrzymyway si przed krytymi drogami szaca i tam skaday budulec. Mia siada w chopskiej chacie do wieczerzy, a wojsko ju j spoywao, kiedy od wart dano zna, e nadjeda wyszy oficer z kwatery gwnej. Sokolnicki wyszed naprzeciw i spostrzeg Pelletiera. Francuz by stuczony na siodle,gdy bez odpoczynku pdzi z kompani jazdy wprost z Okuniewa, ale jeszcze stopynie postawi na ziemi, a ju pyta: - Czy zaczynamy? - Naturalnie. - A szaniec? - Widziaem. To luneta. - A most? - Mam wszelkie szanse, e nie jest skoczony. - No, to dawajcie co do jedzenia. Mam rozkaz wodza... - Trzymania mi za poy... - Rozumie si. - Ale my idziemy razem? - Rozumie si. Pelletier rzuci si na koguta, wychudego na przednwku w ktach paszczynianego podwrka, ktrego upitrasi naprdce kucharz generaa brygady. W trakcie amania gnatw kura zbami rzuca prady, ppytania: - Posa by parlamentarza z daniem poddania szaca? - Po co? na co? - eby zobaczy, czy most skoczony. - Jake on to zobaczy? - Moe zmiarkowa z byle czego. Musimy dziaa ostronie. Wdz mia wiadomo z Warszawy, e dwanacie tysicy Austriakw gdzie przeszo Wis. - Jeeli j przeszli, to tak daleko, e dzi mi we dwa ognie nie wezm. - Most, most! - Cztery pontony wzite. - Posabym parlamentarza... Nic na tym nie stracimy, jeli si akcja o godzin opni. Sokolnicki rozmyla przez chwil, a pniej kaza wezwa do siebie kapitana Siemitkowskiego. Gdy ten stan przed nim, uj go pod rk i zacz w ciemnocichodzi po drodze tam i z powrotem, o czym go pouczajc. Wkrtce kapitan znik w mroku. Upyn odtej chwili moe kwadrans czasu, kiedy w nizinie Powila da si sysze gos dwu bbnw bijcych bez przerwy. Gos ten lecia do obozu po rosie, ale si szybko od niego oddala. Pelletier koczy wanie sw uczt, gdy usysza takt pierwszy. Podnis tedy gow, skin oczyma i rzek: - Dzikuj. Pniej zapatrzy si w pomie wiecy. Sokolnicki wyszed z izby, gdzie mieszka, iwkroczy midzy szeregi. onierze spoczywali jeszcze, ale syszc oskot bbnw bijcych w ciemnoci, czuli, e to ich do boju wzywa ten srogi gos. Milczenie lego na obz jak ciemna noc. Kady czowiek spojrza przez ciemno i przez milczenie w ycie swoje, w dalekie miejsce rodzinne. Guchy al i ciki smutekwszystkie ku ziemi nachyli gowy. Generaszed midzy szeregi tak samo milczcy jakoni wszyscy, tak samo ze zwieszon gow.I w jego sercu odbi si oskot bbnw jakdwik bry ziemi leccych na trumn. Coraz ciszej, coraz ciszej, coraz ciszej... Wtem od jednego razu oskot zamilk. Sokolnicki obrci si twarz w stron Ostrwka. Patrza w mrok i czeka. Tak samo dwign gow nard wojska. Krew odpyna od serc i na swj posterunek wrcio codzienne mstwo. We wszystkich wsiach okolicznych byo ciemno. Ani jednego wiateka! Dopiero nieskoczenie daleko, gdzie za Wis, tliysi wiata zamglone i dugimi iglicami odbijay w wodzie. Okoo godziny dziesitejday si sysze gosy nadcigajcego puku Sierawskiego. Puk ten stan obozem, ale pod broni. Wykomenderowane byy strae i acuch podsuchw wycignity. Kada kompania wyznaczya czwart cz swoich ludzi do wsi okolicznych po drzewo, som i wod, ale tymczasem wstrzymywano ich wyjcie. Cakowite trzy bataliony musiay spocz zbroni w rku. Za pukiem cigny dwie podwody zajte pod medykamenty i chirurgi.Lekkich armat Sotyka, zapowiedzianych przez generaa Pelletiera, nie byo wida. Mina godzina dziesita, kwadrans, p godziny, trzy kwadranse, wreszcie jedenasta. Sokolnicki chodzi jak szyldwach,na kocu wsi. Gdy przy wietle zatlonej hubki zobaczy godzin na zegarku, raptownie zmobilizowa sw ma armi. Przybyy puk Sierawskiego wysun za wie i rozdzieli na trzy czci. Batalion Bogusawskiego, pierwszy, postawi na lewym skrzydle; batalion drugi pod Sierawskim wyprawi w stron Glinek, a porodku umieci batalion Blumera za wsiOstrwek. Miaa to by pierwsza linia. W drugiej uszykowa si puk Weyssenhoffa zczterema armatami polowymi. Pity puk strzelcw konnych, cignity sztafetami na miejsce, rozpostar si jak wok i mia postpowa za infanteri dla obsaczenia szaca. Te przygotowania zajy z gr godzin czasu. Byo po pnocy, kiedy nareszcie rozlegy si daleko gosy bbnw. Zrazu zdawao si, e bij wci w tym samym miejscu, ale wkrtce wojsko rozrnio zblianie si ich dwugosu. Byo tak ciemno, e wracajcy kapitan Siemitkowski wpad na pierwsze sekcje Bogusawskiego. Natychmiast stawiono go przed generaami. - A wic? - zapyta Sokolnicki po francusku, macajc rk w ciemnoci szlif parlamentarza. - Zadaem, generale, w twoim imieniu poddania szaca bez zwoki. - Odmowa? - Tak jest. - Z kim mwie? - Z dowdc puku imienia Latour-Baitlet, pukownikiem Czerwinkiem. - Jaki Czech-pobratymiec? - Zapewne. Mwiem z nim po francusku. - Opowiedz ze szczegami. - Kiedy zbliylimy si do szaca, na gos naszych bbnw wyszed i otoczy nas oddzia pieszy. Doboszw zostawiono w polupod siln stra, a mnie oficer dowodzcy zawiza oczy i pod stra zaprowadzi w przykopy. - Jakie byo wejcie? czy po stoku kurtyny? - Nie. Ile wnosi mog, szedem przez otwr w przedpiersiu, zastawiony z wntrza poprzecznic. Rkoma dotknem bariery. Szyldwach nas przepuszcza. - C dalej? - Prowadzono mi umylnie to tu, to tam, eby mi w gowie zamci. Wyprowadzony zostaem z przeciwnej strony. - Tak samo przez otwr, czy moe przechodzie wapan aw dla dziaa? - Nie. - Dalej. - Skoro rozwizano mi oczy, byem w namiocie. Sta przede mn tgi, starszy oficer. By to wanie pukownik Czerwinek. Wyoyem mu twoje, generale,zlecenie po francusku, a kiedy zacz do mnie mwi po niemiecku, odparem, e nierozumiem ani jednego wyrazu. Kilkakro usiowa zagadn jeszcze po niemiecku, ale robiem wwczas jak najgupsz min ipowtarzaem z naciskiem, e nie rozumiem.Wtedy zacz aman francuszczyzn podrwiwa sobie z naszego dania, mwi mi o nadzwyczajnej wielkoci szaca, o jego budowie, nie znanej nam wcale. Syszaem nieustajcy huk siekier i motw. Kocz, wida, most z nadzwyczajn fors. W pewnej chwili pukownik rzek nieznacznie do podkomendnego oficera po niemiecku, eby midzy krypami wybra dk niewielk dla piciu onierzy i oficera, ktry powiezie raport do Gry. Wtedy ju wiedziaem, e mostu caego nie ma, skoro musz do Kalwarii przeprawia si odzi. Sokolnicki cisn mwicego za rami i comrukn na jego pochwa. - Pojechali tedy do Gry dk, a ja siedziaem w owym namiocie. Pukownik bawi mi rozmow. Chwali Warszaw... Wkrtce patem przyszo do tego namiotu kilkunastu oficerw. Wszyscy mwili po francusku nie tylko ze mn, ale i midzy sob. Ze zdziwieniem spostrzegem, e i zezwierzchnikami swoimi rwnie po francusku si porozumiewaj, a po niemiecku wcale nie umiej. S to ludzie wykwintni, robi wraenie panw przebranych za oficerw. Wdali si ze mn w rozmow. Skoro tylko zaczem si przysuchiwa gosom pracy w szacu, podnosili umylnie rozmaite kwestie i tworzyli haas, eby zmci moje wraenia.Syszaem jednak, e w szacu i za jego szyj wre robota ciesielska. Po jedenastej dopiero posany oficer wrci z rozkazem na pimie. Pukownik Czerwinek przeczyta je i rzek mi, e powierzonego posterunku potrafi broni do ostatka. Grono owych oficerw, ktrych mam za jakich cudzoziemcw, przyjo jego decyzj okrzykami. miali si szyderczo, kiedy mi wyprowadzano. Znalazem si znowu midzymymi doboszami. Warta nas odprowadzia ojakie dwa tysice krokw. - Dzielnie si wapan sprawi... - rzek popiesznie Sokolnicki. Zaraz wykrci si i wezwa do siebie pukownika Sierawskiego. Za chwil szef lewego, czyli pierwszego batalionu cicho zakomenderowa: - Pierwszy batalion - naprzd, do boju! Marsz! - Drugi batalion! - Trzeci batalion! - brzmiay komendy w ciemnoci. Puk ruszy w nizin z trzech stron wsi Ostrwka i bez szelestu prawie, podwjnymkrokiem zda w mroku. O kilkadziesit krokw za kolumn Sierawskiego jecha na koniu Sokolnicki. Rafa widzia przed sob jego czarn, pochylon figur, ledwo wynurzajc si z nocy. Za sob sysza jkliwy, szelestny w pytkich wodach krok koni, wist k armatnich, rzncych mokr ziemi. Gdzie w gbi mia za sob pochd puku Weyssenhoffa. W pewnej chwili genera skierowa swego konia na prawo i wraz z Raf cem po jecha za prawym skrzydem batalionu prawego, ktry wciska si w przestrze midzy Kp Glinieck a Ostrwkiem. Chd powia od bliskiej rzeki. Usyszeli w ciemnoci wyrany oskot siekier i motw na rzece. Wparszy w mrok oczy ujrzeli poprzez ozy ostre pomyki wiata lnicena wodzie. Genera wstrzyma konia i szepn do Rafaa: - Czy widzisz szaniec? Olbromski rozpoznawa go ju od dawna na przy wrzemy akby w ni walia - 48jx}jӺA48j4jA4 }x} jL  @jj{AAyP6c z- { c |Q",c }}0c ~>w tle bardzo sabej uny wiata wychodzcej zza przedpiersiw i ramion barkanu. Wskaza wodzowi lini na horyzoncie. Natarli komi na szeregi onierzy i w najgbszej ciszy, powstrzymujc oddech, skradali si dalej. Wkrtce szaniec pocz czarn lini wyrasta przed nimi. Jeszcze chwila i da si sysze szmer, zbiorowe sowo, podobne do szumu wiatru: - Rowy... Sokolnicki zatrzyma konia i rzek do Rafaa: - Stj przy mnie. Sycha byo, jak wiatr szeleszcze w zarolach nadwodnych, dalekie echa rozmw ludzi pracujcych na mocie... Rafa by znuony poprzedni bezsenn noc i caodziennym marszem. Mia such bardzo wyczulony i pewien w sobie obmierzy niepokj. Zdawao mu si chwilami, e jeszcze bdzi w parku otwockim i marzy o zmarych. Ale nie wiedzia prawie, o kim myli i kogo wspomina. Oto z dala, z dala, zza Wisy dolecia wrzask austriackich placwek: Werda! Gos ten wia nad wod, znika w nocy,ton w sercu cierpym, penym gniewu i zemsty: Och, eby prdzej! Szeleszcz ozy, wiszcz na wietrze jakoby badyle na dawnym cmentarzu w rodzinnych stronach. Wargi nie wiedzc poszeptuj: - Wieczny odpoczynek... Wtem z przeraliwym oskotem run werbel doboszw caego puku, zgromadzonych przy trzecim batalionie, ktry przedostawszy si przez wie Ostrwek stan ju pod ktem naronikowym szaca. - Hura! - rykn batalion Blumera. - Na szaniec! - zakomenderowa Sokolnicki. Sam zsiad z konia i prowadzc go za uzd doszed a do rowu. Wojsko zgino im z oczu. Syszeli salwy strzaw z naronikwi cz szaca, bijce w napastniczy batalion tyralierski, ktry wci krzycza, bi w bbny i strzela. Jak ciemna fala nadpyna z tyu cz puku Weyssenhoffa. Sokolnicki zatrzyma jednego onierza z linii i kaza mu pilnowa swego konia. Sam stan w szeregu midzy onierzami i ruszy naprzd. Olbromski dotrzymywa mu kroku. Wpadli po ciemku w przedrw, na sze stp gboki, walili si w doy, grzli w rozmikych kupach ziemi, ktra wraz z nimi zjedaa w jakie dziury najeone palami, w trjgran zaciosanymi. - Co tchu naprzd! - woa kto w ciemnoci. -Tu mog by pozakadane fugasy, miny prochowe... onierze czogali si po glinie i zarabiali wniej do pasa. W pewnym miejscu leay wkopane w stok szaca zasieki z drzew, citych u samego odziemka i wszystkimi gaziami w d zwrcone. Byy to jakby potworne apy i pazury, spychajce w jamyna dole, wace midzy ebra, gotowe do chwytania za gardziel. Kiedy zdeptali gazie i wdarli si nad nie, uderzyli piersiami w krtkie koki ostro zaciosane. Ale nareszcie pokonali i te szykany. Usyszeli przed sob wrzaw, oskot broni,przeraliwe krzyki, kltwy i jki. W pewnejchwili Olbromski znalaz si wraz z innymi na wierzchoku szaca. W sabym wietle latarni poncych niej ujrza miertelny bj. Bagnety w siwym blasku migotay. Ludzie skbili si w bezksztatn mas. Obadwa bataliony Sierawskiego walczyy juw gbi szaca. Austriacy stali oparci o jak nisk, drewnian budowl. Przebiegajc obok awowego dziaa stojcego na barbecie, ujrzano kanoniera austriackiego, jak motem wbija ogromny bretnal w zapa, a za chwil pocz bi stemplem wewntrz kanau w celu zagicia szpica bretnala i zagwodenia dziaa. Rafaowi wydaa si tak pod ta jego czynno, e skoczy ku niemu ze szpad. Tamten podnis gow i w wietle latarni Olbromski ujrza twarz jakby natchnion, pen witej grozy i uniesienia. Szpada jego rozszarpaa mundur Austriaka. W tej samej chwili tum nadbiegajcych piechurw Weyssenhoffa roztrzs kanoniera na bagnetach, rozwali mu gow, przebi piersi, brzuch, boki, plecy...Rafa poskoczy ku miejscu bitwy pod barakami. Zwarty, podwjny, a za chwil potrjny szereg ga Austriakw bagnetem.Bronili si po bohatersku. Formujc trjkt oparty o budynek podstaw, dziaali z szalon furi. Natarcia niewprawnych rekrutw polskich niweczyli potn sztuk i kadli ich pokotem, waem jak szaniec midzy sob a nowymi szeregami napastujcych. onierze polscy patrzc na w trjkt niezwalczony poczli stroni od tego miejsca. Wanie zjawi si w szacu genera Pelletier. Dugo sta bezczynnie wpatrujc si w walczcych. Sokolnicki spostrzeg, e cz puku Sierawskiego cofa si ku szyi szaca. Zwoa tedy ludzi ibieg z nimi na tamtych. Pelletier poskoczyku niemu i rzek wskazujc na mnych: - We ich ywcem, generale... - Czemu to ywcem? - To moi rodacy, emigranci, nieprzejednani... - C oni tu robi? - Protestuj przeciwko straceniu ostatniegoKapeta. Szary przedwit roznieci si i da widzie obraz morderczej bitwy. Klin arystokratw francuskich topnia pod bagnetami Makw polskich, ale i ostatni z walczcych zachowali zimn krew i niezomne bohaterstwo. Jaki ich oficer ze wzgard wskrzywionych ustach komenderowa po francusku, dopki nie run pod ciosami. Zalany krwi, zawalony umierajcymi szaniec zosta zdobyty. Dwa tysice jeca zoyy bro. Genera Schauroth umkn na krypie do Gry, eby stamtd bi ze wszystkich armat w zdobywcw pod Ostrwkiem. Rozdzia 11 W STARYM DWORZE Kiedy w pierwszych dniach czerwca genera Schauroth przeszed z lewego na prawy brzeg Wisy pod Poacem oraz pod Niekusz, Rafa Olbromski znajdowa si przypadkowo w tumie oficerw sztabu ksicia Poniatowskiego. By wysany przez generaa Sokolnickiego ze szczegowym raportem o wyprawie kawaleryjskiej pod Roki, o dziaaniach w polu na pnoc od Sandomierza pod folwarkiem Krukw i pod Mkoszynem. Dnia dziewitego czerwca nastpia potyczka pod Mielcem. Wojska ksicia Jzefa musiay cofn si wobec przemagajcych si Austriakw i przekroczy Wisok. Rzeka, tak dobrze Rafaowi znana, wyscha bya teraz zupenie i nie moga stanowi przeszkody w przeprawie nieprzyjaciela. Rzucano te popiesznie wyduon smug jej piachu i kamieni. Byo poudnie chmurnego dnia, kiedy tum elegantw sztabowych, w ktrym znajdowa si Rafa, wyjecha z lasw nadbrzenych, w pkrg otaczajcych Stokosy. Dalekie krajobrazy lene ju niebieciay pod pogod, cho pasma najblisze wci jeszcze nasycone byy wilgotnym, granatowym tumanem. Caa ziemia, odziana we zboa, staa si mokra imiszu od fali. W bruzdach lnia jeszcze zmulona woda. Wskie, polne drogi, ktre innego dnia ledwie by oko wytropi zdoao midzy anami zb, srebrzyy si teraz odpasmugw zlewnej wody. Deszcz usta. Oboki bure, pene w sobie biaych jam i dow, ciko zwisajc wloky si stronami. Gbokie, stubarwne, przemoke trawy k zaniosy si po tym deszczu od kwiatw. Gromadka oficerska jechaa gwarzc o wypadkach dnia. Rafa, niewiele tutaj znajcy osb i nie majcy udziau w akcji ani adnego okrelonego charakteru po zaatwieniu zlecenia, kusowa obojtnie z boku drogi. Ujrza z dala Stokosy... Poniewa tam by nie mg, przepatrywa jeno zmiany w zasiewach pl, w koronach drzew, w barwach potw i dachw. Na zakrcie drogi, pod wzgrkiem, zdao mu si rzuci okiem na prawo - i oto ujrza tuitu samego, we wasnej osobie Szczepana Trepk. "Pan pose" jecha na koniu poln droyn-miedz ku gocicowi. Ko pod nimsta waciwie na miejscu, o tyle tylko przebierajc nogami, eby si wydawao, jako jedziec nie patrzy bezczynnie, jako za swoj dy spraw. Rafa zna doskonale w wyraz twarzy zobojtniay, p smutny, p szyderczy i owo niby to tpe gapiostwo prostaka... Serce w nim uderzyo na widok zgarbionej figury w zgrzebnym kitlu, w grubych butach, na widok twarzy szarej, zestarzaej, suroweji smutnej. Nie wytrzyma. Pchn konia ostrogami przez szeroki rw w mode zboe, pod wzgrek. Sadzc skokami zapiewa przejmujco, z serca: Ledwie twoje spotkam oczy, Nim postrzeg, em widziany, Ju si na bok wzrok twj toczy I martwe przebiega ciany... Trepka wsadzi gow jeszcze bardziej w ramiona i wstrzyma konia. Patrza spode ba. Nawet poznawszy ju w oficerze towarzysza, nie zmieni wyrazu twarzy. Ukoni mu si kapelusin z wyrazem pokornej a chytrej grzecznoci. - Pan pose nie poznaje, widz, starych przyjaci!... - Ale gdzie tam... ale gdzie tam... - mamrota Trepka z uprzejmym, z unionympochlebstwem. - Przecie to wida... - Krtki mam wzrok, nie mog dojrze od razu. - Na wzwiady pan pose wyjedasz, siy narodowe zza yta lustrujesz... Kto ci wie?... Z nieprzyjacielem moe trzymasz... - Cicho no, cicho, moci Olbromski... kapitanie... - Czemu to cicho ma by porucznik Olbromski? - Gono krzykniesz, poruczniku, i pojedziesz na bystrym koniu... A mnie tu mog powiesi... W tropy twoje przyjdzie nat sam miedz juci ten nieprzyjaciel. Ja za nie mog od niego uciec na bystrym koniu. Musz, widzisz, pozosta. - A przyjdzie ten nieprzyjaciel do ciebie, przyjdzie i to niezadugo. - Widzisz - ha! Przyjdzie... - Ale ci przecie nie zjedz! - Zje nie zjedz, ale z dymem puci mog dwr, gumno, chaupy... - Wiecznie si strachasz o to, co by moe... - Wiecznie si stracham... - Istne si z ciebie strachajo zrobio, panie pole! - Bardzo mi za modu, widzisz, straszyli, tote na staro jakby znalaz. Niejednegom stracha za ycia widzia, pikny wojaku... I taki teraz tchrz ze mnie. - A to nie doda ci ducha? Stary przyjacielu, patrzaj no! Z lasu wszystkimi, zda si, jego midzydrzewnymi przestworami wypywa poczo wojsko siy odwodowej ksicia. Piechota sza szybko, sfornym marszem w brd trawami k, w pas zboami pl. Szerok drog migotliwie sun w konnicy. Gray na socu barwy wielorakie, a spltszy si z kolorami pl tworzyy obraz zachwycajcy.Trepka sta na koniu prawie na szczycie. wzgrka i patrza w owo cudnobarwne zdarzenie. Rafa na mocy starego przyzwyczajenia nie way si przerywa jego zadumy. Wspomnia sobie, jak to jesieni przed laty patrzali na inny pochd. Chcia wcisn midzy myli przyjaciela sowo przypomnienia o tamtej chwili, sowo ywicej otuchy. Trepka przeczu niejako jego zamiar. Umiechn si gorzko,gorzko, gorzko. Pokiwa gow... Zapyta nagle: - To i Sandomierz oddacie, czy jak? - Jak to oddamy?! - wrzasn na niego grubiasko mody. - eby kije z nieba leciay, eby w kup gruzw miao si zapa cae miasto! Jednej cegy nie da im darmo Sokolnicki! Aby on nie da! Wzi garci swoj, zdoby i garci zatrzyma! - Pewnie, e naleaoby trzyma toto a doskutku... Miejsce bogate. "Bram cztery uomki, klasztorw dziewi i gdzieniegdziedomki..." Rafaa przeszy do szpiku koci gniew. Teraz poczu, jak innym ju jest czowiekiem, jak si wyzwoli z libertyskich formuek mylenia tego dziwaka. Czu, e ma wyobraenie caoci, kiedy ten wci si zajmuje ulubionym sobieuamkiem. Walki widziane pod murami Sandomierza, szturm, bombardowanie wasnymi armatami starych kociow, prace ziemne po zdobyciu miasta - wszystko to jak wielki skarb duszy ukazaomu si od razu. Zamilk i razem z Trepk ruszy cwaem za oficerskim orszakiem, ktry zmierza w stron Olszyny. - Czy to do Olszyny jedziemy? - spyta po drodze. - Pono. Spotkaem tu w polu konnego, ktrylecia do miasteczka po sprawunki. We dworze, u starego Cedry, ksi dowdca stan kwater... No, chwilowo, bo periculum in mora. Obiad stary Cedro wydaje dla sztabu. Aby jeno midzy pieczystym a legumin diabli Schaurotha nie nadali w czarnotym sosie! Powiniene by na tej uczcie, moci poruczniku. Po pasku wystpuje stary. Chce si pokaza, cho ydki pod nim pewnie dr, cho gruboryzykuje... - Jedziesz tam przecie? - Jad jako domowy jegomoci pana Cedry...Spojrza dawnymi, drwicymi oczyma, zamia si w gos rubasznie: - Na miy Bg! - oficer z ciebie najsroszego kalibru, Olbromski Rafale! Co za ko! co za statura! Wyglancowali ci, wyszwarcowali... Nie bye dawniej taki szczwany... Daleko zajedziesz! No, to i dobrze. - A c waszmo mylisz? Obadwaj my z Krzysztofem na ludzi wyszli. wiatem rzdzimy! zamiast tu z wami wrd kup nawozu rzdy sprawowa... Ledwie imi Krzysztofa pado, stary Trepkazmarszczy si i zmarnia w sobie. Sta siz niego w krtkiej chwili zgrzybiay safandua. Jecha na swym wierzchowcu zgarbiony, z obwisymi rkoma. - Krzysztofa, powiadasz?... Machn prtem w powietrzu raz, drugi. Wskaza nim co w polu. Potem w drugiej stronie, a gdy odwrci si ku towarzyszowi, ukaza mu twarz niemal zdziecinnia. - Nie ma Krzysia... -wypowiedzia z cicha jak gdyby sekret aosny. - No, tu go nie ma, bo jest we wiecie. Wojuje. - Wojuje... - Mielicie te od niego jakie wieci? - Pisa z Parya listek jeden, a potem nic ju, ani sowa. Przysali tu gazet francusk z wiadomoci, e puk jego w Hiszpanii. I tyle wiemy... Wjechali w szerok brzozow alej prowadzc do dworu. Stare pnie, spodem czarne, wyej nienobiae, prgowane jakmarmur, nasuny si przed oczy niby wierzeje gocinnie rozwarte, niby sienie. Prawie niepochwytny szum zwieszonych lici wieci dum o tym, czego nic nie wyjawi krom niego, o uczuciach minionych. Ujechali ju kilkaset krokw t alej w milczeniu. Rafa obejrza si poza siebie... Mia zudzenie, pzudzenie, niejasn sensacj cielesn, e z dala kto jeszcze pdzi na koniu w cwa... Nie chciaby tego przed sob wyzna, e ma na myli Krzysztofa. Byo mu przykro i obmierle tym si zajmowa. Wylot alei, jakoby okno pokrge u gry, otwiera sil w pola rozlege. Ciemniejca w anach wielkim patem pszenica tworzya tam obraz niezrwnany. Zaczli chcc nie chcc przebkiwa o zbou, o urodzajach, o deszczach i rozprawiajc jak dwaj hreczkosieje ssiadujcy o miedz, ktrychnic zgoa oprcz urodzaju wsianego zboa nie obchodzi, wjechali na dziedziniec dworski. Jake si zmieni! Peen by koni pod siodem wojennym, z lekka tylko odpoprgowanych, peen onierzy, obiadujcych po ktach z popiechem, peenodackiego krzyku. Okna we dworze pootwierane, drzwi na ganek szeroko rozwarte... Sycha byo muzyk, piew, oklaski. Suba lokajska i onierze ordynansowi wbiegali i wybiegali ze dworu. Obiad, naprdce podany dla ksicia i jego wity, ju si by skoczy. Wdz z kilku generaami by w ogrodowej altanie, gdzie toczono jak narad. Modzi oficerowie napenili wielki salon i przylege pokoiki. Kiedy Trepka prowadzc pod rk Rafaa wchodzi na ganek, ozway si znowu tony starego pantaleonu. Pan pose puci towarzysza do salonu, a sam na palcach przeszed sionkami w poprzek dworu na taras, z ktrego zstpowao si do ogrodu.Odchodzc z popiechem, wskazywa gestami swj kostium arcygospodarski i srodze zachlapane buty. Rafa wsun si do salonu. Powid oczyma po zgromadzonych. Jeden z modszych oficerkw gra. Panna Mery staa obok instrumentu. To samo pochylenie gowy, ten sam wyraz twarzy. Oczy przymknite... Podniosa gow i zacza piewa: La nuit tomboit dans la prairie, L'Echos dormoit dans le vallon, Prs du ruisseau chantoit Amlie... Nie byo to piewanie podlotka, ktre by sysza przed laty, lecz pikny gos modej, zaywnej i silnej kobiety. Powiodauroczymi oczyma po zgromadzeniu mczyzn. Wida byo rado ycia, si serca i dz szczcia we wzroku tym, sycha j byo w piewie. Ta pie skarya si przed caym pokrewnym wiatem modoci jakoby przed sdem przenikliwym, znajcym istot rzeczy i penym sprawiedliwoci, na pustk i smutektego domu, na gorycz lat modych a samotnych. Skarya si nie sowem, lecz dwikiem samym, szeregiem przedziwnych, muzyckich akcentw, a cae grono modziecze suchao jej w skupieniu ducha. Ani jeden ze suchaczw nie zosta obojtny na te przejmujce skargi, na te samotne gosy i okrzyki. Ale oto co zadrao w melodii tej piosenki, zakoysay si tony od najwyszego uniesienia... Rafa podnis oczy i ujrza wbite w siebie dwie brylantowe strzay oczu panny Mery. Uczu z rozkosz, e to jego wanie wita i pozdrawia dawna piosenka tym najwyszym uniesieniem... a - 48jx}jӺA48j4jA4 }x} jL  @jj{AAPc B c j&1c 5 > Umiech radoci, woniejcy blask szczciakwit na ustach piewaczki. W chwil potem zdarzyo si Rafaowi spojrze na prawo. Tam, wrd kilku najwykwintniejszych socjuszw ksicia, siedzia stary pan Cedro. Nie zmieniy go prawie lata ubiege. Ta sama pikna, starcza twarz, ten sam wykwintny ruch gowy, uoenie rk i ng. Siedzia w fotelu z wdzikiem lekkiego dandysa, umiecha si tkliwie lub askawie, sztywnie i foremnie trzyma korpus i nogi. Spojrzenie, zarazem pobaliwe i wyniose,padao na goci z paskich oczu. Ale oto przy dwikach radosnych piosenki, gdy wszystkie westchnienia modoci jej szlakiem uleciay, stare wargi zaczy si rozciga wszerz jak guma rozdartej piki,nos zetkn si prawie ze piczast brod, powieki zwisy i nabiegy krwi. Nie drgny rce, ozdobnie zoone na porczach, nie poruszyy si skrzyowane nogi, tylko spod powiek zaczy kapa na kolana zy piounowe, wielkie krople aoci. Nikt na nie uwagi nie zwrci prcz Rafaa. Po skoczeniu piewu rozlegy si frenetyczne oklaski i proby o now piosenk. Kiedy panna Mery na pozr wzdragajc si i wymawiajc szukaa nut w tece, stary pan Cedro wysun si z tumu. Szed omackiem, grzecznie umiechnity, nikogo nie widzc. Przemkn si wrd zgromadzonych z ukonami na prawo i lewo, nie wiedzie do kogo skierowanymi, i wyszed na taras ogrodowy. Tam zatoczy si bezwadnie na awk. Podnis oczy i spostrzeg siedzcego Trepk. - Ach, to wapan!... - wysycza ze wciekoci, z nienawici, przebijajc jak pchnicie noem w serce. - Juci ja... - Dziecko mi zabrae! Zgubie mi mdrkowaniem syna! - Uspokj si, panie, uspokj. - Tylu ich tu przyjechao, tylu naszo! Peen dom... Zdrowi, rumiani, weseli. A jegonie masz! Krzysia llie ma... Kazaem ich wszystkich godnie przyj na jego cze, ale c mi z tego?... Krzysia nie ma... - Przyjedzie i on. Starzec podnis oczy spakane. Pokorne pytanie, jakoby ubogiego chopa, ktry si doprasza aski, sowa-odpowiedzi od monego dziedzica, od janie pana, wypezo z warg: - Kiedy przyjedzie? - Przyjdzie taki czas, nadejdzie taki dzie, schyli si ku nam taka bogosawiona godzina, e przyjedzie niespodziewanie czerstwy i wes. - Skde to wiesz? - Tylu ich idzie na wojn i tylu wraca... Czemuby on, najlepszy spomidzy wszystkich, nie mia powrci? - Tyle wiesz! Juem to sobie tysic tysicy razy mwi i przegadywa po nocach, juem w siebie stokro wmawia to wszystko. Czekam i czekam... Syszc, e kto z pokojw nadchodzi, zeszli z balkonu na ulic ogrodow i wlekli si obaj, ramieniem o rami oparci. Tu za szpalerem i potem z tarniny koysa si w an pszeniczny, bardzo rozlegy; wiatr ju po nim ciemne smugi przegania, a po gaziach brzz wzdycha i smutne szumy przeciga. Wypukana od zlewy gliniasta ulica ogrodu bya twarda i niemal sucha. Nogi obudwu idcych stukay po niej jak podeskach. Przyszedszy do koca szpaleru stary Cedro powid oczyma i rk po widzialnych obszarach zboa, po drzewach sadu, ktrych gazie giy si ju od owocowych zawizkw, i pocz bezsilnie narzeka: - Wszystko to jego, wszystko to mia... Dla niego ronie to zboe, dla niego dojrzewajowoce, pachn kwiaty... Jego ta glina, ten wiatr, ten szum... Caa tu ziemia na niego czeka, dziedzina pradziadowska... Czego jeszcze chcia? Czego polecia szuka?... - Pojecha szuka - mwi Trepka z umiechem dobrotliwym i nauczajcym - ziemi innej, nie mojej ani twojej, tylko naszej, gminnej, gromadzkiej. Modemu ni si ta wielka ziemia, ktra do nikogo nie naley, staremu ni si maa, ktra naley tylko do niego... Choby te najmniejsza, byle do niego tylko... A przyjdzie taki wiek w yciu czowieka, e go ju adna nie nci. - Ty to go wywid z mojego domu tymi przemdrzaymi gupstwami! ty go podmwi do buntu! - na nowo zacz uala si Cedro. - Nie jam go podmawia, tylko ocknienie, przebudzenie, sia ywota. Jam winien, emgo nie wstrzyma, to prawda. Alem go nie wstrzymywa, to wyznaj. - Wiedziaem, e to ty sprawi! Ty, nie ktoinny! Czemu go nie zwiza sowami, skoro taki wpyw na niego sobie wyrobies? Gdyby cho bi si tutaj jak ci oto, ktrzy mj dom napenili weselem... Alegdzie on jest? co czyni? - Nie wstrzymywaem - mwi Trepka cicho, na poy do suchacza, a waciwie do siebie - bom nie mg. Straciem wiadomo rzeczy. Nic ju teraz nie wiem...Nic nie wiem! Zawiody mi wszystkie lekarstwa, wszystkie nadzieje rozbiy si i oszukay dusz. Widziaem spodlenie wszystkich instynktw, powolne znikanie zmysu plemiennego bytu. Poczucie haby zaro mi caego. Wspomnij, jak z pruskich bankw brali pienidze na ziemi, wiedzc, e j zaprzedaj na wieki. Niemiec drwi z nas czynami, instytucjami,pobudzaniem do rozpusty. Za pidziesit latnogi by polskiej w tych Prusiech Poudniowych nie byo: chopw by zniemczyli szkoami, kultur, szlacht wysadzili z ziemi licytacjami, miasta zalali przemysem i handlem. Modzie zajdaczaa, gagastwo i gupota pady na cay nard jak morowe powietrze... - zacz szepta staremu do ucha tak, eby nikt nie sysza. - Co mi ty bajesz! co opowiadasz! Kamstwato twoje... - A w tej Galicji... - Przesta! - Trzeba byo ratowa. Honor plemienny za jak bd cen musia si obudzi. Wolabym, eby zamiast uprowadzenia Krzysztofa ucito mi t rk, t nog, ale musiaem, przyjacielu, podmawia, eby szed. Zstpowali w d, w najnisz cz ogrodu, ramieniem o rami oparci, ze zwieszonymi gowami, szepcc do siebie wci starcze pogawdki-pociechy, zgrzybiali obadwaj, starzy i bezsilni od smutku. - Na c mi si to wszystko zda w mojej niedoli?... - mamrota Cedro. - Musiao co lepsze ockn si i rzuci w krwaw kpiel. Mge to on spa w domu iwada kawakiem ziemi? Przypomnij sobie jego dusz... On, Krzysztof! Pomyle tylko... On, Krzysztof! Rozdzia 12 SANDOMIERZ Rafa Olbromski zdoa dnia 9 czerwca w sam czas dotrze do Nadbrzezia i przeprawi si przez pokad na mostoodziach do Sandomierza. Nazajutrz rano cay most sprztnito, a bateri szaca przedmostowego ku Trzeni zburzono ze szcztem. Z natury swego stanowiska, jako adiutant trzeci generaa Sokolnickiego, Rafa musia cigle przebiega Sandomierz i jego cay obwd uzbrojony w najrozmaitszych kierunkach. Stary Sandomierz!... Zna go przecie od lat dziecinnych rwnie dobrze, rwnie szczegowo jak ogrd i gumno w Tarninach. Gna tedy konno to na Gry Pieprzowe, gdzie przy sypaniu okopw wyrzucano z ziemi urny staropogaskie ze sowiaskiego zgliszcza, to na pola folwarku kapitulnego Kamienia; za chwil coko skoczy pdzi z rozkazami w stron zachodni, do fortalicjw zamku, i dalej w stron Rajeckiego folwarku na Krakwce, wstron Chwaek i Strochcic, to znowu ku Lenarczycom i Kobiernikom, by wkrtce rzuci pocztowemu cugle konia i na piechotzda ju to ku baszcie nad Rybitwami, juku posterunkom umocnionym za klasztorem w. Jakuba, za kocioem w. Pawa, w. Jzefa i w. Michaa, czyli klasztorem benedyktynek. w trjkt, ktry tworzyy powyej wymienione kocioy, zczony z miastem przepacistymi wwozami, stanowi punkt najbardziej umacniany. Nad ostatecznym ufortyfikowaniem tych miejsc pracowa pod rozkazami generaa dowdcyksi Gintut. Przyprowadzi on ze sob doSandomierza batalion ludzi, ktrych w swoich przewanie majtkach zgromadzi ztamtej strony Wisy. Ludzie ci nie byli dotychczas uzbrojeni ani umundurowani naleycie; wzito ich tak jak stali, w wieniaczych odzieniakach. Ksi sam nimi dowodzi, ale nie jako oficer, gdy do wojska nie wstpi, tylko jako cywilny inynier i dozorca. Teraz przy umacnianiu Sandomierza "batalion" Gintutowski osobliwie si przyda. Za jego to staraniem i nieprzerwan sapersk prac wzniesiono szace naokoo miasta, ktre stworzyy przedni stra obrony wewntrznej. Kocioy i klasztory zamiejskie byy wcignite do tej linii obronnej, a ich cmentarze, dzwonnice, wiee i mury do odporu umocowane. Parowy, stromo cite,stanowiy niezrwnany systemat drg krytych do komunikacji z szacami witego Jakuba, na Grze witopawelskiej, witego Jzefa i benedyktyskim. Szace odpolne poza tymi kocioami i przedmieciem opatowskim podsypano wysoko, a nadto, dla nadania im pozoru jeszcze bardziej strasznego, odziano w puste beczki, ktre przysypano ziemi. Stodoy folwarczkw Psaterzyskich w tych stronach pourzdzano do obrony w ten sposb, e wewntrz nich wydwignito wietnie zamaskowane ziemne przedpiersia, ktre daway mono uporczywej obrony. Podobnie wszystkie klasztory byy wewntrz przemienione w warownie. W samym miecie kierowa robotami genera Sokolnicki. Staroytny mur obwodowy dopenia nieustannie, a wyomy w nim nie do naprawienia zastpi palank. Poza murem bito jeszcze palisady w spadek gry, wcigano na pozycje austriackie omnastofuntowe armaty. Ksi Gintut osobliw piecz darzy jedenz klasztorw zamiejskich, a mianowicie koci i klasztor witego Jakuba. Wznoszc w tamtej stronie, od zamku a podrog opatowsk, owe wysunite ouvrages extrieurs, w czasie dozorowania swych chopw dugie godziny trawi na kontemplacji odwiecznych romaskich murw kocioa, jego ceglanych cian, pokrytych szesetletni patyn czasu. Rozkopujc tak do gbi ziemi tych pagrkw, pokryt modymi zboami, gdzie drzewiej, przed wieki, na pocztku stao miasto Sandomierz, trafiano wci na ladywaw, murowanych fos, resztki palisad. Moe to byy way sypane przeciw Tataromprzez wjta sandomierskiego Witkom i wojewod Dersawa z Obrczny... Rydel kopacza odwala zapade wejcia do lochw. W ich gbokoci i mroku szarzay wzgrza kostne. Byy to jaskinie, w ktre przywioda Tatarw mna Halina, crka Piotra Krempy, i gdzie mierci zgina dla ocalenia ojczystego miasta?... Ludzie sandomierscy ogldali ze czci owe popioy zgasych pokole, dumajc sobie i zgadujcnadaremnie, czyje te s. Kt bo mg zgadn? Byy to koci Jadwingw czy Tatarw, Litwy czy Rusi, Szwedw czy Niemcw?... Nie byo czasu na szanowanie podziemnych cmentarzysk. Sypano stare koci wraz z ziemi grn na nowe szace... Tylko ksi Gintut, po skoczeniu dziennych robt, sam, w nocy, obwizany sznurem, puszcza si czstokro w owe podziemne chodniki. Znajdowa szczegln rozkosz w dotykaniu si rk, w obejmowaniu trwoliw renicsennego popiou przeszoci. udzi si dobrowolnie, postpujc w mroki podziemia,wiedziony przez ruchliwy krg wiata, przez bojaliw smug pochodni, e przepatruje tajemne szlaki mierci i bada przysze dzieje zgasego czowieka... Rozkosz znajdowa w tych zudach. Stawasi w gbi lochw sam dla siebie niezupenie zrozumiay, by sam dla siebie na poy czowiekiem, p duchem i dochodzi do stanu zudzenia utraty zmysw. Za dnia, wrd najpilniejszej pracy, wsuchiwa si bardzo ciekawie w pogwary ludku o tych lochach, w gadki o przejciach podziemnych, w legendy przysypane gruzem ciemnoty, zarose chwastem i darni powszedniego dnia, podobnie jak same lochy. Z wolna wytworzyo si w jego sercu askawe przyzwolenie na prawdziwo wiata, ktre tylekro w ciemne noce widzieli ludzienad kocioem witego Jakuba. Ksi mia si dobrotliwie, radonie i szczerze, suchajc, jak to pukownik szwedzki ucieka co tchu z klasztoru, ujrzawszy o pnocku wiato jarzc, co wychodziaz okien, i usyszawszy piew nadziemski czterdziestu szeciu dominikanw z Sadokiem na czele, zamordowanych przed piciu z gr secinami lat. Powiada sobie wwczas w duchu, e przecie nie masz nic na tej ziemi sprawiedliwszego od wyroku bani cudownej... Jake gbok, jak zrosz ziemi wydaa mu si powie o wiecznym piewie, o wiekuistej wigilii nocnej w tej wityce, gdzie si modlili zaycia wymordowani!... Omszae mury dominikaskie poczy promienie dla ksicia przeczyst wiatoci, niematerialnym janieniem, ktre otacza cnot mstwa, honor przysigi dotrzymaneji grb mczeski. Midzy jego dusz a owym murem, stromo wystrzelajcym ze szczytu wzgrka, midzy kopuk kaplicy-celi Jacka Odrowa wyrosa w tymczasie jak gdyby ya nierozerwalna. Nieraz Rafa zdyba tak ksicia siedzcegopod przykop, na wystajcym kawaku erdzi, w miejscu gdzie w trzynastym wieku istniay winnice dominikaskie, zapatrzonego w uroczy portal pnocny, w ozdobne uki pkoliste okien, we floresy frontonu. Nietajne mu te byy zabiegi, eby ten klasztor osoni najbardziej zarwno od nieprzyjacielskich pociskw jakiod moliwego zbombardowania z miasta. Najwysze tu powysypywano odkosy ziemi po wzgrkach i najwyej powznoszono koszokopy. Wszystko to dziao si pod ogniem bombardowania i napadw, jak caodzienna kanonada 27 maja, siedmiogodzinna nocna z 4 na 5 czerwca, trzygodzinna popoudniowa 6 czerwca. Po powrocie swoim zza Wisy Rafa rzadziej widywa ksicia. Przebywa wci przy generale. Obserwowa dnia dwunastego czerwca z kopuy kolegiackiego kocioa przebieg bitwy na Dbrowiu, we Wrzawach ipod Gorzycami wysiadywa na dachu kolegium jezuickiego w dymnikach, tak dobrze sobie znanych, wypatrujc stanowisko Austriakw pod Dbin i cofanie si wojsk naszych pod Rachw. Czuwanie ponocach, dni na siodle bez poywienia i chwiliodpoczynku zmarnoway adiutanta. Tote w nocy z 15 na 16 czerwca, kiedy toczyy sinarady z przysanym parlamentarzem, postanowi wyspa si naleycie. Dopad jakiej stancyjki w domu ksiym, stojcymw gbi podwrza. Cae to domostwo byo sprchniae i bardzo stare, tote mieszkacy dawno z niego uciekli. Olbromskirzuci si w ubraniu na ko napotkane i gono zachrapa. Ale przed pnoc zbudzi go wcieky oskot. Przez otwarte okno wida byo mnstwo kul ognistych, puszczonych na Sandomierz z Nadbrzezia, zZarzykowic i poburzonych szacw. Kule te migay jak race w dzie godowy, z hukiempkay w powietrzu, miotajc ogie na wsze strony. Na p rozbudzony oficer usysza tu gdzie za cian wrzaski na trwog. Trzeba byo wsta. Dwiga si wanie z ka, kiedy mu przed oczyma wybuchn olbrzymi agiel ognia. Poar w podwrzu! Pali si jaki pichlerz czy lamus o kilkanacie krokw od okna. - Pana Saniewskiego lamus gore! - wrzeszczay oszalae gosy. Kiedy Rafa wybieg z domostwa, ju dach je okrywajcy sta w ogniu. Wiatr wion i oto pomieniste jzory musny dachy poaci domw w ulicy Panny Marii. Stare, wysche, poczerniae, powyginane, rnoksztatne dachy zajmoway si jeden po drugim z cicha, posusznie i uroczycie. Wszystkie ich zaamania, okapy, wygldy, dymniki i dziury wida byo teraz jak lica nieboszczyka szczeglnie wyostrzone, wydatne i oczywiste. Tyle lat osaniay skupione, ubogie ycie ludzkie od sot i wichrw! Teraz same, w jednej chwili wydane na up, giny od mierci nagej i rwnie strasznej jak ludzka. Potok ognia skaka z dachu na dach, przelewa si z jednej pochyoci na drug. Gdzieniegdzie tylko mkn z podwrza czowiek struchlay. Gdzieniegdzie wybucha pacz i wnet nacicha jakby przez ogie poarty. Krzyk tam i sam, a po nim cisza miertelna,bardziej przeraliwa od krzyku. Trzask w niej sycha wszechmocnego poaru... Szelest pomieni jakoby amanie koci ywych przez obcgi kata, jakoby czynieniewyroku tyrana. Rafaowi niewymowny al serce w piersiach zatarga. Dziecice i mode lata spdzi pod oson tych starychpodcieni, tych wielkich, czarnych dachw zrosych w jedno, podobnych do siode i przeczy grskich..: Teraz oto przed jego oczyma wszystkie bezsilnie konay. Zdj czapk i gorzko jak dziecko wzdycha. Ale przecie ockn si w mig. Spojrzy, alici poar straszliwym zagonem siga do kamienicy Saula Diordiego, Greka.Poskoczy w rynek. Ujrza w pobliu ratusza tum onierzy polskich, wywczcych sikawki. Garstka mieszczan w koszulach i portkach na bosaka azia posieniem... a - 48jx}jӺA48j4jA4 }x} jL  @jj{AAPc < c {c +:c 9% U?+ rynku lamentujc i rwc wosy. W mgnieniuoka Rafa ich zaprzg do roboty. Kaza przynie drabiny i zarwno onierzy jak ykw popdzi na dach naronego domostwa zwanego Wjcikowszczyzn, z rozkazem odarcia go z gontw. ciany poczto la wod z sikawek, eby nie puci ognia w rynek. Teraz wszystek motoch pocz krzycze i powtarza: - Nie puci ognia w rynek! - La ciany! Rba wszystkie chlewy i stajnie od Wjcikowszczyzny! Zatrzeszczay pod siekierami stare parkany, daszki i przyciesie, - w ziemi wrose. Caa ju poa na wzgrzu wraz ztyami gorzaa jak ywy stos. Perzyna stamtd posza jak nieg. ar straszny. Granaty poczn bi coraz gciej w pomienie. Na ludzi pada wraz z t perzyn i trzaskiem brandkuglw trwoga miertelna, popoch paniczny. Mieszczanie uciekali od wasnych domw, ode drzwi mieszka, z rk onierzy, chronic si do piwnic i murowanych kociow. A i sami onierze chykiem pomykali za mury. Opuszczony od wszystkich Rafa zaniecha ratunku. Idc w kierunku kolegiaty, usysza nagle szczeglny wrd tego zgieku i trzasku dwik. Przystan, leniwie pytajc siebie: co te to by moe?... Nierycho poj, e stary zegar, strcony kulami wraz ze szczytem wiey kolegiackiej, lecia przez powietrze. Pospny by rumor mierci tego miernika czasu. Dzwoniy przez chwil jego rozsypane koa po miedzianym dachu kocielnym, charczay i klekotay rozbite spryny i wagi, a w powszechnej ruinie zapady w nico. Przez kopu kolegiaty dym pocz bucha z granatw, ktre do kruchty i w rodek nawy popaday. Szerokauna rozpostara si nad plebaniami witego Pawa, ktre stany w ogniu, nad Krakowskim Przedmieciem, gdzie pony rzdy podmiejskich chaupek, nad folwarkiem klasztoru Panien Benedyktynek, nad wieo wystawionym folwarkiem miejskim. Rozlega si co chwila krzyk, e gore browar na Czwartaku pojezuickim, e pali si pomieniem cay folwark na przedmieciu zawichostskim za sadzawk benedyktysk, e ponie wielka szopa cegielni kapitulnej... Widno si zrobio na grze sandomierskiej jak w biay dzie. W dali, pod un, sterczay czarne widma spalonego w pierwszym szturmie kocioa reformatw iczerniay popieliska witego Wojciecha. Dymy biaymi zwojami osoniy miasto .i poczy maga si ponad czubami kociow. Ludzie z rynkw, z uliczek, z mieszka, z powierzchni ziemskiej poznikali. Wchony ich gbokie piwnice, lochy i chodniki, podziemne miasto trwogi. Bya ju blisko pierwsza po pnocy, kiedy ozway si armaty austriackie na lewym brzegu Wisy, jednoczenie z trzech stron. Olbromski poszed z rynku w parw pnocny. Wiedzia, e tam znajdzie swego dowdc. Istotnie Sokolnicki wydawa w tym miejscu rozkazy. W chwili gdy Rafa zblia si, rykny z zamku i od bramy Krakowskiej omnastofuntowe dziaa, zdobyte na Austriakach, a teraz wymierzone w ich kolumny idce Jagiellosk drog na bateri drug i trzeci, czyli na zamek i bram. Rafa otrzyma rozkaz przyniesienia wiadomoci z baterii czwartej, to jest od kocioa witego Pawa. Na przeciciu paroww spotka dwie kompanie grenadierskie pod wodz pukownika Weyssenhoffa, pdzce w cwana wzgrze witopawelskie. Pobieg z nimiitrafi w wir najzacieklejszej bitwy. Kolumna nieprzyjacielska, ktr odepchnitood wzgrza Salve Regina, przesza rozdoem Piszczeli pod naroniki oszacowa kocioa witego Pawa. Szefbatalionu Biakowski z dwiema kompaniami puku dwunastego wytrzyma tam atak bronic si zaciekle. Z prawego boku bateriina wale opalisadowanym biy armaty, kierowane przez porucznika Bilskiego i podporucznika Tykla. Ale ju jeden z granatnikw zosta zdobyty i zagwodony,palisady naronika wyrbane siekierami, kanonierowie wykuci bagnetem, a caa trzecia i czwarta kolumna austriacka wdzieraa si na nasypy. Grenadierowie Weyssenhoffa uszykowali si w kolumn na kocielnym cmentarzu. Z cicha otwarli bram. Zwarty ich zastp wyszed pod wyom i czeka tam z nastawionym bagnetem. Ledwie piechury austriackie zdyy rzuci okiem na wntrze szaca, grenadierowie rzucili si na nich z zaciekym mstwem. Powstaa mordercza bitwa na nasypach i w fosach. Zrazu umiejscowiona w wyomie baterii czwartej,stopniowo rozcigna si w obiedwie strony za koci witego Jakuba i a do klasztoru benedyktynek. Trzy silne kolumny austriackie, a wic jakie pi tysicy ludzi, spitych gorzak, kilkakro ju dopaday tego ostatniego klasztoru, a wreszcie zdobyy go wraz z czterema armatami. Folwarki, szopy, stodoy, chaty palce si naokoo miasta, poar olbrzymi w rdmieciu, daway widzie jak na doni wszystko, co si dzieje. Rafa pracowa wraz z innymi oficerami przy armatach baterii czwartej a do momentu zupenego odepchnicia napadu. Widzc, e pozycja na teraz jest bezpieczna, skierowa si wielkimi kroki w wwz witego Jakuba, aeby generaowi zda spraw, Gdy przebiega obok kocioa, kto go zawoa po imieniu. To ksi Gintut sta przy portalu i kiwa na niego rk. Bujne pomienie buchajce z miasta owietlay koci. Cie od figury Gintuta, ruchomy, olbrzymi i dugi, pywapo caej olbrzymiej cianie, pada na staj modego jczmienia, ktry tu za murem bujnie si pleni. Wewntrz kocioa stali zaczajeni chopi Gintuta, ciskajc gwery austriackie, nabite austriackimi adunkami niedawno wydobytymi z ratusza. - Dokd idziesz? - krzykn ksi. - Do generaa. - Z dobr wieci? - Z dobr. - Pamitaj, pamitaj, eby mi witego Jakuba szanowa! - C ja mog... - Pamitaj, pamitaj!... Rafa, nie suchajc dalej, pobieg w parw, skrci na lewo i dy w gr midzy pachncymi ogrodami, midzy domkami, przyczepionymi do gry jak gniazda jaskcze. Znalaz generaa przy baterii gwnej. Sokolnicki wyda wanie rozkaz: - Bi w klasztor benedyktynek na wyom! Wielkie armaty waowe poczy miota kulew klasztor i ogrd kocielny, w mury cmentarza i dzwonnice zdobyte przez Austriakw. W tej samej chwili nadbiegli oficerowie przyboczni z doniesieniem, e silne kolumny atakuj miasto od strony Zawichosta, e szturmuj ca przestrze od murw klasztornych Marii Magdaleny a do zamku, e cign zarwno samym wybrzeem Wisy, jak i szczytem Gr Pieprzowych. Zaledwie Rafa wybieg z parowu na jani,genera obcesowo zapyta: - Bateria czwarta? - Trzyma si. - Co tam? - Oficerowie rychtuj dziaa i strzelaj, bokanonierw wybito. Pukownik sam pracuje.twarz ma spalon od prochu. - wity Jakub? - Nasz. - Czy oblegany? - W tej chwili jeszcze nie. Ale z zachodniej strony lada chwila... - Biegnij tam i zach do wytrwania! To klucz naszych wwozw. Dasz mi zna, ale dopiero w takiej chwili, gdyby si nie mogli adn miar utrzyma. Pomocy im da nie mog, ani jednego czowieka. Rozumiesz? Rozumiem. - Gdyby si adn miar utrzyma nie mogli,niechaj wszyscy uchodz wraz, co do nogi, a ja ruder natychmiast zburz ze szcztem Austriakw pod ni pochowam. - witego Jakuba! - zawoa Rafa przypomniawszy sobie zlecenie ksice. Ale genera ju go nie sucha. Cay by pochonity ekspedycj kapitana Czajkowskiego na czele kompanii trzeciego puku dla odebrania ogrodw i murw Panien Benedyktynek, kapitalna Szymanieckiego na czele pidziesiciu ochotnikw dla zdobycia karczmy za bram Opatowsk i adiutanta swego, Jordana, ze stu ludmi na bateri szst i sidm. Przybiegszy na miejsce wskazane Rafa zasta ju wrd obrocw zamieszanie. Piechota austriacka, wdarszy si po okrgym .pagrku od strony Wisty i starejKrakowskiej bramy murowanej, usiowaa zdoby szace, jeszcze przez generaa Egermana sypane. Kompania puku dwunastego, ukryta za nasypem, bia si ju z napastnikami na bagnety. Niewywiczeni chopi Gintuta, poumieszczani w oknach i korytarzach klasztoru, na poddaszach i w dymnikach, nawiey i za murem, strzelali ile wlazo. Sam ksi, nie majc adnej broni, z laskw rku przechadza si midzy tumem udzielajc rad i wskazwek nie tylko onierzom, ale i oficerom. Ruchy jego byyzgorczkowane, sowa gwatowne i nieopatrzne. Wchodzi w rodek szeregw, krzycza, aja, rozkazywa. Kiedy Olbromski przebiega obwd umocniony w poszukiwaniu dowdcy oddziau, ktremu byzakomunikowa rozkazy generaa, jaki oficer pocign go za po i wskazujc ksicia mwi: - Czy nic mgby, panie adiutancie, zabraze sob tego Don Kichota? - Rwnie dobrze wapan moesz go zabra,gdzie wola... - azi tu i rozporzdza si jak ekonom. Jeszcze mu kto przez pomyk w eb strzeli... - Gdzie ja go wezm? - Zamknij go w kaplicy witego Jacka. - To go sobie wapan zamykaj! Najbardziej napastowany by wysunity naronik szaczyka. onierze austriaccy wdarli si ju na mas, postrcali puste beczki i powyrywali pale. Garstka onierzypolskich zmagaa si z nimi ze wszech si, ale nie bya zdolna odtrci naporu masy. Oficerowie widzieli, e tego miejsca nie utrzymaj bez pomocy. Tymczasem adiutant generaa przynis im wiadomo, e pomocy nie otrzymaj. Ksi Gintut skoczy w stracony wyom i podnieca onierzy krzykiem do oporu. Takpchajc ich piciami do czynu i faktycznie dowodzc, zagradza drog. Widzc, e spracowani onierze nie s ju zdolni dotrzymywa placu, chwyci z ziemi karabin i w gronie kilkunastu woltyerw poskoczy w fatalny kt. Zwarli si tam bagnetem z piechurami Schcklera. Z pocztku cofnito si przed ich wilczymi susami, ale chwil trwaa niepewno. Gintut polizn si na ruchomych glinach irun na twarz w rw za waem. W mgnieniu oka rzucio si na niego z dziesiciu chopa, eby go ywcem pojma. Ale si nie dat. Wsta w bocie rowu na kolana i goymi rkoma zacz si szarpa z pijanym odactwem. Krzycza o ratunek,widzc, e kilku onierzy, co mu na pomocskoczyli broni si pod nasypem. Ale i tamci wnet zostali przez tum obezwadnieni. Wtedy opanowaa go miertelna podnieta. Hukn pierwszego z brzega draba midzy oczy, w piersi drugiego. Targn si z kupyca si. Nie da rady. Powtrnie run wboto rowu na wznak, czujc, e traci siy.Plun w pysk najbliszemu, ktry go kadubem swoim cakowicie przywali. Charkn mu w lepie: - Prdzej morduj, chamie! Ale oto w odak garci zasania mu usta. Co do niego szepce, co sekretnie gada. Jka si, jka... Ksi otwar oczy. Nie moe pochwyci tchu... - Cichaj... cichaj... janie panie... - szepce w odak austriacki. - Lei! Nie wa si rusza! Gintut przymkn oczy. Pkay mu zduszone piersi. Piorunem leciaa myl szukajc miejsca, czasu, wypadkw, kiedy on widzia t gb, sysza ten gos. Znalaza wreszcie... - Nie inaczej... Piotra Olbromskiego sekundant-cha, cha... Naokoo szczk karabinw, wrzask, tupot ng... Depc po nich, lecych w rowie, wal si w jam zdobyt. W szacu krzyk, zgiek, strzay, omot pustych beczek, kamieni, padanie gruzu. - Kto ty - wyjcza ksi. - Cichaj! Mijay tak minuty dugie jak stulecia. W pewnej chwili wysuchawszy, e gwna masa wojska wtargna do wntrza szaca, Michcik dwign si z ziemi, obejrza wkoo i jednym szarpniciem wywlk ksicia z rowu. Chyym krokiem, nie nagabywani przez odakw, ktrzy pdzili na zdobycie szaca, pobiegli, poskoczyli obaj fos zachodni a do kocamurw klasztornych. Tam pochwyceni zostali przez chopw Gintuta, zaczajonych w poprzecznym parowie. Wnet byli w ich tumie. Ksi da si pozna i niezwocznie zeszed z Michcikiem na dno wwozu. Ju w ten wwz z obwodu murwwitego Jakuba wywala si tum onierzy i chopw pod parciem zdobywczej kolumny austriackiej. Nadaremnie usiowali przedosta si do kocioa. Wir masy ludzkiej rozbitej i pdzonej odepchn ich w gb rozpadliny. Stamtd syszeli, co si dzieje... Oto rodkiem tumu bieg z go szpad oficer komenderujcy i szykowa lud onierski wkolumn, ktra by wesza w obrb baterii czwartej witego Pawa. Oficerowie modsi stosownie do rozkazu oprniali teraz mury klasztoru witego Jakuba. Jednego r nich ksi zaczepi niezwocznie w sposb ostry i wyzywajcy:czemu to zamiast ludzi pdzi na obron starej wityni on ich wanie stamtd z takim mstwem wywczy'? Oficer spojrza na niego z gry i mrukn, eby si odczepi: - Kamie na kamieniu za godzin r tych murw nie pozostanie. Jake mam ludzi w nich trzyma! - Czemu to ma z tych murw kamie na kamieniu nie pozosta? - Bo bd z naszych bateriw armatami zdruzgotane. Wziy klasztor Austriaki, ale w nim zgin. Ksi, nie suchajc duej, pobieg pdem ku grze. Michcik dy za nim. Gdy tak Gintut wbiega po gliniastych stopniach, mia chwil samowiedzy, e ju raz spenia co podobnego, e fatalno nieunikniona czeka na niego u szczytu tej gry. Wiedzia. e le. czyni sobie, czu gorzki al, e biec musi... Ale gniew nie da mu stan. Zwalany botem, bez czapki, z rozwianym wosem mija baterie. Ludzie, stojcy w milczeniu u armat i strzelnic, zwierzali sobie myl, e musi by to bardzole, e to, wida, zwiastun nieszczcia. Ksi dopad miejsca generalskiego w tej wanie chwili, kiedy wydane zostay rozkazy zburzenia starego kocioa, eby zniego noga austriacka w wwz nie zesza. Kanonierowie wyrychtowali dziaa na oach. Z zapalonymi lontami czekali na komend ogniomistrzw. Sokolnicki sta bezruchu z lunet przy oczach i lustrowa jeszcze koci. witynia staa przed nim w lunie, w blasku ognistym, zgrzybiaa, straszna, jakoby grobowiec, na$ ktry nie masz do potnej siy, ktra by $o tknmoga. Oto przybieg zdyszany adiutant Rafa Olbromski i zdawa spraw, e wszystka sia wysza z murw witego Jakuba, e ju jest w baterii "numer czwarty", e tam ledwie i tych si poczonych starczy do obrony, e opuszczone mury nieprzyjaciel zapeni, ecignie dziaa w obrb klasztoru, aeby stamtd bi w Sandomierz. Genera skin gow i zoy lunet. Gintut stan przednim. - Czego? - krzykn Sokolnicki. - wity Jakub ma by zburzony? - Kto waci wzywa do mnie? - Nikt mnie nie wzywa. - A wiec?... - Przychodz zapyta si... - Pal! -- rzek Sokolnicki odtrcajc natrta. Nim komenda zostaa powtrzona, Gintut schwyci generaa za rk, za rami... Baga go z krzykiem: - Patrz! wici si caa... Rozleg si pierwszy strza. - Wstrzymaj rozkaz, generale! Zbierz wszystkie siy, uderz na t pozycj, jeszcze j wydrzesz! - Nie mam si adnych... - mrukn genera, oszoomiony napaci. - Masz pi tysicy ludzi! - Id precz, czowieku! Hukn strza drugi i trzeci. - wite popioy rujnujesz i depcesz!... Czyli nie widzisz, co zburzy te kult! Patrz! - Widz nie gorzej od waci. Ale zburz wite popioy dla ocalenia ywego miasta. Syszae? - Nie zburzysz! Nowe rozlegy si strzay. Gintut chwyciSokolnickiego za piersi, krzyczc, eby kaza zaprzesta. Oficerowie przyboczni oderwali go si i odepchnli. Wtedy w mcebezrozumnej skoczy ku armatom, wydar z rk kanoniera lont zapalony i cisn go naziemi. Oniemiay onierz sta bez ruchu. Ksi przypad do drugiego... Ale oto oficer sekcyjny pchn go szpad w piersi. onierze odtrcili rozszalaego wyciorami.Jkny armaty od strzaw. - onierze! - krzycza Gintut, lecy na ziemi - nie suchajcie tego rozkazu! onierze, onierze... Huk wystrzaw by mu odpowiedzi. Wtedyksi zebra ostatek si i zawoa z caejmocy cielesnej i ze wszystkiej mocy ducha: - Do mnie, dzieci wdowy! Rafa Olbromski usysza ten okrzyk jak trzask piorunu. Straszna trwoga wosy mu zjeya na gowie. Ujrza w duszy swej moc przysigi na ten okrzyk i ptl jej czarodziejstwa uczu na sobie. Bez tchu, z bielmem na oczach, wyrwa paasz z pochwy i przyskoczy do ksicia. Ten spojrza na niego pmartwymi oczyma i rozkaza: - Wydrzyj im lonty i zga! Nie daj witych popiow! Rafa rzuci si na kanoniera i wyrwa mu lont z rki. Rzuci si na drugiego i wyrwa mu lont z rki. Skoczy 48jx}jӺA48j4jA4 }x} jL  @jj{AAP S c c *[ L 5K Fku trzeciemu, ale w tej chwili run na ziemi, powalony ciosami szabel i pici. Kiedy po jakim czasie przyszed do siebie,spostrzeg, e ley pod murem, w wskiej uliczce, ktra prowadzia na sandomierski rynek. Obok niego lea skrwawiony ksi. Kilku onierzy przebiego tamtdy. Da si sysze oskot strzaw karabinowych, trzask dalekiego poaru... Kto podoy rce pod gow Rafaa, dwign go z ziemi i posadzi na kamieniu. Schylia si nad nim twarz jednego z kolegw. Czowiekten szepce z popiechem: - Uchod std! Skryj si co tchu! Za chwil bdziesz rozstrzelany, jeli nie ujdziesz. Ju ci szukaj... Umykaj! Rafa zrozumia t rad. Powid oczyma po ziemi. To ksi Gintut... Nad nim pochyla si i twarz mu wod ociera onierz austriacki. C to ma znaczy'?... Po chwili w onierz bierze ksicia za bary, zadaje go sobie na plecy, jego samego cignie za rkaw. Id wraz, biegn... Poar przed nimi. Olbrzymie zgliszcza rodz biay dym i lotne perzyny... Id jak we nie midzy domy spalone ju doprzyciesi, midzy stosy gowni kopccych. Z Gr Pieprzowych bij w miasto armaty, zza Wisy padaj wci brandkugle, z pl sandomierskich puszczone wiszcz nad miastem pociski. Wokoo nigdzie ywego czowieka... Rafa, a za nim onierz nioscy ksicia, biegn w podskokach, rozgldaj si, lustruj miejsce. Zawrcili w jaki brukowany dziedziniec czy na cmentarz kocielny, ktrego po spaleniu okolicznych budowli nie byo sposobu rozpozna. Przyszli na olep do okrgego ogrjca czy kostnicy w gbi dugiego podwrza. Pchnli drzwi, zawarte na zardzewia klamk, i po schodach na poy zburzonych zbiegli w gb ciemnego lochu. Ujrzeli w podziemiu tym skupionych ludzi. Kobiety, siedzce w kucki nad koyskami, powitay ich krzykiem przeraenia, dzieci kryy si po ktach. Michcik da im znak rk, eby milczay. Rozejrzawszy si w mroku, ujrza dalszy cig tego podziemnegokorytarza. Tam poszli. Zagradzay im drogkupy kamienia zwalonego ze sklepie. Szli chykiem przez duszne otwory, przez szerokie jaskinie, przez bramy i ciasne korytarze, w gstym mroku. A oto w jednym miejscu przyjmie ich wiato! Zimne, czystsze powietrze... Ujrzeli w grze sklepienia zakratowane okienko. Strudzony onierz zoy ksicia na ziemi.cign ze siebie zwinity paszcz i rzucigo na mokre pokady gliny, odpasa bro... Gintuta uoy na paszczu, Rafaa obok. Sam usiad w kcie. Ksi z wolna przychodzi do siebie. Cikodysza i kaszla, bezsilnie rza. Olbromski rozejrza si wkoo. Zrazu widzia tylko szar, jakby posiwia gstwin mroku. Ze szpary okiennej padaa jednolita smuga pblasku, w dole rozpraszaa si i nicestwiaa. Ale gdy oczy przywyky do mroku, dojrza w gbi jakoby wzgrze szare, jakoby kopiec pochyy... Wsta ze swego miejsca i podszed bliej. Wielka w gbi pieczara bya zawalona komi ludzkimi. Nike wiato dawao widzie czoa czaszek i koci policzkw. Poustach umiechnitych bolenie wiodo nici pjasne, ukazywao skurczone palce i bojowo wycignite piszczele rk. Zadzia przychodzie, bo mu si zdao, e gra koci mieje si z niego w ciszy... Rozdzia 13 NARONA IZBA W nocy 30 czerwca, po zupenym opuszczeniu Sandomierza przez Austriakw,ktrzy go na mocy kapitulacji 19 czerwca posiedli, Rafa Olbromski, ksi Gintut i onierz Michcik cichaczem wymknli si z miasta. Wanie mieli je zaj Kozacy, przeprawiajcy si na odziach zza Wisy. Michcik, przebrany w mundur uana Dziewanowskiego, zdoby gdzie w miecie konia-chabet i wystara si o lepszego dla Rafaa. Uaski paszcz, zwizany midzy kulbakami koni, suy za oe dla ciko chorego ksicia. Wyjedali nad ranem przez Krakowsk bram. Do ju byo wiata, eby Rafa mg dojrze, co si stao z miastem. Ani ladu palisad! Wszystko zrwnane z ziemi i spalone na stosach. Doy i rowy pracowicie pokopane -zawalone, szacw ani ladu. Przez chwil czu w sobie gniew, gniew najbardziej ludzki, na widok ogromnej pracy zniweczonej bez ladu. Ale zmiady go w sobie motem potnej myli: Teraz do Tarnin! W skok zjechali z gry. W miecie bezpaskim, bezbronnym i spalonym nikt ichtej nocy o haso Igle pyta. Zorza ranna, szerzca si nad rozdoem Wisy, dawaa widzie zgliszcza wszdy, ziemi zjedonarmatami, stratowane zboa. Pomknli ku Samborowi co pary w koniach, eby przed jasnym dniem wjecha midzy pola, w wwozy. Soce wschodzio, kiedy za Goryczanami wzuli si na prawo w wwozikiwjechali w mylne i wskie drogi. W dali, w dali na wzgrzu wida byo Tarniny. Konie jedcw weszy w koleje i ocieray si bokami. Wyej przytroczyli paszcz i podnieli chorego. Twarz mia koloru ziemi,oczy szkliste. Sowa bez zwizku snuy si w jego poczerniaych wargach. Rafa marzy jak o szczciu, eby nareszcie bezszwanku dopa do domu. W Sandomierzu nie byo gdzie trzyma rannego. Szpitale pene byy oficerw i onierzy, w prywatnych domach panowaa ndza i trwoga. Przylgno zreszt do nich obudwu jakie echo podejrzenia, ktre towarzyszyo kademu ich krokowi. W cigustraszliwych dni kapitulacji, wyjcia si polskich w stron Zawichosta i panowania austriackiego w miecie, Rafa zgbia swoje pooenie. Jake si to stao, e z oficera penego nadziei, stojcego u szczytu powodzenia, przeistoczy si niemal w zdrajc, w podkomendnego, ktry niweczy samowolnie rozkazy swego generaa? Jake si to sta mogo, e zamiast krzya zasugi zarobi sobie dobrowolnie na sd polowy i prawdopodobnie na haniebn mier? Sam touczyni, o dziwo... Wraca oto znowu w progi domowe nie jak zwycizca i bohater, o czym tyle lat marzy, lecz jako wymazany z list pukowych... Sam to uczyni... Myla o tym patrzc na zboa rodzinne, falujce jak daleko oko signie, na niwy sandomierskiej pszenicy, czarne, zroszone... Skowroczy chr dzwoni pod niebem... Mgy poranne wstaway z paroww. Za Chobrzanami wzili si w lewo ku Koprzywnicy. Z prawej i lewej strony drogi zboa byy pogniecione, wbite w ziemi przez puki konnicy idcej pod Poaniec. Z nadzwyczajn pieczoowitoci jedcy zbadali lasek sosnowy na wzgrzu, czy w nim aby nie czai si patrol austriacki. Ale las by pusty, peen tylko woni ywicznej, bkitnej mgy i powistu zib. Co siy w koniach zjechali w dolin Koprzywianki i zbliyli si do miejsca. Ogrd rodzinny przed oczyma Rafaa! Cay w gstym oboku... rodkiem jego biegnie w d, po zboczu gry, aleja wini utwek. Wszystkarubinowa od niezmiernej masy owocu, wszystka skpana w barwie. nad wszelkie sowo uroczej. Wilgi wykrzykuj w gstwinach starych winio spkanej korze, o liciu mikkim i miym jak wosy kobiece;sroki i wrony na szczytach drzew wyjadajju pracowicie od wczesnego runa, nim ludzie na dobre si zbudz, niezrwnany owoc. Cie jeszcze w sadzie, czad od tysica nocnych zapachw, mrok pod okapami wielkich jabonek, przy pniach grusz, ktrych owoce: ju cign gazie ku ziemi. Chmiel dziki wyrs bujnie, nie znany oczom Rafaa dziwaczny przybysz rozwlk si po zmurszaych balasach potu i zarzuca nici swe na gazie ssiedniej jody. Dzikie drzewa wyrosy na podziw. Mody modrzew buja wierzchokiem w lazurze nieba, a lnice licie klonu, ciemne licie woskiego orzecha poranny wiatr przegina. Z gbi, z rozdou. zapachniay grzdy truskawek. Tam, jeszcze dalej, gstwina malin nieprzebyta, wielki jaowiec, urwisko i czub starego brzostu... Szybko wjechali po wzgrzu, obok dwu wyprchniaych siostrzyc-wierzb, na dziedziniec. Ju w ganku siedzia na drewnianym zydelku stary pan Olbromski w swej wyszarzanej bekieszy i odwiecznej rogatywce. Ujrzawszy z naga jedcw zerwa si na rwne nogi z najoczywistszym zamiarem wykonania przezornej rejterady. Ale ju byo za pno. Zstpowa tedy ze stopni z brwi namarszczon, zy i srogi. Czapk na gowie rk mitosi, niby to z gotowoci do ukonu. Piorunem oka przeszywa przybyszw. Ale naraz w zgrzybiaej, jakoby pleni pokrytej twarzy co bynie... Kurcz stuli usta... Szlocha starzecna piersi synowskiej jak dziecko... Krzyk powsta w caym domu. Poczy wychyla si kobiece figury, wylega suba. Oto matka... Staruszka, babinka, ledwie j mona pozna... Twarz caa w zmarszczkach i fadach, oczy wypeze ledwie patrz. Zofka! Ogromna kobieta, na p ubrana, przy nadziei, w jakim smym miesicu. Wszyscy ledwie mieli czas ochon z uniesienia na widok Rafaa, a ju w zdumieniu suchali wieci, e maj da gocin rannemu ksiciu Gintutowi. Gwat powsta w caym domu, bieganie, znoszeniepocieli do izby naronej, niegdy Rafaowej, woanie suby i rwetes nie do opisania. Na dworze przy koniach, za progiem, zosta jeno sam Michcik. Odziany w mundur uana zabitego na sandomierskimplacu-wyglda jak stary wiarus. Oczy jego niespokojnie oblatyway okolic, pola, wwozy. Ksicia wniesiono do izdebki i uoono na czystej, wysoko zasanej pocieli. Otwarte okno wpucio do stancji wo ran. On lea z przymknitymi oczyma, na p przytomny, patrzcy w jeden kt. Czoo mia jednostajnie, nieodmiennie zmarszczone, jakby nad t sam wci myl gboko, gboko si biedzi. Dawno nie golony, siwiejcy zarost oblk wargi, policzki, podbrdek i uczyni z niego starca. Wszyscy wyszli w nadziei, e chory bdzie spa. Chciano niby obmyli dla tak wielkiego gocia posiek jak najlepszy, najbardziej leczniczy; chciano powzi wiadomo o wszystkim naraz, a w gruncierzeczy usiowano tylko bez przeszkody patrze w Rafaa. Staruszkowie obstpili syna z dwu stron, zagarnli pod wiato okna. Wycieraj do sucha oczy, eby jak najlepiej widzie, nastawiaj oguche uszy, eby za czego ze sw nie uroni... Drepc na miejscu, podgldaj... Tymczasem Zofka mina powtrnie w sposb sekretny sie prowadzc do izby rannego. Uchylia drzwi, zajrzaa przez szczelink. Lea tak samo ze zmarszczonym czoem, z zagryzion warg, wszystek w jedn jak myl okuty jak w kajdany. Wsuna si za drzwi bez szelestu, wtulia w kt wedle pieca. Patrzy we. patrzy, napatrzy si nie moe... Przed rokiem wydali j za m za konkurenta, za przyjezdnego kawalera, za ssiada, ktry stanowi dla niej parti. Myli sobie teraz o tym. Bya narzeczon, uszyli jej wypraw, sprawili huczne weselez muzyk i tacami, by lub, oczepiny, przenosiny. Wszystko jak sen. Teraz jest wciy... I dopiero w takiej chwili zjawia si przed ni jej "ksi"... Tene to jest czowiek, ktrego we snach i radosnych jawach dziewiczych widywaa? To to jest marzenie jej spenione? Ksi ley w tej izbie, gdzie tylekro o nim po nocach nia. Czemu stao si tak wanie, a nie inaczej?... Wtem struchlaa ze wstydu! Zmarszczki elazne na jego czole zaczy si rozchodzi, rozpywa jak chmury od agodnego wiatru pod socem. Umiech, niby jutrzenka daleka, zajania na ustach itwarz rozwidni. Tylko oczy zostay szkliste i nic nie widzce. W caym obliczu odbio si ukojenie, spyna na nie aska ciszy i bogosawiony chryzmat pociechy. Zgrabiae, bezwadne race zsuwaj si ku sobie, palce jednej doni zaplot bez si na palce drugiej... Obiedwie przycisn piersi ciko dyszce. Usta szepc wyrazy, ktre w ucho Zofki padaj wyranie, jasno, kwiecicie. Zda si jej przez chwil, e rozumie wszystko, co szeptaj do siebie te wargi, e to ju dawno syszaa, e wie doskonale... Powtrzy te sowa, powtrzy drugi raz ijeszcze: Ad Rosam per Crucem, ad Crucem per Rosam! In ea, in eis gemmatus resurgam... Przytulia si do ciany i przemienia w cie nic nie wiedzcy, a przecie wierny a do ostatniego kroku... Wtem poza domem rozleg si przeraliwy krzyk. Zofka buchna we drzwi. Rafa bieg na dwr wdziewajc po drodze czapk i zapinajc rzemienne. pasy uzbrojenia. Michcik wskazywa w oddali, podrugiej stronie rozdou Koprzywianki, austriack konnic i piechot, ktre wolno zmierzay w t stron. Skoczyli obadwaj dokoni. Ale zarwno ko Rafaa jak Michcika by zgrzany, robi bokami i dymi si jeszcze z trudu. Stary Olbromski drepta zasynem przynaglajc go do popiechu. Oczy starca pady na zbiedzone konie. obudwu jedcw. Co pocz krzycze... Pobieg nagle ku stajni rozkazujc: - Michcik! Michcik! Dawaj tu szkapy... ywo! Obadwaj z Rafaem pospieszyli za starcem,On tymczasem trzscymi si rkoma rozwar drzwi stajenne takim ruchem, jakby ze siebie wyrywa wntrznoci. Woa: - Waacha gniadego pod panicza! Sobie t siw klacz zabieraj! ywo! Nie stj! Ty to mi syna Piotra tratowa.:. Przepinaj siodo... ywo! ju ich wida... Michcik okiezna przepyszne konie, wyhodowane pod paskim okiem, w ciemnoci, wypielgnowane na chlebie i owsie, a chabety, na ktrych przybyli, wprowadzi w grdze. Rafa zapina poprgi. Za chwil siedzieli na siodach. Wparli ostrogi w boki biegunw. - Michcik! - krzyczy jeszcze starzec. - Bgc ci zapa... Bro mi chopca!... Usyszeli za sob dziadowskie; kanie, ujrzeli wycignite z ganku rce. Wypadli z podwrza olbrzymimi susami w wwozik kole cmentarza, stamtd na paszczyzn i w zielone, jasne, szerokie pola. Ku Klimontowu! W konie! Lec ,jak w ranny wicher na skrzydach wiatronogich koni, cigani dalekim krzykiem austriackim...Aby jeno do lasw Greckich! aby jeno do lasw! Rozdzia 14 POD YSIC Po stracie miejsca przy boku generaa Sokolnickiego wskutek zaj podczas szturmu Sandomierza Rafa powrci jak niepyszny do swego puku i na dawne miejsce. Tylko dziki szybkoci wypadkw, jak kapitulacja i wymarsz zaogi sandomierskiej do Puaw, udao mu si wyj niepostrzeenie z caej afery, bez sdu, degradacji i gorszych nastpstw. W dniu 4 lipca, kiedy wszystkie siy polskie wyruszyy z Radomia na poudnie w lad zaustpujcym nieprzyjacielem, Olbromski na czele kilkudziesiciu uanw ze swego szwadronu szed na szpicy przedniej stray kawaleryjskiej w witokrzyskie Gry od strony Kunowa. Min szybko Bodzentyn, przez ktry dopiero co przecigna znaczna sia austriacka, i wkroczy ostronie w lasy. Zrazu wzi sina prawo przez wie Psary, aeby unikn gwnego gocica, gdzie mg atwo zetkn si z maruderami Mondeta. Chopi okoliczni zawiadomili go, e wojsko austriackie poszo gocicem i e zabiegajc mu drog spoza gry Strawczanej tym atwiej moe si zetkn z siami i by zaskoczonym w lesie. Ruszy tedy wolnym gocicem wprost na Wzorki i wit Katarzyn. My letni deszczyk-kapuniaczek. Chodne ki w smugach i gazdach lenych jeszcze nie byy pokoszone cakowicie. Dopiero gdzieniegdzie pachniao siano przewide. Jeszcze si say po kach najczarowniejsze lene smki, kosace, jaskki i koniczyny. niade dymy rzadkich, ddystych obokw wasay si nisko po lasach, po acuchu gr, po puszczy zbjeckiej. ysica rozwina przed jadcymoddziakiem onierzy swoj granatow deli, utkan jasnymi kpami bukw. Tam i sam wzbijay si ku grze powczyste smugi chmur jakoby dech ywy, idcy w niebo ze witych bukw. Cigny si blisko mokre tumany midzy koronami przedawnych jode, ukazujc zdumionym oczom ich tytaniczne kolumny i rozpostarty ponad nimi czarny strop z koron wielkolasu.Im bardziej si zbliali do gry, tym bardziej pachniaa knieja. Stana przed oczyma jej gbia wewntrzna, jej gleba dziwna, pena wypukanych kamykw porosych rdz, rudzizn i zielonkowat pleni, jej pochya grska ziemia, ktr we wadz wziy olbrzymie korzenie. Naokoo stany odziemki jodowe, pokrytebarw przymionego srebra. Z pnocnej. strony zwisy na kadym kouchy mchw twardych i suchych o barwie jaspisu, kosmate i potargane brody a kaki. W wilgotnym wietrze zachodnim zagray szerokie igy spaww, rozkoysay si chwianiem rytmicznym, poczy przegina ogromne pitra gazi, a szyszki wzniesione do gry wylay tajemnic swej woni. Ziby po gstwinach powistyway... mu lont z rki. Skoczy 48jx}jӺA48j4jA4 }x} jL  @jj{AAPccc,}B/Bc= Oddziaek konny wymin lenictwo na Wzorkach, wiosk teje nazwy len, zbudowan w gbi puszczy, siedlisko ludzi krzepkich jak jody i twardych jak buki. Grunt by ku grze coraz twardszy, zoony z krwawego, amliwego kamyka. Ukaza si w ciemnicy jodowej wyniosy, czworograniasty sup wiey klasztoru i biae jego mury. Tu za kuni i za gospodklasztorn by wysoki parkan ogrodu. Olbromski zaczai za murowanic obery i kuni, stojcymi naprzeciwko siebie, cz swego oddziau i podzieli go na dwie partie. Jednej kaza i dalej drog a przed kocioek, a sam na czele drugiej postanowi zbada niepostrzeenie dziedzice klasztorne, czy w nich nie ma Austriakw. Zsiad z konia i to samo kaza uczyni dziesitkowi jedcw. Jedenasty zosta przy koniach ukryty za ober. Na dany znak przez trbacza mia z komi w las ucieka na lewo, a do wskazanej polanki. Rafa na czele swoich przeskoczy przez wysoki z daszkiem parkan tu za ober i znalaz si w ogrodzie. Gdy tam wszed, opucia go ch patrolowania, badania, poszukiwa... Stan w cichej altanie z dzikich drzew na kocu ogrodu i na chwil da wolno duszy. Ujrza jak gdyby dziecistwo swoje, ni o sobie widomy na jawie sen. By tu w tym ogrodzie maym dzieckiem, a wszystko; wszystko doskonale zapamita... Strumie witego Franciszka, ktry jest gwnym rodzicem Czarnej Nidy, biegnie przez ogrdz gwatem swych maych wd, z si i gniewem maych pian. Tam oto spada srebrzystym snopem z drewnianej rynny wprawionej w ogrodowy mur, tu dudni, jak gdyby wpada w gbin pustej stgwi, tamz szelestem i szemraniem biegnie przez ogrd pod biaymi mostkami, pomidzy korzenie liwin i grusz, ktre sodkie jego wody wypijaj. Dopad drugiego muru i znowu ujty w rynn, wyciosan w ppniu wierkowym, puszczony zosta na wolno.Spomidzy drzew, w wylotach owocowych alejek, widniay biae mury. To, co niegdy tak uderzyo wyobrani dziecic niezwykoci swoj, uderzao i dzi z t sam si... Klasztor! Z podziwem, zdumieniem i dawnymlkiem patrza na owo ziszczone wspomnienie dziecistwa. Te same szare skarpy rozkraczone, wyraajce niesychany wysi, moc, chopskie podsadzanie si ze wszej potgi. Te same kamienie, co od zwietrzenia ju to stay siczarne i okryte rdz jak elazo, ju zlasowane, powleky si bia, niezniszczaln polew i stay podobne do kafla wiecznotrwaego. Nad skarpami ciany zimne i wysokie, z maymi pod dachem oknami. Za myl nieci umiech, kiedy si duma mimo woli nad owym celem, ktry kaza okienka zakonnic umieszcza tak wysoko. Za myl przewija si i sama siebie zawstydzajc chykiem wbiega kdyw gste zastpy owocowych drzew, midzyrabaty kwiatowe, gdzie wysmuke lilie o strzpiastych i rozprysych patkach kielichw, o brunatnych pylnikach i lepkim, tawym soku, wylewaj odr czystoci. Plamy wilgotne w naronikach muru niby cie wiecznie obecny czyhaj na biao wapiennych cian, podobnie jak szyderstwo czyha na zachwyt, podobnie jak tusta drwina czyha na dziewiczo uniesienia. Blaszane rynny przy dachu, przyrzd tak niezwyky w tych stronach... Albowiem w tych stronach nieznane jest jeszcze nic, coby byo wymysem ku udogodnieniu ycia. Wszystko tu jest jeszcze jak za Chrobrego krla, jak za krla Krzywousta albo Mnicha.Pierwszy tu obraz domu murowanego z kamienia przyniosy mniszki za Bodzanty, kocielnego ksicia i owcy, mionika tych puszcz dzikich. Drog, ktra w te miejsca prowadzi, mniszkom naley zawdziczy, i cudny sad w dzikim boru, na kamienistym, zimnym gruncie. Im naley zawdziczy okrzesanie wioskowego ludu po sioach, tpienie przez szeregi wiekw witokrzyskiego zbjectwa, im zaoenie pierwszych sadw przy lenych izbach, upraw warzyw po Lechach, nauk tkania szmat z weny i haftowania lnianych chust. onierze przebiegli prdko ogrd i wydostali si na obszerny dziedziniec. Stajnie klasztorne i podwrza byy puste, ale wzdu potu zna byo lady popasu konnicy. Na rodku jeszcze si tliy ogniskaobozowe. Schwytali w stajni parobka i powzili szybk wiadomo, e w nocy, nadsamym rankiem, stao w klasztorze wojskoniemieckie piesze i konne, e oficerowie kazali sobie da je w refektarzu, a potem wszystko poszo ku Kielcom, ino gdzie po drodze tgo strzelay. Zbadawszy wszystko dokadnie Rafa poszed na spotkanie drugiej poowy swychsi, ktra miaa czeka przed kocioem. Zmierza przez wirydarzyk midzy murem odpolnym a cian kocioa. Gruszki tam rosy osonione od wiatru i wygrzeway si w cieple zacisza. Biaa brzoza uderzaadugimi splotami gazi w elazne prty kocielnego okienka. A okienko, okienko... Wydubane w murze niewiarogodnej gruboci, pokrge u gry, zaplecione tarnin kraty. Istna strzelnica przeciwko Jadwingom... Nage wspomnienie oblao dusz... To przez to okienko wdar si ciemn noc zodziej-witokradca, kraty porozgina i wyrwa, zupa noem sprchnia szafk cyborium i ukrad kielich zoty. Dr jeszcze w uszach straszliwe sylaby sw kapelana, kiedy w niedzielny dzie stoi na niskiej ambonie i opowiada ludowi z grskich wsi o tym, co si stao w wityni. Blady, ze zwieszon na piersi gow, usta sobie stu zakrywa... A stua mu w rku dry. Lud wszystek wzdycha i szlocha. Gdy ksiyna wskaza z dreniem na okno i wyamane kraty, wszystkie si oczy na to okno obrc, wyblade milczenie zalega cib. Oto rozwija sukienk kielicha i pokazuje, e wite komunikanty zodziej wni zawin i na otarzu porzuci. Wtedy w jk i trwoga... Lud pada na twarz i boi si wszystek, a grube mury kocioa w posadach swoich dr. Kt by si zdziwi, kt by wyrzeka, gdyby sklepienie zwalio si wwczas i wiea lecych przytuka? A pniej, a pniej... Kapelan po mszy wynosimonstrancj i intonuje pie, a sam przez wit Hosti patrzy w tum. Jest guchoniema wiara w tym tumie, e w takiej chwili kapan wszystkie zbrodnie ludzkie widzi jak na doni. Ale milczy, milczy a do grobu. Widzi oto w tej chwili czowieka, co kraty wyama i wite komunikanty w sukience kielicha rzuci, widzi go jasno przed sob, ale palcem wskaza nie moe... Serce struchlaego dziecka omoce pod mundurem uana i niewymowna trwoga elaznymi obcgi ciska piersi, gdy wchodztumem szumnym w progi kocioa. Jake wydaje si niski i may! jake ubogi i ciasny! Wszystko w nim z grubanego kamienia, mur wszdzie prostacki, krzywy. Przy wejciu kropielnica, wydubana w gazie kwarcytu. W gbi, pod ambon, pomnik rycerza picego w zbroi, wykuty przed wiekami w piknym woskim marmurze, a teraz poczciwie i pracowicie zabielony wapnem i zabielany rokrocznie z troskliwoci na kade Godne wita. W miejscu szumnego napisu pod lec postaci rycerza zna w wapnie wgbienialiter, co adn miar nie day si zabieli... Sic transu gloria mundi... W otarzu wyzocony posek witej Katarzyny, ktra trzyma w rce koo swego mczestwa i krlewski miecz. Tak jej niegdy tego zotego miecza zazdrociy dziecice oczy!... Nad otarzem znowu dwa okienka - strzelnice. Fioletowy smtek osiad na starych, sczerniaych obrazach. Sycha wciszy jakowy szept... Jest to moe wierkanie pisklt w gniazdach jaskczych, a moe szelest owej brzozy, co o kraty kocielne wosy swe zielone czesze. onierze poklkali w rodku kocioa, oficer siad w awce i zaton w marzeniu, we wspomnieniach. Podnis oczyi drgn. W szerokim oknie weneckiego ksztatu, ktre z tajemniczych korytarzw klasztornych na koci wychodzi, ujrza trzy cienie. Gowy obramowane w kwadratykwefw zakonnych, w biae z zewntrz zaamanie kornetw, okryte ciemnym suknem... Na piersiach zoone rce. Oczy nieruchome... Bolesne, starcze, te twarze, jakoby widm zza wiata... Wsta ze swego miejsca i szybko wyszed z kocioa. Rozkosz mu sprawiao dzwonienie szabli i ostrg, przepych ubioru wojennego w przeciwiestwie do zakonnej szarzyzny i ndzy. Prdko zbieg po szerokich stopniach midzy istnymi skaamibiaych podstaw wiey. Da rozkaz do wsiadania i sam skoczy na siodo. Teraz - marzy - do Wyrw... Do wujaszka Nardzewskiego w gocin, a potem dalej, na poudnie... Pdzc na przedzie, powtarza sobie ze cinitymi zbami wci jedno sowo, jak haso: - Jaz! Jaz!... Skokiem wylecieli na gociniec z lasu ysicyna pierwsze wzgrze. Ale zaledwie Rafa rzuci okiem w nizin, zdar konia i stan w miejscu jak skamieniay. Z Wyrw wznosz si w niebo supy czarnego dymu! Dworu nie wida, dworu wcale nie ma, stod nie ma... Czerwone zgliszcze pega kiedy niekiedy w tym miejscu midzy czarnymi koronami drzew. oddzia popdziprzez pastwiska, przez ki, przez poty i wwozy, co pary w koniach. Przypadli jak wichura do wsi, w opotki, na dziedziniec. Wszdzie pustka. Ani jednego czowieka. Ze dworu zostaa tylko kupa zgliszcz, przyciesi opalonych, twardych gowni modrzewiowych i czarne rumowia piecowisk. W caej dziedzinie tylko murowany lamus ocala. Uany wpady do wntrza. Sycha byo stamtd ich krzyk. Rafa poskoczy za nimi. Zatoczy si jak pijany... Ujrza Nardzewskiego na ziemi w krwawej kauy, porbanego szablami tak straszliwie, e z niego tylko lad czowiekapozosta. Twarz bya zmasakrowana, ramiona, piersi i rce pocite. Ale naok, w pustych ssiekach, na grubych dylach podogi, przed progiem i za progiem, stay czarne strugi krwi. Stary szlachcic nie za darmo sprzeda swe ycie. Rafa przypad ku niemu ze szlochaniem. Kaza go dwignonierzom i wynie na dwr. Trup ju byostyg. W rce ciska jeszcze swj cudniedziwerowany pistolet. onierze przetrzlilamus. Jeden z nich spostrzeg drabin wcignit pod dach na wizanie krokwi. Wypatrzono siedzcego w dymniku czowieka. cignity na d, stawiony zosta przed oblicze oficera. By to stary Nardzewskiego strzelec, Kacper. Dugo si spode ba podejrzliwie przyglda onierzom i oficerowi. Milcza zawzicie. - Co si tu stao? - krzycza na Olbromski. - Pana zabili. - Kto zabi? - Wojsko. - Jakie wojsko? - Miemce. - Kiedy? - Dzisiaj rano. Przyszy od witej Katarzyny. Napchao ich si pene podwrze, peny dwr. - Konnica czy piechota? - Bya konnica, bya i piechota. - Jak si to stao? - Kazay wielmonemu panu, eby natychmiast pichlerz otwiera, stodoy to samo, eby im od piarni klucze dawa! Zarazem pozna, e le. Pan na mnie kiwnpalicem i raz dwa kaza przez zby, ebymlecia we wie po chopach. Niech mi, pada, kto yje, idzie na pomoc z cepami, z widami, z siekier. Ja we drzwi, a tu, sysz, tych oficerw pan skl, zmaci sowem i kaza im, eby natychmiast preczszy ze dwora! - Poszli? - Ale!... poszli! Jakem od sotysa przez sadek do dworu przylecia, to ju szy na niego ze siablami. Pan wielmony ju wtedy w swoj najgorsz zo weszed. Uskoczy do maej stancji i drzwi za sob zapar. Dopiero ap za pistolety, za dubeltwk i przez sadek do lamusa. Mnie kaza wynie torby z prochem to samo do onego. Wszystkie te oficery za nami! Zatrzali my drzwi... Pan mi powiada: "Le w dymnik i bij z gry!" Poszedem i ukadem ta niejednego. Tymczasem drzwi wywaliy. Nie mia si, chudziak, kady oprze... - To go nie mg broni, ajdaku! - Dy ja go broni, chyla wlazo... - A wie? - Wyszy chopy z chaup, nawet niektre leciay obces, ale jak do nich wycelowali rzdem, skryy si, psubraty, po zapociu,a potem w nogi. Ja tu spojrz bez dziur wdachu: -dym! Stodoy si pal, ze dwora dym wali! Jezusie, Maryja... Ino tego pichlerza nie mogy podkurzy... Jak ju pan nie zipa, powywczyli trupy swoich kamratw za prg, zakopali w d i poszli ku Kielcom. - Gdzie le? - Wszystkich za lamusem pogrzebu. Rafa bezmylnie poszed w t stron. Ujrza przed sob ziemi wieo narzucon, wysoki, okrgy kopiec. Rozdzia 15 W GRUZACH Zadaniem partii uanw pod wodz kapitana Fijakowskiego, idcej pod Calatayud i Saragoss w drugiej poowie grudnia 1809 roku, byo zniszczenie band gerylasw w Aragonii. Partyzant Porliera, zwany Marquesito, przeci by wszystkie drogi i przesmyki pirenejskie, tamowa komunikacj wojsk francuskich, przejmowa poczt i unicestwia wszelkie dostawy. Mody Cedro, ktry do tej wyprawy nalea, ciekawie zda ku starej Saldubie. Okolice z pnocnej strony Burviedro lubi wspomina jak rodzinne. Pikne w tych wwozach przey czasy. I teraz, w deszcz, rd wiatru i okrutnej soty, szed wesoo jak niegdy. Najbliszym celem marszu bya ju Saragossa. Wyglda jej z zaama drogi, wlepia oczy we mg. Wreszcie stary Gajko mrukn z drugiego szeregu: - Wida ju, wida tamt juch. - Doprawdy? A czego to, stary, tak j poniewierasz? - Jucha to jest, panie podporuczniku! Ile tam naszego narodu zepsuy za pierwszegooblenia! Ile tam tego konierza ziemia zeara, a teraz woda gnoi! - No, i Hiszpanw niemao! - A co mnie Hiszpanie! Mao ich to? Naszychgarsteczka. Gdzie jednego ubdzie, tam ci ju dziura na zawsze. Czyme to j zatka?Ich kupa zginie, zaraz druga kupa w to miejsce wyrasta. Po chwili doda tajemniczym szeptem: - Paniczu, mnie si widzi, e ja wykry prawd. - No? - Ony, cho to i chrzecijanie s, i katoliki prawowierne, ale nie moe inaczej by, tylko, musi, to s ydy chrzczone. - C ty pleciesz? - Sprawiedliwie! Nieraz ja ju trupy ich rewidowa na placu. Juci tegom nie napotka, eby byy oczywiste ydy, bo ju snad za ojcw wychrzczone. Dawne wychrzty, jednym sowem. Nawet mi jeden Francuzim z woltyerw w Toledo gwarzy, jak to tam znimi byo, tylko em nie mg wszystkiego wyrozumie, bo prdko kapa. Skdby za tyle tych gerylasw by mogo, eby si z ydw nie wywodziy? Od Xalonu popdzili na wschd pampelusk drog pragnc zobaczy, co te si stao? W dolinie nad Ebrem, midzy oliwami, w pustych niegdy domach wida ju byo mieszkacw. Za klasztorem otwar si przed nimi widok, bo w caej prawie doliniedrzewa byy wycite. Pniaki tylko sterczay. Dopiero na podgrzach z tej' i tamtej strony rzeki szarzay licie. Ju przed zamczyskiem Inkwizycji dopadli robtziemnych, w poprzek przecinajcych drog,co prowadzi do kocioa kapucynw. Te niezmierne prace teraz byy ju puste i porzucone. Gdzieniegdzie tylko po nich wasa si szyldwach francuski. Wzili siw gr i przez pola skaczc w poprzek roww, dosigli Huerby. By na niej w jednym miejscu rzucony w grze most. Tdy wydostali si na drog do Belchite, prowadzc wprost do bramy Engracia. W zdumieniu i bojani cay oddzia stan bezrozkazu. Droga ta, jak wszystkie inne, jak droga z Monte Torrero do witego Jzefa i jak szosa walencka, bya po trzykro przerznita paralelami, nieprzerwanie idcymi a ponad Ebro. Stojc na grze, widzieli olbrzymie prace oblnicze francuskie. Na prost przed sob mieli szace przedmostowe na Huerbie, ktre zakryway cay dalszy widok. Na prawej rce, dookoa klasztoru witego Jzefa rysoway si zazbienia, gzygzaki, wariackie na pozr popltania linii aproszw, podobne do znakw przebiegu gorczki na karcie historii choroby. Jedna linia tych przykopw biega w d, stosujcsi prawie do zagicia Huerby, druga sza do niej rwnolegle, pniej wypaczaa si w rozcignite, rozszalae zby, przeskoczya Huerb i straszliwym znakiemrya si w zotodajnych niwach na wschodzie, a pod sam klasztor witej Moniki. Gdzie oko pado, wida byo drogi kryte, szlaki koszokopw, zagwki, ganki narone... Dalej jeszcze sigaa linia drugiejrwnolegej, niezbyt gzygzakowata, zakoczona bateri, z ktrej sze armat bio swego czasu na most i przedmiecia zarzeczne. Podobn figur krtych roww ipowyginanych nasypw przedstawiay za rzek Ebro roboty ziemne od wschodu przedmiecia. Wszystko to leao teraz zaniedbanym pustkowiem, moko na deszczujesiennym. Caa ta ziemia bya jeszcze ta, wywrcona trzewiami do gry. lont z rki. Skoczy 48jx}jӺA48j4jA4 }x} jL  @jj{AAP)cytcccP.2E ZU?*Dumne klasztory przysiady. Ze witego Jzefa zostay jeno baszty i dziurawe ciany... Uani w milczeniu szli gr na wschd a dosamej rzeki. Dopiero tamtdy wjechali w miasto. Widok, ktry ich spotka, gdy wpuszczeni przez szyldwachw francuskichzbliyli si do bramy del Sol, przeszed wszystko, co sobie mogli wyobrazi. Ziemia zryta przez forty obronne hiszpaskie za klasztorem witego Augustyna, porwana wstrzpy przez zdradzieckie ich fugasy, odupane przez kule armatnie powleczenia zcegy, domy spalone, straszne pustki mieszka, od ktrych oderway si frontowe ciany, sufity zwise ponad pustk pokojw, dachy zaklse... Mijajc Uniwersytet widzieli ogromne wyomy w murach biblioteki spowodowane przez wybuchy min prochowych. Przez te kanay ipknicia murw wywalaa si na ulic rzeka ksiek. Ulica Cosso bya od min i kontrmin porwana. Uani jechali gronym zastpem z czapkami na ucho, ze zmarszczon brwi. Kiedy przybyli przed wylot ulicy Engracia, kapitan Fijakowski, pod pozorem trudnoci przebycia terenu i pod pozorem koniecznoci rozpytania si o rezydencj komendanta placu, kaza oddziaowi stan. W gruncie rzeczy chciasi pospou z towarzyszami przypatrzy. Ulica Engracia - znika. Na jej miejscu wznosiy si gry fantastyczne, co jakby widok z wyyny lodowca Rodanu na acuchy Alp Berneskich. Klasztor franciszkanw, roztrzsiony minami, ktre cay obszar jego posiadoci a poza ogrody, a do klasztoru witego Tomasza iz drugiej strony do kocioa San Diego objy strasznym ramieniem, lea wyrwany z wgw, zepchnity z przyciesi,zdruzgotany na szczapy i drzazgi. Szpital obkanych, klasztor Panien Jerozolimskich i wszystkie domy dzielnicy a do uliczki Recogidas stanowiy nieprzejrzane zwalisko. Tu i owdzie sterczaa jeszcze samotna ciana. Tkwiy w niej belki, wisiay okna, resztki drzwi... Gdzieniegdzie wznosiy si niewymownie pospne skupienia murw, z ktrych naroniki wyrwano minami. Trudno byo odgadn, doczego suyy ich wgy i sklepienia. Stay teraz przed oczyma jak trupy gnijce. Z caej tej otchani zniszczenia bia wo trupw, ktrych nikt nie pogrzeba. Rozoone w upay letnie-wznosiy teraz z gruzw powitanie i cze zwycizcom. Cedro wykrci si na siodle, o bok wsparrk i patrza w zwaliska. Nie przychodzia mu do gowy nijaka myl. Ani jedno wspomnienie nie wasao si w pamici. Trzyma go w elaznych klubach fizyczny zachwyt. Osupiaymi oczyma wlk si z miejsca na miejsce, utwierdzajc w sobie pewno, e to jednak spenione zostao z potg. Wywaliliz gruntu tyle mury jak klasztor franciszkaski! Rozsypali w drobny py gazy zoone przed wiekami! Strzaskali to,co przetrwao wszystkich emirw maurytaskich, wszystkich justizw i krlw Kastylii! Zmiadyli dum Aragonw. Urok potgi zniszczenia, pikno okrutnej wadzy powiao ku niemu z tej dzikiej pustyni. Wojenna duma podwigna si w nim na widok lecych gmachw. Upokorzya si, Saragosso... - pomyla w gbi siebie. - Zoya bro u nogi obcych przychodniw. Nie stoisz wreszcie przed oczyma ze starodawnym krzykiem wolnoci - avi fuerza! - z hasem odwiecznych a niezliczonych rokoszw twoich. Niezwyciona, siempre heroica - spodlaai ty! Leysz nareszcie w gruzach, a gardziel twoja w ptlicy... Wysany po rozkazy marchal des logis wrci z rozkazem udania si na kwater do skasowanego klasztoru witego Tomasza. Oddzia ruszy tam niezwocznie irozoy si po pasku w obszernych refektarzach i licznych celach. Wyborowe stajnie pomieciy wszystkie konie. Oficerowie i onierze poszli wnet spa, odtylu czasw po raz pierwszy bezpiecznie i spokojnie. O zmroku Cedro nabi swe pistolety, wysoko przypi szabl i sam jeden poszed w miasto. Bi deszcz, wicher ze wistem i wyciem lecia ulicami. Bramy byy pozamykane, sienie puste. 'Tylko gdzieniegdzie przesuwa si czowiek, z uszami i oczyma zawinity w opocz. Biaypaszcz, ktry by Krzysztof przypadkowo zarzuci, zwraca uwag tych nielicznych przechodniw. Ten i w z nich stan w biegu i wid oczyma bia posta. Charczce sowo jakoby zgrzyt ostrza puginau, ktry z pochwy wycign si nieda dla zakrzepej na nim w rdz krwi-gonio go wskro mroku: - Carajo! Uan nie zwraca na te gosy uwagi i nie raczy skierowa gowy, by dostrzec, kto na w ciemnoci szczeka, Szed zawinity w swj paszcz, zadumany.Widzia w marzeniu Olszyn i Stokosy, domrodzinny, ojca, Mery i Trepk. Przywiz im gocia z dalekiego Poudnia. Widzia Mery i nieznajom doncell, jak rozmawiajw dzie letni pod cieniem wielkich brzz, ktrych dugie korytarze wychodz w pola zboowe, w any ywice. Azali spodoba sijej kraj pnocny, azali powita sercem yczliwym ubogi rozd Wisoki? Przyjmiesze go sercem, dziecino Aragonii?Zrozumiesze szept pl ytnich, szelest pokych zagonw owsianych, szum tamecznego lasu i plusk cichy tamtejszej wody? Pojmie ona sennej a mglistej rwniny wymow? Przyniesie midzy tamtych ludzi ogie i niezomn dum, zczy dusz swoj rozpalon i wznios z cisz i spokojnoci sowiask. Ona to bdzie arem i zapaem pod strzech olszysk! Widzia chwil powitania, prowadzi z Trepk rozkoszne spory o tegogocia nowego w Stokosach. Cha-cha! przewidziae dobrze, stary polityku... Przywioz ci niespodziank z obcych krajw. Konne polowania z chartami... Pdzi w marzeniu polem jesiennym obok niej, sysza wiatr cigajcy si z lotnymi komi. O, przeroczyste, niezgbione oczy!o, re jasne tamtej nocy!... Szed obskoczony przez marzenia, na poy wiedzc, e zda ku miejscu, ktre by zdobywa ptora roku temu. Wszed w uliczki, pod prostym ktem zaamujce si w kierunku klasztoru franciszkanw. Min jedn z nich, drug i wstpi w trzeci. Nigdzie tu wiata nie byo, nigdzie ladu ludzkiego ycia. Krzysztof tak doskonale pozna odlego od rogu tej ulicy do wejcia w ciemn sie domu w dniu bitwy, e teraz wyczu j niewiadomie. Musia wyciga rce pragnc dotkn murw po przeciwlegej stronic ulicy. Ale kiedy zacz i w tamtym kierunku, potkn si i uderzy piersiami, kolanem i wreszcie czoem o gruzy. Chropawe bezksztatne bryy i zomy muru, kupy cegie otoczyy go ze wszech stron. Dotyka rkoma zwalisk olizgych od deszczu i mokrych wirw. Nogi jego wykrcay si w ostrychzbcach kamieni jakby schwytane w elaza,kolana tuky si i zbijay o nastawione urwiska. Wstpowa coraz wyej na gr zrujnowan, na poszarpane zburzyszcze. Szed zrazu naprzd, potem na prawo i mocujc si z gruzami laz jeszcze kilkadziesit krokw. Zapada w doy, wpeza na strcone mury, zlatywa w szczeliny, pada na twarz w gbokie jamy,a wreszcie obszed w rnych kierunkach t dzielnic ca, do Cosso. Wtedy, spracowany ciaem i duchem, zwali si midzy kamienie powiedziawszy sobie, e nic tu ju nie ma. Spada na zupena, dawniejsza obojtno. Czu tylko spracowanie si ciaa i duszy, znuenie i odraz. Z rzadka rozlega si w nim miechrozczarowania, miech nieznony i przeklty. Kt wie, myla obojtnie, lecbez ruchu na osypiskach wapna, moe tu ona gdzie pode mn gnije? Moe, gdyby rkoma piach ten rozgrzeba, trafioby sina jej zmiadonego trupa. Deszcz spywa midzy skruszone cegy, midzy zzieleniaypiaskowiec. Kapie brudna woda w jej oczy, rozwarte od wielkiego przeraenia... Zatopiony w sobie, nie czu siekcego deszczu, nie sysza wycia wiatru. Ale oto uderzyy go szczeglne dwiki. Zbudzi sijak ze snu twardego. Czu wstrznienie ziemi, na ktrej lea, jakoby dreszcz gruzw i zwalisk. Leniwie podnis gow. W pobliu, gdzie obok, za urwiskiem cian sycha byo cikie omotanie elaznych drgw i ciosy kilofa. Krzysztof sucha tego przez czas pewien, a pniej zapomnia, e si rozlegaj. Przyszed do wniosku, e to ndznicy odzierajcy trupy rozkopuj zwaliska - i na tym poprzesta. Lea tak samo. Tymczasem cikie kroki, szczk drga i szepty rozmowy poczy si zblia w jegostron. Wtedy gniew go dwign z ziemi. Wnieprzejrzanym mroku nocy zamajaczyo kilka ciemnych figur. Krzysztof wycign zza pasa pistolet, odwid go i czeka znieruchomiay. Ludzie nocni szli wolno, zgrzytajc po kamieniach podkutymi podeszwami. Pozna zrozlegoci oskotu, e jest ich co najmniejpiciu w obrbie zwalisk. W kupie szo trzech. Dojrzawszy, wida, jego paszcz, stanli. Wszcza si cisza. Wicher tylko kwicza latajc po zomach. Wtem prdki bysk lepej latarni jak gzygzak piorunu pad na figur Cedry. Wtedy on podnis pistolet i rzek spokojnie po francusku: - Kto tu jest? Milczenie. Po chwili drugi, popieszny bysk latarni oblecia przestrze za Krzysztofem, z prawej strony i z lewej, jakoby goczy pies, szukajcy, czy s poplecznicy. Jednoczenieciemne figury rozpierzchy si i rozpyny w mroku w ten sposb, e bia figur uana osaczyy ze wszech stron. On wzi na cel pierwszy z brzegu czarny cie, ktry zdoa uchwyci oczyma. Parkro razy sprawdzi kierunek i szarpn cyngiel. Echo strzau runo w rozwalone mury jak pocisk armatni. Cedro wyrwa drugi pistolet zza pasa. W lew gar uj szabl. Sysza obok siebie i za sob skoki po jczcych kamieniach. elaznydrg dosign go i wymaca. Wtedy odwrciwszy si Cedro nagle strzeli przystawiwszy luf niemal do piersi czowieka, ktry go chwyta rkoma. Tamten run na wznak z jkiem miertelnym. Krzysztof skoczy przez niego, tnc szabl, ktr w praw do chwyci, na prawo, na lewo, w ty i naprzd. Nogi jego wyamyway si i spaday z kamieni. Wali si na kolana, na rce, zrywa i odskakiwa od wrogw, ktrzy go dosigali. Gruzy, po ktrych ucieka, nie miay koca. Sta si z nich straszliwy labirynt zaukw, cian, izb i dow! W jednym z takich Cedro stan. Czu po zmienionym gosie wiatru, e si znajduje w ruinach jakiego domu. Oparty plecami o resztk komina, czatowa na napastnikw. Przyszo z nich dwu w to miejsce i zawiecili mu wprost w lepie latarni. Przez jedno mgnienie renicy widzia straszliwe ich twarze. Skoczy susem na obu i ci olep paaszem ze wszystkich si, czujc, e nadesza okrutna godzina. Rami jego miotao piorunowe ciosy, krzyowe i sztychem. Tamci bili we drgami z gry, eby od jednego ciosu eb mu rozwali. Jeden z nich wrzasn przeraliwie i usta w walce, ale drugi zadawa razy okropne. Krzysztof czu jegochrapliwy oddech i odr jego ciaa. Idc zagosem skoczy na niego tygrysim rzutem, chcc zada cios w piersi. Obadwaj runli na ziemi. Na mier duszc si rkoma i zmagajc tarzali si po kamieniach. Raz Krzysztof by na wierzchu, drugi raz tamten. Gowy ich pray w gazy, zby wszczepiay si w ubrania targajc je ksami, rce jak elazne ky szukay nawzajem gardzieli. Hiszpan by chop gruby i elaznej mocy, tote Cedro nie mg mu sprosta. Ratowaa go zwinno i modo. Wyrywa si co chwila, wylizgaz okrutnych obj, rzuca od nowa do garda ruchami prdszymi od myli. Broni si wci, szalenie napadajc. Czu jednak, e nie da rady. miertelny pot go obla. Rozpacz rozdara mzg. Przez mgnienie okadecydowa: wyrwa si i ucieka co si! Targn si, wygi w krzyu i oderwa. Ale tamten poczu jego niemoc. Klczeli teraz obaj na ziemi z twarz przy twarzy ichwil czekali na mier sabszego. Hiszpannabra w piersi tchu i rzuci si pierwszy na Cedr od razu caym ciaem. Rkoma chciwymi dosig jego szyi. W tym to momencie, tarzajc si w konwulsjach, zlecieli obaj w jak wsk czelu. Toczylisi po stromych schodach duszc si i rcwzajem. Na dnie, gdzie przeraliwy fetor trupw sta nieruchomo, Krzysztof wydarsi z rk zbira. Odruchem, czuciem wieego tchu, trafi w czelu schodw i we dwu, trzech susach dopad powietrza. W tej samej chwili schyli si i porwa z ziemi olbrzymi bry, ktr stopami potrci, a kolanem pozna jako ruchom. Wznis j oburcz ponad gow si nie swoj, lecz jakoby szeciu ludzi, i z chichotem szczcia od jednego zamachu cisn nieomylnie w otwr schodowy. Usysza westchnienie-mier, stknicie-koniec, urwany szloch. Wtedy drug bry w to samo miejsce, trzeci, czwart! Szuka po ziemi coraz wikszych, nieudwignionych i nadludzk, oszala si miota je z wciekym popiechem w czarny otwr. Widzia teraz w otwr oczyma jakoby w biay dzie. Nie mia zgoa wiadomoci o tym, gdzie jest i co robi. Rypa nagimi rkoma przemoke skiby muru i wali je w d wci, bez koca, spycha rozpke gruzy kolanami. Rozdzia 16 POSTERUNEK W cigu zimy kompania kapitana Fijakowskiego czynia wielokrotne wyprawy z Saragossy. Zazwyczaj kapitan zostawa w miecie z czci oddziau, a na wypraw sza partia pod wodz porucznika albo jednego z dwu podporucznikw. Czasami znowu kompania dzielia si na kilka czci, nad ktrymi brali dowdztwo obsugujcy j czterej wachmistrze, wachmistrz starszy, omiu kaprali, a nawet dwaj trbacze. Tym sposobem pilnowano drg prowadzcych z gr do Saragossy. Jedne z tych maych partii chadzay drog pampelusk i dolinami do niej przylegymi,inne w rozd rzeki Gallego, jeszcze inne na wschd poudniowy drog walenck, ku sinemu morzu, na Fuentes de Ebro, przecinajc kana krlewski, na la Puebla de Hijar, na San Per, do Alcaniz i stamtd a pod Monroyo. Wracali z tych wypraw poranieni, zestrzelani nieraz potnie od gerylasw, zbici na siodach, zniszczeni od wichru i deszczu. Krzysztof Cedro przez czas dosy dugi niebra udziau w akcji ze wzgldu na fatalny stan zdrowia. Koci mia potuczone, pucaiwtrob jakby odbite drgami. By drczonyod smutkw i tsknot. azi po Saragossie w samotnoci zupenej, zy i zapamitay. Kiedy go towarzysze dawnych wypraw i zabaw rycerskich pytali, co z sob wyrabiaiczemu si dziwaczy, mwi im krtko a wzowato, jako jest kuszony od diaba i e zmaga si z nim w opustoszaych kocioach, w ruinach klasztorw i w gruzach ludzkich domw. Na wiosn, pierwszych dni marca, gdy w zwaliskach puciy si trawy, a radosny krzew zdrzewistrcza-wistarii, barw nieba poudniowego wsysajcy w gruzy i torebkiswych kwiatw, osania pocz zrby murw, przerzuca przez nie rce swoje, gdy z ziemi penej .trupw poduszonych w piwnicach, zgasych z morowej zarazy, trysny bujne rzgi drzewa miosnego cercis, gdy wybujay niesychane kpy fiokw, hiacyntw o tysicu barw, lilii i tulipanw, Krzysztof ockn si, zada wyznaczenia do czynu i na czele podjazdu uszed w gry. Mia pod sob jego wachmistrzowsk mo Gajkosia i dwudziestu chopa. Wskazano mu kierunek zgoa nowy. Mieli dotrze a do przesmykw grskich wiodcych w stron francusk, pod Vallee d'Aran w rodkowychPirenejach. Przejcia te ogarnione byy przez siy powstacze. Naleao je wyledzi, zbada i, jeli to moliwe, drogi oczyci. Szli z pocztku wielkimi marszamiwprost na pnoc, do Monzon, nastpnie doBarbastro. Trzeciego dnia znaleli si ju wbezdroach grskich okoo Puente Montagnana ponad rzeczk Noguera, dopywem Ebra z pnocy. Skoczyy si poszarpane grzbiety pagrkw wapiennych, osypiska gipsu, pone awy i wyniosoci przesike sol. Wskie barrancos, szczeliny tak puste, e nie byo w nich drzewa; krzaka, kpy ziela, wzniosy si wgr na paskowzgrze kraju Sobrarbe, midzy grnym biegiem rzeki Cinca i Noguera. Dosigli tu wiatru i nawau chmur.Odetchnli zimnym, ale wilgotniejszym powietrzem. W wwozach, ktre minli, w owych ciasnych przepaciach, wskich od osypisk zwtlaej skay, byo cicho i duszno. Wiatrtam nie dolata, martwe powietrze stao nieruchomo jak w zapartej izbie. W grzystej krainie, na ktr teraz wstpili, czciej trafiao si ludzkie mieszkanie. Byy to przewanie chaty pasterskie z lasujcego si kamienia, poczone z zagrodami dla kz i krw. Kiedy niekiedy trafiay si domostwa okazalsze przemytnikw zawodowych, ludzi grskich. 48jx}jӺA48j4jA4 }x} jL  @jj{AAPHc c7"cY+ NR6=Q?)Tam i sam, w miejscach najbardziej dogodnych do uprawy ogrodu, warzyw i pola, wida byo gruzy osad i folwarkw maurytaskich, od chwili wygnania przed wiekami moryskw tak ju pokryte bluszczami i traw, e trudno je byo odrni od zburzonych siedlisk hidalgw-rozbjnikw. Uani nie spotykali w tych stronach ludzi na swej drodze. Dugo nieraz musieli czatowa, nim zdoali pojmaw chacie mieszkaca i wydoby od niego zeznanie. Jedni z tych jecw nielicznych byli zakamieniali, nieprzystpni i niezdobyci w uporze swoim, zupenie jak Gry Pirenejskie; woleli kona w mczarniach niwyzna sowo o miejscu pobytu bandy powstaczej; woleli da si spali na wolnym ogniu ni wyjani, gdzie si zakrca albo rozwidla droyna, po ktrej dono. Trafiali si jednak i ludzie akomi na grosz albo jowialni i dobroduszni, za niuch dobrej tabaki wyjawiajcy wie podan, najczciej zreszt niedonie wymylon, niepotrzebn albo faszyw. Trafiali si politycy trzewi i przewidywacze nieomylni, zawsze uznajcy si i wadz tego, kto jej posiada najwicej. Byli i podli zdrajcy. Ci przychodzili sami, nie wzywani, chykiem wgodzinie nocy i mroku, wiedli niedostpnymi szlakami i wydawali na mier bezpiecznie picych rodakw. W godzinie nocy i mroku brali za to zapat i znikali w szczelinach grskich. Niedocigym inkwizytorem i badaczem co si zowie by Gajko. Umia tak zadawa pytania i tak je popiera argumentami, e niezwocznie okazywao si, co zacz jest czowiek. Po dwu, trzech "sposobach" ju byo wiadomo, czy naley kawalera ogieniaszkiem przypiec, czyli te ze sowiask gocinnoci uczstowa hiszpaskim winem. Gajko wada nawet jzykiem, wprawdzie nie hiszpaskim, ale zinkwizytorska aragoskim. Jego bekot, rzecz dziwna, by zrozumiay dla jecw wszelkiego usposobienia, charakteru i temperamentu, jak powszechnie wiadomy kodeks. Wyprawami dowodzi sam Krzysztof. Chodzili najczciej gsiego, jeden za drugim, zestrachane konie cigncza uzdy po zupenych bezdroach, upazami, gdzie sypki mia lecia spod stopy w guche przepacie. Skradali si przy blasku ksiyca i w najciemniejsze noce, czynili napaci rankami i z wieczora na obozy i wdrowne partie. Po dugich trudach caej niemal wiosny udao si Krzysztofowi odegna bandy od przesmykw i szlakw grskich, otworzy acuch kresw pocztowych przez gry dlaarmii generaa Sucheta. Nareszcie oddziaek uwolniony zosta z tych miejsc diabelskich i otrzyma rozkaz przywrceniakomunikacji rwnie przez gerylasw przecitej -z zaogami francuskimi na poudniu, w acuchach iberyjskich za Ebrem. Prawie tedy z Valle d'Aran poszli napoudnie, na Lerid, dolin rzeki Segre do Mequinenzy. Tu duszy czas wrd wojsk francuskich wytchnwszy pomaszerowali now drog, ktr genera Suchet budowawanie w celu oblenia Tortozy. Szybkimi marszami weszli w dolin rzeki Algas, a stamtd, idc wci grami, minli Monroyo. Celem ich drogi bya Morella, forteczka w grach, gdzie z dwiema secinami ludzi broni si przed zbuntowan okolic kapitan Wyganowski. Krzysztof miaprzeama niemae trudnoci, nim si ku zameczkowi Morelli zbliy zdoa. Wsie, fermy, folwarki okoliczne, jak oto: Bellastar, Chiva, Rosel, Trayguerra, Tordelella, Mata, Herbes itd., byy zbuntowane i w stanie wojny. Oddziaek uaski musia si zwija jak skorpion otoczony arzewiem, eby nie ulec doszcztnemu zduszeniu przez wielkie siy. Prawie tedy nie sypiali w cigym marszu. Od miejsca do miejsca lecieli zazwyczaj galopem, eby napada niespodzianie i nie da si gerylasom spostrzec, ilu ich jest naprawd. Nareszcie, po dugich jazdach naprzd i w ty, jednego dnia o zmroku dosigli bram Morelli. Rado to bya istotna, kiedy ujrzeli si w towarzystwie dwustu piechurw znad Wisy i pod tkliw stra ich karabinw. Cedro powita Wyganowskiego jak rodzonego brata. Kapitan by jeszcze bardziej zawidy ni w Saragossie. Twarz jego w marszach i na wietrze sczerniaa i zescha. Wydatne koci policzkw i szczk nadaway jej wyraz grozy i surowoci nieubaganej. Umiech anielskiego uradowania, ktry na ustach zmartwychwsta na widok modego Cedry, by czym nad wyraz dziwnym i niespodzianym w tej twarzy srogiej. Podobnie w sposb niezwyky brzmia gos jego, gdy przyszo wita i rozmieszcza przybyszw. Ale za chwil ju postawa i brzmienie gosu wrciy do dawnej sztywnoci. Kapitan Wyganowski zajmowa w zamku Morelli ma izb naron z oknami wychodzcymi we dwie strony wiata. Wida byo stamtd miasteczko u stp gryrozoone i drogi do niego prowadzce. Kapitan mia tu ko, stoliczek i dwa krzesa. Kaza zaraz wnie do tej izby drug pociel i zacz goci mokosa. Krzta si po ktach przygotowujc straw, wyciera szklanki, znosi jakie przybory. Cedro przypatrywa mu si spod oka, lec na tapczanie. Wyganowski rzek: - Kto mi tu mwi, tfy! na psa urok, e ciw potyczce ubili. Na szczcie - kamstwo. - Niezupenie. Byo mi trzy wierci do mierci. - No, artuj zdrw! Wygldasz jak ko andaluzyjski, dobrze pasiony kukurydz. - Kula mi durch przesza. - Kula - to gupstwo. To jakby ci febryczny dreszcz przeszed. - Nie radz takich dreszczw... - Miaem ja je w sobie. - Co? Dreszcze? - Co to gada! Wiesz ty? -- rzek nagle, zwracajc si twarz do suchacza - ja junie mog wytrzyma! - Czego? - Tego ycia. - C znowu za sentymentalizm! - Mwi jak onierz onierzowi, na honorci niesplamiony przysigam, e mier by mi bya milsza... - Dlaczego? - ycie mi tu zmierzo do cna - oto dlaczego! - Ale dlaczego? - Nie mog wytrzyma tej suby. Nie mog! Zarzno mi to, zadusio. Ja nie po to do wojska poszed, eby hiszpaskich chopw ywcem pali, wsie cae z babami i dziemi do nogi wytraca, miasta umierza ogniem i mieczem. Szczerze ci mwi, e dusz jestem po ich stronie. - To le! - Tote dwa lata temu zadaem dymisji. Jak posza moja proba, tak do tej pory nie wraca. Cesarz wojuje w Austrii, siedzi w Paryu, a dla mnie abszytu jak nie ma, tak nie ma. Tymczasem musz przeciw sumieniu, przeciw wasnemu paaszowi suy. Bij si z samym sob, wojuj ze swoim wasnym rozumem. Sto tysicy razy szedem olep na zginienie, eby raz nie by ju podym ludzkim pachokiem... To mi omija! Teraz ju duej nie mog! - Czy kapitan chcesz wraca do kraju? Wyganowski prdko przekn powietrze. - Czy ja do kraju?... Tak, ja... do kraju... - wyszepta suchymi wargami. Wszed oficer subowy z raportem o rozmieszczeniu w zamku koni uaskich. Wyganowski rozmawia z nim ju gosem tak ostrym, nieubaganym i twardym, jakbyto innego czowieka by dwik mowy. Po zaatwieniu formalnoci i wyjciu oficera wrci do poprzedniego wtku: - Spade mi jak z nieba! Sam nawet nie wiesz, jak wielk mgby mi odda usug.- Jestem gotw do kadej. - Ba! Jeli si zdarzy, e pjdziesz std w stron waciw. Jaka jest dalsza twoja marszruta? - Mam przej drog do Tortozy, da wieo tobie i innych po drodze zaogach. Potem wracam do Saragossy i do puku. - Do Tortozy, do sztabu Sucheta!... - woa z radoci Wyganowski. - O c idzie? - Bracie! Przecie tam moe by dla mnie oddawien dawna dymisja i ley w jakiej kancelarii. Komunikacje nasze z Francj byy tak dugo zerwane... Mwie, e kresy pocztowe zostay dziki twoim staraniom nawizane... Moe wanie nadesza. - W takim razie ruszam jutro. Wyganowski rozpostar ramiona i zamia si w gos jak dziecko. Ale za chwil by ju sob. - artujesz, braciszku! Gdziebym ci mg std puci bez wypoczynku. - Jutro jad. Byem si dzi wyspa z onierzami. Konie wytchn... Mwi to ju prawie we nie pogrony, cho widzia jeszcze Wyganowskiego twarzblad. Spa jak koda a do poudnia nastpnego dnia. Obudzi go straszliwy upalipcowy, buchajcy do izby oknami. Cedro siad na posaniu rzeki i zdrw, silny rzeczywicie jak andaluzyjski rumak. Z rozkosz myla o przygodach, ktre go czekaj jutro, pojutrze, nim si do Tortozyprzedosta potrafi. Wszed Wyganowski. Ju we drzwiach mwi: - No, ale ten twj Gajko! Ja bym go, szelm, pierwszego przypieka kaza. Jeeli to prawda, co on tam moim Wickom rozpowiada... - C takiego? - mia si Krzysztof. - Wyszedem na lustracj zamku i zastaemju wszystkich przy butlach. Pyszne rzeczy, bo nie oni jego, lecz on ich podejmuje: ma ze sob przednie wino. - O, to wiadomo... - Min ma jak byk przeznaczony na aren wBurgos. Takiego kwiatka juem dawno midzy naszymi nie widzia. Siedzi sam wrd moich piechurw, ssie dym z cybucha, kiedy niekiedy pocigajc tgie yki z kubka, a waciwie z pkwarcia. Gdy zaczyna mwi, dym cedzi mu si przezwiechy wsw i okra czerwony nochal. A zakwit mu rnobarwnie na drogich winach- ani sowa. - ycie mi uratowa. - Gdzie? - Pod Burviedro. Bybym stratowany na mier. Konia mojego zapa w biegu, gdymprzestrzelony zlecia z sioda... - Przekltewszystkie te bitwy, te wsie i miasta! - krzykn Wyganowski chodzc po izbie. - Albo to i janie mam pod swoj komend zbirw, siepaczw, mordercw, a przecie ich szczdz i ceni, bo ci najlepiej umiej... Najpewniej ci wanie wywiod z nieszczcia w razie obskoczenia. Co my tu robimy, do pioruna! Ty dugo tu jeszcze mylisz przebywa? - Dopki mi nie ka i gdzie indziej. To chyba jasne. Moe si przecie wojna skoczy. - Ta wojna nigdy si nie skoczy. Jestem onierzem od tylu lat, wic wiem, jak wojn mona skoczy i kiedy. Napoleon niecofnie przecie ora przed gerylasami, boby ca swoj saw postrada, a pobi ten lud-bajki wierutne! Przeszedem z t szpad niemao wiata, widziaem ludy walczce. Nie mona ich pobi, bo maj za sob racj i entuzjazm. To mwiem w oczywszystkim moim zwierzchnikom, kiedym uzasadnia danie dymisji. - Mona by z rwn susznoci dowodzi, e wcale racji nie maj. - A to ciekawe! - Wic tak nadzwyczajnie powinni broni Inkwizycji, nietykalnoci praw feudaw, dbr klasztornych i tej dynastii Burboskiej! To przeciwko tej samej dynastii broni si Aragon, Katalonia i Waleneja zbami i pazurami sto lat temu w wojnie o nastpstwo hiszpaskie. Jak dzi gwatem chc mie nad sob Ferdynanda VII czy Karola IV, obu Burbonw, tak wwczas na gwat chciao im si Karola, Austriaka, przeciwko Burbonom. Ciemny nard. Mymy takie idee kilkaset lat temu przeyli. Kto by si dzi u nas chcia bi z duszy za takie czy inne nastpstwo? Pomyltylko... - A ty si za kogo bijesz? - zadrwi krwawo kapitan. Cedro przyskoczy do niego z okrzykiem: - Ja si bij z duszy za kraj! - No, powiadaje sobie w dalszym cigu t dewiz przed sob i Panem Bogiem. Ja ju nie chc. Ja id. Po chwili mwi z wypiekami na twarzy: - Taki plan uknuem dzisiejszej nocy. Kiedy std bdziesz ze swymi ludmi wychodzi, dam ci przewodnika, Hiszpana. Zrobi mu si mundur podobny do waszego, eby go za nie poznali rodacy. Dam mu swego konia. Powiedzie was pewnym, najbliszym i zupenie bezpiecznym szlakiem do Tortozy. - C to za czowiek? eby mi tylko nie sprzeda za jakie srebrniki. Bom widzia ju takich midzy nimi, co si to Francuzwtrzymaj dla zysku, ale zarazem i od swoich radzi bior. - Czowiek najpewniejszy! Gow ci za niego rcz. Dowiadczyem jego wiernoci w stu okazjach. Hiszpan to prawdziwy, ale szaawia i wolnomylnik. Std ma pasj doFrancuzw. Wierzy, e z pomoc francuskprdzej w kraju zakwitn urzdzenia nowoczesne. Nie myl, eby to by patny zdrajca. Mwi, e to Hiszpan, ale ma kultur wysz, wic go fanatyzm chopw, mnichw i przemytnikw nie zadowala. Dowiadczy ode mnie wielekro dobrodziejstw. Niejedno ycie ode mnie wyprosi. Caym miasteczkom, caym wsiom na jego sowo przepuszczaem. Chcemi si teraz wielk przysug odwdziczy.Dasz mu w rk dymisj, jeli nadesza - i nic wicej. On mi j przyniesie. Mwic to wspar rce na ramionach Cedryi umiecha si z gbi duszy. - Dobrze - powiedzia Krzysztof - speni to wszystko. A jake mylisz std si wydosta? Bo sam jeden nie wyjdziesz, a oddzia, ile wiem, musi tu jeszcze dugo wartowa, a do rozkazu. - Tak, a do rozkazu. Ten sam czowiek, don Jos, wywiedzie i mnie. Ma on ju dla nas obudwu przygotowane paszporty od generaw hiszpaskich, Villacampy i Barsoncourta, na przejcie do Tortozy. Zwierzyem mu si z caej duszy swojej. Poj mi jak brat rodzony. - Ha, skoro tak, to dawaj go ywo. Dzi na noc id. - Co znowu? - wzdraga si Wyganowski obudnie. - Chc i ja by co wart w twoich oczach. Dobrzem si swego czasu przespa u PanienJerozolimskich pod stra tej szpady. - Chod ze mn do kraju... - zagadn cicho Wyganowski. - Nigdy! Woaj tego czowieka. Kapitan skin gow i wyszed. Cedro udasi do swoich ludzi z rozkazami: - Konie tgo pa, zbroje trzyma w pogotowiu, o zmroku marsz - marsz! Westchnli jeno pospnie i - bywaj! do koni. Nad wieczorem tego dnia zjawi si Hiszpan. By wysoki, zwinny i silny. Mwi niele po francusku. Cedro wszcz z nim rozmow i bada go pilnie oczyma. Nie ufajc sobie powid go do Gajkosia i po polsku powiedzia wachmistrzowi, kto to jest i co ma za misj. Gajko go "uwaa" spod oka, nim pocz rozmawia. Nie przyszed jednak do zych wnioskw. Rzektylko, e chop musi by sielny, wic go trza mie midzy komi i na oku. Don Jos wdzia mundur jednego z uanw,a tamten zosta w ubiorze stajennym. Ciemnym wieczorem ruszyli za bram. Na odjezdnym Wyganowski prosi na wszystko Krzysztofa, eby na czeka w Tortozie, jeli dymisja nadesza. Cedro przyrzek. Rozdzia 17 DYMISJA Kilka dni ju Krzysztof oczekiwa w Tortozie na przybycie Wyganowskiego. Dymisja, ktra leaa w kancelarii generaaChopickiego, wrczona zostaa Hiszpanowi,a ten, przebrany w ludowe suknie, ponis j natychmiast do Morelli. Cedro pod rnymi pozorami, jak leczenie koni, reparacje siode itd., przedua swj pobyt w okopach generaa Sucheta. Ale dzie naznaczony mu do wymarszu zblia si szybko. Z wyyn La Roqueta wida byo miasteczko Tortoz rozoone na samym brzegu rzeki Ebro. Tu za nim cign si acuch gr skalistych, jaowych i wysokich. W pobliu klasztoru jezuitw, gdzie sta batalion trzeci polski i batalion puku sto pitnastego, wida byo szace francuskie otaczajce miasto. Dokoa rozciga si pas nieuytkw, z ktrym dziwnie harmonizowa widok zamku w rodku miasta, widok silnie obmurowanego fortu de la Tenexas oraz bram: Mostowej, del Rastro i pospnych bastionw: witego Jana, witego Krzya, karmelickiego itd. Daleko na wschd wysuwa si stary fort d'Orleans. W tamtej stronie za rzek stay dwa bataliony polskie puku drugiego, dokdpowinien by by skierowa swe kroki Wyganowski dla zameldowania si po przybyciu. Tote Cedro codziennie jedzi wt stron, wymijajc paralele idce ze wschodu po obudwu stronach rzeki. Pitego dnia pobytu swego pod Tortoz, z rana, kiedy spa w kwaterze polnej przyjaciela Rybatowskiego na La Roqueta, zbudzono gonagle wieci, e Wyganowski przyby. Cedro porwa si z pocieli i co prdzej pocz wdziewa odzienie. Ale ten, co mu wiadomo przynis, dorzuci: - Przyby kapitan Wyganowski, ale go kto pod obozem drugiego puku zamordowa. Krzysztof skoczy jak pchnity noem. Oniemia. Upad na posanie swe i lea bezruchu, suchajc rozmw, przypuszcze, wnioskw. Nierycho, jak przez sen, woy mundur, przypasa szabl, zarzuci paszcz i pojecha za Ebro. W pobliu obozu puku drugiego zobaczy kilku onierzy wrd pola. Po wzgrkach wieszay si tutaj zarola agawy i dzikie krzewy krpli. W dalistay nagie, spkane gry. Ju si upa sierpniowego dnia zacz. Soce przepalao na wskro te piaski nadrzecza, ogniem trawio usychajce pod skaami roliny. Na byszczcym piasku lea nagi zupenie Wyganowskiego trup. Gdy Cedro skoczy z konia i przypad ku ch. 48jx}jӺA48j4jA4 }x} jL  @jj{AAP __ c c+c cj86?Cniemu, ujrza dwa ciosy sztyletu czy noa, zadane w serce na wylot, rk nieomyln. Morderca zdar z ofiary swojej suknie hiszpaskie i rzuci je niedaleko midzy krzewy. Czyni to w takim widocznie popiechu, e cignwszy koszul przez gow zostawi rce trupa wyprostowane w gr. Te nagie rce, bezbronne i bezsilne, cinite, rwnolegle jedna do drugiej wzdu gowy, zday si woa na Krzysztofa z ziemi. Roje moskitw, much i drobnych, ledwie widzialnych robaczkw szarozielonych z brzkiem kryy ju nad zwokami, wpijay si w zasch krew rany. Soce pomienne ju wydobywa zaczo z trupa wo mierci. Ten i w z wiarusw zakopci fajk i splun. Pomedytowali, pogwarzyli o dziwnym zdarzeniu i odeszli. Cedro zosta sam. Przy gowie zmarego lea gaz. Uan siad na nim, okcie spar na kolanach, gow na doniach i patrza w twarz przyjaciela. Czasami jego oczy wasay si to tu, to tam. Wyschy piach, sypki i lotny, przepalony na okie, zdeptany obcasami ng, ktre si pr꿹 miertelnie. Tu walczyli ze sob. Tu go napad niespodzianie. Tu mu cios zada. Tu go wlk, eby pohabi przed oczyma caego wojska. Tu z niego zdziera szmaty pokoju... - Don Jos... - wyszeptay usta. Serce zaomotao jak jastrzb zgodzony i straszliwy. Gniew pogna krew. Ale z wolna j uciszya gorycz myli. Zamkno si serce i dusza znowu stana przed obliczem tego trupa. Niewymowny upa przepala ciao, e byogorce jak w piasek pod stopami. Trup cuchn. Krzysztof wsta i wielkimi kroki poszed wstron obozowiska puku drugiego. Stanwszy tam, znalaz bataliony szykujcesi do bitwy. Wyszed przed front i gromkim gosem zwrci si do oficerw i onierzy, eby pomcili mier towarzyszai eby poszli pogrze jego nagi trup. Woa: - Ju go soce re, onierze, ju go porwao w pazury. Ley sam jeden przed wami wszystkimi, a nad nim soce niezbagane. Nie zlituje si nad nim soce i ognia swego nie przygasi. Piach pod nim ponie od aru. Krew si ju wzdyma i skr rozsadza. Komar i mucha ssie jego krew sprawiedliw. Idcie mu d wykopa, onierzowi - onierze! Cze mu bratni oddajcie! Z szeregw odpowiedzia mu gos: - Cze mu sam oddaj. I d mu sam wykop. Ju on nie onierz i nie towarzysz.Przypatrz si dobrze. Caymi batalionami idziemy w bitw tej godziny, a on dla siebiejednego zwolnienie wyprosi. Sprawiedliwie mu uczyni los! Niechaj gnije pode skwarem. Uderzyy bbny. Bataliony, wykrciwszy sisekcjami w prawo, twardym krokiem poszy wraz w kierunku fortu orleaskiego. Wida byo wielki ich elazny szyk, bysk karabinw. Wkrtce ich py drogi i kurzawa dymu zasonia. Krzysztof wrci do przyjaciela. Wycignz pochwy szabl sw i koniec jej twardo zanurzy w gboko rany zadanej sztyletem. Siad na kamieniu i gada do trupa: - Taki to jest nasz Roncevalles, towarzyszu... Nadszed czas, e wsta z miejsca i pocz wygrzebywa w lotnym piasku d grobowy. Zrazu nagimi rkoma, potem znalezionym uamkiem czerepa granatu. Tgo si zgrza, dobrze spracowa, nim nad wieczorem wybra d na chopa. Zoy tam zwoki. Wycignite rce skrzyowa na piersiach. Zasypa towarzysza gorc hiszpask ziemi, piewajc sobie i jemu pie poegnaln, pie bez wyrazw, pie samotn. Rozdzia 18 DOM W urzdzie regentowskim kieleckim od dawien dawna lea zoony testament szlachcica Nardzewskiego. Wedug brzmienia tego aktu dziedzic Wyrw cae ruchome i nieruchome mienie swoje zapisywa na wasno siostrzecowi swemu, Olbromskiemu. Skoczya si wojna krajowa roku dziewitego i uan, w mizernym stopniu porucznika, mia z Krakowa powraca na lee ze swym pukiem. Alici kolega Jarzymski, ktry w Kieleckiem jakimi dobrami administrowa, zetknwszy si z nim obwieci mu radosn nowin. Rafa coprdzej wzi z wojska dymisj i popieszy do Kielc. Urzdowe otwarcie testamentu zicio wszystkie jego nadzieje.By samowadnym dziedzicem. Wiedzia o tym wprawdzie, e z folwarku zostaa tylko ziemia nie zaorana i trocha potw, e chopi uwolnieni z paszczyzny nie podtrzymaj ju teraz najmizerniejszego bytu... Mimo to ochotnie popieszy na miejsce. A gdy raz wkroczy w te gry, to ju i zosta. W tym czasie do Tarnin sprowadzi si mZofki i apczywie obj gospodarstwo, nibyto chwilowo, niby to dla ulenia staremu. Rafa przeczuwa, e tylko ze srogimi walkami mgby now rodzin z Tarnin wysadzi. Tote usiowa wydoby jedynie stamtd co mona i nie kwapi si do domu.W Wyrwach pocztkowo mieszka w czworaku, ktry po drugiej stronie sadzawki ocala z austriackiej poogi. Wyporzdzi sobie w kocu tego domostwa stancyjk i dwie zimy przepdzi w niej znonie. Wszystek teraz poszed w mylistwo. Strzelec Kacper i Michcik, ktrego z wojska do Wyrw zabra, stanowili dwr: Kacper jako strzelec, a Michcik jako kucharz, szatny i doradca. W rok po osiedleniu si ju Rafa wznis stodoy o murowanych supach, gontem kryte, wysokie, odbudowa stajnie, obory i do porzdku przywid pichlerz. Nastpnego roku ufundowa now grobl z upustem na palach bitych i odrestaurowa myn, a wreszcie od wiosny trzeciego rokubudowa dla siebie dom. Dom by z modrzewia i wielkiej jody. Od dawna wszystek sprzaj zwozi zimow por z ysicy, Bukowej i Strawczanej gry olbrzymie tramy modrzewia, buku i jody. Obrobione z nich przyciesi i belki schy w porze letniej pod osobn wystaw. Z Klonowa zwieziono jdrne gonty, w Bodzentynie stolarz dopasowywa ju okna idrzwi. Przez cae lato sycha byo oskotsiekier, a ju w lipcu zrb dworu z wizaniem belek, krokwi i at bieli si na okolic. Rafa przey dusz cae to budowanie. Sam kade z drzew, czasu wypraw myliwskich, obejrza i wybra na grach. By przy ciganiu go z wyyny na chopskich barkach, przy zwoeniu pod wystaw na rozworach. By przy rozpataniu kadej belki, przy oddzieleniu pnocnej jej czci od twardzizny poudniowej, kady cios topora widzia, kady sk, rdze i wypa pomaca rk. Cae dni wiosny i pocztku lata przepdza wrd traczw i cielw. Przywyk do tego, eby mu si nogi pltay w mikkich i cienkich wstkach heblowin, eby ucho chwytao szelest odciosanego toporem oszastu, lisk melodi hebla, dzwonienie duta w jdro rdzenia modrzewiowego. Nie byo przyciesi, ktrej by nie zbada do cnarachunkiem, okiem i rk. Gdy ciany z niezmiernych pniw wyrastay, cieszy si jak dziecko. Nowe ycie zakada tu sobie, mocne ciany na kamiennym murowaniu fundowa, zwiera zrb mocnymi belkami i niewzruszonym stragarzem na moc, na siprzeciwko wiatrowi i wszystkiej burzy. Samrok i napis na tym stragarzu wyduba. Nareszcie wyniosy dach z kupy rozrzuconych gontw i at zacz wyrasta. Jednoczenie z t budow domu prowadzony by forsownie karczunek nieuytkw, wydzieranie jaowcw i wynoszenie kamieni. Co z de brata Piotra, nie tyle dziaaniem przykadu na rozum i wol, ile moc niewiadomego dziedzictwa, przylgno do modego rolnika.Od wczesnej wiosny do pnej jesieni kurzyy si w obszarach tak zwanych odpadkw, po zboczach grskich, kupy wydartego z ziemi jaowcu, ktry palono wraz z pniakami jode. Oswobodzeni z niewoli, ale ubodzy zarobnicy darli z ziemi korzenie wielkich pniakw po wierkach, jodach i bukach, ktre tam niegdy szumiay. Wielkie wykroty, obwieszone kamieniami kwarcu oplecionymi przez niezliczone korzenie, sterczay na kadej szerokoci. Doy pod nimi zawalano ziemi irwnano pracowicie. Dzieci i wyrostki zbieray niezliczone masy kamienia i wynosiy na przydrone kamionki. Gleba tambya kamienista. Okrgy, siwy, twardy gaz lea nie tylko na powierzchni, ale i pod cienk warstw ziemi rodzajnej, ktr okrywaa trawa, mech, kwiatek leny. ysyjego czerep wyglda z gruntu, gdziekolwiek rzuci byo okiem, gdzie stpn nog. Kiedy poruszono gleb falist po wykrotach, stargan kilofami w gry i doy, kamienie zdaway si wyazi gronami, wyuskiwa si jak orzechy, rodzi w oczach i mnoy jak niezliczony owad. Pug, puszczony pierwszy raz w nowin, zgrzyta, skwiercza, wi si i prawdziwie walczy. Rwa korzenie, przecina nadgnie kije i rozrywa odwieczne legowiska gazw. Pierwsze skiby byy krzywe, tam pytkie, tu sigajce za gboko, a do podgleby skalistej, rzucane w prawo i lewo. Ziemia nie dawaa swego dziewictwa za darmo. Trzeba byo rozedrze jej zros calizn, wyrwa tysiczne spojenia, rozpata yy, wyora oporny kamie i z niemaym blem krzya odnie daleko. Nadeszo lato dwunastego roku. Rafa w tym czasie, po zciu yta, ku kocowi lipca, najusilniej karczowa nowin. Jeszcze stay powiejcymi pasamiowsy po polach. By po starym lesie wielki szmat ziemi, otaczajcy szerokim ramieniem rozd k, przez ktre pynarzeka. Niwa ta suya a dotd za pastwisko. Wyrosy ju na dawnych porbach nowe chrusty i mody lasanek, przewanie liciasty. Obok pniaka citego wysoko, ktry oblaz z kory, zbiela jak ko, stwardnia i wysech, mona tam byo spotka gaje leszczynowe, zwarte ostpy grabiny z buczyn, mode dbki lnice jak spasione rebce, najcudniejsze. gstwiny icie dzikich krzeww, kolczastych tarnin, ktre w drzewa porosy, tgich sumakw, dzikich gruszek, gogw i jeyn. W dawnych, zarosych wykrotach, gdzie teraz gniedzia si wilgo najduej, powystrzelay olbrzymie odygi kwiatw, dudy opianw, niezdobyte barykady dzikich malin i wielkich ostw. Cay w "stary las" kopci si teraz od ognisk, przyduszanych nowymi wci warstwami gazi, badylw, pniakw i korzeni. Ludzie w chodku, przejtym od drobnego ddu, pracowali chtnie i ywo. Kady rad by bra udzia w tym dziwowisku, jakie mia przed oczyma. Nie bdzie ju starego lasu! Ju po poziomki, poczarn jagod, maliny, dziady, orzechy nie pjdziesz w stary las, nie bj si! Rafa zakada sobie wiele na uprawie tegoanu. Mia zamiar sia z wiosn owies i pa nim stadnin, ktr w myli stale powiksza. Wanie siedzc na pniaku miz maej, glinianej fajeczki tiutun i rozmyla o przyszym stadzie. Z lekka przemk od konierza i plecw, wic si zagrzewa fajeczk, wesoymi mylami i skurczeniem postawy. Dymy z ognisk wasay si przez pola ju przetrzebione iniosy wo jaowcow po pierwszych skibach. Michcik, pracujcy w pobliu na rwni z najemnikami, odchrzkn, wyprostowa si... Co mamrota. - Co gadasz? - spyta porucznik nie wypuszczajc z zbw fajeczki. - Melduj... - C meldujesz, stary Austriaku?. - Me.., melduj... jako go je... jedzie. - Wcieke si czy co? Do mnie go jedzie? - Wida ano, e z gry go jedzie... - Prawda! Kto jedzie. Bryka w trzy konie... - Bryka nie... nietutejsza... Bryka jak si patrzy... kra-kra-kowska... - Prawda! Bryka krakowska. Konie wspaniae... Z gry, po wertepach drogi, po wybojach i kamieniach, ostronie zjeda zaprzg solidny. Z dala wida byo, e wysoko schlastany jest botem. Para rosych koni sza w dyszlu. Trzeci na przyprzk podreptywa luno. W siedzeniu owinity w burk jecha podrny. Rafa nie spuszczago z oka. W pewnej chwili zakrzykn: - Eje, Michcik, eje! Czy to tylko nie pan Cedro do nas jedzie? - Nie mog odpowiedzie, jako em nigdy takiego pana Cedra na oczy nie uwiadczy. - Eje, Michcik! Zbliya si bryka o staje, o dwa. Rafa stan na pniaku. Podrny ujrzawszy go przyoy szka do oczu. Ju teraz Olbromski nie wtpi. Jake nie huknie ku niemu z caej piersi: - Krzysztof! Krzysztof! Podbiegli ku sobie i padli wzajem w ramionabez sw. Za chwil Rafa siedzia z przyjacielem na bryce, zdajc do dworu w Wyrwach. Michcikowi kaza wle na kozie. Nie mgsi napatrzy na Cedr, ktry z wysmukego modziana sta si mczyzn muskularnym, o bujnym wsie zadartym w gr, o ruchach porywczych, onierskich. Zaledwie z miejsca ruszyli, Rafa zacz pyta: - Skde w tej chwili jedziesz, braciszku? - Z domu. - A dawno wrci? - Ju w marcu puk nasz przelaz przez Pirenejskie Gry. Z Francji wyprzedziem go dyliansem... - Kiedye do Olszyny przyby? - Dopiero w czerwcu. - Przez cay czas przy ojcu bye? - A do tej chwili. Ledwiem si oto wydar. - Ale waacha masz, niech go pioruny! C za ko! - nie mg Rafa powstrzyma okrzyku, patrzc na rebca idcego przy koniach na przyprzk. - Iberyjczyk... a jeszcze w Olszynie go pali- skromnie wtrci Cedro. - Ale ko! - Musiaem dobrego konia wzi na tak wielk wypraw. - Na jak to znowu wielk wypraw? Krzysztof popatrza na niego z ukosa i rzek: - Na wielk wojn. - A no tak, rozumie si...-poprawi si Rafa. -Ja bo siedz tak na uboczu... - Rzeczywicie, tak si zaszye, em ledwo si dopyta. - To ty idziesz znowu? - Kpisz, bracie, czy o drog pytasz? Ju w kocu czerwca nasz pity korpus przeszed granic. - O niczym nie wiem. Siedz tu, mwi ci, za grami, za lasami, ludzi prawie nie widz... skde mam?... - Tote po ciebie umylnie zajechaem. Potniem zboczy z radomskiego traktu. - Bardzo... bardzo si ciesz... - nieszczerzemrucza Olbromski. - A jake mylisz dalej?kiedy i dokd cign? - Jutro, rozumie si, w kierunku Puaw na Lublin. Nasze wojska, jakem si w Kielcach dowiedzia, poszy z Serocka, z Putuska na om i Augustw pod Mir. Ale gdzie nasz puk sidmy by moe, ani wiem. Ty si dzi zbierzesz? - Ja?! - krzykn Rafa. - Czy oszala? Patrzaje, co ja tu mam do roboty! Dom stawiam! - Dom stawiasz! -wybuchn Cedro miechem tak wesoym i hucznym, e Rafaa a zo wzia. Zarazem jednak wstyd go ogarn. - No, c ty mylisz! - zaperzy si. - Objem ziemi, musz si raz wreszcie j pracy. Wiecznie bd bki zbija? - Pracy si imasz, kiedy na wielk wojn wszyscy idziemy? Siedmdziesit tysicy naszych wyruszyo... Olbromski mao nie paka. Naraz go obj al niewysowiony tych nowin, pl, potw... Spojrza na dom bielejcy w oddali midzy rozoystymi drzewami... - Kiedy to ty chcesz jecha? - zawoa. - Jak si tylko zbierzesz. Choby jutro. - Kiedy ja si zbior!... Ale ja nie mam... - Czego nie masz? - Koni... - mrukn wymijajco. - Mona by wzi Samo... Samosika... - wmiesza si do rozmowy Michcik czynic na kole foremny pzwrot w ty. - Milcz, gupi! Sobie bierz Samosika. - Wedug... wedug rozkazu. - Kt to jest? Twj koniuszy? - spyta Cedro. - To jest taki Michcik, jeszcze brata Piotra famulus. - To Michcik... - rzek Cedro z uszanowaniem. - Syszaem o tobie, bracie,duo dobrego... - zwrci si do onierza. - Pjdziesz i ty na wojn? - Skoro panicz... - A ce to w tych czasach porabia? - W austriackich glidach przeciwko nam suy! - wtrci Rafa, przejty nag zoci do Michcika. - Do diaba! - mrukn Cedro. - Dopraszam si aski pana porucznika... -pocz bekota onierz - sze razy dezer... dezerto... Kije braem trzy razy, wkajdanach... pod sdem bywaem... Nie udao mi si do swoich dosta. - Przeszed na polsk stron dopiero pod Sandomierzem... -doda Olbromski. -Teraz u mnie na folwarku burmistrzuje. - To, Michcik, i strony swoje zdradzi dla tego panicza? - Trza byo, bo karczunku tu duo, a pan mody. - No, i podoba ci si w tych grach?- Niczego. Miejsce dosy wesoe, ino... - Ino co? - Ino piachu. jak si patrzy, mao. - Piachu mao? - Kamienia duo, a piachu, po prawdzie, mao. - Wic ze mn na wielk wojn obaj idziecie! _ rzek nage Cedro zmieniajc -przedmiot rozmowy. - Wielka to bdzie wojna. Wojna nad wojnami. - Juci ja, wedug rozkazu pana porucznika... Jako e i Samosika... pan mi przyobieca pod siodo... Rafa milcza pospnie. W pewnej chwili rzek nie patrzc na towarzysza: - Id i ja... do pioruna! Ju dom by blisko. Ledwie wysiedli, udali si zaraz do stajni oglda konie i wybieradla Rafaa wierzchowca. Rozdzia 19 SOWO HONORU W okolicach Orszy w poowie sierpnia z konia i przypad ku ch. 48jx}jӺA48j4jA4 }x} jL  @jj{AA ' >korpus pod rozkazami ksicia Jzefa Poniatowskiego zczy si z wielk armi. Tam odbya si rewia powszechna. Cedro i Rafa Olbromski spodziewali si ujrze Cesarza. Ujrzeli go te w samej rzeczy. Wemgle wietrznego ranka dostrzegli stojcegonieruchomie daleko, daleko, na urwistym brzegu. Za nim byszcza barwami mundurw sztab i wyprone, poyskliwe gwardie konne. Wojska defilujce rwnin w dole, ujrzawszy szar kapot i trjgraniasty kapelusz bez ozdb, wznosiyjednolite okrzyki, podobne do salw dziaobitni. Mijay puki francuskie, holenderskie, woskie, niemieckie, polskie...Wszystkie oczy skierowane byy na ow nisk, krp posta szarego czowieka z ramionami wzniesionymi ku grze. Krzysztof Cedro nie spuszcza z niego wlepionych oczu. Widzia oto speniony na jawie swojego ycia wielki sen. Dotrzyma Cesarz sowa honoru, danego pod Madrytem najsabszemu ze swych onierzy, konajcemu w polu kalece. Dla tego jednego sowa wielkie puki zczy, umundurowa, wyywi i poruszy. Sprzgze sob obce narody... Cofn si sztab. Podano buanego araba. Cesarz siad na i zjecha ze wzgrza. Gwardie szy przed nim, wita za nim, i znowu gwardie. Puki defilujce zatrzymay si na rwninie, wycigny w linie, kwadraty, podune kolumny. Jecha wolno przed wyprostowanymi frontami, wiodc oczyma po liniach ludzkich jakoby po nasypach martwej ziemi, po palisadach z drzewa, po rowach z kamienia. Twarz jego bya zimna iobojtnie ponura jak zom gazu. Spojrzenie oczu mijao twarze po twarzach, szo po spojrzeniach tysicy jako po martwym szlaku. Oczy straszliwe, w ktrych gromady ludzkie przyuczone zostay widzie jeno rado i gniew, byy w tej chwili nijakie, obojtne, zasonione olbrzymioci myli dalekich. Rka pocigna cugle konia i jaki rozkaz pad z ust. Wstrzyma si Cesarz. Podnisoczy. Patrzy w puk. Widzi kad twarz, przechodzi kolejno jedn po drugiej. Spotka wlepione w siebie oczy Krzysztofa Cedry, oczy skamieniae z onierskiej wiernoci, oczy przysige. Przez chwil co zamigotao w twardych renicach cesarskich jak daleki bysk w burej, bezlicej, bezksztatnej chmurze. Wspomnienie stao si jasnym widzeniem rzeczywistoci. Przelotny, psmutny umiech spyn po granitowym obliczu... KONIEC ------Konwersja: rpg6@go2.pl idziemy w bitw tej godziny, a on dla siebiejednego zwolnienie wyprosi. Sprawiedliwie mu uczyni los! Niechaj gnije pode skwarem. Uderzyy bbny. Bataliony, wykrciwszy sisekcjami w prawo, twardym krokiem poszy wraz w kierunku fortu orleaskiego. Wida byo wielki ich elazny szyk, bysk karabinw. Wkrtce ich py drogi i kurzawa dymu zasonia. Krzysztof wrci do przyjaciela. Wycignz pochwy szabl sw i koniec jej twardo zanurzy w gboko rany zadanej sztyletem. Siad na kamieniu i gada do trupa: - Taki to jest nasz Roncevalles, towarzyszu... Nadszed czas, e wsta z miejsca i pocz wygrzebywa w lotnym piasku d grobowy. Zrazu nagimi rkoma, potem znalezionym uamkiem czerepa granatu. Tgo si zgrza, dobrze spracowa, nim nad wieczorem wybra d na chopa. Zoy tam zwoki. Wycignite rce skrzyowa na piersiach. Zasypa towarzysza gorc hiszpask ziemi, piewajc sobie i jemu pie poegnaln, pie bez wyrazw, pie samotn. Rozdzia 18 DOM W urzdzie regentowskim kieleckim od dawien dawna lea zoony testament szlachcica Nardzewskiego. Wedug brzmienia tego aktu dziedzic Wyrw cae ruchome i nieruchome mienie swoje zapisywa na wasno siostrzecowi swemu, Olbromskiemu. Skoczya si wojna krajowa roku dziewitego i uan, w mizernym stopniu porucznika, mia z Krakowa powraca na lee ze swym pukiem. Alici kolega Jarzymski, ktry w Kieleckiem jakimi dobrami administrowa, zetknwszy si z nim obwieci mu radosn nowin. Rafa coprdzej wzi z wojska dymisj i popieszy do Kielc. Urzdowe otwarcie testamentu zicio wszystkie jego nadzieje.By samowadnym dziedzicem. Wiedzia o tym wprawdzie, e z folwarku zostaa tylko ziemia nie zaorana i trocha potw, e chopi uwolnieni z paszczyzny nie podtrzymaj ju teraz najmizerniejszego bytu... Mimo to ochotnie popieszy na miejsce. A gdy raz wkroczy w te gry, to ju i zosta. W tym czasie do Tarnin sprowadzi si mZofki i apczywie obj gospodarstwo, nibyto chwilowo, niby to dla ulenia staremu. Rafa przeczuwa, e tylko ze srogimi walkami mgby now rodzin z Tarnin wysadzi. Tote usiowa wydoby jedynie stamtd co mona i nie kwapi si do domu.W Wyrwach pocztkowo mieszka w czworaku, ktry po drugiej stronie sadzawki ocala z austriackiej poogi. Wyporzdzi sobie w kocu tego domostwa stancyjk i dwie zimy przepdzi w niej znonie. Wszystek teraz poszed w mylistwo. Strzelec Kacper i Michcik, ktrego z wojska do Wyrw zabra, stanowili dwr: Kacper jako strzelec, a Michcik jako kucharz, szatny i doradca. W rok po osiedleniu si ju Rafa wznis stodoy o murowanych supach, gontem kryte, wysokie, odbudowa stajnie, obory i do porzdku przywid pichlerz. Nastpnego roku ufundowa now grobl z upustem na palach bitych i odrestaurowa myn, a wreszcie od wiosny trzeciego rokubudowa dla siebie dom. Dom by z modrzewia i wielkiej jody. Od dawna wszystek sprzaj zwozi zimow por z ysicy, Bukowej i Strawczanej gry olbrzymie tramy modrzewia, buku i jody. Obrobione z nich przyciesi i belki schy w porze letniej pod osobn wystaw. Z Klonowa zwieziono jdrne gonty, w Bodzentynie stolarz dopasowywa ju okna idrzwi. Przez cae lato sycha byo oskotsiekier, a ju w lipcu zrb dworu z wizaniem belek, krokwi i at bieli si na okolic. Rafa przey dusz cae to budowanie. Sam kade z drzew, czasu wypraw myliwskich, obejrza i wybra na grach. By przy ciganiu go z wyyny na chopskich barkach, przy zwoeniu pod wystaw na rozworach. By przy rozpataniu kadej belki, przy oddzieleniu pnocnej jej czci od twardzizny poudniowej, kady cios topora widzia, kady sk, rdze i wypa pomaca rk. Cae dni wiosny i pocztku lata przepdza wrd traczw i cielw. Przywyk do tego, eby mu si nogi pltay w mikkich i cienkich wstkach heblowin, eby ucho chwytao szelest odciosanego toporem oszastu, lisk melodi hebla, dzwonienie duta w jdro rdzenia modrzewiowego. Nie byo przyciesi, ktrej by nie zbada do cnarachunkiem, okiem i rk. Gdy ciany z niezmiernych pniw wyrastay, cieszy si jak dziecko. Nowe ycie zakada tu sobie, mocne ciany na kamiennym murowaniu fundowa, zwiera zrb mocnymi belkami i niewzruszonym stragarzem na moc, na siprzeciwko wiatrowi i wszystkiej burzy. Samrok i napis na tym stragarzu wyduba. Nareszcie wyniosy dach z kupy rozrzuconych gontw i at zacz wyrasta. Jednoczenie z t budow domu prowadzony by forsownie karczunek nieuytkw, wydzieranie jaowcw i wynoszenie kamieni. Co z de brata Piotra, nie tyle dziaaniem przykadu na rozum i wol, ile moc niewiadomego dziedzictwa, przylgno do modego rolnika.Od wczesnej wiosny do pnej jesieni kurzyy si w obszarach tak zwanych odpadkw, po zboczach grskich, kupy wydartego z ziemi jaowcu, ktry palono wraz z pniakami jode. Oswobodzeni z niewoli, ale ubodzy zarobnicy darli z ziemi korzenie wielkich pniakw po wierkach, jodach i bukach, ktre tam niegdy szumiay. Wielkie wykroty, obwieszone kamieniami kwarcu oplecionymi przez niezliczone korzenie, sterczay na kadej szerokoci. Doy pod nimi zawalano ziemi irwnano pracowicie. Dzieci i wyrostki zbieray niezliczone masy kamienia i wynosiy na przydrone kamionki. Gleba tambya kamienista. Okrgy, siwy, twardy gaz lea nie tylko na powierzchni, ale i pod cienk warstw ziemi rodzajnej, ktr okrywaa trawa, mech, kwiatek leny. ysyjego czerep wyglda z gruntu, gdziekolwiek rzuci byo okiem, gdzie stpn nog. Kiedy poruszono gleb falist po wykrotach, stargan kilofami w gry i doy, kamienie zdaway si wyazi gronami, wyuskiwa si jak orzechy, rodzi w oczach i mnoy jak niezliczony owad. Pug, puszczony pierwszy raz w nowin, zgrzyta, skwiercza, wi si i prawdziwie walczy. Rwa korzenie, przecina nadgnie kije i rozrywa odwieczne legowiska gazw. Pierwsze skiby byy krzywe, tam pytkie, tu sigajce za gboko, a do podgleby skalistej, rzucane w prawo i lewo. Ziemia nie dawaa swego dziewictwa za darmo. Trzeba byo rozedrze jej zros calizn, wyrwa tysiczne spojenia, rozpata yy, wyora oporny kamie i z niemaym blem krzya odnie daleko. Nadeszo lato dwunastego roku. Rafa w tym czasie, po zciu yta, ku kocowi lipca, najusilniej karczowa nowin. Jeszcze stay powiejcymi pasamiowsy po polach. By po starym lesie wielki szmat ziemi, otaczajcy szerokim ramieniem rozd k, przez ktre pynarzeka. Niwa ta suya a dotd za pastwisko. Wyrosy ju na dawnych porbach nowe chrusty i mody lasanek, przewanie liciasty. Obok pniaka citego wysoko, ktry oblaz z kory, zbiela jak ko, stwardnia i wysech, mona tam byo spotka gaje leszczynowe, zwarte ostpy grabiny z buczyn, mode dbki lnice jak spasione rebce, najcudniejsze. gstwiny icie dzikich krzeww, kolczastych tarnin, ktre w drzewa porosy, tgich sumakw, dzikich gruszek, gogw i jeyn. W dawnych, zarosych wykrotach, gdzie teraz gniedzia si wilgo najduej, powystrzelay olbrzymie odygi kwiatw, dudy opianw, niezdobyte barykady dzikich malin i wielkich ostw. Cay w "stary las" kopci si teraz od ognisk, przyduszanych nowymi wci warstwami gazi, badylw, pniakw i korzeni. Ludzie w chodku, przejtym od drobnego ddu, pracowali chtnie i ywo. Kady rad by bra udzia w tym dziwowisku, jakie mia przed oczyma. Nie bdzie ju starego lasu! Ju po poziomki, poczarn jagod, maliny, dziady, orzechy nie pjdziesz w stary las, nie bj si! Rafa zakada sobie wiele na uprawie tegoanu. Mia zamiar sia z wiosn owies i pa nim stadnin, ktr w myli stale powiksza. Wanie siedzc na pniaku miz maej, glinianej fajeczki tiutun i rozmyla o przyszym stadzie. Z lekka przemk od konierza i plecw, wic si zagrzewa fajeczk, wesoymi mylami i skurczeniem postawy. Dymy z ognisk wasay si przez pola ju przetrzebione iniosy wo jaowcow po pierwszych skibach. Michcik, pracujcy w pobliu na rwni z najemnikami, odchrzkn, wyprostowa si... Co mamrota. - Co gadasz? - spyta porucznik nie wypuszczajc z zbw fajeczki. - Melduj... - C meldujesz, stary Austriaku?. - Me.., melduj... jako go je... jedzie. - Wcieke si czy co? Do mnie go jedzie? - Wida ano, e z gry go jedzie... - Prawda! Kto jedzie. Bryka w trzy konie... - Bryka nie... nietutejsza... Bryka jak si patrzy... kra-kra-kowska... - Prawda! Bryka krakowska. Konie wspaniae... Z gry, po wertepach drogi, po wybojach i kamieniach, ostronie zjeda zaprzg solidny. Z dala wida byo, e wysoko schlastany jest botem. Para rosych koni sza w dyszlu. Trzeci na przyprzk podreptywa luno. W siedzeniu owinity w burk jecha podrny. Rafa nie spuszczago z oka. W pewnej chwili zakrzykn: - Eje, Michcik, eje! Czy to tylko nie pan Cedro do nas jedzie? - Nie mog odpowiedzie, jako em nigdy takiego pana Cedra na oczy nie uwiadczy. - Eje, Michcik! Zbliya si bryka o staje, o dwa. Rafa stan na pniaku. Podrny ujrzawszy go przyoy szka do oczu. Ju teraz Olbromski nie wtpi. Jake nie huknie ku niemu z caej piersi: - Krzysztof! Krzysztof! Podbiegli ku sobie i padli wzajem w ramionabez sw. Za chwil Rafa siedzia z przyjacielem na bryce, zdajc do dworu w Wyrwach. Michcikowi kaza wle na kozie. Nie mgsi napatrzy na Cedr, ktry z wysmukego modziana sta si mczyzn muskularnym, o bujnym wsie zadartym w gr, o ruchach porywczych, onierskich. Zaledwie z miejsca ruszyli, Rafa zacz pyta: - Skde w tej chwili jedziesz, braciszku? - Z domu. - A dawno wrci? - Ju w marcu puk nasz przelaz przez Pirenejskie Gry. Z Francji wyprzedziem go dyliansem... - Kiedye do Olszyny przyby? - Dopiero w czerwcu. - Przez cay czas przy ojcu bye? - A do tej chwili. Ledwiem si oto wydar. - Ale waacha masz, niech go pioruny! C za ko! - nie mg Rafa powstrzyma okrzyku, patrzc na rebca idcego przy koniach na przyprzk. - Iberyjczyk... a jeszcze w Olszynie go pali- skromnie wtrci Cedro. - Ale ko! - Musiaem dobrego konia wzi na tak wielk wypraw. - Na jak to znowu wielk wypraw? Krzysztof popatrza na niego z ukosa i rzek: - Na wielk wojn. - A no tak, rozumie si...-poprawi si Rafa. -Ja bo siedz tak na uboczu... - Rzeczywicie, tak si zaszye, em ledwo si dopyta. - To ty idziesz znowu? - Kpisz, bracie, czy o drog pytasz? Ju w kocu czerwca nasz pity korpus przeszed granic. - O niczym nie wiem. Siedz tu, mwi ci, za grami, za lasami, ludzi prawie nie widz... skde mam?... - Tote po ciebie umylnie zajechaem. Potniem zboczy z radomskiego traktu. - Bardzo... bardzo si ciesz... - nieszczerzemrucza Olbromski. - A jake mylisz dalej?kiedy i dokd cign? - Jutro, rozumie si, w kierunku Puaw na Lublin. Nasze wojska, jakem si w Kielcach dowiedzia, poszy z Serocka, z Putuska na om i Augustw pod Mir. Ale gdzie nasz puk sidmy by moe, ani wiem. Ty si dzi zbierzesz? - Ja?! - krzykn Rafa. - Czy oszala? Patrzaje, co ja tu mam do roboty! Dom stawiam! - Dom stawiasz! -wybuchn Cedro miechem tak wesoym i hucznym, e Rafaa a zo wzia. Zarazem jednak wstyd go ogarn. - No, c ty mylisz! - zaperzy si. - Objem ziemi, musz si raz wreszcie j pracy. Wiecznie bd bki zbija? - Pracy si imasz, kiedy na wielk wojn wszyscy idziemy? Siedmdziesit tysicy naszych wyruszyo... Olbromski mao nie paka. Naraz go obj al niewysowiony tych nowin, pl, potw... Spojrza na dom bielejcy w oddali midzy rozoystymi drzewami... - Kiedy to ty chcesz jecha? - zawoa. - Jak si tylko zbierzesz. Choby jutro. - Kiedy ja si zbior!... Ale ja nie mam... - Czego nie masz? - Koni... - mrukn wymijajco. - Mona by wzi Samo... Samosika... - wmiesza si do rozmowy Michcik czynic na kole foremny pzwrot w ty. - Milcz, gupi! Sobie bierz Samosika. - Wedug... wedug rozkazu. - Kt to jest? Twj koniuszy? - spyta Cedro. - To jest taki Michcik, jeszcze brata Piotra famulus. - To Michcik... - rzek Cedro z uszanowaniem. - Syszaem o tobie, bracie,duo dobrego... - zwrci si do onierza. - Pjdziesz i ty na wojn? - Skoro panicz... - A ce to w tych czasach porabia? - W austriackich glidach przeciwko nam suy! - wtrci Rafa, przejty nag zoci do Michcika. - Do diaba! - mrukn Cedro. - Dopraszam si aski pana porucznika... -pocz bekota onierz - sze razy dezer... dezerto... Kije braem trzy razy, wkajdanach... pod sdem bywaem... Nie udao mi si do swoich dosta. - Przeszed na polsk stron dopiero pod Sandomierzem... -doda Olbromski. -Teraz u mnie na folwarku burmistrzuje. - To, Michcik, i strony swoje zdradzi dla tego panicza? - Trza byo, bo karczunku tu duo, a pan mody. - No, i podoba ci si w tych grach?- Niczego. Miejsce dosy wesoe, ino... - Ino co? - Ino piachu. jak si patrzy, mao. - Piachu mao? - Kamienia duo, a piachu, po prawdzie, mao. - Wic ze mn na wielk wojn obaj idziecie! _ rzek nage Cedro zmieniajc -przedmiot rozmowy. - Wielka to bdzie wojna. Wojna nad wojnami. - Juci ja, wedug rozkazu pana porucznika... Jako e i Samosika... pan mi przyobieca pod siodo... Rafa milcza pospnie. W pewnej chwili rzek nie patrzc na towarzysza: - Id i ja... do pioruna! Ju dom by blisko. Ledwie wysiedli, udali si zaraz do stajni oglda konie i wybieradla Rafaa wierzchowca. Rozdzia 19 SOWO HONORU W okolicach Orszy w poowie sierpnia z konia i przypad ku ch. 48jx}jӺA48j4jA4 }x} jL  @jj{AAN@,jI_@jj聁