.ę$˙ŽQiš˘!=„‚ „ä ­$‹˜Ŕ!ŁRž“ Î FJJř'1ěXÇč3‚ăÎż…ôߔÎK Á”VŠŔr§üŸ„MsŁĘšaX—Ł'ü˜v#ÇaŽVż8„@§ý˙Rţo•0ń—űŔ…`ր%ŠcžN8âů˘4˙ť>DxËˆ:”eŔ|c‡đ<ŻÖ%ä‹8 Źr!ÔřGOOMBAGOOMBAGMBA–ĐęHٟĺHYŸĺHŸĺŕdAâDŕâă d†âT…â,Ÿĺ¨âŔ0âQá 4 4ű˙˙:â9ŸĺQá 4 4ű˙˙:ôNâřŸĺě8ŸĺQá •4 4ű˙˙:äŸĺ  ăSá ƒ4ü˙˙:ă¸Ÿĺ8 ă á –ä ä0Sâű˙˙` áŹHŸĺ`„ĺ¨hŸĺ¨HŸĺ`„ĺ ă Ÿĺ°Áᜟĺ˙/á.ę$˙ŽQiš˘!=„‚ „ä ­$‹˜Ŕ!ŁRž“ Î FJJř'1ěXÇč3‚ăÎż…ôߔÎK Á”VŠŔr§üŸ„MsŁĘšaX—Ł'ü˜v#ÇaŽVż8„@§ý˙Rţo•0ń—űŔ…`ր%ŠcžN8âů˘4˙ť>DxËˆ:”eŔ|c‡đ<ŻÖ%ä‹8 Źr!ÔřGOOMBAGOOMBAGMBA–Đ 0đ ™Uih7 RUD@ 0Xđ@ €ˆˆq`PUUQ ™™HAptbd5Q1QUUQl)`€D€` P@ @I Hps'6FTQE%IĂŔ€nđÔ@pë`ďPľ+5@ě€;7g;ç#‡O€ż‘‘h(qF&PRQ ťoOă€www.a$PcWЏ`^&ƒ'€_€­ ?ÖńdŕPŸ@ď*€ĐÔQ?pž™iI”€p`5SQUEUě`ߖă€˙_p˙`ç_c~P?€@G@FTtU㍀4b°_`dHˆpw6fP0;Uç–™™–‡ˆˆhGsŸPÁpŸ›I†wrF@TPAUE€ż™™™’‡¤ˆ@?c€ż@`˙–’†€@wGfaUP ?Ph`tp@ff1UU$bď !oçŃ{׀(2?żĄ—ulBŸ_a{%ÔaQ„b°ˆˆˆűrf˘>)č´<ŕ ^ 5’~€C?BăŔ{A H„7p6 `^Q5UU@™IF–€„trd˙UQE@™Ą?™?ˆßfaUR0U?Ť@™™”)A)ˆ(wJfZS00%1[1ŸF™!™ˆwpfßU!U UU4ęż™ôAˆ†wwGf“ß~_ đ@DŞ°wfaS#P`@żA0żPU@k˙_˙ €ŔÄ˙!ü°“ T?2™iˆžfa$UEDQ$!?đ^%^Ŕ?#ëI@™”ˆhˆwttFbBEqA Ÿ˝™ ż†€wBżd@Q@żb™i–’Ÿq_TR0BCß™‘Ć˙?wwŃ?ŕ?QbTUBU4$đ??dŸQŃC!?”ۙA_swwbE3_A˙™i~ç$ô_~`1ŸßPż0Sß$ŸI`QiÆĄqwý 6UŸT'Ť@i `h`GGGf&A%`iݑhŕHq#FF]E$EÍ–~a I†„qĘŔŸ™™—iţ!GOEĄ—T˙™𿐔’€HH€#`P1a°–™Á› Cƒ@żq@81b@r6‘F€Ÿ0`ffPÝFŐRÇ??01?ÉHB*i”Ă8čbăţ˙żtwa7˙č9ŕ*Qż@ _ T˛šP§Ăp#``ť’`€0w%FS ż‘?€`0660SS €˙R8 DqŔF6 ŢQâŤy@`p?TPU4qŸ„? âăŤ~@  ˙7ߟ _0ü\/zzŠ ߑź@0H??*žkŁ€†‘p3Â$$$$RSSC4FF%RteC4VG%RddC455%BBBBXď=RJÖZ9gœsŢ{˙˙Xę=LJĎZ1g’sÔ{÷üägźCčClC) C] 𵆰KN$ňkIHRRă!šBĐ!GOys€ˆ@Ó-Ühŕ$đUý`ŕ!!‰4,ƒôŰ đWůěçđŢř@ Ә 7¸Bڟ  Ó ?Ő'ŕ ÓxG Ó7(9đÎü"HŽBaĐ8đdřI# h@C8đ!ýđŮů> đý-Ý @ÉĐ'ź%đ ýčđůx ƒ đý7 /ňŰ đżř' Lŕ '`đôü h #@÷Ń Hx(Đđřř đçüřźźGhCXC C2ˆC´ J'PhR{˙ŕĂ˙3:3z;Ł@*Ń 9+ňѐźpGhCńľ‚° )H†h.Ýđš 8PCpđRü(Ú0Ĺń 9 ŠBÜ ŕ%(˙÷Ĺ˙˜$EŕH€h( Ý"ĽBĐ"ů˙1# .1đořř˙0:0z!Ɂ@Ď4´BĺŰ Hh €)Ý™)ÚIBIIIBŕIIAƒ˜ţźźG‰°1÷çhC€´HIh h`B@@đ#@Oi#‡B щi1ša)ۉĐ ŕHa‹aI ` !@€źCpGhCCC€´!"R( KŰR(ŃHŕŘQ1‘BúŰ !‰Hƒ€źpG0  ľ#đřźG°´€KÄ *KŃK#€A#Ó˘ŕCETS0 \ ,Ú˙!!1ŕ¸BóŰůçCŃR0(úŰ°źpG0*A A˙"Iü2 ‚ˆ‚"H‚pG@Iż" ‚ˆ‚pG@đľNˇhđŘűH1iŠŔCA@@ 0aŕ ÓxA(đhű Ó(yđaű` Óh 7¸BÚ  Ó ?Ő'! 1@#™BHМC‡` đźźG„C đľ"JI# h@#[™BĐ EHÁpEI hOÓ#'<pK Ň$x#Cp‹Ó"Cp8<‰ Ň$Qx9K!CQph !#ŰŸBŘ!Ń`4I`4Iˆ€3IMˆH€¸`đŃů$đ]ű ˙÷h˙`ŕ!!‰4,ƒńŰ*L ŠŔC8ađÝű!Lŕh˙÷i˙@ÓH„hŔh (Ú !Iŕ!I XđűúH„`ń 8@ĐđĄůH8@ßĐđář$đ(ű ˙÷2˙`!‰4 ,ƒňŰLŕđű ŠÇC¸ůŇ I € IM€˙÷ÎţđźźG„C2lCC€ `8`đľ $M/¨`ŃđUúŕ/Ńđű đýHŠŔC(a/Ń ŕ/Ń ˙÷řţ` ÓŽh/Ń°Iŕ/ŃI°XđŠúŽ`ń @Đ/Ńđ(úŕ/Ńđďú H @ÖĐđęüOŕđ°ú8ŠÄC ůŇđźźG„C h`ˆ`ľ ˙÷Ś˙źGľ ˙÷ ˙źG€ľ Oúh 0*Ú2R€żh"ŸBĐ"˙÷]ţ€źźG„CľK"›hƒBĐ"%0˙÷NţźG„CľˆBĐ8đ2ú8!đRúźźGOFFONwith RONOFFSLOWMO5min10min30minOFFIIIIIIIIIIIIIIINormalTurboCrapProtGBAGBPNDS1P2PLink2PLink3PLink4PBlackGreyBlueNoneYellowGreyMulti1Multi2ZeldaMetroidAdvIslandAdvIsland2BaloonKidBatmanBatmanROTJBionicComCV AdvDr.MarioKirbyDK LandDMGMGBSGBCGBAGBAuto Goomba Pogoomba ľˆ°' ˙÷Iý" ;Ą˙÷`ýAHx(Đ'@I¸ XhF?˘˙÷ ˙@HAIx€ XiFhF˙÷˙iF" ˙÷Fý;OĄ ˙÷’ţ@Ą ˙÷Žţ2Ą ˙÷Šţ2Ą ˙÷†ţ>Ą ˙÷‚ţ°źźGPowered by XGFLASH2.com 2005uChav2.2 on wCŘ`„C”`B autofire: A autofire: 2ě`Controller: Display->Other Settings->Link TransferSleepRestartSave State->Load State->Manage SRAM->Exitľˆ° ˙÷Qü" 6Ą˙÷hü:H;Ix€ X:ĄhF˙÷ţiF ˙÷ţ8H8Ox8Ą€:XhF˙÷ţiF ˙÷öý6L7I x€ X6ĄhF˙÷űýiF ˙÷éýŕx4I€ X4ĄhF˙÷ďýiF ˙÷Ýý4H4Ąh€ ŔŔ€:XhF˙÷ŕýiF ˙÷Îý y0ĄŔŔ€:XhF˙÷ÓýiF ˙÷Áý/H/Ąx€:XhF˙÷ÇýiF ˙÷ľý/H/ĄhhF˙÷˝ýiF ˙÷Ťý°źźG Other SettingsŔ( `VSync: Ü_”`FPS-Meter: „CŹ`Autosleep: Đ`EWRAM speed: 2Swap A-B: Autoload state: Á(Goomba detection: PaGame Boy: ľˆ° ˙÷…ű" Ą˙÷œűHIh€ XĄhF˙÷IýiF ˙÷7ýHIx€ XĄhF˙÷<ýiF ˙÷*ýHIh€ XĄhF˙÷/ýiF ˙÷ý°źG Display SettingsĐ_aPalette: Ţ_ź`Gamma: 8\aBorder: €ľˆ°hFÇH 7x()ĐhF"Ąđ¸ţđŠ˙‰‰01Ťp02zp02úp02:q0200şqiF"řq ˙÷ű°€źźGtC 00:00:00 HKx1p I hC `x+Ń˜Cŕ+ŃŰšC`pG!ppG„C2 HKAx1Ap I hC `Cx+Ń@ŕ+ŃšC`pG!AppG„C2ľH#h[ŔŘBÓ#[ŔđßţźG2 Jx0p‘x H)Ń Iŕ)Ń Iŕ)Ń! `pG)üŰI` ppG„C¸( ŒŕĽPFHx1px)Ű!ppGŔ(H#xY@@ppGÜ_ľHx1px)Ý!pđŞţđ¤ţźGŢ_€ľ ˙÷@ú" Ą˙÷WúđČţĐ/ÚĄŕĄ" ˙÷Jú/Ń" Ą˙÷Cú'đdţ7Z/úۀźźG Sending... Link error. Game is too big to send. (Check cable?)ľđßű đGřH…F˙÷„řźGľđŃűđ%ř€!Č`!‚A‚H‚đ7ţźG@€ľđřđ)ţ ˙÷úOŕđţý8ŠŔC€ůрźźG €ľ'8˙÷ýůđíý?řŐ'8˙÷úđĺý7/÷ۀźźG°ľ$%­/Đŕ0˙÷âů`(ƒđĐý4 ,ňŰ°źźGľ'üđĹýx ƒ?ůŐ ˙÷~ůźźG H#ÁxY@ÁpÁx H)Ń#h™C#[Cŕ#h™C #C`pG„CH#h›Y@`pG2H#yY@@qpG„CľHh1  `đŸýđ™ýźGĐ_ľHh1`)Ó!`đ…ýźG8\H#xY@ppGÁ(pGpGľ˙÷ű˙x!8đUýxCźźG )Ń pGHpGpaHpGp pG1.07 pGOct 18 2000 8pG 8pGđľ6  )QŃ đźźG)H…BŇ(-(3Ű9x{x8qbYťxRYűxRY;yRY{yRYťyRYűyRY;zRY{zRYťzRYűzRY;{RY{{RYť{RYű{R7^”(ËÚ(Đ9x78Ž¤(řÜ1HđÚü!HđŐü -ŻŘ 0CŠç°ń˙ľđßüźGľđüźGľđüźGľđîüźG pG pG𾐰% ŞT0(úŰ!¨˙÷F˙ŠF¨'904(Ú!)@:(Ű" @hF"˙!đĹüŠ ˆHK8™BĐ (@8="ŸŇC—BĐ @@@(Ÿ Ń!Š’+—BĐ#@1)ôŰiF#Áš)*Đ!@@Ç˙/š[Ń 0 (fPúŰ "! đˆü!h(ąBĐ 8@!‹ăX*+Đ"@1 )őŰbj)˛BĐ!@)6Ѩ0!˙÷Óţ0Š *‹Đ"ŇŇ+(Ň#@+šBŇ#@+(Ó#@Ť3/™BÓ'@/ŃŠ X¨€X*)Ř"ŃÉ(Ř% @/8°đźźG˙˙˙ľ˙÷A˙Ç˙˙÷?˙8@(Đ ŔC2ŕ$”Ť€!kFYT1)úŰÇ˙/!Ń%/đ)ř(Đ'˙˙/ŃJ! Hhŕ‹ÎĆP1‘BůÓđ#ř(Đ%/@/Ń˙÷ ˙Ç˙ /ÉŃ°đźźGÜC˜Cƒ°IhFÉŔ™ )Đ °pGxa!h šBŃBhËCšBрhČBŃ!pG˙ľ%K ˜% ™ š œ Ÿ]`#ŰC.Ń°đźźGž#ŢBĐž.)Ńž#ŢBĐž."Ńž#ŢBĐ›+Ń&öC´BĐ,ѡBĐ/ѲBĐ* ŃąBĐ) Ń°BĐ(Ń˜°BĐ˜(Đ%-ŃčCĹç˙÷P˙Âç˜C˙ľ‡°˜›@Á9‘ š(“ÇxƒxšY@“CxIY@“xIY@“KYI Žś ›ąYX›™B-ÓD+ĐqKœB(Ř#ŰœBŮËxťBĐqlNI N@›ąYX›™BÓDĐfKœBŘ#ŰœBŮËxťB Ń xŸťBŃKxŸťBыxŸťBЛąXP™0ˆB˛ÓŁŕŸłřPC+Ý+Ř× ?—ż{žCˇsŕ+Řßŕ&ß ?ŕ˙?p2˙/úŘp2/x5p2;ůŃĎxĂx0ŸBŃyx0ŸBŃOyx0ŸBяyx0ŸB ŃĎyx0ŸBŃzx0ŸBĐ8A#ŰœB Ř9Ic_ż9CpQÚHŕ#›œBŘ<ŕ#›ä ŕ› 1ŕ01˜BŇxxˇB÷ĐA#›œB ŘfĐOK˜BôŃa ˙÷ˇ˙ @&˜ˆ˙÷Ż˙˜60`.őÓCH˙÷Ś˙ Ť˜pŃ ;pAH[# Ŕ ď Ť>Np0˙÷“˙0˙÷˙ŤXp˙!˙0˙00™pŮp@;p#›C˙÷€˙3H&ˆ‘€1H1Aƒ1HÁ€A‚Áƒ¨˙÷Š˙(Ń1%HČ&‚˙÷V˙™ ˙÷f˙>Й(öŃ`Ŕ˙÷]˙0 ˙÷Z˙&v ŕ˙ç #ŕ ŕ0ˆ6˙÷N˙<,řŃ$$ŕ ˆ4˙÷D˙=-řŃ Hhţ÷.úŕ ˆ4˙÷7˙?/řŃ ™ J€°đźźGägčCTC C br„aďc Ŕ€´#Ď\ÇT3:úрźpGľ H!I Lh˘BĐ ˙÷ë˙8h BĐ <`x`źźGägŘ1§W€´!"Cxx;C‡x?;CÇx?;CY€02€*đۀźpG€ľ ţ÷eú") Ąţ÷|ú"* Ąţ÷wúZ'đ˜ţ?űрźźG Write error! Memory full. Delete some games.üľ1K1Oh#[ű“ťˆ<fˆ'–BĐ˙Cŕä#ˆfˆ–BŃ7‡BÚ+őŃčç)љˆ™ #[™B‘Ý 5ŕ™ ŕ(92đžý­ż>ˆ.őŃ'đC.`h`Ÿ=ˆ-Đ 9*đŒýdôç'řC'```™ŕĘ I02 `!Iŕp02ŠBúŰ @I˙÷9˙ üźźG¤Cäg€ľđ^ţÂ)2:p01yp€źźGđľ "ĄđSý!Hđ—ý9˙÷ä˙á !7đŽý< đŠý9˙÷Ö˙< !7đý< đ}ý9˙÷É˙° 79˙÷Ä˙¨ ů˙÷Ŕ˙đźźG00:00:00 - 00/00kŔK÷ľŽ°CIh h›&1+ALĐ! ‘™+ + hÝ)Ýč89BÚ))ÚčŐ !`  ţ÷Yů'# “ŕ`ˆ ™ˆBŃ ˜Ŕ)Ř"˝BĐ" 0á 1ţ÷_ů˝BŃĄh–”‘7 ›› “¤&ˆ.ßŃ˝B Đ™š ›¨˙÷i˙"2 Šţ÷Dů/Đ"3 Ąţ÷=ů˜(Ń ˜Ŕ(Ü"˝BĐ" 0Ąţ÷.ů" Ąţ÷)ů7 ŕ˜(ŃĄŕĄ" ţ÷ů™H` ›`˜°đźźGŒCčgPush SELECT to deleteSave state:Load state:Erase SRAM:¤Cźľ“KLâ(Ť˙÷Ěú#[˜ä30€€ €g€˜``Hh `Hh˙÷2ţŕ`HOx(Đ8Iđ˛ü ŕHhţ÷řÁ˙1.1"8đNýźźźGäg0CPCuCôgźCTCœľ ˙÷ęý LjF ` Š˙÷ůţ˜(ќźźG ţ÷Ńţ˜ţ÷ĎřŔ Ó"! h˙÷-ţ˜!h8ˆBŃH `ô 8@ĐjF Š˙÷Öţ˜(ĐH8@ßĐţ÷ÄţÖçŒCœľ #LŕđŽü!:#˙÷k˙˙÷ ý LjF ` Š˙÷Żţ ţ÷ţ˜ţ÷‹ř@Ó"! h˙÷éý(Ń˙÷´ýřÓ"! h˙÷Ţýô 8@ĐjF Š˙÷ŽţH8@ŢĐţ÷ţœźźGägŒC÷ľ˙÷dý#ŰC% I ŕNˆžBŃÎh3ŚBŃž1`­‰ ˆ*đŃI `ţźźGčg¤CźľIh"’ř J)0Ť‘˙÷%ú )đ>ü¸hI`đůźźźGägCH#hŰ@pGlCľ˙÷ő˙(Đ Hh˙÷/ýjF!˙÷Š˙(ŰH™h˙÷Ć˙°źGPCTC˜ľ˙÷Ů˙(јźźG ý÷Ý˙") Ąý÷Ś˙O#řđóű!";˙÷°ţHh˙÷üüjF!˙÷v˙(Ú "!˙÷6ý(Ń˙÷ý ý÷g˙Đç Saving.ägPCżľ˙÷—˙(4Đ! Ş˙÷N˙(-Ű˜€h()Đ!Ş˙÷D˙("Ű#[M0"č™đĐú#ęK’ę!IŤ H˙÷6ů™”31‰‰!€˜™"H`!8˙÷ćüżźźGäg0ŕľ!HKJ˙÷?ţ"!˙÷ĐüźGäg€żľ˙÷A˙(<Đ Hx€8ÓHh˙÷wü! Ş˙÷ďţ! Ş˙÷éţ-Ű˜€h B Ń"RIH˙÷<ü/Ú˙÷Ä˙ŕ/ Ű˜"Ah’ J00Ť‘˙÷"ůŕ˙÷´˙"RIH˙÷"üđśřżźźGdCPCŕ€ˆľHx€"ÓHh˙÷-üjF! ˙÷Ľţ(ۘ€h¸BĐ˙÷E˙"R I H˙÷÷űjF!8˙÷’ţ(Ú˙÷z˙đ‚řˆźźGdCPC€ŕüľ ˙÷äű .MiFŞ(`˙÷ôü˜(ŃüźźG ţ÷Ëü˜ý÷Éţ@&Óćh%(ý÷Ăý˙÷ßű°BŃ(!˙÷{ţ%mH5h…BíŰ#[BÚ ý÷Iţ") Ąý÷`ţ%đú5<-úŰŕř ÓM"!(h˙÷ýű˜)h8ˆBŃH(`ô 8@ĐiF Ş˙÷Śü˜(Đ H8@´Đţ÷“üŤçŒCpC ROM not found.¸ľ˙÷Iţ(IĐjF! ˙÷ţ("LÚ#[ŕ0" IđŒů•Hh™qHh™HqHIx x€€ÉÉÉCI xÉÉ CI xIC™ˆqHx€ÓHh˙÷Oű™ˆ`/Ú"! ˙÷Œűŕ™#[Ŕ0"˙÷ű¸źźGäg0g8\Đ_†CÁ(ˆCŢ_dCPCľ˙÷ăý(!ĐjF! ˙÷šý(ۘJy`Ay J`€y J‰p!@ JÉp!@ Jŕ#pI@@ p°źG8\Đ_†CÁ(ˆCŢ_řľ&O˙÷Źý(CĐ !I%=p70ˆBúŰjF! ˙÷Zý(LÚ#[ŕ0"Iđćř–HJh™qHh™HqHx™€€ˆq˜xyŇŇCq˜/…`Ú"! ˙÷őúŕ™#[Ŕ0"˙÷„úřźźGŕäg0g8\Đ_†CˆCđ´8O8J9j `–‰%3L.SŇŁ›][ŸD/7>W SŠ BŃՉ-ÜŠ63CŰC‹BŃiсщ) ÜщIaZ ŕ%K˜BŃ$H!ŕ!сňç!ÉŔC ‚P‚Š CŕK™BŃH•ŕ!ŕK™BúŃH!‘ŕK™BóŃPh(Е`ŕh(Аh8`HŕH8bH€#‰CđźpG!`Q`‘Ń‚Q‚őç`g¨C€ @0&@  HKh˜BĐ Hx(Đ H!‚ I ‰C‰II‰€#CpG¨C0vC C“B0ӄF‹ĐR)Ó xp@I‹÷уŃ:Ó°´¸É¸Ŕ:űŇ°ź 2ÓÉŔűŇ ŕÉp Cp ƒp ĂpôŇŇÓ xpI@RůŇ`FpG CC›Ń‹XƒPűŃpGR‹\ƒTűŃpGŔâ˙/áËY@ÉÂP@€ ´KŃđôřRšBüŮ#‘BŇŰ‚BĐR‘BůÓ[A‰‚BřŃ źZ@P@€Y@ÉpGGGGG G(G0G8G C’фF0´ LĺŕŔÉ“C+@ůĐ˙#ŕ @pBúŃ0ź`FpG xpI[*ůŃpGŕ2x+űŃ x1p2+ůŃpGŔâ˙/áKŃđ™řRšBüŮ#‘BŇŰ‚BĐR‘BůÓ[A‰‚BřŃpGźFC€ŃÓˀÉŔŃůŇŇ Óŕ ŇxxŔŃ[IR÷Ň gFpG„FƒĐRÓp@ƒůŃ:Ó C C  Ŕ:üŇŇӁTRüŇ`FpGxG0°á`B @â @ŕ €ŕ €ŕ €ŕ  á!€ŕ‚Qŕ€R B0°á`BaB˙/á„F C›Ń Ó°´Lĺ€É;ťC+@рŔ÷Ň°źŇÓ xpI@+ ĐR÷Ň`FpG°ź Ňńçp@RűŇ`FpGxGŕ-é˙-éŕNâ<ŕĺâ  áŔŸĺ\ă˙/ć €Divide by zero˙ď˙/áď˙/á ă ăď˙/á4ŸĺŔ ă ď,ŸĺPáŔ $ŸĺPáŔ ŸĺPáŔ   á˙/á ă’Ęĺ˙/á3 ăüŸĺüŸĺąƒá°Óá°8Ăá°Óကă°Ăáď°Óá€Ŕă°Ăá°Ăá˙/á˙/áČ1Ÿĺ ă´Ăá ă˛Ăá ă°Ăá ă°Ăáe  ăŔ ă ă"ŕă°Ăá" áă°ĂႠ áŔ\âő˙˙ ă˛Ăá  ă Ŕ ă ă°Ăá ă°Ăá°Óá⢠ á/‚áŔ\âő˙˙ ăŔ ă ă°Ăá ă°Ăá°Óáâ  á €áŔ\âő˙˙Ü$ŠĺŕŠĺ˙/áŸĺ<č€âĺ° Ááĺ}Ď ă°0ÁáŔ\âü˙˙ĺ° Áá}Ď ă°@ÁáŔ\âü˙˙ĺ° Ááĺ° Áá ĺ°@Ááĺ°0Ááĺ}Ď ă°PÁáŔ\âü˙˙ĺ° Áá˙/ሟĺ°Áá˙/á ă ăş Ááś ÁᲠÁáž ÁáâĺÓ˙˙ë ăXŸĺ°Ááď˙˙ë ăďďTS4xVÍŤ¨ě0 ŠF¨ě¨ě hnz°Z~hžŤŽş€Žş2 ŔÄ0;.Yk ú Râçü˙˙đ áT;h;h;h;Ü;Ü;T; T; €= €= €=<<<<<€=€=€=Ě<Ě<Ě<Ě<Ě<Ě<" =ţl=˙H=˙˙˙˙T; óO-éŸĺ<˙˙ëŁŸĺłŸĺ0 áč4Šĺ ăřŸĺ + ă­˙˙ëđŸĺ* ăŞ˙˙ëčŸĺčŸĺ* ăŚ˙˙ë˝čěŠĺđŠĺ) ăHÓĺ áAâôŠĺIÓĺBâ‘çřŠĺ ă*@ë ă/@ëGÓĺ˙Pă ŔOâŃçăŔüĘĺ€Ÿĺă|ŸăxŸäŠĺtŸĺœŠĺŕ ă ă, ă‚˙˙ë`Ÿĺ- ă˙˙ë ă  á‚. ă{˙˙ëHŸĺ  ăx˙˙ë@Ÿĺ@Ÿĺĺäšĺ4Šĺ4ŸĺPŠĺ,ŸĺTŠĺ(ŸĺXŠĺ$Ÿĺ\Šĺ ă„”ŠĺGÓĺ•Oâ ‘ä2á ű˙˙ZŕâB^Šâĺ°č…čđ áă˙?ëëđO˝č˙/á˙˙˙pD-逡Ÿĺč$šĺ bâ(ë` á ă4@â 0 ă ”ä”ä€ŕP’äP†äQâű˙˙0Sâö˙˙č$šĺëpD˝č˙/áXCP€ ` €€w Ô9`„9@Ä9,C ¨BČB4CŠâx‘č0ƒŕ@„ŕP…ŕ`†ŕxč„4šĺ0ƒŕ„4Šĺx4šĺ0ƒŕx4Šĺđ áđL-é` áŒ ŸĺŒ°Ÿĺ–ĺZ˙˙ë  ăź@Oâ ”ä”äP–äP‚äQâű˙˙Pâ÷˙˙č$šĺß˙˙ëT0ŸĺI ăÓäŔ áEţ?ë@„â ăů˙˙ ýëđL˝č˙/áxxxxŔŔŔŔ˝ h>P`@Ŕ¨: ;;,'€t,Cô2\+ŕ˙€p˙ ăhŸĺ€ĺń ă´Áဠă°Áá ă˛Áá´Áá¸ÁáźÁá°Áá˛Áá´Áá¸ÁáźÁáđ áĂ ă`Ěĺđ áĂ ăbĚĺđ áĂ ăcĚĺđ áĂ ădĚĺđ áĂ ăeĚĺđ áĂ ăhĚĺđ áĂ ăiĚĺđ áĂ ălĚĺđ áĂ ămĚĺđ áĂ ă€â €ápĚĺđ áĂ ărĚĺđ áĂ ă`âsĚĺđ áĂ ătĚĺđ áĂ ăuĚĺđ á ă` ‚âÁçđ áĂ ăxĚĺđ áĂ ăyĚĺđ áĂ ă|Ěĺđ áĂ ă}Ěĺđ áĂ ă€Ěĺđ áĂ ăĚĺđ áĂ ă„Ěĺđ á ă`Ńĺđ á ăbŃĺđ á ăcŃĺđ á ădŃĺđ á ăeŃĺđ á ăhŃĺđ á ăiŃĺđ á ălŃĺđ á ămŃĺđ á ăpŃĺ€âđ á ărŃĺđ á ăsŃĺ`âđ á ătŃĺđ á ăuŃĺđ á ă` ‚âŃçđ á ăxŃĺđ á ăyŃĺđ á ă|Ńĺđ á ă}Ńĺđ á ă€Ńĺđ á ăŃĺđ á ă„Ńĺđ áwóŮäńŸçxF¨FŘFG8GhG˜GčG H(?¨?(@¨@(A¨A(B˜?Á(Mţ˙ó˙3ÁÎ"o{ó˙3ÁÎ"o{ó˙3ÁÎ"o{ó˙3ÁÎ"o{˙˙˙ŞŞŞUUU˙˙˙ŞŞŞUUU˙˙˙ŞŞŞUUU˙˙˙ŞŞŞUUU˙˙˙ŞŞŞUUU˙˙˙ŞŞŞUUUďď˙ZŒçJœ˙ďďďZc­˙˙˙ŞŞŞUUUçďÖĆތk„)˙˙˙ďZc­˙˙˙ZŒçJœ˙˙ g×gŒU F˙˙­€€ˇ%)Y˙°ZŒçJœ˙ďďďZc­ď˙ޢ­˛„B÷Î˙Îk˙{œ˙ďU˙R…ďď˙ZŒçJœ!˙˙˙œľ˙1”˙˙˙÷ÎsŒJ!!œ˙˙ŢďĆs˙cR)˙˙˙缼{))B˙˙˙÷ďu)k˝˙˙˙÷ÎsŒJ!!œ˙˙ŢďĆs˙cR)˙˙˙缼{))BĽÖ˙çď˙ތZ˙˙˙÷ÎsŒJ!!œ˙ĆĆ˙kk˙c˙˙˙ďBď{))B˙÷ďȐˆ„PDB˙˙˙ĽĽ˙RR˝Ľ˙˙˙ĽĽĆRRŒZ˙˙˙­ľ˝Zk{!B˙˙˙Ľ­˝RZ{9˙˙˙Ľ­˝RZ{9˙˙˙Ľ­˝RZ{9˙˙˙­ľ˝Zk{!Bď÷˙Îľ­Ć!)9˙˙˙”Î÷9˙J˙˙˙˙­„Z9ďďď­ĽœkZZBÖÖ猥ľBRk˙˙˙ĽĽÖRR­„˙˙˙˙ç„˙RBZ˙˙˙÷ďÎ÷ޜ÷ľk˙˙˙˙˙f!B˙R˙˙˙ŞŞÖUU­„˙˙˙˙ç„˙RBŒ˙˙˙˙Ό÷œZ„R˙˙ƒ˙Ľ>sB3 ĚĚ˙wx˙#5Á Z˙˝ÄńM`Ÿ) ˙˙˙ŞŞŞUUUâ˙ŃŠ˙‰Q˘H%˙´´˙GG€˙ň°ÖĂMŁ[j÷˙cĆÎBs{!Ŕ á˙ŕăź%Ÿĺ ăă€ă€ă€ă€ă € ă €@ 。ä‘âë˙˙ ăhŸĺ* ă>ř˙ë`Ÿĺ  ă;ř˙ë ă  ă8ř˙ëLŸĺ¤  ă5ř˙ë ă ă´Áá ă´Áá0Ÿĺ¸Áá@âşÁáâ´ĺ ă¸ ÁáŸĺ°ĺŔĺ ă´ Áá,âŕă˛ÂářŸĺ°Âá ă¸ÂáěŸĺě$Ÿĺ ĺ˙/á ăşĘĺ´ĘĺľĘĺśĘĺˇĘĺ¸Ę呠ăťĘĺ˝Ęĺ ă ăžÁáP-é"ëŘëü ăžĘĺ˙ ăżĘĺŔĘĺëP˝čđ áŕ-ĺťÚĺpö?ëşÚĺŻö?ëľÚĺľö?ë´ÚĺÉö?ë¸ÚĺŢö?ëˇÚĺ÷?ëśÚĺ÷?ëëđäŕ-ĺžÚĺÜö?ëżÚĺńö?ëŔÚĺőö?ëŕä˙/á@-ĺ ăL â = ă@ŸĺPă   á1 €â@Ňä@„á˛@Áŕ0Sâú˙˙@ä˙/á˛Áŕ0Sâü˙˙@ä˙/á                  đ@-éBJRZbjrz‚Š’š˘ŞśÂÎÖâîö "&.B1.07,ęˆ Ÿĺŕă°ÂဠŸĺ°ŇáTŸĺ\ â0âń’ç™Pă@0˙/á™PăźĎ00˙/á˛Ďá$0ĺ˙/á ă Ÿĺ˛á ‚âŸĺRá 0˙/áŢź DP`lŒ  ă ă Ÿĺ0Ÿĺ܀âŔâŔ‘äŔ€äPáű˙˙:đ‚âěđO-é@ ăP ă¤ ăBë ă ă €âAâ˛Ŕဠă°Ŕá ă¸Ŕá  ăĚŸĺ€âü€ĺł ăź‹â ă´ËᙠăşËá ă €â¸Ë᠀Ÿĺ Ÿĺc ăœpŸĺę@DâśAĆá™ĺ€ŕ á˜ĺŠë`€â˛ĆáśÖá Păü˙˙ŞśÖá Păü˙˙şă P… ` ăĹ  \ ăE  X —ĺPăŕ˙˙:  ă¸ËáŔŠâđO˝č đ á ˜”0@-造ăS ă…ĺ" ă¸Ĺá ăâşĹá ăâIâôŸĺô Ÿĺ0 áŔ ă ŕ ă˛ŕÁŕŔŒâ \ă˛ŕĂŕú˙˙ş0 ăŔ á€ŕ  á Î á0ƒâ Să˛ŔÁŕ÷˙˙ş(Ŕ ă  á°0Äá0â˛0Äáâ Qă@@„âô˙˙ş ăAâ ă°Ŕá˛Ŕá ă´Ŕáo ă°Ĺá´Ĺá  ă…ĺ0€˝č!Ce‡xV4ŕ-ĺ$ ă2 áXŔŸĺ ă€$‚ŕŕŕŕâŽŕ ážŕœáâ€Qă˛ŕÂŕ÷˙˙şPăđ ă$ŸĺŔ€ŕ?Ŕ âŒŔ áźŔ‘á€â@Pă˛ŔÂŕ÷˙˙şđä,,0 ă °á ĄRႠ ‘ü˙˙:Qá0ŁŕA 2ᢠ ů˙˙ áđ áŕ-é˙-éŕNâ<ŕĺâ  áŔŸĺ\ă đ ć €Divide by zero!"!!"!"!!""!!"!""""!"!!""!!"!""""!!!!!!""""!"!!"!!!!!!!"!!""!!"!!!!!!!"""""!!"!!!!!!!!!!!!!0CFGNINTENDOxG[ď?ęxGbô˙ęxGDő˙ęxG\ň?ęxGZô˙ęxGü˙ęxG\ô˙ęxG ý˙ęxGý˙ęxGżý˙ęxGeô˙ęxGČô˙ęxGqô˙ęxG‘ő˙ęxGËő˙ę€XâŮTńšW”ôšĺ@€XâŮTńšW”ôšĺ@€XâŮTńšW”ôšĺŮäŮä€áX áŒXâŮTńšW”ôšĺ$  á%Č á âB.ŠâŕâĄő’瀀XâŮTńšW”ôšĺX… XâŮTńšW”ôšĺ2âT…â˙ă1ƒă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ2â1ƒăTEâ˙ă1ƒâ1ă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺŮä˙Xâ\…ကXâŮTńšW”ôšĺ0 ă@”ŕ2ƒ#D„#@€XâŮTńšW”ôšĺŔŮäŮäČá~Úĺ âB.ŠâŕâĄő’çŔŒâÚĺ âB.ŠâŕâĄő’çXâŮTńšW”ôšĺ'ŕ1âp—ŕ2ƒ#!ŕă2ƒ€€XâŮTńšW”ôšĺ%Č á â+ŠâŕâĄő’çL á€€XâŮTńšW”ôšĺXE XâŮTńšW”ôšĺe\ á2âT…â˙ă1ƒă2ƒeT á@€XâŮTńšW”ôšĺe\ á2â1ƒăTEâ˙ă1ƒâ1ă2ƒeT á@€XâŮTńšW”ôšĺŮä˙TâX…ကXâŮTńšW”ôšĺ0 ă¤L°á2ƒ#€@„#L á@€XâŮTńšW”ôšĺ€$Úĺă ƒÚĺPă ƒĘI€ @€XâŮTńšW”ôšĺŮäŮä€áh áŒXâŮTńšW”ôšĺ$  á&Č á âB.ŠâŕâĄő’瀀XâŮTńšW”ôšĺh†â€€XâŮTńšW”ôšĺ2âd†â˙ă1ƒă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ2â1ƒădFâ˙ă1ƒâ1ă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺŮä˙hâl†á€€XâŮTńšW”ôšĺă0 ăE„@”ŕ2ƒ#@€XâŮTńšW”ôšĺŃŮŕ‰ŕ€€XâŮTńšW”ôšĺ'ŕ1âp—ŕ2ƒ#!ŕă2ƒ€€XâŮTńšW”ôšĺ&Č á â+ŠâŕâĄő’çL á€€XâŮTńšW”ôšĺhF XâŮTńšW”ôšĺfl á2âd†â˙ă1ƒă2ƒfd á@€XâŮTńšW”ôšĺfl á2â1ƒădFâ˙ă1ƒâ1ă2ƒfd á@€XâŮTńšW”ôšĺŮä˙dâh†á€€XâŮTńšW”ôšĺđ(á0 ăd@ áă2ƒEÄă@€XâŮTńšW”ôšĺăŃŮŕ‰@€H€€XâŮTńšW”ôšĺŮäŮä€áx áŒXâŮTńšW”ôšĺ$  á'Č á âB.ŠâŕâĄő’çx‡â€€XâŮTńšW”ôšĺx‡â€€XâŮTńšW”ôšĺ2ât‡â˙ă1ƒă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ2â1ƒătGâ˙ă1ƒâ1ă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺŮä˙xâ|‡á€€XâŮTńšW”ôšĺ ăăâăD„ QăD„R〠Tă€"@”ŕ 2â2ƒ#1ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺă€ă€@Tŕ 2â2ƒ31ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺăŃŮŕ‰@€H€€XâŮTńšW”ôšĺ'ŕ1âp—ŕ2ƒ#!ŕă2ƒ€€XâŮTńšW”ôšĺ'Č á â+ŠâŕâĄő’çx‡âL á€€XâŮTńšW”ôšĺxG XâŮTńšW”ôšĺg| á2ât‡â˙ă1ƒă2ƒgt á@€XâŮTńšW”ôšĺg| á2â1ƒătGâ˙ă1ƒâ1ă2ƒgt á@€XâŮTńšW”ôšĺŮä˙tâx‡á€€XâŮTńšW”ôšĺ˙D$â 2ƒă@€XâŮTńšW”ôšĺăŃŮŕ‰@€H€€XâŮTńšW”ôšĺŮäŮä€á á|ŠĺŒXâŮTńšW”ôšĺ$  á'Č á âB.ŠâŕâĄő’çxG XâŮTńšW”ôšĺ|šĺ€â|Šĺ€€XâŮTńšW”ôšĺ'Č á â+ŠâŕâĄő’ç  á2â€â˙ă1ƒă2ƒ  á âB.ŠâŕâĄő’çŔ€XâŮTńšW”ôšĺ'Č á â+ŠâŕâĄő’ç  á2â1ƒă@â˙ă1ƒâ1ă2ƒ  á âB.ŠâŕâĄő’çŔ€XâŮTńšW”ôšĺŮä'Č á âB.ŠâŕâĄő’çŔ€XâŮTńšW”ôšĺ1â2ƒă@€XâŮTńšW”ôšĺăŃŮŕ‰@€H€€XâŮTńšW”ôšĺ|šĺ'ŕ1âp—ŕ2ƒ#!ŕă2ƒ€€XâŮTńšW”ôšĺ'Č á â+ŠâŕâĄő’çxGâL á€€XâŮTńšW”ôšĺ|šĺ@â|Šĺ€€XâŮTńšW”ôšĺ2âD„â˙ă1ƒă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ2â1ƒăDDâ˙ă1ƒâ1ă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺŮäL á€€XâŮTńšW”ôšĺ2â2#â@€XâŮTńšW”ôšĺ˙XâT…á@€XâŮTńšW”ôšĺ˙Xâ˙âP…á@€XâŮTńšW”ôšĺ˙XâT…á@€XâŮTńšW”ôšĺ˙Xâ˙âP…á@€XâŮTńšW”ôšĺ˙XâT…á@€XâŮTńšW”ôšĺ'Č á â+ŠâŕâĄő’ç˙Xâ\…ကXâŮTńšW”ôšĺ˙XâP…á@€XâŮTńšW”ôšĺ˙Tâ%T…á@€XâŮTńšW”ôšĺ˙Tâ&T…á˙\Ĺă@€XâŮTńšW”ôšĺ˙Tâ˙âP…á@€XâŮTńšW”ôšĺ˙Tâ'T…á˙\Ĺă@€XâŮTńšW”ôšĺ˙Tâ˙âP…á@€XâŮTńšW”ôšĺ'Č á â+ŠâŕâĄő’ç˙TâX…ကXâŮTńšW”ôšĺ˙Tâ$T…á@€XâŮTńšW”ôšĺ˙hâ˙â`†á@€XâŮTńšW”ôšĺ˙hâd†á@€XâŮTńšW”ôšĺ˙hâd†á@€XâŮTńšW”ôšĺ˙hâ˙â`†á@€XâŮTńšW”ôšĺ˙hâd†á@€XâŮTńšW”ôšĺ'Č á â+ŠâŕâĄő’ç˙hâl†á€€XâŮTńšW”ôšĺ˙hâ`†á@€XâŮTńšW”ôšĺ˙dâ%d†á˙lĆă@€XâŮTńšW”ôšĺ˙dâ˙â`†á@€XâŮTńšW”ôšĺ˙dâ&d†á@€XâŮTńšW”ôšĺ˙dâ'd†á˙lĆă@€XâŮTńšW”ôšĺ˙dâ˙â`†á@€XâŮTńšW”ôšĺ'Č á â+ŠâŕâĄő’ç˙dâh†á€€XâŮTńšW”ôšĺ˙dâ$d†á@€XâŮTńšW”ôšĺ˙xâ˙âp‡á@€XâŮTńšW”ôšĺ˙xât‡á@€XâŮTńšW”ôšĺ˙xâ˙âp‡á@€XâŮTńšW”ôšĺ˙xât‡á@€XâŮTńšW”ôšĺ˙xât‡á@€XâŮTńšW”ôšĺ'Č á â+ŠâŕâĄő’ç˙xâ|‡á€€XâŮTńšW”ôšĺ˙xâp‡á@€XâŮTńšW”ôšĺ˙tâ%t‡á˙|Çă@€XâŮTńšW”ôšĺ˙tâ˙âp‡á@€XâŮTńšW”ôšĺ˙tâ&t‡á˙|Çă@€XâŮTńšW”ôšĺ˙tâ˙âp‡á@€XâŮTńšW”ôšĺ˙tâ't‡á@€XâŮTńšW”ôšĺ'Č á â+ŠâŕâĄő’ç˙tâx‡á€€XâŮTńšW”ôšĺ˙tâ$t‡á@€XâŮTńšW”ôšĺ%  á'Č á âB.ŠâŕâĄő’瀀XâŮTńšW”ôšĺ% á˙â'Č á âB.ŠâŕâĄő’瀀XâŮTńšW”ôšĺ&  á'Č á âB.ŠâŕâĄő’瀀XâŮTńšW”ôšĺ& á˙â'Č á âB.ŠâŕâĄő’瀀XâŮTńšW”ôšĺ'  á'Č á âB.ŠâŕâĄő’瀀XâŮTńšW”ôšĺ'Č á˙ â âB.ŠâŕâĄő’瀀XâŮTńšW”ôšĺÚĺ‚Úĺŕ ƒÚĺPă ƒĘI€ @€XâŮTńšW”ôšĺ@€Hâřę$  á'Č á âB.ŠâŕâĄő’瀀XâŮTńšW”ôšĺ˙Dâ@€XâŮTńšW”ôšĺD á@€XâŮTńšW”ôšĺ˙Dâ@€XâŮTńšW”ôšĺD á@€XâŮTńšW”ôšĺ˙Dâ@€XâŮTńšW”ôšĺD á@€XâŮTńšW”ôšĺ'Č á â+ŠâŕâĄő’çL á€€XâŮTńšW”ôšĺ$ŕ@”ŕ0á2â!ŕă2ƒ˙Dâ@€XâŮTńšW”ôšĺ$ŕD”ŕ0á2â!ŕă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ$ŕ@”ŕ0á2â!ŕă2ƒ˙Dâ@€XâŮTńšW”ôšĺ$ŕD”ŕ0á2â!ŕă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ$ŕ@”ŕ0á2â!ŕă2ƒ˙Dâ@€XâŮTńšW”ôšĺ$ŕD”ŕ0á2â!ŕă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ'Č á â+ŠâŕâĄő’ç$ŕL”ŕ0á2â!ŕă2ƒ€€XâŮTńšW”ôšĺ$ŕ@”ŕ0á2â!ŕă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ˙âđ(á˙ŕă€!$ŕ@´ŕ0á2â!ŕă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ áđ(á˙ŕă€!$ŕ@´ŕ0á2â!ŕă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ˙âđ(á˙ŕă€!$ŕ@´ŕ0á2â!ŕă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ áđ(á˙ŕă€!$ŕ@´ŕ0á2â!ŕă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ˙âđ(á˙ŕă€!$ŕ@´ŕ0á2â!ŕă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ áđ(á˙ŕă€!$ŕ@´ŕ0á2â!ŕă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ'Č á â+ŠâŕâĄő’ç  áđ(á˙ŕă€!$ŕ@´ŕ0á2â!ŕă2ƒ€€XâŮTńšW”ôšĺ˙âđ(á˙ŕă€!$ŕ@´ŕ0á2â!ŕă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ˙â$ŕ@Tŕ0á2â 2#â!ŕă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ$ŕDTŕ0á2â 2#â!ŕă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ˙â$ŕ@Tŕ0á2â 2#â!ŕă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ$ŕDTŕ0á2â 2#â!ŕă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ˙â$ŕ@Tŕ0á2â 2#â!ŕă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ$ŕDTŕ0á2â 2#â!ŕă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ'Č á â+ŠâŕâĄő’ç$ŕLTŕ0á2â 2#â!ŕă2ƒ€€XâŮTńšW”ôšĺ$ŕ@Tŕ0á2â 2#â!ŕă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ˙â2#â#?°á$ŕ@Ôŕ2ƒ# 2#â˙Dâ1ƒ!ŕă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ á2#â#?°á$ŕ@Ôŕ2ƒ# 2#â˙Dâ1ƒ!ŕă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ˙â2#â#?°á$ŕ@Ôŕ2ƒ# 2#â˙Dâ1ƒ!ŕă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ á2#â#?°á$ŕ@Ôŕ2ƒ# 2#â˙Dâ1ƒ!ŕă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ˙â2#â#?°á$ŕ@Ôŕ2ƒ# 2#â˙Dâ1ƒ!ŕă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ á2#â#?°á$ŕ@Ôŕ2ƒ# 2#â˙Dâ1ƒ!ŕă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ'Č á â+ŠâŕâĄő’ç  á2#â#?°á$ŕ@Ôŕ2ƒ# 2#â˙Dâ1ƒ!ŕă2ƒ€€XâŮTńšW”ôšĺ˙â2#â#?°á$ŕ@Ôŕ2ƒ# 2#â˙Dâ1ƒ!ŕă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ2 ă@ŕ1ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ2 ăDŕ1ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ2 ă@ŕ1ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ2 ăDŕ1ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ2 ă@ŕ1ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ2 ăDŕ1ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ'Č á â+ŠâŕâĄő’ç2 ăLŕ1ƒ€€XâŮTńšW”ôšĺ2 ă@ŕ1ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ˙â0 ă@4ŕ1ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ0 ăD4ŕ1ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ˙â0 ă@4ŕ1ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ0 ăD4ŕ1ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ˙â0 ă@4ŕ1ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ0 ăD4ŕ1ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ'Č á â+ŠâŕâĄő’ç0 ăL4ŕ1ƒ€€XâŮTńšW”ôšĺ@ ă1 ă@€XâŮTńšW”ôšĺ˙â0 ă@”á1ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ0 ăD”á1ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ˙â0 ă@”á1ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ0 ăD”á1ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ˙â0 ă@”á1ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ0 ăD”á1ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ'Č á â+ŠâŕâĄő’ç0 ăL”á1ƒ€€XâŮTńšW”ôšĺ0 ă@”á1ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ˙â$ŕTŕ0á2â 2#â!ŕă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ$ŕTŕ0á2â 2#â!ŕă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ˙â$ŕTŕ0á2â 2#â!ŕă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ$ŕTŕ0á2â 2#â!ŕă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ˙â$ŕTŕ0á2â 2#â!ŕă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ$ŕTŕ0á2â 2#â!ŕă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ'Č á â+ŠâŕâĄő’ç$ŕ Tŕ0á2â 2#â!ŕă2ƒ€€XâŮTńšW”ôšĺ$ŕTŕ0á2â 2#â!ŕă2ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺăg €€XâŮTńšW”ôšĺ|Ěĺ â-ŠâĄ’ç,XŃçȌâ,ŃçȌâ|ĊĺT…áX áŔ€XâŮTńšW”ôšĺ㠐‰âŔ€XâŮTńšW”ôšĺŮäŮ唀á â-ŠâĄ’焊吉ŕŒXâŮTńšW”ôšĺăa ‰âŔ€XâŮTńšW”ôšĺ% á|ĚĺČLâ|Ċĺ â-ŠâĄ-’ç,ÂçȌâ  á,ÂçQăÇ ŒXâŮTńšW”ôšĺŮä$ŕL”ŕ0á2â!ŕă2ƒ€€XâŮTńšW”ôšĺ„šĺIŕ ă|ĚĺČLâ|Ċĺ â-ŠâĄ-’ç,ÂçȌâ  á,ÂçQ㨠 â-ŠâĄ’焊吉ŕŒXâŮTńšW”ôšĺ XâŮTńšW”ôšĺ@€Hâ|Ěĺ â-ŠâĄ’ç,˜ŃçȌâ,ŃçȌâ|Ċ唉á â-ŠâĄ’焊吉ŕŒXâŮTńšW”ôšĺă›˙˙‰âŔ€XâŮTńšW”ôšĺ㐉âŔ€XâŮTńšW”ôšĺ ŮäŮä„šĺIŕ”‚á|ĚĺČLâ|Ċĺ â-ŠâĄ-’ç,ÂçȌâ  á,ÂçQăf  â-ŠâĄ’焊吉ŕXâŮTńšW”ôšĺŮä  áđ(á˙ŕă€!$ŕ@´ŕ0á2â!ŕă2ƒ€€XâŮTńšW”ôšĺ„šĺIŕ ă”˙˙ęă­˙˙ €€XâŮTńšW”ôšĺ|Ěĺ â-ŠâĄ’ç,hŃçȌâ,ŃçȌâ|Ċĺd†áh áŔ€XâŮTńšW”ôšĺăJ˙˙ ‰âŔ€XâŮTńšW”ôšĺăł˙˙ ‰âŔ€XâŮTńšW”ôšĺ& á|ĚĺČLâ|Ċĺ â-ŠâĄ-’ç,ÂçȌâ  á,ÂçQă ŒXâŮTńšW”ôšĺŮä$ŕLTŕ0á2â 2#â!ŕă2ƒ€€XâŮTńšW”ôšĺ„šĺIŕ ăO˙˙ęăh˙˙€€XâŮTńšW”ôšĺă˙˙‰âŔ€XâŮTńšW”ôšĺă}˙˙‰âŔ€XâŮTńšW”ôšĺŮä  á2#â#?°á$ŕ@Ôŕ2ƒ# 2#â˙Dâ1ƒ!ŕă2ƒ€€XâŮTńšW”ôšĺ„šĺIŕ ă&˙˙ę Ůä$  áëŔ€XâŮTńšW”ôšĺ|Ěĺ â-ŠâĄ’ç,xŃçȌâ,ŃçȌâ|Ċĺt‡áx áŔ€XâŮTńšW”ôšĺ%( á˙ â$  áv뀀XâŮTńšW”ôšĺ' á|ĚĺČLâ|Ċĺ â-ŠâĄ-’ç,ÂçȌâ  á,ÂçQă° ŒXâŮTńšW”ôšĺŮä2 ăLŕ1ƒ€€XâŮTńšW”ôšĺ„šĺIŕ  ăëţ˙ęŃŮŕ|šĺ(!ŕ‘ŕ|Šĺ0á2â "ŕă2ƒŔ€XâŮTńšW”ôšĺ'˜ á â-ŠâĄ’焊吉ŕ@€XâŮTńšW”ôšĺŔŮäŮäČá$  á âB.ŠâŕâĄő’çŒXâŮTńšW”ôšĺŮä0 ăL4ŕ1ƒ€€XâŮTńšW”ôšĺ„šĺIŕ( ăťţ˙ę Ůä‰ëL áŔ€XâŮTńšW”ôšĺ|Ěĺ â-ŠâĄ’ç,ŃçȌâ,HŃçȌâ|ĊĺL á 0âP† áƒ;€áŔ€XâŮTńšW”ôšĺ%( á˙ âoëL á€€XâŮTńšW”ôšĺ ă€Ęĺ@€XâŮTńšW”ôšĺ ââĄ á  á$€á|ĚĺČLâ|Ċĺ â-ŠâĄ-’ç,ÂçȌâ  á,ÂçQă8 ŒXâŮTńšW”ôšĺŮä0 ăL”á1ƒ@€XâŮTńšW”ôšĺ„šĺIŕ0 ăsţ˙ęŃŮŕ|šĺ(!ŕx‘ŕ0á2â "ŕă2ƒŔ€XâŮTńšW”ôšĺ|tŠĺ€€XâŮTńšW”ôšĺŔŮäŮäČá â+ŠâŕâĄő’çL áŒXâŮTńšW”ôšĺ|Ěĺ â-ŠâĄ’ç,˜ŃçȌâ,ŃçȌâ|Ċ唉á â-ŠâĄ’焊吉ŕŔ€Hâ ă€Ęĺ@€HâËęŮä$ŕ Tŕ0á2â 2#â!ŕă2ƒ€€XâŮTńšW”ôšĺ„šĺIŕ8 ă0ţ˙ę ăĐĎĺȏĺăřO- ÄŁŸĺÄłŸĺ,ęF.Šâř‚č¸Ÿĺ°Ńá˙ â ⏚ĺ!ŕ଩ĺˆ#ŸĺRăřO˝˙/# ă> ă°5Âá: ă˛5Âá`ŕâ ă  hŸ˙/<â<3 Ŕ°Šĺ  ă4#ßĺ ‚Ră  $#Ďĺ ă,Ÿ˙/ ă Ÿ˙/áëŇ˙˙Źšĺč"ŸĺPăä"Ÿ RâŘ"ĺßŔ  ă˜ŠĺĽëĐBßĺ4ă  ă ăď4ă@ ů˙˙ ¨šĺ€â¨ŠĺFŠâřčşÚĺxâşĘĺ¤šĺ€ˆŕâ”Šĺ ăœôšĺ¤šĺ€ˆŕ˜šĺâ˜ŠĺGQăœôšEťÚĺźĘĺŔâ”ÄŠĺœôšĺ¤šĺ€ˆŕ˜šĺâ˜ŠĺQăœôšEŔâ”ÄŠĺœôšĺťÚĺ€ă şÚĺxâ€ăşĘĺ‚Úĺ€ă‚Ęĺ  ă€ˆŕ ă˜ŠĺŔâ”ÄŠĺGö˙ꤚĺ @ ŕŔâ”ÄŠĺœôšĺ¤šĺ€ˆŕ˜šĺâ˜Šĺ™QăœôšE†ĎOâ”ÄŠĺ šĺ€â Šĺœôšĺş$Úĺ âPă ˜šĺšÚĺPá@ă ‚Úĺ€ă‚Ęĺ¤$šĺˆšĺ€ŕˆŠĺ‘Úĺă â  ă@ŕŒšĺŕ:‚Úĺ€ă‚ĘĺÚĺ  áŒŠĺ‚Úĺă’Ú’Ę€$Úĺă ö˙ Úĺ‚Úĺŕö˙ ŮĺvRă  ƒ$Ę  ă€$Ęĺă@  ÁăH  Á ăP  Á ăX  Áă`  Áâ@  ă‚Ęĺ„šĺIŕ á|ĚĺČLâ|Ċĺ â-ŠâĄ-’ç,ÂçȌâ  á,ÂçQăú  â-ŠâĄ’焊吉ŕXâŮTńšW”ôšĺPFPFh>P01‰/Á/˙ â˙ \ă‚J€ăńŸ"ę 3Ü-ä- :ô-ü-. . : : : : : : :.TA`AlAxA„A :AœA¨A´AŔAĐAÜAěAřA :B B,B8BDBPB\B : : : : : : : : :BBBBBBBBBBBBBBBB@56d6ź677 :477¨7Ŕ78 : : : : : : : : : :ě- : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : :ţ \ă(ŸUŃWđ QĘLâůęţ \ăŸUÁWđ QĘLâüęRead from OAM. Wrote to OAM. ˙ â˙ \ăî˙˙J€ăńŸęô2Œ-- :°-ź-Ä-Ě- : : : : : : :Ô-<@H@T@`@l@ :x@„@@œ@¨@ź@Č@Ř@ä@ :A AA$A0AËĚă ŔŒŕ ăˌ €ăź‚á Ŕăˌ⼂áđ áÉLâT!ŸĺŔLâ ňçŇĺt Ÿĺ>ËĚă ŔŒŕ ăˌ €ăăź˘á˛Âá ŔăÁă+‚â°Âá˛Âáđ áxxxxŒŒŒŒSN€tŔuŔuh>Ix^ Zď!`Ś@˘@Śř&ŘÔ9Ŕ_Ü9Đ_ô9ŕ_ü9đ_`ŕ?DDDD˙ ăđ áđ á@šĺ Ńçđ áDšĺ Ńçđ áHšĺ Ńçđ áLšĺ Ńçđ áPšĺ Ńçđ áTšĺ Ńçđ áXšĺ Ńçđ áŒăâÁĺTšĺ Áçđ áXšĺ Áçđ áĆÚĺĆĘĺâ Pă”Oäš4Šĺ¨OdOŠĺČÚĺşę : : : :đ á(;|;”; ;đ áâ ÄĘĺĹÚ偀á’ęâÉĘĺÇÚĺÇĘĺăÉÚĺ ăĹĘĹĘČĘČĘÄÚĺĹÚ偀áŕ-ĺ‚ëŕäŃ˙˙ę<đ; : :đ á ăđ â vę ăĆ˙˙ đ á(;ŕ=L<$<đ áÇÚĺÇĘĺ!ŕŕQăđ @-éU˙żë@˝čđ áČĘĺă˛˙˙ nOâ4ŠĺrOâPă$ Pă$ Pă$ Pă$ Pă$Šĺđ áâÚĺęáÚĺęŕÚĺęŢÚĺę ăâ  á€ŕ€ŕđ á(;ŕ<ř< :đ á ăĹĘÄĘÄšĺ9ęČĘĺ⌟ĺĺ…˙˙ę : =0= :đ áâ ÄĘĺ+ęČĘĺ Pă  C SĆĘĺv˙˙ę(;\=”; ;đ á?â ÄĘĺę(;ŕ=ř< :đ á(;ŕ= : :đ áŹC¸Ÿĺ9@-éä0äŹŸĺ<°č<č¤Ÿĺ<°č<č8€˝ččšĺô$šĺŕŕ@ŠĺDŠĺęčšĺAâô$šĺŕŕHŠĺLŠĺ„šĺIŕ â-ŠâĄ’焊吉ŕđ áčšĺô$šĺ€ŕŕ@ŠĺDŠĺHŠĺLŠĺî˙˙ęŸĺř$šĺ€ŕŕTŠĺč˙˙ęˆ?¤9Ä9ŕ 0PxŒ´ä h”źĐ8TxŹĚô0`| ¸ä  Pˆ¤Ěě 8Lt¤Ŕ@`Œ¸Ěü4PhˆŹŘôH¤Ěä 4 ` | ¤ Ô ě    8 P l „ ° Č  ŕ ü  4 P | ” °  Č ŕ ü  @ X t   ¨ Ä ŕ  $ @ X t  Œ ¤ Đ č  <X pœ´Ü0\„Źě(<PdxŒ ´ä@lœČ4pŹč$`œě(\ŒŔđ$T˜ČHˆČHœÜř0Lh„´Đđ ,Hh„´Ěě(Dd€°Ě0d”Čř<l„ŔÜ (lœüdlB€œDTl¨Äŕ$ X h P$€ œ ¸ ü  !(!d!„!Č!č!ř!0"X"ˆ"¨"¸"Ô"#<#T#¨#Č#Ř# $ $$ $Ô$Ź:¸:Ä:Đ:Ü:č:ô:Ü( : : : :ˆ8 ;;D+ĺbkŃÉ˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙őđGî’ŕGđ@îŕ@>ŕBđEîoŕEńŮő>ŕB>RŕG>˙ęÁńŮ˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙ĂUÎíffĚ sƒ ˆ‰ÜĚnćÝÝٙťťgcněĚÝܙŸťš3>CLAS POPIOLY1 €003čżö˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙Copyright (C)2000-2001 Pat Crowe. This Book Reader was distributed solely for the reading of classic books which are out of copyright. Program extends to address 3fffh. No responsibilty can be accepted for any breach of copyright nor for any other matter involved with material above this address. This material will have been added by a user of this program and not the author of this program. Please address any enquiries concerning breach of copyright or any other concerns, to that third party. óÍĆ>˙ęŔúPę ŔúQęŔ1ţ˙Íb͛ >ęa>ŕ&>ę Ŕ>˙ę ŔÍđ͜Í:Í\ÍćÍóÍ ÍBÍS ú‚˙§(Ţú ŔOÍŕ>ęŔͧ ÍÓ ÍŽ Íż ÍÓ ÍŽ ÍG ÍÓ ÍŽ úQęŔÍ|ÍĹÍr>ęÁ>xŕE>@ŕAŻŕ>ŕ˙>Óŕ@űÍ ÍvúÁˇ(ńŻęÁ́Ë VËw cËoÂÄËgÂŐË_ 9ËW -ËO ËG Ăú Ŕ<ţ >OÍŕĂú Ŕ<ţ >OÍłĂÍ ĂÍS ĚĹĂú Ŕţ(ţ(ţ(#ú Ŕţ("ţ(*ţ( *Í/ĂÍĹĂÍËĂ͘ĂÍ^ĂÍ÷ĂÍĂÍ#Ăú Ŕ=ţ˙ >OÍ|Ăú Ŕ<ţ >OÍ|Ă!>w# űÉ!6# ú6˙#6# öÉ! 6˙#6# ö6# úÉÍB͜ÍĹÉú ŔţČÍw Í ÍÓ úÁO> ‘O͜úÁOÍŽ úÁ<ţ 8>ęÁÉú Ŕţ ú ŔGÍ3 8 ř Í3 8 řÍ#@Íw  Í  úÍÓ úÁţ(=> ęÁúÁO> ‘ţ >O͜úÁOÍŽ ú Ŕţ 0<ę ŔÉú ŔţČŐĹúÁO ú Ŕţ ͟ Íw Í ÍÓ ÍŽ yţ  Ü{ę ŔÁŃÉĹú Ŕţ ú ŔĆ GÍ3  úÍ3  úúÁO Íw Í ÍÓ ÍŽ yţ  é> ę ŔÁÉ>ę Ŕ>ęÁ>ęŔę!>ęA!@}ęŔ|ęŔÍŃ!ĐŔ*§ úaŔ*§ úúŔOúŔG>š >¸ >>ęŔÉ>ęŔę!>ęA!@}ęŔ|ęŔÍ- űÍŃúŔ=ęŔ Í3  úÍĹÉÍ-(ÍŃ>ęŔúŔć€(ěÍĹÉÍŃ>ęŔúŔć€Ę˜ÍĹÉ Í3  úÍuĘ,ÍŃúŔţÂúŔţĘ#>ę Ŕ>ęŔúŔć€(ÖÍĹÉĺŐĹúŔoúŔg #F+NxĄ<(,xą úŔęŔ͡ ÍÓ ÍŽ úQęŔ>ęŔ$úŔţ(>ęŔÍŻ ÍÓ ÍŽ úQęŔ>ęŔÁŃáÉĺŐĹú Ŕţ˙(!В@§(=ůÍ3 yę Ŕ!В@y§( řÍ3 ÁŃáÉĺŐĹyę Ŕ>ęŔÍG ÍÓ ÍŽ úQęŔú ŔO>˙ę ŔÍ|ÁŃáÉĺŐĹyę Ŕţ(ţ(ţ(ţ( ţ($ţ((!pÍ(!€Í !Í! Í!°Í!ŔÍÁŃáÉÍćĺĹ~î˙" ů ôÁáÉĺŐĹú Ŕ!ů ţ(q! ţ(j!H ţ(c!p ţ(\!˜ ţ(U!Á ţ(N!Ň ţ(G!ę ţ(@! ţ (9!: ţ (2!b ţ (+!Ň &ĺŐĹ!ˆ ĺŐĹ!ŔĺŐĹ!Ú ĺŐĹ!ą ĺŐĹ!aŔ˛Ŕ*§ úÁŃáÉ Przewiń Wers Str. Roz. Wsz Liiku: Rivi Sivu Kapp LopBlättern: Zeil Seit Kapt AlleDéfiler: Ligne Page Chap ToutScrolla: Rad Sida Kap Hela Lista: Linea Pagina Cap. Tutto Blader: Lijn Blad Hfdst Alles Bla: Linje Side Kap Alle Despl.: Línea Página Cap. Todo Mudar: Linha Pagina Cap. Tudo Despl.: Línia Plana Cap. Tot ĺŐĹúŔGúŔ<¸8Í-(ÍŃ>>ę Ŕ7 ęŔ>ę Ŕ§ÁŃá§ÉĺŐĹúŔţÂO úŔţÂO úŔţ(úŔţ ÍuÍŃúŔ>ę Ŕ7 =ęŔ>ę Ŕ§ÁŃáÉĺŐĹúŔG!Đx§(~#§ ÷ô˛Ŕ*§ úÁŃá§ÉĺĹ!€6# xą řÁáÉĺŐĹy!ţ(#!@‘ţ(!€’ţ(!Ŕ“ţ(!€@y§(=ů]T! ÁÍćP* úÍćP* úÍćP* úÍćP* úÁŃáÉ> ę>ęA!  y§( ĺ>""Ŕ " úáúN"úO">ęúŔćęAÉ> ę>ęA!  y§( *GúN¸ 6*GúO¸ .Ŕ * ú>ęúŔę!úŔćęAÍŃ Í3  úÉ> ę>ęA!    ž # ÷őúŔćęAńÉĺŐĹ! Á@6# xą ř!˛Ŕ~#§(Í÷ öÁŃáÉĺĹÖ o&MD)))  0úŔţ( 8 V#F#Í' yţ őzƒ_ÁáÉĺŐĹk&)}ćđo Á ÁĹË!Ë ÁĹ{ć§(Ë8Ë=öxśw#wyśw#wÁŃáÉđ˙ˇŕ˙Íćđ@ćŕ@É>‘ŕ@É>äŕGŕHŕIÉĺŐÍć!`˜Ŕ>đ" üÍćŔ" üŃáÉĺŐ!`˜ y§(=ů> ‘W>ÍćÍ'(Í'(Í'(éőy§ ńń!`˜QÍćÍ'(Í'(Í'(éŃáÉĺĹú‚˙§(,>˙ŕO!˜`>" xą ř€>" xą ř`>" xą ř>ţŕOÁáÉĹw#< ú 6# úÁÉ!˜>"< ű! ˜"< ű!@˜6ń# úÉ!ŕ™ 6ň# ú!š>("< ű! š "< űÉ́Ĺ> ŕđđđđ/ćË7G>ŕđđđđđđđđđđ/ć°Gú€˙¨ ę˙xę€˙>0ŕú˙ÁÉţ(Ż>˙ę‚˙ÉĹ>˙ŕ$ˆ xą ű>ŕ$ÁÉőđ@ć€(đDţ‘ ôńɇ‡‡Ć€ęh˙ióúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęh˙ióúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęh˙@ióúA˙ć ů*âű ňɇ‡‡Ć€ęj˙kóúA˙ć ů*âű ňÉ>€ęj˙k@óúA˙ć ů*âű ňÉ˙ď=ď=|˙ď=˙˙ď=ď=˙ď=˙˙ď=ď=˙ď=˙˙ď=ď=ŕ˙ď=˙ď=ď=˙ď=ď=ď=ď=<ď=ď˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙˙MBFONTMonospaced @@@@@@   ŕ ŕ @ŔŔŕ``@€ @€ @ @@  `@@ @@@@@ @ @@ŕ@ @ŕ@ @`@ @@@€€ŕ     ŕ@Ŕ@@@@ŕŕ  @€€ŕŕ  `  ŕ€€  ŕ ŕ€€ŕ Ŕŕ€€ŕ  ŕŕ @@€€ŕ  ŕ  ŕŕ  ŕ ŕ@@ @ @€@ ŕŕ€@ @€ŕ  @@@ŕ ŕŕŕ€ŕŕ  ŕ   Ŕ  Ŕ  Ŕŕ€€€€€ŕŔ     Ŕŕ€€ŕ€€ŕŕ€€ŕ€€€ŕ€€€  ŕ   ŕ   ŕ@@@@@ŕ  ŕ   Ŕ   €€€€€€ŕ ŕ     ŕ      @     @ŕ  ŕ€€€ŕ    Ŕ ŕ  ŕŔ  ŕ€€ŕ ŕŕ@@@@@@      ŕ     @@     ŕ    @      ŕ@@@ŕ @@@€ŕ`@@@@@`€€@@@ ` `@ ŕ@ ŕ ŕ ŕ€€ŕ   ŕŕ€€€ŕ ŕ   ŕŕ ŕ€ŕ`@ŕ@@@@ŕ  ŕ ŕ€€Ŕ    @@@@@@ @€€  Ŕ  @@@@@@  ŕ   Ŕ    ŕ   ŕŕ  ŕ€€ŕ  ŕ Ŕ €€€ŕ€ŕ ŕ@`@@@     ŕ    @   ŕ   @     ŕ ŕŕ @€ŕ @@€@@ @@@@@@@€@@ @@€`€ŕŕŕŕŕŕŕ@ €`€ @ŕ     ŕ@€`@ŕ@@@@Ŕ   @ŕ@@@@@@ŕ@@@ŕ@@ € @€  @ŕ€ŕ ŕ @€@ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕŕ     ŕ @€@    ŔŔŕŕ`@ŕ@@ @ŕ€ŕ ŕ€@ @€ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕ@@@@@@@ŕ€€ŕ@€€€ Ŕ€ŕ @ ŕ  ŕ   0@@@@@@ŕ€ŕ ŕ ŕ ŕ€ŕŕ ŕ ŕ @€@ ŕ Ŕŕ€€@ŕ @@€ŕŕ ŕ@ŕ@ŕŔ @€ŕ@@`@Ŕ@@@€ŔŔŔŕ€€       @€Ŕ@Ŕŕ ŕ ŕ ŕ ŕ€@ @€@@@€ ŕ @@@ŕ @ŕŕ`ŕ€ ŕ @ŕ @€ŕ€@ŕ ŕ  @ŕ ŕ @ ŕ ŕ `€ŕ ŕ  ŕ ŕ @ŕ ŕ @ŕ€€€€ŕŕ€€€€ŕ@ €@ŕ€ŕ€ŕ @ŕ€ŕ€ŕŕ€€ŕ€€ŕ  ŕ€ŕ€ŕ€@ŕ@@ŕ @ŕ@@ŕ@ ŕ@@ŕ ŕ@@ŕŔ  ŕ  Ŕ @ ŕŕ  €@ŕ  ŕ@ŕ    ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕ ŕ  ŕ @ ŕ  ŕ  ŕ€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  @@Ŕ€ŕ ŕ€ŔŔ Ŕ  Ŕ€€@ŕ ŕ ŕ @ŕ ŕ ŕ@ ŕ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ@ŕ ŕ ŕ @ŕ€€€ŕŕ€€ŕ@ €@ŕ ŕ€ŕ @ŕ ŕ€ŕŕ ŕ€ŕ  ŕ ŕ€ŕ€@@@@@@€@@@@@ €€€€ @@@@@ @  ŕ ŕ @ŕ   €@ŕ ŕ @ŕ  ŕ@ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ   ŕ@ŕ@ŕ ŕ ŕ€@  ŕ @  ŕ@   ŕ   ŕ @  ŕ ŕ€€ŕ ŕ€€   ŕ ŕMBFONTVariable pitch €€€€€€  PPřPřPP x ř(đ ŔČ @˜ŕ  @° Đ€€@€€€€€@€@@@@@€@ŕ@ @ŕ@@€Ŕ€ @@@€€@     @@Ŕ@@@@ŕŕ  @€€ŕŕ  `  ŕ€€  ŕ ŕ€€ŕ Ŕŕ€€ŕ  ŕŕ @@€€ŕ  ŕ  ŕŕ  ŕ ŕ€€@@€ @€@ ŔŔ€@ @€ŕ  @@@ŕ ŕŕŕ€ŕŕ  ŕ   Ŕ  Ŕ  Ŕŕ€€€€€ŕŔ     Ŕŕ€€ŕ€€ŕŕ€€ŕ€€€ŕ€€€  ŕ   ŕ   ŕ@@@@@ŕ  ŕ   Ŕ   €€€€€€ŕˆŘ¨ˆˆˆˆˆˆČ¨˜ˆˆŕ     ŕŕ  ŕ€€€ŕ    Ŕ ŕ  ŕŔ  ŕ€€ŕ ŕŕ@@@@@@      ŕ      @ˆˆˆ¨¨¨P   @      ŕ@@@ŕ @@@€ŕŔ€€€€€Ŕ€€@@@ Ŕ@@@@@Ŕ@ ŕ€@ŕ ŕ ŕ€€ŕ   ŕŕ€€€ŕ ŕ   ŕŕ ŕ€ŕ`@ŕ@@@@ŕ  ŕ ŕ€€Ŕ    €€€€€€@@@@@@€€€  Ŕ  €€€€€€€ř¨¨¨¨ŕ    @   @ŕ   Ŕ€ŕ   ` ࠀ€€ŕ€ŕ ŕ€Ŕ€€€Ŕ    ŕ    @ˆ¨¨¨P  @     ŕ ŕŕ @€ŕ @@€@@ €€€€€€€€@@ @@€P ŕŕŕŕŕŕŕ`€€`€€`ŕ     ŕ@€`@ŕ@@@@Ŕ  ¨@ŕ@@@@@@ŕ@@@ŕ@@ € @€P @ŕ€ŕ ŕ @€@ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕŕ     ŕ@€€@HHŔŔđřP ü\T @ŕ€ŕ ŕ€@ @€ @ŕ€ŕ ŕŕ     ŕ @ŕ @€ŕ @ŕ @€ŕ€€€€€€@ŕ€€ŕ@€€€ Ŕ€ŕˆpPpˆŕ  ŕ  °€€€€€€ŕ€ŕ ŕ ŕ x„´¤´„xŕ ŕ ŕ$HH$ŕ Ŕx„´¤„x@ŕ @@€ŕŕ ŕ@ŕ@ŕŔ @€ŕ@@`Ŕ@@@@€   ŕ€€ĐĐPPPPP€€Ŕ@Ŕŕ ŕ ŕ ŕ ŕH$H€€€  (8€€€°ˆ 8ŕ ŕ(č @ŕ @€ŕ€@ŕ ŕ   @ŕ ŕ  @ ŕ ŕ P ŕ ŕ  ŕ ŕ  @ŕ ŕ  @ŕ€€€€ŕŕ€€€€ŕ@ €@ŕ€ŕ€ŕŕ€€ŕ€€ŕ ŕ€€ŕ€€ŕ  ŕ€ŕ€ŕ€@ŕ@@ŕ @ŕ@@ŕ@ ŕ@@ŕ ŕ@@@ŕpHHčHHp¨ˆČ¨˜ˆ€@ŕ  ŕ@ŕ    ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕPpˆˆˆp @ řˆ˜¨Čˆř€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  @@Ŕ€ŕ ŕ€Ŕ@ Ŕ  Ŕ€€@ŕ ŕ ŕ @ŕ ŕ ŕ@ ŕ ŕ ŕP ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ ŕ@ŕ ŕ ŕ @ŕ€€€ŕŕ€€ŕ@ €@ŕ ŕ€ŕ @ŕ ŕ€ŕŕ ŕ€ŕ  ŕ ŕ€ŕ€@@@@@@€€€€€@ @@@@ @@@@@ @ p` @ŕ    €@ŕ  ŕ @ŕ   ŕ@ ŕ  ŕP ŕ  ŕ ŕ   ŕ@ŕ@ř¨¨ř@€@   ŕ @   ŕ@    ŕ    ŕ @  ŕ ŕ€€ŕ  ŕ€€   ŕ ŕP›c€ë,cHc_-"c<ŃR?  " POPIOŁY " TOM I STEFAN ŻEROMSKI Rozdział 1 W GÓRACH Ogary poszły w las. Echo ich grania słabło coraz bardziej, aż wreszcie utonęło w milczeniu leœnym. Zdawało się chwilami, że nikły dwugłos jeszcze brzmi w boru, nie wiedzieć gdzie, to jakby od strony Samsonowskich lasów, od Klonowej, od Bukowej, od Strawczanej, to znowu jakby od Jeleniowskiej Góry... Gdy powiew wiatru nacichał, wynurzała się cisza bezdenna i nieobjęta na podobieństwo błękitu nieba spomiędzy obłoków i wówczasnie słychać było nic a nic. Naokół stały jodły ze spłaszczonymi szczytami jakoby wieże strzeliste, nie wyprowadzone do samego krzyża. Ich pnie sinawe jaœniały w mroku. Mchy stare zwisały z olbrzymich gałęzi. Wrósłszy między głazy, w niezmiernš ławicę skalisk aż do gruntowej posady serdecznym korzeniem, wszczepiajšc pazury pobocznych skrętów w każdy zuchelek ziemii wysysajšc każdš kroplę wilgoci, wielkie jedle chwiały królewskie swe szczyty w przecišgu niejednego już wieku pomiędzy mgłami Łysicy. Tu i owdzie stała samotnica, której gałęzie uschły i sterczały jak szczeble obcięte toporem. Sam tylko jej wierzchołek jasnozielony, z szyszkami w górę wzniesionymi, niby gniazdo bocianie, bujał nad przestworem: Gałęzie œwierków, na których leżała ciężkapoœciel œniegowa, zwieszone ku ziemi powyginały się w pałšk. Te wycišgnięte zewszšd, z bliska i z daleka, kosmate łapy w białych oponach, wyłożone jak gdyby perłowš macicš, zdawały się czaić i czyhać. Radosna zielonoœć najmłodszych, końcowych igieł jaœniała niby wysunięte pazury. Co chwila, ulegajšc własnemu ciężarowi, czułe na każde westchnienie wiatru, sypały się puchy œniegowych owałów i ginęły w podœcielisku na ziemi takbez œladu jak krople deszczu w toni jeziora.Ze szczytów zlatywał pyłek ledwie dostrzegalny, tak lekki, że stał długo w powietrzu migocšc swymi kryształy, nim spłynšł ku ziemi. Około południa łagodna odwilż poczęła rozgrzewać œniegi. Wskroœ bladoniebieskiego przestworu płynęły białeobłoki, przeniknięte od blasku słońca. Na najwyższych, krzyżowych spławach œwierków stopniały lód zamieniał się na olbrzymie krople, które w ciemnej zieleni igieł œwieciły jak wielkie diamenty. Tam i sam długi sopel, zwisajšc ze zdrewniałego mchu, z kory popękanej i chropawej, miotał snopy zimnych iskier. Niżej, pod œniadym cieniem gałęzi był dawniejszy, ranny chłód. Niektóre młode rsioki, w sobie czerwonobrunatne, a żółtawe u szczytu, zgięte pod nadmiernym ciężarem œniegu, trzymały wysokie głowy u samej ziemi nie mogšc oderwać od niej przymarzłych gałęzi. Gdzie indziej sterczały wykroty pniów wysiepanych z ziemi przez srogie œwiętokrzyskie wichry, tworzšc pod zaspami strachem zionšce pieczary. Rafał, plecami oparty o pień grubego buka,stał bez ruchu i nasłuchiwał. Nad sobš i przed oczyma miał tęgie, powykręcane, obmarzłe gałęzie o barwie łuski okonia. Cienkie, stalowe rózgi były nieruchome, a wielki œniat, ze skrętami i kłębami jak wyprężone mięœnie człowieka, zdał się być duchem mrozu. Olbrzymi buk stał samotny, twardy i zimny, jakby nie należał do drzew. Król na Łysicy! Nie drżš przed wiatrem jego gałęzie, pień się nie schyla. Rozłożysty, nad lasy wyniesiony wierzchołek patrzy się z władczego cypliska w szerokie niziny na północ i na południe; oglšda się po górach jednoramiennych. Pustki wszędy, niwki, wsie.:. Daleko, za ostatnim wzgórzem łańcucha, za Stróżnš, cišgnš się w poprzekrole, aż do Kraj na, aż na szczyt góry Kamienia. Odwieczny buk pamięta za wiosen swej młodoœci bór nierozdarty w nizinie Wilkowa, Ciekot, Brzezinek, po górach aż kuKielcom. Zginęły za jego żywota pod siekierš dšbrowy, oschły między działkami chłopskiej nowiny mokre, zakisłe, nieprzebyte gozdy, z których się wieczne wody sšczyły. Tam gdzie kosmaty rsiok wiekami rósł i gnił-wiatr po badylach œwiszcze. Połanki ról wżarły się w samš knieję, liszajem pełznš w strzępy jej płaszcza, z roku na rok wdzierajš się wyżej aż popod szczyty zawalone głazami Psar, Radostowej... Wysycha u stóp górskich nieciecz, drzew żywicielka, zostaje grunt czerwony i szczerzy się kamieniami pod słońcem. Tylko jałowiec osłania jego nagoœć i rany. Już coraz rzadziej niedŸwiedŸ ociera się kudłatym ciałem o pień starego buka; coraz rzadziejprzychodzi œnić w cieniu jego gałęzi wielkorogi jeleń - i wilk-kobylarz nie tak często czatuje tutaj na dropiate jagništka łani. Już nie œwiszczš ponad konarami skrzydła orłowe i sęp tylko kiedy niekiedy przylata popatrzeć z wierzchołka w zgrozie i gniewie na zniweczonš dziedzinę. Wbrew srogim myœliwskim zasadom Rafał zeszedł był ze stanowiska i chyłkiem dotarł do szczytu góry. Przez chwilę stał tam u wejœcia na gołoborze i, przejęty głuchš trwogš, patrzał w to miejsce, gdziewiedŸmy, strzygi, błędnice zlatujš się o północku i gdzie się ukazuje sam Zły. Gładkie boki olbrzymich złomów kwarcytu iskrzyły się w słońcu ziarnistym szkliwem,jakby sam mróz. Obmarzłe kije, sterczšce spod œniegu, były podobne do broni wykutejz kryształu. Stare jodły rzucały cień na połowę urwiska. Wróciwszy na swe miejsce młody myœliwiecwytężył słuch... Gdy go do ostatniej granicyna zwiady posłał, łudziło mu się, że i las z nim razem słucha. Cisza była wcišż ta sama, głęboka, głęboka, zaiste niezgruntowana... Ale oto z krańców leœnych wypłynšł gnuœnypowiew, ze snu twardego obudzony szept, tchnienie rzewne, przecišgłe długo wstrzymywanego oddechu puszcz łysogórskich. Szczyty drzew pochylały się przed nim jakby we czci, gdy płynšł w bory ów œpiew niewysłowiony. Brzmienie jego, ledwo wydobyte z nicoœci, jak płaczem cichym zdradzone wyznanie wzruszeń przedwiecznych, jako jęk bez nadziei, szło z samotni leœnych pó wtóre, po trzecie i, sšczšc się cichymi odcieniami dŸwięków, nicestwiało w otchłani. Zdało się, że ten œpiew zaklęty, mieszkajšcy w drzewach, coœ wypomina, że woła... W jasnym powietrzu, między zielonymi kępami igieł płynšł pod niebem. Knieja obejmowałago tajemniczym ramieniem swoim, puszcza go znowu brała, matka rodzona, puszcza - dusza praojcowskš, puszcza - siostra-miłoœnica. Zamierał jak westchnienie ów żałosny œwist-poœwist... Gdzie zamierał? Może na zburzyszczu wysokich skał, które się po odejœciu fal i pian morza rozpadły wrumowie głazów mchami rudymi porosłe... Może w kolisku dębowych pniów, do gruntu zmurszałych, które zwartš strażš otaczajšprochy z przyciesi œwiętej kontyny, gdzie przed wiekami Pogoda łaskawie przyjmowała obiaty... Może na czole kamiennym, na twardych piersiach bożyszcza Lelum-Polelum, które œpi w dole nieznanym, mchem tysišca zim i tysišca wiosen okryte, i spać będzie nikomu nie znane na wieki wieków... Może w tropach wiecznego jelenia, który między rogami nosipo lasach drzewo krzyża œwiętego, a ukazuje się ludziom raz na sto lat... Kiedy nadcišgała z daleka owa pieœń lasów,zdało się Rafałowi, że płynšć będzie przezjego ciało tak samo jak przez drzewa. Zapominał wówczas, gdzie jest i co się z nim dzieje. Snuły się w nim wspomnienia nieujęte, niedotykalne, zamglone, przedziwnie żebrzšce o pamięć. Był daleko od tego miejsca, nie pod szczytem Łysicy, na stanowisku. Był w ogrodzie swego dzieciństwa. Tajała kra i okiœć wszystkiego, co rzeczywiste... Ogród zapomniany, na tyłach starego dworu. Rozłożyste jabłonie z pniami w pewnych miejscach zwężonymi od dawnych szczepień, jak butle. Pęki, bukiety różowych kwiatów... Bujny agrest, gęste porzeczki obrosły każdš drożynę. Nad wysokimi trawami, które jeszcze powleka kroplista rosa, wznoszš się œnieżnobiałe dziewicze drzewka wiœniowe. Zda się, że tochmurki wiosenne, obłoczki ranne z krańców nieba aż tu przyżeglowały i między wysokimi topolami, między starymi parkany bezradnie osiadły. Brzęczš pszczoły, osy, muchy, napełniajš cały sad gwarem, a serce dla niewiadomej przyczyny czciš i grozš. Och, jakże miło, jak radoœnie w tym cienistym sadzie rodzinnego domu! Za drzewami owocowymi cišgnš się niedostępne zaroœla, gaje wiktówi rokiciny. Na kępach, wœród zapleœniałej wody, straszš oczy kudłate wierzby o pniach spróchniałych i lesie bujnych prętów, olchy smutne, czarne z krwawymi odziemkami. Żaby kumkajš w wodzie lœnišcej grzybieniem i skrzekiem, a niezliczone ptaki pogwizdujš. Szmer liœci, pogwar owadów i ledwie dajšce się ujšć przyciszone szepty, szmery, syki, ledwie dajšce się ciałem wyczuć westchnienia czy ciche jęki, jakoby mrowienie i łechtanie przechodzi w poprzek i wzdłuż.:. Mały chłopczyk, gadułka zdrowy, szczęœliwy, wesół i rozœpiewany, biegnie œcieżkami tego ogrodu. Skacze u nóg ojca niosšcego nabitš strzelbę i dba o to tylko, żeby w rosach nóg nie zamoczyć. Tu rzuca mu się w oczy biedronka pełzajšca po mokrym liœciu, tam œlimak zaczerniał w białej rosie; promień słońca padł na pšsowy kielich tulipana, œwieżo rozkwitły tego poranka... Cicho, cicho... W gšszczach rozlega się słodki i wesoły jak sama wiosna, jak dusza dziecięca, głos wiwilgi. Wtem z łoskotem piorunu wybucha strzał i huczy w drzewach. Serce drętwieje i staje w biegu. Radosne ciało całe drży... Z wyżyny wišzu rosnšcego w kšcie ogrodu spada trzepocšc skrzydłami złotolita wiwilga i broczy krwiš mokre trawy. Ach, jeszcze widać jej otwarty dziób i straszne,przeraŸliwe oczy! Słychać jej seplenišcy syk, zdławiony, gdy po niš chciwie rękę wycišgnšł. I nagły ów strach! Nagły, przeszywajšcy strach, radoœć, zemsta, rozkosz i niewysłowiony dziecięcy ból. Trzepie się ptak i miota z boku na bok. Wstaje na nogi... Oczy jego zmętniały, kilkakroć wytężyły się jeszcze. Patrzš. Coœje zamazało, zawlekło... Kiedy to było i gdzie? Czy były naprawdę, czy mu się œniły tylko te okrutne ptasie oczy, wbite w pamięć jak gwoŸdzie wbite wrany, które na samym poczštku życia istniejš? Ale oto cisza nastaje, a pospołu z niš, niby chmurki w wyżynie, inne przepływajš widzenia. Las ciemny, srogi, oœwietlony blaskiem księżyca. Ogromne œniegi na nim leżš, na czarnym lesie. Dzwoniš janczary i echo ich odbija się w kniei jak zuchwałe wzywanie do boju. Księżyc w zimnym przestworze króluje. renice nie mogš oderwać się od jego tarczy i przedziwne szepty, półsłowa,wreszcie jakieœ wyrazy płynš do niego z piersi. To .bezlitosne œwiatło woła ku sobie, wcišga na wysokoœć ku słodkiej harmonii, ku rozkosznym, jako ta leœna, melodiom... Ojciec lubił tamtędy jeŸdzić, drogš "na las", mało znanš. W tych ostępach włóczyły się stada wilków. Toteż gdy wjeżdżano w posępne gšszcze drzew zwartych, podsypywano prochu na panewki dwu flint i dobywało się zza pasa podwójnepistolety. Słychać jeszcze szept modlitw matki... Dreszcz zimny do szpiku przejmuje i niby czyjeœ skostniałe palce podnosi włosy na głowie. Janczary rzegoczš coraz głoœniej, coraz głoœniej, im dalej w knieję;wreszcie, zda się, że bijš jak dzwony. Cztery konie mknš drogš, której nie przetarła sanica. Od uderzeń kopyt rozpryskujš się zadmy œniegu, jak góry pytlowej mški. Kiedy niekiedy coœ pod saniami trzaska. W lesie słychać niepojęte głosy... Cały bór wre i huczy od echa janczarów. Aż oto w pewnym miejscu zasłona œwierków na krótko się rozchyla: zwšskiej leœnej polanki widać górę, a na niejposzczerbione ruiny. Księżyc oœwietla œnieg i lód, który na gzymsach zburzonych œcian, na krawędziach wybitych okien leży. To ruiny ariańskiego koœcioła. Jaki dziwny, niespodziewany żal!... Gdzież jest ten dzień, gdzież się na wieki został?... A ta wiosenka... Po œwiętach Wielkiejnocy powrót z rodzicami od krewnych do domu. Jadš tš samš drogš. Wolno wlecze się brykapo korzeniach i ciemnych bagnach szlaku. Naokół las gęsty, mokry, dymišcy się od pary. Wszędzie w mroku poddrzewnym Lœni stojšca woda. Oœlizgłe, czarne kije ze zgniłymi gałęziami leżš w ciemnych bajorach drogi. I oto znowu ruiny ukazujš się na górze. Konie wstrzymano i rodzice pozwalajš dzieciom wejœć na szczyt wzgórza. Brat starszy i siostry biegnš na wyœcigi... Niegdyœ wdzierała się na tę górę szeroka jezdna droga dla landar, bryk, kutych wozów, ale już i na niej sosny wyrosły. W kolejach stojš grube œwierki, na zakrętach stanęły jodły stuletnie, z przykopy biegnšcej œrodkiem strzeliły białopienne brzozy. Las zamknšł dostęp do ruin, wzišł w posiadanie, co weń weszło, i na powrót stał się sobš. Już ani okien, ani drzwi. Niktnie strzeże wyklętej œwištyni, oprócz wysokich kęp ostu. Dzika róża po nagich skarpach pełza z wysoka i wycišga kolczaste, żebracze badyle. W tym miejscu,gdzie może był ołtarz, gdzie oczy wyznawców szukały widomego znaku - czarny szkielet jeżyny. Niestrudzona woda gryzie cegłę i kamień, a mech rozsypane ich prochy grzebie pod sobš. Na zewnštrz murów, w głębi œwištyńki i w lesie jakie mnóstwo podlaszczek! Ubogie kwiatuszki, siwe biedotki leœne, sš jakby kroplami bladego nieba północnej wiosny, które spadły z wysoka na ziemię i rozprysły się w kształt kwiatka. Jaka rozkosz, jaka tajemnicza, niedostępna rozkosz - niby ów las... A jakie coœ drapieżne, bolesne, oœlizgłe od deszczów i straszliwe od echa każdego kroku w tej ruinie koœcioła! Co w niej jest, co płacze i woła z ziemi za odchodzšcym dzieckiem? Oczy nie mogš się z niš rozstać i nogi nie mogš odejœć. Zerwane kwiecie z ršk wylatuje i w uszach odzywa się jak gdyby syk seplenišcy wiwilgizabitej w ogrodzie... Nagły, daleki, jadowity głos drgnšł w lasach. Za pierwszym ozwał się drugi, rzewny i czysty niby mišższy tenor. Rafał ocknšł się jak ze snu i machinalnie dŸwignšł strzelbę do twarzy. Po chwili oprzytomniał i napastnicze oczy w las wlepił. Pierzchły marzenia. Słońce przypiekało, wzmogły się powiewy ciepłego wiatru i ze wszystkich drzew leciały raz w raz na ziemię ogromne płaty lepkiego œniegu. - Psy goniš... - szepnšł do siebie. W istocie słychać już było dŸwięk dwu głosów, Niemna i Wisły, ale tak daleko, gdzieœ w ciepłej kniei, na południowym stoku łańcucha gór, że tylko młode ucho mogło rozróżnić to granie. Echo płynęło z wolna, jakby w znużeniu, ale zbliżało się cišgle. Nim jedno krańców leœnych dosięgło, już płynšł w poœcigu rzeŸwy hukniby muzyka złowroga, pełna dzikiego czaru, gwałtu i siły. Młody mężczyzna obejrzał starannie panewkę swej broni, troskliwie prżyjrzał się suchym i lœnišcym ziarenkom prochu: Zaczaił się i cały przeistoczył w narzędzie œmierci. Tęsknota, jaka mogłaby zdusić życie; osiadła w jego oczach i zmieniła je we dwapociski. Serce głoœno biło w piersiach i każdym uderzeniem zdało się również czatować. Psy nadcišgały bliżej; bliżej... Już można było rozróżnić same głosy. W pewnej chwili od szczytu góry dał się słyszeć tępy, jednostajny, rytmiczny odgłos biegu - duch-duch, duch-duch... Serce w słuchajšcym zamarło i ustało. Trzasła w pobliżu gałšzka. Przez chwilę gęœciej, obficiej œnieg się posypał... Oto spomiędzy zaroœli młodej œwierczyny wysunęło się stado sarn, a na ich czele szedł z wysuniętš głowš ciemnoorzechowy rogacz. Rafał wzišł go na oko, przycisnšł kolbę do szczęki i położył palec na cynglu. W tej samej chwili sarn stanšł. Przedniš lewš nogę podniósł, odwrócił œlicznš głowęz rożkami i uważnie nasłuchiwał. Z całego stadka para szła .gęsta. Na komorę... - marzył Rafał kierujšc lufę pod przedniš łopatkę kozła. Nagle olbrzymia czapa mokrego œniegu runęła na jego ręce, twarz, kolbę i panewkę. Pocišgnšł za cyngiel. Krzemień sucho trzasnšł; ale iskra nie zapaliła zmoczonego prochu. Gdy młodzieniec przetarł oczy, ujrzał już tylko sarnie nogi,wytężone jak stalowe sprężyny, i białe ich "talerze". Przesadziły najwyższe stojšce szczyty chojaków i znikły. Tylko te szczytyzielone i giętkie jeszcze długo drżały i kiwały 'się, a œnieg leciał niespokojnie z potršconych gałęzi. Ujrzawszy, że znowu jest sam na tym miejscu, gdzie przed sekundšodbyło się coœjak misterium tajemne, Rafał ze wœciekłoœciš cisnšł strzelbę w zaroœla, a sam runšł na ziemię duszšc się od łkania. Ocucił go strzał, po nim drugi. Jak gromy rozległy się i długo huczały w lesie. Po ostatnim dało się słyszeć z dołu, w połowie wysokoœci górskiej, nawoływanie: - Na-hohoho! Na-hoho! Na-hoho! ˆŠj ľA< 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjź ° ˆiC ř }x}`X¸ŠjP)cy˙c xc ˆ+°c 8:0!Psy ucięły. Zaraz potem drugi głos, bliższyRafała, odpowiedział jednokrotnie tym samym sposobem. Młody myœliwiec jeszcze przez czas pewienleżał na ziemi, pękajšc ze złoœci: Po chwili jednak zerwał się na równe nogi, strzepnšł œnieg z siebie, odszukał w krzakach pojedynkę. Wytarł oczy i, na podobieństwo sarn skaczšc przez choiny, pomknšł na dół. W odległoœci kilkuset kroków stał nad zabitym rogaczem ogromny chłop w krótkiej brunatnej sukmanie i oglšdał uważnie swojš małš fuzyjkę. - Zabiliœcie, Kasper! - szepnšł Rafał zdyszany od biegu. - Ij... tak mi się ta nawinšł... Sam nawet niewiem, jako to być mogło. Myœlałem se, że tego koziełka to przecie jaœnie panicz położy. - A kiedy nie wyszły na mnie... -rzekł Rafał, czerwony jak burak. - O, hery! Widzicież wy, moi ludzie... A na tomiejsce przecie wagę miały. Nie wyszły, i pokój! A już ta pod tym bukiem niejeden wygarnšł. Czasem to tam nawet dłużej przystanš i wezmš szukać wrzosu abo chwycš wargami, ile zdolš, młodych koniuszków jedli. Poszły, sobacze, bokiem...- mówił stary wyga wlepiajšc z jawnym œmiechem w młodzieńca swe wypełzłe oczy. W tej samej chwili jeszcze raz odezwał sięw dole niecierpliwy głos: - Na-hoho! - O, nasz pan woła! -z trwogš mruknšł Kacper. -ChodŸwa. - A cóż zrobicie z rogaczem? - Trza go brać na ramię tytego konia!... Zabity sarn, trafiony w samo serce, leżał martwy. Dokoła niego zamróz odtajał i krople wody sšczyły się ze œwierkowych gałęzi. Pyszna jego głowa, rzucona bezwładnie, patrzała w Rafała umarłymi oczyma. Młodzieniec uczuł nagle poryw wœciekłoœci, chwycił za kordelas, który miał przy sobie, i byłby zadał zdechłemu zwierzęciu cios jeszcze jeden, ale już strzelec podsadzał się pod nie. Dowlókł rogacza do sšsiednich wykrotów, dŸwignšł go w górę i, ujšwszy rękoma po dwie jego nogi, zarzucił sobie na plecy to brzemię ze zdumiewajšcš siłš. Poszli na dół. Co chwila nogi ich zapadały w szczeliny między złomami brył kamiennych, w rumowiska stoku góry pod mchem ukryte. Rozwalali zgniłe pnie, miękkie jak ciasto, o próchnie rudozielonym od pleœni. Skomlenie psów w zagajnikach na dole wskazywało im drogę. Rafał, wielkimi kroki postępujšcy przodem,ujrzał wreszcie wuja. Chudy szlachcic, niewielkiego wzrostu, siedział w kucki nad sarnš i patroszył jš. Skrwawionymi rękomawyrywał dymišce jeszcze wnętrznoœci i ciskał psom. Gdy nadeszli, pan Nardzewski obejrzał się złowrogo na strzelca, zmierzył okiem rogacza i z lekka seplenišcym głosem zauważył: - Toœ, kundlu, kozła musiał dla siebie zostawić... - Ale bo... - Nie wiedziałeœ; prawda? że ja tu czekam na stanowisku. Gdzieżbyœ ty o takich rzeczach mógł pamiętać! Żebym ja kozy po tobie strzelał, chamska szyjo! - Ale bo szły jakosi krzywo... - Krzywo szły od buka!... Łżesz! - Jeszcze, rzekę, psiedusze wiatr owieje. Wiatr szedł od Klonowa, akuratnie. Takem se ozmyœlał... - Jak ja ci dam ozmyœlanie, to się nogami nakryjesz! KładŸ kozła! A cóż ty, Rafciu, jakoœ nic nie niesiesz z Łysicy? łaskawie zwrócił się do siostrzeńca. - Nie wyszły na mnie. Słyszałem tylko, że walš za drzewami, aż ziemia stękała. - Ts... Nie przeszły koło wielkiego buka... Słyszane rzeczy!... Patrosz... - mruknšł do strzelca. Gdy ten otwierał mały składany koziczek wiszšcy u jego pasa na rzemyku, Nardzewski spytał go opryskliwie: - Skšdżeœ strzelał? - A spod znaczonej jedli, kajetu stał. Wylazł mi sarn pod lufę, jakby go tam pastuch przygnał. Jeszcze ta była œcięta jedla, okrzesana, to se stanšł, ma-li skoczyć. - Skšdże się tam wzięła jedla okrzesana? - Skšd jedla? A to jš, wielmożny panie, œcišł ten chłop z Poršbek, co to z Miemcem miał sprawę. - Nic nie wiem o żadnym Niemcu ani o sprawie. - O, dyć to we wszystkich, we wsiach gadajš. - No, to i ty gadaj, kiedy wszyscy. - Dobrze. To tak było, żeby to z końca... Przyjechał chłop z Poršbek, Jamrozek ma na przezwisko, parš koni doskonałych i gołym wozem, że to tylko koła były i ozwora, w sam szczyt Łysicy po suchš jedlę, żeby ta już była dobra jedla, smolna,we wiatrach wysuszona. Robi króbki na sól-to mu potrza suchego drzewa. No, dobrze. Œcišł on se jedlicę tylš co wieża naŒwiętym Krzyżu, odziabał wszystkie gałęzie precz, jak się patrzy. Ma se kloc tyloœny, że byłby z niego wał do młyna. Wzieni mój Jamrozek rozsunęli wóz jak najdłużej, że się poœlednie koła ino-ino trzymały za ozworę, sworzeń se wyrychtowali, żeby zatkać, patrzš, a tu z krzaków wyłazi dozorca leœny. Odzienie na nim zielone, na głowie ma skopeczek z jakimsi guzikiem, w ręku strzelba. Spojrzałino raz na Jamrozka, tram opatrzył, wymierzył go jakimsi żółtym łokciem i zaczšł pisać na papierze. Jak skończył, dopiero zaczšł gadać do chłopa niby po naszemu, ale jakosi frymuœnie. Chłop zdjšłczapkę; drapie się... Myœli se: "le!" Wzišł do niego Miemiec szwargotać z polska, a wreszcie zawrzasnšł: "Marsz do Słupia!" No, dobrze. Chłop wdział czapkę, okiełznał konie i pojechał z góry tš dróżkš, co ta idzie nad strugš ku Poršbkom.Miemiec szedł przy wozie, sapał i fajkę kurzył. Jak wyszli z lasu, sš ta połanki wykarczowane, a idš z pieca na łeb po górze jeden za drugim. Jamrozek zdjęli czapkę, pokłonili się i pedajš: "Niechże ta wielemozny pan feœter darujš..." Miemiec swoje: "Marsz do Słupia!" A no pojechali znowu noga za nogš miedzamiabo i prosto bez pola. Ujechali kawałek drogi, chłop zdjšł czapkę i gada: "Niechże ta choć wielemozny pan feœter wlezš na wóz, bo tak to na jutro na rano do Słupi nie zajedziewa." Miemiec se pomyœlał, wytrzšsnšł faję i siadł na wóz. Poœlednie koła były kawał odprzodka. Wzišł się pluder za kłonice, trzyma się krzepko, za obie. Jamrozek to samo wleŸli na przodek, kulasy postawili naorczyki i zacięli szkapska, ale tak, żeby przecie poczuły. Ale cóż ta mieli jechać "doSłupia" drogš? - poszli na przełaj, a potemna ukos bez rolš, po zagonach, po skibach. Wzięły poœlednie koła tyńcować na prawo, na lewo, prać z zagona w zagon, z przykopy w przykopę. Miemiec się trzyma garœciami, wrzeszczy. Chłop nic, jedzie, kaj mu kazali... Co się ma oglšdać? Ino sprzężaj zacina... Aż jak ta konie poszły coduchu, jak tylne koła wytnš w skibę czy ta w kamień... Jakosi się Miemiec uciszył. - Jak to uciszył się`? - pytał Rafał. - A ja sam tego nie wiem, bo się ta i oni, choć i Jamrozek, nie oglšdali. Myœleli se: "Co mi do tego? Kazał pan feœter jechać, to jadę. I pokój." Dopiero, jak już w Poršbki wjechali, we wieœ, obejrzeli się: niemasz Miemca. Zamartwili się. "Ale, pedajš, noc szła - cóżem ta miał robić?..." - Któż Niemca znalazł? - spytał Nardzewski łagodniejszym głosem, puszczajšc kłęby dymu z krótkiej fajeczki. - A musi go ktoœ znalazł, bo cięgiem po lasach łazi. Kwardy. - Dobrze wam tak, podłe chamy! - mruknšł szlachcic-cały byœcie las wycięli! - Ij, wielmożny panie, któż ta tyli las wytnie? Nie było nas, był las, nie będzie nas, to samo las na Łysicy będzie. Jak œwiat œwiatem ludzie ze solš jedzš. Trza jš w króbkach trzymać. Zawdy ludzie króbki robili, jedle na nie œcinali, a las stoi. A cóż ta dopiero za prawo ma do niego taki pluder! Las je królewski. Starostwo je i pokój. Tu my takie stada dzików gonili, jelenie my płoszyli z Lisowskich lasów aż po Siekierno... Ile razy ja tu na Łysicy niedŸwiedzia widział, jakem jeszcze był małym berbeciem! Aby to jest dŸwierz piekny - niedŸwiedŸ. Abo jeleń... Mocny Boże! Jak rogi położy po sobie, jak lasem pójdzie - okropnie pieknie patrzeć! Aby tylkona œwiętego nie trafić... Panie, zachowajże też... - Jak to na œwiętego? - dopytywał się Rafał. - A to widać paniczek nie wie o naszym jeleniu...-mruknšł strzelec niechętnie. - Nie wie, skoro się pyta - rzekł Nardzewski. - Ludzie gadajš tacy, co widzieli... - Który widział? - A Łakomiec widzieli. Powiadajš to samo o starym Szafrańcu, co miał ze sto lat abo więcej, że go to samo œlepiami widzieli. - Jakże to było? Chłop spoglšdał posępnie i zwlekał. - Łakomiec nama gadali i zaprzysięgli się. Wyœli, pedajš, ze swojš fuzyjczynš i stanęlina stanowisku, jak ogary pana krajczego Olchowskiego... - Aha... - wtršcił Nardzewski. - No, przecie nie ja stał, ino oni, choć ta już na Boskim sšdzie, Panie œwieć... Stojš se oto pode drzewem z cicha i czekajš. Ażesłyszš: duch-duch! Idzie. A dzień był wietrzny, ciemny. Idzie na dół po kamieniach, a przed nim jakiesi œwiatło, tak jakby do dnia pod zimę, kiej słonie z lasu wychodzi. Zda im się pojrzeć ku niemu:widzš, idzie wolnego jeleń stary, wielki jakkoń cugowy i okropnie piekny. Rogi położył... Wzieni go na oko, a prosto w łeb.Dopiero co się nie dzieje!... Trzymajš kolbę przy pysku i nie widzš jelenia, tylko œwiatło, tak jakby czerwone słonie wyszłoz lasa i prosto im we œlepie lunęło. Strzelbaim z ršk wypadła, a i samych łomot o ziemię. A jeleń poszedł kole nich, bokiem. Dopieroż zobaczyli, że miał między rogami krzyż złoty i że z onego takie œwiatło w las waliło. - Duży był krzyż? - poważnie pytał Nardzewski. - Biedyć-ta duży! Pasyjka niewysoka, ino gruba na dwa palca. Dopiero mój Łakomiec za lufę i w nogi co duchu! To ich jeszcze natrzeci dzień tarmosił strach, jak se wspomnieli, że oni do takiego gada chcieli wygarnšć... A jakby go też człowiek zabił...Rany! - Ty, żebyœ go i z krzyżem spotkał, tobyœ nie œcierpiał. Chłop udał, że nie słyszy, i cišgnšł dalej: - Tera taki psia para jedli œcišć nie da! Sadził jš tu, czy co? Nic, ino kamera. Wszystko, pada, do kamery należy. - A tak, teraz wszystko do kamery... -westchnšł Nardzewski. - No, skończyłeœ?Strzelec wyprostował się i wytarł ręce w œniegu. - Wielmożny panie, ony nama tu i zapolowaćz pieskami nie dadzš!... - To nie twoja rzecz. - A przecie gadajš, że Górno, Krajno, Poršbki, Brzezinki, Masłów wszystko preczniemiecki król puœcił w dzierżawę młodemupanu z Olchowa. - No, więc cóż z tego? - A to i do lasów ma wręb, choć i rzšdowe dozorce będš drzewa pilnowały. A on już koŸlštka nie popuœci - choć i jaœnie pan Olchowski. - Zobaczymy, a teraz weŸ no, rozpal trochęognia. Ręce mi zgrabiały. Strzelec w mgnieniu oka wyczyœcił miejsce,œnieg zgarnšł, naniósł suchych żółtych gałšzek jałowcu i soœniny. Skrzesał ognia iumiejętnie, szybko, z dziwnš wprawš rozdmuchał płomień. Igły poczęły trzaskać i niewidoczny błękitnawy płomyczek biegał to tu, to tam po zgiętych pałškach. Rafał pomagał Kacprowi, znosił suche gałęzie i rzucał w ogień. Stary pan siedział na wystajšcym głazie nieruchomy ichmurnie patrzał w ognisko. Już wtedy nadchodził szybki wieczór styczniowy. Wiatr się odwrócił i dšł z północy. Z drzew nie leciały już kępy œniegu, a spadajšce strugi wody nagły mróz zamieniał w sople. Strzelec upatrzył młodego œwierka i poczšł go œcinać u samej ziemi małš siekierkš, którš nosił za pasem. Okrzesał prędko gałęzie, œcišł wierzchołek i przygotował dršg kilkułokciowy. Wówczas zwišzał do kupy rzemiennymi pasami przednie i poœlednie nogi dwu zwierzšt i dršg ów między nie wsunšł. Gdy to wszystko załatwił, zbliżył się do ognia i rozgrzewał nad nim ręce. Właœnie wtedy pan Nardzewski wycišgnšł z kieszeni kapciuch i nabijał "galicyjskim" tytuniem swš glinianš fajeczkę. W trakcie tej czynnoœci, nie patrzšc, podał strzelcowi dużš szczyptę tytuniu. Chłop zdjšł czapkę ipięknie podziękował. Zaraz też roztarł tytuń na lewej dłoni, zwilżył go œlinš obficie, ugniótł palcami i dopiero tak przygotowanš masš naładował fajkę. Potem całš fajkę wsunšł w goršcy popiół, pełen czerwonych węgielków. Gdy zwilżony tytuń dobrze zaprzał, wyjšł fajkę z popiołu i jeden z węgielków umieœcił na wierzchu. Rafał, zaciekawiony, spytał go, czemu to wszystko robi. - Czemu'? A bo tak dopiero będzie prawdziwie tęgie paliwo. To je dopiero tutiun! Żeby też tak jaœnie paniczek zapróbował... Już się ta z tym nie zrównajšani debrejskie liœcie, ani knaster niekrajany, ani ta i nasz powszedni w obertuchach. - No, pokażcie. - Rafciu, ostrożnie! - zawołał Nardzewski. Podrażniony młodzieniec starannie otarł cybuszek i pocišgnšł, ale natychmiast puœcił go z ršk i zatoczył się jak uderzonydršgiem w głowę. Przez pewien czas tchu złapać nie mógł, a choć się wreszcie uspokoił, długo jeszcze czuł ogień w piersiach i w gardzieli. - Takie je chłopskie paliwo, jaœnie paniczku, he he... - No, doœć już twego palenia. ChodŸmy. Zdeptali ognisko. Strzelec chwycił jeden koniec dršga, Nardzewski drugi; schylili sięobadwaj i jednoczeœnie, jak na komendę, podnieœli zawieszone zwierzęta. Chłop szedł pierwszy. Koniec dršga był wparty wjego ramię. Niższy wzrostem Nardzewski dotrzymywał mu kroku, choć się zataczał w prawo i w lewo. Kiedy Rafał, palony żšdzš współdziałania, dopominał się, żeby mu wuj miejsca ustšpił, szlachcic go ofuknšł: - Daj no pokój! Pilnowałbyœ strzelby... Szli tak doœć długo z góry w kierunku klasztoru. Nie dochodzšc do Ÿródła œwiętego Franciszka skręcono na lewo. Nardzewski ochrypłym głosem dał rozkaz,żeby stanšć, i wręczył siostrzeńcowi tak upragniony koniec pawęzu. Rafał z pietyzmem oparł go na ramieniu, ale w tej samej chwili zgišł się i przysiadł pod ciężarem. Doznał wrażenia, że mu w barach koœci pękły. Ze œciœniętymi zębami, oddechem zapartym i twarzš brunatnš od nabiegłej krwi, szedł jednak twardo aż do drogi bodzentyńskiej. Tam go znowu zluzował stary myœliwiec. Był już mrok prawie, gdy na skraju leœnymstanęli przed kurnš chatš, zadętš ze wszech stron przez górskie œniegi. Para koni zaprzężona do prostych fornalskich sanek stała już przed niskimi drzwiami. Wwalono sarny na sanie przy pomocy oczekujšcego parobka i zagrodnika, i wszyscy trzej myœliwi ulokowali się jako tako w sšsiedztwie zwierzyny. Młode konie skoczyły z miejsca i poszły w górę. Œnieg po odwilży przymarzł wierzchem; okryła go œreń, cienka skorupka lodowa. Podkute kopyta trzaskały ostro w szklistš powłokę.Ogary biegły z trudem i kaleczyły się, zapadajšc w œniegu. Obydwa były senne, znudzone i odbywały tę podróż resztkami siły. Nardzewski podniecał je co chwila pieszczotliwymi dŸwiękami, cieszył pogwizdywaniem. Za lasem, na szerokie j drodze, cišł jak kosš wiatr północny, ostry i przenikajšcy do koœci. Gdy stanęli na przełęczy, którędy szła droga, widać było na prawo i lewo ogromne przestrzenie, dwie rozległe doliny- i lasy, jak okiem sięgnšć. Jedna z tych dolin, płaska, od strony Kielc, była krajem dawno uprawnym, zaludnionym, poprzerzynanym przez olbrzymie wsie, dwory, koœcioły. Druga była jeszcze starodawnš głuszš. Widać w niej było siedliska na wydartych w puszczy polanach.Wsie te o nazwach leœnych, wspominajšcychkrólestwo i dzieje borów, jak Brzezinki, Klonów, Wilków, Psary, Siekierno, Dšbrowa... słały w czysty lazur odwieczerza wysokie drzewa dymów. Wyniosłe góry dwoma pasmami spływały ku Łysicy i wrastały w niš, ażeby dalej iœć jednym grzbietem wysokim i najeżonym skałami. Stał jeszcze po nich wszędzie las,jak władca, i rozpoœcierał swe panowanie. Granatowe jego łany osędziały od œniegu. Gięły się na odległych garbach gór i niby długie srebrnoszare zwoje spływały przestronnymi wšwozami ku dolinom, gdzie już osiadł zimny cień wieczora. Na krańcach leœnych rozpoczynała się dziedzina jałowcu, równie dzika i rozległa. Zasnute œniegiem jałowce zdały się być z mrozu samego utkane i tak przedziwnie złudne, jakby na nie w biały jeszcze dzień padało œwiatło księżyca. Ta ziemia, opasana borem, skryta w jego tajemnicy, miała w sobie grozę i wspaniałš dumę. Rafał wlepił w przestrzeń oczy, widział dokładnie każdy zakšt i szczegół, ale w tejsamej chwili wspominał jš i obejmował jakinnš, z dziecięcych lat. Był tu dawno, dawno, wiosnš... Zielone smugi łšk leżały na jego oczach i cišgnęły się ku cudnej rzece, ku Czarnej Nidzie, która ze strumieni górskich urasta. Powiał ku niemu woniejšcy wiatr z głębokich wšwozów GóryRadostowej, z przecudnych wšwozów, nad którymi wiszš brzozowe gaje. Chóry słowików przerywały ciszę tej nocy wiosennej, kiedy tamtędy jechał za dawnych lat z głowš leżšcš na kolanach matki. Teraz rozmawiał z wujem, ale jednoczeœnie œniło mu się, że przez tę Na-hoho! ˆŠj ľA< 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjź ° @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż Pŕ c 0 c<c>+c@:$dalekš, œpišcš, martwš dolinę jedzie na dzikim koniu. Żelaznym wędzidłem rozdzieramu wargi i trzyma jego łeb zgięty ku ziemi.Jedzie ku słońcu, ku słońcu, które tarczš ognistš zachodzi za lasy błękitnawe, okiem nie dosiężone. Dalekie lasy, dalekie lasy, odwieczne... Œliskie sanice co chwila leciały w zatoki na rozbitym goœcińcu, gdy konie poszły z góry. - Te, tršba! - wołał Nardzewski na furmana, gdy się sanie, zbyt ostro toczyły w wyboje. W pewnym miejscu, gdzie stało jeszcze kilkanaœcie sosen i buków po wyršbanym lesie, wskazał jedno z tych drzew i rzekł: - Tu pięć lat temu zabiłem sępa. - Sępa?! - A tak. Szedłem sam z polowania. Było to jakoœ na jesieni. Słońce zachodziło jak teraz. Patrzę: na buku coœ się rusza. Nie chciałem oczom wierzyć... Miałem lufę nabitš lotkami. Złożyłem się i palnšłem. - Skrzydła też to miał, skrzydła! Jezus ci Maryja... -wtršcił Kacper. - Jak my go rozcišgnęli na ziemi, to psy, przecie nie bele jakie, poszły w pola ze skomleniem i stršbić ich do domu nie było sposobu. Rafałowi twarz tak naziębła, że nie mógł mówić. Z goœcińca skręcono na bocznš, karkołomnš drogę, która szła tuż nad brzegiem górskiej rzeki. Wartka woda kłębami toczyła się w obmarzłych brzegach, bijšc w tafle lodu, który żywe jej ciało schwycić usiłował. Konie chrapały i wyprężone ich nogi silnie biły kopytami w twardš drogę, żeby się na niej utrzymać. - No i cóż, Rafciu, u was tam w SandomierszczyŸnie nie ma ani takich dróg nędznych, ani takich wertepów. Prawda? Droga jak po stole... - Ale też za to lasu ani odrobiny. - Co wam po lesie! Pszenicę za to macie jaknasz bór. Jeszcze wam mało? - Już ja bym wolał tu mieszkać! Tu to dopiero życie. - Tu wolałbyœ mieszkać? Co gadasz? He, bracie, tu niełatwo wysiedzieć. Tu tylko taki jak ja wytrzyma. - Już ja bym tam wytrzymał! - Tak powiadasz? - A tak. - No, no, pamiętaj sobie, żebym ja cię za słowo nie chwycił i nie osadził w tej norze. - Nic się nie boję. - Ejże!... Ale wiesz?... to mię cieszy, że matczysko będzie kontente. Co? jak myœlisz? Wasze kuligi, bale czy reduty powinny dobrze wypaœć. Mamy rogacza, mamy sarnę, jest w œpiżarni dziesištek zajęcy, jest warchlak. Będzie na ten wasz wieczór?... Powiadaj krótko! Bo jak nie, to jutro od œwitu idziemy w knieję. - Aż nadto, wuju. - Nadto, nie nadto. Skoro jedziesz tyli œwiat, to z byle czym wracać nie sposób. Niechże się i dzika okolica pochwali. Po chwili dodał: - Poczciwa Anusia... My z twojš matkš najbardziej zawsze z całego rodzeństwa pałaliœmy ku sobie afektem braterskim. Trudno o lepszš siostrę. Ech, Boże miłosierny... - Gdyby to wuj zjechał do nas na ten kulig, dopiero by to mama i... tatka... - Aby za tatkę nic nie obiecuj! Z tatkš to jużcałkiem inny sentyment. Amicus Plato... - No, niech tam, ale żeby tak wuj na ten kulig... - Zwariowałeœ, dyscypulusie? Ja na kulig! Ja z Wyrw! Trzydzieœci lat z domu nie wyjeżdżam, a teraz dopiero na kulig wyruszę, i to jeszcze aż gdzieœ za Klimontów, we œwiaty! Cóż ty gadasz? Raptem szorstko dodał: - Nie wyjadę. Nie, nie wyjadę. Mam dosyć! Był już mrok. W nizinie ukazały się drzewaciemne, aleje, budynki, œwiatełka w majštku Nardzewskiego. Wkrótce sanie pędem wjechały na dziedziniec i stanęły przed gankiem dworu. Z okien tryskało w noc rzęsiste œwiatło. Gdy konie osadzono, zganku i zza węgłów domu wybiegło kilku ludzi. Jedni wysadzali pana, inni zabierali się do wydobywania z sanek zwierzyny. Na gumnie panował ruch: do œpichlerza znoszono w workach omłot dzienny, zadawano bydłu słomę, koniom obrok i siano. Psy podwórzowe, jeszcze uwišzane na łańcuchach, wyły wniebogłosy, szczekały myœliwskie kundle, wyżły, jamniki. Jakiœ olbrzymi kundys co chwila rzucał się do Rafała, żeby go z czułoœciš liznšć po twarzy. - Co takie œwiatło na pokojach? - spytał Nardzewski. - Jakisi przyjechał... - Kto przyjechał? - Miemiec czy co. Trudno go ta wyrozumieć.Przyjechali aże z samych Kielc z drugim. Tamtego furmankapowiozła do Bożęcina, a ten ostał i siedzi. Nardzewski czmychał nosem w sposób wcale niegoœcinny. Wreszcie nie mógł wytrzymać i popchnšł pierwszego famulusaz brzegu, dodajšc: - Diabli cię z twoim Niemcem! Wpoœród wœciekle szczekajšcej gromady myœliwi weszli na ganek i do pokojów. Na ich powitanie wstał zza stołu mężczyzna młody jeszcze, wygolony, przystojny, ubrany z dajczerska w krótkie, czarne suknie z klapami, w grube pończochy i płytkie trzewiki. Kłaniał się zgrabnie, mierzšc Nardzewskiego uważnym spojrzeniem. Po chwili rzekł, z trudem wymawiajšc słowa i œmiesznie je akcentujšc: - Czy honor mam z dziedzicem, z jegomoœciš panem Nardzewskim? - Nardzewski jestem, do usług... Kogóż, jeœli łaska, mam zaszczyt... w tych ubogich... te... progach? - Moje miano jest Hibl. Z kieleckiego krajzamtu... - A tak... Miło mi... Raczże waszmoœć rozgoœcić się jak u siebie. Służę zaraz. Komisarz Hibl usiadł w obdartym krzeœle i przy blasku drgajšcego płomienia dwu œwiec łojowych, obojętnie, zimnymi oczymaprzypatrywał się Rafałowi, który sam na sam zostawiony z goœciem przez wuja nie wiedział, co ma robić. Nie zdjšł nawet z ramienia swej pojedynki. Dopiero Kacper przyszedł mu z pomocš. Rafał usadowił sięw ciemnym rogu dużej stancji i zaraz poczuł, jak mu się straszliwie chce spać. Głód skręcał mu kiszki, ale sennoœć i nad tym górowała. Oczy chłopca dostrzegały jeszcze "Niemczyka" i płomyki topniejšcych œwiec, ale w przedziwnie wielkiej odległoœci... Całe stado psów wałęsało się po pokoju. Jedne z nich wskoczyły wnet na sofę przy stole i oko w oko przypatrywały się goœciowi, inne rozkładały się na dobre obok wielkiego pieca. Niemen i Wisła, bohatery dnia, œmiało układły się do snu wrogu kanapki, która była miejscem spoczynku Rafała. Tymczasem Nardzewski zrzuciwszy lisiurę wyszedł z sšsiedniego pokoju w lżejszych butach i łosiej kurcie ze srebrnymi guzami. Twarz jego była czerwona i oczy przekrwione od wiatru. Siadł przy stole naprzeciwko niemieckiego przybysza. Nim znowu zaczšł z nim rozmawiać, rzucił rozkaz: - Wieczerza! Kacper znikł we drzwiach wejœcia, prowadzšcych do sieni . i kuchni na drugiej stronie wielkiego dworu. - Siadaj, Rafale - rzekł Nardzewski. Zwracajšc się do Hibla, przydał: - Mój siostrzeniec, Olbromski, z Sandomierskiego. Na poetyce w szkołach sandomierskich iuventutem marnuje... Goœć skłonił się w milczeniu, nie podnoszšcoczu. Nardzewski patrzał weń nieruchomym spojrzeniem, w którego wyrazie nie było cienia przyjaŸni. - Rad bym wiedział - rzekł z cicha, uprzejmie i prawie z pokorš - czy mamy zaszczyt należeć do tej samej nacji, co waszmoœć, panie komisarzu, czyli też niestety... Obcy podniósł głowę. Uœmiech nieokreœlony wypłynšł na jego wargi. Rzekł ostrożnie, znamysłem: - Jestem w mieœcie stołecznym, Wiedniu, urodzony. Tam mój ojciec zamieszkały był,gdy przybył z czeskiej strony... - Z czeskiej strony? proszę... - Tak jest. Mysš Słowianie. - Rozumiem. - Kiedy ja byłem szeœć lat stary, rodzice moi przybyli do Wschodniej Galicji i .w jarosławskim krajzamcie osiedli. Tam się wychowałem. Ojciec mój był mandatariuszem w dobrach księcia Olelkowicza. - I to rozumiem. - Teraz ja... Ja jestem prawie Galicjanin. Wiednia nie pamiętam, umiem po polsku. - Doprawdy? - Bardzo jestem przywišzany do tutejszych zachodniogalicyjskich obywatelów i do tego kraju Zachodniej Galicji. Ja do tego kraju zeLwowa wydelegowany, kiedy po nieszczęœliwych przypadkach i smutnych zamieszkach ten kraj używać nareszcie zaczšł błogiej pomyœlnoœci pod panowaniemnajjaœniejszego cesarza i króla Franciszka Wtórego, zostałem. - Toœ waćpan dobrze powiedział. - Bardzo to jest piękny kraj! - A tak, dosyć piękny, tylko trochę niewesoły i, jak to sam spostrzegłeœ, złejkonduity... - mówił szlachcic kiwajšc głowš.- Na lepszym pożytkowaniu ról zbywa... - nieœmiało wtršcił urzędnik. - Żadne drogi tu sš, osobliwie w kieleckim krajzamcie. Ach, co za drogi! Ja myœlałem, że tylko w Karpackich Wielkogórach takie drogi bywajš.- To sš, moœci panie, polskie drogi. Ale jakoœ i takimi zajedzie, skoro się uprzeć. Co mówię? Wjedzie tam, gdzie, zdawałoby się, tylko czarownica na łopacie doleci... Dalszš rozmowę przerwało wkroczenie wieczerzy. Drzwi się otwarły i tłusta gospodyni wniosła salaterki z kiełbasš w zawiesistym sosie. Dwie dziewki niosły półmiski z kartoflami, suto kraszonymi skwarkami słoniny. W mgnieniu oka stół nakryto obrusem i ustawiono fajansowe, powyszczerbiane talerze. Sztućce były bardzo pospolite, w oprawie z jeleniego rogu. Goœć ostrożnie zabrał się do niewielkiego kawałka kiełbasy, a resztę momentalnie podzielili między siebie myœliwi,zgłodniali po całodziennych marszach i poœcie. Dymišce kartofle znikły. Znikła także druga potrawa: zajšc pieczony na rożnie. Przy drzwiach stał wcišż strzelec Kacper i łykał œlinę, aż mu się grdyka ruszała. Zajęty był wykręcaniem ze strzelbnabojów i przemywaniem luf ciepłš wodš. Rafał, słyszšc pocišgajšcš muzykę szorowania wnętrza flint mokrymi pakułami, okręconymi o stempel, nie tknšł już wina, którego kieliszek wuj mu podsuwał. Przysiadł w kucki obok strzelca i sennymi oczyma patrzał, jak czarna wodastrzyka w miskę z panewek. Nudziła go rozmowa i obecnoœć Niemca, a spać jeszcze nie było sposobu, gdyż słano mu zawsze w tym właœnie pokoju na sofie. -Waszmoœć dobrodziej hoduje, jak widzę, piękne psy. To bardzo piękne psy sš - mówił przybysz głaszczšc z widocznš odrazš łeb Niemna, który mu poufale na kolanach łapy opierał. - A niezłe psiska. Dziœ się już podstarzały, ale jeszcze z pola nie schodzš. Jeszcze i cuch, i rozum przedni majš. Osobliwie suka.ChodŸ no tu do pana, Wisełka. Przygarnšł sukę i gładził jš pieszczotliwie.- Ona to wydaje się na oko niby melancholiczka, a to jest psisko bardzo a bardzo wietrzne i gońca pierwszej wody. I on tam, Niemen, ma ochotę i upór, ale za niš tylko poprawia. Spojrzyj no waszmoœć, co to za przestronne nozdrza! jakie wilgotne! Jak waœci pies takim nosem wiatr weŸmie, to tam już ma co tršbš podać do mózgu. A jaki za to u tego grzbiet! Bo i pieczeniasty, i długi, zważ waćpan. A za to u tej... noga. Co? Stopka podługowata, widzisz waćpan? Ona mi się jeszcze ani razu nie podbiła... - Ale! - wtršcił Kacper - gdzie się to taka suka podbije. To idzie po œniegu czy po grudzie jak ten lis. - On, choć jest pies cnotliwy, nieraz się znosi i milczkiem, zdrajca, nakłada, a jš zawsze słychać: idzie równo lasami jak dyliżans po goœcińcu. Głos jak u młodej wdówki. Co ona wiatrem i prędzej, to ten musi kopytem, leniwiej, na rozum i nie tak ršczo, a za niš, za niš! - To bardzo piękne psy... A czy i tamte kundle także jakie zalety majš? -z odcieniem ironii pytał Hibl wskazujšc wielkie, kudłate psiska pod piecem. - Tamte? A to samo psy zacne. Na dzika - jedyne! Toż zeszłego roku w samš Wilię wzięliœmy z nimi dzika prawie żywcem. - Aż tak? - dziwił się Galicjanin. - Byliœmy we dwu z tym oto strzelcem. Wyszlakował był dziki w lasach, tu na Bukowej Górze. Nocowały w małym smugu,w oparzeliskach. Poszliœmy raniuteńkiego. Puœciliœmy te pieski w zagajnik. Cicho, cicho... Aż jak wrzaœnie oto ten - Rozbój: ai-ai-ai! Na oko wszystkie i zębcami! Wyganały dzika tylego jak bawół wprost naniego, na Kacpra. No, zaczšł mierzyć, celować, przykładać się i, dasz waćpan wiarę? -chybił. Artifex! On i takie sztuki potrafi, choć przecie ze mnš trzydzieœci latza zwierzem chodzi, a chwali się, że kszykowi, jaskółce w lot nie zborguje. A psy swoje: stanowiš dzika w głębokich œniegach. Żebyœ waszmoœć widział ten: obraz! Jeden się wszczepił w ucho, przelazł na bałyku przez bestiš i wisi, ani piœnie. A œlepie u niego - żywa krew! Drugi trzyma za lewe ucho; przednimi łapami worał się w œnieg, w ziemię, i nie popuszcza. Trzeci, Kusy, dopada; dopada... Dzik toto wszystko wlecze na sobie i brnie œniegami. Ale kłem, rozumiesz to waszmoœć, nie może, ani-ani, bo Rozbój... Czasem tylko dmuchnie nosem albo ciapnie pyskiem... Ja tu strzelić nie mogę, bobym psa, czego Boże broń, zabił. A już wolałbym sobie w nogę palnšć niż w takiegopsa. No, a dzik mi idzie w lasy i my jak głupcy za nim. Dopiero się przecie mój Kacperek odważył. Przeżegnał się i wlazł na dzika okrakiem, siadł se na nim mocno jak na koniu, obcasy wparł w ziemię. Tym oto kozikiem, co go ma u pasa, zaczšł mu podrzynać gardziołek. Naœmiałem się też wtedy! Bo to jechał na dziku ze siedm pacierzy, nim mu wszystkie żyły i arterias poprzerzynał... - Szelma też to była sroga, choć i ten dzik!- westchnšł Kacper. - Znalem ja się z nim! Dopadł ci mię on jednego razu na Lisowskiem, a jak mię zaorał kłem po łydach, to do samej koœci mięso ozdarł, jak cygankiem, aże w kolano. Pod siebie mięprzecie o mało nie wzišł, ciortu brat, bom go się był bardzo przelškł. Teraz jeszcze, jak se spomnieć, to człowiekowi seremno. A ja już bywałem pod dzikiem. Już mi ta jeden orał kożuch na plecach to prawym, to lewym kielcem, i deptał po mnie raciami:z tego wiem, co taki ma w sobie za siłę! Œwinia! Œlepiem na mnie, zatracony, pojrzałtylim, jak żołędzia łupina, a krew człowiekowi w żyłach zmarzła i w gardzieli głos zatkało... Alem ja i tamtego to samo połechtał po szyjce... - Ba! my tu rozprawiamy - wtršcił Nardzewski - a waszmoœć, panie komisarzu, może i owo zgoła nie myœliwy? - Ja wcale myœliwy nie jestem. Gdzież czas na takie zabawy znaleŸć bym mógł? Zawszena służbie... Oto i teraz delegowany na komisjš do wielmożnego pana, jako do zwierzchnoœci gruntowej, jestem. - Do mnie? Na komisjš? - Tak jest. - A w jakiejże sprawie, jeœli łaska? - Spraw bardzo wiele. - Nawet bardzo wiele. To ciekawe... - Czy mażemy zaczšć w tej chwili? - Noc to... Aleproszę, proszę... - Ja przybyłem za dnia i czekałem cierpliwie. Jutro muszę jechać dalej. - Toteż ciekawie słucham. - Primo, konskrypcja dusz. - Dusz konskrypcja? Chłopskich? - Tak jest.- Słyszane rzeczy! - Baron von Lipowski, pierwszy cyrkułowy komisarz kieleckiego krajzamtu, nie mogšc sam osobiœcie; mnie wysyła... - A cóż waszmoœciom, u Boga Ojca, do moich chłopów? Urzędnik z lekka a szczerze uœmiechnšł się nie podnoszšc oczu. Nie odpowiedział też na to pytanie, lecz zadał inne: - Czy wielmożny pan na fundamencie dekretu ratę ofiary styczniowej dziesištegoi dwudziestego grosza na ręce egzaktora wChęcinach, urodzonego Czaplickiego, zapłacił był? - Ratę ofiary? Cóż to za ofiara? - Po wstšpieniu wojsk Jego Cesarskiej i Królewskiej Moœci w kraj tutejszy - mówił urzędnik głosem kaznodziejskim odezwę do obywatelów feldcajgmajster de Foullon z żšdaniem składania ofiary bez najmniejszejzwłoki wydał był. W styczniu zeszłego, 1796 roku przez duchownych z ambon ten cyrkularz publikowany jest, a każdy pleban udzielał go 'obywatelom za rewersem. Czy wielmożny pan to publicandum otrzymał? - Być może. Ale ja do papierów żadnej zgoła wagi nie przywišzuję. Mnie papier potrzebny tylko na przybicie prochu i œrutu,i to jeszcze przekładam flejtuchy z pakuł nad papierowe. - Otóż, przeciw lepszemu spodziewaniu, wielmożny pan jeden z niewielu zaległ w opłacie. Nardzewski siedział na swym krzeœle z rękoma w kieszeniach rajtuzów. Twarz jego, schłostana przez wiatry, była teraz szkarłatna, wargi odęte. Milczał długo. - Bardzo być może... przeciw lepszemu spodziewaniu wycedził wreszcie przez zęby. - To ad primum. A teraz co do homagium. Pan baron von Lipowski, pierwszy cesarski komisarz kieleckiego krajzamtu, żebym wyraził wielmożnemu panu niezadowolenie zpowodu jego absentowania się w tej tak ważnej sprawie, polecił mi był.. - Do diaska! siła grzechów, jak widzę, cišży na moim sumieniu... - Tak jest. Wielmożny pan nie tylko nie udałsię osobiœcie do Krakowa... - Ja do Krakowa! Ale czegóż to waszmoœć wymagasz ode mnie`' - To nie było wymagane. - Nie wymagane znowu! Więc jak? - To było oczekiwane od obywatelów. - Raz wymagane, drugi raz oczekiwane!... Ja, moœci panie, trzydzieœci lat z tych oto Wyrw nie wyjeżdżałem i nie wyjadę. Nie wyjadę, chociażby kije z nieba leciały! Tu przez tę Na-hoho! ˆŠj ľA< 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjź ° @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żPcĎ{cJcc­+„c1:=#siedzę, i skończona rzecz. O niczym nie wiem... A pierwszy von Lipowski komisarz... Mam już doœć Krakowa - i wszystkiego œwiata! - To wszystko bardzo być może... - Ostatni raz byłem w Krakowie anno Domini1768. Porachuj no waszmoœć, ile to lat. - Rzeczywiœcie - wykrztusił Hibl przeglšdajšc jakieœ papiery. - Dawne to już, ubiegłe czasy, moœci panie.Jeszczeœ wówczas wasze nawet Wschodnich Galicjów nie oglšdał. - Wielmożny pan tam do szkół zapewne?... -mówił urzędnik segregujšc w dalszym cišgustosy swych notat. - Do szkół? Ale co znowu! Ja szkoły traktowałem w Sandomierzu, w sławnym po wsze czasy kolegium ojców jezuitów, choć już z niego ani dymu, ani popiołu. Ale nie do nauk byłem stworzony. Szczerze mówišc, ledwiem się przez infimę, gramatykę i syntaxim przebił nie bez trudu,a poetyki i retoryki owo zgoła zaniechałem.Kraków!... - mówił w zadumie - nigdy tam noga moja nie postanie. To waszmoœć możesz oœwiadczyć pierwszemu baronowi zczegoœ tam kieleckiego. - Z kieleckiego cyrkułu - wyraŸnie i zimno oœwiadczył urzędnik. - Mnie te nazwy ani pachnš, ani œmierdzš... Hibl nieznacznie coœ zanotował w pugilaresiku. - Powiem waćpanu-cišgnšł szlachcic-czemu Krakowa nie lubię. Sam pojmiesz. - Proszę; proszę... - W młodocianym wieku osierocony przez rodziców, wzięty byłem przez opiekuna całej mojej puœcizny, krajczego-Panie œwieć nad jego duszš! - Olchowskiego ze szkół, gdziem się tyle że wałkonił i po wagarach chodził. Na dworze jego, w Sieprawicach, młodoœć strawiłem. Siostrę mojš, matkę tego oto młodzieńca, wychowała nieboszczka krajczym. Pan Olchowski, jako sam człek ongi rycerski, bo z królem Janem bywał, widzšc we mnie ochotę do szabli, udzielił mi błogosławieństwa w imieniu rodziców, a naznak i zakład posłuszeństwa antiquo moce kazał rozcišgnšć na kobiercu i własnš swšsenatorskš rękš wyliczył mi pięćdziesišt batogów. Zaraz też sto obršczkowych wsypał do trzosika, dał dwu pocztowych, dwa konie wierzchowe jak diabły, ryngraf na piersi, i sam odwiózł do choršgwi pancernej, co się wówczas uwijała koło Miechowa. Wtedy oto pierwszy raz widziałem Kraków. A ostatni raz, ostatni... I niech go tam jasne pioruny spalš, cały wasz Kraków! Więcej tego wszystkiego kosztować nie myœlę... Goœć zaœmiał się z cicha, chytrze rozszerzajšc powieki. Szepnšł z udanym zdziwieniem: - Dlaczego? Wielmożny pan obiecał wyjaœnić... Szlachcic słyszał ten okrzyk i widział uœmiech, ale nie zrażony mówił dalej: - Dlaczego? A no dlatego... Wytrzymałem był w tym Krakowie oblężenie pospołu z braciš z województwa sandomierskiego, krakowskiego jako też i ziemi sanockiej. Wytrzymałem dziesięcioniedzielny szturm do miasta. Byłem przytomny, kiedy nieprzyjaciel zdradš wpuszczony był do grodu, a my wszyscy sromotnie poddać się przymuszeni byliœmy. Złożyliœmy jak baranyrynsztunek wojenny i dwie niedziel zamknięci w zamku krakowskim czekaliœmy na rezolucjš, co tez z nami uczyniš. Trzy nasze zwišzki konfederackie, Boże mój, Panie miłosierny! rozłšczono, a każdy do innej sali na zamku graf zamknšć kazał. A skoroœmy do tych sal weszli, warta z ukrytych miejsc pokazała się, u drzwi i okien miejsca zajmujšc. Nazajutrz przyszedł placmajor z rezolucjš, ażebyœmydo podróży byli gotowi. Dwustu siedmdziesięciu nas samej szlachty oficjerów w marsz wyszło przez Grodzkš Bramę. A za onš bramš zastaliœmy konwój zkarabinierów: Ci nas wiedli błotami i drogš złš w naznaczonš podróż. PóŸniej dopiero dano nam podwody i tak oto z wolna jechaliœmy w oczach ludzkich przez Skalbmierz, Staszów, Iwaniska... Za Staszowem idzie tam droga szeroka lasem. No, mój ta już był blisko kraj. Z dala Œwięty Krzyż widać... Zdarzył się był nocleg w miasteczku Bogoryi. Dokoła zajazdu, gdzie my w stajniach pokotem leżeli, warta czuwała. Wstałem ja w póŸnšnoc, przyszedłem do karabiniera pierœ w pierœ, gdy się nie spodział, i wzišłem mu zršk broń siłš a w mgnieniu oka. - Spał? - cicho szepnšł urzędnik. - Co miał spać?... Czuwał! - Więc jakże? Szlachcic uœmiechnšł się boleœnie i strzepnšł palcami. - Nie pamiętam już dobrze, jak się to stało... Doœć, że mię... te... puœcił. Rzuciłemsię we drzwi, między domostwa, wypadłemw pola i dopiero co mocy w nogach! Gwałt uczynili żołnierzykowie, dalej sypać za mnšw ciemnoœci kulami, tylko mi koło uszu gwizdały. Ręka Boska odegnała... Lasami przyszedłem do tych moich Wyrw bosy, obdarty do naga, głodny. A stanšwszy w tych progach, takem sobie rzekł: "Teraz Ci,Panie Jezu, œlubuję, że już nie wyjdę!" Otóżi siedzę jak leœny wilk. Widzisz waszmoœć, że jadłem doœć w tym Krakowie chleba, na poły z plewami spieczonego... Zważ waszmoœć, że działa się ta sprawa w roku Pańskim 1768. Gdzież mnie teraz do Krakowa? Co bym tam ujrzał? - Wielkie zmiany, pożšdane zmiany. Ten dzień 17 sierpnia zeszłego roku na zawsze zostanie w pamięci wszystkich, co go widzieli. Najprzedniejsze obywatelstwo Zachodniej Galicji zgłaszało się do nadwornego komisarza, pana barona Margelika, z życzeniem asystowania przy wjeŸdzie jegomoœci pana hołdowniczego, księcia Auersperga. - Najprzedniejsze obywatelstwo, mówisz waszmoœć? Patrzajcież! - Tak jest. Nie wszyscy mogli być przyjęci,osobliwie na dzień samego wjazdu 9 sierpnia. Co to za festyn był! Szły naprzód ku miastu przez most z przedmieœcia Josephstadtu... - Skšd, proszę? - Od przedmieœcia Podgórze dawniej zwanego. - Dawniej zwanego!... a teraz Josephstadtu... - Cechy, korpus kawalerii, stangreci obywatelów asystujšcych bez koni naręcznych, berajterowie, trębacze, póŸniej szlachta polska na pięknych koniach... - Berajterowie, trębacze i szlachta polska na pięknych koniach... - Damy polskie w powozach, dwór jegomoœci pana hołdowniczego, wreszcie onsam - i znowu korpus kawalerii. - Piękne widowisko, przez Bóg żywy! - A w dniu hołdu! Od Pałacu Spiskiego do koœcioła Panny Marii i do katedry na Wawelu- stanęła infanteria i kawaleria w prostych liniach. Wyszli mieszczanie ze swymi cechami, œwieckie i zakonne duchowieństwo, deputowani z cyrkułów i wszystka obecna szlachta w paradnych strojach, dalej personel Gubernium krajowego, wszystkie urzędy, Akademia. Wszyscy uszykowali się w swych miejscach.Cisza jest, bardzo wielka cisza. Wtedy poczšł dzwonić na Wawelu wielki, starodawny dzwon Zygmunt. Nardzewski słuchał uważnie. Z podziwu czy zachwytu głowa jego chwiała się na prawo i na lewo, a z gardła dobywał się cochwila przemocš trzymany głos. - W wieczór - cišgnšł komisarz - było całemiasto iluminowane, a w Sukiennicach ksišżę jegomoœć Auersperg dał wielki bal, gdzie się aż do samego rana bawiono. Zjazdbył tak wielki z obydwóch Galicjów, że Sukiennice nie mogły wszystkich goœci ogarnšć. Blisko szeœć tysięcy szlachty w nich się z największš radoœciš bawiło. Przystole były spełnione toasty z wielkim zapałem, przy odgłosie armat... Nardzewski wcišż œmiał się. W pewnej chwili mruknšł nie odwracajšc głowy: - Zawieœ mi kartę. Strzelec natychmiast porzucił rozkręcone strzelby i do wahadła zegara, który naprzeciwko miejsca, gdzie siedział Nardzewski, wisiał na œcianie, przyczepił asa żołędnego. To uczyniwszy, prędkimi kroki i z obawš, jakby się paliło, pobiegł do sšsiedniej izby, przyniósł stamtšd dwa piękne pistolety dziwerowane, z kolbami bogato srebrem nabijanymi, i położył je przed dziedzicem na stole. - Kontynuuj waszmoœć, jeœli łaska... Miło mi słuchać tego, co mówisz, miło mi, przez Bóg żywy! He-he... Więc tedy powiadasz jako wiarogodny œwiadek, że szeœć tysięcy najprzedniejszej szlachty do rana z radoœci hulało, że te... I toasty, i okrzyki... A królewski, starodawny dzwon Zygmunt... Urzędnik zamilkł i zbladł. Oczy jego kilkakroć błysnęły złowrogo i znowu skryły się pod powiekami. Prawa ręka ociężałym ruchem skradła się w zanadrze jedwabnej sukni i wydobyła stamtšd wšski,wenecki sztylet tak szybko, że ten ruch ledwie zdołały pochwycić bystre oczy Rafała. Nardzewski cišgnšł: - Mówże waszmoœć, miłoœciwy panie, z łaski swej... Niech i moje serce napoi się po brzegi radoœciš tych dni! Ja tu w lasach,poœród wilków i lisów żywišc, gdym rad, strzelam do tego znaku. Waszmoœci pewno dym prochowy nie szkodzi... Cha-cha... Na wiwat! To rzekłszy ujšł pierwszy z brzegu pistolet i spojrzał w oczy Niemca. Po twarzy snuł mu się uœmiech, a spomiędzy warg wypadał szorstki ów chichot, podobnytakże do czkawki czy łkania. Hibl miał twarz spokojnš, tylko jakby stężałš. Prawe jego oko było przymknięte idolna szczęka nieco wysunięta. Mówił z wolna, głosem pewnym i spokojnym: - Cały ten wiekopomny akt przysięgi na wiernoœć monarchom dynastii Habsburskiej odbył się w największym porzšdku. Nardzewski podniósł pistolet i strzelił. Dym napełnił pokój. Wapno przez kilka chwil sypało się ze œcian i powały. Rafał podszedł do zegara i sprawdził, że czarny znak żołędnego asa był z karty wystrzelony. Gdy się dym rozwiał i zaczšł odpływać do izb przyległych, młody chłopiec ujrzał w polu odchyleń wahadła mnóstwo kul, które siedziały w modrzewiowych belkach. Niektóre były wpakowane jedna na drugš i rozpłaszczone.. Komisarz nie interesował się wcale wynikiem strzału. Siedział na swoim miejscu i kiedy niekiedy machał rękš dla odpędzenia dymu. Widzšc, że Kacper z poœpiechem nabija wystrzelony pistolet, mówił oschle, wyraŸnie i œmiało: - Mnie dym prochowy nie szkodzi, ale może wielmożny dziedzic zaniecha strzałów. Jeszcze ważne sprawy... Podług osnowy rozkazu mej władzy ogłaszam jako zwierzchnoœci gruntowej, że liczba dni roboczych, jakie odtšd komornicy œwiadczyć będš rocznie bez różnicy płci, trzynaœcie, a liczba dni chałupników dwadzieœcia szeœć wynosić ma. Chłopi posiadajšcy grunta, o ile płacš okreœlone podatki, pracować na rzecz wielmożnego pana nie więcej nad trzy dni w tygodniu majš. Dłużej jak oœm godzin w zimie, a dwanaœcie w lecie żaden pracownik w polu czy w gumnie robić obowišzany nie jest. Œwięto, gdy przypada w dzień pańszczyŸniany, liczy się na korzyœć pracowitego chłopa. - No i cóż jeszcze? - mruknšł Nardzewski.- Presshafte Leute - mówił urzędnik - to znaczy podupadli na zdrowiu; starcy powyżej lat szeœćdziesięciu wolni od robocizny być majš. Nardzewski znowu ujšł pistolet i strzelił. Nie czekajšc, nim się dym rozejdzie, wyrwał broń z ršk strzelca. Ostatni słuchał tak ciekawie tego, co mówił urzędnik, że ledwie ruch pana spostrzegł. - Nabijaj! - wrzasnšł Nardzewski - bo ci tuna miejscu łeb roztrzaskam ! - Żaden poddany... - Co jeszcze? Co jeszcze'? - Aby żaden kmieć, skrzywdzony przez pana, żadnš drogš samowładnie sprawiedliwoœci dla siebie forytować nie oœmielił się, rozporzšdzono jest, żeby do krajzamtu w Kielcach, wprost do pełnomocnego komisarza ze skargš szedł-cišgnšł urzędnik głosem ochrypłym, ukryty już prawie w dymie prochowym. - Niechaj spróbuje-l - Rozporzšdzono dalej... - Co waszmoœć chcesz mówić? - z cicha, głosem suchym rzekł szlachcic wstajšc ze swego miejsca. -Ja tu jestem panem, ja prawem! Naddziady tu moje siedziały... Moja to jest ziemia i moi ludzie. Te Wyrwy to jest mój kraj. Mój i niczyj więcej! I przez Boga żywego tu nikt... Komisarz œmiał się. - Za Jana Kazimierza, po wojnach, przybył tu prapradziad mój, Józef, i te pustka lasami porosłe kupił za grosz w boju na kresach ranami zdobyty. Sam własnš rękš, wyszorowanš w cišgu lat przez pancerz i rękawicę, karczował te role, rwał pniaki i jałowce. Sam zrównał nowiny, wyniósł kamienie. IdŸ waœć i obacz one kamionki dokoła moich pól! Latami ten człowiek... Natych to rolach moje chłopy siedzš. Nie miałna zawołanie najemników, a choćby i byli, to czymże by ich opłacił? Przyszli za nim ludzie bezpańscy z dobrawoli, nędzarze przymierajšcy głodem, i za kawały gruntu,za budynki i gospodarski dobytek zobowišzali się do stałej daniny w pracy. Lepiejże im może było tułać się po słotach, nie mieć dachu nad głowš? Lepiej było poniewierać się w czeladzi po dużych dworach czyli też siedzieć tu w jasnych domostwach, na œwiętej, pospólnej ziemi, zktórej nie płacili przecie pieniędzy? Żyli tu jako jedna rodzina. Babka moja, jak zapamiętam, matka i moja, Panie, œwieć nadjej duszš, żona, były ich lekarkami. Spytaj waszmoœć, kogo chcesz, czy i ja sam, chociem człek twardy... Hibl kiwał głowš. - Jeœli zagrodnik trzysta zagonów roli pańskiej posiada - mówił z uœmiechem ironii - niech płaci od każdego zagona po groszy miedzianych trzy, jak jest zwyczaj. Przypadnie za wszystkš jego rolę złotych szeœćdziesišt. Rachujmy dzień roboczy najtaniej po groszy miedzianych piętnaœcie, przypadnie za wszystkie dni robocze w roku złotych siedmdziesišt oœm. Dobrze mówię? - Mów wasan. - To jakże? Gdzież reszta? Kto bierze oœmnaœcie złotych? A przecie to nie koniec!Muszš przecie nadto stróżš po nocach odbywać, na posyłki chodzić. A daniny? Za cóż jeszcze daniny składajš? Czy także z gruntu pradziadowskiego? Przecie go pracš na pańskim z czubem okupili. Dajš różne gatunki zboża, dajš kury, jaja, połowę miodu od pszczół, muszš znosić do dworu okreœlonš iloœć lnu, jagód, orzechów, grzybów. Nawet gdy się orzech w lasach nie urodzi, dać go muszš, bo tak prapradziadom za Jana Kazimierza dawali... Nardzewski słuchał tego wszystkiego jakby w osłupieniu. Ręce jego bezwładnie leżały na pistoletach. Rzekł spokojnie: - Skšdże to waszmoœć wiesz? Skšd wiesz? Drażnisz mię liczšc na to, żeœ pod dachem szlachcica polskiego... Ale, przez Boga żywego, nie czyń tego dłużej... - Ja się broni nabitej nie boję... - rzekł komisarz z dumš, wstajšc ze swego miejsca. Po chwili zwrócił się do strzelca ze słowami: - Zawiadomić wójta i ławników, żeby się jutro cała wieœ zgromadziła na dziedzińcu dworskim. Urzędowe rozporzšdzenia przeczytane będš. Ad tertium... Co do gromadzkiego œpichlerza... Nardzewski spojrzał na strzelca okropnymioczyma i z cicha mówił: - Niech mi Jawór obębni po wsi, że jutro majš się zejœć wszyscy, kto żyw. Na mój rozkaz, słyszałeœ! Będzie brał karę TomekZalesiak za to, że się dobierał do mego lamusa. Otrzyma przy całej wsi i w oczach tego oto pana komisarza sto pięćdziesišt miotełek brzozowych, jak za Jana Kazimierza, Michała Korybuta i innych bywało. - Oœwiadczam uroczyœcie wielmożnemu panu, że to się nie stanie - mówił komisarz.- Bić zabrania się wszelkš miarš. A teraz pragnšłbym udać się na spoczynek. Szlachcic konwulsyjnie chwycił się za głowę i coœ jak szczekanie wyłamało się zjego zduszonej gardzieli. Wstał ze swego miejsca i zaczšł chodzić po izbie z rękoma w kieszeniach rajtuzów. Twarz jego była straszna, o kolorze dymu, który jš owiewał. Co pewien czas piersi jego jęk wstrzšsał, a wargi ciskały wyrazy bez zwišzku. Rafał w postawie siedzšce j chrapał w kšcie sofki, jak zarznięty. Sen jego był taktwardy, że nawet nowy strzał wuja tylko go na chwilę ocucił... Był już dzień biały, kiedy Nardzewski zaczšł budzić siostrzeńca. Młodzieniec nierychło podniósł głowę. Zdało mu się, żedopiero co zasnšł i chwileczkę drzemał. Zezdumieniem też spostrzegł, że jest rozebrany i leży pod kołdrš. - No, kochanku, szkapy zaprzężone: komu w drogę, temu czas - mówił Nardzewski. - Droga daleka, dzień mały... Chłopiec wyskoczył z łóżka i zaczšł się ubierać. Nadworze słychać było gwar ludzki, szczekanie psów i donoœny głos urzędnika przemawiajšcego z ganku. Stary szlachcic chodził po pokoju szarpišc czuprynę i wšsy. Twarz jego była szara, oczy zdziczałe. Naglił siostrzeńca do poœpiechu tłumaczšc mu ochrypłym głosem, że dzieńkrótki. Zmusił go do prędkiego wypicia winnej polewki, otulił niedŸwiedziš kierejš, wyprowadził na dwór i wsadził do szerokich sanek, naładowanych zwierzynš. Cztery dzielne konie, w lejc zaprzężone, włochate i dymišce na mrozie, niepokoiły się wœród tłumu chłopów w rudych sukmanach, bab w wełniakach i dzieci. Kiedy woŸnica był gotów, Rafał uœciskał wuja i zasiadł się dobrze w słomianym siedzeniu. Tak mu było żal jechać, tak niewymownie... Paliła go nienasycona ciekawoœć, jak w lesie, gdy się odezwał głos ogarów. Co też to będzie? Co się tu stanie? Widział rozognione twarze chłopów, o! ˆŠj ľA< 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjź ° @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żPhcc€ËÁcŒuc.tcu<ěbłyszczšce ich oczy, które nic nie dostrzegały poza figurš urzędnika. Hibl w krótkim futerku, oparty o słup ganku, coœ dobitnie rozpowiadał. Nardzewski dał znak furmanowi i sanie, głoœno skrzypišc na mrozie, ruszyły z miejsca. - Przyprowadzić Zalesiaka! - krzyknšł wtedy szlachcic przerywajšc tym sposobemwykład komisarza. Rafał nastawił ucha. - Sołtys, bębnić!... - wołał Nardzewski. Dałsię słyszeć ponury, groŸny głos bębna... Konie Rafała, œcišgnięte długim batem, pomknęły z kopyta torem iskrzšcym się od mrozu. Rozdział 2 KULIG Z Opatowskiego w kierunku Koprzywnicy i złotopszenicznej niziny Powiœla, wskroœ jedynego na œwiecie Sandomierskiego Płaskowzgórza, gnał kulig. Łańcuch kilkudziesięciu sań budził całš okolicę radosnym głosem dzwonków, brzmišcym łoskotem janczarów, trzaskaniem batów nacztery konie, wrzawš okrzyków, bębnów, fujarek, melodiš œpiewów i muzyki. Kilkunastu pajuków rwało na folwarcznych szkapach, trzymajšc w garœciach pochodnie, w œlad za saneczkami arlekina wczarnej masce, zakopanego w wielkie niedŸwiedzie, który na czele orszaku pomykał. Blask złotych ogni w dymie - płatami rozdzierajšcych noc, o kilka wiorstna płaszczyŸnie widoczny, kładł przed oczy zaspy, parowy, urwiska i wskazywał wœród nich przetartš drogę. Noc była widna, księżycowa, mroŸna. Wielkie œniegi, przemarzłe w tęgich mrozach, leżały pierzastymi zaspami. Tu i owdzie wypełniły po brzegi wšwóz, których tyle w tamtej okolicy; gdzie indziej zadęły opłotki, a nawet wioszczyny przytulone do urwisk. Mglistymi kępy i drgajšcymi żywo œwiatełkami znaczyły się dwory na przyczółkach parowów. Konie po brzuchy zapadały w wywary, roznosiły w puch największe zadmy, które ledwie przeorał arlekin. Kulig nie znał przeszkód. Tworzšc ogromny korowód leciały sanie najrozmaitsze. Jedne były snycerskiej roboty, pozłacane lub posrebrzane, z czasów jeszcze saskich i stanisławowskich, w kształcie łabędzi z długimi szyjami, w kształcie gryfów i orłów, pozaprzęgane czwórkami w piórach i czubach; inne -zgoła prostackie, ledwie przez domowego cieœlę pomalowane lubrykšlub na zielono, a cišgnione przez fornalki rozmaitej maœci i wzrostu. Zarówno pysznerugi jak chety z jednakš brawurš i życiem rzucały się w zaspy, niby czółna w fale jeziora. Radoœć kipiała w sercach. Kapela, złożona z klimontowskich Żydków, rznęła od ucha mazury, oberki, krakowiaki,drabanty. Chwilami porywajšca melodia przygasała jak od zachwytu, co dech zapiera, i tylko z jakiejœ głębi, jakby spod œniegu, dolatywała do uszu i serc. Wtedy odzywały się pieœni. Więc z jednej strony słychać było tkliwe dyszkanty damskie: Œcieni dšbek, œcieni, już się nie zieleni... Dałam chłopcu słowo, już się nie odmieni! A z innej naigrawały się potężne basy męskie: A ja sama nie wiem, co to za przyczyna: Gustuję w bronecie, wzdycham do blondyna!Zaraz odcinał się chór panieński: Granatowy fraczek, woskowane buty. TeraŸniejsza młodzież same bałamuty. I znowu z góry donoœnie, siarczyœcie zanosiły się skrzypce, basy i flety, głuszšc, wszystko. Rafał, jak większoœć najmłodszych kawalerów, jechał konno. Pierwszy to raz w życiu dostał od ojca pozwolenie zażycia faworytalnej "Baœki", młodej klaczki swegochowu. Baœka liczyła sobie dopiero trzy wiosny. Pochodziła z ojca czystej krwi araba i matki polki. Była płocha, żywa, a przecie nad wszelkie słowo rozumna. Główkę miała maleńkš, œlicznš. Siwa sierć pokrywała jej skórę, cienkš jak jedwabnica. Klacz szła w plšsach, stroiła ogniste skoki. Bawiła się jak człowiek: to, nastawiwszy uszka i rozdymajšc nozdrza z chrapaniem, słuchała muzyki, to za niš w żartkich lansadach szła niosšc jeŸdŸca rozkosznie jak w kolebce. Rafał był szczęœliwy co się zowie. Kieliszek starego węgrzyna, wypity gdzieœ w ostatnim dworze w Górkach, Ossolinie czy Nasławicach, rzucił jego uczucia jakoby naptasie skrzydła. Koń niósł go wskroœ tych zasp, których zimny oddech tak miłoœnie mu twarz ochładzał... A w saniach lecšcychprzed nim - te dwie panie... Jedna starsza, mężatka czy wdowa; druga - młodziutka dziewczyna. W blasku księżyca widział ich głowy i kołpaczki: u jednej - starożytny, sobolowy, z kitkš osadzonš wœród brylantów; u drugiej - okršgły, suty, z gronostajów cynkowanych. Osobliwie ta starsza, w salopie złotego koloru z puszystym futrem... Tańczył z niš krakowiaka i mówił już kilka wyrazów. Stałmu w oczach cudny czar tej osoby, jej oczy zachwycajšce, które, zdawało się, niewidzš go wcale, i uœmieszek, który się z jego pomyłek w tańcu tak przedziwnie naigrawał. Wtedy nawet, gdy on, Rafał Olbromski, żywy i trzeŸwy, na niš patrzał w futro otulonš, widział jš w głębi siebie innš, odmiennš. Wspominał, jak z nim tańczyła w sukni greckiej purpurowego koloru, rozkosznie œciskajšcej stan i piersi,potoczystej, z ogonem i obszyciem ze złotego masyfu. Pamiętał œliczne ręce w bufiastych rękawach ze œliskiego atłasu, które się do niego w tańcu wycišgały, i włosy z greckatrefione. Podniecał konia do skoku i kiedy się równał z saniami, wówczas brylanty nakołpaczku, zwróconym w jego stronę i migotały w blasku księżyca. Oczu nie było widać, i Rafał pewien był, że nie patrzš. Jakże czarodziejsko, jak rozkosznie mieniły się błyski drogich kamieni! Zdało się pomimo wszystko, że to uœmiech ów skryty, niewidoczny, schowany i wzgardliwy, a przecie nad wszystko powabniejszy, przez noc się ku niemu przebija. Schylał się niby to poprawiajšc tręzlę lub puœlisko, ale i tak oczu nie widział. Sam był przebrany w strój niby wiejski, krakowski, w żupan granatowy z karmazynowym kołnierzem, lamowany srebrnymi galonami z szychu, w zuchwałš czapkę karmazynowš, rogatš, z pawim piórem. Pas z kółkami pobrzękiwał na nim, a stalowe podkówki trzaskały o strzemię. Co chwila odwracał się ku niemu i drugi kołpaczek. Ta głowa dziewicza była bliżej. Nie kryła wcale swych spojrzeń. Widział oczy i rozchylone usta, małe, pšsowe, czułnawet unoszšcy się nad saniami w czystym powietrzu zapach 1'eau de la reine d'Hongrie, tak poczciwie zwany larendogrš. I były chwile, że jak przykuty, jak we œnie, sam nie wiedzšc czemu, wpatrywał się w te oczy, które się do niego œmiały z serdecznoœciš i szczęœciem. Bo nie masz krainy, nie masz takiej strony,Gdzie by nie kochali chłopcy cudzej żony... - wyleciały jak z procy skšdœ, aż z ostatnich sanek, swawolne słowa. Niby groty z ognia uderzyły w Rafała i jakoby oczywiste prawdy zatrzęsły nim aż do samej głębi duszy. Pochylił się na kark konia i tylko siłš wstrzymał ręce, żeby go nie objšć i ust płonšcych nie przycisnšć do wzdętej jego grzywy. Jeden głos męski, potężny, drżšcy od siły iwesela, œpiewał w nocy: Nie będę się żenił, nie będę się œpieszył... - Jeszcze czego! - wołał drugi. Będę się umizgał i dziewczęta cieszył... - cišgnšł pierwszy z takš szczerš prawdomównoœciš w każdym tonie, że wszystkie sanie wybuchnęły œmiechem radosnym, prawdziwym aż do samego dna. Był to jak gdyby akord tej samej pieœni, jakby okrzyk zgody czułej, jakby potwierdzenie prawdy nieomylnej, a długo zamšcanej przez kłamców. Z dala, z dala, od przednich sań leciała piosenka: - A ja się stanę małš ptaszynš I okryję się gęstš krzewinš... Jednak ja twojš nie będę! - Majš cieœlowie takie topory, Że wycinajš lasy i bory... Jednak ty mojš być musisz!... Pieœń ta w innš stronę jak wiatr poniosła duszę Rafała. Dłonie jego œcisnęły jak gdyby toporzysko siekiery i ramię kurczyłosię, żeby z całego duchu cišć owe "lasy i bory". Ujrzał je w oczach jak żywe: bory niezmierzone, głuchš œwiętokrzyskš puszczę. Wionšł na niego smutek i żal... - Tak-że to nas waćpan zabawiasz, moœci kawalerze -rzekła nagle starsza z pań. - Ale bo ja... właœnie w tej chwili... - bškał Rafał zmieszany, nie mogšc znaleŸć słowa odpowiedzi. - Ani nam nie œpiewasz pięknych piosenek, ani grzecznym dyskursem nie rozweselasz. Niemy waćpan jesteœ jak ten worek skórzany, w którym nogi trzymamy. Tyle żez nami jedziesz, jak i on... - Nie umiem œpiewać. I dlatego właœnie... - Toć to kulig, nie pogrzeb. Waćpan jedzieszna swym koniu za naszymi saniami jak za trumnš. Rafał płonšł ze wstydu, ale w tonie mowy pięknej pani nie czuł gniewu ani odrazy. Toteż pod wpływem nagłej decyzji zeskoczył z konia i stanšł w tyle sanek. Przez chwilę myœlał, że za ten krok będzie cierpiał srogie jakieœ kary, ale było mu wszystko jedno. - O, nie zasłużyłeœ waćpan, żebyœmy cię nanaszych saniach wiozły! Nieprawdaż, Heleno? Młodziutka towarzyszka œmiała się z cicha i co chwila wykręcała się na swym miejscu.- Już się na pewno poprawię! - szepnšł. - Więc akomoduj się waœć, bo Ÿle będzie... Wrzawa na saniach jadšcych przodem wzmagała się coraz bardziej. Bliżej, rozgłoœniej słychać było jednš i drugš kapelę. Pochodnie uwijały się gdzieœ w dole.- Cóż to za zgiełk? Dlaczego? - pytała piękna pani. Rafał podniósł głowę i spostrzegł, że całyłańcuch sanek zjeżdża w dolinę rzeki Koprzywianki. Z urwistych brzegów, omijajšc zadęte wšwozy, sanie pędem zlatywały na dół wœród krzyku kobiet i nawoływań męskich. Klaczka Rafałowa niechętnie szła za saniami. Musiał jš cišgnšć za uzdę, a wsišœć na siodło już nie mógł. Ani sposobu!Przyrósł do miejsca w tyle sanek. Owiewałgo czarodziejski zapach i jasny blask tych dwu zjawisk, które miał przed oczyma. Teraz już widział uœmiechy obydwu twarzyczek, zwróconych ku niemu... - Gdzież jest dom rodziców waćpana? - pytała pani. - Z tamtej strony, za rzekš. - Czy go już widać? - Ledwo, ledwo! Œwiatła się daleko w nim błyszczš. - Gdzie to? Rafał nachylił się nisko i wskazywał rękš. Sobolowe futro musnęło go po twarzy. - Ach, więc to tam sš Tarniny? - prędko wypowiedziała panna Helena, nie wiadomo, czy do swej towarzyszki, czy do Rafała. On czuł, że musiała się przy tym straszniezaczerwienić, że cała stanęła w ogniu, bo ijego ogień ogarnšł. Słodki, melodyjny głos brzmiał w jego uszach, w całej głowie, w piersiach. Te to przecudne, jaœnie wielmożne usta nazwały jego wieœ rodzinnš... - Tak, to Tarniny... - odpowiedział z pozornym spokojem. - Musimy tam zajechać...-mówiła starsza pani-a przewrócimy wszystko, moœci mruku, do góry nogami. Prawda, Heleno? - Ja sam będę dopomagał, bo dom nasz stary, niski i niepiękny. Musiałby rodzic drugi dom wystawić. Powiedziawszy to głupstwo z doœć wielkš brawurš, obejrzał się mimo woli, czy aby rodzic nie słyszał aforyzmu. WoŸnica stanšł w saniach i wstrzymał swšczwórkę. Cztery spasione konie okryte lamparcimi skórami, w szorach nasadzonych licznymi dzwoneczki, z czubami pšsowych piór na łbach, stały w blasku nad brzegiem urwiska jakby senne widziadło. Po chwili, gdy ruszył lejcami, zapadły w dół, idšc zrazu kłusem, póŸniej galopem. Wierzchówka Rafała nie chciała ich naœladować i młodzieniec, pragnšc nie wypuœcić z ršk wodzów, musiał skoczyć naziemię. Runšł w œnieg i ledwo utrzymał cugle. Po chwili namacał końcem stopy strzemię i gnał za saniami. W nizinie, nad brzegiem rzeki, utworzył sięistny zator pojazdów i koni. Mostu w tych miejscach nigdzie nie było. Jeżdżono od poczštku œwiata w bród. Pierwsze sanie, przebywajšc rzekę po lodzie, oberwały wielkš jego taflę i ledwo-ledwo wydobyły się z wody. Brzegi rzeczki były spadziste, obmarzłe, nie do przebycia. Jedyne łagodniejsze miejsce zostało zniszczone. Czekano na chłopów z najbliższej wioski. Tymczasem zjeżdżało sań coraz więcej. Dwie kapele złšczyły się teraz i od ucha cięły zawołanego mazura. Okazało się, że pierwsze sanie wiozš napotkanego w drodze"turonia", czyli "kłapacza", tj. chłopa przebranego za straszydło z wysokš szyjš jak u żyrafy i ruchomš paszczękš, czerwonym suknem wybitš. Na wybrzeżu Koprzywianki powstał gwar, zgiełk, hałas. Dzwonki, janczary, krzyki, œpiewy, muzyka zlewały się w ogromny wybuch wesela. Turoń posuwał się z wolna między saniami,kłapišc dolnš żuchwš i nachylajšc się to tu,to tam. Rafał na widok tego stracha, tej przeraŸliwej chimery, uczuł w sobie dreszcz, który się wskroœ œmiechu przebijał. W tej samej chwili panna Helena, obok której stał właœnie, z nagła ujrzawszy poczwarę, krzyknęła, rzuciła się na oœlep, a lewš rękš pochwyciła ramięRafała: On instynktownym ruchem przysunšł się ku niej. Tak przez chwilę stali obok siebie, złšczeni œmiertelnš grozš, gdy turoń nachylił się ku ich twarzom i końskš swojš paszczę szeroko otwierał. Po chwili œmiali się do rozpuku, zaznajomieni z tobš wskutek tego zdarzenia; jakby od wielu lat chowali się pod jednym dachem. - Boisz się waćpanna turonia? - zapytał cicho. - Ależ nie... Co znowu! Tylko tak na mnie zakłapał... - Ja się dawniej bałem. Och, bardzo, strasznie! Œnił mi się po nocach ze swoim czerwonym językiem. Po Bożym Narodzeniu przyszedł raz do nas, do Tarnin. Byłem wtedy chory, a w dodatku mały smarkacz. Drzwi się otwarły i wsunšł się łeb... Wie pani, taki okropny, bez oczu... - Och, wiem! Nagły łeb, jakby się wyœnił albo jak czasem z ciemnego pokoju..: wiesz waćpan, coœ takiego wyłazi... - Czasem jeszcze i teraz, choć to œmieszne, zdaje mi się, że stoi za oknem nadeszczu, na wichrze, i słychać kłapanie. A oczu strach podnieœć... Spojrzeć? - Za nic! Prawda? - Za nic! A to tylko wiatr wyje w ciemnš noc, w jesień... To po prostu topole jęczš i skrzypiš, a stare lipy huczš. Przejdzie chwila i wszystko nacichnie. Gromada chłopów, zwołana przez umyœlnych na miejsce, jęła się pracy. Usiłowano przeprowadzić konie i sanki w innym dostępnym miejscu, ale znowu lód niewytrzymał. Radzono tedy, co czynić. Jedni utrzymywali, że wypadnie objechać aż na Koprzywnicę; inni byli zdania, żeby się cofnšć w górę rzeki, gdzie jakoby przed laty był jakiœ lekki mostek. - Chłopcy! - zawołał nagle ktoœ z tłumu szlachty - a nam co po moœcie? Który się podejmie przenieœć sanki razem z paniami na drugi brzeg rzeki, dostanie natychmiast czerwony złoty jeden, pojedynczy! - Zimna woda, jaœnie panie! - rzekł pierwszy chłopowina z kraja. - A ja idę! - krzyknšł drugi œcišgajšc z ramion zwierzchni kożuch. Po chwili już kilkunastu rozzutych i na pół odzianych brało na bary pierwsze sanie. Furmani siedli oklep na wyprzężone konie i w drugim brodzie przejeżdżali wodę. Powstał krzyk dam siedzšcych w saniach, œmiechy i oklaski zgromadzonych na brzegu.Przenoszenie długo trwało. Wkrótce jednakna przeciwległej stronie zgrupował się zastęp niemały. Zmšcona woda chlupała, gdy chłopstwo podsadzało się pod sanice i brnęło œrodkiem. - Zimno! - wołali dŸwigajšcy. - Dalej go! czerwony złoty na głowę... -zachęcał projektodawca. - Kapelę nam tu dawajcie, kapelę! - dopominała się młodzież - co tu mamy próżnujšcy czekać... - Pochodni! - nastawały panie. - Ej, chłopy pracowite! - ozwał się głos młody-a weŸcie no jeden z drugim łopaty, ubijcie nam tu œnieg, a równo, twardo!... - Żydy, mazura! - Pejsate Żydy, naszego! - Kulig! - wykrzyknšł arlekin, podniesiony przez młodzież nad głowy wszystkich. Żydki urznęły od ucha. Wkrótce œnieg ubity był twardo i zrównany niby najdoskonalsza posadzka. Oczekujšc naprzybycie wszystkich puszczono się w plšsy, zatoczono mazura, jakiego œwiat nie widział. Matrony i starcy otaczajšc koło przyklaskiwali, a młódŸ hulała co tchu. Wnet futra, opończe, bekiesze poczęły zawadzać, więc je rzucano w sanie. Hajdukiwysoko wznosiły pochodnie i gruby, bujny, migotliwy blask oœwietlił miejsce. Zabłysły kółka pasów, barwne kierezje, wyszywane gorsety, białe rękawy koszul. Rafał tańczył z pannš Helenš. Wyglšdał szatno i szumno. Krzesał hołubce jak żaden. Krew w nim kipiała. - Olbromszczak... -,gwarzono naokół z aprobatš i poklaskiem. - Dobra krew... - Widać zaraz, że dumna sztuka... - Po ojcu, po starym czeœniku. To samo tancerz był ongi, a towarzysz nie lada jaki,chociaż dziœ kutwa nad kutwami. - Patrzajcie no... Co to za plšs! co za grackiruch! - To mi tan! - Diablo i pięknie! - Ej, dziœ dziœ! ej, dziœ dziœ! Panna Helena zrzuciła futerko i kapłoni rękawek. Miała na sobie suknię niebieskš z krótkim stanem, z fartuszkiem linowym w paski, bez żadnego upiększenia. Nie wpięła ze chłopów, o! ˆŠj ľA< 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjź ° @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żPŰc+Ůctcx,ćc ^; nawet kwiatu we włosy, spuszczone na czoło. Gdy od tańca zakwitły jej policzki, oczy, zdało się, pochłonęły migotliwe blaski pochodni i otrzymały ich siłę palenia.Rafał nie mógł od niej oderwać wzroku, zapomniał o œwiecie całym. Taniec był dla niego już nie zabawš, lecz wybuchem radoœci, plšsaniem ze szczęœcia. Oczy, złšczone z oczyma œlicznej panienki, pełne były zachwytu i poczęły wypowiadać to, czego na pozór nie było wcale w duszy, co tam leżało jak ruda kruszcu bez ceny, martwym pokładem. Teraz bił stamtšd blask i wznosił się pachnšcy dym. Kiedy najbardziej rozkosznie wcišgał w nozdrza ten królewski zapach i najsiarczystsze krzesał hołubce, usłyszał głos ojca. Staryczeœnik mówił: - Kto, moœćbrodzieju, na mój grunt dnia dzisiejszego, kto, mówię, na mój grunt nogš stšpi, tego, moœćbrodzieju, już nie wypuszczam za granice włoœci: takie u mnie z dawien dawna ius terrestre - dnia dzisiejszego... - A toż tańczymy, sšsiedzie dobrodzieju, nawaszym gruncie, aż w całej parafii dudni...- ktoœ z boku zawołał. - Nie nasza to rzecz, moœćbrodzieju, sub divo hulać! - Dlaczego, panie bracie?... - Dlatego, że to despekt dla szlachcica, moœćbrodzieju. Choć u mnie pod strzechš izdebki, choć, mówię, nie do tańca, aleć, miłoœciwe panie i łaskawi sšsiedzi, Bóg widzi, jako się rzekło... Rafał zatrzymał się w tańcu i wmieszał wtłum. Nierad był wcale nasuwać się rodzicowi na oczy. Stary tymczasem już go był dostrzegł i obrzucił szorstkim wejrzeniem. - Raczcież - cišgnšł - miłoœciwe moœćbrodziejki, raczcież, sšsiedzi panowie i bracia... zaszczycić... Był to starzec zgarbiony latami, łysy, z krótkim, mlecznym wšsem i grubš brwiš nad wspaniałymi jeszcze oczyma. W koło tańczšcych wtłoczyły się saneczki arlekina i czarna jego maska wynurzyła na œwiatło. - Do Tarnin, kto żyw! - wołał głoœno, trzepišc swš rózgš wokoło, a szczególnie mężczyzn blisko stojšcych. - Do Tarnin!... cóż tu stoicie, mazgaje? Wszyscy ruszyli się do swoich sanek. Powstał œcisk, gwar, wyszukiwanie i wdziewanie rzuconych futer i burek. Królował œmiech. Buchnęła w rozmowach bezmierna wesołoœć. Zakipiały œmiałe żarty, mignęły tu i owdzie ukradkowe całusy po ręku, jak cieniem zakryte obrazš, która trwa przez mgnienie oka, uœmiechy, których pięknoœć i rozkosz głębia nocy pochłania i życzliwie zataja. Gdy Rafał dopadł wierzchówki i miał skoczyć na siodło, ujrzał ojca tuż przy sobie. Czeœnik nieznacznie zmacał rękš kark klaczy, badajšc, czy bardzo zgrzana, icoœ pod nosem mruknšł. Rafał wiedział, żez tych badań dobrego nic nie wypadnie, ale tylko przekrzywił krakuskę na głowie. Co ma być, to tam już jutro... Klacz sama stanęła obok sanek, w których siedziały znajome panie. Chwilę stali na miejscu, nim ogromny wšż zaprzęgów ruszył się z miejsca. Widzieli znowu przed sobš rwšcy się w kierunku Tarnin barwisty łańcuch. Ognie, okrzyki, œpiewy znowu napełniły dolinę. W dali, na wzgórzu między drzewami, wœród Sandomierskiego Płaskowzgórza, które się skłania ku dolinie Wisły, paliły się œwiatła w oknach starego dworzyszcza.Kiedy nareszcie i pojazd Helenki ruszył z miejsca, Rafał usłyszał głos ojca, który gramolił się do małych saneczek. - Rwij mi, dnia dzisiejszego, z kopyta do dom i przyjmuj na ganku! Kawaler z bólem podcišł klacz, ze wœciekłoœciš przechylił się na siodle i wymijajšc pochód ruszył cwałem. W mig był na ganku. Już tam pierwsze sanie stawały, i matka w kontusiku drojetowym, z siostrami w odœwiętnych sukniach, witałagoœci, błagała o zaszczycenie niskich progów. Rafał stanšł przy matce, kłaniał się, zdejmował futra, szuby, wprowadzał panie, znosił krzesła. Wkrótce zjawił się i ojciec. Nikt nie mógł poznać starego Olbromskiego, który nigdzie nie bywał i nikogo prawie nie przyjmował u siebie. Dziœstary zmienił skórę. Przybrany w piękny kontusz, Bóg wie jakie czasy pamiętajšcy, "na opaszki" wrzucony - w drogi żupan - gišł się w ukłonach, muskał wšsa jak za dawnych, pijackich czasów, uœmiechał się, prawił komplementy i sumitował. Gdy wstšpiła na ganek jedna z najpoważniejszych matron okolicznych, stary czeœnik podał jej ramię i z krygami, muskaniem wšsa oraz odrzucaniem wylotówwiódł jš uroczyœcie przez tłum, zgromadzony już nie tylko w bawialni, w alkierzach, w ciasnych i niskich izdebkach dworu, ale nawet w sieni, na ganku, w bokówkach starych ciotek, sióstr-panien odwiecznych i rezydentek. Rafał dopilnował, żeby godnie przyjšć swe damy. Podał ramię pani stolnikowej i wprowadził jš do domu. Sam nie wiedział, skšd mu się wzięła pewnoœć taka, œmiałoœćruchów, ukłonów, które wykonywał, i słów grzecznych, które mówił. Pani stolnikowa trzymała za rękę swš towarzyszkę, pannę Helenę, i œmiała się wesoło. Stanęli za progiem izby bawialnej, gdzie był już tłok taki, że obrócić się nie było sposobu, gdy czeœnik przepraszał właœnie swych goœci i zaklinał, żeby się bawili, jak mogš. - Łuczywa nam tylko sšsiad dobrodziej nie poskšpisz! - wołał ktoœ z tłumu. - Wyjdziemy na dziedziniec i jak nad wodš, hulaj dusza! Stary zwrócił się w stronę tego głosu i mówił z pięknym ukłonem, œmiejšc się chytrze: - Dom ciasny, na miły Bóg, ciasny, moœćbrodzieju! Sam to widzę i boleję, ale nieraz tu już krzesano hołubca pod tš strzechš niskš za dobrych starych czasów. Hańbaż by to dla mnie, dnia dzisiejszego, była, gdyby na dziedzińcu tak znakomici goœcie... - Cóż, kiedy ciasno, sšsiadeczku dobrodzieju nasz!... cóż, kiedy ciasno... - Ciasno, nieciasno! - zawołał ktoœ inny. - Szlachecki dom ciasny, a miejsca w, nim dotańca, dla braci, nie brakło, jak œwiat œwiatem. Jakoœ się rozsuniemy... - Moœćbrodzieje! - wołał głoœniej czeœnik zarzucajšc w tył wyloty starego kontusika - moœćbrodzieje! œciany każę wyjšć z tych oto pradziadowskich węgłów!... - Co znowu! Miejsca dla nas - œwiat! Muzyka, ustawionš za oknami, grała krakowiaka i kilka par puœciło się w tany. Dla stojšcych nie było już tam miejsca. Tłoczono się tedy z izby do izby. Służba folwarczna, ad hoc poprzebierana wliberyjne kubraki, roznosiła wino na tacachidomowe ciasta. Gwar rozmów napełnił domcały aż do ostatniej sionki, gdzieœ na ogrody wychodzšcej. Było wesoło, ale czulito wszyscy, że o tańcach w tym domu nie może być mowy. Toteż szeptano po cichu, żeby chwilę jeszcze z grzecznoœci pobawić i ruszyć dalej dla odszukania dworu większego. W bokówce, gdzie wisiał wielki obraz MatkiBoskiej Sulisławskiej ze sczerniałymi od staroœci ramami, w bokówce, która zamknęła w sobie niejedno już zapewne długie życie, całkowite, od kolebki do grobu, starosta i staroœcina kuligu prawili długš orację do gospodyni domu, czeœnikowej Olbromskiej, częstujšc jš deskš wyrobionš na wzór pszenicznego sandomierskiego placka. Wskroœ tonów muzyki przebijały się do dalszych izb ledwie strzępy tej mowy: - "Cóż tedy czynić - wołał starosta - kiedykogo astra necesytowały urodzeniem, iż odjšć się nie może naturze i do wesołej przywyknšć konwersacji? Sili się ars, różne media i remedia podajšc... Ale fluctuantur podczas i same nawet nadzieje,kiedy tenax propositi człowiek uchwyci się kresu i portu swego, słusznie zaprawdę gratulari sobie może..." Gwar zagłuszył cišg dalszy. Ale za chwilę znowu dała się słyszeć rzecz miodopłynna:- "Jakoż prędzej niebotyczne cedry zajadłym czas zębem skosi, prędzej kwitnšce zwiędniejš laury, aniżeli rozkwitław serdecznych wirydarzach przyjaŸń jakiejkolwiek podpadnie alteracji..." W sšsiednich izdebkach młodzież tańczyła jak mogła, kręcšc się na miejscu. Zbliżała się już chwila stanowcza i oglšdano się już tylko na arlekina, żeby wydał hasło do odjazdu. Rzeczywiœcie przedarł się przez tłum w swej masce, krzyczšc i trzepišc rózgš naokół po sprzętach, œcianach i plecach. Stanšł na œrodku obszerniejszego pokoju, zatrzymał tańczšcych i jeszcze raz wykrzyknšł kręcšc się na pięcie: - Hej! kulig, kulig! Wtedy stary Olbromski znowu z gracjš podał ramię swojej matronie. Muzyka urwała i z nagła, niespodzianie ucięła wspaniałego poloneza. Wszyscy z podziwieniem oczekiwali, co będzie dalej. Czeœnik występował z niewymownš precyzjš i nadzwyczajnymi ceregielami. Minšł jednš izbę, drugš, jakieœ alkierze, bokóweczki, sienie, aż wreszcie zatrzymał się przed szczelnie zamkniętymi drzwiami. Tu zarzucił wyloty, musnšł wšsa i z nagła klasnšł w ręce. W mgnieniu oka drzwi się na oœcież rozwarły. Oczom idšcych ukazałasię duża, pusta, wysoka i doskonale oœwietlona sala. Arlekin wyrwał się naprzódi w podskokach jš przebiegł wołajšc: - Kulig, kulig! Pary wkroczyły do wielkiej izby. Muzyka umieszczona w przeciwległych drzwiach zagrała krakowiaka i cały tłum z okrzykiem wesela puœcił się w tany. Nierychło spostrzeżono, że jest to prosta,stara kuchnia z piekarniš dla czeladzi, przybudowana w tyle dworu. Czeœnik w przewidywaniu kuligowego najazdu kazał jšz sadzy oczyœcić, wprawić nowš i wywoskować do tańca podłogę. Œciany zawieszono festonami z jedliny,, olbrzymi komin i piec chlebowy zastawiono œwierkowymi drzewkami, tworzšc z nich pewien rodzaj leœnej altany. Woskowe œwiece w drewnianych lichtarzach, które przybito do œcian, rzucały rzęsiste œwiatło. - Ot, to mi figiel gracki! - wołano ze wszech stron. - To po naszemu! - To lubimy! - W górę gospodarza! Ot, to prawdziwa niespodzianka! - W to nam graj! Teraz dopiero wyzwoliła się zabawa co się nazywa. Wszystko co młodsze znalazło się w sali i hulać zaczęło. Były tam i modne fraczki, i starodawnym krojem szyte kontusiki, głowy w lokach i podstrzyżone. Większoœć panien miała już na sobie suknie odkrywajšce ramiona, a czoła zakryte puklami włosów, ale nie brakło dziewic odzianych w staromodne suknie, w lewitki i bufonki, w krótkie rękawki z długimi angażantkami z koronek. Wszystko to mieszało się w tłum barwisty, utkany mnóstwem kierezji chłopskich, krakowskich"suk", gorsetów i białych bufiastych rękawów. W pierwszej chwili tuliła się po kštach młodzież uboższa, ale wnet radoœć powszechna wcišgnęła w wir i najmniej odważnych. Chwilami ta rozbawiona młódŸ sprawiała wrażenie zdrowej, dzielnej, urodziwej stadniny, pędzšcej z krańca w kraniec po błoniu. Nowa podłoga dudniła jak skóra na bębnie, œwiatło jarzęcych œwiec chyliło się poziomo to w tę, to w innš stronę, zawieszone festony chwiały się do taktu, a cała izba, zdało się, trzeszczała w swych węgłach. Wrzawa uciechy huczała w niej jak spieniona woda. Zdrowie, młodoœć i kipišce życie przemieniły ten taniec w wylew radoœci. Bawiono się z pełnego serca, hulano z potrzeby dusznej, tańczono w całym znaczeniu tego wyrazu do upadłego. Słychać było tylko œmiech i krzesanie hołubców. Otwarto drzwi, gdyż było duszno nawet w tak wielkiej izbie. Ktoœ spróbował odemknšćokna, a gdy się okazało, że sš na głucho zabite gwoŸdziami, wyrzucił je razem z futrynš. Wnet z dwu czarnych otworów wionęły białawe obłoki i ukazały się w nich liczne głowy czeladzi, dziewek i parobków wiejskich, co z rozdziawionymi ustami patrzali nieruchomo na to pańskie "granie". Starsi z goœci, nacieszywszy się rozkoszš młodych, natupawszy w miejscu i po wyładowaniu westchnień za ubiegłymi laty,rozpełzli się po stancyjkach dworu. Wszystkie alkierzyki i przybudówki z niskimipowałami, o wapnem wybielonych belkach, pełne były gwaru i œmiechu. Każda z tych skrytek miała już swój choćby najmniejszystół i grono biesiadników. Niektóre łšczyłysię między sobš nakryciami, tworzšc jadalnię dziwnie powykrzywianš, która szławskroœ całego dworzyszcza. Jedzono na porcelanie, na cynie, na holenderskiej farfurze, na wszelkim naczyniu, jakie w domu było. Przepłynęła już była kolejka gdańskich wódek, obnoszono potrawy i strugš lać się zaczšł węgrzyn. Szlachta piła. Większoœć przyjechała już dobrze podochocona, a teraz weseliła serce do znaku. Gospodarz, gospodyni, dwie ich córkii syn obsługiwali goœci. Rafał, obchodzšc stoły z dzbanem wina, słyszał mimo chęci szeptane rozmowy. - Beczkę węgrzyna sprowadził na saniach zKrakowa stary kutwa, słyszeliœcie? - Cuda, cuda... - Starsza córka skwaœniała im na ocet siedmiu złodziei, więc teraz z młodszš umyœlili spróbować z innej beczki. - Sarnie combry jadš! - Widziałeœ sšsiad... Jak mi Bóg miły - sarnina! - Combry, ale baranie. - Mnie aby waszmoœć powiesz! Ja węchem poznam cuch sarni, kiedy się jeszcze na brytfannie smaży, a dopieroż na półmisku...- Gdzie indziej mówiono jeszcze ciszej. - Tańce w kuchni, a przyjęcie w bokówkach. - Piastowskim obyczajem... - Pastuchy od prosišt w lejbikach z galonami. Rafał płonšł ze wstydu, gdy nie postrzeżony słuchał słów takich. Najbardziej go zabolał szyderczy œmiech pięknej pani. Skoro tylko mógł się wymknšć, biegł do izby bawialnej. Tam œcigał oczyma błękitnš panienkę. Smutek uciskał mu serce w chwilikiedy spostrzegał, że tańczšc z kim innym była wesoła i rozbawiona. Kiedy go spostrzegała, oczy jej œmiały się jeszcze bardziej, jakoœ promiennie i z radoœciš. Wówczas na jednš sekundę nie rozstawały się ich oczy. Były cišgle zwrócone... Nawet podczas drabantów i anglezów, które usiłowała zainaugurować młodzież wykwintniejsza i bardziej œwiatowa (od strony Zawichosta), panna Helena odwracała głowę w tym kierunku, gdzie był jej kawaler. Gdy w przerwach między jednym tańcem a drugim przechadzała się z towarzyszkami, Rafał przyłšczał się do niej na chwilę. Nie mógł, po prostu nie był w możnoœci oderwać oczu od tego widoku, jak usta jej uœmiechajš się z dziecinnš szczeroœciš, a jednoczeœnie słowa sš napuszone i przymusowy wyraz powagi nadaje twarzy siła woli. Kiedy tak błšdzili między ludŸmi, nie wiedzšc, co do siebie mówić, oœmielali się każdym spojrzeniem i oczyma mówili sobie rzeczy niewysłowione. Były chwile nadziemskie, że szli obok siebie z utopionymi w Ÿrenicach Ÿrenicami, zaczarowani przez uœmiechy omdlałe ze szczęœcia. Zdumienie przenikało ich serca aż do samej głębi i trwoga nieznana, a nie przekraczajšca czasu mgnienia powieki. Oczy jej, błękitne jak w dzień letni dalekie lasy, stawały się z nagła ciemnymi i nabierały siły ognia, na obraz płomieni prędko wybuchajšcych. Wtedy przez krótkiechwile iskrzył się w nich jak gdyby gniew, drżały jakieœ pragnienia, żal powstały z niczego... Nie wiedzšce o sobie wzruszenia,goršce, namiętne, dziecięco niewinne i naiwnie lubienie, przepływały szybko przeztwarz i gasły nagle w wybuchach œmiechu niespodzianego, a ostrego jak toczony sztylet. Wszczynali jakšœ rozmowę, nie wiedzieć dlaczego półgłosem prowadzonš, o wszystkim i niczym, o niebie i ziemi, o frakach i najładniejszych imionach, o łacinie i głębokim œniegu... Od tej rozkoszy cišgle odrywały Rafała wskazówki ojca, nawoływania matki lub sióstr. Dawał tedy szturchańce i rady sługusom, zapraszał coznaczniejsze osoby do jedzenia i picia, a nawet podawał fajki i własnoręcznie zapalał fidybusy. Kłaniał się, mówił niezliczonš iloœć słów grzecznych, ledwo-ledwo rozumiejšc, co mianowicie mówi. Ten stan niepewnoœci języka bardzo potęgowało cišgłe przepijanie do młodych sšsiadów. Pierwszy to raz w życiu Rafał pił bezkarnie, i to starego węgrzyna. Gwarzył też coraz głoœniej, œmielej, płynniej, kwieciœciej. Biegał między tłumemi coraz jawniej szukał oczyma panny Helenki. Tak minęła noc. Nad ranem, po dłuższym odpoczynku, muzyka znowu zagrała. Młody gospodarz wychylił jeszcze kilka kieliszków wina w ręce jednego z sšsiadów, równie jak on dorastajšcego i z nagła uczuł takš miłoœć do tego młodziana, że razem z nim udał siędo sšsiedniego pokoju i zaczšł mu ze łzamiwyjawiać najsekretniejsze swoje tajemnice.W trakcie tych zwierzeń spostrzegł, że przez sionkę przyległš przesunęła się jakaœ osoba niby obłoczek niebieski. Co tchupobiegł za niš pragnšc jej służyć, w razie gdyby czegokolwiek potrzebowała. Rozdzielił tłum szlachty, głoœno, z plastycznymi ruchami rozmawiajšcej, i szybko ,wszedł do zacisza przeznaczonego na gotowalnię damskš. Było tam pusto. Woskowe œwiece słabo paliły się przed starym, sczerniałym zwierciadłem. W kšcietego pokoju panna Helenka klęczała na ziemii wyrównywała, jak mogła, oberwanš w w, o! ˆŠj ľA< 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjź ° @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż!Pťc" ĺc#đö2$ć$0 c€%2L Xtańcu plisę swe j sukienki. Rafał zobaczył jš raptem. Ujrzał jakby pierwszy raz w życiu kolor jej lic, nie dajšcy się z niczym na œwiecie porównać, wybuch pšsowego ognia policzków spływajšcego w delikatny œnieżnobiały mat czoła. Zobaczył jasne, puszyste włosy... Spostrzegłszy go wyprostowała się i wlepiła weń przestraszone, upajajšce .oczy, oczy o żałosnym błękicie kwiatu lobelii. Coœ wyrzekł, wyszeptał... Zbliżył się do niej bezradnie stojšcej. Posunęła się, żeby wyjœć stamtšd. Wtedy bezwiednym ruchem ujšł jej ręce, nachylił usta i dotknšł wargami jasnych włosów. Przez chwilę trwał ten piekšcy, namiętny pocałunek. Cichy okrzyk wyrwał się z jej piersi. Odsunęła go w zdumieniu i wyszła. Rafał stał plecami o œcianę oparty tak, jakgo zostawiła. W głowie jego, w piersiach, w uszach, w sercu zlewały się oddalone, rzewne, namiętne dŸwięki mazura i jeden szczególnie, najwyższy, najrozkoszniejszy spazm skrzypiec. Szalonym szczęœciem napełniało go drganie całego domu od tańca i zgiełkliwy gwar przechodzšcy w bezładnš wrzawę. W czaszkę waliły młoty krwi, a w oczach płomienie œwiec migotałyjak sama wcielona, widoma rozkosz miotajšca się w sercu. Zaœmiał się na cały głos i twardym krokiem wyszedł stamtšd. Zdawało mu się; że teraz już z radoœci nie wytrzyma. To już koniec! Rozwali pięœciami,nogš rozkopie i na drzazgi rozsiepie ten cały dom, wyzwie tu wszystkich i zeklnie. Będzie się z każdym bił na œmierć, kto by œmiał... Tak postanowiwszy padł w ramionapierwszego z brzegu brzuchatego szlachcica, który go z miejsca, a bez żadnej racji, zaczšł dusić w uœcisku i kłućpo twarzy ogolonš brodš. Rafał wypił z nimbraterski, na wieczne czasy, kielich i płaczšc ze szczęœcia rzewnymi łzami szedł dalej. W sšsiedniej izbie ujrzał rodzonego swego ojca złšczonego dziwnym uœciskiem z księdzem dziekanem, który się na ten kulig przypadkowo zaplštał. Gruby dziekan trzymał starego czeœnika za ramiona, a czeœnik dziekana za żebra, i obadwaj, rzadko kiedy jednoczeœnie, ale z wielkim usiłowaniem zachowania taktu mazura, skakali pod powałę na jednym miejscu, w ciasnym kšciku między stołem i szafš, piejšc zupełnie cudzymi głosami: - Hej, dziœ dziœ! Hej, dziœ dziœ! Nikt na nich uwagi nie zwracał. Przy stole siedziało kilkunastu biboszów, którym już zczupryn tęgo się kurzyło. Porozpinali kontusze i siedzieli w żupanach z kitaju, sagatysu, kamlotu. Niektórzy coœ krzyczeli ochrypłymi głosami. Jeden podnosił co chwila cybuch, gruby jak maczuga, grożšc nie wiadomo komu. Naprzeciwko niego stał szlachcic, chudy, mizerny, zawiędły, i wołał: - A, mówię, tak! To tak, mówię! Czekajże, rybeńko... Od razu rym go w pysk, rym z drugiej i to arte. Dopiero wtedy rura mu zmiękła... Do nóg mi. "Wielmożny panie, powiada, wszystko jak przy œwiętym konfesjonale..." Ktoœ spał na ręku, całym ciałem rzuciwszysię na stół. Okna były otwarte i jasne œwiatło księżyca dogasało już przy słabymblasku daleko wstajšcego słońca. Z izby, gdzie tańczono, dolatywał œpiew krakowiaka, tak rzeœki, szczęœliwy i radosny, że aż same nogi drgały: W Krakowie na sali Niemcy tańcowali... Polak wšsem ruszył Wszyscy uciekali. Naokół przyklaskiwano, przytupywano. Z kšta ozwał się jakiœ zapity, ochrypły głos:- Aby to jedno prawda... Ogromnie te Niemcy pouciekały, i to z Krakowa. Ale go zaraz skarcił i zagłuszył okrzyk powszechny: - A tobyœ waœć siedział i cišgnšł likwor, skoro go masz przed nosem. Oto filozof... Rafał poszedł do sali tanecznej, oparł się tam plecami o œcianę i rozpalonym okiem œledził każdy ruch panny Heleny. W pewnej chwili ujrzał, że tłum mężczyzn stojšcych przed nim rozsunšł się i że jedna z panien tańczšcych wybrała go w mazurze. Podał jej rękę i przebiegł salę niezupełnie właœciwymi skokami. Po chwili uczuł w swej ręce dłoń panny Helenki. Oprzytomniał. Krew zbiegła mu do serca. Głos zupełnie obcy, jakby duch jakiœ postronny, szatan czy anioł, przemówił przez jego usta tak cicho, że tylko ona mogła posłyszeć te straszliwe wyrazy, które mu pierœ rozdzierały: - Przyjadę do Dersławic!... W nocy. Na koniu. Czekaj mię przy oknie od ogrodu. W tym narożnym. Od ogrodu!... Zastukam trzy razy w szybę, w to miejsce, gdzie w okiennicy jest wykrajane serce. Przy oknie czekaj... Słyszysz? Panna Helenka spojrzała na niego, na dzikieoczy zmšcone do dna, na żyły jak strški, czerwonš twarz, wzburzonę włosy, i parsknęła œmiechem tak niesłychanie szczerym, że wszyscy obejrzeli się i nie wiedzšc, o co chodzi, wtórowali temu głosowi. Słyszšc dokoła œmiech powszechny, Rafał ruszył przed siebie z głowš schylonš, jakby miał zamiar uderzyć niš w tłum całyniby taranem. Nie wiedział tylko, gdzie mu się ten tłum sprzed oczu podziewa. Nogi się pod nim gięły, jakby w nich nie miał koœci. Usłyszał wtedy nad uchem dobrotliwy szept matki: - Rafciu, Rafciu, chodŸ ze mnš, błagam cię na wszystko. Ojciec zobaczy! DŸwięk wyrazu "ojciec" dŸwignšł go z omdlenia. - Przyjadę na koniu... Słyszysz? Zastukam trzy razy... w serce... - szepnšł matce do ucha tym samym demonicznym głosem. - Przyjedziesz, przyjedziesz, tylko chodŸ co tchu, bo ojciec... Rafał posunšł się naprzód, ale w niewłaœciwym kierunku i tak lekkomyœlnie obwisłymi ruchy, że matka zmuszona była wesprzeć go siłš i wycišgnšć prawie z domu. Gdy go owiało mroŸne powietrze zimowego œwitu, zupełnie stracił siłę w nogach. Opadł na ziemię jak płaszcz. Kilku parobków odniosło go do tak zwanego belwederu i tam złożyło na posłaniu. Belweder - był to dawny dwór, gniazdo prapradziadowskie z modrzewiowego drzewa. Stał w głębi ogrodu. Ze staroœci zapadł. się w ziemię, œciany jego zgięły się; dach prawie gruntu dotykał, a dzikie krzewy, zasłaniajšce okna, do połowy wielkiego dachu wystrzelały. Były tu pokojegoœcinne, œpiżarnie i składy gospodarcze. Wnajwiększej izbie stało kilka posłanych łóżek, a na ziemi przez całš szerokoœć leżało pokotem na słomie rozcišgnięte posłanie dla goœci. Już tam kilku braci szlachty co słabszych w głowie chrapało dobranym chórem. Piec był dobrze napalony, a stary dwór, co jeszcze króla Jana pamiętał, trzymał ciepło; toteż spałosię tam nie najgorzej. Rafał, własnoręcznie przez matkę rozebrany aż do bielizny, przykryty. dobrze, usnšł jak kłoda. O jakiejœ godzinie dnia zbudził się i usiadł na posłaniu. Dokoła na ziemi i na łóżkach chrapali sšsiedzi. Rafał nie wiedział, gdzie jest i co się z nim dzieje. Głowa mu z bólu pękała, w oczach się ćmiło. Spostrzegł œpišcych, ale nikogo nie mógł poznać. Drżałna myœl, że jest sam jeden w jakimœ miejscu wiecznego potępienia. Widział głowy, rozrzucone ręce i nogi, poroztwierane usta, wreszcie blask œwiecy płonšcej w rogu izby na stole... Wlepił oczyw to miejsce i po długim badaniu z ulgš i pociechš dojrzał żywego człowieka. Poznałgo nawet. Był to Wicuœ Jawrysz, syn ubogiego szlachetki spod Wiœniowej, drab wielkiego wzrostu, siły i bardzo dzikiego charakteru. Ten Wicuœ, z czuprynš zwisłš na czoło, siedział na słomie i jadł, a właœciwie pożerał mazurki, kruche ciasta istrucle przekładane, które kolejno wydobywał spod poduszki. Skoro wycišgał stamtšd niepoœledni mazurek, łamał go na dwie częœci i każdš z nich unicestwiał kilkuciosami ogromnej żuchwy. Rafał długo i z osłupieniem wpatrywał się w tę jego czynnoœć. Widział, jak Wicuœ Jawrysz wchłonšwszy wszystko, co miał pod rękš, udał się na palcach do sšsiedniej œpiżami, której drzwi zostawiono otworem, i przyniósł stamtšd nowe naręcze mazurków i strucel, jak to wszystko umieœcił pod poduszkš, siadł w kucki i ze zdwojonš energiš zabrał się do dzieła. Rafał widział to wszystko, domyœliłsię wreszcie, gdzie jest, ale nie mógł przyjœć do siebie. Wspomniał sobie coœ rozkosznego, ale nie był w stanie zrozumieć, co ma czynić. W rozterce takiejrunšł na wznak i nim głowa jego dopadła poduszki, zachrapał na amen. Œwieca dopaliła się i zgasła. Nikły promień œwiatła wpadł przez otwór w kształcie serca przymkniętej okiennicy. Zdala, ze dworu, dochodziły tony muzyki grajšcej od ucha. Skrzypce zanosiły się, basy niestrudzenie wtórowały, a klarnet rzewliwie przyœpiewywał. Rafał ocknšł się znowu. Siadł na posłaniu inatychmiast przypomniał sobie pannę Helenkę. Wszystko w nim zagrało, jak ta rozkoszna, z dala dochodzšca muzyka... Co tchu zaczšł się ubierać, co sił! co sił! Namacał w ciemnoœci buty i wzuł je co prędzej, wyszukał po omacku jednš z najbardziej niezbędnych częœci ubrania i zaczšł wcišgać na nogi. Nie mógł wyjœć z podziwienia, czemu czynnoœć tak prosta tyle mu czasu zabiera. Był wœciekły, bo musię œpieszyło, toteż wcišgał na się nieodzownš szatę z całej siły, bez względuna to, że złowrogo trzeszczała. Długo w ten sposób pracował nie mogšc sobie dać rady. Długo szukał wszystkiego, co było konieczne, aby móc stanšć przystojnie wobec panny Helenki. Był pewny, że znalazłjuż wszystko, gdy znowu ogarniać go zaczęła bezwładnoœć i po wtóre usnšł jak kamień. Około południa nazajutrz znaleziono go œpišcego na ziemi, o kilka kroków od posłania, z lewš nogš wbitš w rękaw modnego fraka, który powyrywał wprawdzie i rozdarł, ale zdołał wcišgnšć na łydkę aż do kolana. Tak dziwny był los jednego z najpiękniejszych fraczków, jednego z pierwszych w Zachodniej Galicji granatowych fraczków sšsiada Targowskiego spod Zawichosta. Rozdział 3 POËTICA Rafał siedział na krzeœle ze skurczonymi nogami, palce wbił we włosy i na podobieństwo mełameda wykrzykiwał: - Tetrameter dactylicus catalecticus in bisyllabam, seu versus Alcmanius... A póŸniej odmiennym głosem: - Ibimus, o socii comitesque... Znowu cienko, a z góry: - Trimeter dactylicus catalecticus in syllabam, seu versus Archilochius minor... A potem: - Interitura simul... Na chwilę przerywał, z chytroœciš spoglšdał na kolegę i kuzynka Krzysztofa Cedrę, uœmiechał się w sposób błazeński i czterykroć za wysokim głosem deklamował: - Dimeter trochaicus catalecticus in syllabam, seu versus Euripidaeus... Kuzynek Krzyœ skandował, œpiewajšc jak kleryk: - Truditur dies die... - Dimeter trochaicus acatalecticus cum anacrusi, vel versus Alcaicus enneasyllabus... Cedro wycišgał: - Fastigit umbrosamque ripam... Za chwilę dla rozrywki zmieniali porzšdek. Kuzynek zaczynał miłym, melodyjnym głosem, z prawdziwie dowcipnymi minami: - Versus simpliciter dactylicus vel Aristophaneius... A Rafał odpowiadał: - Lydia, dic per omnes... - Lydia, Lydia, Lydia... - szeptał Krzyœ przymykajšc oczy. - IdŸ do wszystkich Arystofanesów! - " O Lydio, czemuż, powiedz, chcesz przezmiłostki zgubić tego oto Sybarysa? Czemuż do Marsowego Pola wstręt powzišł, tak cierpliwy niegdyœ na kurzawę i upał słoneczny..." - IdŸ, mówię, bo œmierciš zginiesz! - Przeczytaj sobie, Sybarycie, z uwagš i namaszczeniem dziełko starego adwokata Marka Tuliusza Cycerona De consolatione. - Skończysz dzisiaj?! Versus Archilochius maior, tetrameter dactylicus... Z głębokim smutkiem, wzdychajšc, jakby wypowiadał egzortę, wbrew radosnym dŸwiękom wioœnianej piosenki Horacego, Rafał ogłaszał: - Nunc decet aut viridi nitidum caput impedire myrto... A niby dalszy cišg, z najposępniejszš w œwiecie minš, grobowym głosem skandował: Nie będę się żenił, nie będę się œpieszył... Będę się umizgał i dziewczęta cieszył... - Powinieneœ zrozumieć tš właœnie głowš "wonnoœciami zlanš", że innej rady nie ma. Musisz się zgodzić na tak niewinny i słodki pewnik łysego kpiarza: ut homines mortem vel optare incipiant, vel certe timere desistant. Przecie to takie proste i do wykonania łatwe... - Ja dzisiaj zobaczę, czy boisz się œmierci, czy nie. - Rafałku, nie boję się! - Macte! - Powiedz mi: długie włosy, jasne, jasne, jasne... Lydia dic, per omnes te deos oro, cur properes amando perdere... Rafał podpierał brodę pięœciami i nieruchome oczy wlepiał w szyby okna. Daleko, daleko widział. Olbrzymia, szeroko rozlana woda Wisły gubiła się we mgłach i deszczu. Zatopione w nich wierzby błędnie szarzały. Błonia obrosłe wiklinš, daleka przestrzeń tamtego, prawego brzegu z jego miasteczkami, smugami wsi i skrzydłami lasów ukazywały się niekiedy jak odbicia chmur. Daremnie oczy szukały domów Nadbrzezia, Trzeœni i kępiastych, a jak lasy rozrosłych parków Dzikowa.. Z tego widoku wynurzał się szczególny rodzaj niepokoju. Jak ciemna chmura deszczowa bez wyraŸnych granic płynie przez niebo, tak płynęła wskroœ ciała nieokreœlona żšdza zjawisk, stanów i rzeczy tajemnych, wielkich, rozkosznych. Płynęła cicho, milczkiem, z wolna. Była niby nudš i z nagła stawała się natarczywoœciš, uderzajšcš jakby przeraŸliwy szczęk żelaza o żelazo. Przeszła, przepłynęła... Szlakiem wyżłobionym przezeń cišgnęły sięwdzięczne dumania, długie, bezdenne, marzycielskie wspominanie spraw, których nie było wcale i nigdy, cudna tęsknota pełna łez i wołań, żeby przyszła istnoœć szczęœcia ukryta za mgłami. Przędła się w głowie wštła myœl i nikła w sennych obrazach: Noc księżycowa, pełna białej jasnoœci... Nad łškami wiszš płasko rozcišgnięte opary. Wpada w taki tuman mgły co sił w klaczy, z lekka tylko trzymajšc się strzemion końcami butów. Cudnie pachnš skoszone potrawy, zwilgłe, zimne siana jesienne. Od Wisły tchnie wiklowy chłód. Zda się, że to miejsce, przez które jedzie sam w nocy, to jakieœ inne, obce, nieznane. Jakież to straszne miejsce! Rosa i pajęczyny bielš się w miesięcznym œwietle. Cisza w głębokich wšwozach... Coœ nimi, ziemiš idzie za człowiekiem, coœ leci œladem cwałujšcego konia. Snuje się jako pajęczyna, a gdy stanšć i słuchać, bez wydania głosu zamiera. Gdy spojrzeć poza siebie - nic, tylko srebrzysta rosa œpi pod zasłonš nocnych tumanów... Deszcz to mętnymi, płynnymi falami zanosiłwidnokršg do szczętu, to się uciszał i znikał. W takich minutach ukazywały się bure wody pędzšcej rzeki, a zimna kra trupio wœród nich szarzała. Gdy się na pewien przecišg czasu rozjaœniło, Rafał głoœniej poczšł wykrzykiwać wiersze Horacego, zbliżył się cicho do szyb i długo, z wytężonš uwagš wdal patrzał. Z nagła radosnym, aż sennym z rozkoszy głosem wyszeptał do towarzysza: - Ten chudy rybak, Bobrzyk, przybija do brzegu! Nunc decet aut viridi nitidum caput... Boże, ten dopiero wiosłuje! Czy ty widzisz? Czy widzisz? To majster! - Właœnie że nic nie widzę... - z rozpaczš szeptał Krzyœ wbijajšc na próżno krótkowzroczne oczy w zamazane szyby. - Wiosła się pod nim wyginajš jak pióra. Ach,Boże... Ten płynie! Krzyœ, bšdŸ gotów... W sšsiednim pokoju dała się słyszeć głoœniejsza rozmowa i przyjaciele zaczęli znowu powtarzać swe pensa. Krzyœ posmutniał. Dolna warga jego œlicznych ust odęła się i blade, ciche oczy smutek owiał. Był to daleki kuzyn Rafała, jedyny syn bardzo zamożnego szlachcica znad Wisłoki. Obydwaj z Rafałem mieszkali na stancji u profesora Zawadzkiego, w dworku stojšcym poœród ogrodów, niedaleko od ruinkoœcioła Œwiętego Piotra. Cedro był szczupły, mizerny i nie bardzo silny. Uczył się doskonale, aczkolwiek nie zawsze z równš wytrwałoœciš. Uwielbiał Rafała za jego siłę, męstwo i bardzo często odrabiałza niego różne prace szkolne. Ustalił się był niepisany zwyczaj, że gdy wieczór zapadał, obadwaj pensjonarze wychodzili na przechadzkę do ogrodu zbiegajšcego ku Wiœle po zboczu góry. Tam o zmierzchu gonili się, ciskali pigułami w siebie nawzajem, ile się dało, w przechodzšcych izraelitów, a nawet, ze smutkiem wyznać to trzeba, w przechodzšcych katolików. Szczególnš nienawiœć w nich, studentach austriackiego gimnazjum, budzili wychowańcy tak zwanego sztyftu, czyli szkoły żołnierskiej,która mieœciła się w tymże gmachu pojezuickim. Skoro tylko za murem ogrodu ukazał się malec ze sztyftu, dostawał niezliczonš liczbę piguł, wymoczonych ad hoc w wodzie i zamrożonych umiejętnie. Tego dnia znalazłszy się w sšdzie profesorskim obadwaj zbiegli szybko wšwozem aż na samo dno doliny wiœlanej. Szerzył się już mrok zimny i prędki, spływajšc z chmur. Sam był jak chmura. Rafał obejrzał miejsce i przyległoœci. Nigdzie nie było żywej duszy. Dał znak Krzysiowi. Przesadzili parkan ogrodu. Stali owanš w w, o! ˆŠj ľA< 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjź ° @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż&Ptc'Ä|c(@Ÿc)ß+c*ů:nkilkadziesišt kroków od brzegu rzeki. Z burych fal szło zimno i przejmujšce seplenienie kry, która się w nich gęsto kołysała. Młodzieńcy chyłkiem szli w kierunku Złotej i widnego z dala Samborca. Co tchu przekroczyli Jagiellońskš drogę i, brnšc w błocie, stanęli nad wodš. Zmierzchjuż nadcišgnšł i olbrzymimi fałdami osiadałziemię. W dole rzeki był zator lodowy. Ktoœ o nim wspomniał przy obiedzie jak o rzeczy okropnej. Szli tedy obejrzeć własnymi oczyma, czy tak jest, jak mówiona. Rafał znalazł łódŸ, którš był widział przybijajšcš do brzegu. Jeszcze raz rzucił okiem... Sandomierz piętrzył się wynioœle. Błyskały już œwiatła na przedmieœciu zwanym Rybitwy i w górze. Odwišzał łódŸ, wyszukał w wiktach wiosłai skoczył pierwszy. Krzyœ poszedł za nim i siadł w tyle, Była to łódŸ płaska i płytka, zalana wodš. Nie zdšżyli pochwycić wioseł, kiedy już pršd wodny porwał jš i wyniósł na rzekę. Rozparli się nogami, zanurzyli wiosła i, co tchu w piersiach a mocy w barkach, poczęliwygarniać z głębin kłęby wodne. Dziób czółna twardo, z oporem, jakby orał w piachu, zwrócił się w stronę Trzeœni. - Raz, dwa! - zakomenderował twórca wyprawy głosem nieswoim, surowym, z głębi piersi. Złomy lodu płynęły szybko a ciężko, jakobypotrzaskane œciany ciosowych koœciołów. Z łodzi wydawało się, że w okršg sunie zniszczony jakiœ lšd, niepodobna ziemia, zorana skibami, ruda, sczerwieniała od martwych piachów, od œladów rozpętanych czarnych nawałnic zimy. Były momenty, że płynęła wprost na łódŸ tafla olbrzymia jakstrop wielkiej sali, ostrymi krajami swymi godziła zdradziecko w burty stateczku. Wówczas Rafał wznosił wiosło i zadawał jej œmiertelne pchnięcie z czoła. GroŸna, pływajšca szyba posłusznie usuwała się nabok. Inne, słabsze, od jednego tršcenia rozpadały się w drobne ułamki jak truchłobezwładne. W ostatnim blasku dnia widzieli w pęknięciach czarno-zielone pasy narosłych warstw. Słyszeli dokoła siebie cichy syk lodu. Wybuchały z żółtych głębin banie i skręty wirów, niby olbrzymie Ÿródliska kipišce z rozwartego dna. Kiedy niekiedy łódŸ drżała od niespodziewanych uderzeń i trzeszczała złowrogo. Co chwila wiosła wyrzucały z pienistego bełtu tafle kry lodowej i ze œliskim szczękiem miotały je w górę. Zdarzało się, że jakaœ gruba tafla jak skała mknęła na wartkich falach œrodkowego nurtu. Wtedy skuta, podważonawiosłami, odskakiwała w bok i szła w ukoœnym kierunku. Œwiatło, zapalone w jakimœ oknie na górze miejskiej, œcigało ich łamišc się i chwiejšcna wichrzatej fali ostrš iglicš. W tej szczelinie œwietlistej ujrzeli pierwszy raz dzikš otchłań, z głuchym furkotem zapamiętale ciekšcš. Mrok głęboki owiał dusze, ale nie wygnał znich radoœci. Czuli rozkosz fizycznš niesłychanego pędu w miękkiej kolebce przepaœci. Chwytali jš wiosłami za gardziel i wykręcali jej stawy... - Raz, dwa! - krzyczał Rafał ze wœciekłoœciš w głosie i namiętnym ukontentowaniem. Wiosła wyginały się jak od wiatru pręty wiklowe,, ale łódŸ potężnie gniotšc wklęsłewiry i banie wodne szła na ukos w œwierzywodnej. Migotliwa igła na falach znikła i noc œmiertelna otoczyła czółno. Ramiona słabły. Pot lał się z czół. Krew biła w skronie. Drewniany statek leciał. Nie mogli już zawrócić jego dzioba ani dokšd wola kierować. Z nagła zatoczył szalenie prędki kršg, garnšc ogonem œwiszczšcš falę - i zwolnił biegu. Był gdzieœ przed nimi głuchy, przeraŸliwy szum. Wszystek ryczałt wody grzmiał tam ponuro niby zlatujšcy wodospad z jakichœ niezmiernych stawideł. - Rafał, gdzie my jesteœmy? - cicho spytał Krzysztof. - Ty czasem masz pyszne pomysły co do pytań! Skšdże ja mogę wiedzieć, gdzie my jesteœmy? - Co to tak huczy? - Woda. - Patrzaj, a to co?... Drwišce słowo odpowiedzi trwoga wgniotłaRafałowi do gardła. Twarzy, piersi, ršk jego dotknęło coœ, jakby ciemne, wilgotne szpony olbrzymiej łapy. Obadwaj młodzieńcy żachnęli się w tył i ku obronie dŸwignęli z wody wiosła. Krypka wolno poszła naprzód. Wtedy poznali, że sš w koronie strzelistego drzewa, które, widać, woda wydarła z ziemi i zwaliła. Na wystajšcych gałęziach i cienkich, bezlistnych prętach wisiały szmaty i torby zgniłej trawy i siana, które oblepiło znienacka ich twarze i okręcało szyje. Odepchnęli się wiosłami i łódŸ wolno, jak komięga ze zbożem, poszła tam, dokšd jš skierowali, z lekka tylko przez goœciniec wodny unoszona w jakimœ różnym od poprzedniego kierunku. Było tam pełno kry płynšcej ospale, strzyży drobnej, kilku warstwami spiętrzonej. Rafał stanšł w łodzi, rozstawił nogi, wsparł je na burtach i zaczšł łódŸ huœtać. Krzyœ rozumiał, że pragnie jš uchronić od oblepienia przez krę, ale truchlał na myœł o tym, gdzie się znajdujš. Płynęli tak długo. Huk trzaskajšcych wód, które się dokšdœ waliły z przerażajšcym łoskotem, zbliżał się ku nim. Szedł na nich z nocy. Z nagła uczuli obadwaj, że ich znowu główny wart porywa. Woda darła się w lewo, z szelestem pršc kry. Ciekli chwilę wœród lodu, . który się szybko dokoła skupiał. Dopiero całym wysiłkiem ršk zdołali go odtršcić wiosłami raz, drugi, trzeci. ŁódŸ znowu cofnęła się na cichsze mielizny, zawalone przez strzyż. Wtedy instynktownie poznawszy główny strumień Wisły, szeregiem gwałtownych wirów pod kędzierzawymi falami lecšcy, pomykali się co sił w przeciwnš stronę. Wiosła ich miesiły krę, rozgarniały jš, z łoskotem tłukły się w niej, aż wreszcie tył łodzi twardo uderzył w coœ nieruchomego. - Czy to brzeg? - zapytał Krzysztof. Rafał zmacał to miejsce wiosłem i znalazł, że to jest jednolity lód, zachowanyprzy brzegu. Mieli przed sobš otchłań głównego toru, dokoła stłuczonš krę. Ręce ich ustały, byli przemokli do suchej nitki. Zziębli. Rozwarte szeroko oczy wlepiali w tę noc bez gruntu, ale nic dostrzec nie mogli. - Stań w łodzi - rozkazał Rafał - a ja wyjdę na ten lód i zobaczę, czy brzeg daleko. Tu właœnie musi być zator. Bylibyœmy w takim razie u celu. Krzyœ z posłuszeństwem wykonał rozkaz. Uczuł, jak łódŸ gibnęła się, gdy Rafał z niej wyszedł, usłyszał szklisty szelest jego pierwszego kroku i pewny siebie głos: - ChodŸ, lód twardy. Wycišgniemy barkę na brzeg. Ja już nie mogę robić wiosłami. Krzyœ stanšł na lodzie. Naokół słychać było chrzęst strzyży; chlustanie i szelest odbitych fal. Deszcz pluskał bez ustanku. - Wycišgniemy łódŸ na brzeg i zostawimy jštutaj - rzekł Olbromski - a sami pójdziemy piechotš. To jest lewy brzeg... - ŁódŸ nie jest nasza! - zawołał Krzysztof stanowczo. Musimy jš odstawić na miejsce. - A to jš odstaw. Z największš pochwałš akceptuję projekt. - Moglibyœmy jš docišgnšć idšc po brzegu... - Możesz i to zrobić. Ja nie będę cišgnšł. - Cóż tu poczšć?... - A to też to! Tu jš zostawimy. Powie się jutro rano przed lekcjami Bobrzykowi, da mu się na piwo. - Ja mu zapłacę! Masz słusznoœć. Ja mu dam tyle, że będzie nawet zadowolony z tejafery. - Właœnie, ty mu dasz. I ja tak myœlałem. - No to jš tylko wycišgnijmy na brzeg... - Zaraz. Muszę nasamprzód zobaczyć, gdzieto jest ten brzeg. Odszedł brodzšc po wodzie, która cienkš warstwš stała na tym lodowisku, zmurszałym i przemokłym od długich deszczów. Gdy wrócił z wiadomoœciš, że dobrzegu będzie kilkadziesišt kroków, ujęli obaj za łańcuch przykuty do dzioba barki i zaczęli jš z całej mocy na lód windować. Poszło to z trudem, ale ostatecznie dało się wykonać. Czółno wsunęło się na pomostlodowy doœć szybko. Znienacka Rafał zauważył, że jego nogi wolno zanurzajš się w wodzie. Przerażenie włosy mu zjeżyło na głowie, bo uczuł, że to cała ta olbrzymia kra ugina się pod nimi i idzie na dno. - Krzyœ, uciekajmy! - wrzasnšł na towarzysza i chciał go chwycić rękoma, aledłonie jego objęły próżnš ciemnoœć. Wzdętybałwan wodny pchnšł go w piersi i dokšdœ odtršcił. Cedro krzyknšł nagle, a potem kilkakroć zabełkotał w wodzie. Rafał wpław rzucił się w to miejsce na oœlep i złapał rękoma włosy i ramiona. Wywlókł go z fali i pchnšłprzed siebie jak drewno. Ochynšł się cały z głowš. Poczuł, jak tafle, złomy, okruchy lodu obsiadajš go ze wszech stron, z dołu, z boków, z góry, jakprzystawiajš do gardła ostrza swych krajów i garnš się w usta. Płynšc w tym gęstym roztopie, uderzył ramieniem o łódŸ.Trzymajšc się jej bumu lewš rękš, dowlókłKrzysia do calizny lodowej i wwalił go na niš. PóŸniej sam się tam wczołgał i, leżšc na brzuchu, sunšł po płaszczyŸnie, która się uginała i zanurzała w wodzie. Cedro ocknšł się z jękiem i zaczšł gramolić... Widzieli, że ginš bez ratunku, bo znowu szlina dno razem z ułamanš taflš, gdy Rafał chwycił rękoma pręty wiklowe i rokity na brzegu. Wówczas dopiero pomyœlał o ocaleniu. Wywlókł Krzysia z topieli na brzeg. Odetchnšł. Pot lał się z niego. Grube zimowe ubrania nasiškły wodš do ostatniej nitki, nogi w butach głoœno chlupały. - Cedro, zimno ci? - rzekł szeptem. - Zimno. - Musimy lecieć, bo zginiemy. Uciekajmy! Rzucili się w zaroœla wiklowe i poczęli wyżej kolan grzęznšć w rozkisłych bagnachnabrzeżnych. Pręty smagały ich po twarzach, pniaki jakieœ raniły nogi, ostre kije z kolkami rozdzierały ręce, ale po długiej męczarni uczuli, że niski lšd staje się coraz twardszy. Wreszcie wybrnęli i znaleŸli się na pochyłych zagonach. Rafał usłyszał, jak zęby Krzysia szczękajš. Dotknšł go rękš i uczuł, że drży. Sam także ledwie mógł stłamsić przerażajšcy dreszcz w sobie, Woda sšczyła się z każdego ich włosa. Wtedy ogarnęła go œmiertelna rozpacz. Nie wiedział już, w którš stronę iœć: stracił wszelki zmysł i rozumienie kierunku. Nastawił uszu, ale słyszał tylko wœciekły,przerażajšcy szum wody, szum-œmierć. - Ty się nie orientujesz, gdzie Sandomierz'?- mówił do towarzysza. - Nie. - Możesz iœć sam? - Nie. - Krzyœ! - IdŸ sobie. Ja tu zostanę. - Krzyœ! - Zimno mi, zimno, zimno... - zaskomlał jak małe dziecko. Usiadł na ziemi. Kostniejšcymi rękoma Rafał chwycił go wpół i zaczšł wlec dokšdœ, przed siebie. Ale uszedł tak zaledwie kilkanaœcie kroków.Potknšł się i runšł w rozmiękły zagon. Przez chwilę leżał bez sił, z twarzš w bruŸdzie pełnej roztajałego lodu, zimno i martwo myœlšc, że już nic nie poradzi. Dreszcze wyrwały się spod jego woli, łamały go i trzęsły. W głowie zatlił się krwawy płomień. Ruchem niezawisłym od œwiadomoœci, myœli i woli, głuchym aktem bezdennej rozpaczy zaczšł zdzierać z siebie mokry, obmarzły kubrak, który go tym strasznym zimnem przejmował - i raptem zaczšł to czynić co sił, co tchu, co mocy w palcach. Zdarł ze siebie koszulę, spodnie i zaczšł mocować się z rozmiękłymi butami. Rzemień przywarł do nóg. Zdało się, że cholewy sš skórš ciała. Cišgnęły się jak guma. Po długiej męczarni zwlókł wszystko z siebie izostał nago. Wtedy to samo zaczšł robić z Cedrš. Poszarpał na nim ubranie w pasy i odarł go ze wszystkiego. Tamten leżał bez sił w miękkim zagonie, dygocšc całym ciałem, gdy zzuwał z niego buty. Kiedy Krzyœ był już zupełnie nagi, Rafał zaczšł go prać pięœciami, szarpać za ramiona, bić z całej mocy po nogach i zmusił do walki ze sobš. Okładali się pięœciami na dobre, gdy Rafał wrzasnšł, że muszš lecieć Co tchu, bo inaczej zginš obadwaj. Znalazł w ciemnoœci . rękę Cedry i jšł go cišgnšć. Z poczštku tamten wlókł się padajšc co krok,szedł ociężale, póŸniej coraz prędzej, aż wreszcie pobiegł. Lecieli jak obłškani przezniewiadome pola, przełazili przez płoty, mijali wšwozy, zaroœla, krzaki, doły. Było im coraz cieplej i z każdym krokiem przybywało sił. Jelenimi susami sadzili przez rowy, nie baczšc na to, gdzie noga stanie. Biegnšc tak obok siebie na wyœcigi, trafili na grunt twardszy, wznoszšcy się kugórze, i poznali, że sš na Sandomierskim Płaskowyżu. Rafał zaœmiał się z cicha. Już teraz nie lękał się topieli. Było mu dobrze rwać tak co pary w piersiach, nurzać się w œmiertelnš oćmę nocnš, grzaćsię jak ogier w biegu. W pewnym miejscu, lecšc bez przerwy w nieznanym kierunku, z nagła usłyszeli pozasobš daleki, daleki dŸwięk. Był to głos zegara na wieży kolegiackiej. Skoczyli w tę stronę i wnet nozdrzami poczuli dymy. Sandomierz! Zbliżali się do niego od Opatowa. Gdy przybiegli do ogrodów miejskich, szli po zapłociu ich aż do swego, w skok wdarli się na górę i stanęli przede drzwiami domostwa, które było ich czasowš siedzibš.Teraz nareszcie groza położenia zajrzała im w oczy.:. Rafał dumał przez chwilę i z lekka popróbował drzwi wiodšcych do sieni. Ku jego wielkiemu zdumieniu-ustšpiły. Weszli cicho jak upiory i sunęli się obok œcian po dobrze znajomych dylach. Z sieni wchodziłosię do stancji profesora. Trzeba jš było minšć chcšc dostać się do ich studenckiego pokoiku. Otwarli drzwi, uczuli ciepły dech zimowego mieszkania i niby widma szli przez tę stancję. Słychać było tylko bicie ich serc... Wtem Krzyœ runšł razem z krzesłem, na które wlazł w ciemnoœci. W mgnieniu oka dom się poruszył. Zabłysły œwiatła. W sšsiedniej izbie ktoœ skrzesał ognia, zapaliłœwiecę i, nim zdołali dopaœć drzwi, zastšpił im drogę. Był to profesor, ich mentor i chlebodawca. Stał przed nimi w bieliŸnie, wysoko wznoszšc œwieczkę łojowš. Gdy ujrzał dwie postacie nagie, jakje Bóg stworzył, unurzane w ciemnym bagnie, otwarł usta i długo im się przypatrywał. Powieki jego drgały, a szlafmyca trzęsła się jak w febrze. Winowajcy stali przed nim, zachowujšc cyniczne milczenie, i brutalnie przypatrywali się jego chudym łydkom. Wreszcie słowo skrzydlate wyfrunęło z jego łacińskiej gardzieli: - Olbromski!... to ty, ptaszku! Twoja to jest nowa sprawka... - Panie profesorze! - zawołał Cedro wycišgajšc ku niebu zabłoconš prawicę - przysięgam, że to ja jestem winien. - Czemu jesteœ winien, kochanku? - Ja sam tylko! Winien jestem! Ja to go namówiłem, Rafała, ja wymyœliłem... - Cicho! Będziesz mi tu się stroił w bohatera, mnie uniewinniał... Mnie!... - rzekłRafał z pogardš, która kierowała się właœciwie nie do towarzysza niedoli. - Olbromski! - wykrztusił belfer trzęsšc sięz zimna i wœciekłoœci - odpowiesz ty mi za to w dniu jutrzejszym. Wielki Boże! nago łazili po mieœcie w nocy, zimowš porš. Wszystko się to wykryje! - O, wykryje się niezawodnie! Wszystko na œwiecie może być wštpliwe, to tylko jest pewna, że ta sprawa się wykryje. Oczy jego błysnęły złowrogo i okropna ironia zaœwieciła w nich płomieniem. - ChodŸ spać! Za mnš! - krzyknšł rozkazujšco jak wódz na Krzysia i majestatycznym krokiem, zostawiajšc na idealnie wymytej podłodze dokładne odbiciaspracowanych stóp, ruszył w stronę łoża. Z jakšż rozkoszš uczuli obadwaj kołdry na grzbietach! Rafał wtulił głowę w poduszkę i jšł rozmyœlać o stanie rzeczy. Wiedział, że go nic dobrego nie czeka. Z nauczycielami od dawna darł koty, jako uczeń wcale nie œwietny i pierwszy w szkole łobuz, nota bene, łobuz pod wšsem. Wiedział, że nazajutrz będzie zmuszony daćdowody bohaterstwa, które zadziwi całš sztubę, sztyft, wreszcie miasto i długo zostanie w koleżeńskiej powieœci. W dali ukazywały się Tarniny i ojciec. Na to wspomnienie przejmował go dreszcz, zimniejszy niż w rzece. Chciał zasnšć. Zamknšł oczy... Ale sen uciekł od jego powiek za dziesištš granicę. Noc wlokła się, trwała bez końca. Rafał słyszał, jak Krzyœ usnšł, jak się rzucał we œnie, mamrotał, budził, znowu zasypiał. Słyszałjego oddech nierówny, prędki, zdyszany, jakby wcišż jeszcze biegli przez czarne pola... Rozpalona głowa leżała nieruchomo na poduszce i wœród ciszy nocnej zaczęły się w niej budzić, wstawać i do kolosalnych rozmiarów urastać widziadła. Nadchodziły z ciemnoœci zdarzenia tak bliskie, że były niemal rzeczywistoœciš, wysuwały się z mroku osoby prawie dotykalne, brzmiały słowa, potoki krzyku, wybuchy jęków. Jakby œwiatło przez wšskš szczelinę do podziemnej pieczary spadał z nagła blask występku dokonanego i oœwietlał surowe przepisy, które takich a takich czynów zakazywały. Rafał teraz dopiero spostrzegał, co zrobił. Badał, co też go zato czeka, że wzišł cudzš łódŸ, że pływał w niej nocnš porš, że tę łódŸ zatracił, że o mały włos nie utopił Cedry, i że, o straszliwa zgrozo! nagi wszedł z towarzyszem do izby profesora... Teraz dopiero zaczęło wyłazić zagadkowe w w, o! ˆŠj ľA< 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjź ° @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż+PĹc,‡c-œł c.O+` G/Ż5­ C€znaczenie takich czynów, jak włóczenie sięnago po mieœcie. Goršco biło nań, gdy sobiewspominał rozmaite wzmianki niegdyœ słyszane o podobnych, ledwie podobnych wypadkach, wzmianki szeptem ze zgrozš zawsze mówione. Cóż go za to czeka? Jakażjest za to kara? Któż wie, może to jest największa ze zbrodni ludzkich? Gdyby ktokolwiek mógł mu powiedzieć, oznaczyć jednym słowem wielkoœć tego występku! Czy to właœciwie jest zbrodnia? Zbrodnia! Wysuwał w ciemnoœć cały mózg i jakoby nowym narzędziem badał nieznanš dziedzinę, oœwietlał sobie drogę nowo odkrytš, po której teraz samemu iœć wypadnie. Słyszał nierówny, tchnšcy żarem oddech Krzysztofa i noga za nogš schodził w głębokoœci przerażenia: on umrze... Wlókł się myœlami po schodach w gimnazjum i na ich szczycie widział prorektora oraz wszystkich Minosów i Radamantesów, a nade wszystko... pedelów. Nowy zimny sylogizm wypływał kroplami lodowatego potu na jego czoło: będš mię bili. Skręcał się w sobie i czuł wœciekłe, bezgranicznie bolesne, do cna rozszarpujšce moœć duszy smaganie upokorzenia. Ale nade wszystko, nad przewidywane męki i bóle, czuł gdzieœ daleko spojrzenie ojca. Iwtedy truchlał jak zabity trup. Całš siłš woli, rozumowań, pocieszeń odpychał ten widok, zamazywał go, œcierał używajšc skłamanych œwiadomie usprawiedliwień, wysnuwał ze siebie ciche błagania do kogoœ, kto go wybawi. I znowu, jak powiewgoršczki nie wiadomo skšd wychodzšcy, snuły się widma, wywody, myœli, przeczucia. Pomimo jednak cały ten proces upadku, w głębi, za wszystkim, stało coœ, czego unikał. Nie chciał tego wyznać przed sobš,bał się wyjawić wobec modlitw, ażeby ich nie spłoszyć, nie rozbić i nie odwrócić, ale wiedział to zatajonš, obłudnš pewnoœciš, że tam jest radoœć z dokonania tego występku, zła duma, głębokie, tęgie, młode szczęœcie, które drży, kipi, rwie sięigłoœno a bezbożnie chichoce. Za westchnieniem modlitwy, która się z serca odrywała jak wonny dym, chował się głoœny, pękajšcy œmiech siły z tego, że Krzyœ chory, łódŸ wędruje do Gdańska, a buty i mokre szmaty leżš na brzegu. W zmaganiu się uczuć odmiennych i różnišcych się od siebie tak bardzo, jak œwiatło i mrok, upływała ta noc nieskończona. Widziało się, że już œwit blisko. Już wszystko się rozstrzygnie. Tak czy inaczej, ale zaraz... Zwinięty w kłębek na posłaniu, rozżarzał w sobie odwagę, przewidywał zapytania i kuł odpowiedzi, a nadto w sekrecie przed sofizmatami udręczonej głowy œciskał pięœcie i wyprężał mięœnie przedramion. Bezdenna cisza nocy zimowej pochłaniała wszystkie te uczucia chwiejnie płonšce, pełne upadków i wybuchów. Aż oto w jej głębi, jakby w czarnych niebiosach, rozległsię dŸwięk zegara na wieży. Uderzył raz, po chwili drugi raz... Włosy zjeżyły się na głowie Rafała. - Dopiero druga... - wyszeptał prawie głoœno. Opanował go taki przestrach jak nigdy jeszcze w życiu. Rzuciły się nań wszystkie złe myœli, wszystkie fatalne kombinacje, przewidywania-obłędnice, i rozpacz chwyciła go za gardziel. Wbił czoło w poduszkę i przypatrywał się swemu nieszczęœciu. Onego czasu widział, jak polowy w Tarninach łapał na skoszonej łšce jadowitš żmiję. Widział, jak rozwidlonym końcem gałšzki brzozowej przycisnšł do ziemi jej szyjkę, jak potem ujšł dwoma palcami łebek od tyłu, œciœnieniem otworzył paszczę... Wœciekła żmija oplotła się dokoła ręki. Wtedy polowykońcem patyczka zaczšł wyciskać jad z pęcherzyków pod jej zębami. Rafał wspomniał sobie tę chwilę. Doœwiadczał w ciele podobnego drżenia, jakby żmija oplatała go całego, jakby zwracała ku niemu rozwartš paszczę i za chwilę ostre zęby utopić miała w jego oczach. Skulony, zwinięty w kłębek, tak że kolanamidostawał nosa, trzęsšc się w febrze, drzemał i budził się na dŸwięk zegara. Każde uderzenie, surowe, obce, ów głos żelazny, wychodzšcy z rzeczy martwej, przelatywał puste i ciemne dziedziny jego rozmyœlań i spadał na piersi jak cios kamiennej kuli. Nareszcie blady œwit ukazałw mroku powierzchnie œcian. Wkrótce wszczšł się w domu zwyczajny ruch. Familia profesora, jego gadatliwa żona, siostry, a nawet córki zajęły się chorym Krzysiem. Posłano po lekarza. Rafała otaczały zimne spojrzenia tych osób, wyciskajšc na jego czole piętno hańby. On sam czuł się winowajcš. Wypił zwyczajny kubek goršcego mleka z takim poœpiechem, że o mało warg sobie nie sparzył, i nim sięozwał dzwon szkolny, z wišzkš ksišżek podpachš ruszył do liceum. Wszedł na schody, które widział był we œnie, i pierwszy zasiadł w pustej sali. Sprzęty jej, które jeszcze wczoraj były wyrazami wesołoœci,przybrały teraz szaty złowrogie. Wyniosłakatedra z drewnianym baldachimem bardziejniż kiedykolwiek tchnęła surowš grozš konfesjonału; czarne ławy miały w sobie posępnš ciszę płyt grobowych. Wpadł do klasy jeden z kolegów, drugi, trzeci; wkrótce wielka izba pełna była wrzawy, gwaru i œmiechu. Rafał siedział zatopiony w sobie, z oczyma utkwionymi we drzwiach.Jak przez sen widział, że jego towarzysze kujš zamach na łacinnika, wlepiajšc międzyrzeŸbione ornamenty baldachimu katedry dobrze ubitš pigułę œniegowš. Nieżywy uœmiech przesunšł się po jego duszy na myœl, jak to œnieg, gdy się powietrze ogrzeje, zacznie topnieć i pysznymi kroplami kapać na łysy czerep nudziarza... Dreszcz wewnętrzny wstrzšsał jego ciało,a myœli zamieniły się w błędny dym. Wesołoœć towarzyszów, ich zapytania pełne swawoli, koncepty i okrzyki zawierały w sobie podwójnš, potrójnš sumę boleœci, spychały go jeszcze bardziejw ciemny dół rozpaczy. Chwilami ogarniało go nagłe i œmiałe postanowienie ucieczki. Jedna tylko sekunda - i w czyn się zamieni. Uciekać! Uciekać... do domu. Ale oto jakiœ dŸwięk, szmer, słowo zmieniały nastrój w inny aż do rdzenia. Tymczasem zeszli się profesorowie: Szczepański, Zawadzki, Orłowski, ksišdz Kozubski, przybył prorektor Kubeszewski. Toczyli w gabinecie ostatniego jakšœ naradę. Oprócz Rafała niktna to uwagi nie zwrócił, ale on ze œciœniętymi zębami liczył już teraz sekundy.Z nagła dostrzegł pana Filipa i głęboko wcišgnšł w piersi powietrze. Pan Filip był pedelem szkolnym, zwierzchnikiem bezpoœrednim kalafaktora Michałka i stróża szkolnego Jana Kapistrana. Pan Filip był niewielkiego wzrostu, szczupły, żylasty, na pałškowatych nogach, ale silny jak koń. Długo służył w kawalerii austriackiej, odbywał liczne pochody na nieprzyjaciela, był wielokrotnie ranny i, jak zwykł był mawiać, więcej krwi na rozmaitych polach wylał, niż jej obecnie miał w sobie. Trudnobyło okreœlić, w jakim jest wieku. Wyglšdałna lat trzydzieœci kilka, a mógł mieć więcejniż pięćdziesišt. Byłš to twarz szara, ciemna, otoczona baczkami. Chodził w jakiejœ resztce obcisłego munduru, w sukiennych kamaszach, które sięgały za kolana, umiał œwistać przecišgle, cienko i grubo, posiłkujšc się dziurami spróchniałych zębów jak otworami klarnetu. Młodzież szkolna drżała na widoktej wiotkiej postaci. Jej duże czarne oczy, przejmujšce do szpiku koœci, zapierały oddech w każdym studencie. Pan Filip umiał siec rózgš w szczególny sposób. Jednych cišł do krwi od pierwszegouderzenia, innych do trzydziestu prawie bezbólu tylko smagał. Wiedziano, że kogo nienawidzi, tego rznie "z wiedeńska", wolno, ze strasznymi przestankami i piekielnymi ciosy. Wtedy to pogwizdywał swoje aryjki. Wtedy także zdejmował z szyi kolorowy szaliczek, rozpinał mundur, koszulę na piersiach i ostrożnie wyjmował z kieszeni cybulasty zegarek. Œmiał się przy tym i coœ do siebie gwarzył z niemiecka czy z polska. Pan Filip wszystko wiedział, Znał życie każdego wychowańca jak własnš kieszeń. W pewnej chwili przeszedł się z wolna obokdrzwi poetyki. Zajrzał w nie i ze strasznymuœmieszkiem szukał kogoœ oczyma. Znalazł Rafała i z lekka cmoknšł. Potem odszedł, wezwał do siebie kalafaktora Michałka, chłopa dziobatego, zkołtuniastym łbem i plecami jak kariatyda. Ten Michałek stanšł obok drzwi prowadzšcych na schody i obserwował miejscowoœć oczyma wołu. Pan Filip gwizdał niedbale, stojšc pod œcianš ze skrzyżowanymi rękoma i przymkniętš powiekš. Rafał domyœlił się, że on to jest zwierzynš, którš osaczajš w ten sposób. Było mu wcišż zimno, ale szczególny lodowaty spokój z wolna się w nim zasiadałi rozpierał. W pewnej chwili wszedł do klasy jeden z nauczycieli i zawołał Rafała do salki prorektora. Gdy tam weszli, oczom skazańca ukazał się areopag nauczycielski,żywo dyskutujšcy. Prorektor ubliżył się do studenta i, surowo patrzšc mu w oczy, zapytał po niemiecku: - Gdzie byłeœ dzisiaj w nocy z Cedrš? Rafałmilczał. - Jeszcze tylko szczera skrucha i wyznaniewszystkiego może twojš karę złagodzić. Gdzie byliœcie obadwaj? Mów zaraz i prędko. To jedno... Czy ty słyszysz, co mówię? Zamieć kłamstw leciała przez głowę winowajcy i tysišc myœli, ale żadna nie zamieniła się w słowo. - Czy ty będziesz odpowiadał? Wiemy wszystko. Gdzie byłeœ dziœ w nocy? - Na rzece. Wszystkie twarze wydłużyły się i oczy rozwarły. - Na jakiej rzece? - Na rzece Wiœle. - Coœ tam robił? - Raki łapałem. - Oszalałeœ! W zimie! W roztop... Drwić tu œmiesz z nas wszystkich, łotrze! Mów, coœtam robił! - Pływałem łódkš. - Czyjš? Rafał umilkł znowu, wsunšł głowę w ramiona, jakby wszystko, co miał do powiedzenia, wcišgał w siebie i zamykał naklucz. - Kto kogo do tego namówił: ty Cedrę czy on ciebie? Rafał milczał. - Który którego namówił? słyszysz? - Słyszę. - No, więc? - Ja jego. - Toœ go zgubił. Ten chłopak umrze. Odpowiadaj: po co wyszedłeœ z domu w nocy i czemu tamtego cišgnšłeœ z sobš? Nagła duma i furia wydŸwignęła się z nicoœci w piersiach Rafała. Coœ w nim zakołysało się i runęło. - Wyszedłem z domu i robiłem to, co mi siępodobało! - rzekł głoœno, zuchwale, pokazujšc w uœmiechu wszystkie zęby. - Tak ci się podobało... Aha!... - wyseplenił prorektor. - Tak ci się podobało.,. Czekajże; bratku, powiesz ty mi zaraz nieco odmiennym tonem. - Nie powiem wam nic, choćbyœcie mię porznęli na kawałki! - Powiesz!... - wybełkotał zwierzchnik. - Ani jednego wyrazu! Prorektor w pasji ledwie zdołał namacać dłoniš klamkę. Otwarł drzwi i piskliwym głosem rzucił w korytarz wezwanie: - Filip! W momencie, kiedy to czynił, Rafał przeœliznšł się jak wšż za jego plecami i szerokimi kroki odszedł w przeciwległy koniec długiego korytarza. Tam zatrzymał się w głębokiej okiennej framudze. Za nim szedł już bez poœpiechu Filip, a o kilka kroków dalej, walšc obcasami juchtowych butów, kołysał się na ogromnych biodrach kalafaktor Michałek. Z każdej sali poglšdały na scenę roziskrzone oczy uczniów, ale nauczyciele rozbiegli się po klasach, zamykali drzwi i tylko sam prorektor oraz pedele zostali w korytarzu. Gdy Filip był zaledwie o kilka kroków oddalony, Rafał wydobył z kieszeni długi składany nóż w koœcianej oprawie, cenny dar wujaszka Nardzewskiego. Otworzył go sekretnym gestem i skulony czekał cierpliwie. - Może by lepiej po dobroci... -rzekł cicho Filip uœmiechajšc się łagodnie. - Wyadministruję miętkš trzydziestkę i fenig. Słowo honoru: miętkie drajsig - i sza. - No, chodŸ, aniołku, Filipku. ChodŸ... Pedel spostrzegł, widać, nóż ukryty w rękawie, bo trupia; zielona bladoœć twarz mu okryła. Straszna wœciekłoœć zionęła z oczu. - Z nożem... - rzekł półgębkiem do prorektora. Wraz kazał swemu pomocnikowi, żeby zaszedł z drugiej strony. Rafał chrapliwie mruknšł przez zęby: -Precz ode mnie, chamy, bo z was kiszki powypuszczam! W tej samę chwili Michałek sapišc ruszył na niego z wycišgniętymi łapami. Prorektor,obserwujšcy sprawę z pewnej odległoœci, ujrzał błysk ostrza i krew, ale niezwłocznie spostrzegł, że nóż wydarty został z ršk Rafała. Michałek jednš rękš cisnšł ten nóż daleko od siebie, a drugš, z której krew rzygała, trzymał obiedwie dłonie studenta. Pan Filip narzucił na te ręce, œciœnięte do kupy jak gdyby klamrš, pętaczkę ze swego szalika.Ale oœlepiajšco porywczym ruchem Rafał wydarł się z objęć kalafaktora, skoczył na bok i w chwili prawdziwie lwiego susa potrafił dodać ramienia i. zwiniętš pięœciš trzasnšć go tak między oczy, że ten olbrzymi chłop runšł na wznak i formalnie nakrył się juchtowymi butami. Rafał skoczył przezeń jak przez kłodę, w biegu huknšł w brzuch prorektora i zmiatał korytarzem. Ale nim dopadł drzwi, dopędził go na giętkich nogach zwinny Filip i chwycił wpół. W tej minucie skrzywdzony prorektor widział tylko skłębione ich ciała na ziemi. Za chwilę ujrzał mały łebek i gardło Filipaw pięœciach i pazurach Rafała. Z białych nosów obudwu lała się krew, z ust toczyłapiana, z kurt, kamizelek, koszul dyndały strzępy. W pewnej chwili pedel wydobył sięz obłškanymi oczyma, z sinymi pręgami na szyi, oblany krwiš, i, zniżywszy głowę, na oœlep rzucił się do walki. Nadcišgnšł Michałek ze swymi krwawymi rękoma i JanKapistran. Mieli już Rafała, gdy ten skokiemznalazł się za oszklonymi drzwiami korytarza. Wszystkie szyby wyleciały z drzwi, piorunowym ruchem zatrzaœniętych. Poœcig z Filipkiem na czele rzucił się na te drzwi, nic nie zwracajšc uwagi na krzyk prorektora, który zbolałym brzuchogłosemnakazywał zawieszenie broni. W mig wysadzono drzwi z zawias. Filip dopadł zbiega w przedsionku, ale zwinny chłopak, rozjuszony- jak ranny dzik, zwalił go z nógjednym ciosem w skroń. Filip odbił się od œciany i, potykajšc kilkakroć, runšł twarzšna ziemię. Kiedy wstał chwiejšc, się na nogach, z oczyma zasłanymi bielmem, z gębš pełnš krwi, obłškany, zaczšł macać rękoma dokoła, bełkotać i szukać Rafała. Ale tego nie było już ani w przedsionku, anina schodach, ani na dziedzińcu. Za chwilę nie będzie go już nawet w mieœcie. Rozdział 4 NA POKUCIE Na cztery wiatry zaocznym werdyktem wypędzony ze szkół sandomierskich, niewesoły wiódł żywot w Tarninach. Stary czeœnik widzieć go nie chciał. W cišgu pierwszych dwu tygodni nie dopuszczał do ucałowania ręki, nie spostrzegał wcale jego obecnoœci i nie mówił do niego ani słowa. Winowajca jadał obiady i wieczerze sam w narożnej izdebce, gdzie też sypiał na sienniku rzuconym w kšcie. Z rozkazu starego pana do dnia budził go podstaroœci Piotr i zabierał ze sobš. Szli po ciemku œwiecić latarniš w oczy zaspanym parobkomi dziewkom, wycišgać wszelki żywioł służebny z barłogu, spod kożucha, otwierać stajnie, obory, stodoły. Rafał dozorował, kiedy bydłu zadawano słomę i odmierzano koniom obroki, wydzielał chałupnikom przychodzšcym na pańszczyznę oznaczone iloœci snopów do młocki itd. O œwicie spotykał się z młodszš siostrš, Zofkš, idšcš w grubych butach, krótkiej spódniczce i futrzanej bekieszy pilnować dojenia krów - i zamieniał kilka słów milszych. W innych porach dnia i to było wzbronione. Nikt bez wyjštku, nawet matka, nie miał prawa rozmawiać z "zakałš'', z "wrzodem", z "infamisem" rodu. Garnuszekmleka z kromkš sitnego chleba "infamis" spożywał stojšc w swej klecie i zaraz musiał wracać na gumno. Aż do obiadu siedział w stodołach, w zapolu, z nogami grubo kłociš i targanš słomš obłożonymi. Tak pilnował chłopów młócšcych zboże. Poobiedzie aż do zmierzchu, aż do upragnionej chwili wiania omłotu, odbierania zgonin, poœladu, mierzenia i odnoszenia ziarna do œpichlerza, spędzał wten sam sposób na milczšcym, sennym wsłuchiwaniu się w łoskot cepów o klepisko. Gdy dokonany został oprzęt wieczorny koni, bydła, owiec, wszystko zamknięte i klucze odniesione do kancelarii starego pana, miał rozkaz zjadłszy kolacjęspać natychmiast. To samo zresztš czynił dom cały. Od szeregu lat szło wszystko tak mechaniczniepatriarchalnym trybem, "jak w zegarku". Już po upływie tygodnia Rafałek omdlewał z nudów. W czapce nasuniętej na oczy, z dłońmi wbitymi w rękawy lisiurki słuchał chłopskich gadek, baœni, przypowieœci, patrzał niby na to, co się dokoła działo, czy nikt z robotników "nie stoi..." Myœlami był na innym œwiecie. Dopiero wrzaskliwy głos ojca, grzmišcy gdzieœ po gumnie, sprowadzał go znowu na klepisko. Wówczasskazaniec zbierał rozwleczone myœli, układał przytomne i krótkie odpowiedzi na pytania, których mu zresztš czeœnik nigdy nie zadawał. Tylko straszne spojrzenie zagadkowe w w, o! ˆŠj ľA< 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjź ° @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż0Pc1a˙c2`ď;3O'č c€474. Istarca spod nasępionych brwi witało go zawsze i żegnało. Jeżeli zaszło coœ nie takjak trzeba, wtedy otrzymywał takich spojrzeń drwišcych, mœciwych, okrutnych kilka z rzędu, na odchodnym jedno, dwa "moœćbrodzieju", wycedzone w taki' sposób, że skóra cierpła jak od razów praojcowskiego kańczuga. Tym porzšdkiem upływał dzień za dniem. Przy końcu stycznia, w niedzielę rano, Zofka, ulubienica rodzicielska, weszła do stancji Rafała i rzekła krótko: - Jegomoœć tatuńcio kazał, żebyœ z nami siadł do koœcioła... Rafał drgnšł z radoœci. Kiedy czterokonne sanie stanęły przed drewnianym koœciołkiem w Sulisławicach, znowu Zofka Rafałowi szepnęła do ucha: - Nie chodŸ z nami przed ołtarz. Masz zostać na koœciele. Tak jegomoœć tatuńcio rozkazał. Krew zakipiała w młodzieńcu. Hańba prawie nie do zniesienia: stać na koœciele, między chłopstwem, ramię w ramię z kołtunami, kiedy cała szlachta okoliczna znajdowała swe miejsca w prezbiterium!... Musiał jednak być posłusznym. Stanšł między żółtymi kożuchy za kratš oddzielajšcš nawę od wielkiego ołtarza, zagryzł wargi i ze wstydu nie podnosił oczu. Czuł, że motłoch rozstępuje się raz w raz, czynišc ulicę dla przejœcia nowo przybyłych, słyszał szelest kroków idšcych ku ołtarzowi, ale oczu wcišż nie podnosił. Udawał, że się modli żarliwie, choć ani jednej litery ksišżki, którš trzymał w ręku, nie widział. Dopiero przedPodniesieniem dŸwignšł ukradkowo oczy. Wœród matron i personatów parafialnych bokiem zwrócona siedziała panna Helenka. Oczy jej skierowane były w stronę Rafała,choć nie patrzały... Oczy błękitne jak dalekie lasy w słoneczny zimowy dzień. Wspaniałe strumienie jasnych włosów wymykały się spod futrzanego toczka, który głowę okrywał. Twarz bledsza, jakbystarsza od owej chwili, kiedy jš Rafał widział ostatni raz, była głęboka, piękna, niewymowna... Przyćmił oczy jak gdyby smutek. Ale za nim stały uczucia dziecięcej radoœci, szczebiotliwego œmiechu, nieœmiałych a wesołych pytań, z cicha rzucanych. Podziw, a może żal odwracał tętwarz, te upajajšce dziewicze oczy... ku organom. Rafał zacichł w sobie, wsłuchał się sam wtony organów czy w muzykę ich mršcš jak echo w głębi serca. Kiedy znowu wzniósł oczy, spotkał wejrzenie krótkie, pachnšce jako dym z przecudnych kadzideł snujšcy się pod sklepieniem. Ów to dym wonny, czarodziejski, uroczysty oddalacz, zasnuł przestrzeń między ich oczyma. Nim ukończyła się ta œwięta msza, odbyło się w sercach tajemnicze misterium. Minęły długie dzieje, zaległa w duchu otchłań zdarzeń, od pierwszego zachwycenia, któremu towarzyszyła trwoga, aż do róż wiernego uœmiechu, wykwitajšcych na ustach, aż do błyskawic szczęœcia w przeœlicznych oczach, aż do wyznań zaprzysiężonych i pokornego œlubu. Ani słowa nie przemówili wtedy do siebie. Zaraz po sumie Rafał odjechał do domu. Ta niedziela stała się jakby granicš nowegoczasu. Od niej inne zaczęło się życie. Budziłsię i zasypiał wzburzony. Dokonywała się wnim fizyczna i moralna przebudowa. Nie miał apetytu. Istotna choroba ogarnęła całe jego ciało. Była to, rzekłbyœ, moralnatrawišca goršczka. Miłoœć szerzyła się w nim jak zaraza. Kochał się całym ciałem i całš duszš, a każda komórka ciała i każde drgnienie duszy pełne było krzyku. Zdarzały się dni, że zamieniał się w żywiołbezduszny, przykuty do miejsca, i wówczaswszystkie wysiłki woli rozbijały się o jeden promień œwiatła, o jednš smugę błękitnego dymu, który onego dnia wznosił się ze œwiętych koœcielnych kadzielnic. Były dni, że czas leciał jak jaskółka na skrzydłach, kiedy indziej wlókł się jak żebrak na kulach. A w cišgu takich dni Rafał żył poza wszystkim, jakby na zewnštrz dnia, prac, zajęć, nawet myœli, nawet uczuć. Żywiło go czucie niematerialne, płynšce z dala na podobieństwo owego jadła, które pustelnikowi kruk nieznany przynosił. Przymykał powieki i wpatrywał się w oczy rozsiewajšce iskry, z których każda tworzyła nowy œwiat. Oto wszystko. Sam nie mógł ani pojšć, ani zrozumieć, ani nazwać pożšdań, bólów nieokreœlonych, œlepych i ciemnych, palšcych się namiętnoœci. Jedno tylko odczuwał, że tęskni do wydobycia się - do szaleństwa. Krzyczał na siebie jak na łotra i w tej samej chwili nurzał się w szelmowskiej dumie, kšpał w marzeniach grzesznych, niewiadomych, w snach nad snami. Dla zniszczenia w sobie tajnych zgryzot zamierzał wykraœć z apteczki karafkę z gdańskš wódkš i pić, pić na œmierć. To znowu marzył o œmierci, o zgubie, o zbrodni, o szaleństwie. Już po jakichœ dziesięciu dniach takiego życia wychudł, zżółkł, sczerniał i wyglšdał obrzydliwie. O nic nie dbał. Spojrzenia ojca najbardziej srogie zaczšł lekceważyć. Owszem, pragnšł, żeby go bili,żeby go prali, żeby cierpieć aż do obłškania. Œniły mu się katusze ojcowskie, baty na œmierć... Ani piœnie! A powstawszy zkobierca, zrobi to samo, coœ takiego, że zapamiętajš... Otwierały się przed jego wzrokiem coraz to nowe powiaty zuchwalstwa. Stracił poczucie granicy między wpojonš wiarš w rzeczy dobre i złe. Znał teraz tylko jedno: pachnšcy, uroczy, kwiecisty cień. Przychodziły nań chwile, że chciał na rzeczy œwięte, czczone, drogie dla wszystkich i dla niego samego aż do tych dni, położyć dłonie hańby, właœnie na te sprawy, dzieła, uczucia, słowa najdroższe, najœwiętsze... Rwać, szarpać... Wlokła go i cišgnęła ku sobie siła, nęciła boleœć, zachwycała potwornoœć. Z wewnętrznego musu chciał wydrzeć ze siebie samš naturę ludzkš. Brzydził się niš jak starym, zgniłym próchnem i bezgranicznie gardził jej przepisami. Być zdrowym, starać się o łaskę dobrych uczynków, unikać chorób i œmierci - jakież to nędzne i głupie! Przez œciœnięte jego usta buchała teraz lawa wyrazów zelżywych, złych, nikczemnych, jakoby krew zgniła, co się z ciężarem po żyłach przesuwa. Nie umiałby odrzec, skšdznane mu sš takie słowa, jaki wiatr przyniósł je do uszu z karczem rybackich, z plugawych siedlisk miasta. W takich momentach opętania bił o byle co, częstokroć niesprawiedliwie, chłopów pańszczyŸnianych i rozkrwawiał gęby parobkom. Kiedy znalazł się wpoœród rodziny, drżał często na całym ciele, czujšc, jak się w nim objawia chęć rzucania ciężkich przedmiotów i słów okrutnych, niepowetowanych, słów-zabójstw. Nieraz wbiały dzień opanowywała go głęboka sennoœć, to znowu gwałtowna żšdza ruchu,blasku, œwiateł, hałasu, orgii. Czuł w sobieto płacz dziecka najżałobliwszy, to œmiech cyniczny, to pocišganie bez kierunku, bez celu, nieokreœlone. Tysišc już razy silnie pragnšł, żeby te dziwne chwile umarły, zbierał do kupy wolę, żeby je wygnać i zedrzeć ohydnš błonę przywarłš do serca. Ale nie chwile bieżšce umierały, tylko właœnie wola. Jedno czarujšce wspomnieniebladej twarzy było w nim stałe, wieczne, niezmienne, wcielone w jego duszę jak życie. Ćmiły się te oczy od wichrów wspólnych, wewnętrznych jak płomienie, które się od jednego wiatru chwiejš. Przychodził z nagła, niespodzianie, w chwilach najbardziej niestosownych, bo w obliczu ojca, zapach włosów, aksamit twarzy, upał ršk... Dusza stała się czarnš i rozpalonš. Nieraz budził się w nocy z uczuciem, że w nim jest przepaœć niezgruntowana, ziejšca głębiš. W godzinach południowego wytchnienia szedł cichaczem do stajni i kęsy swego chleba oddawał klaczce Basi. Była to jedyna jego powiernica. Przypatrywał jej się z rozkoszš. Była długa, na niskich, delikatnych, suchych, przepysznie foremnych nogach, które stawiała miękko niby po kobiercu i z dziwnšgracjš. Miała boki wpadłe jak wilczyca, kłęb wysoki, łopatki tak długie, że ich mięœnie wystawały nad piersi, a muskuły udowe podkasane i wydłużone. Szyja jej była płaska, długa i zgięta w pałšk, główka mała i ogromnie mšdre, głębokie oczy, osadzone w nadzwyczaj szerokich koœciach czoła. Oczy te były pełne sšdu, pewnoœci siebie i - przysišgłbyœ: dumy... Cienka skóra, przez którš znać było wszystkie żyły, suche œcięgna i mięœnie, była ubarwiona miękkš aksamitnš sierciš. Biała grzywa, obfita, bujna i wzdęta, burzyła się, a nie strzyżony nigdy ogon œwietnie od tułowia odsadzał. A ruchy! Wiłasię jak wšż: można niš było zawrócić na stole. Umiała plšsać w miejscu, wolno i lekko, iœć do ręki jak pieszczone dziecko, ale umiała również wydrzeć z ršk cugle perskiego munsztuka, z rozwartym pyskiem, wzišwszy na kieł krygowe wędzidło, rwać jak dziki wicher przez rowy i płoty, choćby jej rękš jeŸdŸca darła żelazem wargi. Rafał pamiętał Basię od pierwszej chwili jej życia.Miał jš w oczach, gdy była włochatym Ÿrebištkiem i biegała na chwiejnych nogach za matkš; tęgš, rozrosłš, białš œwierzopš; pamiętał, gdy była Ÿrebicš o krótkiej grzywie, kiedy hasała swobodnie na pastewniku... On pierwszy dopadł, pierwszy siadł na jej grzbiecie bez uzdy i siodła. Pierwszy jš na uŸdzienicy otargał i objeŸdził oklep, nocami, w sekrecie przed czeœnikiem. Nie dziesięć, nie dwadzieœcia razy prasnęła nimo ziemię, że ledwie wstał. Nieraz go ponosiła bezdrożami, w nocy, aż obojgu dech zamierał i serce stawało. Ugłaskał jšwreszcie. Teraz klacz go kochała. Potrafiłarozpoznać jego kroki, gdy już z daleka nadchodził, rżała z cicha, radoœnie, gdy się zbliżał, a biła nogami, kiedy się oddalał. Panicz pieœcił jš, karmił, pielęgnował, sam czesał zgrzebłem, sam poił i przeprowadzał. W tych czasach, skoro jej oddał przyniesione smakołyki, siadał w jej żłobie, splatał ręce na jej szyi, opierał czoło o jej łeb i siedział nieruchomy, w zamyœleniu. Klacz wycišgała ku niemu wilgotne, szeroko otwarte chrapy o czarnych jamach, a mšdre spojrzenie jej oczu jakby z pytaniem czułym i trwożnym na nim spoczywało. Często przychodził teraz do niej bez chleba, bez jabłek... Siadał tak samo i, patrzšc w oczy Baœki przymrużonymi oczyma, z dziwacznym uœmiechem œpiewał jej z cicha głuchš piosenkę swej duszy, œpiewkę bez słów, jeszcze nigdy i przez nikogo nie słyszanš, dŸwięki z samej głębi serca płynšce tak bez woli i wiedzy, jak łzy płynš z oka... Rozdział 5 NOC ZIMOWA Jednego z pierwszych zaraz dni marca Rafał, dopuszczony już w drodze łaski przed rodzicielskie oblicze, wszedł wieczorem do sypialni, skšd właœnie wyniósł się podstaroœci otrzymawszy codziennš, przepisanš niejako dozę łajań, wymysłów i krzyku. Nowy Rafała obowišzek polegał na czytaniu urywków starych gazet, które czeœnik pożyczał z sšsiedztwa. Lektura trwała zazwyczaj krótko, jakieœ najwyżej pół godziny. Czeœnik leżał już w łóżku. Podstaroœci Piotr złożył był wszystkie klucze na stoliku. Łojówka topiła się już w blaszanymlichtarzu od doœć dawna i niewiele jej zostało. Gdy Rafał wszedł po cichutku i zatrzymał się przy drzwiach, wnet stary krzyknšł na niego: - Co się tam czaisz? Znowu może knujesz jakie łotrostwo... Bierz gazetę i czytaj mi wyraŸnie od tego miejsca, gdzieœ wczoraj stanšł. Na czymœmy skończyli? - Na "Dekrecie pochwały dla księdza Zdziechowicza z Piekoszowa"... - Wiem. Dobrze. Pochlebcom zawsze dobrze,w gazetach ich będš drukowali! JedŸ dalej! WyraŸnie i, moœćbrodzieju, tak żeby sens było widać. Rafał wzišł w rękę podarte i zasmolone, luŸne szczštki "Gazety Krakowskiej" z roku1796 i zaczšł głoœno, patetycznie czytać: "List generała Buonapartego do Dyrektoriatu. Z głównej kwatery! Werona, dnia 29 Briumer"... - Czego? - Napisano: Briumer. - Cóż to to jest ten Briumer? - Ja nie wiem. - Ty byœ też co wiedział, dryblasie! Warto było pienišdzem gotowym za ciebie w szkołach płacić. Nożem pruć pedelów toœ się tam expedite wyuczył, niczym rzeŸnik cielęta, ale co znaczy takie zagraniczne słowo, to nie twoja rzecz. Œlabizuj dalej! "Jestem tak zmęczony fatygami, obywatele Dyrektorowie..." - Cóż to za jedni ci obywatele dyrektorowie? - No, ja... tego nie wiem. - Żeby mi się wstać chciało, tobym cię tak,moœćbrodzieju, huknšł w ucho za to "nie wiem", żebyœ zaraz zmšdrzał! "...iż nie jestem w stanie donieœć wam o wszystkich poruszeniach wojskowych, które poprzedziły bitwę pod Arcole, co teraz zdecydowała los Włoch. Dowiedziawszy się, iż feldmarszałek Alvinzy..." - WyraŸnie! Dnia dzisiejszego! "Feldmarszałek Alvinzy zbliża się do Werony..." - I Werony pewno nie wiesz, co jest? - Wiem. Werona jest takie miasto we Włoszech. - Mójże, mšdrala... "...dla złšczenia się z dywizjami jego armii,które sš w Tyrolu, poszedłem z dywizjami generałów Augereau..." - Jak? "...Augereau i Masseny, wzdłuż rzeki Etsch..." - Łżesz! "...Etsch... Tymczasem dowiedział się nieprzyjaciel o naszych poruszeniach i wysłał regiment Kroatów i kilka regimentów węgierskich do wsi Arcole, która dla swego położenia wœród bagnisk i moczarów jest bardzo mocna. Ta wieœ zatrzymała cały dzień 15 przedniš straż armii. Generałowie, znajšc ważnoœć czasu, nadaremnie rzucali się na czele kolumn dla przebycia małego mostu pod Arcole. Wszyscy niemal byli ranieni. Generałowie Verdier, Bon, Verne, Lasne musieli być z miejsca boju sprzštnieni"... - Widzieliœcie... - mruknšł czeœnik. "...Generał Augereau"... - Znowu swoje! "...uchwycił choršgiew, zaniósł jš aż na koniec mostu, został tam kilka minut, ale bez najmniejszego skutku". - Masz teraz! Tak, widać, Austriak prał tęgo. Zlękły się Francuzy, rozumiesz, gapo? - Rozumiem - rzekł Rafał. W chwili gdy to mówił, patrzšc ojcu w oczyz rzewnš serdecznoœciš, sięgnšł rękš po klucz od stajni, œcišgnšł go niepostrzeżenieze stolika i schował do kieszeni. - Czytajże dalej. Cóż się też stało? "...Z tym wszystkim potrzeba było przejœć ten most lub kilka mil obchodzić, co by byłonasze działanie zepsuło. Udałem się sam..."- Kto się sam udał? Kto się gdzie udał, moœćbrodzieju? - Udał się ten, co na poczštku, jakże się tam zwał... Buonaparte... "Zapytałem się żołnierzy: czy jeszcze sš zwycięzcami spodLodi? Przytomnoœć moja... takie sprawiła... poruszenie... w wojsku..." - czytał Rafał głosem coraz cichszym, widzšc, iż ojciec już tylko jednym okiem, i to słabo, na niegospoglšda. Nim doczytał do końca szpalty, już czeœnikwpadł w głuche sapanie. Za chwilę chrapnšł raz i drugi. Wtedy młodzieniec zgasił œwiecę i na palcach wyszedł, cicho zamykajšc drzwi izby ojcowskiej. Minšł kilka ciemnych już stancyjek, znalazłw mroku drzwi do swojej, zamknšł je i upadł na posłanie. Leżał bez ruchu. Coœ w nim teraz ostygło i zaczęło z wolna wysuwać się z piersi, wysuwać jak dusza. Został w nim tylko zimny rozmysł i ta żelazna pewnoœć, że klucz ma w kieszeni. Klucz ów był to płaski ułomek kutego żelaza, majšcy co najmniej ćwierć łokcia długoœci, wykrzywiony w kształt litery S. Obadwa jego końce miały kwadratowe wyimki, czyli zęby do chwytania nimi mutry zakręcajšcej œrubę. Cisza ogarnęła, już dwór. Bezdenna zimowacisza. Ostatnie szelesty zginęły... W kuchni zgaszono łuczywo. Słychać było, jak drobny œnieg sennie podzwania padajšc w otwór drewnianej okiennicy, jak po szybie œlizga się każda jego drobina... Œwierszcz nocny skrzypiał trwożnie gdzieœ w trzecim pokoju... Wiatr ostry u węgłów domu zakwilił, a póŸniej z żałoœliwym szmerem wałęsa się pod œcianami. Chwilę nacichnie i znowu z rykiem i œwistem pięœciami bije w œciany, usiłuje wyrwać okiennice, tupie jak koń po słomianej strzesze... Rafał, wycišgnięty na swym sienniku, czekał patrzšc w ciemnoœć. Zdawało mu się chwilami, że tak już całš noc przeleżał, że œwita, to znowu nabierał pewnoœci, że nie ma godziny od chwili, kiedy z izby czeœnika wrócił. Kilkakroć dŸwignšł się i nasłuchiwał. Serce targało się w nim jak więzień silny i młody, który w męce pięœciami usiłuje rozwalić œciany swej celi. Głowa płonęła, a krew biła w skroniach. Dusił się w goršcu, które szerzył piec z rogu izby. Przed północš siadł na posłaniu i na coœ oczekiwał. Przyszła wreszcie tajemnicza chwila i dŸwignęła go na nogi, jak rozkaz. Wcišgnšł na zwyczajne, sukienne ubranie, w którym był, spodnie ze skóry łosiej, wdział na kubrak krótki barankowy kożuszek z żółtej, twardej skóry, œcišgnšłsię mocno rzemiennym pasem szerokim i grubym, wzuł buty długie, za kolana, doskonale poprzednio wysmarowane łojem, i wcisnšł na głowę futrzanš czapeczkę. Gdy to skończył, wylał na siebie flaszkę w w, o! ˆŠj ľA< 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjź ° @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż5P1c6˙c7€|c8ü-mc9i<˙larendogry, którš był skrycie zabrał siostrom. Zapach dodał mu sił, tchnšł weńzuchwalstwo, potęgę i szał. Trzymajšc w ręce klucz od stajni Rafał pchnšł okienko swego pokoju. Okiennica, umyœlnie słabo przytwierdzona, podała się w ciemnoœć, oknem wiatr jšł szarpać. Awanturnik skoczył w œnieg. Skoro przymknšł połówki okienne, żeby w nocy nie stukały i nie zbudziły œpišcych, skoro podparł okiennice przygotowanym dršgiem, był już pewny swego. Wionęła dokoła jego twarzy wichura, zatoczyła się jak pijana wiedŸma,osypała go œniegiem dymišcym z dachu, całego od stóp do głowy. Wcišgnšł w nozdrza ów œnieg rozpylony, łechcšcy jak tabaka. Radoœć go niosła przez zaspy. Pławił się w nich i kopał, nim wybrnšł z ogrodu. Gdy wszedł na dziedziniec, obskoczyły go psy, olbrzymie brytany i kundle włochate, mokre, pospuszczane z łańcuchów. Skakały mu na piersi, łaszšc się, lizały ręce. Odpędził całš gromadę precz od siebie i, już stojšc przed stajniš, badał pogodę. Œmiał się z radoœci widzšc, jak œnieg dmie coraz lepiej, i marzył o tym, jak zasypie, zaniesie, zniszczy wszelkie œlady. Dobra, poczciwa, ukochana zamieć... Drzwi stajenne zawierały się na sztabę żelaznš, która z wewnštrz na ukos je przypierała. Koniec tej dęgi przytwierdzałosię œrubš, która przewiercajšc odrzwia wychodziła na zewnštrz i mogła być zamknięta na mutrę, wkręcanš nań owym kluczem dopiero co skradzionym. Rafał podważył mutrę kluczem, odkręcił jš prędko, pchnšł drzwi i wszedł do stajni. Przez chwilę, stojšc w goršcym końskim oddechu, nasłuchiwał, czy nie obudził się który z parobków. Ale chrapali wszyscy jakzarznięci, jedni pod żłobami w sšsiedztwie drzwi, inni pokotem œpišcy w tak zwanej gródzy. Baœka parsknęła kilkakroć, gdy do niej szedł, i dotknęła go wilgotnymi nozdrzami. - Basiu, Basiu... - szepnšł do niej na przywitanie. Szybko jej na łeb założył tręzlę, na grzbiet podkład i siodło. Wywiódł jš szybkoze stajni. Klacz chrapała na zimnie i biła kopytami. Za progiem œcišgnšł i mocno, z drobiazgowš pilnoœciš pozapinał popręgi siodła, urównał puœliska i przymknšł drzwi. Bez pomocy drugiego człowieka, który by sztabę dŸwignšł i wsunšł œrubę wotwór, nie mógł ich zamknšć, toteż zostawiajšc je na całš noc, aż do chwili swego powrotu, otworem, spełniał czyn straszny. Chwilę namyœlał się, czy żelazny klucz wzišć ze sobš, czy go rzucić w œnieg obok drzwi i za powrotem odszukać. Chwilę namyœlał się... I oto piorunem zleciał weń napastniczy, obmierzły, jakby włochaty i cuchnšcy lęk... Podszepnšł mu, żeby go zabrać. Wsunšł tedy w kieszeń od rajtuzówten duży kawał żelaza, chwycił w garœć wodze i był na siodle. Baœka w podskokach przeleciała podwórzec.Psy œcigały jš za bramę, ale się wkrótce cofnęły. Rafał wypadł w pole. Jechał topolowš alejš, do obłškania szczęœliwy. Suche pręty starych, wyschłych drzew huczały w ciemnoœci. Była to pieœń szczęœliwa, krzyk ze wzdętej piersi i całejgardzieli. Œnieg walił zewszšd: rwał się z ziemi i smagał z boku. Trwała ciemnoœć takzupełna, że Rafał o kęs nie mógł w niš wszczepić wzroku, nie widział drzew, o które się ocierał... Potężne granie wichury na olbrzymich strunach lip i topól nadwiœlańskich zaczęło zniżać się i przygasać. Z tego wniósł, że już minšł aleję. Droga tam szła na mały wzgórek, gdzie omijane przez żyjšcych, w cieniu kilkunastu brzóz leżało samotne cmentarzysko cholerycznych, dawno, dawno, przed wieloma laty tu schowanych. Rafał rozeznał poœwist nagich rózg brzozowych, odmienny, przedziwnie odmienny od wszystkiego na œwiecie. Posłyszał, jak tam wiatr szlocha na ramionach zmurszałych krzyżów, co się chylš między zaroœla, jak chichot wichrowyszczeka spomiędzy badylów dzikiego głogu. Wołało na niego to straszne miejsce przeraŸliwymi słowy, które włosy na ciemieniu podnoszš i lodowatš seremnoœć ciskajš w serce. Wzywały ku niemu z ziemiwzgardzone mogiły... Uderzył Baœkę w bok nogš i minšł je galopem. . Zostały za nim wpolach, ucichły, umilkły... Baœka niosła go wskroœ wiatrów siekšcych twarz, w poprzek miękkich œniegów. Lecieli oboje w dzielnej rozkoszy. Rafał chylił się na jej grzywę, objšł rękoma przepysznš szyję i szeptał: - Zanieœ mię... Spostrzegł po chwili, że wiatr mu sprzyja: dšł z tyłu, podniecał kobyłę do biegu, a zarazem dawał możnoœć utrzymania kierunku drogi. Rafał czuł zresztš doskonale, że jedzie szlakiem, i skoro tylkoBaœka wkraczała na zagony, sprowadzał jšw kolej. W pewnym miejscu, w stronie Godzisławic, krzyżowały się drogi i była tam na rozstaju figura z Panem Jezusem. Rafał czuł to, że powinien był zbliżyć się już do niej. Naprężył oczy i wycišgniętš rękš szukał w powietrzu słupa. Basia drgnęła i zboczyła. Rafał zmusił jš do powrotu i dotknšł rękš słupa oblepionego œniegiem. Wiatr tam wył przedziwnie. Zdawało się, że w istocie, jak głosi baœń ludowa, diabeł owija się dokoła figury, okręca się dokoła niej jak badyl, pełza jak bluszcz, póki wicher œwiętego obrazka nie zedrze ze słupca. Teraz jeŸdziec pewny już był, że nie błšdzi. Skręcił na prawo i z godzinę równym kłusem jechał aż do opłotków, które były zadęte i pełne œniegu jak sšsiekizboża. Wyprowadził Baœkę na pole i przez czas pewien brnšł noga za nogš. Był już zdyszany. Czuł, że i klacz zagrzała się tęgo, że w niej krew kipi. Wkrótce, jak się tego spodziewał, napotkał stóg siana. Zeskoczył na ziemię, wydarł sporš porcyjkę, zwišzał jš mocno i przytroczył do siodła. Wywiódł kobyłę za bróg, w ciszę, gdzie wiatr ledwie milczkiem kšsał, przystawił jš bokiem do œciany, sam się skulił, plecami oparł i dał w objęcia pochwycić marzeniom. Czyhały na tę chwilę, gonišc stadem nieprzeliczonym. Skoro tylko wytchnšł, stanęły przed nim jawniejsze i oczywistszeniż wszystko, czego dotykał rękoma i mógłdosięgnšć oczyma. Widma cudowne! Nieskończonš radoœć odczuwał na myœl, żejuż zbliżył się do miejsca swojego szczęœcia. Pochłaniał je oczyma, jakby ciemnoœć dookolna nie istniała, i rzeczywiœcie widział to, co było tylko utworem imaginacji. Widział oœwietlone pokoje, meble, sprzęty, osoby, ich ruch, słyszał rozmowy... Widział jš, a raczej ogarniał wzrokiem wcielonš pięknoœć, marzenie ziszczone, duszę swej duszy, kwiat cudnobarwny żywota. Jaœniała przed nim w mroku nocy wszystka œwietlista, przeistoczona w obłok złotobiały i w uœmiech. Rozkosz widzenia jej tak cielesnymi prawie oczyma nie miała granic,łaska miłoœci przechodziła tu szczyt swój najwyższy. Słuchał melodii, którš budziło jej przyjœcie, i unaszał się sam ponad sobšjak duch. Klacz zdawała się wiedzieć, co się to dzieje. Stała cicho, żujšc wędzidło i z lekka lotnš zaspę rozgarniajšc kopytem. W pewne j chwili Rafał ocknšł się ze swych snów, wspišł na siodło i z ciszy wyjechał w wicher. Teraz już sama Baœka niosła go przez bezdroża. Przystanęła czasem i wycišgnšwszy szyję brała chrapami powietrze. Wówczas jego ręka gładziła pieszczotliwie pięknš grzywę. Z ust mu się wymykały dŸwięki pochwalne. Jakże wielbiłswš Baœkę! Stała się oto dla niego wszystkim: nie tylko powiernicš szczęœcia, lecz i dobroczynnš potęgš, która niesie w jego strony... Był teraz na granicy rozdołu Koprzywianki,w pobliżu wielkich lasów Góreckich. Gdy tamstał chwilę, pierwszy raz ogarnęło go niemiłe uczucie. Do domu było już daleko, ai do celu podróży nieblisko. Cmoknšł na klaczkę. Omijał dwory i wsie albo je przebiegał cwałem, skracał sobie drogę ilesię dało, wreszcie zbliżył się da Dersławic. Szum drzew i szczekanie psów zwiastowały, że już blisko, ale głównie zwiastowało œwiatełko błyszczšce między drzewami w dole. Rafał jechał polem noga za nogš aż do miejsca z dawna przewidzianego. Oczy przywykłe do ciemnoœci wyróżniły czarnš masę budynku. Wtedy zeskoczył na ziemię i sprowadził klaczkę z wyniosłoœci na drogę niżej położonš. Basia szła chętnie, z cicha chrapišc i ostrożnie badajšc powietrze nozdrzami. Stanęli obok murowanej budowli. Była to kuŸnia stojšca z dala od folwarku, w alei. Teraz, w nocy, była zupełnie pusta. Przededrzwiami jej istniał pewien rodzaj portyku na dwu otršconych u dołu filarach z cegły,gdzie w czasie deszczu stawiano konie do kucia. Był tam nawet w kšcie wygryziony mały żłobek i drabinka. Rafał umieœcił przy nim Baœkę, wytarł jš silnie zwitkiem siana, a całš wišzkę rzucił w żłób, do którego uzdę przywišzał na głucho. Basia zaczęła skwapliwie żuć siano... Miał już iœć od niej... Otrzšsnšł się, przecišgnšł... Chwilę dumał i nasłuchiwał. Wreszcie odszedł. Dużymi krokami przebył w poprzek szerokie pasmo goœcińca, które się zniżało między rzędami lip, i szedł obokpłotu otaczajšcego bardzo rozległy sad. Znalazł wreszcie miejsce dogodne i wkroczył na obszar dworski. Stał w ulicy ogrodowej, która prowadziła do dworu. Niskie drzewa owocowe były okryte czapami œniegu dopiero co spadłego. Musiałzniżyć się, żeby go nie stršcać. Œnieg wił się tutaj między gałęziami w tysišcznych kierunkach. Było tak ciemno i panował taki chaos ruchu, jakby miliardy istot wirowały w tymmiejscu. Rafał posuwał się na oœlep. Zdawało mu się, że nie trafi do dworu. Razsšdził, że ten dom jest dalej, to znowu, żego już dawno minšł. Tymczasem wycišgniętš rękš z nagła dotknšł się œciany. Dreszcz rozkoszy przeniknšł całe jego ciało. Stšpał obok kilka kroków, z rozpaczš marzšc, że to już wszystko, że już trzeba wracać. Cóż jeszcze więcej być mogło? Nic. Chyba nieszczęœcie... Ale za uderzeniem powtórnym myœli, że dotyka rękš węgłów domu, gdzie ona jest na pewno, że może zatš œcianš ona oddycha, we œnie pogršżona, że to on, we własnej postaci, nie we œnie ani w marzeniu idzie obok drzew, które onajutro ujrzy oczyma, kipiało w nim obłškanie. Wcišgał w siebie nozdrzami przedziwnš atmosferę, która jak podniecajšcy zapach zdawała się ten dom otaczać. Czuł bezsilnoœć rozsšdku, niedolę woli... Nic więcej nie pragnšł oprócz tego, żeby jeszcze przez chwilę oddychać powietrzem tego ogrodu. Stał w gšszczu krzewów bzu, które zacieniały okna, teraz na głucho przykryte okiennicami. Tuż obok była naturalna altanka, utworzona przez kępy leszczyn, głogu i dzikiego chmielu. Podcieniem bzowego krzewu, który w grube drzewo się rozrósł, była darniowa ławka, tej nocy zadęta do znaku. Naokoło sypały się puchy œniegowe z cichym szelestem, alena to miejsce prawie nie padały, gdyż utworzył się tam na gałęziach jakby dach zokiœci. Westchnšł z głębi serca. Zatrzymał się tam i twarz ukrył w dłoniach. Serce rozdzierało się w nim od myœli, że już iœć trzeba. DŸwignšł głowę, zrobił jeszcze dwa kroki naprzód... I oto znalazłszy się zawęgłem domu ujrzał œwiatełko w œcianie prostopadłej do tej, przy której stał. Biały promień wydzierał się z serca okiennicy i nikłym kręgiem swoim ciemnoœć rozpraszał. Płatki œniegowe wiły się w nimi połyskiwały miliardem brylantowych œwiatełek. Dołem tej œciany cišgnšł się darniowy odkos, jakby długa ławka. Rafał wszedł naniš i, cicho brodzšc w puchu œniegowym, dotarł do otworu wyciętego w drewnianej okiennicy. Spojrzał weń i zdrętwiał. Tuż, odwa kroki przed nim siedziała Helena. Na ukos od okna, przy małym biureczku, wygodnie leżšc w fotelu, czytała ksišżkę: Woskowa œwieca drżšcym lœnieniem oblewała jej rozpuszczone włosy, jej przecudowne czoło, œlicznš twarz, odkrytšszyję i piersi. Miała wrzuconš na ramiona futrzanš szubkę, którš okryła się była, widać, przed chwilš zabierajšc się do snu. Powieki spuszczone rzucały długi cień rzęsna białe, zadumane policzki. Oczy Rafała przywarły do jej ust rozchylonych, do jej czoła, na którym osiadła melancholia, płynšca z kart ksišżki. Zdawało mu się, że umrze pod tym oknem, że w nim, silnym i młodym, coœ kona i wydaje ostatnie tchnienie. Nienasycone oczy zaszły łzami. Ioto jak mordercza kula przeszyło mózg postanowienie. Wsunšł palec w otwór okiennicy i trzykroć cicho stuknšł w szybę.Z wycišgniętymi rękoma rzuciła się w tył i chwilę stała przerażona, bez życia, patrzšc w okno. Wówczas znowu trzy razy zastukał. Był teraz spokojny. Czuł zimno wpiersiach. Szczęœcie, jak złotopióry ptak zabity w powietrzu, spadło i martwe leżałow jego duszy. Smutnymi oczyma patrzał w głšb pokoju... Œwiatło zgasło. Poszedł z wolna od tego okna. Przymknšł oczy i wsysał duszš pierwszš rozkosz wspomnienia jasnego pokoju, œwiatła, którego oœlepiło, szczęœcia, które przyszło nie wołane, jak sen, i niewysłowionej, czystejrozkoszy, jakš tylko uczuć można. W oczach jego stało tak wyraŸne widziadło wnętrza tego zacisza, cudnego blasku, na który zewszšd następowała otchłań mroku, że znowu je dotykalnie widział i po wtóre zamierał, zastygał, jak od pierwszego wrażenia. Złudzony do żywego, wlepiał w nie znowu oczy... Znikło z wolna widziadło. Wówczas nagłe wybuchy łez, jak gniazda żmij wylęgłych pod sercem, zdusiły go za gardło. Serce nie bolało. Przepadło pragnienie widzenia osoby szczęœcia raz jeszcze. Oto jakaœ wysoka, niedosięgła troska, coœ nadludzkiego i nadziemskiego przez chwilę go niosło w dali od tego miejsca. Był gdzie indziej, z niš razem, w przedziwnym zaœnieniu, na œwiętym, przedwiecznym łonie. Budził się i dziwił słyszšc, jak szemrze œnieg osiadajšc na zaspach, jak wiatr wydyma z dachu długie jego żagle, jak szeleszczš suche rózgi drzew. Mówił sobie po stokroć, że trzeba iœć. Już odejœć, jak złodziej nocny... Nagle w milczeniu rozległ się powolny zgrzyt otwieranych drzwi. Stojšc na wichrze Rafał usłyszał go, uczuł w piersiach jak ostrze żelaza utopionego rękš.Był pewien, że jest zgubiony: zbudziła służbę... Ale i w nim ocknęło się Iwie serce. Wyprostowany, pewnymi kroki szedłnaprzód pragnšc jednym ciosem zwalić na ziemię każdego, kto zechce zakłócać jego marzenia. Zaœwieci im w œlepie pańskim œmiechem! Czegóż, kogo mógłby się ulšc po tym, co już widział? Co złego mogłoby go spotkać`? Zbliżył się do kamiennych stopni ganku i wycišgniętymi rękoma dotknšł jednego z filarów, na którym spoczywała wystawa dachu. Czuł, że we drzwiach stoi człowiek. Wparł oczy w to miejsce i milczšcy czekał. Wtedy usłyszał szept, głos cichszy od szemrania wiatru. Po stopniach zasłanych œniegiem Helena zeszławolno jak cień. Zstšpiła ku niemu jak niewidzialna dusza, jak sama miłoœć. Spłynęła w jego ramiona. Objęli się rękoma.Głowy schyliły się ku sobie, wsparły. Szli nie mówišc. Łaska miłoœci napełniła i razem wyniosła serca obojga. Dokoła ich złšczonych dusz i ciał kipiała zamieć coraz potężniejsza. Œnieg zasypywał ich od stóp do głów. Obok darniowej ławeczki, pod rozłożystym bzem, w tym miejscu, gdzie serce jego najboleœniejsza miłoœć œcisnęła i gdzie żal płynšł z najgłębszej rany, stanęli. Głowy dŸwignęły się, uniosły ku sobie, a usta spoiły pocałunkiem wiecznoœci. W pewnej chwili wargi jej cofnęły się. Nasłuchiwała przez chwilę, a póŸniej szepnęła cicho, zemdlałymi słowami: - Jakim sposobem waćpan się tu znalazłeœ?- Przyjechałem. - Na koniu? - Tak. - Więc jakeœ wtedy powiedział, w tańcu? - Tak. - Gdzież on jest? koń? - W kuŸni stoi przy żłobie. - Sam? - Sam. ChodŸmy do niego... - Nie, boję się tam iœć. Bardzo się boję. Rafał schylił głowę. Wargi jego znalazły znowu lica, usta, oczy. Rozsunšł haftki kożuszka i przywarł ustami do piersi odkrytych. Usunęła natrętnš głowę miękkimi rękoma, a gdy spragnione jego wargi dotknęły policzków, szepnęła: - Mokre wšsy... W istocie mech pod nosem natręta wcišż sięokrywał twardym szronem. - To może na przyszły raz przyjechać już bez nich? - Bez czego? - A bez wšsów... - Nie trzeba. - Co nie trzeba? - Nie trzeba... i tyle! - A kiedy niemiłe... - Mokre... powiedziałam... Œmiech obojgu nie dawał mówić. Rafał jak mógł osuszał swe "wšsy". Pomagała mu odchylajšc jedwabnego szala, którym głowajej była nakryta. Zanurzył usta we włosy, na węzeł zwišzane jednym ruchem, utopił je w wonnych, suchych kędziorach. A kiedy znowu zniżał się do ramion, nie doznał już oporu. Uszy jego słyszały, jak rwie się i kipi to wzburzone serce. Ręce pieœciły nie dziewicze, płonšce ciało, lecz jakby żywe szczęœcie, ucieleœniony zachwyt. Tracił rozum, odsłaniajšc ustami przecudowne, w, o! ˆŠj ľA< 48Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjź ° @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż:Pbc;˛Tc<ic=o.c>î=g ?U?,niewinne łono, pełne radoœci i upojenia. Wydzierał jeden jeszcze pocałunek, tylko ten jeden, z ochotš marzšc, żeby go za to spotkała œmierć. I oto drogie ręce otoczyły jego szyję, ukochane, żarliwe usta wpiły się w jego usta z cichym, bolesnym szeptem... Cała postać zgięła się,złamała i przytuliła do piersi. Przygarnšł jš ze czciš, przyjšł do siebie ufnš, cichš, posłusznš. Wtedy doznał na chwilę szczęœcia jakby cudzego, rozkoszy niedoœcigłej, zgoła czystej, zaziemskiej, nieprzemierzonej jak niebo. Pragnšł zwierzyć jej, co czuł, nazwać słowem czarę rozkoszy zbliżonš do ust, zawrzeć wnazwie ów niespodziany głos rodzšcy się wsercu, który go przenikał aż do szpiku koœci. Duch jego pracował wtedy, jakby œwiat ramieniem spychać mu przyszło z posady. Tę samotnš i potajemnš chwilę rozkoszy z nagła roztršciło coœ jak uderzenie... Był to głos piszczałki wartownika nocnego. Helena drgnęła, raz jeszcze na mgnienie oka przywarła do niego w pocałunku ciał i uœciœnieniu dusz... Znikła w ciemnoœci. Szelest jej kroków zagłuszyły poœwisty wichru. Rafał słyszał przez chwilę, jak rozmawiała na ganku ze stróżem nocnym i wabiła do siebie psy. Nie wszystkie jednak do niej przyszły. Kilka z nich ze szczekaniem skoczyło ku Rafałowi, który umykał co siły w nogach. Ledwie, ledwie zdšżył przypaœć do konia, odwišzać supeł cuglów i stanšć w strzemionach, gdy go opadły. Baœka rzuciła się naprzód jak strzała. Sadzšc jelenimi susy wypadła w pole i uszła psom. Długo niosła go w podrzutnym skoku wskroœ wichru i œniegówpo niewiadomej przestrzeni. Nie œcišgał wodzów, nie mógł kierować jej chodami. Dokoła wrzała rozpętana burza. Całe pole, skroœ którego leciał, zrywało się jak oszalałe jezioro. Falami huœtały się sypkie tumany i na kształt bryzgów strzelistych pian wylatywały do góry, ponad konia. Kiedyniekiedy zrywał się jakoby schylony filar, stał chwilę w powietrzu i rozlatywał raptownie jak kupa piasku. Wicher dšł zaciekle. Wypadał z gwizdem, jak gdyby z jakichœ szczelin w ziemi. Była ciemnoœć nieprzejrzana, straszliwa, pełna tylko kłębów białawych, wzmagajšcych się wœród poœwistu. Co kilka chwil rozlegał się tępy wrzask zawiei, ryk zdławiony jakoby przez pętlicę z rzemienia. Wybuchały niewiadome siły, chwytały się w ciemnoœci za bary œmigłe, gibkie, lecšce ciała. Œniło się, że grzmocš wzajem pierœ w pierœ straszne pięœcie, że zduszone gardła charczš i wyrzygujš krew, że w ciemnych jaskiniach nocy coœ zdycha i daremnie prosio łaskę. Wierzchówka, puszczona wolno, szła w zawód z wichrami. Osnowa jej grzywy trzepała kiedy niekiedy schylonš ,nisko twarz Rafała. Teraz dopiero czuł upojenie. Surowymi klštwami podniecał Ÿrebicę i burzę, żeby obiedwie wytężały siły. Lećcie,stwory! Co duchu, co mocy! Polotny skok Baœki zmienił się w cudny bieg. Dziko parskała. Zdało się, że chce wyrzucić konchy nosowe, że rozwarte jej chrapy zionš krwiš i płomieniem. Nie czuć już było podrzutów, gdy sprężyste nogi odbijały się od zmarzłej ziemi: pławiła się w tumanach œniegowych jak w rozbujałej wodzie. Rafał, schylony nad jej szyjš, nie mógł sięjeszcze otrzšsnšć ze snu. Miał wcišż w objęciach gibkie ciało cudnej dziewczyny, ruchliwe jak powieka. Przywierał ustami dostromych piersi i w oczarowaniu miłosnym szeptał jeszcze ciche wyrazy. Sumienie w nim zgasło. Cały się zmienił w noc i burzę.Rozkosz miłoœci rzuciła na szalę czułoœci niedawnej miecz swój żelazny. Rozległ się w duszy jej zwierzęcy ryk, skierowany do wysokich poszeptów i tajemniczych trwóg: Vae victis! Podmuchy myœli, jakie nigdy jeszcze nie postały w jego głowie, leciały teraz na wyœcigi z wiatrami. Kobyła przez czas pewien biegła po niewiadomej płaszczyŸnie. Rafał nie wiódł jej wcale. Znienacka poœliznęły się kilkakroć jej tylne kopyta. Jechała na zadzie, zrywajšc się na nogi... Poderwał jš uzdš, wstrzymał i puœcił wolnym kłusem. Był w jakimœ nieznanym miejscu, na błoniach zarosłych iwinš i chrustami, któreprzeraŸliwie w wichrach gwizdały. Œwierzopka brnęła przez dawne œniegi, do piersi jej sięgajšce. Nogi jej œlizgały się nalodach jakowychœ rozległych. Rafał pomyœlał, że jedzie bez celu, i teraz dopiero przypomniał sobie, że ulegajšc klaczy mknie wcišż za wiatrem, więc się oddomu oddala. Rozejrzał się na wsze strony badajšc, czy jeszcze nie œwita. Ale mrok był naokoło niezgłębiony. Skręcił tedy bachmankę pod wiatr i pojechał przed się miernym kłusem. Baœka mknęła chętnie, bujała w polach. Stroiła skoki, chrapała czasami, cofała się czujšc przed sobš urwiste wšwozy, nieraz zapadała w rowy iwyrwy, przedzierała się zaroœlami tarek i głogu, które w nocy huczały jak lasy. Rafał, zatopiony w marzeniach, z lekka jš tylko zwracał do wiatru. Wspominanie było dla niego dziełem sto tysięcy razy ważniejszym niż sprawa powrotu. Widział Helenkę, ale dawniejszš, z kuligu i koœcioła.Dzisiejszš musiał sobie utworzyć w myœli. Tš właœnie sprawš był zajęty... Jakież byłyjej oczy, jakie usta. w tej minucie? Rozgarniał ciemnoœć i na samym jej dnie znajdował tajemnicę... Z daleka przylatywały wspomnienia. Wchodziła do serca jej wesołoœć tak szczera jak blask słoneczny, minki w czasie tańców na kuligu, udajšce obojętnoœć lub zamarsowanie i obrazę, a kończšce się wybuchem œmiechu. Ciemnoszafirowe, niezrównane oczy, głębokie i dumne, marzšce i pełne płomieni, ukazywały się wnocnej ciemnoœci: Przenikliwym, szybkim ruchem uderzały go drgnienia brwi prosto zakreœlonych... W pewnej chwili usłyszał szczególny huk. Zrazu sšdził, że jest na brzegu Wisły, ale wnet zorientował się, że Wisła stoi okuta przez lody. Baœka szła krokiem wolnym, ostrożnym, nasłuchujšc i chrapišc niespokojnie. Wkrótce Rafał rozróżnił w tym huku trzask i skrzypienie drzew. Podjeżdżał tedy do wielkiego lasu, a z takiej strony, że wcale nie mógł osšdzić, gdzie jest. Było tu zacisznie. Las go zasłaniał od wichru, był więc między nim adomem. Takiej szeroko rozwartej kniei nie było w całej okolicy... Niewiadome zastępy drzew wołały w ciemnoœciach. Wylatywał stamtšd to przeraŸliwy głos spadajšcych skał, to huk wód, które lecš w bezdennš próżnię z wysokoœci obłoków. Słychać było stękanie całych poręb, trzask bukowych konarów i œwist siekšcy rózg brzozy, zgiętych do samej ziemi... Nade wszystkim wszakże panował martwy pomruk. Rozdymał się albozacichał, ale trwał cišgle. Przez chwilę Rafał stał przed tš œcianš niewidzialnego boru i niechętnie rozmyœlał, co ma czynić, w którš stronę jechać. Co prędzej chciał toprzedsięwzišć i wracać do swych widzeń miłosnych. Było mu wszystko jedno. Byleby się tylko œwit nie pokazywał... Wtem Baœka skoczyła w bok, jak ciosem rażona. Rafał cudem tylko nie zleciał z siodła. W oczach mu coœ zamigotało, tam, w tych leœnych głębiach. Przez sekundę œnił, że to migoce œwiatełko w dersławickim dworze, i radoœć go owiała. Ale prędzej od ruchu Ÿrenicy zmienił się ówsen w postrach gwałtowny, który go przebił na wylot jak gdyby lanca. Kobyła z ryczšcym chrapaniem stanęła pod nim dęba, piorunem zwinęła się na tylnych nogach, wyszarpnęła mu z ršk cugle i skokiem z miejsca poszła w przestwór, precz od lasu, za wiatrem, co pary w piersiach. Stało się to tak nagle, że Rafał uczuł tylko uderzenie krwi do głowy. Schylił się, ręce wsparł na łęku, nogi wycišgnšł, złożył po boku klaczy... Na pustych polach, wœród tańczšcych œniegów Baœka kopnęła się w przecwał coraz bardziej chyży. JeŸdziec miał teraz pełne usta œniegu. Mokre szmaty zamieci chlastały mu twarz, długa końska grzywa siekła policzki. Wicher go do koœci przejšł. W tym biegu nad biegi słyszał cišgle poza sobš cmokajšce kłańcanie, jak gdyby zgłodniałych psów. - Wilki za mnš... - wyszeptał. Włosy mu się jeżyły na głowie i lodowate mrowie szło po grzbiecie. Wtedy cichym a ostrym głosem, przychylajšc głowę do szyikobyły, przez œciœnięte zęby mówił jej naduchem: - Basia, ratuj, Basia!... Klacz jakby rozumiała, co mówi. Nie był tojuż galop, nie cwał. Leciała nad ziemiš we fruwajšcych pianach œniegu z chyżymi wilkami w przegony. Nozdrzami jej strzelałostry œwist. Wycišgnięta szyja okryła się goršcš pianš. Była jak godzšcy pocisk... W jakiejœ chwili Rafał zgarnšł œnieg z oczu. DŸwignšł głowę, wykręcił się na siodle i spojrzał w tył. Ujrzał cztery błyski migocšce gdzieœ w głębi. Gdy tak wzrok natężał, że widział prawie cielska œcigajšcych go wilków, wiatr zdarł mu z głowy czapkę. Rafał schylił głowę i uczuł wnet, że ma płomień we włosach, płomieńpełgajšcy na szyi, na krzyżu. Leciał majšc grzywę ognia na sobie. Bił teraz obcasami kobyłę w zapadłe boki, smagał jš końcami lejców. Rozpacz okršżała jego czaszkę, z wolna jš oplatała jak długie, zimne skręty żmii. Wnet z piersi jego wylatywał krzyk martwiejšcy na ustach, wnet dziwaczny, głupkowaty œmiech. Klacz przesadzała krzaki, płoty... Drzewa leciały obok, stronami, ze œwistem, krzaki miotały w lecšcego œmiech urwany jak oklask, chichotdiabelski. Tu i ówdzie wierzchówka skręcała nagle pod wiatr i z rozwartymi nozdrzami kopała się w dzikich rzutach przez zaklęsłe parowy, a zbierajšc nogi dokupy wypadała z nich lwimi susami. Czasemstękała jak człowiek, czasem coœ jak czuły wyraz ze szlochajšcym krzykiem zionęło z jej pyska. Były chwile, że cmokanie nacichało. Na gołych polach Baœka ubiegała wilki o staje albo i dwa, ale wœród parowów poœcig jš doganiał. Gdy do jej uszu doleciał osłuch wilczego cmokania,gnała znowu ze zdwojonš siłš, œmigała jakptak, skrzydła orle majšcy u każdej pęciny, brzuchem rozgarniała œnieg na ziemi. Rafał utracił rozumienie czasu. Chwilami zdawało mu się, że leci już przez całš noc. W głowie jego utworzył się oziębły i pusty ból, który co chwila wybuchał płatami ognia. Niekiedy ciemnoœć rozdzielała się przed rzuconym spojrzeniem i ukazywało się w jednym błysku widziadło chat, rodzinnego domu, dnia... Za chwilę była to już tylko straszliwa, ciemna otchłań. Nie wiedział już wcale, czy jest œcigany, czy nie. Leciałw powietrzu... W jednej chwili, nie wiedzieć kiedy, usłyszał trzask. Tęczowe ognie napełniły mu głowę i oczy. Magnšł kozła przez łeb kobyły, która runęła na ziemię, i zleciał wgłębokš zaspę. Przez chwilę leżał na wznak, po szyję zanurzony w miękkim œniegu, bezwładny i prawie rad z tego, co się stało. Wtem buchajšcy parš, włochaty potwór z przeraŸliwym sapaniem, jak koń, zwalił się na niego. Rafał uczuł wszczepione w siebie pazury i kły. Straszliwa, długa paszcza wżarła się w kożuch na jego piersiach, przejęła kłańcami grubš sukiennš kurtę i, miotajšc łbem olbrzymim, targała w prawo i w lewo. Kły worały się w ciało. Jakoby obuchem siekiery druzgotały mu piersi, ramiona, ręce - ciosy tego czarnego łba. Czynem rozpaczy Rafał chwycił nagimi dłońmi ów czerep za nastroszone grube kudły około stojšcych uszu. Zdusił żelazne,ogniem zionšce gardło. Klęczšc w œniegu, zaczšł teraz borykać się, wodzić na œmierći życie ze zwierzem. Był to pod nim, w objęciu jego stalowych łap, .w jego pysku, to leżał na nim. Wkrótce jednak wydał wrzask przeraŸliwy, gdy ręce znalazły się w rozwartej paszczy. Lœnišce widzenie przeraŸliwych oczu wilka ozionęło go mrozem œmierci. Wtedy obie ręce wydarł z paszczy i zadał w owe œlepia cios zwiniętš pięœciš. Ale prawa dłoń trafiła w rozwartšpaszczękę i wbiła się aż po gardziel. Piorunowym ruchem Rafał rozwarł pięœć i wszystkimi palcami, silniej niż sęp szponami, wpił się w to ogniste gardło u podstawy jęzora. Darł go na zewnštrz. Wilkrozwarł pysk, wygišł się jak nacišgnięty łuk. Wszystkie cztery nogi wszczepił w piersi Rafała. Pazury zdarły w szmaty, w strzępy kożuch i orały żywe ciało od gardzieli do brzucha. Tylko gruby pas rzemienny kiszki od nich osłonił. Łeb targał się w oszalałych ręku Rafała ze œmiertelnš potęgš. Œlepia kołowały. Z nagłastraceniec usłyszał w głowie swej myœl pełgajšcš jasnym œwiatłem, dŸwięk krótki jak ostatnie uderzenie dzwonu: klucz. Cichym, złodziejskim ruchem lewej ręki, z cudownym przebłyskiem nadziei mordu w duszy, która jak płomyk ciepły stanęła w jego mózgu, skradł się pomiędzy rozwœcieczonymi ruchami nóg wilczych do kieszeni rajtuzów i w mgnieniu oka wywlókłz nich żelazo. Ujšł je poœrodku długoœci. Z góry, co siły w zamachu, potężnym ciosem,chichoczšc wbił je w lewe œlepie. Ujrzał, że zgasło. Wtedy podwójnym ciosem w drugie, aż się po dłoń zatopiła krzywa sztaba. Gdy zgasły przed nim straszne kagańce, zaczšł bić w czerep, między uszy, w kufę. Ostre końce klucza więzły między koœćmi nosa i w czaszce. Miażdżył je teraz póty, aż się klucz na poły we łbie wilczym nurzał. Czuł, że zmasakrował koœci i że rozwala mózg. Wtedy sztychem spodnim poczšł bić w brzuch. Rzygajšca jucha oblała go wrzšcš strugš jak z cebra.Wilk wcišż jeszcze był na nim, wygięty, pazury łap szarpały go, ale już słabiej, coraz słabiej. Łeb siepał się coraz wolniej.Wreszcie wœród nieustajšcych uderzeń Rafał bez tchu runšł na cielsko wilcze. Niewydobywał jeszcze z pyska prawej ręki, zgiętej skurczem œmiertelnym. Ustał. Bezwładnym już ruchem Ÿgał zwierza, coraz mniej ruchomego. Słyszał gdzieœ obok siebie œmiertelne rżenie Baœki. Słyszałw samej głębi serca i w szpiku koœci jęki jej ostatnie, jakoby wołanie o pomoc. Słyszał, jak jš drugi zwierz rozdziera żywš, jak rozrywa jej szlachetnš szyję, drze gardziel, jak chłepce płomiennš krew i mlaszczšcym pyskiem Ÿre dostojne piersi. Nie miał odwagi wstać. Łkał leżšc w goršcej topieli krwi własnej i uchodzšcej juchy wilka. Resztkami wiedzy i sił kuł jeszcze raz za razem. Łapy zaczęły drgać bezwładnie, wreszcie opadły. Zbliżył do zdruzgotanej mordy twarz i mówił w niš: - Znaj pana, znaj pana!... Za Baœkę! Wyrwał z paszczy rękę jakby z cieœni ognistej. Legł na goršcym trupie i spoczšł na nim jak w poœcieli. Nierychło, tknięty jakšœ błędnš myœlš, œcisnšł w ręce żelazo i dŸwignšł się z ziemi. Czuł œmierć nad sobš i niewymówionymróz strachu. Serce ciskało się w nim odległymi, œlepymi i bezdŸwięcznymi wybuchy. Chwilami ustawało jak zabite. Zaczšł iœć wskroœ zaspy, z krzykiem chwytajšc w piersi powietrze. Brnšł potykajšc się. Stawał. Zrywał się z kolan i na chwiejnych nogach szedł, uciekał, zmykał od łkajšcego rżenia kobyły. Usłyszał wietrzny szum i przypadł do drzewa. Objšł pień rękoma, obłapił go jak chłop wszechwładne nogi pańskie. Był to samotny jarzšb przydrożny, do pół zadęty przez wiotkie œniegi. Rafał schował klucz do kieszeni, wdrapał się na drzewo i usiadł między dwiema rozwidlonymi gałęziami. Teraz dopiero poczuł i spostrzegł, że piersi jego sš nagie i że sš jednš otwartš ranš. Dopóki leżał na wilku, nie czuł ni zimna, ni bólu. Teraz zakrył się rękoma, skulił, przywarł do drzewa. Rozum jego wydarty był z korzeniem. Cierpiał w sobie jednš jedynš myœl, która nad czymœ płakała. Chciał oddalić usta napełnione rozkoszš pocałunków, wdzięczne, uchylone ku niemu wargi. Otaczała mu głowę senna łagodnoœćwonnego szeptania, rozkosz dŸwięku tkliwych słów, które z ucha nie mogš odlecieć, a z serca nie chcš się oddalić. Miał przy ustach przecudne kędziory, okurzone dymem zapachu. Duszy jego uchwycił się błšd. Objęło go wpół i za szyję dumanie o tej cudnoœci dziewiczej, którš był pojšł tej nocy, i rozkosz mocniejsza niż sama œmierć, przewyższajšca samš zatratę... Bezsilna głowa zwisła i wsparła się o lodowatš korę gałęzi. Ołowiem cišżšce powieki kleiłodrzemanie, pełne widziadeł. Łoże tajemniczego szczęœcia, łoże bezcielesnej rozkoszy odsłania się o krok... Wycišgnšć tylko rękę, tylko zawołać... Ate dłonie ršk nie mogš już dosięgnšć. Dłonie spuchłe sš itwarde, z grubego lodu. Palce nie mogš się zginać. Ogień buzuje się w piersiach, jęzorami oplata żebra. Z piersi wyrasta jarzšb. Gruby pień wrósł w nie wszystkimi korzeniami, między odkryte koœci i żyły, w rany głęboko porozdzierane. Pień rozwidla się w górze na konary o barwie stali, ze strony wiatru oblepione puchowym barankiem œniegu. Wysoko, w górze œwiszczš nagie pręty. Wysoko, w niebie... Œcisk i męczarnia opasujš szyję rzemiennym pasem. Powlokš go bezsił, bez woli, z oœlepłymi oczyma po tej straszliwej8Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjź ° @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż@PČcAsB‹|c€CcD—-á'Ex2ň W€œcieżynie, po tajemnym chodniku, który wiedzie do umarłych... - O, Boże! O, wszechmogšcy Boże... - szeptajš wargi, zwiotczałe i bielsze niŸli œnieg. W zrzedłym, w œniadym półmroku widać zaspy, zaspy... Jedne jak zboże w sšsiekach, jak słomiane strzechy chałup z kalenicami, jak plewy rozwiane na boisku, jak mogiłki po zapomnianych, starych cmentarzach. Błękitne œniegi porywajš się zziemi, a nieprzejrzane pustkowia dymiš od kurniawy. Rafał zadygotał. Jakże on widzi te pola? Jakże widzi tarniny krzak zadęty, którego każda igła skowyczy, każdy pręt kurczy się i wyje? Nierychło, nierychło pojšł... To dnieje. Podniósł głowę płonšcš w ogniach niebieskich, zielonych, fioletowych, szkarłatnych i jšł patrzeć dokoła. Pola! Pola bez końca! Nagłe łkanie wyrwało się z jego ust. Buchnęło jak żywa krew z przerwanej żyły. Ujrzał Baœkę. Leżała na boku, rozcišgnięta, ze łbem odwalonym bezwładnie. Wilk rozszarpał jej brzuch, wlazł weń ze łbem i przednimi łapami. Czarny jego kadłub, unurzany we krwi; wysuwał się z niej co chwila, wlekšc na zewnštrz œniade i pšsowe jelita. W obłędziezaciekłej zemsty Rafał skoczył na ziemię iwielkimi krokami poszedł w tamtš stronę. Bielmo zalepiło mu oczy, usta ciskały przeklęte wyrazy. Œciœnięte krwawe pięœciebiły w wiatr. Już za chwilę poczšł uciekać w przeciwnym kierunku. Wlókł się po zagonach, padał na twarz w lotne zaspy, dŸwigał się i znowu wstawał. Za każdym krokiem otwierały się rany jego piersi i skrzepła, zastygła krew znowu broczyła. Œwitało. Odsłaniały się pola coraz dalej i dalej. Modra poœwiata przenikała œnieżnš zawieję. Rafał żegnał się z tym œwiatłem ostatnim dreszczem serca. Ciało jego ze drżeniem waliło się na ziemię. Myœli z czaszki uciekły. Widział dokoła siebie tysišce mar, tak samo jak on podrywajšcych się z zagonów i mknšcych wlekkich œniegach. Chwilami wytężał wszystkie siły, żeby krzyczeć, ale tylko schrypły jęk z gardła jego wypadał. Stracił wreszcie ostatnie dreszcze woli. Nie wiedział już owo zgoła, czy idzie, czy stoi. Żółte krzyże z równymi ramionami zaczęły występować dokoła. Dzień biały, œwięty, z końca œwiata wstajšcy poczšł gasnšć... Jakoby pokrywa ukuta z ciemnoœci, niezmierzonej myœlš, nieobeszłej wyobrażeniem, kršg z brzegi obršbanymi zawisł nad polami i szedł na jego czoło. Ostatni raz oczy pełne łez spoczęły na widnej jeszcze wstędze œwiatła. Bezmierne obrzydzenie, awersja, wzgarda przyniosły obraz œmierdzšcego wilka. Coœ czarnego przebijało tam œniegi, wlokło się z wolna... Za nic na œwiecie walczyć już nie chciał. Nie, nie! Tymczasem czarna zjawa zbliżała się cišglei oto Rafał z podziwem ujrzał parę szkapišt, tak małych, że wielkie ich łby i chude tułowia ledwie było widać między zaspami. Za końmi sunęły gołe sanie chłopskie, a na poprzecznej listwie przodkasiedział skulony chłop w wielkiej rogatej czapie i żółtym kożuchu. Wiatr poddymał kołtuniaste grzywy i ogony zbiedzonych, włochatych Ÿrebišt i zasypywał je œniegiem. Rafał wołał na woŸnicę stojšc na miejscu,ale tamten nie słyszał wcale, gdyż magieręwsuniętš miał na uszy i głowę owišzanš szmatami. Konajšcy ostatnim rzutem sił, z wycišgniętymi rękoma posunšł się ku niemuiwlókł za saniami z wołaniem coraz cichszym. Konie szły noga za nogš torujšc sobie drogę ku opłotkom, na których Baœka załamała się była i zginęła. Z dala poczuwszy wilka konięta dŸwignęły łby i zatrzymały się w miejscu, pełne niepokoju.Chłop stanšł na sanicach i wpatrywał się w dal. Wtedy Rafał przyczołgał się do niego i runšł nań z boku. Ujrzawszy półnagie widmo; od stóp do głowy staplane we krwi, zagrodnik z wrzaskiem cisnšł powrózki lejców, bat i uciekał w pole. Dopiero ubiegłszy kilkadziesišt kroków opamiętał się i ostrożnie zaczšł przyglšdać. Kiedy po długich namysłach wrócił do zestrachanych koni, znalazł Rafała leżšcego w poprzek sanic bez duszy. Rozdział 6 MARY Ogień trzeszczał i strzelał żywo na kominie, dym kłębami wywalał się spod okapu na izbę i grubš, gęstš warstwš wisiał pod stragarzem. Pierwszy raz otwarte na chwilę oczy Rafała ujrzały przed sobš rogatš głowę krowy i błyszczšce spokojnym jaœnieniem jej oczy zwrócone w stronę ognia, grube, białe wargi, ociężale miamlšce strawę... Wyżej nad krowš ujrzały okno zabite deskami i ogacone œciółkš leœnš, małš szybkę, którš szron tak powlókł, że wyglšdała jak wprawiona tafelka lodu. W kšcie, daleko, zadymem, ktoœ na wyrku stękał i niemowlę z krzykiem popłakiwało. Zaraz wszystko to wcišgnšł w siebie dym. Wielkim kłębem zniżał się, zniżał coraz bardziej, sięgajšc niemal głowy, to znowu chłonšł niewidzialnš czeluœciš sam siebie, magał okršgłe półzwroty, cofał się, chwiał, odchodził. Gdy błysk ognia padł w jego czarne przepaœcie, coœ rozwidniało się w nim i œwietliste widma płynęły. Rafał słyszał, że obok komina ludzie mówiš, ale dusza jego, jakby ów dym rozproszona, słyszała tylko wycia wichru. Chata, z kołków, żrzynów, chrustu, z glinyiziemi uklepana, drżała, gdy w niš bić wzięły rozjuszone podmuchy. Nawał wichrów siekł jš i prał, podważał liche jejprzyciesi, próbował zruszyć węgły, pędziłdokoła kwiczšc przecišgle, tłukł w niš stumilowymi skrzydłami i wszczepiał między belki żelazne swoje pazury. Zdało się, że ta kurna zagroda stanęła na wiatrowisku, gdzie się zbiegajš z czterech stron œwiata zamiecie, chery, nawiewy i chachaice. Słychać było, jak krokwie nad dymem trzeszczš i prężš się przeciwko burzy, jak gonty skrzypiš, a zardzewiałe gwoŸdzie skowyczš, wyważane ze swoich szczelin. Copewien czas œwiszczšce, szumnolotne wybuchy zamieci parły wszystek dym w jeden kšt izby albo napełniały nim całš budowlę. Za chwilę cišgnšcy dech wysysał go szczelinami. "Zły", dmšc w wielkš gwizdę, sypał w okienko jak gdyby suchym piaskiem. Rafał słuchał. Głoœny jego oddech podwajał, potrajał swšszybkoœć. Obłškana krew wydarła się ze swych upustów i niestrudzonymi ciosami gruchotała serce. Myœl, myœl ostatnia, samotna, przelatywała upierzona strachem nieskończone pola albo zmieniwszy się w czucie bryły kamiennej, potrzaskanej na złomy, wirowała w przestworzu bez końca. Głowa stała się głazem lecšcym w przepaœć, jakby w ciasnš, ognistš studnię. Płochliwe skrzydło złudzenia kurczyło się co minuta... Oto schylone kłęby dymu, a z nich patrzš twarze nieznane, mordy zwierzšt, wysnuwajš się pajški wielkie jak wišzy, z nogami dłuższymi od żerdzi... DŸwigał wtedy bezsilnš głowę z szeptem bezdŸwięcznym warg. Usiłował spojrzeć w okienko, bo Baœka rży. Baœka rży... Daleko, daleko w zaspach... A nim wzrok do szyby przyleciał, porywał go ze sobš wiatronogi lot jakoby sen w czasie burzy na szczycie masztu, sen pełen trudu, w którym nie ma czasu na pochwycenie tchu z powierza. Leciał tak po przestworzu oćmy i przerażenia, u boku œmierci. Aż oto dobrotliwy, łaskawy i miłosierny wylew potu jakoby wodš zlał jego czoło, ręce i nogi. Przyszedł nań na wzór anioła miłoœnika, pokropił spalone ciało hyzopem,tak samo jak obfity deszcz ratuje od œmierci zgorzałe ziele. Serce uciszyło się i wytchnęło na krótkš miareczkę czasu. Wtedy uciszało się wszelkie uczucie. Cisza i spokój... Słyszał głos mówišcy: - Jeden zołmierz z naszych stron beł i w piekle, i w niebie... A to tak beło. Ten zołmierz szedł od wojska, a służył siła laf pod niemieckim królem. Przelazł brodami bez Wisłę i miał jeszcze przechodzić bez wielkie lasy, bez Golejowskie. No, dobrze. Wchodzi do tego lasu i patrzy: stoi dziad staruszek, a prosi go o jałmużnę. Zołmierz pada: "Mój dziadku, idę od wojska, przesłużyłem siła lat, a dostałem od króla ino trzy dukaty, hal niech ta, dam woma jednego". A we œrodku tych lasów Golejowskich zdybał drugiego dziada na drodze, i ten go znowu] prosił. Tak ón znowu to samo powiedział i dał mu drugiego dukata. A jak już wychodził z lasu, tak znowu zobaczył dziada. Wtedy ten dziad wstaje i powiada: "Cóż ty, zołmierzyku, chcesz ode mnie za te trzy dukaty? Czy Królestwo Niebieskie, czy skrzypki i torbę?" "A jakież to, dziadku, macie skrzypki, że ta aże za Królestwo Niebieskie obstojš?" "Takie mam skrzypki i takš torbę, co jak zawołam: - toci samo wpadnie; co ino chcesz..." Tak ten zołmierz powiedział, że woli skrzypki i torbę. Ten dziadek dał mu toto. Ha no, zołmierz idzie, idzie, aże przyszedł do wielkiego miasta, do Krakowa. Wlazł na rynek i słyszy, jako ludzie gadajš, że w tym mieœcie zbudował król spaniały zamek,ale w tym zamku nik mieszkać nie może, bokto tam nocować przyńdzie, to mu zgra cosi łeb urwie. Król ogłosił, że jakby taki się znalazł, co by tych diabłów wypędził, toby mu dał swojš córkę za żonę. Zołmierzpowiedział, że ón się podejmie to zrobić. A i poszedł. Siadł se, obstawił się dokoła œwięconš kredš, wzion te skrzypeczki i nic nie pyta, ino gra. Hale, o straszna godzino! O północku drzwi się otwarły i do tego zołmierza pakuje się dwonastu diabłów. Zołmierz nic nie pyta, ino grá, a diabły proszš go tańczyć. Ón gada: "Nie mam ta ochoty, hale jeœli chceta koniecznie, to pójdę, ale mi, psiekrwie, musicie pierwej przynieœć wór pieniędzy". Lucyper wyprawił kilku diabłów - i przynieœli wór. Hale zołmierz gada: "Za taki mały woreczek nie opłaci mi się z wami tyńcować! Przynieœta jeszcze jeden". A jak widział, że już ma dosyć pieniędzy, jakże nie zawrzaœnie: "Chinajta, psiekrwie, do œnapsaka!" Tak wszystkie diabły bach do torby! Zołmierz wtedy zwišzał torbę œnurem, buchnšł w niš pierzciš, i wszystkie diabły rozlały się w maŸ, że ino łby zostały, a jednego takiego łba czterech chłopów nie mogło potem udŸwignšć... Burza biła we drzwi i okna kłębami œniegu. Skostniałe jej łapy zgrzytały po szybce, a głos rozjuszony skowyczał. Chorego obejmował sen. Budziło go tylko dalekie, dalekie w huku wichrowym wołanie... Ujrzałprzed sobš starca pomiędzy dwoma rumakami, które się wspinały jak tygrysy. Straszny dziad o twarzy jakby wykutej z piaskowca, o długich siwych kudłach, rozczesanych na ciemieniu we dwie strony, trzymał je u pysków i szedł krokiem żelaznym. Rafał uczuł w rękw rzemień uŸdzienicy. Starzec siadł na koń i ukazał się na nim w całej swojej wielkoœci. Rafał uczuł strzemię pod podeszwš i z dzikim œmiechem skoczył na siodło. Piersi mu pękały od szalonego tchu i słowo więdło nawargach. Schylił się do widma z szeptem: - ZawieŸ mię, zawieŸ... Nie mógł wymówić nazwy. Zapomniał, jak się to zowie. Widział tylko w głębi swych oczu, czy w mrocznych czeluœciach nocy, bladš twarz... Przytulił do siebie ten widok,pochłonšł go duszš tak, jak woda chłonie trupa topielicy. Poczęli teraz obaj z dziademwiać i œwistać polami, polami, polami, z najprędszym wichrem w przegony. Zmienili się w kamienne bryły z piaskowca, lecšce na obłškanych koniach. Ręce ich stały się grube, opuchłe jak u przydrożnych figur, oczy nie widziały nic, nawet ciemnoœci... Jakaż to dobroczynna siła dŸwignęła głowęcięższš niż góra? Jakaż to władza poruszyła skały ršk? Œlepe oczy widzš... Siedzš ludzie na niskich pieńkach dokoła komina. Chłopy kudłate w kożuchach. Baby w wełniakach przędš i skubiš pierze. Czerwony blask pada na ich zamyœlone twarze, posępnie wsłuchane w głos starego chłopa, który coœ mówi. Zgarbiony dziad mówi: - Gádá do mnie ten Franek Dylšg, że mu gwer nie wypalił. A tu ogień gęsty, kule pierš raz kole razu. Tak ja mówię sekretnym sposobem: "Kulę wyjm, ciœnij na ziemię i zadepcz w piachu nogš". Ale się zlškł: "Zobaczy, pada, kapral, to mię puszczš bez żywš ulicę". "No, rzekę, jak ta chcesz!" Ogień szedł, a on precz gwer nabija. Wtem zawołali: "Ruht! "-to niby na odpoczynek. Mnie feldfebel pozwolił z glitu wyjœć. Wyszedłem ja z glitu, a tu akuratniewtedy Francuz nastšpił, sam ich najpierwszy naczelnik dalej w nas! Zawołaliognia dawać! Dylšg złożył się i wypalił. Wzieno mu gwer ozerwało. Zabił i siebie, i kolegę, co kole niego stał. Ja wracam na tomiejsce, gdziem gwer ostawił, widzę, Dylšga już nie masz: inny zołmierz stoi. Tamtych zabitych w tył wywlekli. Nasz glit odstšpił, a inne na to miejsce przyszły. Patrzę, mojego Dylšga, choć już z niego inozimny trup ostał, rozcišgnęli na ziemi i bili tęgo laskowymi kijami w plecy, w brzuch, po łbie, dla postrachu innych... Głowa Rafała zsunęła się znowu na wišzkęsłomy, okrytš zgrzebnš płachtš. Łzy gorzkie padały z oczu na Dylšga trup krwawy, łzy płomienne, nie wiedzieć czemu płynšce. Głosy rozmówców oddalały się wcišż i słychać je było jak przez grubš œcianę. Jeden mówił: - Za tamtego, za króla, chłopa choć do wojny nie gnali. Pan z panem szedł bić się we œwiaty... - A tyœ, chłopie, zdychał wedle zagona, jako ta krowa i kóń... - Tako i dzisiaj jak i za tamtego, za króla... Dym burymi kłęby walił w izbę i wisiał nadgłowami. Co chwila zsuwał się aż na ubite klepisko. Rozdział 7 WIOSNA Ziemia sandomierska kšpała się w majowymporanku. Okno w narożnej izdebce Rafała było otwarte i zapach wiosenny, gwar ptaków, dalekie szczekanie psów we wsi przylatywały do niego. Ledwie je słyszał i ledwie widział. Od chwili do chwili ciskał nim niezwalczony, nerwowy płacz. Piersi jego rozrywał ból fizyczny, a ciężki ucisk gniótł je jak głaz. Po długiej chorobie, która go przez marzec, kwiecień i częœć maja trzymała u drzwi œmierci, Rafałek wychudł do cna i sczerniał. Ale dopiero gdy zaczšł przychodzić do zdrowia, zrodziła się drugachoroba: męczarnie duszy. Oto poprzedniegodnia powzišł od sióstr wiadomoœć, że z jego winy Helenę wywieziono do Krakowa czy do Warszawy, do Paryża czy do Berlina, że padło jakieœ podejrzenie, jakiœ domysł. Była to rzecz oczywista, że stracił jš na zawsze. Wiedział o tym aż nadto dobrze mocš tajemnych przeczuć, mocš uczuwania w półœnie, w drzemaniu, nieomylniejszš od rachunku. Stał się teraz brzydki jak trup. Nos mu się zaostrzył i wysunšł naprzód. Zapadłe oczy płonęły w swych dołach, jakby się miały do znaku wypalić. Nie sypiał w nocy, a jeœli we dnie popadł w œnienie, miewał widzenia, którychpotęgi, plastyki, dotykalnoœci nie sposób wyrazić słowami. Było to drugie życie, bardziej rzeczywiste, bardziej istotne niż na jawie. Tam się rodziły pewniki, trwogi, nadzieje, decyzje, stanowišce życie ducha. Rzeczywistoœć była tylko jałowym, suchym, nędznym obszarem tęsknoty. Tam ijš widywał. Uczuwał jej obecnoœć wœród drżenia ciała... W dymach błękitnych słyszał jej głos, œmiech-wesele, nadchodzšce kroki, a budził się do tej straszliwej prawdy, że tego wszystkiego wcale nie ma, nigdy nie będzie, że to był sen. Teraz o tym œwietlistym poranku od pierwszego œwitu, od pięciu godzin chodził po swej izbie tam i z powrotem, tłukšc się od œciany do œciany. Na podłodze zaczerniały tu i owdzie czarne krople spadłych łez. Były tak bolesne, tak spod serca, że je omijał, bał się na nie nogš nastšpić, jak na rzeczy,w których samoistne tkwi życie. Spotykajšcmartwe przedmioty, oczy jego cierpiały jakod ukłucia noża, a myœli zamieniły się w zazdroœć. Zazdroœcił skibom ziemi, kamieniom, zagonom, dalekim przykopom i rowom ich losu. Leżeć, spoczywać bez bólu,nie czuć... Ale spokój na wieki, zda się, odleciał. Wbrew woli, na przekór wszystkim wysiłkom zazdroœć przeistaczała się w bezrozumnš zaciekłoœć, w dzikš pasję rozdzierania ran własnych, w chuć nieustannš uprzytomniania sobie niedoli. Wszystko pomagało mu w tym z szyderczš usłużnoœciš. Ojciec wypędził go z domu, zezwalajšc na przebywanie w nim tylko do chwili wyzdrowienia. Osobliwie kiedy rozeszła się po dworach plotka-domysł, tłumaczšca przyczyny nocnej wycieczki Rafała i katastrofy z kobyłš, stary czeœnikpopadł w stan dzikiej, zajadłej wœciekłoœci. Dom cały drżał z trwogi. Przypomniano sobie straszny stosunek czeœnika do starszego syna. Przypomniano sobie ów sšdny dzień, kiedy to ów starszy,młody podówczas oficerek, dopiero wypuszczony z korpusu kadetów, w sprzeczce z ojcem o œwieżo ze stolicy przywiezione nowinki, gdy ten zagroził mu bizunami i kazał wołać parobków, położył dłoń na rękojeœci szpady... Matka i córki chodziły teraz na palcach i usiłowały tyle już wyrobić, wygłaskać, żeby młodszy yma po tej straszliwej8Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjź ° @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żFP&cGvcH‡OcIÖ-)cJ˙c h`,ů c iY9ů' jR?, Wkrótce siedział już na krzeœle i zatopił oczy w talerzu. Słyszał tylko huk w głowiei bicie serca. Nierychło podniósł łyżkę do ust. Zrazu tak miał wzrok zmšcony, że gdyby naprzeciwko siedział znajomy, nie byłby go poznał. Kiedy się nieco z położeniem oswoił, zaczšł wodzić oczyma po tłumie. Przede wszystkim uderzyła go obecnoœć kobiet o rysach jakby cudzych, twarzach ciemnych, smagłych, oczach czarnych i płonšcych, kobiet bardzo pięknych i porywajšcych ku sobie. Damy te były wystrojone i mówiły po francusku, toteż Rafał domyœlił się, że to muszš być owe "emigrantki", na które tak wyrzekała kołtuniasta szlachta po dworach. Obok jednej z Francuzek, a najpiękniejszej, bokiem do niej siedział ksišżę Gintułt. Oczy miał utkwione w twarz tej sšsiadki, a na wargach uœmiech, który Rafałowi wydał się szczególnie sympatycznym. W bliskoœci siedziały siostry księcia, podobne do niego bardzo, szczególnie trzecia, ostatnia z brzegu. Była to jeszcze dziewczynka, jeszcze nie panna, lat może szesnastu. Przynajmniej robiono z niej młódkę. Miała włosy jasne, tak jasne jak ziarno dojrzałej sandomierskiej pszenicy. Przecudne, subtelne rysy, proste a wykwintne, drgały cišgłym œmiechem. Oczyszafirowe, czyste i ogromne jak firmament, otwierały się ze zdumieniem, wlepiały bez ruchu w twarz starszego brata, z którym nieustannie szeptem rozmawiała - i oto dawał się słyszeć wybuch œmiechu tak niepowstrzymanego, żecały stół wpadał w wesołoœć, sam nie wiedzšc czemu. Chuda Angielka, siedzšca obok tej œlicznej blondynki, zwracała wówczas swš długš głowę i na chwilę œmiech panieński przycichał. Obydwoje, brat i siostra, przybierali uroczyste miny, żeby za chwilę zwrócić na się oczy pełne wrzštku wesołoœci. Jeden jakiœ wyraz, dŸwięk cichego słowa wyrywał nowš kaskadę, nowy, jeszcze bardziej głoœny wybuch. W pewnych momentach, gdy œmieszka najbardziej zanosiła się swym przecudnym cha-cha-cha, ksišżę Gintułt odwracał z trudem oczy od swej sšsiadki i wesołe, wilgotne od wzruszeń Ÿrenice zwracał na rozbawionš siostrę z szeptem: - Eli... Nie wiadomo wszakże było, czy potępia tę zbyt głoœnš wesołoœć, czy tylko prosi uprzejmie zebranych, żeby piękna jeszcze długo mogła się tak œmiać bez przeszkody. Ale nie tylko brat księżniczki miał w oczachów szczególny wyraz. Wszyscy, na kogokolwiek Rafał zwrócił ukradkiem spojrzenie, byli zajęci jednš jedynš sprawš- i właœnie owym radosnym weselem dziewczęcym. Na pozór wiodšc między sobšstateczne rozmowy, wszyscy mężczyŸni, widać to było w ich twarzach, myœlami i uczuciami kršżyli obok przeœlicznej. Dla jednych było to skrytš rozkoszš, dla innychskrytš boleœciš, a dla wszystkich oderwaniem się od spraw, którymi na pozórżyli. Nawet starzy ludzie nad czymœ głęboko dumali. Odraza i głuchy na wszystko zabójca-żal marszczył ich czoła. Cóż warte było życie całe? - mówiły te zmarszczki - po co istnieć tyle lat, skoro się wiek swój cały spędziło bez tego, co jest wszystkim, bez niej? Na twarzach młodzieży leżała bladoœć męki. Rafał uczuł, że jest w jakimœ zamkniętym kole, które sekretnie duma i z rozpaczš œni. Jakoby muzyka niedosłyszalna, tajemnicza, przepływała wskroœ tego grona potęga, władza, tyrania pięknoœci. Każdy ruch dziewczštka odbijał się w oczach patrzšcych jako uniesienie. Ruchy te były niewysłowione. Odzwierciadlało się w nich wszystko życie duszy. To, co każdy człowiek chowa w zamkniętej skrzyni, u niej stało w oczach, w ustach, na czole, wdrgnięciach brwi i ust. Była samym weselem i dreszczem szczęœcia, a biegł od niej na ludzi smutek i udręczenie. Rafał nie widział wcale, kto siedzi przy nim. Jeszcze nie ukończył zanoszenia z sakramentalnym namaszczeniem zupy do ust, gdy wtem gruby głos zaskrzeczał tuż nad jego uchem: - A cóż u Boga Ojca tak asan wodzisz za tš łyżkš oczyma, jakbyœ się bał, żeby ci jej ręka do ucha nie zaniosła? Młodzieniec podniósł oczy i ujrzał obok siebie długie oblicze z włosami i wšsiskami zwieszajšcymi się z niego jak z buńczuka. -Jesteœ asan, jak słyszę, bratem onego, Panie mu ta œwieć, filozofa z Wygnanki, Olbromskiego. - A jestem. - Pięknie u Boga Ojca brat waœci gospodarzył na tej wioszczynie, nie ma co mówić! - Jak to? - A tożem patrzał, bo obok niego na Polińcuod lat siedzę. Chłopów, farmazon, rozpuœcił, rozamorował, że mu na pole wychodzili jak z łaski, i koniec końców do garnka nie miał co włożyć. Rafał wrzał wszystek od niewymownej złoœci, która nie mogła wydobyć się na zewnštrz. Milczał z oczyma wlepionymi w pusty talerz. - Cóż asan milczysz? Prawdę mówię, choć i gorzkš. - Ja nie wiem, czy to prawda. - Nie wiesz. No i pewnie. Wšsów asan całych nie masz, to skšdżebyœ miał znać się na całej prawdzie! Ale nie o to idzie... Słuchaj no, moœci panie, gdzież to zamierzacie podziać owe graciny nieboszczyka ze dwora, choć ich ta tyle, żeby żydowska koza ucišgnęła? Zabierzecietoto w Sandomierszczyznę? Widziałem tam chomšta, siodło, rzemienia fornalskiego coœ niecoœ. Kiepskie to wszystko, ale jakby niedrogo, tobym kupił. Mówili mi tu, że to niby asan dysponujesz, jak i co. - Zabierzemy do domu. - A to zabierajcie wnet, bo ja w tych dniachdwór zajmę. - Waszmoœć pan niby? - A ja. Cóż się wasanu nie widzi? Ja, Chłukaz Polińca. Tak waran napisz do swoich, że Nikodem Chłuka z Polińca bierze onę Wygnankę od księcia w dzierżawę. Folwark gałgan, ale że to blisko... A i o te chomšta się spytaj, tobym kupił, jeœli niedrogo, młynek bym to samo kupił, a nawet i te szkapska... - Ja napiszę, a teraz wszystkim się opiekuje Michcik. - He, opiekun! Faworyt... Dawno ja na tego draba mam chrapkę. Czapki gałgan nie zdejmuje ze łba przede mnš. Folwark waœcibrat rozpaprał, chłopa zepsuł na nic... - Folwark nieboszczyk rozpaprał! A ziemię to kto darł spod jałowców? - Widzicie, jaki to asan masz rezon w potrzebie! A nawet powiem: prawdę ci się udało chwycić za uszy. To jedno ten nieboszczyk, Panie mu ta œwieć, zrobił. Chłopa zepsuł na nic, ale to do odrobienia, to ta już moja rzecz. Co zaœ do ziemi, to nie można powiedzieć: wyprawił ziemi niemało! Gdzie dawniej, jak ludzie zapamiętajš, trznadle się jeno gziły, teraz owies jak mur. - A staw to nie brat wyszlamował? Młyn puœcił, upust wystawił, rowy porznšł? - Nawet i to, powiedzmy, prawda. W chwili, gdy się ta rozmowa toczyła, zabrzmiał znowu upajajšcy szczebiot œmiechu księżniczki. Szlachcic Chłuka przerwał frazes, który miał wyrzucić, i wiechy swych wšsów zwrócił w stronę "jasnego" końca stołu. Sapał długo i tłamsił w sobie jakieœ wzdychania, a w końcu rzekł do Rafała: - Ta się œmieje, hę? - Jakaż to piękna bardzo! - zdradził się młodzik. - Pewnie, że piękna. - Co to za włosy! - A i to, powiedzmy, prawda. Œwieci się bestia człowiekowi w, œlepiach, jak ten miesišc po nocy. - A jakie to oczy!... - Waœć byœ jej dał radę - chy! Jezus ci Maria! - Co też to waszmoœć pan!... Wstyd doprawdy... - Asan mi powiesz! Znam ja się na was, dryblasy Myœlałby kto, że się do korda porwie, tak się przecie zsierdził, a œlepie mu ogniem zionš jak czubatemu diabłowi. - Kto to jest taki? - cicho szepnšł Rafał. - Jakże, u Boga Ojca, to asan ksišżęcš łyżkš ksišżęcš zupę zawijasz, a nie wiesz tego, kto to jest taki! Toż Gintułtówna, młodego siostra, najmłodsza. Elżbieta jej. Ależ dzieucha! Że się też to pod szlacheckš strzechš nie urodzi taka... Już by o niš dziesięciu czuby se powyrywało i œlepie na nic podbiło. Tu będzie wyczekiwała na swego, aż ci osmętnieje z tego, jako wierzba u drogi. Wtedy przylezie wywłoka abo i zgoła Francuz... - Księżniczka Elżbieta... - powtórzył Rafał zprzedziwnym upojeniem wewnętrznym i z drobiazgowš uwagš, jak gdyby przywłaszczał sobie na zawsze œlicznš melodię, przypadkiem w smutku zasłyszanš.Do samego końca obiadu Rafał siedział jak na szpilkach. Mnóstwo myœli kłóciło się w jego głowie i przemknęło bardzo wiele postanowień. Nikodem Chłuka kładł mu w głowę Bóg wie jakie wiadomoœci i głoœno wyrzekał, kiedy Rafał ledwo pište przez dziesište rozumiał. Skoro ruszono od stołu,marszałek dworu skinšł na Rafała, przywołał go do siebie i oœwiadczył, że ksišżę życzy sobie z nim mówić. Wezwał zaraz jednego z lokajów i polecił mu zaprowadzić młodego panicza do gabinetu, gdy się tam ksišżę uda. Sporo jednak upłynęło czasu, nim ta chwila nadeszła. Ksišżę, otoczony gronem pięknych pań, poszedł na spacer do parku i znikł między drzewami. Rafał wyglšdał jego powrotu z głębi swej izby, nie spuszczajšc oka z głównego wejœcia pałacu. Nareszcie, a miało się już ku wieczorowi, wyfraczony sługus wszedł do stancji z grubiańskim prawie zawiadomieniem, że ksišżę jest u siebie. Rafał poszedł za nim przez szereg sal, z których jedne były mozaikowane, purpurowe ze złoconymi gzemsami i z pysznymi stiukami na stropie, inne w barwach ciemnych, adamaszkowe z listewkami, albo bladoniebieskie. Przechodził jak we œnie obok wielkich obrazów, z których spoglšdały na niego nagie kobiety, otwierały się krajobrazy zupełnie wyrwane ze snu, walczyły dziwaczne chimery, ucztowali bogowie... Oszołomiony przepychem naczyń i mebli, które zdawały się być stworzonymi dla œwištyni, bršzowych żyrandolów, wielkich porcelanowych waz, lustrzanych okien, pięknoœciš podłóg wysadzanych marketeriš z hebanu, cytryny i żółtego bukszpanu, skromnym i niespodzianie przyjemnym pięknem drzwi i odrzwiów z mahoniu, olœniony widokiem grup marmurowych i kominków z rzeŸbami, usiłował zachować na twarzy wyraz doskonałej obojętnoœci, jak gdyby te rzeczy, pierwszy raz widziane, wcale mu obce i dziwne nie były. Tymczasem gdziekolwiek zwrócił oko, spostrzegał coœ, co przykuwało do miejsca, chwytało za ramiona, wabiło ku sobie, jak kobiecy uœmiech, a nieraz jak pocałunek. Niewymowna rozkosz zastępowała tu drogę na każdym kroku. Rafał czuł bolesnš, aż do zemsty podniecajšcš mękę-uwielbienie. Straszna praca, niewysłowione katusze tworzenia ideału pięknoœci w twardym kamieniu, w drogocennym drzewie, pot wysiłku i łzy wiecznego zawodu artystów, gnanych przezprzymus, przez ciężkš pańszczyznę twórczoœci, ogarniały go postrachem. To niedoœcigłe nigdy piękno, wyrwawszy się z powrozów pracy, czekało tu w utajeniu od dawien dawna, czyhało w obrazach, w porfirowych stolikach, we drzwiach tajemniczo okutych, w próżnych krzesłach,w wšskich, skromnie przepysznych kanapkach, tęsknišc za uwielbieniem tyle nocy i dni. Kiedy niekiedy dostrzegał w ogromnych lustrach swš postać w wyszarzanym ubraniu z werdragonowego sukienka i wówczas niewymowna awersja do własnej postury, rozpaczliwa wzgarda dla swych ršk wiszšcych jak bijaki cepów, nóg, głowy, œlepiów i nosa oblewała go całego ukropem. W pewnym małym saloniku, stosunkowo skromnie urzšdzonym,służšcy kazał Rafałowi oczekiwać. Gdy grube łydki fagasa przestały migać na posadzkach, a szelest jego pantofli oddalił się zupełnie, Rafał usiadł w głębokim fotelu i zasunšł się w siebie, zagrzebał sięsam w sobie. Spojrzeniami sięgajšcymi do dna przejrzał wszystko, co dotychczas wiedział i widział, czym był, co się z nim działo, co na œwiecie znaczył. Œmiech podnosił się z jego piersi, œmiech przemšdrzały i bezlitosny. Nie wydobył sięna wargi, tylko jak fala wzdęta przez wicher krótko zahuczał i ustał. Ociężałe spojrzenie weszło w głšb tego szeregu sal, cicho, sennie drzemišcych w rozkoszy. Naokół było cicho jak w œwištyni. I oto niespodzianie gdzieœ za trzecimi drzwiami rozległ się œmiech, ów jedyny na ziemi... Rafał zakrył twarz dłońmi i słuchał w zachwycie. Liczne, wesołe głosyjak burza zbliżały się, aż wreszcie zabrzmiały w sšsiednim saloniku. Półuchylone drzwi dawały Rafałowi możnoœć uczestniczenia w tym, co się tam działo. Jak wiosenne gędziolenie ptaków œpiewały radosne, drgajšce życiem, zdrowiem, weselem okrzyki najmłodszych sióstr księcia, ich towarzyszek i przyjaciółek. Jedna z nich wołała: - Koniecznie jeux de société! Koniecznie... Jeux d'esprit - to nudne. Zupełnie jak lekcjagramatyki. - Jak to? Le secrétaire? - Nie, nie! Jeux d'esprit, jeux d'exercice - to zupełne lekcje. - Więc dobrze... - A może by najlepiej - Jeux de poules. Co myœlicie? Na przykład: Chnif-chnof-chnorum? Co? - Nie, nie! Jeux de société! - domagała się księżniczka Elżbieta kapryœnym głosem, roztopionym w œmiechu. - No, więc dobrze... Decydujmy! - Zaczynamy... - Czy sš wszyscy? - Kto się spóŸni, sam sobie winę przypisze. - Bawimy się... - Mówcie! Co kto życzy? - Ja proponuję Le corbillon... - ozwał się głos pierwszy. - Ja Les propos interrompus:.. - Monsieur le Curé! - La toilette. - Czekajcie, czekajcie! Tyle żšdań... Głosujmy jak na sejmiku. - Ja chcę koniecznie - l'Avocat. Koniecznie, bardzo koniecznie ! ... - Kto jest za Avocat? - Nie, nie! Avocat- to nieprzyjemne. Lepiej już La toilette albo Combien vaut 1'orge? - A może by Le Capucin? To zabawne. Pamiętacie Kamila w postaci capuchon, a Cecylkę jako la barbe? - Spróbujmy naprzód La toilette. - No, dobrze! La toilette! Wszyscy się zgadzajš? - Wszyscy... - Wszyscy! - Tout le monde est assis... - Już jestem gotów! - Ja będę le miroir... Lubię, żeby we mnie patrzono - cha-cha!... - Ja la boîte ŕ rouge... - Skryta, skryta buatka!... - Ja la boîte ŕ poudre... - Eli będzie la boîte ŕ mouches... - A Kamil - le flacon! - Ach, to wyborne, Kamilek - le flacon! - Cecylka, czekajcie, czekajcie: Le faux chignon... - Gabriel - le fer ŕ friser. Rafał, ogarnięty przez ciekawoœć, zapomniał, gdzie jest. Œniło mu się, że i onuczestniczy w tej zabawie. Siedzšc nieruchomo w swoim fotelu, widział w szczelinie między nie domkniętymi połowamidrzwi œrodek salonu, gdzie œliczne dorastajšce panienki z twarzami cherubinów, otulone w lekkie muœliny i gazyzsunęły szczelnie małe fotele i utworzyły zwarte koło. Nogi ich, ustawione na dywanie, niecierpliwiły się, oczy rozsypywały iskry, z ust sfruwał œmiech, a obnażone ramiona podnosiło gwałtowne drżenie. DŸwięczny głos najmłodszego księcia Kamila rozlegał się jak delikatny rozkaz: - Madame demande son ter ŕ friser! Ktoœ zerwał się z miejsca, a zajęła je osoba stojšca na œrodku. - Madame demande son faux chignon! Znowu szelest i œmiechy. - Madame demande son miroir! - Madame demande toute la toilette! - zawołał ksišżę Kamil. Foteliki rozsunęły się na wsze strony i toutle monde z wrzawš, szelestem i œmiechem przemieniał miejsca. Oklaski i œmiechy jak grad obsypały jednš z uczestniczek, która została w kole. Rafał nie spostrzegł się, kiedy nie domknięte drzwi szybko się otwarły. Księżniczka Elżbieta wybiegła z nich i stanęła na progu. Spostrzegła była widać Rafała doœć już dawno, ale nie przestawała œmiać się. Uczyniła to dlatego,jak się domyœlał, ażeby dać mu poznać, że ledwie go widzi. Wstał niezgrabnym ruchem, ukłonił się z sandomierskš (od strony Klimontowa) elegancjš, coœ nawet wymamrotał, czego by sam nie umiał powtórzyć raz drugi. Księżniczka przez chwilę na kogoœ jak gdyby czekała... Nikt nie nadchodził. Przeœliczna, niewiarogodnie urocza, nie œmiała się już. Rysy jej zmieniły się do niepoznania. Twarz przybrała wyraz chłodu i powagi, ale nie wyuczony, nie chwilowy, och, nie! Rafał uczuł się tym wyrazem zmiażdżony, zabity na duszy. Uczuł tę instynktownš dumę, wyniosłe, obojętne spojrzenie i, co najgorsza, ów grzeczny, łaskawy, pański uœmiech, gdy z wolna odwróciła się i wyszła do sšsiedniego pokoju zamykajšc drzwi za sobš. Przepłynšł przed nim widokœlicznej szyi i ramion ż lekka odkrytych, wzniesionej głowy, na której każdy włos był niciš lœnišcego złota. Wówczas przez chwilę czuł coœ bardziej jeszcze niż ów œmiech cudzego, nieprzełamanego, wrogiego w swych piersiach. Skoczyć ku niej, chwycić rękoma to królewskie, miękkie złoto. Rzucić jš przed siebie na kolana... Stał obok swego fotela jak na płytach rozpalonego żelaza. Wyszedłby był, wyleciał stamtšd bez czapki, jak wówczas ze szkół, ale na myœl, że może się jeszcze spotkać z tš pannš, że jeszcze raz, w taki sam sposób, może jej osobš swojš przerwać œmiech, zepsuć chwilę radoœci, nie mógł się ruszyć z miejsca. Spojrzał na ej8Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjź ° @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żkP˛ c l mŁc €n§c o6,ec p›:Í swe buty, na rękawy kubraka i znowu usłyszał w sobie wybuch dŸwigajšcy się z samego dna. Stał tak długo, wpychajšc sobie ohydnš wzgardę w piersi, gdy wtem drzwi boczne uchyliły się. Stał w nich ksišżę Gintułt. Na ustach-miał półuœmiech taki sam jak siostra. Ruchem grzecznym, ale przewidujšcym chwile dużej nudy, wezwał Rafała do pokoju, z którego wyszedł przed chwilš, i wskazał mu miejsce. Sam chodził chwilę tam i sam. - Czy waćpan pisałeœ do rodziców o œmiercibrata? -zapytał nareszcie. - Pisałem. - Jednak nikt nie przyjechał? - Nikt. - A jakże waćpan sšdzisz: czy przyjadš póŸniej? - Nie zdaje mi się. Mam zamiar odesłać rzeczy pozostałe po bracie do domu... - Tak, tak! To będzie najlepiej. Co się da, namiejscu sprzedać. Ja wydam mojemu komisarzowi polecenie, żeby ta sprzedaż... A może już wydałem?... Zaraz sobie przypomnę... A sam nie jedŸ. Zostań tu lepiej, u mnie. Przyjrzysz się trochę œwiatu, póŸniej zobaczymy, jak i co. Nieprawdaż? Rafał skłonił się pokornie. - Trzeba tylko - mówił ksišżę zniecierpliwiony i prędkim głosem - ogarnšćsię, ubrać po ludzku. Tak nie sposób! Jak tojuż mówiłem, brat waćpana ma, to jest miał u mnie pienišdze. Pożyczył mi sumę... WeŸże je sobie, tę trochę uciułanych dusiów, i spraw odzienie podług mody i naszego tu zwyczaju... To tam marszałek... Mówišc to ksišżę zarumienił się z lekka, wydobył z otwartej szuflady biurka sakiewkę ze złotem i podał jš Rafałowi. Chwilę trwało kłopotliwe milczenie. Wreszcie ksišżę, jakby ocišgajšc się, rzekłznowu: - Brat waœci był mi przyjacielem i powiernikiem za dawniejszych lat służby obozowej. Dlatego to dyskursy nasze miały nieraz charakter ostry dla tych, którzy nie znali bliskiego stosunku. Może to i waœci wydało się niemiłym, żem doœć ostro, doœćcierpko przymawiał bratu... wtedy... Rafał trwożliwie, na poły potakujšco, na poły przeczšc, coœ mruknšł. - Nie trzeba o tym w ogóle mówić z nikim...- z cicha rzekł ksišżę - bo to ludzie zaraz by roznieœli po œwiecie, jakobyœmy się z nieboszczykiem poróżnili. Sam waœć wiesz, że rozstaliœmy się w zgodzie, aczkolwiek dyskutujšc... Rafał znowu niewyraŸnie potwierdził. - Nade wszystko nie należy nic mówić rodzicom, unikać wszelkich ekswisceracji wtym przedmiocie. Mogliby w żalu wyobrazić sobie... - O, ja nic, moœci ksišżę... - Tak, tak - rzekł pan uœmiechajšc się dziwacznie. - Gdy się waœć pobawisz i poznasz nieco œwiata, sam się przekonasz, żem dobrze radził zmarłemu. Zamilkł i z wolna œlicznymi ruchy zaczšł chodzić po kobiercu tam i z powrotem. Przez chwilę zatrzymał się u otwartego okna i patrzał w głšb dzikiego ogrodu. - Kochałem go... - rzekł cicho. - Już go nie ma na œwiecie. Horror, horror! Nie dopowiedziana sentencja, nie wyłożony ostatni, najdobitniejszy efekt prawdy, a jego już nie ma. Już go nie ma wcale! Ani nie zaprzeczy, ani tymi oczyma, co to... nie spojrzy. Ani po swojemu nie zmilczy. Garsteczka popiołu i tyle. Och, Boże! Podniósł na Rafała oczy szklane i twarz porzniętš nagłymi bruzdami, starszš o wiele, wiele lat. Chwilę tak przyglšdał mu się z uwagš, jakby teraz dopiero spostrzegł, że tu ktoœ stoi i że go słucha. Uœmiechnšł się wreszcie owym uœmiechem wdzianym na twarz jak maska, uœmiechem przyjęć. Czekał. Młodzieniec zrozumiał, że może nareszcie odejœć. Ukłonił się ruchem pewnym, zgrabniejszym daleko bardziej niż poprzednio, i œciskajšc w ręce garœć dukatów w jedwabnej sakiewce, pełen wzruszenia szedł przez wspaniałe sale. Rozdział 11 EGZEKUCJA Życie w Grudnie płynęło jak romans ciekawy, z dnia na dzień przyjemniejszy. Polowania na zwierza w lasach, na kaczki włodziach, na bekasy, dubelty, kszyki z wyżłami, konne wycieczki całym dworem, harce po błoniach - oto były zajęcia codzienne. Kiedy niekiedy zjeżdżano olbrzymiš hurmš ludzi do pierwszego lepszego dworku dzierżawcy, zjadano wszystkie zapasy żywnoœci i, naœmiawszy się do sytu z prostactwa, co koń skoczy ruszano dalej. Francuzi i Francuzki goszczšcy u księcia nudzili się pomimo to wszystko. Wieczorami grywano w karty, nieraz do póŸna. Siostry księcia Gintułta uczyły się jeszcze i. niby to pozostawały pod œcisłym dozorem Francuzic-nauczycielek, ale brały udział wewszelkich zabawach. Rafał, odziany w modny fraczek, w obcisłe piaskowego koloru ineksprymable, wysoki kapelusz i œwiecšce buty z twardymi cholewkami, uczestniczył we wszystkim na prawach niby goœcia, niby domownika. Dopuszczano go z lekka do towarzystwa, ale czasami posłano tu i owdzie albo wyręczono się nimw potrzebie. On godził się na wszystko. Żyłtu, oddychał, upajał się wolnoœciš. Nigdy przez jego głowę nie wionšł cień pytania: co będzie dalej? Bez myœli o tym wiedział jedno, że nie wróci do domu z Grudna! Przenigdy! Był tu u siebie, na swej drodze. Szedł naprzód z zadartš głowš - i kwita. Każdy dzień, każdy wypadek zbliżał go, łšczył, zespalał z nowš krainš. A co raz posiadł, tego żadna już potęga nie byłaby w stanie wydrzeć mu z pazurów. Uczył się form towarzyskich, mowy francuskiej, zwyczajów, reguł życia, zabaw, metod wybryku, kształtów modnego kaprysu, kultury zepsucia. Kochał swojš izbę, ubranie, konia, na którym jeŸdził zazwyczaj -i księcia. Mniej lubił młodszychjego braci, którzy doœć wzgardliwie nań spoglšdali, chociaż strzegli się wyjawienia niechęci. Jeden był rówieœnikiem Rafała i ten właœnie był najnieprzystępniejszy. Przy końcu sierpnia, po żniwach, weszły wmodę codzienne prawie jazdy konno. Nad wieczorem siodłano wszystkie konie wierzchowe i kto żyw dosiadał pysznych rumaków. Rafał miał œcigłego gniadego anglika. Łatwo mu było na nim trzymać się w pobliżu księżniczki Elżbiety. Nie kochał się w niej, och nie! Można by prędzej powiedzieć, że jej nienawidził. Jej radosny, szczęœliwy œmiech odbierał mu sen i duszę całš napełniał zimnš namiętnoœciš. Z niewymownym szczęœciem byłby pochwycił i na zawsze zapamiętał jakiœ w niej szczegół brzydoty, coœ, co by napełniło wyraŸnš odrazš. Ale nie było takiego nic. Była cudowna. Co gorsza, co nieznoœniejsza, myœlami jej objšć nie mógł ani ogarnšć wyobrażeniem. Cišgle była pozajego wiedzš, wcišż coraz bardziej odmiennaw swym czarodziejstwie. Jeżeli wyuczył się już jakiegoœ jej przymiotu i mógł do woli wyœmiewać z niego w głębi siebie, nagle zjawiała się z czymœ innym, czego jeszcze na ziemi nie było, z uœmiechem niebiańskim, pół smutnym, pół litosnym, z jakimœ cichym dumaniem, przez które łagodny mrok płynšł jak cień białej chmurki przez lazurowš wodę jeziora. Z jakšż rozkoszš byłby jš za to rozszarpał, z jakšż nienawiœciš zdusiłby pocałunkami owe zaziemskie troski i radoœci prawdziwieanielskie! Marzył o niej cišgle. Szedł z niš zawsze przez jakieœ knieje, gdzie noga ludzka nie postała, gdzie tylko ona i on... I tchu mu w piersiach nie stawało na samš myœl o tym, co do niej mówił. Widział wówczas strach na jej twarzy, przeraŸliwy okrzyk z ust jej wyrywał i słyszał go z upojeniem, fruwajšcy wkoło głowy. Przy stole nigdy otwarcie nie patrzał w jej stronę, ale w każdej chwili œledził jš tajemnie. Na spacerach starał się być w pobliżu, ale nie udało mu się nigdy przemówić do niej jednego wyrazu. Z dala odpowiadała na jego głęboki i pokorny ukłon. Pomimo jednak, że zdawała się nie zwracać na jego osobę uwagi, skoro tylko się skłonił, spostrzegła ten ruch i z martwš grzecznoœciš, wynioœle, oddawała mu dalekie skinienie głowš. Nigdy się nie odwróciła w tę stronę, gdzie był, ale on doskonale wiedział, że cała jej osoba uczuwa jego obecnoœć, że osobliwe cienie przepływajš przez tę twarz i że w szczególny sposób widzš jego figurę, jeœli nie oczy, to jak gdyby spuszczone powieki. Rzadko kiedy błšdzšce po tłumie spojrzenieprzesunęło się i po nim także. Wtedy czuł gałgańskš uciechę, rozkosz kradzieży, tryumf zdobywcy. Zawsze czysty œmiech księżniczki zmieniał się w tonie, kiedy Rafał był blisko, zmieniał się tak samo jakwówczas u drzwi salonu. Nie brzmiał jui jak samo szczęœcie, lecz złowrogo dŸwięczał jak straszny krzyk wzgardy. Takbyło za dnia. Nocami Rafał błškał się po alei, która od jego domku szła w ogród. Przesycony wariackš ambicjš, nadęty żšdzami, pełen namiętnoœci wybujałych aż do szaleństwa, pišł się coraz wyżej i wyżej. Zuchwalstwo rozparło się w nim takdalece, że księżniczka, pani przemożna z tego domu, siostra rodzona księcia, stała mu cišgle w oczach. Był tak przeżarty od wewnętrznego ognia, że swe sny i furie poczytywał za rzeczywistoœć. Ileż to razy czekał w ustroni szpaleru podczas księżycowych nocy, ufajšc, że ona musi -znać jego męczarnie, że takie same czuje iże w to miejsce przyjdzie wiedziona przezciemnego anioła! A gdy chłodna, sierpniowa noc mijała, gdy oszalały od wewnętrznych szlochań wracał do izby, kšsał poduszkę, dusił się i zanosił od żalu:Kilkakroć tylko goœciła w jego głowie myœl,że wszystkie te zajœcia ducha sš złudzeniem. Może księżniczka wcale nie wieo jego egzystencji. Wtedy zaciskał pięœcie izdolen był rwać włosy z głowy. Traf zrzšdził, że się przekonał o prawdzie. Księżniczka Elżbieta jeŸdziła konno jak amazonka. Na siodle postać jej o łagodnychi wolnych ruchach przeobrażała się jakby w młodego chłopca z gestami zdecydowanymi, nagłymi, piorunowymi. Angielski Ÿrebiec Unreclaimed, na którym jeŸdziła, lœnišcy kasztan o nogach ze stali a mięœniach z żelaza, szedł przodem w każdym wyœcigu. Pod jesień, gdy otworzyłysię rozległe œcierniska, urzšdzano te gonitwy bardzo często. Pewnego dnia wypadła gromadna wyprawa właœnie w okolice Wygnanki, gdzie zmarł brat Rafała. Wzišł w tej zabawie udział ksišżę i jego siostry. Rafał niechętnie zbliżał się do tych miejsc; które mu przypominały sprawy odrzucone z niedbalstwem. Jechał wszakże w pobliżu księżniczki. Na jednym z pagórków otaczajšcych rozległš płaszczyznę towarzystwo zatrzymało się. Po deszczach doœć długotrwałych dzień był jak wiosenny, pełen woni jałowcu, wrzosu i macierzanki. Błękit nieba okrywał się co chwila obłokami iœcie wiosennymi, które były delikatne i urocze jak włosy dwuletniego dziecka. Gdy całe towarzystwo zajęte rozmowš skupiło się w pewnym miejscu, kilka osób zjechało niżej ku polom.Księżniczka chciała puœcić konia i zwracałasię z żšdaniem towarzyszenia jej to do tego, to do owego z jeŸdŸców. Ale młodzi jej bracia i kuzyni byli znużeni. Wreszcie dwu z nich puœciło w skok wierzchowce. Między nimi Rafał, którego nikt nie wzywał, skoczył niby to poniesiony przez konia. Anglik księżniczki, rozgrzany, odsadzał się coraz bardziej; niósł coraz wœcieklej, wreszcie poszedł w lot niepohamowany. MężczyŸni zostali w tyle. Wpadli na szerokš wyboistš drogę, która prowadziła do brzozowego lasu. Rafał poczšł smagać swego gniadosza i gnał co tchu. Spostrzegł, że księżniczka usiłuje osadzić Unreclaimeda, że szarpie się z nim nadaremnie. Wtedy podwoił ciosy i w lesie, już na goœcińcu, zaczšł się do niej zbliżać. Ale szybkobiegacz amazonki, choć zdarty munsztukiem, rwał jeszcze skokami, od których błoto na obie strony pierzchało w las. Rafał widział już tylko lœnišce kłęby konia, aksamitny kapelusz i złote włosy. Krew w nim kipiała. W pewnej chwili usłyszał głos księżniczki, jakby wzywajšcy na pomoc. Usłyszał to raz, drugi. Wówczas co mocy w ręku œcišgnšł konia szpicrutš i w kilkunastu susach dopadł. Zrównał się z niš. Ujrzała go zdumiona, wielkimi oczyma. Ale i on pierwszy raz utopił w niš dziób i pazury oczu. Czuł to, że jš przeszywa potężnym, œlicznym wzrokiem. Popręg! - krzyknęła, całš piersiš i ustami chwytajšc oddech. Jednym zamachem chwycił cugle jej konia, zdarł go i osadził. Ogiery otarły się o siebie, a nogi księżniczki żarem owionęły nogi jeŸdŸca. Wówczas czartowskim podbechtaniem wiedziony schylił się i obiema rękami porwał cudownš dziewczynę.Chwilę miał jej włosy na chciwych ustach, a ramiona i piersi na piersiach... Ale z nagła stało się z nim coœ niesłychanego. Księżniczka porwała się jak błyskawica. Uczuł tylko, że się dŸwignęła na siodle. - Imbécile!- krzyknęła przez zwarte zęby i zadała mu przez pysk cios szpicrutš tak niesłychany, że mu się ciemno w oczach zrobiło, a w uszach rozległ się dzwon. Zleciał z konia. Pierwszym jego czynem, kiedy przetarł powieki, było skoczyć na siodło. Księżniczka Elżbieta znikła, Słyszał tylko za brzozami huk, tętent kopyt jej konia i lepki szelest roztršcanego błota. Wœciekły ból od czoła aż do brody w pobliżu nosa targał mu twarz. Rozpacz runęła na niego jak œciana kamiennego domu. Cóż dalej? Œcigać jš i zabić, czy uciekać? Chwilę jechał trupiomartwy, jakby go przed chwilšrozstrzelano. Kiedy noga za nogš posuwajšcsię naprzód wybrnšł z lasu, zobaczył całe towarzystwo na skraju. Nie było sposobu uciekać. Wówczas zostało już tylko cyniczne, czerstwe męstwo. Toteż wolno podjechał do zbliżajšcej się czeredy. Obok księcia Gintułta jechała księżniczka. Rafał raz tylko rzucił na niš okiem. - A wasan skšd przywozisz takš pręgę? - ze œmiechem zawołał ksišżę, gdy się o kilka kroków zbliżyli. - Wina to siostry księcia pana... - rzekł Rafał. - Jakimże to sposobem wina mej siostry? - Kiedy dopędzałem Unreclaimeda, pragnšc wstrzymać... przelatywaliœmy obok drzewa. Księżniczka odgięła gałšŸ brzozy i łaskawie puœciła jš na mnie. - Otóż i masz nagrodę za galanteriš! Tak to fortuna opłaca wysługiwanie się białogłowom! Księżniczka w milczeniu, ze spuszczonymi oczyma, słuchała opowiadania Rafała. Gdy skończył, parsknęła krótkim wzgardliwym œmiechem i odwróciwszy konia odjechała. Ksišżę tknšł konia obcasem i przysunšł się bliżej do kłamcy. Wtedy krew z wolna ustawać zaczęła w jego żyłach. Czekał blady i zimny jak na œmierć. Przemknęło muprzez głowę widmo ojca. Tymczasem ksišżęnatarł nań koniem i rzekł półgłoœno: - Jesteœ waćpan cały w błocie zawalany. Przyznaj się: spadłeœ z konia? co? prawda?- Ależ gdzie tam! - Daj no pokój! Skocz, proszę cię, do Chłuki, wszak go znasz? - Znam... - Oczyœć się, obmyj, bo cię wezmš na języki i wyœmiejš. My wracamy do Grudna. Powiem wszystkim, żem cię posłał na Wygnankę w swoim interesie. - Słucham księcia... - Z daleka oddaj towarzystwu waletę, jak gdyby nigdy nic, i ruszaj. Wróć wieczorem o zmroku. Twarz na noc obłóż wodš... Adieu... Nic nie powiedziała - myœlał Rafał z niewymownš rozkoszš. Zadrgała w nim jak gdyby struna; wyœpiewał się krótki, osobliwy głos i upadł w nicoœć. Nic nie rzekła, ani wyrazu... - marzył odjeżdżajšc. Popędził w przeciwnš stronę, ku Wygnance. Gdy się pode wsie obejrzał, już mu kawalkada grudzieńska znikła z oczu. Ostrym kłusem mijał wioskę. Chałupy włoœciańskie ze zmurszałego drzewa, kryte gontem, jak żebracze łachmany wycišgały się wzdłuż drogi. Najlichsza z nich, krzywa i rozsypujšca z siebie próchno, była siedliskiem starego Żyda, Urysia. Sam krzywonogi Żydowin stał przede drzwiami i patrzał w stronę dworu z takim przerażeniem, że nawet pędzšcego Rafała nie dojrzał. Inne chałupy były poroztwierane i puste. Dopiero na końcu wioski widać było zbiegowisko ludzi. Z kolein drogi podnosiła się tam kurzawa, a w niej migały jakieœ figury. Krzyk dolatywał. Chargot chłopstwa... W pewnej chwili przebiegła obok jeŸdŸca stara jakaœ baba, umykajšca w popłochu, z bekiem i z głoœnymi słowami pacierza w drżšcych, sczerniałych, wywiędłych wargach. Dalej wpadły pod nogi końskie dzieci czarne, zeschłym gnojem okryte, a rozpierzchłe jak stado spłoszonych wróbli. Gdy Rafał blisko podjechał do końca wioszczyny, ujrzał w kłębach pyłu huzarów austriackich. Kilku siedziało na koniach, trzymajšc cugle wierzchowców, z których zsiedli towarzysze. Tamci uwijali się w tłumie pospólstwa. Chłopi tworzyli koło wzburzone, kipišce stłumionym gwarem. Rafał nie mógł się przecisnšć, gdyż całe opłotki były zapchane przez lud i konie. Pilno mu było do dworu, ale zmuszony był wstrzymać się, zwrócić uwagę. Sięgnšł z konia i pocišgnšł za ramię pierwszego człeczynę z brzegu: - Ojciec, a co się to tu robi? Podniósł na niego oczy spod obdartego, zgniłego już kapelusza ze słomy człowiek stary tak bardzo, że był istotnym grzybem.miejsca. Spojrzał na ej8Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjź ° @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żqPuc rĹř4 s˝Ěc €t‰$sc uü3j K - Hę? - wymiamlał. - Nie słyszę... - Co się to tu dzieje? - Gadaj, mali gadać, bo nie słyszę:.. - Czegóż was tu taka kupa? Ów stary, trzęsšcy się dziad tršcił w bok sšsiada i wskazał mu Rafała. Sam znowu wlepił w œrodek koła oczy wygniłe, stuletni pewno mózg i stuletni uœmiech obojętnoœci. Tamten drugi spojrzał błędnymi oczyma, jakby go dopiero co zbudzono ze snu. Po chwili ocknšł się i rzekł: - A to, proszę łaski panicza, żołnierze chłopa bijš. - Za co go bijš? - A no... gzekucja i tyla. - Ale za co go bijš? - Za to go bijš, że, proszę łaski panicza, na pańskie nie chce wychodzić i wieœ bontuje. Pada, że my som niby wolne. A tu sam pokazał, jaki to... Cie wy, moi ludzie... Rafał ruszył koniem, rozepchnšł motłoch iwjechał dalej. Ujrzał posępne, głuche i nieme twarze żołnierzy. Wejrzenia ich kamienne stały wkoło jak nastawione bagnety. Rafał stanšł w strzemionach i przez głowy otaczajšcych, między wysokimi czapami, zobaczył twarz Michcika. Chłop stał obdarty ze szmat, półnagi, z koszulš rozerwanš, z odkrytymi piersiami. Łeb jego był rozkudłany i osuty kurzawš drogi. Włosy wisiały mokrymi, skrwawionymi strzępami. Z rozbitej czaszki, z nosa, z ust krew ciekła. Wargi miał czarne, oczy podbite i zamknięte, policzki sine od zniewag. Wlekło się krwawe, wyczekujšce milczenie.Tylko dokoła lud wcišż między sobš gadał; gadał, gadał... - No, Michcik, ostatni raz się pytam... -rzekł jakiœ człowiek w urzędowym kaszkiecie. Chłop milczał. - Michcik, upamiętaj się, na rany Pana naszego Jezusa Chrystusa, bo jeszcze jedna chwila, i klamka -napadnie. Pójdziesz w żołnierze, jak amen w pacierzu. Na oczywięcej tej oto Wygnanki nie obaczysz. Ja ci to mówię, mandatariusz ci to mówi. Pan Chłuka to teraz jest twój prawowity pan. Cóż ty, człowieku? Na panaœ swego rękę podniósł? Na pańskie wychodŸ, jak Bóg wszechmogšcy przykazał, daninę oddaj, jakœwięte prawo każe - i nikt na cię palca nie zakrzywi. Jeszcze jedna chwila oporu, i rozgniewa się w sercu swym pan Chłuka, da cię na wieczny czas w kamasze, jak amen w pacierzu. Ja ci to mówię, mandatariusz ci to mówi! Nastało znowu milczenie. Żelazne oczy żołnierzy zawisły nad Michcikiem. Każdy z nich trzymał w ręku laskowy kij ogołocony z liœci. Gwar chłopski ucichł. Na dany znak pierwszy żołnierz z brzegu chwycił Michcika za ręce. Ale skazaniec odepchnšł go od siebie jednym podŸwignięciem ramienia i, jakby doniego tylko kierujšc mowę, w niego wlepiajšc bielma zabitych oczu swoich, zaczšł jškać się z przeraŸliwym krzykiem: - Pod Na... pod Na... służyłem... psiekrwie...Miemce!... Szanuj mię, psie! Żołnierza! W bitwach, w bitwachem-em beł, psiekrwie! Woœmi! Pod Kozubowem... Na dany znak chwycono go za bary, z tyłu poderwano mu nogi, rzucono na ziemię. Wzniosły się kije i zaczęły œwistać a rypać. Co chwila Michcik zrywał się z ziemiz krzykiem coraz straszniejszym. Nie słychać już było słów, które z krwawych jego ust leciały, tylko sylaby jakieœ porozdzierane. Rafał rozumiał je dobrze. Słyszał, że Michcik wzywa nadaremnie brata, i to zdanie w strzępach wcišż powracajšce: - Szanuj mię, psie, człowieka wolnego! Żyły Rafała uległy zaciœnieniu, a krew ich zamieniła się w dziki płomień. Oczy oœlepłyi widzieć nie chciały. Ucho było z drewna. Wzgarda względem wszystkich rzeczy œwiata, do tego chłopa, do siebie, owionęłago od stóp do głowy jak fetor nie do zniesienia. Wspomnienie ciosu szpicrutš werznęło się weń nagle z całš potęgš towarzyszšcych mu myœli i niewysłowiona rozpacz wwaliła się do serca. To, co miał przed oczyma, to, co włamywało się w uszy, pomnażało tylko od chwili do chwili bezdenne i głuche obszary nędznej boleœci. Ów dawny chichot, wyłamujšcy się z płonšcych bebechów wœciekłoœci, zatrzšsł nim całym. Koń, szarpnięty z całej siły, cofnšł się i aż przysiadł na zadzie. Rafał nawrócił go, wydobył się z tłumu i jechał z powrotem tš samš drogš, ku Grudnu. Słyszał, mijajšc wieœ, że ktoœ za nim biegnie, jęczy i skamle o pomoc dla Michcika, ujrzał nawet szarš twarz Żyda Uriasza, ale słabo rozumiał, co bełkoce szlochajšc ten mizerny twór. W oku, w kšcie ust, w policzku, w czole wzmagał sięnarywajšcy ból od cięcia szpicrutš. Głowę miał pełnš dymu, w koœciach pałajšce zarzewie, a przed całš duszš jakby dół wykopany. Słońce zachodziło za lasy. Koń szedł noga za nogš. Rafał go nie popędzał. Był spragniony nocnej ciemnoœci, jak człowiek spalony od .goršczki pragnie wody. W bezludnych polach, między opustoszałymi œcierniami siedział na koniu z obwisłymi rękoma, patrzšc w tarczę ognistš. Czuł, jak tego dnia uderzyło nań słońce całym swoim pożarem. Udawał się jeszcze sercemto tam, to sam... Brat Piotr... Michcik... Role przez nich wykarczowane... DŸwigał rękę ciężkš jak kamień. Czuł, że nic sobie pomóc nie może... Z obszarów zasłanych jałowcem, ze œciernisk pachnšcych macierzankš i cierpkimi woniami chwastów jesiennych dŸwigało się ku niemu owo bolesne, straszliwe szemranie chłopstwa, dygotał wuszach niepochwytny gwar wœciekłego motłochu, rozjuszone skamłanie, jęk nie dozniesienia. Fizyczny ból w policzku przypiekł go do żywego niby rozpalonym żelazem. Rafał wzniósł szpicrutę, zaczšł cišć konia i zdzierać go uzdš, siekł jego lœnišcš zgiętš szyję, smagał mu kłęby i brzuch... Koń stęknšł głucho, wspišł się, zwinšł w sobie i rwał z miejsca, gdy ciosycoraz wœcieklejsze, obłškane, spadały nańjak błyskawice, a munsztuk nie popuszczał... Rozdział 12 CHIESA AUREA Na jesieni roku 1797 ksišżę Gintułt jako tako załatwił obowišzki głowy rodziny i wyjechał z kraju. Siostry zaopatrzył w opiekę dalekich ciotek tudzież w legion nauczycielek, dwu braci odwiózł do szkół publicznych w Krakowie, udzielił pełnomocnictwa do działania folwarcznego komisarzowi, a władzę kierowniczš nad interesami zlał na krakowskiego mecenasa Dorszta. W tym samym czasie pozbył się z domu wielu rezydentów, a między innymi Rafała. Przydał ostatniego za pewien rodzaj towarzysza braciom. Przy protekcji pańskiej udało się, z ciężkš wprawdzie biedš, tyle dokazać, że Olbromski zdał wymagany egzamin do klasy pištej i umieszczony został na poetyce w liceum œwiętej Anny. Dużo trudu kosztowało księcia uzyskanie w Wiedniu paszportu do Włoch, a mianowicie do krajów Rzeczypospolitej Weneckiej, na dwór papieża, do krajów króla Piemontu, wielkiego księcia Toskanii, księcia Parmy i Burbonów Neapolu. Przerwana już była na pozór w Leoben wojna, ale tlała jeszcze zarzewiem. Wszelako rozległe stosunki umożliwiły otrzymanie drogocennego papieru z mnóstwem podpisów, winiet i pieczęci. Ksišżę wyjechał. Chyżo mijał góryStyrii i Karyntii, przedłużone odnogi Alp tyrolskich. Jechał wielkim, starodawnym traktem górskim, który przecina rzeki Sawę, Drawę i Mur. Dostał się nareszcie w pustynię Krasu, między wapienne wyniosłoœci i zawaliska, gdzie woda w głšbziemi ucieka, tworzšc w jej łonie pieczary,podziemia, jeziora i rzeki. Ten bezludny, zapadajšcy się œwiat kamieni pełen był jeszcze wojsk republikańskich, które pod dowództwem Masseny, Guieux, Chabota, Seruriera i Bernadotte'a z wolna cofały sięku Palma Nuova opuszczajšc Gorycję i Karyntię. W miejscu tym wielki trakt stykałsię z drogami idšcymi ze wschodu. Z wyżyn widać było białe ich taœmy, łamišce się po bezdrzewnych i bezwodnych łańcuchach gór. Jak oko sięgło, słały się po nich ruchome kurzawy, a w nich brnęły ku południowi i na zachód kolumny za kolumnami. Górskie wioseczki były popaloneizrównane częstokroć z ziemiš. Ludnoœć witała podróżnika nieufnym, podejrzliwym okiem, wycišgajšc wychudłš rękę po datek.Słowo ze sczerniałych warg padajšce byłosłowiańskie... Ksišżę nie pożšdał bynajmniej widoku dzieł Marsa, toteż ile się dało zbaczał z traktu wojennego i co tchu dšżył w stronę Triestu. Sšdził, że jużwszystkie szlaki strategiczne wyminšł. Tymczasem na jednej z najwyższych przełęczy, w miejscu spotkania się rozstajnych dróg, woŸnica obrócił się na koŸle, potrzšsnšł głowš i wskazał biczyskiem zbliżajšce się tuż-tuż obłoki kurzawy. Nie było sposobu ruszyć dalej, gdyż wojska wwaliły się z bocznej na głównš drogę i zajęły całš szerokoœć. Zatrzymano się pod wysokš skałš wapiennego szczytu na zakręcie drogi. Ksišżę wysiadał właœnie z powozu dla uniknięcia kurzu, kiedy zza tej skały wynurzyły się pierwsze rzędy infanterii. Szli ludzie przywaleni kurzem od głów do stóp, jak ruchome jego słupy. Ledwie w dymach pyłu wapiennego widać było zgorzałe na węgiel ich twarze, zamknięte oczy, zacięte usta. Szli wielkim, twardym, młodym, niestrudzonym krokiem. Przesuwały się w małych odstępach jedna za drugš kompanie grenadierskie. Gdy ksišżę wzwyczaił oczy do kurzu, ujrzał, że ci ludzie byli oberwani, prawie bez butów. Znienacka dokuczliwy ból zarznšł godo żywego... Widok kroju mundurów tych grenadierów do złudzenia przypominał dawne czasy. - Toż to mundur kawalerii narodowej! - mamrotał ksišżę. Szedł batalion strzelców odziany w łachmany łudzšco podobne do regimentu marszałkowskiego strzelców węgierskich, w mundurach niby błękitnych z pšsowymi wyłogami, w pozłocistych giwerach z pšsowš kitš. Cišgnęli wcišż, wywalajšc się zza góry jakoby ze straszliwego jej łona. Wizja bolesna, sen długi i duszšcy... Widok każdego oddziału nożem padał w piersi i utykał w sercu. Otoidš znowu, idš znowu! Łoskot ich kroków grzmi na tej ziemi wewnštrz próżne-" Regiment fizylierów, coœ jak regiment Działyńskich, a wreszcie regiment pierwszy imienia królowej Jadwigi. Pšsowe mundury, białe kolety, białe pasy i czarne kapelusze. Wszystko to obdarte, w łatach różnokolorowych, w szwach, w gałganach. Nogi półbose dzielnie i twardo wytrzymywały takt na tej nieskończonej drodze między morzem a lšdem, wlokšc strzępy "czarnych butów niemieckich". Broń szczękała. Obok ludzi, idšcych miarowo, brnęły do taktu chude konie oficerów wyższych. Oni sami jak czarne znaki, równo kołyszšc się, znikali w kurzawie. Na prawo i na lewo zygzakiem schodzili w głębie pustej doliny. Czarne ich widma znikły z oczu, i sama chmura pyłu zwolna osiadała na drodze. Jeszcze długo kołysała się rytmicznie w głębi, a póŸniej poszła w górę, na dalekie, błękitnawe pasma, we œwiaty... Ksišżę ocknšł się jak ze snu. Popędził w swojš drogę. W Trieœcie trafił szczęœliwie na odchodzšcy tegoż dnia do Wenecji dwumasztowy okręt z pomalowanymi żaglami - trabaccolo, i puœcił się na morze.Już kiedy przepływano obok fortu œw. Andrzeja, na grobli Lido i u wejœcia do portu Malamocco okręt poddany był nadzwyczajnie œcisłej rewizji. Podróżnych badano jak zbirów, a ich paszporty oglšdano na wszystkie sposoby. Osobliwie ksišżę, jako przybywajšcy z Austrii, był przez celników francuskich obserwowany bardzo podejrzliwie. Gdy się te wszystkie ceremonie skończyły, wylšdował wprost na mały rynek. Był tu za lat wczesnej młodoœci swej, z rodzicami, kiedy jeszcze,nosił błękitny mundur kadecki. Dziœ był zupełnie sam. Ojciec i matka spoczęli pod ziemiš. Te miejsca ukazały się teraz oczomjak widok tamtych minut, jak widok samychumarłych... Młode szczęœcie godzin, straconych na zawsze, taiło się w tych murach. Nie widzšc wcale ludzi przechodzšcych ksišżę brnšł przez Piazettęku koœciołowi Œwiętego Marka z oczyma pełnymi łez, z ustami pełnymi słów miłoœci, z piersiš pełnš westchnień i żalu. - Pax tibi, Marce... - szeptał do œwištyni z najgłębszš czciš. "Złota œwištynia" stanęłaprzed nim znowu. Œnił patrzšc na niš, że goniby urzšd duchowy, niby trybunał sšdzšcy zapytuje o lata ubiegłe, o życie przebyte, oszczęœcie odepchnięte, o pogrzebane w ziemi zwłoki i o całuny uczuć, co je do snuwiecznego otuliły. Przywarł plecami do muru Kampanili obok białej lodżiety Sansovina, skulił się i z wlepionymi w koœciół oczyma na długo tam został. Miał więc znowu to, za czym tęsknił. Balustradęz kilkuset kolumn o ozdobach gotyckich, połšczonš z kapryœnymi słupami saraceńskimi, nad którš strzelajš minaretyarabskie i pięć jasnych kopuł greckiej cerkwi. Nasycał znowu oczy widokiem przedsionka okrytego mozaikami na złotym dnie... Tam œw. Marek w ubiorze biskupim, tam Zmartwychwstanie, tam Wskrzeszenie Łazarza... Oto chimeryczne korynckie konie nad głównym portalem œrodkowym wspinajšsię i rwš w œwiat. Dokšd? Były już przy pogromie Grecji i jako symbol tryumfu rwały się w œwiat na tryumfalnych bramach Rzymu. Były przy upadku Rzymu i stanęły na tryumfalnych murach Carogrodu.Były œwiadkami zwycięstwa Wenecji nad Bizancjum i stanęły tu, u drzwi œw. Marka,na pięćset lat... Nim wszedł do bazyliki, ksišżę miał pod powiekami jasnowidzenie jej złotego wnętrza, wizję całkowicie złotš, pełne oczy złotego mroku. Słyszał w głębi swej duszy szelest sukni dawno zmarłych rodziców, echo, brzmišce pod ciemnym sklepieniem, rozmowy prowadzonej między wonnymi dymami czci i pokory. Podniósł oczy ze drżeniem. Obcy ludzie snujš się naokół... Wszedł tedy co prędzej na mozaikowe posadzki, na owe dywany z kamienia, gdzie tylekroć hulały bałwany morza, że same mozaiki powyginały się na obraz fal i pian. Ale stuoka pamięć i tam z każdego kšta, zza każdego filara wysuwałaobraz albo dŸwięk dawno umarły. Jakże straszliwie patrzały teraz w przybysza wielkie, jak gdyby senne oczy samotnych œwiętych, oczy pełne smutku-niesmutku, żalu-nieżalu, oczy pełne mšdroœci, oczy, które widzš przez wieki, oczy wieszcze! Ksišżę czuł, że to od nich zstępuje ku niemu ów szept niezrozumiały. Jakże rozdzierajšcš była mowa ich zeschłych ust, prawda, której wyznać nie mogš, zamknięta w skurczach czół i lic, w okrutnych gestach skostniałych ršk. Mowa ta usiłowała wyjawić wieœć z tamtego œwiata, wyznać straszliwe ostrzeżenie, jedno i to sarno dawała znać przez tysišc lat trwożliwym spojrzeniom rzesz ludzkich,które tu przychodziły ze wszystkich kończyn ziemi. Zdawało się, że głębokie łuki, arkady, sklepienia i kopuły nad filarami, odzianymi w polerowany, ciemnoczerwony marmur, żarzš się i œwiecš własnym zarzewiem złotym, które wybucha ze œcian, gdzie w czworograniastych słupach przepala się czarodziejski ogień grecki. Ksišżę błškał się po œwištyni z miejsca na miejsce, wodzšc po twardych liniach bizantyjskich przymrużonymi oczyma. Jakżesię to dokonało, że wszystko naokół jest takie samo jak za poranku jego młodoœci, aon sam... Gdzież się podział młodzieniec, który to widział pierwszy raz? Nie ma go już. Ten, co oglšda to samo, to inny zgoła człowiek. Radosne uczucia tamtego przeistoczyły się w strupieszały żal, podobnie jak w trupa przeistacza się żywy człowiek. I oto rozszerzył się żal. zabrzmiał niesłychanym, zaœwiatowym echem, na podobieństwo głosu rozlegajšcego się pod sklepieniem chrzcielnicy w Pizie. Gdzie się podziały ludyz ich wolš, czynem i sprawš'' Gdzie państwa ich i królowie? Œwištynia ta stała już taka sama, kiedy Mieszko I na tron wstępował. Została taka sama... Przeszli tędy rycerze idšcy odbierać grób Chrystusowy. Tu, na kamieniach przedsionka, Fryderyk Barbarossa klęczał u stóp papieża. Niezliczone tryumfy weneckiego ludu nad Genuš, Konstantynopolem, Vicenzš, Weronš, Belluno, Padwš, Bergamo, Istriš, Dalmacjš, Moreš, Kandiš, Cyprem i wyspš Lemnos, nad całym carogrodzkim morzem... - Przeżyłeœ i swš Wenecję, Œwięty Marku...- zaœmiał się wędrowiec patrzšc z niecnš radoœciš w mroczne głębie koœcioła. - Żołdak francuski zerwał z masztów twoje szkarłatne choršgwie, wiszšce w chwale od czasów Henryka Dandolo, roztršcił skrzydlatego lwa... Poruszony do samej głębi ducha wyszedł z koœcioła. Uderzyła go, jak nieznoœny ciężar, myœl o zwycięstwie francuskim. Widział w marzeniu pustš lagunę, zalewiskozgniłych wysp, gdzie królował przypływ morza. Lud uciekajšcy przed dziczš Attyk stworzył tu ludzkie siedlisko. W cišgu trzynastu wieków potomkowie tych, co tu przybyli, wbijajš w muł miliony dębowych palów, na nich wznoszš blisko trzydzieœci tysięcy domów, czterdzieœci rynków; przywożš z dalekich gór ciosany granit, czerwony, biały i żółty marmur, wyœciełajš kamieniem czterysta kanałów, dŸwigajš blisko pięćset mostów z marmuru..miejsca. Spojrzał na ej8Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjź ° @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żvPzc wĘZc x$+c yO.řc zG= W mieœcie tym wyrasta niezmierna liczba œwištyń i pałaców, wykwita biblioteka Sansovina, Prokuracje, Kampanila, pałac dożów i sama owa bazylika. Niestrudzeni żeglarze, waleczni żołnierze, najprzemyœlniejsi kupcy zwożš w darze dla Œwiętego Marka wszystko, co gdziekolwiek było cennego. Z Egiptu, Grecji, Bizancjum - kolumny z porfiru i serpentyny, alabastry, wazy, płaskorzeŸby egipskie, snycerskie dzieła Persów, słupy z mistycznym pismemze œwištyni Saba w Akrze. Wydali ze , swego łona niezliczony poczet artystów aż do wielkiego Tycjana, byli szerzycielami umiejętnoœci i kunsztów... I oto jednego dnia przybywa z ziemi twardej samotrzeć w gondoli adiutant francuskiego generała, sam jeden z nakrytš głowš wstępuje na "olbrzymie" i na "złote" schody i wchodzi na posiedzenie Wielkiej Rady, do sali, skšd słuchały wyroków dalekie ludy morza, podniesionym głosem odczytuje w obliczu doży i wszystkiej Wenecji list zwiastujšcy wojnę, a właœciwie deklarację zniszczenia ich ojczyzny, którš tyle pokoleń własnymi rękoma zdziałało... W parę tygodni póŸniej złota księga płonie u podnóża drzewa wolnoœci, doża chroni siędo swego domu, a patriarcha Giovanelli asystuje przy ceremonii zniszczenia ustaw Wenecji i zanosi do Boga modły... Wyszedłszy na, plac ksišżę otoczony zostałprzez tłum natrętnych przewodników. Ci wskazywali mu jeden przed drugim wieżę zegarowš. Rzucił okiem i spostrzegł to, z czym tak uporczywie chcieli go zaznajomić. Na karcie księgi, którš trzymał przez wieki złoty w błękitnym polu lew Wenecji, zmazane były słowa: Pax tibi, Marce, Evangeliste meus! i wyryte inne: Droits de I'homme et du citoyen. Inni, podkreœlajšc stokrotnie dowcip gondolierski, że nareszcie po tylu latach złoty lew odwróciłjednš kartę swej księgi, wskazywali rozpoczęte z rozkazu "wielkiego generała" budowanie Fabrica nuova, które miało zamknšć plac œw. Marka i w jednš całoœć złšczyć Prokuracje. Bito tam w kanał pale,wznosiły się rusztowania. Ksišżę odpędził zgraję i z wybrzeża Piazetty popłynšł w gondoli do hoteliku, dokšd już był rzeczy odesłał. Tego jeszcze dnia zaczšł składać wizyty wcelu poznania stanu rzeczy. Łšczyło go dalekie po przodkach kuzynostwo z jednš rodzinš magnackš Wenecji. Skorzystał z tego i odnowił znajomoœć zawartš czasu pierwszej z rodzicami bytnoœci. Był przyjęty bardziej życzliwie, bardziej goršco, niż przewidywał. Duże jeszcze kołatało się w pływajšcym mieœcie zgromadzenie emigrantów francuskich, którzy szukali tutaj nie tylko schronienia przed motłochem swej ojczyzny, ale również rozniecali namiętnoœci patrycjatu weneckiego przeciwko Francji, jej rzšdowi,generałowi i niezwyciężonej armii. W chwiligdy ksišżę Gintułt stanšł w tym mieœcie, emigracja francuska zabierała się do odwrotu... Sceny paryskie powtórzyły się na placu œw. Marka i na moœcie Rialto. Lud przez pięć wieków, od czasów doży Piotra Gradenigo, praw pozbawiony, pozbawił praw szlachtę i sam, w osobach szeœćdziesięciu przedstawicieli, zasiadał w sali di Pregadi i w Cedrowej, i w izbie Rady Dziesięciu, a nawet w izbie, gdzie zasiadali Inquisitori di stato. Ludwik Manim skrył sięw zaciszu domowym po wzruszeniach pierwszego i szesnastego maja. Eks-prokurator Franciszek Pesaro, ogłoszony za wroga ojczyzny, wygnany został z kraju. Lud, rzšdzšcy pod osłonš bagnetów francuskich, zadekretował przede wszystkim otwarcie więzień - zarówno Pod Ołowianym Dachem, jak Pod Wodš - oraz zniszczenie Inkwizycji Stanu. Trzęsło się po placach, tawernach, kawiarniach i gondolach od powieœci o więŸniu, który miał w lochach przebyć czterdzieœci trzy lata. Toteż na gmachu Prigioni widniał teraz napis: "Więzienia barbarzyństwa tryumwiratu arystokratycznego, zniszczone przez municypalnoœć tymczasowš Wenecji w roku pierwszym wolnoœci włoskiej, 25 maja 1797roku". Wszystkie te szczegóły jak grad sypały się na przybysza podczas jednego z zebrań towarzyskich w pałacu Morosini. Zdawało się, że pozbawieni władzy chlubiš się tym wszystkim, co rozpowiadali. Dawałoto sposobnoœć do niezrównanych dowcipów,œwietnych drwin z motłochu rozsiadajšcegosię w pałacu, a nawet do rzewnych legend. Jakże doskonale natrzšsano się z sekretnych artykułów "podyktowanych" w Mediolanie 16 maja, a szczególnie z pištego punktu, który żšdał wydania dwudziestu najprzedniejszych obrazów i pięciuset manuskryptów! Z dumš i wzgardš istotnych patrycjuszów lżono dowcipami owš żarłocznoœć republikańskš, która za nic zdzierała z miasta szeœć milionów kontrybucji, trzy statki wojenne i dwie fregaty z załogš. Jedni rozpowiadali z najdrobniejszymi szczegółami o zajęciu fortu œwiętego Andrzeja, Chiozzy, arsenałui ważniejszych punktów przez cztery tysišce "załogi", o zagarnięciu władzy nad flotš, o odwołaniu ministrów i wysyłaniu do dworów monarszych... demokratów... Ci oœmieszali "traktat" za zniesienie kary œmierci, tamci za otwarcie więzień, skasowanie "lwiej paszczy", dziesięciu i trzech; za wywrócenie starej konstytucji, ogłoszenie swobody sumienia, wolnoœci prasy i zupełnej amnestii... Ksišżę Gintułt doœwiadczał złudzenia, że już raz widział takich ludzi za swego niedługiego żywota. Uœmiech wystšpił na jego usta. Z uwagš przysłuchiwał się wszystkiemu. Patrzał badawczo, jak mężowie trzeŸwi, politycy przebiegli, natury po włosku gibkie, znawcy rzeczy tego œwiata, czciciele faktu dokonanego, teraz dobrowolnie łudzili się, na pół œwiadomie przeceniali rzeczy błahe. Jeden w cišgu godziny mówił o sile partii ludowej,przywišzanej do œwiętego Marka, drugi szeptał o możnoœci sprowadzenia raz jeszcze najemnych komuników słoweńskich, trzeci o koniecznoœci spróbowania raz jeszcze walki, jak na moœcie Rialto. Inni rozprawiali z zapałem o takich sprawach i zabiegach, z których przed rokiem œmialiby się szyderczo. Oni, którzy pochwalili zamordowanie kapitana Laurier pod Lido na statku "le Libérateur de1'Italie", co było ostatnim, najbardziej bezpoœrednim powodem, a nadto zrozumiałym pretekstem zemsty Buonapartego, szukali teraz oparcia... w ludzie! Wzdychali do jego wierzeń. Budowali nowš Wenecję na lagunach uczuć ludu. Uœmiechali się z wyrazem niezachwianej wiary w jego przywišzanie do skrzydlatego lwa. Jedna z dziewic, piękna jak marzenie, uproszona przez wszystkich, miała wypowiedzieć w gwarze utwór nieznanego poety z ludu o wykradzeniu relikwii œwiętego Marka przez "francuskiego złodzieja". Ksišżę słuchał ciekawie. Recytatorka mówiła: - "Złodziej wszedł do dzwonnicy Œwiętego Marka i wstšpił na wysokoœć lwa złoconego. Usunšł duży kamień, który się sam obrócił, i zobaczył małe wydršżenie w murze. Tam leżał lew bršzowy, któremu przedniš odœrubował łapę. We wnętrznoœciach tego zwierzęcia znalazł pięć kluczów złotych, zaœrubował na powrót łapę, kamień na swe miejsce zasunšł, a klucze zabrał. Udał się prosto do bazyliki i porachowawszy słupy zaszedł do kaplicy sobie wiadomej. Był tam ciężki konfesjonał drewniany roboty snycerskiej, który się na czopie obracał. Gdy go złodziej obrócił, znalazł kamiennš niszę, wktórej głębi znajdowała się płyta. Zdjšł jš, wszedł i znalazł się w korytarzu wydršżonym w grubym murze. Miał fosfor sycylijski i jeden kamień przezroczysty, wydajšcy z siebie jasnoœć słońca. Użył go do oœwietlenia i ciasnymi zeszedł schodami.Tu, będšc już pod powierzchniš morza, zbliżył się do wielkiej sali, dokšd wiodły wielkie drzwi dębowe, sztabš żelaznš okute.Otworzył je kluczem i przeszedł. Był w sali, której sklepienie wspierało się poœrodku na grubej kolumnie. Wyciosana tam była historia œwiętego Marka od Aleksandrii aż do tajemniczego grobowca. Widać tam było kupców weneckich nabywajšcych ciało œwięte; dalej widać było, jak je okrywali słoninš, jak muzułmanie przestraszeni uciekli. Widać tam było dalej, jak szli na okręt, jak ich napadła straszliwa burza. Widać było, jak wylšdowali w Wenecji, wchodzili do koœcioła, do podziemnego grobowca. Widać było, jak doża sam jeden skrycie kryptę odwiedza... Złodziej francuski odœrubował kolumnę i znalazł w podstawie okršgłe schody. Zeszedł po nich i ujrzał ogromnš przestrzeń, strachem przejmujšcš. Ale byłtam guzik w murze okolicznym. Przyciska go, i oto spada most żelazny. Bez tego mostu zleciałby był w przepaœć, gdzie koła. obracały się cišgle, gdzie ostre noże i kolce żelazne posiekłyby œwiętokradcę. Przebywszy most znalazł trzy kraty żelazne, które umiał otworzyć sekretem symbolicznym. Wówczas stanšł u ostatnich drzwi z bršzu, które złotym kluczem otworzył. Tu olœnił go widok kaplicy. Ujrzałtam wazy, urny, lichtarze, kadzielnice złote, srebrne i z drogich kamieni. Sto œwiec woskowych płonęło, woniš napełniajšc powietrze. W œrodku był ołtarzzrobiony z tego metalu, z którego jest pierœcień dla doży zaœlubiajšcego morze. Na nim był posšg œwiętego Marka ze lwem przy nogach. Lew miał paszczę otwartš, a zamiast oczu - diamenty. Klucz grobowca był w paszczy Iwa. Gdybyœ go wzišł ty albo ja, wystrzeliłby ze straszliwym hukiem, a przez tajemnicę magicznš poruszyłby dzwony Œwiętego Marka. Doża nadbiegłby z patriarchš. Ale złodziej wiedział dobrze, co czynić. Obrócił cztery razy ucho lwa i klucz sam wyszedł z grożšcej paszczy. Wtedy wkłada klucz w zamek grobowca, otwiera... Œwięte koœci przed nim leżš! Œwiętokradztwo! Przekleństwo! Wieczne potępienie! Bierze œwięte koœci, obwija je wpłaszcz swój. Korzysta z przejœcia, które na dnie grobowca znajduje. Wstšpił na korytarz. Korytarz obraca się, podnosi. Dalej znajduje schody. Długo otwiera drzwi ostatnim złotym kluczem i oto wchodzi do bazyliki na balustradę nawy, gdzie zwykle nikt nie patrzy. Czeka nocy, ażeby uciec. Ucieka. Noc upływa..." Całe towarzystwo słuchało tych słów w bolesnym wzruszeniu. Twarze były jak skrzepłe, oczy zdrętwiałe. Ten i ów ukrył twarz w dłoniach. Jeden ksišżę Gintułt słuchał obojętnie. Ogarniało go nie współczucie, lecz właœniepogarda względem tych, którzy zdolni byli wzruszać się tak tym, co ich najbardziej hańbiło. Wydali mu się jak szalbierze, którzy usiłujš zrobić interes na ostatniej resztce własnoœci ludu. Nie zdšżyli wydrzeć korzyœci z błędnych jego wierzeń i głupich plotek, błędnych i głupich z ich winy, więc czyniš to teraz w chwili stosownej, kiedy nie pora już osišgać korzyœci wyższego rzędu. Ci sami, którzy przedsiębrali wszystko przez szeœćset lat dla zdławienia i zniszczenia praw motłochu, odwoływali się do motłochu, gdyprzyszło karę ponieœć za winy. Czyliż - myœlał - nie sš jak żebracy wycišgajšcy rękę? Udajš ludzi wierzšcych w doskonałoœć praw swej rzeczypospolitej... Gdybym też teraz wstał i zapytał ich: jak się zapatrujš na maksymy Fra Paola Sarpi, na owe wytyczne zasady udzielane prokuratorom? Pierwsza zasada: trzymać wstanie cišgłego ubóstwa stan szlachty zubożałej. Druga zasada: poprawić artykułykonstytucji w taki sposób, żeby można byłoposługiwać się nimi w miarę potrzeby. Trzecia zasada: schlebiać głupocie, namiętnoœciom, a nawet występkom motłochu. Nie wstał jednak. Wystarczyło mu wspomnienie słów mędrca, najgłębszego znawcy rzeczy dokonanych, Nicola di Bernardo dei Machiavelli. Oto były te słowa, zawierajšce prawdę dowiedzionš: "Jeżeli potężny nieprzyjaciel wstšpi w kraj jaki, naówczas wszyscy malkontenci z rzšdów swojego kraju przyłšczš się do nieprzyjaciela. Ten, kto panuje, powinien ichmieć na oku i nie dopuœcić tego połšczenia się, ale owszem pocišgnšć malkontentów kusobie i siły ich obrócić przeciwko potężnemu nieprzyjacielowi, aby sam jeden był panem w kraju. Jeżeli tego nie uczyni, narazi się na zgubę, ponieważ wszystko go opuœci". Ksišżę siedzšc na uboczu i niby to przysłuchujšc się rozmowie widział przed oczyma ów zastęp bagnetów znad słodkich wód Piawy, jako wynik naturalny formuły Machiavellego. Zdawało mu się, że œni, że dostrzega blade oblicze człowieka, który tak poznał sprawy ziemskie... Cóż by dał zato, ażeby z nim przepędzić jednš godzinę życia, usłyszeć odpowiedŸ na zadane pytania!... W tej samej chwili ktoœ z goœci przysiadł się do niego i zaczšł rozmowę. W trakcie jej zapytał: - Wszakże to rodak pański, adiutant Buonapartego, pierwszy nam przyniósł zapowiedŸ zniszczenia, deklarację wojny lub tak zwanego pokoju? Sam jeden wszedł na "olbrzymie" i na "złote" schody, do sali Cedrowej, gdzie zasiadała wszystka dziedziczna arystokracja Wenecji. - Rodak mój? Któż taki? - Oficer, nazwiskiem Sułkowski. - Czy być może? - Tak jest. Ksišżę dotknięty był tš wiadomoœciš. Józef Sułkowski był jego przyjacielem z lat obozowych. Razem niegdyœ uczyli się, fantazjowali, toczyli rozmowy. Ksišżę pamiętał go z czasów rydzyńskich... Pełen nieprzyjemnego uczucia ironii, która co chwila przeciwko niemu samemu ostrze bolesne zwracała, wyszedł z tego zebrania. Unikał też odtšd następnych. Spędzał dni sam; najczęœciej w gondoli. Jeżeli morze było niespokojne, wałęsał sięw obrębie lagun od Giudecci po Murano, zwiedzał brzegi twardego lšdu od Fesine doMestre. Codziennie pozdrawiał ulubiony swój most dei Sospiri. Kształt tego mostu był jakby wmurowany w jego myœli i stał się symbolem pewnych zajœć duchowych. Niby dziwne, magiczne szkło dawał widziećcałš prawdę życia. Z głębi jego okien, dzierganych w kamieniu, zdawały się patrzeć bolesne oczy Jakuba Foscari, kiedy wracał do swego więzienia... Nad swobodnymi wodami stała ta droga wzdychania w obliczu œmierci - między tym,co jest najbardziej rozkosznego w życiu ludzkim, a tym, co jest największym złem. Dzieje nieszczęœcia uczyniły jš pięknš i godnš myœli nigdy nie uprzykrzonych. Dziejeniepodległej siły ducha owiały westchnieniarodu ludzkiego. Gdy zdarzył się dzień cichy,ksišżę wyruszał o żaglu na morze i spędzał tam dzień cały. Szczególnie udał się jeden dzień pogody zupełnej, jasnoœci zupełnej, dzień senny po jesiennemu, przejrzysty i niezwykły. ŁódŸ nie kołysała się wcale. Morze było tak ciche, że tworzyły się na nim w matowych polach œwietliste miedze i drogi, niby polne szlaki między rolami zredlonymi pod wiosnę. Były momenty olœnień szczególnych, kiedy ruchliwe wody straciły wyraz ciekłoœci, stawały się bezwładne, zastygłe, przejrzyste aż do samego dna, jak niezmierzony utwór wyszlifowany i dršżonyw górskim krysztale. Wszystkie dokoła łodzi nie fale, lecz kręgi i okršgłe zwoje wody miały jednakowš barwę bez cieniów. Brzeg Lido i Malamocco roztapiał się i ginšłw morzu. Lšd był okryty białymi mgłami, aœnieżne Alpy Julijskie zdały się być przemijajšcym obłokiem. Daleko z południowej strony leżały nad płonymi wodami chmury płasko rozcišgnięte, mamišc oczy, jak gdyby bliski lšd, na którym siniejš, pasma gór ukrytych w tajemniczych tumanach. Tylko jakiœ samotnie stojšcy w niebiosach obłoczek tejsamej barwy kłam zadawał złudzeniu. Wracajšc z tej wycieczki ksišżę ostrzeżonybył przez gondolierów, że na plac wysiadaćnie można. Łodzie jak stado rozbitych kaczek miotały się u wejœcia do wielkiego kanału i tłukły pod brzegiem kamiennym. Istotnie, przebiwszy się przez tłum czarnych stateczków, ksišżę spostrzegł nawybrzeżu Piazetty linie wojska z bagnetami,zwróconymi ku morzu, a nadto paszcze dział i kanonierów z zapalonymi :omami. Kazał podjechać do brzegu i wysiadł. Ale gdy chciał wstšpić na plac, pierwszy żołnierz z brzegu kolumny skierował ku niemu bagnet. Ksišżę spojrzał na jego mundur, w oczy i na chybił trafił rzekł popolsku: - Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus...- Na wieki wieków... - rzekł tamten z niekłamanš radoœciš i wszystek się przemienił w uœmiech przyjazny. To samo jego koledzy z szeregu. - Puœcicie mię, panowie bracia, na plac? - Nie możemy... - odpowiedzieli szeptem. - Nikogo na plac nie puszczamy. - Toż czemu? Wczoraj było wolno, a dziœ nie? - Cały garnizon pod broniš. - A wy jakiejże broni jesteœcie? - My sš strzelcy z pierwszego legionu generała Kniaziewicza. Dwie nas kompanie drugiego batalionu pod szefem Forestier. - Kto dowodzi? - Major Chłopicki dowodzi. - A którzy oficerowie subalterni? - A jest adiutant Sielski, Bolesta. Jest kapitan Downarowicz, Kozakiewicz, z marmuru..miejsca. Spojrzał na ej8Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjź ° @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż{PŔ X | Ôc €}ä.c ~)°c Â7™1 Borowski, Kończa i Koszucki. - A reszta legii gdzie? - Poszła w Breœciańskie i Mantuańskie, i ażw samš Bolonię, co teraz zrobiona stolicš nowej republiki. - Cóż znowu za republika? - Transpadan. La République Transpadane sięnazywa. - Miło to zetknšć się ze swoimi... Może byœcie waćpanowie puœcili mię na plac. - A kiedy nie możná... - E... rozsuń się ta!... Niechże idš, aby chyłkiem po podcieniu, a wele pałacu... - Żeby zaœ Bolesta nie zobaczył! Ksišżę przesunšł się i wydostał na rynek. Dopiero minšwszy pałac dożów ujrzał przyczynę zbiegowiska. Przed samym wejœciem do katedry stały tęgie słupy rusztowania, a na nich biegali żołnierze. Olbrzymie liny na blokach snuły się w cišgłym ruchu. Nie można było zrozumieć w pierwszej chwili, co się to dzieje. Plac pełen był ludu, który przerwał był kordony i przez rumowie Fabrica nuova, przez zaułki Prokuracjów wtargnšł do œrodka. Teraz miotał się bandami ku bazylice. Żołnierze łomotali napastników kolbami i bronili przystępu, ale, w tłum zmieszani, nie mogli mu dać rady. Szarpany na wsze strony, znajdujšc się co moment.tomiędzy gawiedziš, to wœród żołnierstwa, ksišżę spostrzegł nareszcie przyczynę. Na linach niezmiernej gruboœci, wcišż wodš zlewanych, spływał na dół drugi z rzędu koń grecki. Liny sprężyœcie drgały, toczšc się z wolna po blokach, a wielki koń, ważšcy blisko dwa tysišce centnarów, bokiem do ludu zwrócony, posłusznie szedłna dół... Było coœ nad wszelki wyraz tragicznego w tym zstępowaniu wielkiego znaku, żywego pomnika czasów Aleksandra Macedońskiego, było coœ wstrzšsajšcego wtej wędrówce nowej... Ksišżę nastawił uszu. Słyszał, że żołnierz naokół słucha rozkazów polskich, między sobš mówi po polsku. Dojrzał ludzi w mundurach tej samej barwy, cišgnšcych tłumem liny... Zatrzšsł się od strasznego gniewu. Ocknšł się w nim pan. Twardym krokiem, laskš rozpychajšc przed sobš żołnierzy, którzy na widok jego bladej twarzy i oczu bezwładnie opuszczali broń, wszedł w samœrodek, pod rusztowanie. Tam piorunujšcymgłosem zawołał: - Kto tu wami dowodzi? Kilku oficerów, słyszšc mowę polskš, wysunęło się z różnych stron, bezradnie patrzšc. Nareszcie z dala, bez poœpiechu, wyszedł z tłumu oficer starszy z pytaniem: - A co tam? Nie puszczać! - Waœć tu dowodzisz? - zawołał ksišżę w kierunku tego człowieka. - Ja dowodzę. O co idzie? - Nazwisko waœci? - Moje nazwisko?... Co to jest? Co to za jeden? - Nazwisko waœci?! To œmiesz żołnierza polskiego do takich dzieł!... - Kto wasan jesteœ? Mam rozkaz ludzi użyć,więc używam. - Masz rozkaz imię polskie hańbić na wieki!... - poczšł nań krzyczeć jak na ekonoma, dławišc się słowami ze wœciekłoœci, idšc nań z laskš. - Co to jest? Kto to? Jak œmie! Bacznoœć! - Kondotiery! - Rabusie! - Daj go tu! - Pachoły, siepacze! Karabiny zamigotały w oczach księcia. Sto pięœci chwyciło go za bary. Rzucony na ziemię, z piersi przyduszonej kolanami, ze œciœniętej gardzieli, krzyczał ostatkiem sił:- Nie pozwalam! Rozdział 13 ŻOŁNIERSKA DOLA Już następnego dnia ksišżę Gintułt wyjechał z Wenecji. Powzišł był wiadomoœć, że wódz legiów w Weronie albo w Montebello znajdować się musi. Mówiono szczególnie o Montebello, gdyż tam przebywał generał en chef, otoczony jak koronowane ksišżę przez ministrów Austrii,Rzymu, Neapolu, Sardynii, Genui, nieszczęsnej Wenecji, Parmy, kantonów Szwajcarii i wielu państewek niemieckich. Ksišżę Gintułt jechał z postanowieniami zaniesienia protestu przeciwko czynnoœciomrabunkowym, na korzyœć Francji, batalionów weneckich. Stanšł na lšdzie pełen furii i poganiał swego woŸnicę, ale nim do Padwy dotarł, już zaczšł odzyskiwać spokój. Pędzšc od œwitu starymgoœcińcem wzdłuż kanału de la Brenta, podniebem ciepłym a smutnym, zasłanym wilgotnymi chmurami, wœród pól jak oko sięgnie zarosłych szczepem winnym o liœciuprzywiędłym, srebrnoszarym, jak gdyby szronem okrytym, wœród gajów drzew oliwnych, które od połowy wysokoœci Gór Euganejskich zstępujšc całš ziemię płaszczem osłaniajš, uciszał się z wolna. Mroczne już liœcie morw z festonami wina, drzewa migdałowe, figi, słodkie kasztany, brzoskwinie i dziki granat tworzyły sploty różnokształtne nad żyznš; rodzšcš ziemiš. Spracowane gaje oddawszy człowiekowi owoc pogršżały się w błogosławionš dobę spoczynku. Jeszcze tylko grona winne, brunatne i jasne, tu i owdzie cišżyły na wštłych gałęziach. Sennymi oczyma ksišżę witał i żegnał wonne pagórki otaczajšce Padwę, wapienne złomy Vicenzy. Gdy minšł te okolice, wjechał w kraj morwy. Tegoż dnia dotarł szerokš drogš, wysadzonš lipami, do Werony. Nim rozpoczšł kroki w celu dowiedzenia się o miejscu pobytu generała, chciał rzucić okiem na miasto, którego nie znał. Łatwo trafił do amfiteatru rzymskiego, na plac dell'Erbe i sšsiadujšce z nim dziedzińce dei Signori oraz do grobów Scaligerowskich. Nie tego wszakże szukał. Już w drodze opanowało go szczególniejsze utęsknienie do Werony. Z głębi myœli wzburzonych, błędnych i bezładnych raz w raz wypływało jedno i to samo imię: Julia... Ksišżę uczuł niewysłowiony urok tej Julii, przez poetów wyœnionej, cichej dziewczynywerońskiej. Widział niemal cielesnymi oczyma jej twarz, pamiętał każde jej słowo, tak pełne miłosnego męstwa, tak prawdziwe i tak nieomylne, że każdego człowieka dzieje w sobie zawierajš. Pod przedziwnym jesiennym niebem Werony, które nie chłodem, lecz rzeŸwoœciš owiewai dodaje mocy a wiary w siebie jak uœcisk dobrego przyjaciela, szedł ulicami szukajšcna oœlep. Œnił na jawie... Czeka go tutaj szczęœcie... Mrok już zapadał. Łudziło go omamienie, dyszšce samš rozkoszš i radoœciš, o którym przecie wiedział, jak okrutnš jest igraszkš, że to jego samego czeka w czarodziejskim pałacu Julia z Capulettich rodu. "Jeszcze ranek nie tak bliski. To słowika, nie skowronka pieœń. Ten słowik œpiewa nocš codziennie tam, w liœciach ciemnego granatu. Wierzaj mi, że to był słowik"... Do niego wyrzeczone sš te słowa pełne szczęœcia i szaleństwa. Cóż to tak szlocha w sercu? Tak rwie się i kona?... "Jest to skowronka głos, zwiastuna dnia. To już nie pieœń słowicza! Widzisz na wschodzie te smugi zazdrosne, co złocš jasnoœciš obłok poranny? Wypaliły się pochodnie nocy tej. Dzień ršczy wspina się już po mglistych wzgórzach". Już przeszła czarodziejska noc młodoœci. Wypaliły się jej pochodnie... Zapytał jednego z przechodniów o dom Juliiiwkrótce przyprowadzony został do jego bram. Zaœmiał się szyderczo i długo. Odrapana buda, w której mieœci się szynk ostatniego rzędu i coœ jeszcze gorszego. W głębi czarodziejskiego pałacu kupy gnoju szerzšce fetor nie do zniesienia. "Błogosławiona, o błogosławiona po dwakroć nocy! Czyliż to wszystko, dokonywujšc się w tobie, nie jest tylko marš? Coœ tak lubego możeż być istotnym?"... Cha-cha... Powlókł się nieznanymi ulicami, dŸwigajšc na ramionach brzemię rozczarowania ciężkie jak góra. Błšdził to tu, to tam. Nocbyła już zupełna, przechodniów coraz mniej, a ci, co się jeszcze wałęsali, nieœli zapalone latarnie. Księiyc wypłynšł na niębo. W nikłym blasku jego kwadry ukazywały się z cienia fantastyczne gmachy i wieże. Oto rozesłal się w bladej poœwiacie marmurowy dziedziniec. Łuki i gzymsy okien, wyskoki balkonów, wielkie obłški portyków utkane ciemnymi plamami medalionów prokuratorskich, szczególne złamania dachów tworzyły na białych licach sšsiedńiego pałacu niewymowne linie,wyrwy i znaki. Białe œciany z marmuru, które księżyc œwiatłem oblewał, były takiej samej barwy jak on. Przysišgłbyœ, że je wykuto ze skamieniałej œwiatłoœci miesięcznej. W zagłębieniu przed koœciołemSanta Maria Antica, między jednš białš masš a drugš, wynurzały się z czarnej czeluœci dreszczem przejmujšce grobowce Scaligerów. Tam pod gotyckim poddaszem œpi wyprostowany, miecz swój piastujšc, ksišżę Mastin Drugi. Obok niego wszystek z białego marmuru leży Can Signorio. Na obraz sennych marzydeł, niby z otwartych grobów, wybuchało to przedziwne snycerstwo. Baldachimy, łuki, kręcone kolumny, ramiona i rzeŸbione wyłogi ciskały na oœcienne mury jakoby cyfry jakieœ i napisy, znaki niepojęte i słowa... Ksišżę błškał się tam w samotnoœci, nie spotykajšc nikogo, ani żywego ducha. Miasto było jak umarłe. Nawet z jego głębi, z oddalenia nie dochodził turkot. Wszystko naokół leżało w martwocie, jakoby cmentarz olbrzymi, pełen grobowców. Podróżny usiadł na przymurku i zapadł w swoje marzenia. Wtem z ciemnego przejœciaod strony Adygi wynurzył się miarowy łoskot kroków i rozległ głoœno na oniemiałych placach. Z cieniów uliczki wysunęła się kolumna żołnierzy i szła wprost na księcia. Iskry zalœniły na bagnetach. Gintułt usunšł się z drogi i chciał oddalić w kierunku placu dell'Erbe, kiedy dowódca oddziału coœ zaczšł mówić do niego. Ksišżę nie zrozumiał i szedł dalej.Wówczas kilku żołnierzy otoczyło go ze wszech stron i siłš pocišgnęło przed oblicze oficera. Ten srogim głosem pytał go kilkakroć w łamanej włoszczyŸnie, czemu nie ma latarni, jak się nazywa, skšd i dokšd idzie... Ponieważ badany nie odpowiadał, wtršcono go w œrodek kolumnyi przymuszono do marszu pospołu z niš. Zaledwie oddalili się z tego miejsca o kilkadziesišt kroków, kiedy ksišżę usłyszałobok siebie szept jednego Ÿołnierza do drugiego w najczystszej mazurskiej mowie:- Północek, psia dusza, za pasem, a ty się uganiaj po dziurach, łap włóczykijów... - Spać się chce, że to nosem się podpierasz, nie - ganiaj! - Wyœpisz się jeszcze, aby jeno za rzćkę a dopaœć barłogu... - Cichajta! W szeregach nie mamrotać! - Ale! - Wyœcie zaœ, chłopcy, z jakich okolic? - rzekł ksišżę z niechcenia a głoœno. Wrażenie tych słów było tak mocne, że kolumna bez rozkazu stanęła. Sam srogi dowódca zmieszał szyk i wlazł w œrodek oddziału. - Polak? - mówił z ogromnym marsem na dwudziestoletniej twarzy, gdy błysnęła latarnia i mógł zajrzeć brańcowi w oczy. - A Polak. - Nazwisko? - Na cóż to waœci potrzebne? - Pytam się! Nazwisko? - Nie powiem nazwiska. - Co tu waćpan robisz sam jeden na ulicach Werony? - Szedłem na schadzkę z Juliš Capelletti œrodkiem jednej z ulic Werony. Ale co tu waćpaństwo robicie w charakterze drabów nocnych? I waœć na ich czele w tak wielkimkapeluszu i kołnierzu? Pytam się! - Bez przymówek, ho wsadzę na areszt o chlebie i wodzie! - Wiedz waœć, .żem starszy oci ciebie rangš wojskowš, latami służby i tam dalej. - Dowody? - Pytam się, co tu robicie. - Spełniamy rozkaz komendanta placu. - To jest czyj? - Teraz generała Kilmaine... - niezdecydowanym już głosem odpowiedział rycerzyk. . Pocišgnšł Gintułta na bok i szepnšł: - Miasto wre. Toż w kwietniu, od 17 do 24, wyrznęli pięciuset Francuzów. W samym szpitalu chorych zamordowali 400, bezbronnych. Pomimo zdobycia go i kapitulacji 24 kwietnia emeuta w nim nieustajšca. Stšd surowoœć. Patrol za patrolem. Nikomu nie wolno nocš z domu wychodzić. Musimy ich trzymać za gardło...- A was tutaj dużo? - Było 2600 ogółem wiary, w Mantui pod Wurmserem siedzšcej. Z nich to załoga. Że wódz zabrał oficerów zdatnych, więc imionmiędzy nami znajomych nie było. Przyszła potrzeba atakowania Werony, kiedy już generał Balland pięć dni bronił się przed Wenecjanami, zbuntowanym motłochem weroliskim i chłopstwem z okolic. Po całych dniach bili z tortów Saint-Pierre i Saint-Felix, z cytadeli. Posłali zdrajcy Wenecjanie po Laudom, żeby ich przyszedł ratować. - Waćpan tu byłeœ? - Jakże! Już my w starym zamku nie mieli nadziei. Jeœć nic było co, amunicja wyszła.Generał-komendant Beaupoil zaczšł się układać... Nie było żadnej nadziei... Żšdali, żeby my złożyli broń i przeszli wszyscy codo nogi przez Porta Vescovo. Byliby nas żywcem zarznęli. Aż tu nadchodzi wieœć: pokój zawarty z cesarzem. Z Laudom nic! Radoœć nas ogarnęła... - Radoœć was ogarnęła, że pokój... - zaœmiał się ksišżę szyderczo. - Zaraz też ze szczytu fortu Saint-Felix rozpoznali kolumnę zbliżajšcš się. To był generał Chabran. Wnet szturm do bramy San-Zeno, bo miał dwanaœcie armat! Tam toszli i nasi z szefem Liberadzkim na czele. Ale że mu prorok w Awinionie œmierć przepowiedział od pierwszej kuli, więc też padł pierwszy. - Co też to waszmoœć? - Prawda œwięta! Ale nie czas tu i miejsce na gawędę. Proszę ze mnš. Taki rozkaz! - Może byœ mię waćpan puœcił na oficerskiesłowo. Jestem tu przejazdem. Nie będę robił emeuty w Weronie. Nazwisko Gintułt. Z ksišżęcego rodu... - Nie przemawiajš do mnie rody ksišżęce, com złożył przysięgę nienawidzenia tyranów! - rzekł ze srogoœciš oficer. - Do licha! Idę posłusznie. Ruszono w drogę. Ksišżę mimo chęci obszedł całe miasto. Znużony też był potężnie, ale nie żałował, że się tak stało.Maszerował w żołnierskiej kolumnie twardym, chodziwym krokiem. Ów poszept żołnierza w marszu, podniecajšcy łoskot stšpania, szczęk broni... Wprowadzony do koszar w cytadeli, znalazł się wkrótce w izbie wštpliwego przeznaczenia, a mocno naœladujšcej psiarnię. Zaraz jednak wywołany został z tej kaŸni, gdzie po kštach chrapały jakieœ twory ludzkie, i wprowadzony, oczywiœcie w drodze łaski, jako rodak, do sali oficerskiej. Był to rodzaj kasyna , widocznie, a zarazem jadłodajnia oficerów w służbie czynnej. Mieœciły się tam stoły do kart, fajezarnie ibilardy. Sala była pełna młodzi oficerskiej.Jeniec z placu Scaligerów tak był znużony, że na nikogo nie patrzšc rozsiadł się na ławce i wycišgnšł nogi. Dopiero gdy cokolwiek odpoczšł, podniósł głowę. Dym tytoniowy Ÿarł w oczy i zasłaniał przestrzeń zupełnie. Œwiece ledwie w nim było widać. Rozmowy, wrzaski, okrzyki, spory w języku polskim, francuskim, włoskim, niemieckim tworzyły wrzawę nadzwyczajnš. W jednym miejscu banda obsiadłszy stół piła, ryczała i œpiewała chórem jakšœ pieœń włoskš arcysproœnš. Obok przy długim stole grano w karty, gdzie indziej z wrzaskiem i plastycznš aż do zbytku mimikš ktoœ opowiadał niemożliwe anegdoty francuskie, a słuchajšce koło pokładało się od œmiechu. Wcišż dawał się słyszeć brzęk szkła, szczękanie pałaszów, walenie pięœciami do taktu... Gdzieœ za fajczarniami, za karcianym stołem, tłamsiła się osobna kupa. Coœ tam tajemniczego robili, pochyleninad stołem osobnym. Gra cicha, to znaczy na grubš stawkę... pomyœlał ksišżę i ruszyłw tamtš stronę, Ale już z dala poznał, że nie grajš. Doszły jego ucha znajome polskiematematyczne terminy... Stary oficer z krótko przystrzyżonymi włosami i małym wšsem, a twarzš tak surowš, jakby była zkamienia wykuta, z czołem porytym w bruzdy i œcišgniętymi brwiami, spokojnie cišgnšł wykład. Dookoła, za jego plecami, obok i przed nim, notesy podsunšwszy ku œwieczkom łojowym, tłum cierpliwie notował. Ksišżę przysunšł się do nich, znalazł kšcik za wszystkimi i ciekawie słuchał. Patrzał spod oka na niezgrabne mundury z nędznego sukna, na owe naramienniki z napisem: Gli uomini liberi nono fratelli... Objšł głowę rękoma i, na poły słyszšc wrzawę, utonšł w myœlach. Te anegdoty, swada, żart ze wszystkiego, owo tęgie oficerskie dufanie w siebie, czeœć dla zgrabnoœci swych łydek i siły w gnatach - wszystko to wróciło go ku dawnym chwilom. Ta kapitalna duma żołnierska! Coœ w nim zadrżało. Œmiech buchnšł z piersi. Wodził oczyma po ubraniach, po twarzach. Cóż za zuchy! co za bestie czubate! Każdy z pewnoœciš zaprzysišgł się na nienawidzenie tyranów... Do stu tysięcy bomb!-myœlał ksišżę-muszę i ja wyimaginować sobie jakiego tyrana i znienawidzieć go potężnie, żeby mieć prawodo wstšpienia w szeregi tych diablšt. Kiedy spostrzegł, że wykład z zakresu fortyfikacji, o budowie "dzieła rogowego",na chwilę przerwany został, a ten i ów ze słuchaczów nachyla ku swej szklanicy szyjkę wspólnego fiasco, skłonił się przed pierwszym młodzieńcem z brzegu i spytał: - Racz mię waszmoœć objaœnić, jaka to jestbroń, której mundur nosisz? Młody oficer zmierzył go oczyma, ale odpowiedział z galanteriš: - Miło mi powitać rodaka... Czy może kandydata do stanu wojskowego? - Właœnie, właœnie... - A no! Co do broni, to najœwieższa formacja. Strzelcy augzyliarne. Battaglione cacciatori legione polacca ausiliaria delta z marmuru..miejsca. Spojrzał na ej8Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjź ° @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż€Pm c ˝ Ţc ‚›1 O ƒĚ'é c€„ľ5˝ DLornbardia - wyrecytował jak lekcję. W chwili, gdy to mówił, wszyscy jego koledzy zwrócili się raptownie w stronę drzwi wejœciowych. Oficer rozmawiajšcy z księciem - również. Gintułt poszedł oczymaza ich wzrokiem. Od wejœcia przez œrodek sali przebijał się oficer wyższy, lat czterdziestu z górš. Był tak wielkiego wzrostu, że jego ogromna, dług, wygolona twarz ukazała się nad całym tłumem. Płaszcz, całkowicie okryty kurzawš, zwisał z jego ramion, kapelusz był mocno naciœnięty na oczy. Ksišżę od jednego spojrzenia poznał tego wojownika. Bez namysłu poszedł za nim. Dšbrowski minšł salę, prędko i z dala oddawszy pozdrowienie wojskowe na ukłon podkomendnych. Wstępował po kamiennych schodach na piętro. Za nim szło kilku towarzyszów, którzy widocznie skšdœ dopiero co przybyli. Nie dajšc im wyprzedzić się, ksišżę poszedł za dowódcš, szybko postanowiwszy od jednegorazu załatwić swš sprawę. U wejœcia do jakiegoœ korytarza na górze Dšbrowski obrócił się i spostrzegł obok siebie przybysza. Zlustrował go twardym i zaczepnym okiem. - Panie generale, pragnę prosić o chwilę rozmowy... - Kto prosi? - Jestem ksišżę Gintułt. - Gintułt... Gdzieœ widziałem... - Pod Powšzkami. - Es ist... ja... Pan przybywa z Paryża? Może z hotelu Diesbach? - Bynajmniej! Przybywam wprost z kraju, aw tej chwili z Wenecji. Właœnie w interesie rodaków tamtejszych chcę koniecznie słów parę... - Czy co ważnego? - Tak jest. Generał otwarł drzwi i wpuœcił go do pokoju o niskim stropie. Stało tam na ceglanej posadzce łóżko i kilka sprzętów. Dšbrowski poszukał oczyma miednicy i, przeprosiwszy goœcia, zaczšł œcišgać z olbrzymich ramion kurtę, przypominajšcš mundur kawalerii narodowej, który nosił był w brygadzie Byszewskiego i na wyprawie wielkopolskiej. Rzekł poœpiesznie:- Jestem na wsiadanym. Dziœ jeszcze mam sporo do załatwienia, toteż mów prędko, moœci ksišżę. Gintułt nie tracšc czasu zaczšł rozpowiadać o tym, co widział w Wenecji, wykładać całš aferę. Z poczštku wyrazy więzły mu w gardle i nie szły na usta, ale wprędce gniew wczorajszy jšł go przypiekać. Toteż żimno formułujšc zarzuty, ciskał w słuchacza nieodparte argumenty. Generał zawinšł wysoko rękawy koszuli i zlewał sobie obficie głowęwodš. Ksišżę zniecierpliwiony tym przerwał. Alc wódz zawołał: - Słucham, moœci ksišżę, słucham uważnie.- Może nieco póŸniej... - Mam żadne póŸniej! Jutro idę z moimi w marsz. - Dokšd, jeœli wolno zapytać? - Jak to dokšd? Twarzš ku północnemu wiatrowi. Zęby mu błysnęły. - Przecie zawarte preliminaria... - Ale pokój jeszcze nie zawarty. Zwlekajš. Szczęk oręża powie nam, czy chcš podpisać, czy nie. Ocierajšc wielkš, czerwonš twarz swojš ręcznikiem, spytał: - Więc zdjęli konie Aleksandra Wielkiego?... - Mówię to, co widziałem na własne oczy. - A hultaje! - dorzucił z mniemanš indygnacjš. - Panie generale... To nie może być! Nigdy jak œwiat œwiatem nie splamił się nasz ród takim uczynkiem. W nadziei, że pan generałmocš i władzš swš nakaże tym ludziom wyłamanie się z haniebnych służb, przyszedłem tutaj. Jestże to rola polska deptać cudze rzeczypospolite? Po toż wyszła w te kraje owa wiara? Dšbrowski wdziewał z obojętnoœciš swš kurtę. Zbliżył się do księcia i rzekł twardo:- Waćpan do mnie w jakim charakterze to mówisz? - Mówię to jako szlachcic polski z prawieków. - Ja jestem także obywatel polski! Oto maszmojš rezolucjš: żołnierz nasz musi zajaœnieć cnotš na œmierć gotowš, konduitš, żelażnš subordynacjš i energiš. Dopiero wtedy zaufajš mu ci, którym ja honorem swoim za żołnierza raczyłem. Waœć mi radzisz, żebym co tchu zdusił gorliwoœć żołnierskš i zaczynał od rokoszu? - Nic nie zaczynać, jeœli droga haniebna! - Wdziać taki oto strój pański podróżny i wyjechać na wojaż. Mógłbym już przerwaćdysertacjš, skoro mię ksišżę obrażasz, ale że cię pamiętam z pola, więc powiem, jak jest. Mówisz, że ja i moi idziemy drogš hańby. I co? Wskazujesz na pokonanie Wenecji. A Wenecja to co'? To tajny sojusznik Austrii, to wróg przebiegły i chytry. Przez usta Giustinianiego, Pesara i innych, zapewniajšc o neutralnoœci swojej, za plecami, kiedy wojska republikańskie wżerały się w kamiennš Pontebbę, rznęły w Sterzing, oblały się krwiš pod Klagenfurtorganizował na tyłach rozruch Werony, uzbrajał całš ludnoœć swych krajów i zamordował oficera Laurier w swym porcie. A co to jest Wenecja? Żal ci tak, moœci ksišżę, tej szlachty, która do złotej księgi pisała się nie krwiš, lecz za cenę dziesięciu tysięcy cekinów złupionych w handlu albo z cudzego dobra w Cyprze, w Istrii, Gorycji... żeby na fundamencie kupionego szlachectwa mieć prawo do pluciaz loży w teatrze na lud. Znasz chyba doskonale prawa ich, kodeks karny, więzienia, zasady moralne. Cóż to złego uczyniła Francja niosšc w te kraje swe wielkie prawa? Lud wenecki pieœniami powitał żołnierzy francuskich. A twoje bršzowe konie, moœci ksišżę... Żartuj zdrów! Te konie, zwiastujšce zwycięstwo, komuż należš się dziœ, jeœli nie wielkiemu wodzowi? Azaliż Wenecjanie majš do nich prawo? Skšd je wzięli? Pięœciš, przemocš. To jest wojenny łup. Toteż jako łup idš dalej. Ja zresztš... Ale ci mówię: konie Lisippa należš z prawa do wielkiego wodza, Buonaparty. Żołnierze nasi nie uczynili nic złego słuchajšc rozkazu swych dowódców. - Widzę, że moja sprawa przegrana. Nie pozostaje mi nic innego, tylko pożegnać pana generała. Dšbrowski wycišgnšł rękę. Poczciwy uœmiech z serca rozjaœnił jego twarz. - Nie chciałbym rozstać się z księciem panem w gniewie. Zostań chwilę. Powiem ci jeszcze słowo. Prawie siłš odprowadził go do drzwi otwartych na balkon i tam wtršcił. Tymczasem weszli do pokoju sztabsoficerowie z dołu. Ów starszy, którywykładał naukę o szańcach i mostach, zbliżył się do wodza z ukłonem. Już rozeszła się w sali wieœć o marszu od towarzyszów, którzy przybyli z Montebello.- Pisz, bracie, rozkaz na jutro. Idziemy wprost aż na Palma Nuova. Mamy się z naszymi połšczyć w wšwozach Gorycji. Oficerowie obstšpili stół. Dšbrowski usiadł przy nim, wsparł łokcie i czoło ukrył w dłoniach. Zaczšł dyktować rozkaz dzienny. Tamci z poœpiechem pisali. Ksišżę, słuchajšc tych kategorycznych słów, mimowiedzy prostował się jak podkomendny. Znowu pójdš te tłumy niepłatne, głodne, obdarte, w kurzu obcych goœcińców, forsownymi marszami, œlepo wierzšc, że Wiedeń jest ich drogš... Z głębiny nocnej dochodził plusk Adygi ujętej w brzegi z granitu. W dole uœpione miasto bieliło się odsłabego blasku księżyca. Skończywszy rozkaz, wydawszy cały szereg ustnych poleceń generał podniósł się i zwrócił z pożegnaniem do swoich. Wszyscy zaraz wyszli. Kiedy za ostatnim drzwi się miały zamknšć, rzucił jeszcze: . - Eliasz, obudŸ mię jutro do dnia... Za chwilę był we drzwiach prowadzšcych na balkon. - Daruj, moœci ksišżę... Spać, spać! Ale jeszcze słowo... - Nie chciałbym być natrętnym. - Muszę powiedzieć to, co się należy. Ujšł go pod rękę i olbrzymim przedramieniem przycisnšł go do swego boku. Zaczšł szeptać: - Ty jeden cierpisz nad wszystkimi obiektami, jakie oczy widziały? Ciebie jednego żal nocami budzi? Ech, bracie! Ja się to samo przez krwawe łzy przypatrzyłwszystkiemu, gdym z Garde de corps elektora przyszedł. A póŸniej, a póŸniej! Alemoja dusza nie do żalu destynowana, moje oczy nie do łez. Wszystko w sobie trza zaprzeć na zamki, na klucze. Myœl teraz nad tym: te legie, ta chłopska i małoszlachecka masa -to któż to jest? Ludzie z prizonów i zbiegi. Gniew w tobie kipi na samš myœl, że oni w służbie Buonaparty czyniš, co im dzienny rozkaz przepisze... Myœl nad tym, co by cisami czynili w austriackim glicie. Azaliż nie lepiej... - W klubach przemocy, z musu, nie z dobrejwoli! - Nie ma już dobrej woli! BcSgdał, Bóg wzišł. Wybij to sobie z głowy. Teraz praca na œmierć. Wszystko od samego poczštku zaczniesz i udŸwigniesz ciężar dziesięciokrotny! Ile krwi, męki, trudu, sławy wsišknie w obce pola - któż to odgadnie? Ale zostanie reszta. Ze wszystkich rozstajnych dróg jedna jakaœ będzie prowadziła! Żyły będš pękać, krew zza pazurów tryœnie, ale to darmo. Iœć trzeba wiekuistym pochodem. Trza w karach odrobić wszystko i w mękach wyczynić wielkiego ducha. Co do mnie, znajdš mię wszędzie i zawsze, dopóki siły w tych gnatach, a krwi w żyłach. Nic mię nie zwróci z drogi. Mnie stu akuzatorów denigruje, żem Niemiec, bom się u Maurycego Bellegarde'a i u mšdrego Bliichera od fahnjunkra uczył, jak œlepo słuchać rozkazu, jak szyk sprawiać i jak wojsko wieœć do batalii. Ba, żonę mam Niemkę! Kondotier! Szuka chleba i awantur. Nie ma hańby, której by mi nie zadali. Wiem, że zedrš ze mnie ostatni strzęp dobrego imienia. Nie oszczędzili mi nawet ostatniego postrzału, zarzutu zdrady. Wszystko, co czynię, toć to za pruskie talary. Ale niechże tarn! Niech się Chadzkiewicz wygada! Towarzysze niedoli... ...la compagnia malvagia e scempia Con la qual tu cadrai in questa valle, Che tutta ingrata, tutta matta ed empia Si farŕ contra te... jak Dante wygnany pisał tu właœnie, w tej samej Weronie. - Pogardzić. - Ale i z drugiej strony, moœci ksišżę, rozkosz to niemała wystawać pode drzwiami francuskich potentatów, włóczyć się po cudzych schodach, wyżebrywać dla żołnierza swego żołd, buty, odzież byle jakš, prawo do walki i prawo do œmierci. Rozkosz to nie byle jaka: z poszeptów o słabostkach dyrektorów paryskich i cisalpińskich poznawać swe drogi, œcieżki sekretne i przełazy. Tamtędy własnymi sposoby iœć bez tchu i odpoczynku, dniem i nocš, między tysišcem zgryzot. Nie wyspaćsię i nie dojeœć, a żywić się i konsolować nadziejš. Toż mogłem pójœć w łaski króla pruskiego, w służbę takš czy innš. Ostatniegniazdo, Pierzchowiec, sprzedałem. Już teraz żołnierski chleb jeno został, taki sam jako i ojcu. Kondotier! JedŸ, moœci ksišżę, na wojaż swój, bo może by cię chęćwzięła kosztować naszego chleba i soli. A mówi ten stokroć mšdry poetš, że gorzki tochleb pono, "lepiej się nie rodzić!..." Z uœmiechem drwišcym patrzał w oczy księciu i na pożegnanie œciskał jego rękę. Rozdział 14 ZUCHWAŁY W miesišcu nivôse VI roku Rzeczypospolitej "obywatel" Gintułt zdšżał w zakrytej budzie jednokonnego fiakra o zachodzie mrocznego dnia styczniowego na wybrzeże Lunettes. Już od miesišca z górš bezczynniesiedział w Paryżu. Znał go dawniej przed żywiołowym wybuchem. Obecnie rozpatrywał się długo w tym samym mieœcie, jak gdyby w zjawisku nieznajomymwcale. Unikał starannie rodaków wszelkiegoautoramentu, zarówno stronników Barw jakMniewskiego, którzy zresztš w owej dobie łšczyli się w myœli zwołania sejmu. Wszystek swój czas ksišżę obracał na zaglšdanie w żywe oczy Rzeczypospolite j jednej i niepodzielnej. Tego dnia był dziwnie nieswój. Mokry, zimny, tajšcy œnieg zalewał i brudził ulice. Mury były przemokłe, twarze ludzkie niemiłe i jak gdyby spłakane. Sam ksišżę przezišbł do szpiku koœci i do głębi duszy. Ów œwiat, który teraz poznawał, a właœciwie nagle w całoœci zobaczył, zjawiska ogromne, sprawy lecšce na skrzydłach, wieœci wypełzajšce z zaułków, odgłosy rzeczy dawnych, szepty nowe, wcišż nowe, nagie ipotworne w swej nagoœci, poruszyły w nimz przyciesi wszystko, co nawykł uważać zaistniejšce na swoim miejscu, za pewne i za swoje własne. Wszystko stało jeszcze w jego duszy na tych samych fundamentach, wzniesione osobistymi siłami wœród ciężkich dni żywota, a przecież owe nadchodzšce nowe zjawiska, œmieszne tak bardzo na pierwszy rzut oka, męczyły do gruntu. Rodził się, prawda, w duszy nieustanny œmiech i tryskał na zewnštrz kryształowym dowcipem, a jednak towarzyszyło mu westchnienie bezsilne, niespokojne i znikome, prawdziwie jako cień. Wszystko stało na miejscu. Nic nie runęło i nie rozbiło się w gruzy. Życie szło, pędziło naprzód, wrzało od rozbudzonych sił. Wtulony w kšt karetki, owinięty płaszczykiem, ksišżę œmiał się patrzšc na postacie biegnšce ulicš, skulone od zimna. Wmyœli jego przelatywały podarte obrazy, nawłasne oczy widziane daleko. Jakiż olbrzymi skok z końca w koniec œwiata uczynił! Chwilami wlokły się w pamięci widoki straszne, nieznoœne, odpychajšce. Tuż obok stanęły myœli dopiero zbudzone w głowie pod wpływem pism przeczytanych na bruku paryskim, rozmów i widoków nowych, sylogizmy obronne, doskonałe aż do tej chwili niby szpady wyborowe, i naglerozlatujšce się w proch, jakby były ulepione z popiołu. Z głębokich Ÿródeł duszy wypływało nie znane dotychczas, obłudne znużenie, które wewnštrz siebie zawierało coraz bardziej ostrzejszy niepokój. Powozik zatrzymał się przed bram š domu sławnego zegarmistrza Bregueta i ksišżę z niechęciš wysunšł nogi na bruk zalany wodš. W sieni odnalazł portiera i ze swš zwykłš, wynioœle grzecznš postawš zażšdał wskazania lokalu księcia Sułkowskiego. Zaspany i brudny człowiek, który stał przed nim, przypatrywał mu sięw sposób tak oryginalny, że ksišżę zbudził się jak ze snu. - Ksišżę Sułkowski? - zapytywał portier uprzejmie, gdy oczy jego przybierały wyraz coraz bardziej ciekawy, przebiegły isobaczy. - Ksišżę Sułkowski - powtórzył Gintułt zaglšdajšc mu między rzęsy wzrokiem równej siły - aide-de-campe generała Buonapartego. - Tak, tak... generała Buonapartego... - wymamrotał tamten. - Co mówisz, obywatelu? - Cóż ja bym œmiał mówić o tak wielkim generale Buonaparte? Ksišżę u niego służy za adiutanta - he-he... - Ksišżę, rzeczywisty ksišżę. - Bagatela! U tego samego generała Buonaparte, który kazał swoim siepaczom walić z armat do ludu nie dalej jak dwa latatemu... - I pobił cztery armie wrogów. - A niech on zginie ze swymi zwycięstwami! Cztery armie... Co to mnie obchodzi? Oto ramię strzaskane ułamkiem kartacza... Kazał armaty wytoczyć pod Tuilerie! Ten sam generał Buonaparte... Ksišżę nie słuchał dłużej. Wrażenie obmierzłej troskliwoœci o własny spokój, pewna postać niepowstrzymanej wzgardy, która natychmiast mogłaby się zamienić w policzek albo plunięcie w natarczywe œlepia,pchnęło go na schody. Sam znalazł w ciemnoœci drzwi wskazane i zastukał. Długomu nie otwierano. Wreszcie, na odgłos coraz silniejszego kołatania, dały się słyszeć kroki i ktoœ klucz przekręcił. Ksišżę wszedł do ciemnego pokoju i ledwie zdołał dostrzec przed sobš stojšcego człowieka. - Chcę się widzieć z obywatelem Sułkowskim... - rzekł sykajšc pod naciskiem dopiero co odczutej zgniłej dumyczy zgniłej obawy. - Kto chce się widzieć? - Pewien... Polak. Człowiek ów oddalił się. Po chwili wrócił niosšc w ręku œwiecę. Ksišżę poszedł za nim przez zimne i ciemne pokoje. Ostatnie drzwi żołnierz otwarł i cofnšł się zabierajšc œwiatło. W kšcie obszernego salonu siedział na sofie młody mężczyzna w uniformie wojskowym. Ujrzawszy wchodzšcego wstał i czekał nie ruszajšc się z miejsca. - Czy mię poznajesz? - rzekł Gintułt podchodzšc do stołu. Sułkowski zbliżył się do niego z uœmiechem szczerej radoœci i ucałował go po bratersku. Usiedli na sofie iprzez czas pewien przypatrywali się sobie. Gospodarz był młodzieńcem dwudziestokilkoletnim. Piękny był jak urocza dziewczyna przebrana po męsku. Długie, jedwabne, faliste włosy odczesywał z białego czoła na tył głowy. Oczy miał wielkie, nadzwyczajnego wyrazu,cudnie ocienione długimi rzęsami. Mały wšsozdabiał jego usta, pełne teraz uœmiechu. W oczach i w tej pięknej twarzy, nim poznał towarzysza walk ubiegłych, malował się przecież nie kobiecy wyraz. Było w nich przenikajšce zimno. - Wracasz z więzienia? - spytał z cicha. - Z więzienia? A... tak, prawda. Ale to już dawne dla mnie czasy. Właœciwie przybywam z Włoch, to jest - dodał z drwišcym uœmiechem - z Rzeczypospolitej Transpadańskiej. - Przepraszam, że cię od razu zapytam: wszak z zamiarem wstšpienia do wojska? Do legiów czy może na ochotnika? Ksišżę zastanowił się przez chwilę, doœć zakłopotany nagłoœciš pytania, wreszcie stanowczo rzekł: - Nie. - Żałuję, że z równš siłš nie powiedziałeœ:tak! Przecież otrzymałeœ specjalnš i doskonałš instrukcjš wojskowš w korpusie.Ale nie uważaj z łaski swej tego, co mówię, za werbunek. - Broń Boże! Tylko... Szczerze mówišc, doœćpojrzał na ej8Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjź ° @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż…P¤ c†ô Pc‡D°cˆô*~c‰r9ü*mam już wojny. Sułkowski powolnym ruchem przeœlicznej głowy chciał zakryć przykre zdumienie, którego doœwiadczył usłyszawszy te wyrazy. - Ja nie... - rzekł po chwili z zimnym uœmieszkiem. - Proszę cię - mówił Gintułt wygładzajšc koronkę swego żabota - nie chciałbym, żebyœ mię Ÿle zrozumiał. Straciłem zaufanie do wojny nie z lenistwa, a nawet nie z tchórzostwa. Po prostu wygasła we mnie wiara w jej doniosłoœć. - Czyż to możliwe? - Po długim rozważaniu i samotnej deliberacji doszedłem do wniosku, że każdawładza ma swoje wady, każdy system swe dobre strony, a rewolucje najbardziej upragnione niczym innym nie sš, tylko zamianš bardzo kosztownš pewnych nadużyć i wad na innego rodzaju, innego kształtu nadużycia i wady. Wszakże - cišgnšł spokojnie i obojętnie - zamordowanie wpoœród tłumu jednego człowieka wskutek tego, że był złym zwierzchnikiem, tyranem, zdziercš, oszustem, jest większym stokroć złem niż jego tyrania, zdzierstwo i oszustwo. A ze złego, które jest większe niż poprzednie, dobro wykwitnšć nie może. Po cóż się bić? Należałoby wypowiedzieć zaciekłš wojnę, ale nie ludziom, tylko samej tyranii, samemu zdzierstwu, samemu oszustwu. - Doskonale! Tylko jakże to uczynić nie tykajšc ludzi, tych właœnie zdzierców i tyranów? - Bardzo to niedaleki wróg. Należy poszukaćgo w samym sobie. - Ach, dziecko!... Ksišżę Gintułt zmienił przedmiot rozmowy. - Słyszałem - zapytał - że w ostatniej kampanii byłeœ przy wodzu? - Tak. - Więc poznałeœ go bliżej? - Czy poznałem? Zapewne... Po chwili dodał z uœmiechem: - Chociaż bardzo często wydaje mi się, że go nie znam wcale. - Czy tylko nie jesteœ oczarowany`? Wszak w miłoœci zaœlepiamy się tak dalece, że widzimy w pięknej kobiecie tyle tajemnic i takich... - Ta jest różnica, że ja nie kocham Buonapartego. Nie jestem również jego poplecznikiem. - Wiem, wiem. Ale uwielbiasz go jak żołnierz żołnierza, co częstokroć przewyższa miłoœć dla najcudniejszej kobiety. Wiem to z doœwiadczenia. Ja sam tak kochałem. - Mylisz się co do mnie. Chciałem być przy nim, byłem i będę, jeœli mię nie odpędzi dla innych powodów. - Domyœlam się, domyœlam... - Tak jest. On strzeże swoich piorunów! Czujnie je trzyma w dłoni. Ale mogłem przecie i mogę jeszcze patrzeć na ich trzaskanie, mierzyć siłę ciosu, zamach ręki, blask, no i samš władzę ciskania - cyrklem wyczuwać. - Czy to prawda, że ufał ci tak dalece, iżeœw jego imieniu wydawał- rozkazy, jakie uznałeœ za stosowne`? Mówiono mi w Mantui, że podpisywałeœ z jego zezwolenia nawet imię jego na swych rozporzšdzeniachi rozkazach dziennych. Słyszałem to i tutaj, w kołach bardzo wpływowych. - Tak, to prawda. Bywało tak w chwilach stanowczych. Ale to sš rzeczy małej wagi. Więc mówisz, że doœć masz już wojny? - rzekł nagle w zamyœleniu. - Tak, tak. Widać, nie byłem stworzony na żołnierza. - To dziwne. Nie być stworzonym na żołnierza! Dla mnie wprost niepojętš jest taka naturš. Ja jestem tylko żołnierzem. - Ty, kochany bracie, jesteœ uczonym, nic żołnierzem. Jakimœ Kwintylianem, delia Mirandolš... Czyż to żołnierza mieszkanie tegóry ksišżek?... Jestem pewien, że w apartamencie Buonapartego ksišżek nie ma...- Znowu się mylisz. Ot, teraz; od piętnastego frimaire'a, to jest od przybyciado Paryża po zawarciu pokoju w Campo-Formio... - Ach, to Campo-Formio... -zaœmiał się Gintułt jadowicie. - Okrutnš sprawił wam niespodziankę tym Campo-Formio! I to za tyle nadziei, po tylu przyrzeczeniach! - Jeszcze nie skończone, nie skończone rachunki! - zaczšł krzyczeć prawie Sułkowski. - Jeszcze żyje, jeszcze nie umarł, jeszcze przed nim i przed nami latastojš otworem. NaŸre się pychš, natka zaszczytów adwokacki syn z Ajaccio - i musi wrócić do roli żołnierza, która mocniejsza jest w nim niż żšdza sławy. Alewracajšc do rzeczy... Teraz całe dni spędza sam jeden w gabinecie, zamknięty sur les cartes immenses, étendues ŕ terre.Jeżeli gdzie bywa, to chyba w teatrze, i to dans une loge grillée. W cišgu tych dni czołga się od mapy do mapy z kompasem, cyrklem i ołówkiem w ręku. Tam, w tym zacisznym pokoju, czai się, waha, zsiada i w cios z wolna zmienia straszna myœl: Napaœć na wybrzeża Anglii-słyszysz?-żelazny marsz na Londyn czy na wybrzeża Egiptu... - Szepcš o tym, a więc to prawda? - Bywam u niego kiedy niekiedy, wzywany wsprawach specjalnych, taktycznych, do obliczeń, zestawień... Widziałem dawniej w jego cyfrach i w kałkułach, które z nich układał, tylko uderzenie Anglii au coeur, olbrzymi pomysł, żeby jš zwalić z piedestału przez nagłš inwazjš, zdeptać potęgę kupców i na gruzach oligarchii zapalić ogień rewolucji, żeby nauczyć swobody ten lud, któremu wydaje się, że jest wolny, dlatego że mu to wmawiajš. Teraz już tego nie ma. Znam już plan inny: plan zwrócenia nacji francuskiej imperium nadnilowego, wyrwania Anglii organów jej siły. I jeszcze jedno, jeszcze jedno. To drugie est décidé dans son esprit... - Czy tak? - Ale teraz pozostaje... Mam nadzieję, że zatrzymasz wszystko, co mówię, w zupełnej tajemnicy. - Możesz ufać mojemu słowu. - Teraz pozostaje... transporter un ręve dans le réel! Porucza mi rozebranie rzeczy wykonalnych z kupy marzeń. Tę bezmiernš sprawę, największš sprawę od czasu krucjat. Tego się uczę ze wœciekłoœciš, dniami i nocami. - Tego? - Tak. Uczę się tworzenia potęgi. - Tworzenia potęgi... - powtórzył Gintułt. - Można nauczyć się uderzeniem nogš w ziemię wywoływać z niej legiony, jak Pompejusz. - Chciałeœ powiedzieć: - jak... Dšbrowski. Sułkowski skrzywił się kwaœno. Po chwili rzekł: - Nie. To przypadkowe zgromadzenie zbiegów, awanturników i poczciwców. Dšbrowski jest pionem czy tam laufrem w ręce pierwszego lepszego Berthier albo Brune'a. Minęły czasy Czarnieckiego, i darmo go usiłuje naœladować. Oto masz przed sobš trzy tarany: L'armee du Nord, 1'armée du Rhin, 1'armée d'Italie... - Widzę - rzekł ksišżę z uœmiechem bladej ironii na ustachże samš prawdę zawiera zdanie Buonapartego o tobie... Płonšce oczy Sułkowskiego szybko przygasły. - Jakie zdanie? - zapytał głucho. - Podobno, mimo położonych zasług, nie otrzymałeœ żadnego wyższego stopnia, żadnego odznaczenia... - Tak, tak! Nie dbam o odznaczenia, - A kiedy ktoœ z twoich przyjaciół zapytywał Buonapartego, czemu, patrzšc na wszystko, co czyniłeœ, pozostawił cię przecież w tym samym co przed wojnš stopniu kapitana-adiutanta, miał odpowiedzieć: "Dlatego nie awansowałem Sułkowskiego ze stopnia kapitana, że od pierwszego dnia pod Mantuš na przedmieœciu San-Giorgio, kiedym go poznał, uważam go za godnego jedynego awansu, to jest awansu na stopień naczelnego wodza". Sułkowski rzekł z opryskliwym œmiechem: - Nie on mię w każdym razie będzie nim mianował, tylko ja sam siebie! San-Giorgio! Pewno, żem mu pokazał sztukę. We dwustu grenadierów wzišłem fort, klucz fortecy. Azresztš, w jego opinii jest najfatalniejsza omyłka. Ja nie jestem jeszcze godnym awansu na naczelnego wodza. Ja w mym jestestwie. To już ja wiem lepiej od niego. Nie jestem jeszcze naczelnym wodzem, a gdy nim będę, to nie tutaj. - Buonaparte musiał wiedzieć, co mówi. - Mój drogi, znam ja siebie aż nadto dobrze. Wiem, czego we mnie wcale nie ma.Tego dotychczas nabyć nie mogłem. Nie mam w sobie organu, którym mógłbym wyczuwać... Tylko on jeden na ziemi, międzytylu żołnierzami, ma w swych koœciach ten cišgle pęczniejšcy lwi szpik. Umiem ja już nie gorzej od niego przechodzić wzgórza trupów, umiem pracować spokojnie w œrodku ognia i być nieporuszonym w boju, kocham dym armat i huk ich paszcz ognistych, trzymam w skupieniu uniesienie jak na munsztuku dzikiego konia... Cóż więc jest owa władza, mój dragi? - Nie wiem. Przed niš jednš drżš mi kolana.- Nie rozumiem. - Oto generał Francji, sługa ojczyzny, obrońca rewolucji, raz do mnie rzekł w zaufaniu, z uœmieszkiem Włocha, Korsykanina, pół-Francuza z "Ażaksiô", że trzeba, by ta sama Francja popadła w nierzšd większy niż teraz. Poniekšd dlatego idziemy do Egiptu, dlatego zarzniemy tysišce ludzi... - szeptał prawie z rozpaczš.- Zapomniał już na œmierć o uliczce Saint-Charles, o domu, z którego wyszedł. Ani już mowy o powrocie za zębate wysepkiIles Sanguinaires u wejœcia do portu Ajaccio. Mary mu chodzš po głowie... "Tym gorzej dla republikanów - rzekł mi wtedy - jeœli spalš na panewce swojš rzeczpospolitš". Słyszałeœ! Tym gorzej dla republikanów... Ksišżę Gintułt zaœmiał się sucho, krótko, dyskretnie. - Toż mówiłem... - rzekł. - Czy sšdzisz może, że to jest w nim tylko pospolita pycha, nędzna podłoœć dorobkowicza, którego oszalały tłum ludzkiwypchnšł aż tak wysoko'? Mylisz się: to niejest tylko pycha. Jest to właœnie owa nadludzka potęga. Ja wiem, że on kocha siebie samego tak. mocno, jak œwięty AntoniPadewski kochał Boga, że dla własnego celu napełnia ziemię swojš strasznš, niezmierzonš sławš. Ale w tym jego celu mieœci się nowy œwiat, nikomu nie znany. Ondo niego zmierza bez przerwy, jak Kolumb do swej Ameryki. Tam się poczynajš i cišgnš nowe dzieje okręgu ziemskiego. Pomyœleć!... Gdybym ja właœnie miał, posiadał tę jego tajemniczš siłę... - mówił z uœmiechem dziecięcej boleœci. - Nowa ziemia. Moja nowa, odrodzona ziemia, któršwidzę tak, jak tę oto mapę. Gdybym mógł stawać się bez drżenia, kiedy zechcę, nędznikiem, wówczas gdy trzeba być bardziej potężnym dla celów olbrzymich, tylko mnie jedynemu wiadomych! Władać swojš duszš i jej małymi, nędznymi cnotami tak samo jak wojskiem ludzi! - Znienawidziłem wojnę i widzę, żem słusznie zrobił-rzekł obłudnie Gintułt. - "Milczš, tam prawa, gdzie lœni oręż". Tak niegdyœ rzekł Cezar do Metellusa, gdy mu ten zabronił ruszać skarbu publicznego. Dodał jeszcze, że na wojnie prawo jest próżnym słowem. - Wojnę! Ten jedyny pług, który drze ugoryziemi, żeby siewca mógł w rozerwane jej łono rzucać nowych zbóż ziarna, wydobywać z niej, zamiast chwastu, pszenicę. Ksišżę Gintułt uœmiechał się wcišż słabym,ironicznym uœmieszkiem. Sułkowski zamyœlił się i rzekł po chwili: - Znienawidziłeœ wojnę. I to po tym, coœmywidzieli! Znienawidzić wojnę po tym, com uczuł stojšc pod gradem kul u mostu Zelwy!Po tej hańbie, która mi kopytami zmiażdżyła duszę! Więc mam przejœć przezto krótkie życie jak obserwator? Nic nie uczynić?... - Któż to powiedział? - Ty! Bo tylko z mieczem w dłoni mogę sprawić, com zamierzył. Inaczej - nic! Jestem do tego stworzony, tak samo jak dotego, żebym jadł i pił. Jeœlibym miał siedzieć bezczynnie, pracować dla siebie, dla jakiejœ ambicyjki, rodziny, familii, wsi, powiatu, uczyć się dla samej nauki, nie dla spełnienia wielkiego czynu, czynu-skoku ludzkoœci, to zabij mię jak nędznego psa! Pamiętam, kiedym przybył r Konstantynopola, za póŸno, na pogrzeb, kiedy już trup pochowany w ziemi, a spadekrozerwali wierzyciele. Pamiętam, kiedym odchodził, a za mnš na całej ziemi dymiła się krew wylana. O, nie! Kocham wojnę! Nade wszystko! Ja się jej nauczę całej, posišdę na własnoœć wszystkie jej znane i tajemnicze siły tak samo jak obejmuję i zabieram na własnoœć arabski lub angielski język, ujmę jš w garœć jak tę szpadę. Wtedy wrócę. Ja wtedy wrócę! Skromny uœmiech nie ustępował z warg księcia Gintułta. Sułkowski spostrzegł go widać, gdyż zamilkł, jakby się w siebie cofnšł i wejœcie zaparł. Wówczas goœć jego rzekł cicho: - W miarę jak tracę wszelki gust do wojny,zaczynam go nabierać - czy uwierzysz? - do dyplomatyki. - Dyplomacja - mówił Sułkowski innym głosem, prędko, sucho i prawie niegrzecznie - przypomina mi zawsze mego poczciwego stryja, Augusta, który mnie mizeraka sposobišc na męża stanu zabraniał mi surowo uczyć się matematyki,fizyki, chemii, twierdzšc, że to czas zabiera i że powinna mi wystarczać tak zwana ogólna wiedza o tych materiach. Natomiast główny nacisk kładł na umiejętnoœć muzyki, œpiewu, malarstwa, gry w szachy i sztukę odgadywania zagadek. To sš umiejętnoœci dyplomatyczne. Gdyby nie Sokolnicki, który po nocach, w sekrecie, wyuczał mię trygonometrii, inżynierii, matematyki... byłbym dziœ wœciekłym dyplomatš. Mój stryj był człowiekiem spróchniałym, aczkolwiek wyklšł mię i wydziedziczył za objawiony jakobinizm z werwš i życiem, ale dyplomatyka mniej więcej pod postaciš sztuki odgadywania zagadek i dziœ mi się przedstawia. Toż dyplomatyzowałem... Jeżeli zostaniesz mężem stanu, zwróć uwagę na jedynš w tej dziedzinie siłę faktycznš: na politykę wojennš. - Bardzo powštpiewam, czy kiedykolwiek zostanę dyplomatš. Nie sšdzę, żeby do tegoprzyszło. Mówiłem tylko, że mi się to podoba. Ja stoję sobie z boku i patrzę na œwiat jak na pięknš operę, cokolwiek byœ o tym powiedział, twórco uczynków. Jest to z pewnoœciš zajęcie godne człowieka o ćwiczonym i wyższym rozumie: zapuœcić sięw knieję zdrad, matactw, oszustw, podejœćtakiego na przykład Talleyranda Perigord, ministra des relations extérieures waszej rzeczypospolitej, poznawać je, psuć w sposób równie dowcipny jak straszliwy dla całych krain, dla dziesištków lat. - Być może. A czy widziałeœ tego Talleyranda? - Byłem nawet na balu wydanym przez niego na czeœć Józefiny po jej przybyciu z Włoch w dniu 2 stycznia. - W hotelu Gallifet? - Tak. - Toż musiałeœ widzieć tam i Buonapartego?- Widziałem. Miałem to szczęœcie. Nie doœwiadczyłem wprawdzie wzruszeń tej dziewczynki, która zbliżywszy się do niego ze drżeniem i przyjrzawszy mu się szczegółowo, zawołała do swej matki, pełna głębokiego zdumienia: Maman c'est unhomme! Przypatrywałem się więcej obyczajom demokratycznym i samym demokratom. Stroje dam! Józefina Buonaparte ubrana w tunikę greckš i coiffée en camée. Panie Tallien, de Chateaurenaud, Adrienne de Cambis, de Crény... Te jak Sapho de Mytilene, inne ŕ la Cleopatra. I to wszystko w poczciwie sankiulockim miesišcu nivôse... Sułkowski siedział w kšcie sofy zamyœlony.- Byłem także - cišgnšł Gintułt - w hotelu de la Chantereine. - Bagatela! - A tak. Podziwiałem z zachwytem salon z fryzami i malowidłami, wykonanymi przez uczniów Davida, stylobates en plâtre sur lesbas-reliefs przez de Moitte'a, meble w stylu greckim według de Perciera... Nadzwyczajne! Zaręczyłbym, że ty sam, który dzieckiem bawiłeœ się w Wersalu na kolanach Marii Antoniny, a chowałeœ w młodoœci wœród przepychu dworów monarszych Europy, niewiele widziałeœ rzeczy bardziej przedziwnych. No i zrabowanych w sposób tak republikańsko-prostoduszny nie widziałeœ tam na pewno. Les camées, les statues, lestableaux, les antiquités... Nadzwyczajne! - Mało mię to wszystko obchodziło dawniejinic mię dziœ nie interesuje. - Jednak... dla tego... także prowadzi się wojny. - Ja jej dla takiego celu nie prowadzę. Jakooficer niskiego stopnia - nie mam prawa wstępu na te salony... - No, ale posiedzenie tej Rady panów w turbanach, du Conseil de cinq-cents, musiałeœ widzieć! Tego się pewno nie zaprzesz... - Cóż cię w nich tak bawi? - Zmiłuj się, czyżbym œmiał! Pięciuset mężów w białych spódnicach do samej ziemi, w płaszczach tajemniczego kształtu,a szkarłatnego koloru, w turbanach de velours bleu! - Widziałeœ? - Byłem na posiedzeniach, ukryty w tłumie "obywateli" na jednej z galeryjek, słuchałem, gdy przemawiali z gestami zarazem srogich Rzymian jak również cnotliwych handlarzy cielęciny, gdy dawali l'essor ŕ leur imagination. I nic dziwnego: "la carričre est ouverte au génie", więc korzystajš. - Przedstawiciele interesów ludu... - A dopieroż Conseil des anciens w robach i tokach fioletowych, w białych płaszczach ipantoflach! Nie miałem szczęœcia ujrzeć żadnego z członków du Directoire exécutif w wielkim kostiumie, ale może to i lepiej, bo zapewne nie byłbym w stanie znieœć słabymi oczyma pięknoœci tego stroju. Z pewnoœciš przewróciłbym się ze strachu. Sš oni przecie plus puissants que les Monarques. Raz tylko, gdy wystawiano w teatrze Horatiusa Coclesa, był w loży le Directeur Barras, ale ten, aczkolwiek najgłówniejszy, nie sprawił na mnie wrażenia czegoœ potężniejszego od monarchy. Owszem, wyglšda na to, czym zapewne był i jest z przyrodzenia i woli Bożej: jak tłusty siepacz, szlachetnie oœćpojrzał na ej8Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjź ° @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żŠPc‹gł1Œäc€ţ$ycŽw4ď Fudrapowany i odpowiednio rozdęty przez imaginację. Ale czy nie sprawiam ci przykroœci mówišc w ten sposób? - Nie. Myœlałem teraz o czym innym. - Ach, tak? - Słyszałeœ pewno o Joubercie? - Generał Joubert? - Tak jest. Czy też powtórzy się to samo tam, w czerwonych wydmach, u brzegu pustyni? Czy też spotkamy tam dzikš wœciekłoœć chłopów Tyrolu? Gdybyœ to widział! Tych ludzi mocnych, wyniosłych, zwinnych, w ciemnej odzieży, przepasanychszerokimi pasami, nabijanymi błyszczšcš cynš! Tak pewno żelaznym legiom Cezara ukazywały się w wšwozach Gaster, u podnóża lodowatej góry Glernisza, w puszczy Helweckiej plemiona Orgetorixa. Takpewno mężnie zstępowali ku łacińskim zastępom z Adula mops Germanowie nieprzemierzonych gór, odziani w skóry krów i jałowic, z rogami byków na głowach, z bukowymi maczugami w ręku, jak ku nam ten lud górski, ukazujšcy się z pieczar ukrytych na wysokoœci między niebem a ziemiš. Było to nowe starcie rodu łacińskiego z plemieniem germańskim. Szli przeciwko naszym czworobokom najeżonymbagnetami, wielkimi kroki, w najgłębszym milczeniu. Bili się na œmierć, nie wydajšc jęku ni krzyku zachęty. Ani jeden nie prosiło darowanie życia. Tarzajšc się po ziemi, walczyli na ciałach konajšcych towarzyszów. Porywali żołnierzy naszych za bary, wydzierali im z ršk karabiny i chwytajšc je za bagnety zadawali z niewidzianš siłš ciosy jak maczugš. Tysišceich zasłały ciałami pole bitew. Żołnierze nasi patrzeli na te trupy ze czciš. Starzy wojacy nasi mówili, że porozszarpywane bagnetami ciała ich wylewały ze siebie nadnaturalnš, jakby podwójnš iloœć krwi. Ksišżę Gintułt w milczeniu słuchał ze zwieszonš głowš. Gdy Sułkowski skończył,rzekł z westchnieniem: - Słuchajšc tego, zdaje mi się, że czytam historię dzikich walk Cezara z Pompejuszem. - Prawdziwie, Joubert, który przeszedł strasznymi dolinami Sterzingu, pchajšc przed sobš Laudona wœród wzburzonego ludu gór, Joubert, który, otoczony ze wszech stron, zdołał wtargnšć do kraju nieprzyjaciół i' otworzyć drogę do stolicy, wart porównania z Pompejuszem. - Wszystko to niewarte jednego wiersza Dantego. - Ciesz się do woli tš pewnoœciš! Cha-cha! Niewarte jednego wiersza Dantego... Wiem to nie z ksišżki, nie z mšdroœci cudzej, leczze siebie, ze swego własnego przejrzenia, że wszelkie słowo w istocie swej .jest czcze i próżne. Nawet słowo najgenialniejszych poetów. Nawet spisane natchnienie proroka. Oblectamenta et solaciaservitutis... Wielkimi sš tylko czyny. One jedne równajš się siłom przyrody, niweczšich wszechmoc i wszechmoc naszej, ludzkiej œmierci. Toteż życie bez wielkiego czynu jest nędzš i głupstwem. Takież życie przepędza kuna, pies, motyl. A zresztš... Oto zbudziły się w nas ambicje Antoniusza, i już ich mowa ludzka nie zażegna. Przechadzamy się po lšdzie ziemskim dyktujšc mu nowe, wysokie prawa. Idziemyz kolei obaczyć, jak wojujš lotne, bezdomneludy Masagetów, Parsów i Numidów. Wyrywamy na rękę potomka Masynissy, pogromcę, co w spalonym od słońca stepie dopada, ujarzmia miedzianš pięœciš i osiada lędŸwiami z żelaza dzikiego konia Arabii. Pieni się już nasze dalekie, dzikie, ciemnobarwne morze. Tłucze się z gniewemo czerwone skały Korsyki, o żółtš Kapraję,o błękitnš Elbę, o granitowy brzeg Malty. Przez wieki na nas czekało. Idziemy, żeby wzišć we władanie jego bałwany aż po zdradzieckie mielizny Syrtów, po żółte piany Suezu. Wiatrom, nie znajšcym nad sobš przemocy, każemy ryczeć w nasze białe żagle. Niechaj dŸwigajš wielkie korwety bojowe. Rozkosz mi sprawia myœl osłonych, błękitnych samotniach morskich, nad którymi pod chmurnym niebem rozlega się krzyk dzikich gęsi lecšcych z posępnychœciernisk Północy, o tym tajemniczym egipskim lšdzie, który pożarł wielkie ludy, piaskiem zasypał ich dzieje, a skostniałš ich mšdroœć poruczył liktorskiej straży hieroglifów. Czuję tęsknotę do powiewów słonego wiatru pustyni, kamsinu, co opalał œniade skronie Ramzesa Drugiego Miamen Sezostrysa, który zdeptał barbarzyńskie ludy aż po Kolchidę i Phasis, a na długich okrętach swoich wzišł w posiadanie morze aż po erytrejskie wybrzeża. Czuję radoœć na samš myœl, że wcišgnę w płuca ten wicher, który genialnymi myœlami upajał czoło wodza Antoniusza i czoło wodza Aleksandra, który owiewał najcudniejsze lica tej ziemi, królewskie jagody Kleopatry, i zeschłe oblicze Pawła, pierwszego pustelnika, nieœmiertelnego jako duch i nieœmiertelnego jako ciało. Dotykam we œniestopami goršcej ziemi pustyni, odbywam piaszczyste przeprawy... Dławi mię po nocach niezrozumiała, pełna trwogi tęsknota do straszliwej, beznosej czaszki Sfinksa. Ksišżę Gintułt wstał niecierpliwie, przecišgnšł się... Chwilę się wahał, jakby wzamiarze wyznania Sułkowskiemu ostatniej,najgłębszej calizny swych myœli, lecz naglezamilkł. Ujrzał w jego twarzy zimne, żelazne upojenie, w oczach siłę rozumu, którego rozwinięć niepodobna było ogarnšć ani odeprzeć, a w œciœniętych ustach lodowaty połysk czynu. Przeszedłszy tedy tam i z powrotem po izbie, wzišł kapelusz ipożegnał przyjaciela uœciskiem dłoni. Gdy wyszedł na ulicę, deszcz zmieszany ze œniegiem ćwiczyć go zaczšł po twarzy i zalał oczy. Ksišżę owinšł się w płaszcz, kapelusz nasunšł na czoło i biegł ciemnymiulicami. W piersiach jego szerzyła się owa cudna w swej mocy i szerokoœci rana, z której, niby krople krwi, sšczyły się westchnienia. Szedł krokiem coraz bardziejprzyœpieszonym, zaciskał pięœcie i mamrotał do siebie jakieœ wyrazy urwane, które się w jęk głuchy, w zduszone łkanie przelewały. Rozdział 15 "UTRUM BUCEPHALUS HABUIT RATIONEM SUFFICINTEM?" Z wielkš biedš i narzekaniem profesorów Rafał de Olbromski przebrnšł zawiłoœci wersyfikacji Horacjuszowskiej oraz innych wieszczów Rzymu - i ukończył "chlubnie" poetykę. Tym sposobem zdobył prawo wstšpienia do Akademii. W rzeczy samej, kuzdumieniu kolegów i reszty œwiata, zapisał się na filozofię. Ten jego niepoœledni zapał do nauk austriackich oraz umiejętnoœci powszechnie łacińsko-niemieckich miał swoje własne przyczyny. Ksišżę Gintułt opłacił był za swego wychowańca wikt i mieszkanie tylko za rok jeden, i siedział gdzieœ w obcych krajach. Ani wiedziano, anisłyszano, gdzie się obraca. Rafał został naulicy. Do dom wracać nie miał ochoty ani możnoœci, a udać się do Grudna nie œmiał. Młodzi ksišżęta umieszczeni w pensjonacie prywatnym, prowadzonym przez emigrantkęFrancuzkę, gdzie mieli konwersację i odbierali lekcje poloru, nie trzymali z chudeuszem kompanii. Zresztš, dla oka tylkoi zadowolenia zwierzchnoœci, która żšdała kończenia gimnazjów politycznych, uczęszczajšc do szkół, rzadko go widywali.Po ich wyjeŸdzie na wakacje, nie zaproszony wcale, Rafał został na koszu. Nie miał, co prawda, chęci wyjeżdżać z miasta. Bawił się tu arcywesoło. Mecenas Dorszt, prowadzšcy interesy grudzieńskie, u którego mieszkał, wcale nie zajmował się jego edukacjš ani tym mniej konduitš. Zeswej izdebki obok kuchni de Olbromski miał możnoœć wymykania się na miasto w każdejporze dnia tudzież w każdej porze nocy. Toteż używał, osobliwie w karnawale. Miasto Kraków aż drżało od zabaw, huczało od muzyki. Zamożna szlachta zjechała z całej Nowej Galicji. Reduty i bale nie ustawały. We fraczku francuskim, jaki studenci retoryki i poetyki nosili z urzędu dla odróżnienia się od niższych, z polska odzianych uczniów klas łacińskich, dostawał się tu i owdzie na bale, wprowadzany przez zamożniejszych kolegów, i hulał do upadłego. Umiał już prowadzić angielskie kontredanse, francuskie kadryle, strasburskie i styryjskie sztajery. Bardziej wszakże niż tańce wcišgnęło go i porwało życie publiczne w kafenhauzach, z niemiecka urzšdzonych. Bilard, karty i tajemne uczęszczanie na pijatyki były przez całš zimę na porzšdku dziennym. Nadaremnie prorektor gimnazjalny Himonowski (od powtarzanego często przysłowia zwany Nempe) œcigał łobuzów dniami i nocami. Umieli zawodzić znakomicie jego czujnoœć i przyprawiać ciało pedagogiczne o zgrozę, rozpacz i przedwczesne łysiny. Zadymiony icuchnšcy kafenhauz Gerersdorfa z olbrzymiš fajczarniš, zatłuszczonymi stołami i podartymi bilardy miał tajemniczyurok, którym przycišgał. Tylnym wejœciem po brudnych schodach wpadała codziennie młoda banda, opanowywała bilard i spędzała tam rozkoszne godziny, dopóki straż stojšca na czatach nie dała znać, że nadcišga "Himcio" lub którykolwiek z belfrów. Nie mniej namiętnie grano w karty. Szulernie takie tworzyły się u kolegów mieszkajšcych pod opiekš krewnych, a kwitły także i na pensjach utrzymywanych przez profesorów. Zaczynało się niewinnie od stawiania na kartę kilku czeskich, a kończyło nieraz straszliwš przegranš kilkudziesięciu reńskich. Wygrane dawały możnoœć tajemnego uczęszczania na teatr niemiecki i, co stanowiło rozkosz najwyższš, na balet, œwieżo przez Niemców dla szerzenia cywilizacji założony. Kilku z młodzieży kończšcej szkoły miało opinię, o czym miasto szeptało ze zgrozš, uczęszczajšcych za kulisy. Do ostatniej kategorii Rafał nie należał z braku niezbędnych po temu funduszów. Gdy minęła zima i zbliżał się czas drugiego w roku szkolnym egzaminu, trzeba było przysiedzieć fałdów. Ale rozbudzona imaginacja i zastarzałe próżniactwo wytršcały z ršk ksišżkę. Skoro ziemia obeschła, Rafał poczšł wymykać się za miasto, do okolicznych lasów, na górę œwiętej Bronisławy, w stronę Krzeszowic i Bielan. Zbudziła się uœpiona tęsknota. Obce, jakby przez wiatr wiosenny przyniesione uczucie ocknęło się w piersi. Zdarzało się, że szedł polami o niczym nie myœlšc i nic nie wiedzšc, z oczyma wlokšcymi się po szarym gruncie, aż oto jęk w sobie słyszałżałosny, wyrzut tak dokuczliwy, że stawałzdjęty trwogš najgłębszš, strachem i okropnoœciš zjawiska. Twarz -nakrywał rękoma, żeby nic widzieć w myœlach samego siebie. Helena, Helena... - œwistały młode trawy, przez wiosenny wiatr kołysane. Ale nim dzień upłynšł, wszystko przywalił gruz i zasypało suche wapno. Mijały znowu tygodnie głuchego zapomnienia, zupełnej ciszy i rozpustnej nicoœci serca. W tym czasie najbliższe pobratymstwo Rafał zawarł z koleżkš Jarzymskim. Był tozamożny chłopiec, sierota, zostajšcy na opiece swego stryja, byłego rotmistrza kawalerii narodowej. Opiekun miał duży majštek w okolicach Siewierza i usiłował œciœle kontrolować wydatki pupila, który rzucał pienišdze na prawo i lewo. Młody Jarzymski czekał tylko chwili dojœcia do pełnoletnoœci, żeby się wyprzšc z twardegojarzma opieki stryjowskiej. Nim wszakże tonastšpić mogło, musiał, w braku gotowiznyna reprezentację bilardowš i baletowš, pożyczać, skšd się dało. U niego też odbywały się najbardziej hazardowne gry po nocach oraz pijatyki. Od niego wyruszanona reduty. Jarzymski miał zawsze u siebie kilka butelek doskonałego węgrzyna ze składu Kraussa, on dla studentów gimnazjalnych był wyroczniš mody i twórcštężyzny. Olbromski był jego prawš rękš, pomocnikiem i powiernikiem. Kasę mieli wspólnš. Dzielili się niš w sposób wzruszajšco arkadyjski, równie bezinteresownie jak każdym zapałem dla nowej gwiazdy baletu albo zawodem w karcianych przegranych. Właœnie dzięki tylko tej przyjaŸni z Jarzymsiem de Olbromski wstšpił na filozofię. Rotmistrz-opiekun, wymagał natarczywie studiów, chciał widzieć swego wychowankana jakimœ urzędzie, które się otwierały po dystryktach, pragnšł, żeby koniecznie zdałegzamin na komornika, co dawało bardzo dobre akcydensu. Nakłaniał przeto Jarzymskiego proœbš i groŸbš do wstšpieniana Akademię i do słuchania lekcji prawa natury, które wykładał utriusque iuris doctor Nemetz, oraz na prawo cywilne, tłumaczone przez adwokata Litwińskiego. Jarzymski, pragnšc żyć w zgodzie z opiekunem, z boleœciš przystał. Namówił dla towarzystwa i Rafała do składania egzaminu z pięciu klas do Akademii. Pod jesień, spędziwszy lato w mieœcie, już obadwaj zdali "chlubnie" i otrzymali œwiadectwa upoważniajšce ich jako alumnów do słuchania filozofii. Rafała nie bawiło wcale to przeniesienie się z liceum œwiętej Anny do kolegium. Znudzony już był do syta łacinš, niemczyznš, ksišżkami i kajetami. Nigdy nie zadawał sobie trudu zrozumienia, po co się to wszystko odbywa,czemu wolno w rozmowie z nauczycielem niezrozumiały wyraz łaciński zastšpić niezrozumiałym wyrazem niemieckim, a nie wolno zastšpić go zrozumiałym polskim. Nigdy się nie rozpadał ani nad łacińskimi wierszami, ani nie brał do serca nauki o sylogizmach, więc i teraz szedł w gronie koleżeńskim z obojętnoœciš i wzgardš do paplania belfrów. Niektórzy z jego współdryblasów czytywali ukradkiem ksišżki polskie (Pierwiastki Anuli, Przygody iawantury markiza itd.), zabłškane z dawnych czasów. Niektórzy pisywali nawet wierszydła do bogdanek, rymy okaleczałe wykrzywionš a nierozwiniętš mowš, wedle przypadkowego wzoru starych pieczeniarzyipanegirystów doby Stanisława Augusta, którzy teraz, dziwnym losu zdarzeniem, byli mimowolnymi siewcami mowy naddziadów. De Olbromski nie chwytał nigdyza lutnię. Myœlał wprawdzie po polsku, ale przez czas pobytu w szkole nie słyszšc zgoła wyrazu rodzimego, po skończeniu gimnazjum nie umiał godziwie listu napisać iledwie czytał we wzgardzonym języku. Daleko lepiej władał piórem w mowie niemieckiej i wcale dobrze mówił tym językiem. Mocno nim zresztš pogardzał, równie jak wszechobecnš i zawsze nudnš łacinš. Jednego dnia w porze zimowej lektorie kolegium miały słuchaczów daleko więcej niż zwykle. Nawet na wykładzie pana Lody,"profesora Logiki i Metafizyki", widać byłodrabów z Proszowskiego i Skalbmierskiego, którzy zazwyczaj œwiecili nieobecnoœciš, zalegajšcych ostatnie ławy. Pan Lody zwracał się do nich z miłoœciš i często im zadawał obiekcje, usiłujšc przyuczyć zachodnich i wschodnich Galicjan do pięknego kunsztu władania wykwintnymi sylogizmami. Łatwoœć tłumaczenia się po łacinie (a wszystkie obiekta w tym języku były wykładane na krakowskiej filozofii) nie na wiele się przydała, wrodzona dobroćpołšczona z niezgłębionš naukš nic nie pomogły, gdyż większoœć słuchaczów grała najspokojniej pod ławami w karty. Ciepło w salach kolegium zwabiło tego dnia tak wielki zastęp filozofów. Jedni z nich drzemali, inni przypatrywali się grajšcym, jeszcze inni zajęci byli lekturš rzeczy znacznie od połšczonej z Logikš Metafizyki weselszych (Pierwiastki Anuli itd.). Do gronazajętych grš w karty przyłšczył się i Rafał. Czy profesor spostrzegł szczególne ożywienie na jego licu i wytłumaczył je sobie jako skutek głębokoœci wykładu, czy,zatopiony w bezdennych głębiach dociekania, uczynił to bez namysłu, doœć, że zadał nagle Rafałowi kwestię: - Utrum Bucephalus, equus Alexandri Magni, habuitrationem sufficientem? Olbromski władał łacinš znacznie lepiej, z czasów jeszcze sandomierskich, niż starsi od niego uczniowie z reformowanych przez Komisję szkół polskich, ale zaskoczony znienacka, z kartami w ręce, pragnšc co prędzej pozbyć się nudziarza, zaczšł wywodzić niestworzony sylogizm i dowiódł wreszcie, że koń Aleksandra był obdarzonyrozumem. Nie wszystkie subtelne wišzania przesłanek sam spłodził. W znacznej mierze przyczynił się do tego Jarzymski zdradzieckim podpowiadaniem. Rafał tak został wzburzony œmiechem, który wzbudziło jego dowodzenie, że zapomniawszy się do żywego, machnšł rękš, w której właœnie trzymał karty. Profesor spostrzegł ten objaw zepsucia i zrozszczepionymi palcami oddalił się z okręgu sodomitów, otrzšsajšc pył z trzewików, a puder z francuskiej fryzury, ozdobionej szynionem na tyle metafizycznejgłowy. Długo jeszcze nie mógł przyjœć do słowa. Pierœ jego falowała pod żabotem i usta wyrzucały (łacińskie zapewne) wyrazy oburzenia i zgrozy. Całe zajœcie straciło na tragizmie wówczas dopiero, gdyprofesor wyszedł, a miejsce jego zastšpił staruszek, mocno już pochylony laty, kanonik Andrzej Trzciński, profesor fizyki. Przyszedł zziębnięty jak koœć, w swej wytartej sutannie, z powichrzonš siwš czuprynš. Dla rozgrzania się kazał służšcemu przynieœć sobie szklankę kawy i bułkę. Miał właœnie wyłożyć zebranym dowodzenie de porositate corporum. Kawa i hetnie oœćpojrzał na ej8Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjź ° @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żP÷G„c€‘ËSc’"şc“Ř0)c”?ybułka znakomicie nadawały się do uzmysłowienia filozofom prawdy dowodzeń.Ucieszony tak doskonałym zbiegiem wydarzeń, nie chcšc czasu tracić, sławny autor Zakusu nad zaciekami wszechnicy krakowskiej popijał ciepły napój, a maczajšc w nim ciasto, z zapałem głosił prawdę o wsiškaniu kawy z cukrem w nadgryzionš bułkę. Tymczasem Jarzymski, któremu karta nie szła, mrugnšł na jednego z kolegów, a tamten poczšł zagadywać fizyka. Kanonik zbliżył się do ławek i wdał w dyskurs zajadły. Wówczas poza jego plecami Jarzymski wysunšł się na œrodek, wypił kawę i zjadł bułkę. Gdy resztę połykał, staruszek przypomniał sobie filiżankę. - Ubi est mea caffa?- spytał ze zdumieniem, zwracajšc się do audytorium. Jarzymski otarł usta, skłonił się grzeczniei odpowiedział: - Caffa et bucella per attractionem corporum venit ad meum stomachum. Ponieważ materiału do doœwiadczeń nie stało, kanonik zafrasował się i poczšł uskarżać na zimno. Wreszcie, nie czekajšc końca godziny, ruszył na kawę do domu. Rozdział 16 SKRYTKA Na wiosnę tegoż roku Rafał pokłócił się z przyjaciółmi, a osobliwie z Jarzymskim, i stracił w Krakowie grunt pod nogami. Wymówiono mu mieszkanie, zgrał się w karty do nitki, spadło nań tyle od razu nieprzyjemnoœci, tak mu obmierzło uczęszczanie do kolegium, że postanowił emigrować... Ale dokšd? Długo ze sobš walczył, aż wreszcie powzišł decyzję: nikomu słowa nie mówišc ruszył do domu. Zjawił się tam w pierwszych dniach kwietnia, przed wielkanocnymi œwiętami. Œniegi już były spłynęły, choć jeszcze czarnymi szmatami leżały tu i owdzie w parowach. Drzwi chat były już otwarte, jakby na przyjęcie idšcej wolno Marzanny. Z dala na wzgórzu ujrzał rodzinnš habendę.Jakże mu się ten niski, szary, białoœcienny dom wydał upragnionym i drogim! Gdy najęte szkapięta zajechały przed ganek, Rafał z wolna wysiadał i nie kazał woŸnicyodjeżdżać. Ale na spotkanie wyszedł sam stary czeœnik, kazał furmanowi wracać do siebie, a nawet dołożył złotówczynę na piwo. Rafał został łaskawie przyjęty. Otoczono go kołem i oglšdano jak Węgra z towarami. Matka dotykała rękoma jego włosów i gładziła je nieznacznie, siostry dziwiły się i admirowały przetarty mocno fraczek oraz wyszarzane pończochy. Nawet stary pan, choć nadšsany i chmurny,pozwalał synowi mówić do syta i z pełnegoserca, nadto œmiać się raczył, pytać łaskawie i często przytakiwać. Gdy wspomniano Piotra - płacz się rozległ. Serce Rafała zmiękło i oczy zaszły łzami. Miał chwilę tak dziwnš, że pragnšł rzucić się do nóg rodzicielskich, wyznać na wzór syna marnotrawnego wszystkie swe najtajniejsze winy, spełnione w Grudnie i Krakowie. Chwila ta przeminęła szybko i do wyznań nie przyszło. Po œwiętach wielkanocnych, w czasie których Rafał był osobš interesujšcš całe sšsiedztwo, nastał czas siewu, robót w polu. Stary czeœnik kazał fraczki i pończochy eks-filozofa schować do szafy, a do narożnej izby zanieœć strój ziemiański: drelichowš katankę, takież hajdawery uszyte przez nadwornego Judkę, grube buty, spłodzone przez nadwornego Wšsika, i słomiany kapelusz używany już w roku zeszłym przez członków familii, a wypleciony z własnej słomy pszenicznej przez owczarza Joachima. Buty były potworne, o stopach jak szufle, obcasach niestruganych, z podkówkami i cholewami, których nagi jucht przebijał spod łoju i jakiegoœ cuchnšcego czernidła. Wcišgajšc na wydelikacone nogi te statki Rafał zatrzšsł się z obrzydzenia i owiany został płomieniem wstydu. Przyszła mu na myœl księżniczka Elżbieta. Warto, żeby mię zobaczyła w tym kostiumie! - pomyœlał wœród dreszczów dokuczliwego szyderstwa.-Miałaby przynajmniej dobry pretekst do poœmiania się prawdziwego... Mimo to przywdział domowš odzież i szedł na pole, gdzie mu kazano. Wszystko w sobiezagłuszał, umyœlnie przyciemniał najmilszewspomnienia. Całe dni trawił na polu, wœród szarych, z lekka już pylšcych ról sandomierskich. Chodził za pługami, dozorował siewu, jeŸdził na folwarcznych wozach z workami i na szkapie folwarcznejz byle interesem. Wnet ogorzał, ręce mu zgrubiały, fryzura ŕ la Titus zmieniła się na czuprynę a la Bartek. Powiedział sobie, że wszystko, co było dotychczas, było złe.Postanowił słuchać we wszystkim rodzicówi nic zgoła przed nimi nie taić. Tak będzie myœlał jak oni, tak będzie postępował, jak oni sobie życzš. Jak najsilniej zdecydował się zapomnieć o miłostce dla Heleny, która ze swš opiekunkš bawiła wcišż już to w Berlinie, gdzie prowadziły jakieœ procesy spadkowe, już latem u wód w Bardyjowie na Węgrzech. W celu zupełnego wygnania z pamięci tej panny odprawiał trudne nad sobš egzorcyzmy. Umyœlnie wyjeżdżał na szkapiedaleko w pole, skšd widać było Dersławice.Stawał tam i patrzał na siwiejšce w dalekim krajobrazie kępy drzew, podobne do obłoków. Kępy te miały zawsze ten sam kształt, zawsze jednako było je widać, niby złudne marzenia, które ostygły w powietrzu i rozwiać się nie mogš. Rafał niechciał pozwolić sobie na myœlenie o dersławickieh drzewach, o tamecznym ogrodzie, nie chciał zmiłować się nad sobš i dać folgi tęsknocie do kwiatów, które się tam rozwijały na rabatach pod cichym zgrzytem okiennicy. Nakazywał sobie obojętnoœć, œmiał się ze siebie, drwił dowcipnie ze swej głupoty i rozumował takmšdrze; jakby go słuchała cała familia w komplecie. Zawracał konia i jechał do domuspokojny i pewny siebie. Zdarzały mu się jednakże chwile niepewnoœci. Jednego dnia zaszedł niespodzianie na kraniec niwy leżšcej na płaskowzgórzu, które z dwu stron okalał głęboki rozdół. Było to w końcu kwietnia, kiedy murawa ledwie się puœciła. W głębi parowu,, u stópswoich, Rafał ujrzał przezroczystš, pierworodnš zieleń moczaru. Słońce wskrzeszało stamtšd omdlałe, półprzejrzyste mgiełki o barwie perłowej muszli, zarazem błękitnawej i jakby różowej. Kilka maleńkich fal fiołkowej wody drgało i lœniło się tam między nowotnymi badylami, jak samo słońce. W owej to chwili cudna mgła zarzuciła na duszę praktykanta w trzeŸwoœci swe niewidzialne, nieujęte ręce. Uczuł na sobie smugi jej rozkosznych pokus, niejasnej, nadmiernie uroczej względnoœci wszystkiego, co mogłoby być inne niż jej wola tajemnicza, pełna radoœci. Patrzał zdumionymi oczyma, pełnymi mgły wiosennej, w jasnš łškę, obejmował jš wzrokiem duszy, z krzykiem uniesienia, ze drżeniem przygarnšł do ust jej widok... Za wrzecišdzami rzeczywistoœci, które go trzymały w więzieniu, otwarł mu się przezszczelinę pozór na niewysłowiony dreszcz trawy i wodnego zalewiska, na przedwieczny a najwyższy cud wszystkich sił œwiata, na rodzenie się, na wschód wiosenny życia. Krynica pierwiastkowego uczucia i dokładnej wiedzy o nim na chwilę rozchyliła się przed jego duszš, ukazała cudowne kłęby wody wiekuistej. Spływał stamtšd tajemny, bojaŸniš i wzruszeniem tworzšcym przenikniony powiew i nakaz, prawie szept czy œpiew: "Módlmy się..." Była to chwila tak osobliwa, sama jedna, pustelnicza, że się jej przelškł. Ale nim się obejrzał, już znikła. Znikła bez œladu, bez znaku, bez cienia swego bytu, niby bruzda wyorana w powierzchni jeziora przez uderzenie wiosła, które dokšdœ, u boku szybkiej łodzi, w dal niezgłębionš odpłynęło. Wrócił do roboty i w cišgu wielotygodniowych zajęć zapomniałby był otym dzieciństwie na zawsze, gdyby nie siostra, nie Zofka. Za ogrodem, który pokrywał strome zbocze wzgórka, leżał szmat nieużytku, zarosły w dole gšszczem olszowym, wyżej tarninš. Stało tam jedno wielkie drzewo na urwisku gliniastym, brzost stary, rozrosły i na poły uschły. Spomiędzy jego korzeni wypływało Ÿródlisko wody zaskórnej i kilkoma strumykami ciekło między olchy. Na wiosnę, w maju, było to miejsce przecudne. Żyzne wyziewy wznosiły się stamtšd, karmišc chciwie nachylone krzewiny i zielska. Brzegi stoku bramowałysię za tych dni kępami niezapominajek, a strumienie płynęły między żółtymi ogniskami jaskrów. Cudne kwiaty wznosiły się nad wodš i schylały ku niej rozmarzonegłowy. Wyrastały tam kwiaty nigdzie nie widziane w tych stronach, fantastycznego kształtu, jak dziecięce nocne marzenia. Strzelały z grzęzawiska sity martwice, jakkołczan obłych strzał żelazno-zielonych, gibkich, kończystych, opatrzonych u boku wkistki ciemno-dzikie; rozwidlały się jak drzewka wysokie dudy, łodygi wewnštrz puste, o œcianach nasiškłych wodš, z których samotne dziecko pańszczyŸnianego chałupnika czyni sobie piszczałkę i gra na niej jednostajnš, uboższš niż ptasia piosneczkę. Samotnie stały pałki o wšskich liœciach, długich na kilka łokci, podobnych do mieczów, a spoœrodka nich wyrastały proste pręty z ciemnoszarymi wełniakami, które słońce w perzynę obróci. Po mokrymzboczu nad stokiem zwisał mech barwy takżywej, że zacierał rozkoszny błękit niezapominek, a spomiędzy jego zwojów czołgała się ku wodzie masa szerokich liœci, niby monstrualnie rozrosłe żabie nogi z mokrymi błonami. Były to liœcie szorstkie, najeżone mnóstwem chropawych kolców. Zdawało się, że te żywozioła wcišżsyczš i wcišż drżš w bezsilnym gniewie, żetrupie ziewy chuchajš spod ich błon zielonych i martwe oczy lœniš pod nieruchomymi powiekami. Tam także rosły kosaćce błotne, zwane płonymi, a nade wszystko rosły "jaskółki": kwiaty o szerokich liliowych kielichach. Gdy Rafał ujrzał pierwszy z nich, nagle mu przyszło na myœl, że ten kwiat to księżniczka. Nadobny kwiat sobie samemu pięknoœciš przyœwiecał w tym zaciszu. Wynurzał się zmokrych traw i zatapiał w duszy człowiekacudnej siły niezwalczony urok. Rafał złamał kruchš łodygę, przycisnšł do wargsubtelny kielich i zdusił go, zdruzgotał, spalił pocałunkami. Jednego dnia zastał przy Ÿródełku siostrę. Zofka przez czas jego nieobecnoœci dojrzała, wyrosła i stała się pięknš dziewczynš. Rzadko się widywali na osobnoœci. Schodziła teraz z góry małš œcieżkš wyżłobionš w glinie. Nie spostrzegła go i nucšc z cicha poszła na prawo od Ÿródła. Rafał widział jej głowę z płowymi włosami przesuwajšcš się między tarninš, którš oblewał kwiat œniegowy. Dziwnym mu się to wydało, że siostra mogła wejœć z takš swobodš w ten bugaj dziewiczy, którego on sam nigdy jeszcze nie przekroczył. Udał się tam i ze zdumieniem zobaczył głęboko w ziemi wyrytš między cierniami œcieżkę, która chyłkiem szła w górę do skrytej w gšszczach altanki. Darniowa ławka zajmowała połowę tego schronienia. Nad niš zwartym, nieprzeniknionym gšszczem stały czarne ciernie, okryte kwiatem. Dziki chmiel przerzucał tu i owdzie swe mocne nici, i jedna tylko biała brzózka o pękajšcejbiałej' korze wzdychała nad tym miejscem,gdy cichy wiatr czesał jej długie srebrnozielone włosy. Zofka zarumieniła się, sczerwieniała ujrzawszy brata. Ona, praktyczna gospodyni, od œwitu do nocy zajęta krowami, cielętami, kurami, gęœmi, œpiżarniš i kredensem, siedziała tu, schwytana na goršcym uczynku "egzaltacji", tak zgubnej i tak ogólnie potępionej... Sama wykopała tę œcieżkę, sama zniosła kamienie i okryła je ziemiš a darniš. Po co? Na co? Żeby przychodzić tu na wiosnę i siedzieć "sobie". Jakże teraz żałowała tego, co się stało, gdy brat patrzał na niš drwišcymi, męskimi oczyma! Nic nie urosła powiedzieć na swe usprawiedliwienie nic a nic. Ani jednego praktycznego względu! Nie było to ani dla dobra krów, ani dla wygody cielšt, ani dla gęsi, ani dla czeladzi. Dla nikogo... Spuœciła oczy i ponury wyraz bezsilnej hańby odmalował się na jej twarzy. Siedziała tak doœć długo, skubišc palcami trawę. W końcu rzekła: - Rafał, nie mów tatuńciowi dobrodziejowi,żeœ mię tu zastał... - Nie mówić? - Nie mów! - A to mi ty powiedz, po co tu siedzisz! - Nie mów! Zobaczysz, że nie będziesz żałował. Nieraz ci się odwdzięczę. - Powiedz, po co tu siedzisz?... - No, tak siedzę i koniec. Jak się zmęczę wkuchni, przy praniu, to tego... To przyjdę tui odpoczywam sobie. - A to nie możesz odpoczywać w ogrodzie? Nie tutaj, między tarkami? - No, a cóż ci to przeszkadza albo komu? Tu mię nikt nie widzi, a tam zaraz która z dziewek zobaczy i woła a to do obory, a todo piekarni... Rafał umilkł. Stał jakiœ czas u wejœcia, rozglšdajšc się. Po chwili usiadł obok siostry na ławce. Srokosze kuły dokoła swe metaliczne piosenki, z trwogš odpędzajšc natrętnych ludzi od gniazd skrytych w gšszczu pod kwiatami. Trznadle zanosiły się od gminnych melodii. Dwa pospolite białe motyle unosiły się w przestrzeni jak gdyby skrzydlate płatki kwiatu. Po pewnym czasie Zofka podniosła się i nie powiedziawszy słowa wybiegła. Rafał został jeszcze długo, leniwie wycišgnięty. Kilka godzin przeszło, a on niewiedział o tym wcale. Zdawało mu się jak przez sen, że jest w Wygnance. Zapomniał się i zbłškał w puszczy dawnych marzeń. Byłby przysišgł, że dolatujšcy do ucha łoskot-to echo Urysiowego kilofa, że słychać wołanie Michcika... Kiedy spostrzegł się i schwytał na uczynkutak niecnego próżniactwa, co prędzej wyszedł i ruszył w pole, postanawiajšc do tej dziury nigdy już nie wracać. Ale po upływie dni kilku niechcšcy znowu tam trafił. Dobrze się jakoœ w tym miejscu myœlało. Wsparł tedy głowę na ręku i myœlał. Zbudził go szelest... To Zofka skradała się na palcach, badawczo wychylajšc głowę zza tarniny. Gdy go spostrzegła, chciała uciekać, ale już jš zobaczył i œmiechem rubasznym przytrzymał. Weszła tedy i usiadła. Nie była już tak strwożona jak wówczas, gdy jš wytropił. Owszem, na twarzy jej malowała się żywa jakaœ i zawzięta ciekawoœć. Wszczęła z bratem rozmowę, nieznacznie naprowadziła jš na Kraków i Grudno. Zbywał jš szczegółami, które już kilkadziesišt razy publicznie całej familii był obwieœcił. Zofce to nie wystarczało. Umiała już to wszystko na pamięć. - Ty mi wytłumacz - mówiła patrzšc w ziemię ze zmarszczonymi brwiami - jaki jest ten ksišżę. - Jak to jaki? Mówiłem już: wysoki, szczupły... - To ja wiem doskonale, jakbym go sto razywidziała, ale żebyœ więcej o nim opowiedział! - Jażem się tysišc razy rozwodził. - To mi wytłumacz, jak to on tak nagle wyjechał... I żeby też nikt nie wiedział, gdzie on jest! - No, nikt. - Ale to jest tak dziwnie ładne... - Ładne nawet? - Znikł i nie ma go. U nas - rzekła ze wzgardš - jeżeli kto wyjeżdża, to do Klimontowa albo do Sandomierza. Wszystkie chałupy wiedzš wtedy, że wyjechał do Klimontowa czy do Sandomierza, wróci nad wieczorem albo jutro przed obiadem. Wszystkie Żydy w mieœcie pamiętajš o tym przez dwa dni. Raz tatuńcio jeŸdził aż do Opatowa, toœmy się do tego zdarzenia tydzień przygotowywali, konie paœli, kurczęta smażyli. A taki ksišżę pojechał w œwiat - i znikł. Może przyjedzie, a może nie. Jego jaœnie oœwiecona wola! Jakaż to musi być satysfakcja tak z oczu ludzkich zniknšć! - Cóż ci znowu strzeliło do głowy? - Nic nadzwyczajnego. Mnie się wydaje, że i ty sam chciałbyœ tak skoczyć we œwiaty. - Nie, wcale nie! - Ejże... - Głupia jesteœ sroka i tyle. Ty myœlisz, że œwiat to akuratnie tyli, co Klimontów z Koprzywnicš. Wleziesz za góreczkę, schowasz się i - nie ma! Zobaczyłabyœ ty, co się to tam dzieje. - Nie zobaczę, nie masz mię co straszyć. - A żebyœ wiedziała, że nie zobaczysz! - Ech, co ty wiesz... Mnie się wydaje, że onmusi być jakiœ... puszysty, jasny, cichy... Jakie to cudne słowo: jaœnie oœwiecony pan, jaœnie oœwiecony ksišżę pan... Rafał nie odpowiadał. Ale w chwili, gdy siostra mówiła na poły do niego, a właœciwie do siebie te słowa, uczuł w sobie tęsknotę, spływajšcš niby kropla zjadliwa, która rozgryza i kruszy wszystko, co na swej drodze spotka. - Powiedz mi - gwarzyła Zofka - to on nieboszczykowi bratu Piotrowi, Panie œwieć nad jego duszš, takim był Socjuszem, a czyto nie powinien przyjechać tutaj i z tatuńciem się politycznie rozmówić? - O czym? - A bo ja wiem o czym, ale powinien. - Wiesz co, ty zbyt długo przestajesz z krowami... - O, rozumie się - rzekła poważnie, opierajšc przechylonš głowę na ręce i patrzšc w ziemię. - Jakże taki pan -tłumaczył jej Rafał dla załagodzenia tego, co powiedział - mógłby przyjeżdżać do pomiernej szlachty jak my? My sobie panowie na kilkunastu włókach, a to magnat. I z jakiej racji?... - A z tej racji, że chciałabym go zobaczyć. na ej8Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjź ° @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż•PK:–›Ăc€—^Lc˜Ş%.c™Ř4Œ DPrzypatrzyłabym się, czy też taki sam... - Jeszcze dawniej - cišgnšł - za polskich czasów, to podobno zajeżdżały poszóstne karoce i najwspanialsze bastardy przed nasz dwór, bo chodziło o kreski na wyborach albo tam o co. Ale teraz! Żebyœ tywiedziała, jacy oni sš... - Nigdy nie będę wiedziała - rzekła z gnuœnym a jadowitym œmiechem - więc cóż mi z tego, że ty wiesz! - Cały taki dwór, rodzina, siostry.. - To on ma siostry? - Ma... - szepnšł. W owej chwili Zofka spojrzała na niego i podniosła głowę. - Czemużeœ mi nigdy o tym nie mówił? - A czy to jest dla ciebie ważna wiadomoœć?- Czy to jest dla mnie ważna wiadomoœć'?... cha-cha!... Tak, to jest dla mnie... dużej wagi. Rafał zamilkł i odšł usta. Było mu nieswojo i głupio siedzieć z siostrš w tej tarninie. Wstał tedy i wyszedł. Leniwie wlókł się œcieżkš obok Ÿródła i stanšł tam w zamyœleniu. Nie odwrócił się, choć słyszał, że Zofka idzie za nim podœpiewujšc. Sšdził, że go wyminie, pójdzie sobie i da mu sposobnoœć powrotu do altanki. Ona tymczasem poczęła wdzierać się po stromym zboczu nad Ÿródłem, depcšc silnymi i zwinnymi nogami aksamity mchów i wielkie liœcie. Z radoœciš iszczególnym entuzjazmem wołała do siebiepółgłosem: - Ksišżę, mój ksišżę! - Co ty pleciesz? - syknšł na niš zniecierpliwiony - czego cišgle gadasz o tymksięciu?... Zofka zerwała wysoko rosnšcy przeœlicznykwiat "jaskółki". Z daleka, z głębokš powagš i przymrużonymi oczyma, w których gorzał ogień szczery, rzekła pokazujšc mu kwiat: - To jest ksišżę... Rafał zmieszał się i całkiem spłonšł. - Spojrzyj - mówiła Zofka - czy nie jest najpiękniejszy ze wszystkich kwiatów? Cudniejszy niż konwalia, okazalszy niż storczyk. Dlatego nazwałam go tak: ksišżę. Jaœnie oœwiecony kwiat. Mój umiłowany, mój kwiat... Cóż z tego, że nie pachnie? Cóżz tego, że nie ma żadnego zapachu?... Rozdział 17 MANTUA Okno szczelnie zatarasowane wewnętrznš, składanš okiennicš... Lipcowy promień słońca włamał się już do wnętrza i, pełzajšc po wydeptanych cegłach posadzki,kruszył głębokš ciemnoœć. Najmniejszego turkotu, żadnego szelestu... Jaka rozkosz! Cisza tak zupełna, że smętne nucenie mantuańskich komarów błška się po izbie i całkowite, od poczštku do końca, brzmi w uchu. Ksišżę Gintułt, przebudziwszy się ze snu, odczuwał trwanie tej ciszy jak doskonałe szczęœcie. Nie walš gromy, nie dzwoniš tęskliwie szyby, nie sypiš się pacyny ze œcian i sufitu. Pogršżonemu w łaskawe drzemanie widziało się, że to jestpierwsza chwila po przybyciu do tego miasta, że to jeszcze kwiecień. Wystawiał sobie, że wolno idzie z Porta del Beluardo przez groblę prowadzšcš do szańców przedmostowych San-Giorgio, ażeby ujrzeć cmentarz, miejsce czynu Sułkowskiego. Po to jedynie przybył. Ujrzy to miejsce, rzuci jakoby lauru liœć na czoło upojone marzeniami, którego już nie ma, i odjedzie stšd co prędzej. Wody wiosenne napełniły po brzegi Lago di Mezzo i Lago di Sotto. Modre fale żywo chwiejš się, goniš i chlaszczš pianami po rudych murach. Ze drżeniem pędzš do portu Catena i do portu Ankony. Ciekawie zajrzš w ich wnętrza obmurowane i uciekajš na łeb na szyję, przerażone dzikoœciš starych bastionów. Zagroblš droga idzie pod bramami fortu, póŸniej na prawo ku niewielkiemu wzgórzu. Wiosenny wiatr lekko poddyma pył drogi... Ocudne trawy, któreœcie wówczas kryły foremne stoki i narożne bulwy szańców, nasypy, skarpy i przeciwskarpy obmurowanych rowów! Drzewa platanów z łagodnymi liœćmi, Wirgiliuszowe ulubieńce "miłujšce słodkie wody... Myœli strudzone od malarii plšczš się i gubiš: To, co oczy widzš w marzeniu, leci stronami. Jakież to miejsce tam daleko widać? Szwajcariaż to, gdzieœ u płytkich zalewisk Zurychu jeziora, gdy idzie nawałnicš górska wiosna? Trzciny szelestne, suche, jasnożółte nad ruchliwym fioletem toni... Może to u nas? Może to Wołyń? Widome przedmioty dalekie i bliskie, drzewa i trawy, zamglone rysy domów i siniejšce góry sš jak gdyby dŸwięki najsubtelniejsze nie na zewnštrz nas, lecz w głębi duszy. Nie pochwyci ich pamięć ni myœl. Tulš się dosennych wspomnień. Nazwa bolesna błška się i łka w pamięci, kršży dokoła mózgu, szeleœci w uszach, w oczach, w uœciech mœciwie œciœniętych. Kurczem dłoń zwiera!... Mantua! Mantua! Szpaler œwierkowy cišgnie się górš ku cmentarzowi za murem starej twierdzy przedbramnej. Nieoczekiwane napastowanieżalu na widok tych œwierków, które korzeniami wyssały krew tysišca rycerzy. Cicha, przyziemna brama cmentarna. To tam. Ksišżę otwarł oczy i ze wstrętem myœlał oczekajšcej go pracy. Był znużony do cna, pełen głębokoœci smutku. Cišgły widok oczugasnšcych na wieki... Z innymi zgoła celami wrócił z Egiptu, Ziemi Œwiętej i Grecji. Œpieszył do kraju. Do życia, do życia! Rozpoczynać pracę długš i twardš, zmagać się ze sprawami wiecznymi! Kaprys oto losuuwikłał go w sprawy najbardziej przemijajšce. Nie mógł w Ankonie doczekać się na statek,który z racji wybuchłej wojny utknšł w jakimœ porcie. Żeby czasu nadaremnie nie tracić, ksišżę pomknšł na północ dyliżansem, pewien, że legalny paszport ułatwi mu przekroczenie nawet łańcuchów armii walczšcych. Było to w kwietniu roku 1799, czasu kampanii neapolitańskiej, po bitwie pod Weronš, czyli Magnano. Baron Kray złamał już był lewe skrzydło armii Scherera i napastował go całš siłš. Wojska republikańskie ustępowały na południe. Batalion polski (pierwszy) pod szefem Dembowskim zasłaniał cofanie się prawegoskrzydła ku Vigaccio, a generał-adiutant Kosiński osłaniał lewe skrzydło na drodze ku Nogara. Prawe skrzydło udało się do Mantui. Cała armia francuska mogła być w owej chwili odcięta przez Brescia od Lombardu. Nie pozostało nic innego, tylko umieœcić załogę w Mantui, a główny korpuscofnšć za Oglio. Tak też uczynił generał Scherer. Odłšczył częœć wojska na garnizon do Mantui, a sam poœpiesznie ruszył w kraj lombardzki. Ksišżę Gintułt miał właœnie wyjeżdżać z ojczyzny Wirgiliusza, gdzie się na nocleg w drodze swej zatrzymał, kiedy zdyszane wojska przyszły jš zajšć. Ujrzał niespodziewanie w ostatnich szeregach swojaków. Był to batalion artylerii polskiej pod szefem Wincentym Axamitowskim, złšczony z drugim legionem pod komendš generała Wielhorskicgo. W bitwach, które owo wejœcie do fortecy poprzedziły, legion polski tysišcem bez mała trupów usłał włoskie pola. Dogorywał w drodze do Mediolanu generał Rymkiewicz, zginšł major Lipnicki, kapitan Daszkiewicz, podporucznik Paciorkowski. W furgonach wieziono rannych: kapitana Bogusławskiego,Zabłockiego, Zeferyna, Zieleniewskiego, Godebskiego, Kirkora, Berensdorfa, Markiewicza, porucznika Tomaszewskiego - i innych. Wiedzieli to żyjšcy, że nie na zabawę idš do Mantui. Załoga spędzona z rozmaitych stron, składajšca się z rodowitych Francuzów, Piemontczyków, z gardo de corps króla Sardynii, ze Szwajcarów, dezerterów Niemców, z "cisalpinów" i jednolitego korpusu polskiego, wynosiła zaledwie około dziesięciu tysięcy ludzi. Z tej liczby połowa najwyżej mogła stać pod broniš. Fortyfikacje starej twierdzy były nieużyteczne i uszkodzone. Niezdobyta zapewne w czasach katapult i baszt na kołach, może nawet w epoce marszałka Vaubana, Mantua była osłoniona jedynie wysuniętymi fortami Miglioretto, del Té i szańcami przedmostowymi Pradelli ze strony zachodniej i południowej. Z północy i wschodu miasto siedziało, jak przed wiekami, za jeziorem di Mezzo i zwykłym, niskim murem bez nasypu. Dowódca całej załogi, generał Foissac-Latour miał na przeprowadzenie wszelkiego rodzaju ulepszeń sto tysięcy liwrów. Tymczasem baron Kray cišgnšł z siłš 39 batalionów piechoty, 4 batalionów grenadierskich, 9 kompanii dragonów i 6 kompanii lekkich. W szeregach republikańskich szeptano, że 600dział ma ze sobš, że idš z nim wszyscy znaczniejsi generałowie: Klenau, Elsnitz, St.Julien, a na czele artylerii posiłkowej Rebinder z 270 kanonierami. Ksišżę Gintułt, przypatrzywszy się z uwagšstanowi rzeczy, przyszedł do przeœwiadczenia, że na nic mu się nie przyda pilnie wizowany paszport, że wbrewchęci trzeba wdziewać zielony mundur artylerzysty i stawać w szeregu. Tak też uczynił. Zaczšł dosługiwać się od kanoniera, ażeby między zgonionych oficerów, idšcych z pola bitew, nie wnosić waœni o stopnie i nie korzystać z prerogatyw nazwiska. Wkrótce jednak spostrzeżono jego wiadomoœci wojskowe. Powołany został do boku generała Bortom,naczelnika artylerii, póŸniej wyznaczony do biura Jakubowskiego, starego nauczyciela zWerony, który pod generałem Meyerem wspólnie z kapitanem Millerem, porucznikiem Hornowskim i Maurycym Haukefortyfikował przedmieœcie San-Giorgio. Pięciuset żołnierzy polskich pracowało tamco noc pod ogniem. Sšdzono powszechnie, że atak może nastšpić tylko od strony tego przedmieœcia, toteż kiedy nieprzyjaciel gromadził swoje siły od południa i zachodu, z tamtej strony Mincio, uważano to za podstęp i tym usilniej sypano szańce, wycinano drzewa i zbrojono się według planów groŸnego "Amilkara" Kosińskiego. Odchwili wielkiej powodzi majowej, kiedy rzeka Mincio zatopiła wejœciowe i wyjœciowe œluzy jeziora Payolo, podniosła wody we wszystkich jeziorach otaczajšcychMantuę, więc w Lago di Sopra, di Mezzo i diSotto, tak dalece, że grobla San-Giorgio znikła zupełnie w głębokoœci kilku stóp podpowierzchniš, sklepione przejœcia Molini, wiodšce do cytadeli, pogršżyły się w wodzie do połowy, a powyżej kół młyńskich - ksišżę przeniósł się w interesach służby do œrodka miasta. Miglioretto i wyspa Té z szańcami bramy Pusterli stały się samoistnymi lšdami. Były to chwile najbardziej niebezpieczne. Nieprzyjaciel zgromadziwszy mnóstwo łodzi i promów usiłował podsunšć się ku zatopionym murom. Wynikła potrzeba czuwania nieustannego. Ksišżę miał polecenie obserwowania wysokoœci wód w pewnych rewirach. W małym czółenku kršżył nieustannie we wszelkich kierunkach. Nocš, w zupełnej ciemnoœci, wdeszcze, docierał częstokroć aż do Angeli na wybrzeżu Lago di Sopra, gdzie Austriacyzaczęli nocami w największej ciszy sypać ostatni, najbardziej w lewo wysunięty barkan swych robót podkopowych. Przed brzaskiem wracał już to przez jezioro Payolo, już przez Corso delie Barche, pod samymi bramami miasta do œluz wyjœciowych. Kiedy jeszcze stały nad topielami ranne tumany i tłukły się dymy po całonocnym bombardowaniu, sunšł nieraz w szuwarach i trzcinach aż pod Belfiore, skšd raz w razwywalały się niespodziane dymy kanonady dla zamaskowania prac gdzie indziej prowadzonych. Gdy wkrótce zaczšł się szerzyć w wojsku z racji zatopienia młynów nie głód jeszcze, lecz doskonały półgłodek, gdy żołnierz z dobrawoli oddał ze swego żołdu dwie częœci na fortyfikacje, ksišżę zajšł się w chwilach wolnych na własnš rękę urzšdzaniem żarn iwydawaniem porcyjek chleba żołnierzom, zrazu swojej kompanii, potem szerszemu kołu wiary, a wreszcie każdemu, kto przyszedł. Widziano go pracujšcego dzień i noc za dwu, za trzech, a potem za dziesięciu i dwudziestu na wszystkich niemal miejscach. Nikt nie wiedział i nie pytał przy wzrastajšcym rozprzężeniu, ktoto jest właœciwie, u kogo mianowicie adiutantuje, gdzie służy. Był i w biurach Bortom, i przy Axamitowskim, w składach zboża i przy obronie. Przyzwyczajono się do jego zabiegliwych, poœpiesznych czynnoœci, do jego figury, przymkniętych oczu, skrzywionych ironicznie ust i pańskiego tonu. Ale mozoły właœciwe zaczęły się wówczas dopiero, gdy w połowie czerwca wody zaczęły spadać, gdywylazły dalekie brzegi błotne pod Putole i Vergiliana, gdy ukazała się grobla Cerese przez jezioro Payolo i druga naprzeciwko bramy Pradelli. Co tchu zamknięto œluzy od jeziora di Sopra, a otwarto wyjœciowe do Mincio dla utworzenia z jeziora Payolo trzęsawisk nie do przebycia. Przyszły straszliwe upały. Stęchłe błota zadymiły się. Komar jadowity zadŸwięczał nad uszami ludzi zamkniętych w murach, fosach, szańcach i wieżach. Wyziew błotnyogarnšł ich miłosnym ramieniem. Wnet tłum żołnierzy zwalił się na poœciółki lazaretów z febry i szkorbutu. Z dniem każdym przyhywato nędzy. Ci nawet, którzystali jeszcze pod broniš, trzęœli się z zimna. Twarze pociemniały i zmora wionęławskroœ miasta... Ksišżę wzišł się teraz do roboty z całego ramienia, co się nazywa, z polska po warcholsku. Był wszędzie, gdzieœ go nie posiał. Należał do rzędu tych oficerków polskich, którzy z własnej woli a fantazji pełnili na wałach i w szańcach pozasłużbowe nocne straże. Jakże polubił owe wigilie! Owe dla odegnania snu i smutkuciche pogwary o ziemi dalekiej i sprawie... Owe powieœci groŸne a proste o miejscach krokiem przemierzonych, o lšdach i morzach, o rzeczach straszliwych i pracach niezmiernych zniszczonych, o czynach wielkich, które się ponad wszystkowydŸwignęły, o sile fizycznej i cnocie cichej... Stali się wówczas między sobš wszyscy bardziej niż rodzeni bracia solidarni, otwarci, zroœnięci. Ustały pospolite spory i zawiœci. Niczyje słowo i czucie nie było dla drugiego głupie, niczyja, najbardziej prosta, dusza wzgardzona... Ksišżę Gintułt nosił starym wiarusom, których "wujaszek"- szkorbut zagryzał, butelczyny wina pod płaszczem artyleryjskim z piwnic, które, jak twierdziłsprzedawca, samego Wirgiliusza pamiętały. Gdy wyœliznęły się ostatnie rękš w kieszeninamacalne dytki i gdy został jeno stary mundur na grzbiecie, zielony płaszcz i hutyniezupełnie foremne, wynalazł w dzielnicy żydowskiej pewnego znawcę, który nawet oGrudnie coœ niecoœ wiedział. Dzień w dzień szedł teraz do pugilaresu tego finansisty rewersik na wioski w Prusiech Południowych i w Zachodniej Galicji w zamian za mięso, mškę, wino, leki. Ksišżę sypiał teraz tylko czasami. Gdzieœ w drodze, na przymurku, w kucki, wpoœród worków mški na promie, do dnia między jaszczykami dwu obusiów Czechowskiego, wiecznie miotajšcych nawisowy ogień z bramy Pradelli, gdzieœ pod platanem w drodze do Redela, który ze swymi rył wcišż rowy i bił palisady za klasztorem SanFrancesco sui Te na prost bramy Pusterli. Gdy od 4 lipca Austriacy poczęli rozcišgać swój front aproszów od Certosy przez Pallagina, Dosso del Corso i Chiesa Nuova, przez Simeone i Valle aż do Sparavera i, zatrudniajšc co noc po kilka tysięcy chłopów z okolicy oraz swoich własnych żołnierzy, wznosili wcišż nowe linie dwuramników złšczonych kurtynami, a w tyle sypali czworoboki zamkniętych redut, gdzie kolejno umieszczali swe baterie od pierwszej do ósmej, prace i czuwania dosięgły szczytu. Ksišżę Gintułt sam poczšłzapadać na zdrowiu. Niespodziewane, w największy upał lodowate dreszcze, bóle głowy, rozum i przytomnoœć wyszarpujšce z czoła, a nade wszystko niechęć œmiertelna do jadła i napoju, do œwiata, słońca i powietrza. Ręka skostniała podnosido oczu szkła perspektywy, a oczy widzš nie to, na co patrzš. Dalekie smugi wyrzuconej ziemi, równie ogniowe szańcówdarniš już odziane, dalekie gęstwiny platanów i morw, trzciny, wierzby i eukaliptusy na pobrzeżach, a z nagła... cóż to'? Jak żywa roœnie przed upadłymi oczyma wydma piaszczysta gdzieœ w kraju,jasna, żółta, sypka, usychajšcym jałowcem tam i sam porosła... Œwiat zewnętrzny oddarty jest od człowieka, zwisa z duszy jak łachman ciężki i bolesny, nie do odtršcenia, a nad siły, nic z niš nie majšcy wspólnego... Ludzie snujš się i wiercš naokół, jak gdybypogršżeni w falach szczególnego eteru, w cienkich mgłach-smętnicach. Czyny ich głupie, ordynarne, wrzaskliwe, kamieniami walš się na głowę, na ciemię jej, na piersi i na ramiona. Tymczasem już ludzie przyzwyczaili się do posługi. Żšdali jej natarczywie, jak od robotnika płatnego na dniówkę. Szedł tedy wcišż tymi samymi szlakami, ale już jak wóz bez koni, pchniętyz góry w wyżłobione koleje. Coraz mniej majšc w oczach œwiatła, coraz słabiej rozróżniajšc kontury spraw, a nawet twarze, czynił przecie swoje. Policzki przybrały barwę popiołu, koœci ich wylazły. Oczy wwaliły się w swe doły. Ustazamilkły. Wreszcie czyny ręki były to już raczej znaki woli żywego ducha niż akty ciała. Oto teraz siedzšc po przebudzeniu na swymleżaku, zawinięty w płaszcz i wtulony w iałabym go zobaczyć. na ej8Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjź ° @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żšPďc›?_cœž@cŢ-[cž9=/siebie, myœlał, że musi wstać i iœć na służbę. Niemoc przytłukła go jak wieża. Ręce i nogi leżały cięższe od kloców dębowych. Po cóżeœ tu, głupcze, został? -zadrwił z niego nagły, postronny œmiech szatański. Usunęła się wraz przed wewnętrznym okiem duszy œciana domowa na obraz kotary, a za niš widać było nicoœć, nędzę i œmiesznš trywialnoœć poœwięcenia. Patrzał przez chwilę na całe rzeczy, na poczštek i koniec ich, na wierzch i œrodek. Wszystko, co tu przedsiębrał, wsišknie w ziemię tak samo, jak wsiška deszcz, tak samo, ,jak wsiška w ziemię krew zastrzelonego człowieka.- i zginie. Œladu nie będzie. Któż jest, kto by odróżnił drzewo czerpišce sokize dżdżu od drzewa wyhodowanego ze krwi? Czyjeż oczy wylejš łzę? Czyje piersi westchnš? W mrok się rozpraszał ostatni brzask wytrzymałoœci. - Już nie pójdę nigdzie! -cisnšł słowo głoœne jak klštwę na nieszczęœliwych, którzy szelestu jego kroków wyglšdajš. Runšł na wznak i zamknšł oczy. - Zdychajcie! Wszystko mi jedno. Teraz i ja nareszcie będę próżnował. Owinšł się starym, zielonym wojskowym płaszczem i niweczył swe dreszcze szeregiem skuleń i wyprężeń ciała. Sen go opętał twardy... Wtem runšł gromem strzał armatni. Okna zadrżały w swych zawiasach wszystkimi futrynami. Szyby żałoœnie dŸwiękły. Ledwiepochwytny szmer w œcianach przeniknšł je jakoby dreszcz tyfusowy. W luftach kominów załopotały stršcone skrzydła sadzy. - Jesteœ... - wyszeptał. Zarazem rozrzucił poły płaszcza i wstał. Ulegajšc nakazowi starego nałogu siadł po umyciu przy tualetce podróżnej, ostatnim wykwintniejszym sprzęciku, ogolił się starannie i uczesał. Potem oczyœcił porzšdnie mundur, już podczas ryku kilkudziesięciu armat. Skoro wyszedł na ulicę, huczała niesłychana kanonada. Tak znał się na tonie armat, zależnym od oddalenia, że wnet odróżnił baterię Redela ijednorogi Axamitowskiego od naszczekiwania dział Moneta z cytadeli i Jakubowskiego z San-Giorgio. Oto dzwoniš pociski z bastionu St. Alexis, z bastionu Lutherien, z retranchements Charles... Szedł ulicš Garety, mechanicznie, prawie bez udziału myœli liczšc pociski. Krył się przed słońcem. Pod murami stał już cień włoski, martwy, jak opończa nieruchomo zwisły z wysokoœci nagich œcian. Ulice byłypuste jak wymiótł. Tam i sam wyjrzała z bramy kędzierzawa głowa ulicznika albo wœliznęła się w ciemnš i wilgotnš sień strwożona kobieta. Przyzwyczajony do codziennego huku armat od czterech miesięcy, ksišżę szedł ospale, ze zwieszonš głowš. Nagle osobliwy, nieznany łoskot uderzył go w dekę piersiowš jak cios pięœci. Oto z narożnego domu na przecięciu dwu ulic, z domu cichego, œpišcego w cieniu swych drewnianych żaluzji, runšł olbrzymi narożnik. Kupa cegieł z futrynami okien zwaliła się na œrodek ulicy o kilkadziesišt kroków przed idšcym. Zrazu nie mógł zrozumieć, co to się stało. Ale jakaœ blada twarz w wyrwanym oknie... Wraz palnšł w tę samš œcianę pocisk, buchnšł płomieniem. Wyrwałdrugš dziurę, rozleciał się na tysišc skorupwartkich, ledwie dostrzegalnych, wiercšcych się w kilkudziesięciu miejscach na przestrzeni jakich stu sšżni. Szczęœcie chciało, że ksišżę stał o pięćdziesišt co najmniej kroków od miejsca wybuchu; wskutek czego czerepy bomby przeleciały już nad jego głowš. Jeden z ułamków kręcił się długo na kamieniach ulicy. Gdy spoczšł, ksišżę, czajšc się mimo woli, podszedł ku niemu i wejrzał nań z takš ostrożnoœciš, jakby oko zapuszczał w przepaœć. Zobaczył podługowaty złom żelaza, urywki na nim kutych obręczy, resztki tlejšcego drelichu i smolnych sznurów... - Karkas... - wyszeptał ze drżeniem. Ale nim spojrzał, nim to pomyœlał i wymówił, już kilka nowych piorunów padło na ulicę. Prały jš straszliwe kilkopudowego wagomiaru brandkugle, wyrzygujšce ogień przez trzy swoje "oczy", ryczały lane walce knyplów, służšce do targania wišzańwszelkiego rodzaju splštanych przez pracę ludzkš, pękały w powietrzu, około drzwi i okien z hukiem głoœniejszym od armatniego wystrzału "œwiecšce kule", wyrzucały z bruku i ziemi leje sšżniowej œrednicy wielopudowe, jednookie, uszate bomby, i skakały naokoło, jak gumowe piłki, œlepe granaty. Ksišżę dyszał prędko. Nogi się podnim trzęsły, serce przestało bić i trzepałosię jak dzwon na trwogę. Widział był dotychczas walki fortów z fortami na kule,bitwy pułków na bagnety, ataki konnicy na konnicę. Teraz co innego... - Bombardujš miasto... - wymiamlał do siebie, brnšc dalej spłoszonymi kroki. Rozbijał mu głowę, miażdżył oczy, dusił oddech przeciwny naturze grzmot walšcychsię domów, wrzask œmiertelny niewidzialnych ludzi, łomot i stęki wyrwanej ziemi, buchanie prochu, trzask drzewa, łoskot kamieni. Zielone drzazgi okiennic, zębce, krzyże, ramiona potrzaskanych ram okiennych i futryn, strzępy i zwitki rynien z malowanej blachy,gruz czerwony glinianych dachówek, jak liœcie pierzchało to wszystko bryzgami w powietrzu. W rozwarte jamy okien i drzwi skakały kłęby ognia. Zaduch smoły, dziegciu, prochu, gałganów palšcych się od zaprawy otaczał każdy dom płonšcš atmosferš. Ksišżę, wtulony we framugę przy studni ulicznej, łypał na wszystko oczyma i przecišgał się od zimna. - Madonna! Madonna!,.. - rozległ się za nim,gdzieœ u stóp, krzyk człowieka na ziemi. Rzucił okiem na czarnš twarz, białe zęby, wysadzone na wierzch straszliwe oczy, na ręce błšdzšce bezradnie po nagim bruku. Wtulił się w mur jeszcze głębiej, przylgnšłdo niego jak płaskorzeŸba. Nie podnosił oczu... Żeby choć prędzej... - szepnšł mu do ucha jego własny duch. Myœl tę usłyszał tak wyraŸnie jak głos owego człowieka, który się wił coraz ciszej na kamieniach. Zmęczone ciało wzdrygnęło się od kilku szlochów urwanych. Przycisnšł płaszcz do piersi i wœród wzmagajšcej się orgii pęknięć, strzałów dookolnych, wœród piachu z cegieł, czarnego dymu i ognia pożarów, zaczšł usilnie nakazywać spokój rozbieganemu sercu. Namacał wreszcie wolš obojętnoœć w ciemnoœciach wewnętrznych duszy, a dłoniš rękojeœć szpady. Odszedł stamtšd. Ale dalej w ulicy, przed koœciołem San Rocco, przejœcie było zagrodzone. Zapchała je barykada zwalonych œcian i gruzów buchajšca pożarem. Wiodšc rękš po murze, obok którego postępował, trafił na bramę otwartš czy otwór wyłamany. Wszedł do ogrodu. Ujrzał dokoła siebie drzewa porozrywane, konary z owocami rzucone o kilkadziesišt kroków od pnia, srebrne zagajniki cytryn i bardziej ciemne pomarańcz, pokrzywione drzewa figowe skwarzšce się we własnym ogniu. Liœcie, gałęzie, kwiaty stratowane... Przez chwilę zadumał się sennie nad wyniosłš grubolistnš magnoliš, którš kula œcięła w połowie wysokoœci. Jeszcze, zdawało się, drży pień... Raz w raz waliła w ten œliczny ogród pięciopudowa bomba. Zapadłszy się wmiękkš, skopanš i wynawożonš ziemię na półtora sšżnia, wyrzucała stóg ziemi z korzeniami fig i migdałów, wykroty obwieszone gruzłami czarnej próchnicy, miecšc na wsze strony donice z kwiatami, rododendrony i żywopłot z bukszpanu, kamelie i biały bambus. Ksišżę szedł przed siebie na oœlep. Ujrzał nagle ciemnik z winoroœli rozpięty na obłškach i na drzewach morwowych. Tuż u wejœcia siedział na płaskich kamieniach człowiek jakiœ i trzymał w ramionach umierajšcego chłopca lat pięciu, a raczej zmiażdżone szczštki chłopięce. Oczy dziecka zaszły jużmgłš, ciało rozerwane, krwawe zwisło jakrzecz wiotka. Jeszcze żebra wznosiły się i opadały, a maleńka gardziel, biała jak kameliowy kwiat, łykała powietrze. Człowiek siedzšcy kołysał się naprzód i w tył jak wahadło. Całował konajšcego w usta, wysysał jego oddech ulatujšcy w milczeniu straszniejszym tysišc razy niż huk kanonady. Nie podniósł oczu na księcia,gdy ten zadreptał koło niego, żeby coœ pomóc, nie wiedzšcy w czym i jak. Wcišż tylko zgrabiałymi palcami przyciskał do piersi, coraz mocniej, coraz trwożliwiej, skrwawione szczštki. Chuchał nadaremnie w otwarte usta dech żywota czy może przyjmował w swe rozdarte serce ostatnietchnienie... Skrzypiały wokoło drzewa, pękało i paliło się miasto. W głębi czarnychulic kotłowały się straszliwe, nieustajšce womity murów. Ksišżę wpatrzył się oœlepłymi oczyma w ów szczególny, jedyny na œwiecie bełkot œmierci miasta. W dymie, pod sklepieniem z płonšcych kul, zbity kamieniami, ociekajšcy krwiš od zranień ułamkami kul, czarny od prochu, z płaszczem tlejšcym w kilku miejscach, przyszedł do bramy Pradelli. Z tyłu, od miasta waliły się teraz perzyny, czad spalenizny i upał pożarów. Nie stało powietrza na oddech. Kanonierowie ledwie mogli ustać w dymie. Pod murem leżał porucznik Kobylański, któremu urwało rękęw krytej drodze dwuramnika przedmostowego Pradelli. Ksišżę musiał stanšć do roboty u boku Czechowskiego, niegdyœ w kraju majora, awansowanego obecnie na kapitana. W tę bramę najzacieklej biły pociski ze wszystkich baterii austriackiej paraleli. Słychać było głuche stękanie odwiecznych murów i nieustanny łoskot brył cegły walšcej się wzgniłš fosę. Dwa jednorogi, bronišce gruzów wieży; rzetelnie tego dnia pracowały. Sam kapitan celował chodzšc odjednego do drugiego. Gdy Gintułt stanšł przy nim, spojrzał przez ramię, wskazał rękš granatnik, sam rzucił się na ziemię pod murem. Ksišżę ujšł dłoniš dwa dršżki celownicze łoża, nastawił, uregulował mosiężnš suwaczkę w dioptrze i, ledwie dostrzegajšc dalekie pola ogniowe szańców austriackich, wykrztusił zeschłymi uszy: - Pal! Czarny od dymu kanonier przyłożył żywy, mocny, kończysty węgiel lontu. Półokršgły ogon łoża skoczył w tył i szczęknšł powstrzymany w klinach legarów. Runšł potężny, dŸwięczny strzał. Ksišżę był przydrugim dziale. Schylił się, wlepił oko w dioptrę i znowu sennym głosem: - Pal! Kiedy kanonierowie rychtowali pierwsze działo, wsunšł głowę między policzki strzelnicy i wyjrzał. Grobla przedbramna była pusta, zalana przez białe słońce. Dalej pod dymem rozesłało się błoto Payolo takzielone, kwietne od porostów gršżelowych, od lilii wodnych, od mokrych szuwarów i tataraku, że oczu nie można było oderwać. Z okopów austriackich, które stały w drugim rzędzie za liniš barkanów i kurtyn, pękały co chwila w morzu dymów nowe stożkowate, œnieżnobiałe ich słupy. Całe powietrze wstrzšsało się od dŸwięcznego łoskotu, a ziemia trzęsła się nieregularnymi drgawkami. Ksišżę wrócił doroboty, między kanonierów, których białe ze zgrzebnego płótna lejbiki przemieniły się w ciemne łachmany. Pot czarnš plamš wylazł na ich plecach i barkach. Ręce mdlały od wprowadzania łóż na miejsca. Tylko białka oczu błyskajšce œwiadczyły o rozpętanej i wœciekłej sile. Nadjechał generał Borton ze sztabem. Już wówczas słabła kanonada. Miasto płonęło. Ludnoœć, schroniwszy się do piwnic i lochów, nie ratowała swego mienia. Nad wieczorem tegoż dnia, po obustronnym zaprzestaniu walki, ksišżę Gintułt szedł przed samym zachodem słońca do Miglioretto, gdzie było czoło boju. Minšł bramę Pusterla, most arkadowy na Corso delie Barche al Palio. Zielona od skrzeków woda, zakisła i nieruchoma, gnijšca pod kożuchami grzybienia, pełna była gruzów i strzępów. Wierzby i eukaliptusy, wysysajšce wilgoć z błot, były poœcinane albo podarte. Na poszarpanej drodze tarzały się niebieskawe od spalenizny czerepy bomb i rozprysłych kul. Smutek œmierci œciskał serce żelaznymi klamrami na tej drodze samotnej. Minšwszy Palazzo del Té ksišżę szedł ku Miglioretto œlicznš niegdyœ, platanowš alejš. Nie ocalało tu anijedno drzewo. Ogrody były zryte, same groble i forty uszkodzone nadzwyczajnie. Były to œlady bombardowania tych miejsc specjalnie poprzedniego ranka, kiedy nieprzyjaciel wyrzucił S 114 pocisków granatnikowych i 824 bomby. Idšc po groblach obok upustów, między cuchnšcymi kanałami, ksišżę nie znajdował w żadnym zfortów Axamitowskiego. Miał polecenie od generała Bortona oœwiadczyć ustnie szefowi baterii polskiej, że nazajutrz całe przedmieœcie San-Giorgio będzie bez strzałuoddane nieprzyjacielowi. Załoga wyjdzie w nocy, bez szelestu. Wszystkie siły należy wytężyć ku obronie Miglioretto. Przybywszydo strzałczanu, dwuramnika wysuniętego na czoło układu wszystkich szańców, bastionów, redanów, kurtyn, lunet i biretów, znalazł olbrzymie zmiany. Wszystkie podmurowania Miglioretto były na poły zburzone, palisady zgorzałe. W chwili gdy ksišżę przyszedł, Axamitowskipo kilku dniach i nocach walk nieustannych spał snem kamiennym. Oficerowie i kanonierowie byli tak spracowani, że drzemali stojšc, półleżšc, zwisajšc z łóż, wozów prochowych i armat. Noc zapadła. W ostatnim blasku dnia widać było z bliska najszerszš gać błot, zginajšcych się ku Mincio. Jezioro Payolo przeobrażone teraz w bagna, których œrodkiem ciekła leniwie zgniła rzeczka, poroœnięte było gajami nieprzejrzanymi trzcin jasnożółtych, szelestnych, sitowiem, tatarakiem i rokicinš. Gwar szpaków rozlegał się tam nacałej przestrzeni. Groblę prowadzšcš przezbłota do wioski Cerese na zajezierzu widziało się w całej długoœci. Ksišżę tak przecież był zmęczony, że ledwie spostrzegał i słyszał, ledwie wiedział, gdzie jest. Powtarzał sobie w myœli raz za razem zlecenie i czekał. Wszystkimi siłami ciała starał się, ażeby ustać na nogach. Wszedł po drewnianych stopniach na banquette szańca, miejsce wyniesione nad poziom, gdzie stajš obrońcy, żeby strzelać ponad ziemne przedpiersie. Przechadzał się tam i na powrót między jednym działem a drugim. Teposępne, spracowane spiże zdały się w tej chwili drzemać, tak samo jak ludzie. Posłaniec uczuł, że jest tu między wszystkimi sam, sam jeden czuwajšcy. Zajadłe ćwierkanie szpaków przemieniało się w dzikš melodię... Roje komarów wirowały tu i rzuciły się na twarz. Wstrętne myœli rzuciły się na duszę. Gdy tak błškał się, głowš przewyższajšc hauteur d'appui nasypu szańca, i gdy zabrnšł w najciemniejsze pieczary smutku,dano mu znać, że szef wstał i czeka. Ksišżę zdał mu raport i zarazem prosił o pozwolenie udania się na spoczynek. Axamitowski usłyszawszy wieœć hiobowš chwycił się za głowę i siedział przez chwilę bez ruchu. Potem dopiero przypomniał sobie drugš proœbę i zaprowadził księcia do baraku w głębi sšsiedniego bonnet de prętre; gdzie spał niedawno. Gintułt przycupnšł na wygniecionym posłaniu i wnet usnšł. Miał sny straszliwe, sny niezapomniane na całe życie, w których zamknięte sš œwiaty samoistne, prawdy nam tylko samym wiadome i zjawiska prawdziwie nieziemskie.W tym œnie pamiętnym ksišżę przebiegł jakieœ inne, całkowite życie od jego poczštku do końca. Zapamiętał niektóre tylko kształty, ułamki, blaski widzianego œwiata i jego mglistš całoœć. Kilkakroć skakały na jego piersi pociski przeraŸliwe. Uderzały wypadajšc z ciemnoœci, naprzód w ziemię, jak lane kule, a potem mknęły koło uszu na podobieństwo wielkich chrabšszczów, skarabeuszów niezwykłej wielkoœci. Wrażenie ich przelotu, ich muskania twarzy szorstkimi skrzydłami było nie do zniesienia. Z przezsennym jękiem, którego z piersi nie można wyrzucić, uciekał przeczuwajšc, że znowu padnie, odbije się od ziemi i skoczy kula skrzydlata... Wtem tę trwogę sennš, straszliwszš niż wszystko na rzeczywistymœwiecie, zgniótł gromadny wrzask, jęki, łoskot broni. Ksišżę, wyrwany z twardego snu, ocknšł się, ale nie wiedział nic o sobie. W malaryjnej półwiedzy siedział na posłaniu i patrzał przed siebie. W czołach ibarkach biretu, w narożnikowych szczególniej kštach ujrzał tłok artylerzystów, mocujšcych się jakby w czasie ćwiczeń gimnastycznych. Żołnierze wielkiego wzrostu przełazili przez wierzchołki przedpiersia i tu, rażeni œmiertelnie wyciorami, dršgami, bagnetem, darli się do armat. Gintułt nie mógł pojšć, co to za ludzie. Widział w blaskach ognia ich niskie czarne kapelusze z białš obwódkš, białe z ciemnymi potrzebami mundury, szerokie czerwone pasy, ciemne spodnie i czarne kamasze. - Gułaje! Bij, zabij! -wrzeszczał obok niegojakiœ podoficer pędzšc naprzód z bagnetem.Regiment Franza Guilay... - myœlał ksišżę rozumiejšc teraz dopiero, co się dzieje. Tymczasem już wszystkie armaty były opanowane. Infanteria austriacka, prowadzona do szturmu przez pułkownika Ridt von Lattermann, pchała się ze wszech bym go zobaczyć. na ej8Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjź ° @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷żŸ@oc ŻcĄĘr D˙˙stron na okopy. Olbrzymi kanonier austriacki w ciemnopiaskowym mundurze obuchem młota wbijał bretnal w zapał granatnika... Ale jednoczeœnie przez wšskš szyję szańca krokiem żelaznym a cichym nie wbiegła, lecz zaiste wskoczyła jak pantera kompania grenadierów polskich. Ksišżę zerwał się ze swego miejsca, znalazł szpadę i biegł do szeregu. Szerokiebagnety werznęły się w Austriaków. Zwartyzastęp przebił najbliższych napastników. Ale wdzierały się nowe ich szeregi. Zawrzała bitwa nie na bagnety już, lecz na kolby. Rozwœcieczona garœć sięgnęła po gardziel wroga. Zrzuceni w ciemnoœć przez wierzch szańca, tonęli w fosach. Bili się namoc, szarpišc broniš mundury. Rosła kupa trupów i rannych. Wreszcie wnętrze biretu opustoszało. Napastnik zginšł albo wyrzucony został na zewnštrz. Kompania grenadierska chyżym krokiem wysunęła sięprzez szyję i wsiškła w ciemnoœć. Gintułt szedł z nimi. Broń do ataku, krok żelazny, oko wlepione w mrok. We wszystkich naczelnych szańcach wrzała walka œmiertelna. W fosach, między palisadami, wmartwych kštach narożników słychać było ciosy i jęki. Kompania idšca naprzód przez rowy, przez zwały rannych i trupów, dojrzała przed sobš białe mundury. Wzięłaje œcigać wilczymi susy. Wnet byli w bagnach. Już stamtšd dochodził szczęk i ryk boju. Dopadli. Wrzask z tyłu przebitych,rozkazy oficerów szczujšce do rzezi, przekleństwa, skomlenie rannych. Chyżo z dobytš szpadš szedł ksišżę, porwany przezuniesienie. W pewnym miejscu kupa białych obskoczona przez Cisalpinów i Polaków biła się po pas w błocie. W trzcinach wyniosłych, suchych, trzeszczšcych żołnierze tworzyli zwarte koło. Kogo bagnet dosięgnšł, tego spychał w bagno, w żywy grób. Kolba go dotłukła, a obcasy wdeptywały w bajoro. Żeby nie zapadać się w błocie, stawali na żywych jeszcze ciałach i z nich prali w tłum uciekajšcy. W pewnej chwili kule ogniste oœwietliły całe Payolo. To Redel wyczuł swym ogniem skradajšcych się pod wodzš kapitana artylerii Szmita oraz inny oddział pod kapitanem Martynowem wpław przebywajšcy rzekę. Strychowana z bateriów del Té runęła na nich kanonada. Wwybuchach prochowego ognia ksišżę widziałdokoła zbroczone bagnety i lufy, rzygajšcšz ran krwiš zlane piersi i gęby, wyszczerzone zębce, wywalone, straszliweoczy. Krwawe szpony wszczepiły się w czyjeœ włosy... Nowy blask! Własna szpadacała jak piorun! Czerwieni się i cieknie goršcy ogień krwi. Nowy cios... Po rękojeœć! Dłonie, palce kurczowe chwytajš idšcego za nogi z głębi trzęsawiska. Zduszone rzężenie gardzieli, bełkot ust w błocie. Trzask trzcin. Ktoœ ucieka. Szczęk kolby o czaszkę i cichy płacz. W samym kanale Payolo zapaœnicy siepali się pierœ w pierœ, dusili się wzajem za gardła i spychali na wieki do jam œmierci. Coraz już rudziej, ale coraz wyraŸniej rozdzierały ciemnoœci gromy nieludzkich ryków i krzyki zemsty. Dopiero nade dniem wycieczka była odepchnięta na całej linii. Grenadierowie wlekli ze sobš gromadę niewolnika schwytanego w szuwarach. Ksišżę stapiany w bagnie plštał się między ludŸmi, dŸwigajšc głowę ciężkš jak kowadło. Mróz go przenikał od stóp do głów. Nogi się gięły. Ledwo widzšc drogę i przedmioty, zawlókł się rano do swej w mieœcie izby i nieprzytomny zgoła upadł na łóżko. Spał teraz jak drewno, pogršżony w potach, dreszczach i ciemnoœci. Gdy się kiedy niekiedy ocknšł, znajdował przy wezgłowiu proste, gliniane naczynie z winem rozcieńczonym wodš. Nachylała się ku niemu ohydna twarz lichwiarza, który mu pożyczał pieniędzy. Był to Żyd z twarzšmantuańskš, popielatoczarnš. Ksišżę widział w półœnie, że lichwiarz przeszukuje kieszenie jego płaszcza, że przewraca w tualetce, gdzie nic cennego nie było. Bawił się tym widokiem. Byleby cisza... Dwa czy trzy razy zjadł skibkę chleba, popił wodš i znowu spać! Pištego dnia Żyd wbiegł do izby w popłochu i z krzykiem. Targajšc chorego wrzeszczał przeraŸliwie, że Francuzi poddali miasto i wychodzš, że Miglioretto już obsadzone przez Austriaków, a w bramie Cerese pięciuset ludzi. Ksišżę zrazu nie chciał ruszyć się i nie wierzył, ale koniec końcówwstał z łóżka. Ogarnšł się jak mógł i wyszedł. Żyd za nim. Mówił prawdę. Piechota z jednym sztandarem generała Foissac-Latoura cišgnęła wolno w stronę mostu Molini ku cytadeli, za niš artyleria z działami. Furgony generała dowodzšcego i innych, a nawet powozy oficerskie i ekwipaże ich żon szły dudnišc między gruzami. Przerznšwszy się wskroœ motłochu, ksišżę zobaczył nareszcie i swoich. Szli w porzšdku z obnażonš broniš. Artyleria na przedzie, za niš konnica, kompanie piesze na ostatku. Oznajmiono mu,że garnizon poddał się i z honorami wychodzi przez cytadelę, a legia ma rozkazzamykać kolumnę. Stanšł w szeregu, dobył szpady i postępował obok działa. Pułki lekkie francuskie zajęły sklepione mosty, minęły je, ale nie posuwały się dalej. Wšskie przesmyki gruntu między jeziorami i na przedmurzu fortecy, zastawione nędznymi domostwami, tak były pełne wojska, że noga ludzka wcisnšć by się tam już nie mogła. Artyleria Axamitowskiego i jej armaty weszły na most, w ciemnš czeluœć murów grubych, bezkształtnych, trupio szarych od wielowiekowych pyłów mški. Kompanie piesze wcišż jeszcze stały w ciasnych ulicach. Ksišżę był w szeregu między żołnierzami. Oczy jego włóczyły siębezradnie po starych pajęczynach, które mška obarczyła, po œladach powodzi i owych posępnych oknach-strzelnicach, co wychodzš na stęchłe jeziora. Milczšce w tej chwili młyny były wstrętne jakby tortury œredniowieczne. Gdy tak w ciszy strudzone wojsko czekało na chwilę wyjœcia z przeklętego miejsca, biała kolumna austriacka ukazała się z dalaw ulicy. Oficerowie szli równo z niš krokiem chyżym. Zbliżywszy się sformowaliszyk w dziwny sposób. Naprzód klinem weszli między artylerię i piechotę polskš, a potem wzięli broń do nogi. Nikt z Polaków nie przeszkadzał im ani protestował. Wychodzili z honorami na podstawie kapitulacji jawnie zawartej i odczytanej w szeregach. Drugi jej paragraf wszem wobec głosił, że wojska cisalpińskie, szwajcarskie; polskie i piemonckie będš uważane i traktowane pod każdym względem jak wojska Rzeczypospolitej Francuskiej. W pewnej chwili na rozkaz Austriacy pochwycili za broń i nastawili jš przeciwko grenadierom, woltyżerom i artylerii. W tejże chwili ze wszystkich zaułków, z dziedzińców, zza murów rzuciła się na nieprzygotowanych piechota olbrzymim tłumem. Wydzierali zdradziecko napadniętym z ršk karabiny, czapki wbijali na oczy albo je zdzierali i wlekli obezwładnionych po bruku. Wišzali ręce powalonym na ziemię. Oficerowie w pierwszej chwili oniemieli z przerażenia. Alei ich nie oszczędzono. Ujrzeli, jak napadniętym w ciasnych zaułkach żołnierzom i podoficerom zdzierajš naramienniki i bijš nimi po twarzy, jak szarpiš za włosy, kopiš nogami, tarzajš w błocie ulicznym, wišżš ręce i nogi. Ujrzeli wreszcie, że zdzierajš mundury oficerskie z tych, którzy je męstwem w bitwach przed oczyma dwu armii zdobyli, wišżš dłonie do lufy karabina, żeby puszczać przez kije. - Do broni! - rozległ się krzyk. Było już za póŸno. Kolumna była rozerwanana kilkanaœcie częœci, a każda z nich obskoczona. Broń wydarto. Z kompanii najbliżej mostu stojšcych kilkuset żołnierzychyłkiem przemknęło się ku cytadeli i uszło losu współbraci. I na grupę dwudziestu oficerów artylerii zwaliła się masa piechoty austriackiej z nastawionym bagnetem. Obstšpiono ich, pierœcieniem grubym na dziesięciu chłopa. Poznawszy, cosię dzieje; wyrwali szpady. Sparli się brat w brata ramionami i utworzyli pierœcień obronny. W milczeniu poczęli bić. Szpady ichtrzaskały w karabiny i bagnety, młynem ognistym warczšc. Raziły i przeszywały. Ktoœ zaczšł komenderować. Błyskawicami nagłych ciosów parli chłopstwo i otwierali sobie drogę. Wnet jednak ten i ów, zajechany bagnetem, osunšł się na ziemię. Żywi rozwœciekli się od męki, od krzywdy; na widok tej hańby, niesłychanej w dziejach œwiata. Bili się w szale. Gintułt nie widział œwiata. Werznšł się sam między żołdactwo, w tłum zbity; i prał, na œmierćidšc. Wtem tłum na rozkaz rozchylił się przed nimi we dwie strony. W dali, z ulicy wyjeżdżał orszak generalski, a najdalej, wotoczeniu wspaniałego sztabu, na pysznym koniu generał baron Kray de Krayova. Major Królikiewicz bez czapki, ze skrwawionš szpadš w ręce, blady jak trup poszedł na jego spotkanie i z dala, wskazujšc, co się dzieje, wołał o rozkaz zaprzestania zbrodni. Feldmarszałek z wyrazem wzgardliwego szyderstwa przymrużonymi oczyma spojrzał naokół i rzekł niebale: - Wszystko, co się dzieje, dzieje się na mocy paragrafu sekretnego, dodatkowego, kapitulacji z dnia 28 lipca. Nie ma tu żadnego bezprawia. Zbiegowie spod sztandaru Jego Cesarskiej i Królewskiej Moœci będš wydani każdy z osobna pułkowi i batalionowi, do którego należš. Tknšł konia ostrogš i chciał w bok odjechać. Ale major Królikiewicz chwycił groŸnie cugle jego konia i nie puœcił, choć nad nim szable zawisły. Głos mu zaparło. Krwawe oczy wlepił w dowódcę. - Zapewniam każdemu życie... - wycedził marszałek. W tej samej chwili z przeciwnej strony przymuszony jechał w tłumie oficerów polskiej konnicy blady Foissac-Latour. Zbliżajšc się do końca mostu zamknšł oczy.Oficerowie polscy miotali mu w twarz obelgi. Ksišżę Gintułt złamał swš szpadę i ze wzgardš cisnšł mu jš w piersi. Wołano z szeregów: - Zdrajco! - Krzywoprzysięzco! - Spełniłeœ największš zbrodnię na ziemi: podstępnie, na hańbę wydałeœ zbiegów! - Patrz teraz w oczy tym, którzy z ognia wyszli, gdzie bez drżenia umierali ich bracia. - Dawaliœmy ci życie za naszš sprawę i honor. Mówiliœmy ci jak rycerze: Jeœli nas chcesz rzucić na pastwę wrogom dla ratowania Francuzów i siebie, miej odwagę uczynić to jawnie. My wiemy, co czynić mamy. Skłamałeœ pod przysięgš. - Mówiliœmy, że gdy jawnie nam wyznasz, co zamierzasz, zamkniemy się w wieży prochowej i braterskimi dłońmi wszyscy wraz rzucimy ogień, żeby się wysadzić w powietrze. Hańba ci, zdrajco! Foissac-Latour podniósł oczy. Potem białš, drżšcš rękę. W milczeniu, patrzšc w zhańbiony tłum jeńców, salutował ich długo. KONIEC TOMU PIERWSZEGO -----Konwersja: rpg6@go2.pl ziemia trzęsła się nieregularnymi drgawkami. Ksišżę wrócił doroboty, między kanonierów, których białe ze zgrzebnego płótna lejbiki przemieniły się w ciemne łachmany. Pot czarnš plamš wylazł na ich plecach i barkach. Ręce mdlały od wprowadzania łóż na miejsca. Tylko białka oczu błyskajšce œwiadczyły o rozpętanej i wœciekłej sile. Nadjechał generał Borton ze sztabem. Już wówczas słabła kanonada. Miasto płonęło. Ludnoœć, schroniwszy się do piwnic i lochów, nie ratowała swego mienia. Nad wieczorem tegoż dnia, po obustronnym zaprzestaniu walki, ksišżę Gintułt szedł przed samym zachodem słońca do Miglioretto, gdzie było czoło boju. Minšł bramę Pusterla, most arkadowy na Corso delie Barche al Palio. Zielona od skrzeków woda, zakisła i nieruchoma, gnijšca pod kożuchami grzybienia, pełna była gruzów i strzępów. Wierzby i eukaliptusy, wysysajšce wilgoć z błot, były poœcinane albo podarte. Na poszarpanej drodze tarzały się niebieskawe od spalenizny czerepy bomb i rozprysłych kul. Smutek œmierci œciskał serce żelaznymi klamrami na tej drodze samotnej. Minšwszy Palazzo del Té ksišżę szedł ku Miglioretto œlicznš niegdyœ, platanowš alejš. Nie ocalało tu anijedno drzewo. Ogrody były zryte, same groble i forty uszkodzone nadzwyczajnie. Były to œlady bombardowania tych miejsc specjalnie poprzedniego ranka, kiedy nieprzyjaciel wyrzucił S 114 pocisków granatnikowych i 824 bomby. Idšc po groblach obok upustów, między cuchnšcymi kanałami, ksišżę nie znajdował w żadnym zfortów Axamitowskiego. Miał polecenie od generała Bortona oœwiadczyć ustnie szefowi baterii polskiej, że nazajutrz całe przedmieœcie San-Giorgio będzie bez strzałuoddane nieprzyjacielowi. Załoga wyjdzie w nocy, bez szelestu. Wszystkie siły należy wytężyć ku obronie Miglioretto. Przybywszydo strzałczanu, dwuramnika wysuniętego na czoło układu wszystkich szańców, bastionów, redanów, kurtyn, lunet i biretów, znalazł olbrzymie zmiany. Wszystkie podmurowania Miglioretto były na poły zburzone, palisady zgorzałe. W chwili gdy ksišżę przyszedł, Axamitowskipo kilku dniach i nocach walk nieustannych spał snem kamiennym. Oficerowie i kanonierowie byli tak spracowani, że drzemali stojšc, półleżšc, zwisajšc z łóż, wozów prochowych i armat. Noc zapadła. W ostatnim blasku dnia widać było z bliska najszerszš gać błot, zginajšcych się ku Mincio. Jezioro Payolo przeobrażone teraz w bagna, których œrodkiem ciekła leniwie zgniła rzeczka, poroœnięte było gajami nieprzejrzanymi trzcin jasnożółtych, szelestnych, sitowiem, tatarakiem i rokicinš. Gwar szpaków rozlegał się tam nacałej przestrzeni. Groblę prowadzšcš przezbłota do wioski Cerese na zajezierzu widziało się w całej długoœci. Ksišżę tak przecież był zmęczony, że ledwie spostrzegał i słyszał, ledwie wiedział, gdzie jest. Powtarzał sobie w myœli raz za razem zlecenie i czekał. Wszystkimi siłami ciała starał się, ażeby ustać na nogach. Wszedł po drewnianych stopniach na banquette szańca, miejsce wyniesione nad poziom, gdzie stajš obrońcy, żeby strzelać ponad ziemne przedpiersie. Przechadzał się tam i na powrót między jednym działem a drugim. Teposępne, spracowane spiże zdały się w tej chwili drzemać, tak samo jak ludzie. Posłaniec uczuł, że jest tu między wszystkimi sam, sam jeden czuwajšcy. Zajadłe ćwierkanie szpaków przemieniało się w dzikš melodię... Roje komarów wirowały tu i rzuciły się na twarz. Wstrętne myœli rzuciły się na duszę. Gdy tak błškał się, głowš przewyższajšc hauteur d'appui nasypu szańca, i gdy zabrnšł w najciemniejsze pieczary smutku,dano mu znać, że szef wstał i czeka. Ksišżę zdał mu raport i zarazem prosił o pozwolenie udania się na spoczynek. Axamitowski usłyszawszy wieœć hiobowš chwycił się za głowę i siedział przez chwilę bez ruchu. Potem dopiero przypomniał sobie drugš proœbę i zaprowadził księcia do baraku w głębi sšsiedniego bonnet de prętre; gdzie spał niedawno. Gintułt przycupnšł na wygniecionym posłaniu i wnet usnšł. Miał sny straszliwe, sny niezapomniane na całe życie, w których zamknięte sš œwiaty samoistne, prawdy nam tylko samym wiadome i zjawiska prawdziwie nieziemskie.W tym œnie pamiętnym ksišżę przebiegł jakieœ inne, całkowite życie od jego poczštku do końca. Zapamiętał niektóre tylko kształty, ułamki, blaski widzianego œwiata i jego mglistš całoœć. Kilkakroć skakały na jego piersi pociski przeraŸliwe. Uderzały wypadajšc z ciemnoœci, naprzód w ziemię, jak lane kule, a potem mknęły koło uszu na podobieństwo wielkich chrabšszczów, skarabeuszów niezwykłej wielkoœci. Wrażenie ich przelotu, ich muskania twarzy szorstkimi skrzydłami było nie do zniesienia. Z przezsennym jękiem, którego z piersi nie można wyrzucić, uciekał przeczuwajšc, że znowu padnie, odbije się od ziemi i skoczy kula skrzydlata... Wtem tę trwogę sennš, straszliwszš niż wszystko na rzeczywistymœwiecie, zgniótł gromadny wrzask, jęki, łoskot broni. Ksišżę, wyrwany z twardego snu, ocknšł się, ale nie wiedział nic o sobie. W malaryjnej półwiedzy siedział na posłaniu i patrzał przed siebie. W czołach ibarkach biretu, w narożnikowych szczególniej kštach ujrzał tłok artylerzystów, mocujšcych się jakby w czasie ćwiczeń gimnastycznych. Żołnierze wielkiego wzrostu przełazili przez wierzchołki przedpiersia i tu, rażeni œmiertelnie wyciorami, dršgami, bagnetem, darli się do armat. Gintułt nie mógł pojšć, co to za ludzie. Widział w blaskach ognia ich niskie czarne kapelusze z białš obwódkš, białe z ciemnymi potrzebami mundury, szerokie czerwone pasy, ciemne spodnie i czarne kamasze. - Gułaje! Bij, zabij! -wrzeszczał obok niegojakiœ podoficer pędzšc naprzód z bagnetem.Regiment Franza Guilay... - myœlał ksišżę rozumiejšc teraz dopiero, co się dzieje. Tymczasem już wszystkie armaty były opanowane. Infanteria austriacka, prowadzona do szturmu przez pułkownika Ridt von Lattermann, pchała się ze wszech bym go zobaczyć. na ej8Şjx}¤ŠjÓşA48Şj4ŞjŚŠA4ř }x} đjź ° @”ŞjüŠj{ˇ÷ż÷A÷ż”üż–ˇ÷ż÷A÷ż”üżN¸÷ż@