.$Qi!= $!R FJJ'1X3οߔK VrMsʚaX'v#aV8@Ro0`ր%cN84>Dxˈ:e|c<%8 r!GOOMBAGOOMBAGMBAHٟHYHdAD dT,0Q 4 4:9Q 4 4:N8Q 4 4: S 4:8  0S`H`hH`/.$Qi!= $!R FJJ'1X3οߔK VrMsʚaX'v#aV8@Ro0`ր%cN84>Dxˈ:e|c<%8 r!GOOMBAGOOMBAGMBA 0Uih7 RUD@ 0X@ q`PUUQ HAptbd5Q1QUUQl)`D` P@ @I Hps'6FTQE%In@p`P+5@;7g;#Oh(qF&PRQ oOwww.a$PcWЏ`^&'_ ?dP@*Q?piIp`5SQUEU`ߖ_p`_c~P?@G@FTtU4b_`dHpw6fP0;UhGsPpIwrF@TPAUE@?c@`@wGfaUP ?Ph`tp@ff1UU$b!o{׀(2?ulB_a{%aQbrf>)< ^ 5~C?B{A H7p6 `^Q5UU@IFtrdUQE@??faUR0U?@)A)(wJfZS00%1[1F!wpfU!U UU4AwwGf~_ @DwfaS#P`@A0PU@k_ ! T?2ifa$UEDQ$!?^%^?#I@hwttFbBEqA  wBd@Q@biq_TR0BC?ww??QbTUBU4$??dQC!?ۙA_swwbE3_Ai~$_~`1P0S$I`QiÆqw 6UT'@i `h`GGGf&A%`iݑhHq#FF]E$E~a Iqi!GOETHH#`P1a C@q@81b@r6F0`ffPFR??01?HB*i8btwa79*Q@ _ TPp#```0w%FS ?`0660SS R8 DqF6 Qy@`p?TPU4q? ~@  7 _0\/zz @0H??*kp3$$$$RSSC4FF%RteC4VG%RddC455%BBBBX=RJZ9gs{X=LJZ1gs{gCClC)C] 𵆰KN$kIHRR!B!GOys@-h$U`!!4, W@  7B  ?' xG 7(9"HBa8dI# h@C8!> - @'% x 7 / ' L '` h #@ Hx( GhCXC C2C J'PhR{3:3z;@* 9+ѐpGhC񵂰 )Hh.8PCpR(0 9 B %($EHh( "B"1# .1o0:0z!@4B Hh ))IBIIIBIIAG1hCHIh h`B@@#@Oi#B i1a)ۉ HaaI ` !@CpGhCCC!"R( KR(HQ1B !HpG0  #GK *KK#A#CETS0 \ ,!!1BCR0(۰pG0*A A"I2 "HpG@I" pG@NhH1iCA@@ 0a xA(h (ya` h 7B  ?'! 1@#BHМC` GC "JI# h@#[B EHpEI hO#'<pK $x#Cp"Cp8< $Qx9K!CQph !#B!`4I`4I3IMH`$] h`!!4,*L C8a!Lhi@Hhh (ڠ!I!IXH` 8@H8@$( 2`!4 ,L C I  IMGC2lCC `8` $M/`U/ HC(a/ / ` Ӯh/ѰI/IX` @/(/ H @O8CGC h`` G G Oh 0*2Rh"B"]GCK"hB"%0NGCB828!RGOFFONwith RONOFFSLOWMO5min10min30minOFFIIIIIIIIIIIIIIINormalTurboCrapProtGBAGBPNDS1P2PLink2PLink3PLink4PBlackGreyBlueNoneYellowGreyMulti1Multi2ZeldaMetroidAdvIslandAdvIsland2BaloonKidBatmanBatmanROTJBionicComCV AdvDr.MarioKirbyDK LandDMGMGBSGBCGBAGBAuto Goomba Pogoomba ' I" ;`AHx('@I XhF? @HAIx XiFhFiF" F;O @ 2 2 > GPowered by XGFLASH2.com 2005uChav2.2 on wC`C`B autofire: A autofire: 2`Controller: Display->Other Settings->Link TransferSleepRestartSave State->Load State->Manage SRAM->Exit Q" 6h:H;Ix X:hFiF 8H8Ox8:XhFiF 6L7Ix X6hFiF x4I X4hFiF 4H4h :XhFiF y0:XhFiF /H/x:XhFiF /H/hhFiF G Other Settings(`VSync: _`FPS-Meter: C`Autosleep: `EWRAM speed: 2Swap A-B: Autoload state: (Goomba detection: PaGame Boy:  " HIh XhFIiF 7HIx XhFfOKBa  @&60`.CH p ;pAH[#  >Np00Xp!000pp@;p#C3H&1H1A1HA(1%H&V f>Й(`]0 Z&v  # 06N<,$$ 4D=- Hh. 47?/ JGgCTCC brac#\T3:рpG H!I LhB 8hB <`x`Gg1W!"Cxx;Cx?;Cx?;CY02*ۀpG e") |"* wZ'?рG Write error! Memory full. Delete some games.1K1Oh#[<f'BC#fB7B+) #[B 5 (92>.'C.`h`=- 9*d'C'``` I02 `!Ip02B @I9 GCg^)2:p01ypG "S!H9 !7< 9< !7< }9 79 G00:00:00 - 00/00kKCIh h&1+AL! + + h)89B)) !`  Y'# ` B )"B" 0 1_Bѡh7  &.ѽB  i"2 D/"3 =( ("B" 0." )7 (" H` `GCgPush SELECT to deleteSave state:Load state:Erase SRAM:CKL(#[30 g``Hh`Hh2`HOx(8I Hh1.1"8NGg0CPCuCgCTC LjF ` (ќG  "! h-!h8BH ` 8@jF (H8@C #L!:#k LjF `  @"! h("! h 8@jF H8@GgCd#C% I NBh3B1` *I `GgCIh" J)0% )>hI`GgCH#h@pGlC( Hh/jF!(HhGPCTC(јG ") O#!";HhjF!v( "!6( g Saving.gPC(4! N(-h()!D("#[M0"#K!I H631!"H`!8Gg0!HKJ?"!GgA(< Hx8Hhw! ! -hB "RIH<// "Ah J00""RIH"GdCPCHx"Hh-jF! (hBE"R I HjF!8(zGdCPC  .MiF(`(G @&h%(B(!{%mH5hB#[B I") `%5<- M"!(h)h8BH(` 8@iF ( H8@CpC ROM not found.I(IjF! ("L#[0" IHhqHhHqHIx xCI x CI xICqHxHhO`/"! #[0"Gg0g8\_C(C_dCPC(!jF! (Jy`Ay J`y Jp!@ Jp!@ J#pI@@ pG8\_C(C_&O(C !I%=p70BjF! Z(L#[0"IHJhqHhHqHxqxyCq/`"! #[0"Gg0g8\_CC8O8J9j `%3L.S][D/7>W S BՉ-63CCBiсщ) щIaZ %KB$H!!с!C P CKBH!KBH!KBPh(Е`h(Аh8`HH8bH#CpG!`Q`сQ`gC @0&@  HKhB Hx( H! I CII#CpGC0vC CB0ӄFR) xp@Iу:Ӱɸ:Ұ 2 p Cp p p xpI@R`FpG CCXPpGR\TpG/Y@P@ KRB#BBRB[AB Z@P@Y@pGGGGG G(G0G8G CфF0 LC+@# @pB0`FpG xpI[*pG2x+ x1p2+pG/KRB#BBRB[ABpGFCˀ  xx[IR gFpGFRp@: C C  :ӁTR`FpGxG0`B @ @   !QR B0`BaB/F C ӰL;C+@рҰ xpI@+ R`FpG p@R`FpGxG--N< \/ Divide by zero///4 ,P$PP //38//1e "" \  /\ \$/< }Ϡ0\ }Ϡ@\  @0}ϠP\ // XTS4xVͫ0 FhnzZ~h2 0;.Yk  RT;h;h;h;;;T; T; = = =<<<<<===<<<<<<" =l=H=T; O-<04 +**)HAIB*@/@GPO|xt,`- .{H x@@44P,T(X$\ㄔGO 2 ZB^?O/pD-逡$ b(`4@ 0 PPQ0S$pD/XCP ` w9`9@9,C BB4Cx0@P`x404x40x4L-`ጠ匰Z @O PPQP$T0IE?@  L/xxxx h>P`@: ;;,'t,C2\+phà`àbàcàdàeàhàiàlàmàpàrà`sàtàu` àxàyà|à}ààà`bcdehilmprs`tu` xy|}wxFFFG8GhGGG H(??(@@(AA(B?(M3"o{3"o{3"o{3"o{UUUUUUUUUUUUUUUUUUZJZcUUUތk)ZcZJggU F%)YZJZcޢBk{URZJ!1sJ!!scR)祥{))Bu)ksJ!!scR)祥{))BތZsJ!!kkcB{))BȐPDBRRRRZZk{!BRZ{9RZ{9RZ{9Zk{!Bε!)99JZ9ﭥkZZB猥BRkRRRBZޜkf!BRUURBΌZR>sB3 wx#5 ZM`) UUUѩQH%GGM[jcBs{!%   @h*>` ; 8L 50@  ,$ /P-"P-p???????-???/@-L =@P 1 @@@0S@/0S@/                  @-BJRZbjrz "&.B1.07, T\ 0P@0/P00/$0/  R 0/޼ DP`l  0܀P:O-@PB A  ᠀堐cp@DA`PPP` \ EX P: O 0@-S"I 0  \0 Π0 S( 000 Q@@Ao 0!CexV4-$2X$QP$? @P,,0 R :Q0A 2 --N< \  Divide by zero!"!!"!"!!""!!"!""""!"!!""!!"!""""!!!!!!""""!"!!"!!!!!!!"!!""!!"!!!!!!!"""""!!"!!!!!!!!!!!!!0CFGNINTENDOxG[?xGbxGDxG\?xGZxGxG\xG xGxGxGexGxGqxGxGXTW@XTW@XTWXXTW$ %Ƞ B.瀀XTWX XTW2T12@XTW21TE112@XTWX\ကXTW0@2#D#@XTWČ~ B. B.XTW'1p2#!2XTW%Ƞ +LကXTWXE XTWe\2T12eT@XTWe\21TE112eT@XTWTXကXTW0L2#@#L@XTW$ PI@XTWhXTW$ &Ƞ B.瀀XTWh XTW2d12@XTW21dF112@XTWhlကXTW0E@2#@XTWXTW'1p2#!2XTW&Ƞ +LကXTWhF XTWfl2d12fd@XTWfl21dF112fd@XTWdhကXTW(0d@2E@XTW@HXTWxXTW$ 'Ƞ B.x XTWx XTW2t12@XTW21tG112@XTWx|ကXTWD QDR T"@ 22#1@XTW@T 2231@XTW@HXTW'1p2#!2XTW'Ƞ +xLကXTWxG XTWg|2t12gt@XTWg|21tG112gt@XTWtxကXTWD$ 2@XTW@HXTW|XTW$ 'Ƞ B.xG XTW||倀XTW'Ƞ + 212  B.XTW'Ƞ + 21@112  B.XTW'Ƞ B.XTW12@XTW@HXTW|'1p2#!2XTW'Ƞ +xGLကXTW|@|倀XTW2D12@XTW21DD112@XTWLကXTW22#@XTWXT@XTWXP@XTWXT@XTWXP@XTWXT@XTW'Ƞ +X\ကXTWXP@XTWT%T@XTWT&T\@XTWTP@XTWT'T\@XTWTP@XTW'Ƞ +TXကXTWT$T@XTWh`@XTWhd@XTWhd@XTWh`@XTWhd@XTW'Ƞ +hlကXTWh`@XTWd%dl@XTWd`@XTWd&d@XTWd'dl@XTWd`@XTW'Ƞ +dhကXTWd$d@XTWxp@XTWxt@XTWxp@XTWxt@XTWxt@XTW'Ƞ +x|ကXTWxp@XTWt%t|@XTWtp@XTWt&t|@XTWtp@XTWt't@XTW'Ƞ +txကXTWt$t@XTW% 'Ƞ B.瀀XTW%'Ƞ B.瀀XTW& 'Ƞ B.瀀XTW&'Ƞ B.瀀XTW' 'Ƞ B.瀀XTW'Ƞ  B.瀀XTW PI@XTW@H$ 'Ƞ B.瀀XTWD@XTWD@XTWD@XTWD@XTWD@XTWD@XTW'Ƞ +LကXTW$@02!2D@XTW$D02!2@XTW$@02!2D@XTW$D02!2@XTW$@02!2D@XTW$D02!2@XTW'Ƞ +$L02!2XTW$@02!2@XTW(!$@02!2@XTW(!$@02!2@XTW(!$@02!2@XTW(!$@02!2@XTW(!$@02!2@XTW(!$@02!2@XTW'Ƞ + (!$@02!2XTW(!$@02!2@XTW$@T02 2#!2@XTW$DT02 2#!2@XTW$@T02 2#!2@XTW$DT02 2#!2@XTW$@T02 2#!2@XTW$DT02 2#!2@XTW'Ƞ +$LT02 2#!2XTW$@T02 2#!2@XTW2##?$@2# 2#D1!2@XTW2##?$@2# 2#D1!2@XTW2##?$@2# 2#D1!2@XTW2##?$@2# 2#D1!2@XTW2##?$@2# 2#D1!2@XTW2##?$@2# 2#D1!2@XTW'Ƞ + 2##?$@2# 2#D1!2XTW2##?$@2# 2#D1!2@XTW2@1@XTW2D1@XTW2@1@XTW2D1@XTW2@1@XTW2D1@XTW'Ƞ +2L1XTW2@1@XTW0@41@XTW0D41@XTW0@41@XTW0D41@XTW0@41@XTW0D41@XTW'Ƞ +0L41XTW@1@XTW0@1@XTW0D1@XTW0@1@XTW0D1@XTW0@1@XTW0D1@XTW'Ƞ +0L1XTW0@1@XTW$T02 2#!2@XTW$T02 2#!2@XTW$T02 2#!2@XTW$T02 2#!2@XTW$T02 2#!2@XTW$T02 2#!2@XTW'Ƞ +$ T02 2#!2XTW$T02 2#!2@XTWg XTW|Ě -,XȌ,Ȍ|ĊTXXTW XTW -XTWa XTW%|ĚL|Ċ --,Ȍ ,Q XTW$L02!2XTWI|ĚL|Ċ --,Ȍ ,Q  -XTWXTW@H|Ě -,Ȍ,Ȍ|Ċ -XTWXTWXTW I|ĚL|Ċ --,Ȍ ,Qf  -XTW (!$@02!2XTWI XTW|Ě -,hȌ,Ȍ|ĊdhXTWJ XTW XTW&|ĚL|Ċ --,Ȍ ,Q XTW$LT02 2#!2XTWIOhXTWXTW}XTW 2##?$@2# 2#D1!2XTWI& $ XTW|Ě -,xȌ,Ȍ|ĊtxXTW%( $ v뀀XTW'|ĚL|Ċ --,Ȍ ,Q XTW2L1XTWI |(!|02 "2XTW' -@XTWČ$  B.XTW0L41XTWI( LXTW|Ě -,Ȍ,HȌ|ĊL0P ;XTW%( oLကXTW@XTW  $|ĚL|Ċ --,Ȍ ,Q8 XTW0L1@XTWI0s|(!x02 "2XTW|t倀XTWČ +LXTW|Ě -,Ȍ,Ȍ|Ċ -H@H$ T02 2#!2XTWI80O- ģij,F.  !#RO/#>5:5`   h/<<3   4# R $# ,/  /"P" R" B4 4@ FxGQEĊQEĊ x ĊG @ĊQEOĊ$ P P@ $ @: $  vR $ $@ H  P  X ` @ I|ĚL|Ċ --,Ȍ ,Q  -XTWPFPFh>P01// \J" 3--:--. .:::::::.TA`AlAxAA:AAAAAAAAA:B B,B8BDBPB\B:::::::::BBBBBBBBBBBBBBBB@56d6677:477778::::::::::-::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::: \(UWQL \UWQLRead from OAM. Wrote to OAM. \J2--:----:::::::-<@H@T@`@l@:x@@@@@@@@@:A AA$A0A  ˌ  ˌLT!L t >  ˌ  +xxxxSNtuuh>Ix^Z!`@@&9_9_9_9_`?DDDD@ D H L P T X T X  PO4OdO::::(;|;;;-<;:: v  (;=L<$<!Q@-U@ nO4rOP$ P$ P$ P$ P$ (;<<: 9: =0=:+ P CSv(;\=;;?(;=<:(;=::C9@-0<<<<8$@DA$HLI -$@DHL$T?99 0Px h8Tx0`|  P 8Lt@`4PhH 4 ` |       8 P l        4 P |        @ X t       $ @ X t       <X p0\(<Pdx @l4p$`(\$THH0Lh ,Hh(Dd0d<l (ldlBDTl$ X h P$     !(!d!!!!!0"X"""""#<#T#### $ $$$$:::::::(::::8 ;;D+bkGG@@>BEoE>B>RG>Uff s nٙgcnܙ3>CLAS KRZYZACY2 003}Copyright (C)2000-2001 Pat Crowe. This Book Reader was distributed solely for the reading of classic books which are out of copyright. Program extends to address 3fffh. No responsibilty can be accepted for any breach of copyright nor for any other matter involved with material above this address. This material will have been added by a user of this program and not the author of this program. Please address any enquiries concerning breach of copyright or any other concerns, to that third party. >P Q1b͛ >a>&> > ͜:\ BS ( O>ͧ ͮ Ϳ ͮ G ͮ Q|r>>xE>@A>>@ v(́ Vw cog_ 9W -O G  < >O < >Oͳ S  (((# ("(*( */͘^# = >O| < >O|!>w# !6# 6#6# ! 6#6# 6# B͜ w  O> O͜Oͮ < 8>   G3 8  3 8 #@w    (=> O> >O͜Oͮ 0< O  ͟ w  ͮ y  {   G3  3  O w  ͮ y  > > >>!>A!@}|!* a* OG> > >>>!>A!@}|- = 3  -(>(>ʘ 3  u,#> >(og #F+Nx<(,x ͷ ͮ Q>$(>ͯ ͮ Q> (!В@(=3 y !В@y( 3 y >G ͮ Q O> |y (((( ($((!p(! !!!!~"  ! (q! (j!H (c!p (\! (U! (N! (G! (@! (9!: (2!b (+! &! !! ! !a* Przewi Wers Str. Roz. Wsz Liiku: Rivi Sivu Kapp LopBlttern: Zeil Seit Kapt AlleDfiler: Ligne Page Chap ToutScrolla: Rad Sida Kap Hela Lista: Linea Pagina Cap. Tutto Blader: Lijn Blad Hfdst Alles Bla: Linje Side Kap Alle Despl.: Lnea Pgina Cap. Todo Mudar: Linha Pagina Cap. Tudo Despl.: Lnia Plana Cap. Tot G<8-(>> 7 > O O ( u> 7 => G!x(~# * !6# x y!(#!@(!(!(!@y(=]T! P* P* P* P* > >A! y( >"" " N"O">A> >A! y( *GN 6*GO . * >!A 3  > >A!   # A! @6# x !~#(  o&MD)))  0( 8 V#F#' y z_k&)}o ! {(8=xw#wyw#wˇ@@>@>GHI!`>" " !` y(=> W>'('('(y !`Q'('('((,>O!`>" x >" x `>" x >Ow#<  6# !>"< ! "< !@6# ! 6# !>("< !  "< ́> /7G>/Gx>0(>>$ x >$@(D ɇƀhiA * >hiA * >h@iA * ɇƀjkA * >jk@A * ==|================<=MBFONTMonospaced @@@@@@@``@ @ @@@`@@ @@@@@ @ @@@@@ @`@ @@@ࠠ@@@@@ @ `   ࠠ @@ࠠࠠࠠ @@ @ @@ @ @ @@@ࠠࠠࠠ@@@@@ ࠠࠠ@@ࠠࠠ ࠠ @@@@@@@@@@@@ @@@`@@@@@`@@@ ` `@@  ࠠ ࠠ`@@@@@ࠠ @@@@@@ @@@@@@@ ࠠࠠࠠࠠ  @`@@@ @@  @ @@@@ @@@@@@@@@ @@`@`@ࠠ@`@@@@@@@@@@@@@@@@@ @@  @@ @ ࠠ@ @ @ @ࠠ @@`@@@@ @ @ @ ࠠ@ @ @ @@@@@@@@@@ࠠࠠ0@@@@@@   @@  @ @@@@ @@@`@@@@@@ @ @@@@ @@@ @` @ @@ @@`@@@ @ @ @@@ @@@@@@@@ࠠ @ࠠ@ࠠ@ࠠ@ࠠPࠠࠠ@ࠠࠠ@ @@ @@@@  @ @ P  @  @@ @ @ @@@@@@@@@@@@@@@@@  @ࠠ@ @ࠠ@Pࠠ@@@ @@ @  MBFONTVariable pitch PPPPP x(  @ࠠ@@@@@@@@@@@@@ @@@@@@@@@@ @ `   ࠠ @@ࠠࠠࠠ @@ @@ @ @ @@@ࠠࠠࠠ@@@@@ بȨࠠࠠࠠ ࠠ @@@@@@@P@@@@ @@@@@@ @@@@@@@ ࠠ ࠠ`@@@@@ࠠ @@@@@@ࠠ@@ࠠࠠ` ࠀ @P@  @ @@@@ @@ @@P```ࠠ@`@@@@@@@@@@@@@@@@@ @P@  @@ @ ࠠ@ @ @ @ࠠ@@HHP\T@ @ @ @ ࠠ@ @ @ @@@pPpࠠࠠ xx $HH$ xx@ @@@@ @@@`@@@@PPPPP@ H$H(8 8 ( @ @@ࠠ @ࠠ@Pࠠ@ࠠ@@ @  @@@ @@@@@@@@@pHHHHpȨ@ࠠ@ࠠ@ࠠPࠠPpp@Ȉ@ @@ @@@@@  @ @ P  @  @@ @ @ @@@@@@@@@@@@@@@@@p` @ࠠ@ࠠ @ࠠ@ࠠPࠠࠠ@@@@ @@ @ ࠠ P c.ccm+ c8u+ "KRZYACY" TOM II HENRYK SIENKIEWICZ Rozdzia I Jurand, znalazszy si na podwrzu zamkowym, nie wiedzia zrazu, dokd i, gdy knecht, ktry go przeprowadzi przezbram, opuci go i uda si ku stajniom. Przy blankach stali wprawdzie odacy, to pojedynczo, to po kilku razem, ale twarze ich byy tak zuchwae, a spojrzenia tak szydercze, i atwo byo rycerzowi odgadn, e mu drogi nie wska, a jeeli na pytanie odpowiedz, to chyba grubiastwem lub zniewag. Niektrzy mieli si, pokazujc go sobie palcami; inni poczli na znw miota niegiem, tak samo jak dnia wczorajszego. Lecz on, spostrzegszy drzwi wiksze od innych, nad ktrymi wykuty by w kamieniu Chrystus na krzyu, uda si ku nim w mniemaniu, e jeli komtur i starszyzna znajduj si w innej czci zamku lub w innych izbach, to go kto przecie musi z bdnej drogi nawrci. I tak si stao. W chwili gdy Jurand zbliysi do owych drzwi, obie ich potowy otworzyy si nagle i stan przed nimi modzianek z wygolon gow jak klerycy, ale przybrany w sukni wieck, i zapyta: - Wycie, panie, Jurand ze Spychowa? - Jam jest. - Pobony komtur rozkaza mi prowadzi was. Pjdcie za mn. I pocz go wie przez sklepion wielk sie ku schodom. Przy schodach jednak zatrzyma si i obrzuciwszy Juranda oczyma, znw spyta: - Broni za nie macie przy sobie adnej? Kazano mi was obszuka. Jurand podnis do gry oba ramiona, tak aby przewodnik mg dobrze obejrze cajego posta, i odpowiedzia: - Wczoraj oddaem wszystko. Wwczas przewodnik zniy gos i rzek prawie szeptem: - Tedy strzecie si gniewem wybuchn, bocie pod moc i przemoc. - Ale i pod wol bosk - odpowiedzia Jurand. I to rzekszy, spojrza uwanie naprzewodnika, a spostrzegszy w jego twarzy co w rodzaju politowania i wspczucia, rzek: - Uczciwo patrzy ci z oczu, pachoku. Odpowiesze mi szczerze na to, o co spytam? - Spieszcie si, panie - rzek przewodnik. - Oddadz dziecko za mnie? A modzieniec podnis brwi ze zdziwieniem: - To wasze dziecko tu jest? - Crka. - Owa panna w wiey przy bramie? - Tak jest. Przyrzekli j odesa, jeli im si sam oddam. Przewodnik poruszy rk na znak, e nic nie wie, ale twarz jego wyraaa niepokj i zwtpienie. A Jurand spyta jeszcze: - Prawda-li, e strzeg jej Szomberg i Markwart? - Nie ma tych braci w zamku. Odbierzcie j jednak, panie, nim starosta Danveld ozdrowieje. Usyszawszy to, Jurand zadra, ale nie byo ju czasu pyta o nic wicej, gdy doszli do sali na pitrze, w ktrej Jurand mia stan przed obliczem starosty szczytnieskiego. Pachoek, otworzywszy drzwi, cofn si na powrt ku schodom. Rycerz ze Spychowa wszed i znalaz si wobszernej komnacie, bardzo ciemnej, gdy szklane, oprawne w ow gomki przepuszczay niewiele wiata, a przy tymdzie by zimowy, chmurny. W drugim kocu komnaty pali si wprawdzie na wielkim kominie ogie, ale le wysuszone kody mao daway pomienia. Dopiero po niejakim czasie, gdy oczy Juranda oswoiy si ze zmrokiem, dostrzeg w gbi st i siedzcych za nim rycerzy, a dalej za ich plecami ca gromad zbrojnych giermkw irwnie zbrojnych knechtw, midzy ktrymibazen zamkowy trzyma na acuchu oswojonego niedwiedzia. Jurand potyka si niegdy z Danveldem, poczym widzia go dwukrotnie na dworze ksicia mazowieckiego jako posa, ale od tych terminw upyno kilka lat; pozna gojednak pomimo mroku natychmiast i po otyoci, i po twarzy, a wreszcie po tym, e siedzia za stoem w porodku, w porczastym krzele, majc rk ujt w drewniane upki, opart na porczy. Po prawej jego stronie siedzia stary Zygfryd de Lowe z Insburka, nieubagany wrg polskiego plemienia w ogle, a Juranda ze Spychowa w szczeglnoci; po lewej modsibracia Gotfryd i Rotgier. Danveld zaprosi ich umylnie, aby patrzyli na jego tryumf nad gronym wrogiem, a zarazem nacieszylisi owocami zdrady, ktr na wspk uknuli i do ktrej wykonania dopomogli. Siedzieli wic teraz wygodnie, przybrani w mikkie, z ciemnego sukna szaty, z lekkimi mieczami przy boku - radoni, pewni siebie,spogldajc na Juranda z pych i z tak niezmiern pogard, ktr mieli zawsze w sercach dla sabszych i zwycionych. Dugi czas trwao milczenie, albowiem pragnli si nasyci widokiem ma, ktrego przedtem po prostu si bali, a ktry teraz sta przed nimi ze spuszczon na piersi gow, przybrany w zgrzebny wr pokutniczy, z powrozem u szyi, na ktrym wisiaa pochwa miecza. Chcieli te widocznie, by jak najwiksza liczba ludzi widziaa jego upokorzenie, gdyprzez boczne drzwi, prowadzce do innych izb, wchodzi, kto chcia, i sala zapenia si niemal do poowy zbrojnymi mami. Wszyscy patrzyli z niezmiern ciekawoci na Juranda, rozmawiajc gono i czynic nad nim uwagi. On za, widzc ich, nabra wanie otuchy, albowiem myla w duszy: "Gdyby Danveld nie chcia dotrzyma tego, co obiecywa, nie wzywaby tylu wiadkw". Tymczasem Danveld skin rk i uciszy rozmowy, po czym da znak jednemu z giermkw, w za zbliy si do Juranda i chwyciwszy doni za powrz otaczajcy jego szyj, przycign go o kilka krokw bliej do stou. A Danveld spojrza z tryumfem po obecnychi rzek: - Patrzcie, jako moc Zakonu zwycia zoi pych. - Daj tak Bg zawsze! - odpowiedzieli obecni. Nastaa znw chwila milczenia, po ktrej Danveld zwrci si do jeca: - Ksae Zakon jako pies zapieniony, przeto Bg sprawi, e jako pies stoisz przed nami, z powrozem na szyi, wygldajc aski i zmiowania. - Nie rwnaj mnie z psem, komturze - odrzek Jurand - bo czci ujmujesz tym, ktrzy potykali si ze mn i z mojej rki polegli. Na te sowa szmer powsta midzy zbrojnymi Niemcami: nie wiadomo byo, czyrozgniewaa ich miao odpowiedzi, czy uderzya j ej suszno. Lecz komtur nie by rad z takiego obrotu rozmowy, wic rzek: - Patrzcie, oto tu jeszcze pluje nam w oczyhardoci i pych! A Jurand wycign w gr donie jak czowiek, ktry niebiosa wzywa na wiadki, i odrzek, kiwajc gow: - Bg widzi, e moja hardo zostaa za bram tutejsz. Bg widzi i bdzie sdzi, czy habic mj stan rycerski, nie pohabilicie si i sami. Jedna jest cze rycerska, ktr kady, kto opasan, szanowa winien. Danveld zmarszczy brwi, ale w tej chwili bazen zamkowy pocz brzka acuchem, na ktrym trzyma niedwiadka, i woa: - Kazanie! kazanie! przyjecha kaznodzieja zMazowsza! Suchajcie! Kazanie! Po czym zwrci si do Danvelda: - Panie! - rzek - graf Rosenheim, gdy go dzwonnik za wczenie na kazanie dzwonieniem rozbudzi, kaza mu zje sznur dzwonniczy od wza do wza; ma iw kaznodzieja powrz na szyi - kacie mu go zje, nim kazania dokoczy. I to rzekszy, pocz patrze na komtura nieco niespokojnie, nie by bowiem pewien, czy w rozemieje si, czy kae go za niewczesne odezwanie si wysmaga. Lecz bracia zakonni, gadcy, ukadni, a nawet i pokorni, gdy nie poczuwali si w sile, nie znali natomiast adnej miary wobec zwycionych: wic Danveld nie tylko skingow skomorochowi na znak, e na urgowisko pozwala, lecz i sam wybuchn grubiastwem tak niesychanym, ze na twarzach kilku modszych giermkw odbio si zdumienie. - Nie narzekaj, e pohabiono - rzek - bochobym ci psiarczykiem uczyni, lepszy psiarczyk zakonny ni wasz rycerz! A omielony bazen pocz krzycze: - Przynie zgrzebo, wyczesz mi niedwiedzia, a on ci wzajem kudy ap wyczesze! Na to tu i owdzie ozway si miechy, jakigos zawoa spoza plecw braci zakonnych: - Latem bdziesz trzcin na jeziorze kosi! - I raki na cierwo owi! - zawoa inny. Trzeci za doda: - A teraz pocznij wrony od wisielcw odgania! Nie zbraknie tu roboty. Tak to oni szydzili ze strasznego im niegdyJuranda. Powoli wesoo ogarna zgromadzenie. Niektrzy, wyszedszy zza stou, poczli zblia si do jeca, opatrywa go z bliska i mwi: "To jest w dzik ze Spychowa, ktremu nasz komturky powybija; pian pewnie ma w pysku; rad by kogo ci, ale nie moe!" Danveld i inni bracia zakonni, ktrzy chcieli z pocztku da posuchaniu jaki uroczysty pozr sdu, widzc, e rzecz obrcia si inaczej, popodnosili si take z aw i pomieszali si z tymi, ktrzy zbliyli si ku Jurandowi. Nie by wprawdzie z tego rad stary Zygfryd z Insburka, ale sam komtur mu rzek: "Rozmarszczcie si, bdzie jeszcze wiksza uciecha!" I poczli take oglda Juranda, gdy to bya sposobno rzadka, albowiem ktry z rycerzy lub knechtw widzia go przedtem tak blisko, ten zwykle zamyka oczy potem na wieki. Wic niektrzy mwili take: "Pleczysty jest, chocia ma kouch pod worem; mona by gogrochowinami owin i po jarmarkach prowadza..." Inni za jli woa o piwo, aby dzie sta im si jeszcze weselszy. Jako po chwili zadzwoniy kopiaste dzbace, a ciemna sala wypenia si zapachem spadajcej spod pokryw piany. Rozweselony komtur rzek: "Tak wanie dobrze, niech nie myli, e jego pohabieniewielka rzecz!" Wic znowu zbliali si do niego i trcajc go pod brod konwiami, mwili: "Rad by pi, mazurski ryju!" - a niektrzy, ulewajc na donie, chlustali mu w oczy, on za sta midzy nimi, zahukany,zelony, a wreszcie ruszy ku staremu Zygfrydowi i widocznie czujc, e nie wytrzyma ju dugo, pocz krzycze tak gono, aby zaguszy gwar panujcy w sali: - Na mk Zbawiciela i duszne zbawienie, oddajcie mi dziecko, jakocie obiecali! I chcia chwyci praw do starego komtura, lecz w odsun si szybko i rzek: - Z dala niewolniku! czego chcesz? - Wypuciem z jestwa Bergowa i przyszedem sam, bocie obiecali, e za to oddacie mi dziecko, ktre si tu znajduje. - Kto ci obiecywa? - spyta Danveld. - W sumieniu i wierze ty, komturze! - wiadkw nie znajdziesz, ale za nic wiadkowie, gdy chodzi o cze i sowo. - Na twoj cze! Na cze Zakonu! - zawoa Jurand. - Tedy crka bdzie ci oddana! - odpowiedzia Danveld. Po czym zwrci si do obecnych i rzek: - Wszystko, co go tu spotkao - niewinna toigraszka, nie w miar jego wystpkw i zbrodni. Ale emy przyrzekli wrci mu crk, jeli si stawi i upokorzy przed nami, tedy wiedzcie, e sowo Krzyaka maby jako sowo Boe niewzruszonym i e ow dziewk, ktrmy rozbjnikom odjli, darujem teraz wolnoci, a po przykadnej pokucie za grzechy przeciw Zakonowi i jemu do domu wrci dozwolimy. Zdziwia niektrych taka mowa, gdy znajc Danvelda i jego dawne do Juranda urazy, nie spodziewali si po nim tej uczciwoci. Wic stary Zygfryd, a z nim razem Rotgier i brat Gotfryd spogldali na niego, podnoszc ze zdumienia brwi i marszczc czoa, w jednake uda, e tych pytajcych spojrze nie widzi, i rzek:- Crk ci pod stra odelem, ty za tu ostaniesz, pki stra nasza bezpiecznie nie wrci i pki okupu nie zapacisz. Jurand sam by nieco zdumiony, albowiem ju by straci nadziej, by nawet dla Danusi ofiara jego moga si na co przyda, wic spojrza na Danvelda prawie z wdzicznoci i odpowiedzia: - Bg ci zapa, komturze! - Poznaj rycerzy Chrystusa - rzek Danveld.A na to Jurand: - Juci z niego wszelkie miosierdzie! Ale em te dziecka ks czasu nie oglda, pozwle mi dziewk obaczy i pobogosawi. - Ba, i nie inaczej jak wobec nas wszystkich, aby za byli wiadkowie naszejwiary i aski. To rzekszy, kaza przybocznemu giermkowi sprowadzi Danusi, sam za zbliy si do von Lowego, Rotgiera i Gotfryda, ktrzy otoczywszy go, poczli szybk i yw rozmow. - Nie przeciwi si, lubo nie taki mia zamiar - mwi stary Zygfryd. A gorcy, synny z mstwa i okruciestwa Rotgier mwi: - Jak to? nie tylko dziewk, ale i tego diabelskiego psa wypucisz, aby znw ksa? - Nie tak ci jeszcze bdzie ksa! - zawoa Gotfryd. - Ba!... zapaci okup! - odpar niedbale Danveld. - Choby wszystko odda, w rok dwa razy tyle zupi. - Nie przeciwi si co do dziewki - powtrzy Zygfryd -ale na tego wilka nieraz jeszcze owieczki zakonne zapacz. - A nasze sowo? - spyta, umiechajc si, Danveld. - Inaczej mwie... Danveld wzruszy ramionami. - Mao wam byo uciechy? - spyta. - Chcecie wicej? Inni za otoczyli znw Juranda i w poczuciu chway, ktra z uczciwego postpku Danvelda spada na wszystkich ludzi zakonnych, poczli mu si chepi do oczu: - A co, amignacie! - mwi kapitan zamkowych ucznikw -nie tak by postpili twoi pogascy bracia z chrzecijaskim naszym rycerzem! - Krew za nasz to pija? - A my ci za kamie chlebem... Ale Jurand nie uwaa ju ni na pych, ni na pogard, ktra bya w ich sowach: serce mia wezbrane a rzsy wilgotne. Myla, e oto za chwil zobaczy Danusi i e zobaczy j istotnie z ich aski, wic spoglda na mwicych prawie ze skruch i wreszcie odrzek: - Prawda! prawda! bywaem wam ciki, ale... nie zdradliwy. Wtem w drugim kocu sali jaki gos krzykn nagle: "Wiod dziewk!" - i naraz w caej sali uczynio si milczenie. onierze rozstpili si na obie strony, gdy jakkolwiek aden z nich nie widzia dotd Jurandwny, a wiksza ich cz z powodu tajemniczoci, ktr Danveld otacza swe uczynki nie wiedziaa nawet nic ojej pobycie w zamku, jednake ci, ktrzy wiedzieli, zdyli ju teraz szepn innym o przecudnej jej urodzie. Wszystkie wic oczy skieroway si z nadzwyczajn ciekawoci na drzwi, przez ktre miaa si ukaza. Tymczasem naprzd ukaza si giermek, zanim znana wszystkim suka zakonna, ta sama, ktra jedzia do lenego dworca, zani za wesza przybrana biao dziewczyna, z rozpuszczonymi wosami przewizanymi wstk na czole. I nagle w caej sali rozleg si na ksztat grzmotu jeden ogromny wybuch miechu. Jurand, ktry w pierwszej chwili skoczy by ku crce, cofn si nagle i sta blady jak ptno, spogldajc ze zdumieniem na spiczast gow, na sine usta i na nieprzytomne oczy niedojdy, ktr mu oddawano jako Danusi. - To nie moja crka! - rzek trwonym gosem. - Nie twoja crka? - zawoa Danveld. - Nawitego Liboriusza z Padebornu! To albomy nie twoj zbjom odbili, albo ci j jaki czarownik zmieni, bo innej nie masz w Szczytnie. Stary Zygfryd. Rotgier i Gotfryd zamienili z sob szybkie spojrzenia, pene najwikszego podziwu nad przebiegoci danvelda, ale aden z nich nie mia czasu odezwa si, gdy Juran pocz woa okropnym gosem: - Jest! jest w Szczytnie! Syszaem, jako piewaa, syszaem gos mojego dziecka! Na to Danveld obrci si do zebranych i rzek spokojnie a dobitnie: - Bior was tu obecnych na wiadkw, a szczeglnie ciebie Zygfrydzie z Insburka, i was, poboni bracia, Rotgierze i Gotfrydzie,e wedle sowa i uczynionej obietnicy oddaj t dziewk o ktrej pobici przez naszbjcy powiadali, jako jest crk Juranda ze Spychowa. Jeli za ni nie jest -nie nasza w tym wina, ale raczej wola Pana naszego, ktry w ten sposb chcia wyda Juranda w nasze rce. Zygfryd i dwaj modsi bracia skonili gowy na znak, e sysz i bd w potrzebie wiadczyli. Potem znw zamienili szybkie spojrzenia - gdy byo to wicej, ni sami mogli si spodziewa: schwyta Juranda, nie odda mu crki, a jednak pozornie dotrzyma obietnicy, kt inny by to potrafi! Lecz Jurand rzuci si na kolana i pocz zaklina Danvelda na wszystkie relikwie w Malborgu, a potem na prochy i gowy rodzicw, by odda mu prawdziwe jego dziecko i nie postpowa jako oszust i zdrajca amicy przysigi i obietnice. W gosie jego tyle byo rozpaczy i prawdy, eniektrzy poczli si domyla podstpu, innym za przychodzio na myl, e moe naprawd jaki czarownik odmieni posta dziewczyny. - Bg patrzy na twoj zdrad! - woa Jurand. - Na rany Zbawiciela! na godzin mierci twojej, oddaj mi dziecko! I wstawszy z klczek, szed zgity we dwoje ku Danveldowi, jakby chcia mu objkolana, i oczy byszczay mu prawie szalestwem, a gos ama mu si na ^ j Ap 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  iC }x}`XjPcjc |"c B1 c R6: ?Q?) nazajutrz odkryto lady ogromnych racic nabocie. Mg to by ubr albo tur, lecz Wit utrzymywa, e i Boruta, cho nosi posta ludzk, a nawet szlacheck, ma zamiast stp racice, buty za, w ktrych si pokazuje midzy ludzi, zdejmuje dla oszczdnoci na botach. Mako, zasyszawszy, e mona go sobie przejedna napitkiem, namyla si przez cay dzie, czyby nie byo grzechem uczyni sobie zego ducha przyjacielem, i radzi si nawet w tym wzgldzie Jagienki. - Powiesibym na noc na pocie woow mecher pen wina albo miodu - rzek - i jeliby go w nocy co wypio, to bymy przynajmniej wiedzieli, e kry. - Byle mocy niebieskich przez to nie obraziodrzeka dziewczyna - bo nam bogosawiestwo potrzebne, abymy Zbyszkowi szczliwie poratowanie da mogli. - To i ja tego si boj, ale tak myl, e co mid, to przecie nie dusza. Duszy nie dam, a co tam dla mocy niebieskich jedna mechera miodu znaczy! Po czym zniy gos i doda: - e lachcic lachcica, choby najwikszego zawalidrog, poczstuje, to zwyka rzecz, a ludzie gadaj, e on ci lachcic. - Kto? - zapytaa Jagienka. -Nie chc nieczystego imienia wspomina. Jednake tego wieczora zawiesi Mako napocie wasnymi rkoma duy woowy pcherz, w jakich pospolicie woono napitki- i nazajutrz okazao si, e pcherz zosta do dna wypity. Wprawdzie Czech, gdy o tym opowiadano, umiecha si jako dziwnie, ale nikt na to nie zwaa, Mako za rad by w duszy, albowiem spodziewa si, e gdy przyjdzie przeprawia si przez bota, nie zajd przy tym jakie niespodziane przeszkody i wypadki. - Chybaby nieprawd powiadali, e zna jakow cze - mwi sobie. Przede wszystkim naleao jednak zbada, czy nie ma jakowego przejcia przez lasy.Mogo to by, albowiem tam, gdzie grunt utrwalon byt przez korzenie drzew i zaroli, ziemia nie rozmikaa atwo od ddw. Wszelako Wit, ktry jako miejscowy mg najlepiej speni t czynno, na sam o niej wzmiank pocz krzycze: "Zabijcie, panie! nie pjd!" Prno mu tumaczono, e w dzie siy nieczyste nie maj wadzy. Mako chcia sam i, ale skoczyo si na tym, e Hiawa, ktren by pachoek zuchway i radwobec ludzi, a zwaszcza wobec dziewczt,puszy odwag, wzi za pas topr, w rkkosztur i poszed. Poszed do dnia i spodziewano si, e koo poudnia wrci, a gdy go nie byo wida, poczto si niepokoi. Prno czelad nasuchiwaa od strony lasu i po poudniu. Wit macha tylko rk: "Nie wrci albo jeliwrci, to gorze nam, to Bg wie, czy nie z wilcz mord, na wikoaka przemienion!" Syszc to, bali si wszyscy; sam Mako by nieswj, Jagienka czynia, zwracajc si ku borowi, znaki krzya. Anulka za Sieciechwna prno szukaa co chwila na swych ubranych w spodeki kolanach fartucha i nie znajdujc nic, czym by moga oczy przysoni, przysaniaa je palcami, ktre wnet staway si mokre od ez, jedna za drug kapicych. Jednake w porze wieczornego udoju, wanie gdy soce miao zachodzi^ Czechwrci - i nie sam, jeno z jak ludzk postaci, ktr pdzi przed sob na powrozie. Wypadli zaraz wszyscy ku niemu z okrzykami i radoci, ale umilkli na widokowej postaci, ktra bya maa, kosoapa, zarosa, czarna i przybrana w skry wilcze. - W imi Ojca i Syna, coe to za bezer sprowadzi? -zawoa, ochonwszy, Mako. - A co mi tam - odrzek giermek - powiada,e czowiek i smolarz, ale czy prawda - niewiem. - Oj, nie czowiek to, nie czowiek! - ozwasi Wit. Lecz Mako nakaza mu milczenie, za czym j bacznie przypatrywa si schwytanemu i nagle rzek: - Przeegnaj si! duchem mi si tu przeegnaj!... - Pochwalony Jezus Chrystus! - zawoa jeniec i przeegnawszy si co prdzej, odetchn gboko, spojrza z wiksz ufnoci na zgromadzonych i powtrzy: - Pochwalony Jezus Chrystus! - bom ja te nie wiedzia, czy-lim w krzecijaskich, czy w diabelskich rkach. O Jezu!... -Nie bj si. Midzy krzecijany jeste, ktrzy radzi mszy witej suchaj. Ce zacz? - Smolarz, panie, budnik. Jest nas siedmiu w budach z babami i dziemi. - Jako daleko std? - O dziesi staja niespena. - Ktrdy do miasta chadzacie? - Mamy swoj drog za Czarcim Wdoem. - Za czarcim? Przeegnaj no si jeszcze raz! - W imi Ojca i Syna, i Ducha witego, amen. - To dobrze. A wz t drog przejdzie? - Teraz grzsko wszdy, chocia tam nie tak jak na gocicu, bo wdoem wiater dmie i boto suszy. Jeno do Bud bieda, ale i do Bud znajcy br pomau przeprowadzi. - Za skojca przeprowadzisz? ba! niechby zadwa! Smolarz podj si chtnie, wyprosiwszy jeszcze p bochenka chleba, bo w lesie, chocia godem nie przymierali,ale chleba z dawna nie widzieli. Uoono, ewyjad nazajutrz rano, gdy pod wieczr byo "niedobrze". O Borucie mwi Smolarz,e okrutnie czasem "burzy" w boru, ale prostactwu krzywdy nie czyni i zazdrosnymbdc o ksistwo czyckie, innych diabwpo chrustach gania. le tylko spotka si z nim w nocy, zwaszcza gdy czek napity. Wdzie i po trzewemu nie ma przyczyny basi. - A wszelako si ba? - rzek Mako. - Bo mnie ten rycerz niespodzianie chycili z moc tak, e mylaem, ie nie czowiek. Wic Jagienka pocza si mia, e to oni wszyscy smolarza poczytali za co "paskudnego", a smolarz ich. miaa si z ni razem i Anula Sieciechwna, a Mako rzek: - Jeszcze ci lepia nie obeschy po pakaniuza Hlaw, a teraz si ju szczerzysz? Wic Czech spojrza na jej ran twarz i widzc, e rzsy ma jeszcze mokre, zapyta: - Po mniecie pakali? - Ej, nie! - odrzeka dziewczyna -jeno si baam, i tya. - Przeciecie szlachcianka, a szlachciance wstyd. Pani wasza nie taka bojca. C si wam mogo zego przygodzi w dzie i midzy ludmi? - Mnie nic, ale wam. - A powiadacie przecie, e nie po mniecie pakali? - Bo nie po was. - A za czemu. - Ze strachu. - A teraz si nie boicie? - Nie. - A za czemu. - Bocie wrcili. Na to Czech spojrza na ni z wdzicznoci, umiechn si i rzek: - Ba, takim sposobem monaby do jutra gada. Okrutniecie chytrzy. Alej byo prdzej o wszystko inne ni o chytro posdzi i Hlawa, ktry sam by pachoek przebiegy, rozumia to dobrze. Rozumia rwnie, e dziewczyna lgnie do niego z kadym dniem wicej. Sam on miowa Jagienk, ale tak jako poddany miuje crk krla, wic z pokor i czci najwiksz, a bez adnej nadziei. Tymczasem podr zbliaa go z Sieciechwn. W czasie pochodw stary Mako jecha zwykle w pierwsz par z Jagienk, a on z Anul, e za chop by jak tur, a krew mia jak ukrop, wic gdy w czasie drogi spoglda w jej jasne oczki, na powe kosmyki wosw, ktre nie chciay trzymasi pod ptlikiem, na ca posta smuk a urodziw, a zwaszcza na cudne, jakby utoczone nogi, obejmujce wronego podjezdka, to ciarki przechodziy go od stp do gw. Nie mg te si wstrzyma od coraz czstszego i coraz bardziej akomego spogldania na te wszystkie doskonaoci i mimo woli myla, e gdyby diabe zmieni si w takiego pachoka, to atwo zdoaby go przywie na pokuszenie. A by to przy tym sodki jak mid pacholiczek, zarazem tak posuszny, e tylko w oczy patrzy, i wesoy jak wrbel na dachu. Czasem dziwne myli przychodziy Czechowi do gowy, i raz, gdyprzyzostali z Anul nieco w tyle, przy jucznych koniach, zwrci si nagle do niej i rzek: - Wiecie? tak tu wedle was jad jako wilk wedle jagnicia. A jej a biae zbki rozbysy wraz od szczerego miechu. - Chcielibycie mnie zje? - zapytaa. - Ba! z kosteczkami! I spojrza na ni takim wzrokiem, e spona pod nim, po czym zapado midzy nimi milczenie i tylko serca biy im mocno, jemu z dzy, jej z jakiej sodkiej, odurzajcej bojani. Lecz pocztkowo dza przemagaa w Czechu cakiem nad tkliwoci i mwic, i patrzy na Anulk jak wilk na jagni, mwi prawd. Dopiero tego wieczora, w ktrym ujrza jej mokre od ez policzki i rzsy, zmiko w nim serce. Wydaa mu si dobra i jaka bliska, i jaka swoja, e za i sam mia natur uczciw, a zarazem rycersk, nie tylko wic nie wzbi si w pych i nie zhardzia na widok tych sodkich ez, ale sta si niemielszy i wicej na ni uwaajcy. Opucia go dawna niefrasobliwo w mowie i cho jeszcze troch dworowa przy wieczerzy z bojaliwoci dziewczyny, ale ju inaczej, i przy tym suy jej tak, jak rycerski giermek obowizany by suy szlachciance. Stary Mako, pomimo i gwnie myla o jutrzejszej przeprawie i dalszej podry, spostrzeg to jednak, ale pochwali go tylko za grne obyczaje, ktrych jak mwi, musia przy Zbyszku nadworze mazowieckim nabra. Po czym, zwrciwszy si do Jagienki, doda: - Hej! Zbyszko!... Ten ci si cho i u krla znajdzie! Ale po owej subie przy wieczerzy, gdy przyszo rozchodzi si na noc, Hiawa po ucaowaniu rki Jagienki podnis z kolei do ust i do Sieciechwny,przy czym rzek: - Wy si nie tylko o mnie nie bjcie, ale i przy mnie niczego si nie bjcie, boja was nikomu nie dam. Po czym mczyni pokadli si w przodowej izbie, za Ja-gienka z Anul w alkierzu na jednym, ale szerokim i dobrze wymoszczonym tapczanie. Obie nie mogy jako prdko zasn, a zwaszcza Sieciechwna krcia si co chwila na drelichowym giele, wic po niejakim czasieJagienka, przysuna do niej gow i pocza szepta: - Anula? - A co? - Bo... mi si tak zdaje, e ty okrutnie nawidzisz tego Czecha... Jakoe? Ale pytanie pozostao bez odpowiedzi, wic Jagienka znw pocza szepta: - Przecie ja to rozumiem... Powiadaj... Sieciechwna nie odpowiedziaa i teraz, tylko przywarta ustami do policzka swej pani i pocza j raz po razu caowa. A biednej Jagience rwnie raz po razu westchnienia jy podnosi pier dziewczc. - Oj, rozumiem, rozumiem! - szepna tak cicho, e Anula zaledwie moga uowi uchem jej sowa. Rozdzia XI Nazajutrz po nocy mglistej, mikkiej przyszed dzie wietrzny, chwilami jasny, chwilami z powodu chmur, ktre gnane wiatrem cwaoway stadami po niebie - pospny. Mako kaza porusza tabor rwno z brzaskiem. Smolarz, ktry podj si przewodniczy do Bud, twierdzi, e konie wszdy przejd, ale wozy miejscami trzeba bdzie rozbiera i przenosi je czciowo, rwnie jak i uby z odzie i zapasami ywnoci. Nie mogo to przyj bez wysiku i mitrgi, ale hartowni i przywykli do trudu ludzie woleli trud najwikszy ni gnuny wypoczynek w pustejkarczmie, z ochot wic ruszyli w drog. Nawet i bojaliwy Wit, omielony sowy i obecnoci smolarza, nie okazywa przestrachu. Zaraz za karczm weszli w wysokopienny, niepodszyty br, w ktrym przy zrcznym prowadzeniu koni mona si byo, nawet nierozbierajc wozw, midzy chojarami wykrci. Wicher chwilami ustawa, chwilami zrywa si z moc niesychan, uderza jakby olbrzymimi skrzydami w konary gonnych sosen, przegina je, wykrca, wywija nimi niby migami wiatraka, ama; br gi si pod tym rozptanym tchnieniem i nawet w przerwach midzy jednym a drugim uderzeniem nie przestawa hucze i grzmie jakby z gniewu na ow napa i przemoc. Kiedy niekiedy chmury przesaniay cakiem blask dzienny; sieko ddem pomieszanym ze nienymi krupami i czynio si tak ciemno, jakby nastawaa wieczorna pomroka. Wit traci wwczas znowu ducha i woa, i to "ze zawzio si i przeszkadza", ale nikt go nie sucha,nawet trwoliwa Anula nie braa do serca jego sw, zwaszcza e Czech by tak blisko, i moga strzemieniem trci o jegostrzemi, patrza za przed si tak zuchwale, jakby samego diaba chcia wyzwa na rk. Za borem wysokopiennym zaczyna si podszyty, a potem gszcz, przez ktry nie mona byo przejecha. Tu musieli rozebrawozy, ale uczynili to sprawnie i w mgnieniu oka. Koa, dyszle i przodki przenieli krzepcy pachokowie na barkach, a take toboy i zapasy ywnoci. Byo takiej zej drogi trzy stajania, jednake zaledwie pod wieczr stanli w Budach, gdzie smolarze przyjli ich gocinnie i zapewnili, e Czarcim Wdoem, a cilej biorc, wzduniego, mona byo dosta si do miasta. Ludzie ci, zyci z puszcz, rzadko widywalichleb i mk, ale nie przymierali godem, gdy wszelkich wdlin, a zwaszcza wdzonych piskorzw, od ktrych roiy si wszystkie bota, mieli w brd. Czstowali te nimi hojnie, wycigajc w zamian akome rce po placki. Byy midzy nimi niewiasty i dzieci, wszystko czarne od smolistego dymu, a by take i jeden stary chop, przeszo stuletni, ktry pamita rze czycy dokonan w 1331 roku i zupene zburzenie miasta przez Krzyakw.Mako, Czech i dwie dziewczyny, jakkolwieksyszeli takie samo niemal opowiadanie przeora w Sieradzu, suchali ciekawie i tego dziada, ktry siedzc przy ognisku i grzebic w nim, zdawa si odgrzebywa zarazem straszne wspomnienia swej modoci. Tak! w czycy, rwnie jak w Sieradzu, nie oszczdzono nawet kociowiksiy, a krew starcw, niewiast i dzieci spyna po noach zdobywcw. Krzyacy, wiecznie Krzyacy! Myli Maka i Jagienki ulatyway ustawicznie ku Zbyszkowi, ktry przebywa wanie jakoby w paszczy wilczej, wrd wraego plemienia nie znajcego ni litoci, ni praw gocinnych. Sieciechwnie mdlao take serce, nie bya bowiem pewna, czy w gonitwie za opatem nie przyjdzie im a midzy tych okrutnych ludzi zajecha... Lecz stary pocz nastpnie opowiada o bitwie pod Powcami ktra zakoczya najazd krzyacki, a w ktrej on bra udzia z cepem elaznym w rku jako pacholik w piechocie wystawionej przez gmin kmiec. W tej to bitwie wygin przecie cay niemal rd Gradw, wic Mako zna dobrze wszelkie jej szczegy,a jednak sucha i teraz jak nowiny opowiadania o strasznym pogromie Niemcw, gdy jak an pod wichrem pooylisi pod mieczami rycerstwa polskiego i krla okietka potg... - Ha! Juci pamitam - mwi dziad. - Naszlit ziemi, popalili grody i zamki, ba! dzieci w kolebkach rzezali, ale im przyszo na czarny koniec. Hej! godna ci bya bitwa. Ano! co przymkn oczy, to ono pole widz... I przymkn oczy, i umilk, z lekka tylko wgle we watrze porusza, pki Jagienka, nie mogc si dalszego opowiadania doczeka, nie spytaa: - Jako to byo? - Jako to byo? - powtrzy dziad. - Pole pamitam, jakobym tera patrzy: byy chruniaki i w prawo maka, i szmat ryska jakoby poletko niewielgie. Ale po bitwie me byo wida ni chruniakw, ni maki, ni ryska, jeno elaziwo wszdy, miecze, topory, dzidy i zbroje pikne, jednana drugiej, jakoby kto ca wit ziemi nimi przykry... Nigdy ja tya pobitego narodu na kupie nie widzia i tyla krwi ludzkiej pyncej... Pokrzepio si znowu tym wspomnieniem Makowe serce, wic rzek: - Prawda! Pan Jezus miosierny! Ogarnli oni wwczas to Krlestwo jako pooga alibozaraza. Nie tylko Sieradz i czyc, ale i wiele innych miast napsowali. l co? Jest nasz nard okrutnie ywicy i moc w sobie te ma niepoyt. Cho ta i chycisz go, krzyacki psubracie, za grzdyk, zdawi go nie podolisz, jeszcze ci zby wybije... Bojeno patrzcie: krl Kazimierz i Sieradz, i czyc tak zacnie odbudowa, e lepsze s, ni byy, i zjazdy si w nich po staremu odprawuj, a Krzyakw, jak ci sprali pod Powcami, tak tam lez i gnij. Daj Bg zawdy taki koniec! Stary chop, syszc te sowa, pocz z pocztku kiwa gow na znak przytakiwania, lecz w kocu rzek; - Pono nie le i nie gnij. Kaza krl nam piechocie po bitwie rowy kopa, i chopy te przyszli z okolicy pomaga w robocie, ae opaty warczay. Poukadalimy potem Miemcw w rowach i przysypali na porzdek, by si z nich jakowe chorbska nie wylgy, ale oni tam nie ostali. - Jak to nie ostali? C im si przygodzio? - Ja tam tego nie widzia, jeno rzek, jako ludzie potem prawili. Nastaa po bitwie wieja sroga, ktra trwaa bez dwanacie niedziel, ale tylko nocami. W dzie sonko wiecio jako si patrzy, a w nocy wiater bez maa wosw ze ba nie zdziera. To cidiaby caymi chmarami kotoway si we Ap 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AA@PPc AJc Bc C-c D< wichurze, kaden z widami, i co ktry nadlecia, to siup widami w ziemi i Krzyaka se wydoby, a potem do pieka ponis. Syszeli we Powcach ludziska harmider taki, jakby psi stadami wyli, ale tego nie mogli wyrozumie, czy to Miemcy wyli ze strachu a za aoci, czyli te diaby z wesela. Byo tego, pki ksia roww nie powicili i pki ziem na Nowy Rok nie zamarza tak, e i widy nie bray.Tu umilk i po chwili doda: - Ale daj Bg, panie rycerzu, taki koniec, jakocie mwili, bo chocia ja tego nie doyjem, ale tacy pachoeckowie, jako ci dwaj, doyj i nie bd tego widzieli, na co oczy moje patrzyy. To rzekszy, pocz przyglda si to Jagience, to Sieciechwnie i dziwi si ich cudnym twarzom, i gow krci. - Nikiej mak we zbou - rzek. - Takich ja jeszcze nie widzia. W podobny sposb przegwarzyli cz nocy, potem pokadli si spa w budach na mchach mikkich jak puch, ciepymi skrami pokrytych, a gdy sen mocny pokrzepi ich czonki, ruszyli nazajutrz dobrze ju za widna dalej. Droga wzdu wdou nie bya wprawdzie zbyt atwa, ale te i nietrudna, tak e jeszcze przed zachodem soca ujrzeli zamek czycki. Miasto byo na nowo z popiow wzniesione, w czci z czerwonej cegy, a nawet i z kamienia. Mury miao wysokie, wieami bronne, kocioy jeszcze od sieradzkich wspanialsze. U dominikanw atwo zasignli wieci o opacie. By, mwi, e mu lepiej, radowa si nadziej, e cakiem ozdrowieje, i przed kilku dniamiwyruszy w dalsz drog. Makowi nie chodzio ju zbytnio o docignicie go w drodze, gdy postanowi ju wie obie dziewki a do Pocka, gdzie i tak byby je opat zawiz, ale e mu pilno byo do Zbyszka, wic zakopota si srodze inn nowin: e ju po opatowym wyjedzie rzeki tak wezbray, i cakiem nie mona byo jecha dalej. Dominikanie, widzc rycerza ze znacznym pocztem, ktren, jak mwi, do ksicia Ziemowita jecha, przyjli i podejmowali ich gocinnie, a nawet opatrzyli Maka na drog drewnian,oliwn tabliczk, na ktrej wypisana bya po acinie modlitwa do anioa Rafaa, patrona podrnych. Przez dwa tygodnie trwa przymusowy pobyt w czycy, przy czym jeden z giermkw zamkowego starosty odkry, e pachokowie przejezdnego rycerza byli dziewczynami, i z miejsca zakocha si na umr w Jagience. Czech chcia go zaraz pozywa za to na udeptan ziemi, ale e stao si to wigili wyjazdu, wic Mako odradza mu ten postpek. Gdy wyruszyli w dalsz ku Pockowi drog, wiatr osuszy nieco gocice, bo jakkolwiek przychodziy dde czste, ale jak zwykle wiosn trway krtko. Byy te ciepe i due, albowiem wiosna nastpia zupena. Na polach wieciy w bruzdach jasne pasy wody, od zagonw dolatywa z powiewem mocny zapach mokrej ziemi. Bagna pokryy si kaczecem, w lasach zakwity przylaszczki - i piege podnosiy midzy gaziami wiergot radosny. W serca podrnych wstpia te nowa ochotai nadzieja, zwaszcza e jechao im si dobrze i e po szesnastu dniach podry stanli u bram Pocka. Ale przyjechali w nocy, gdy bramy grodu byy ju zamknite, wic musieli nocowa utkacza za murami. Dziewczyny, poszedszy spa pno, pospay si po trudach i niewygodach dugiej podry kamiennym snem. Mako, ktrego aden trud nie mg obali, nie chcia ich budzi, ale sam rwnoz otwarciem bram poszed do miasta, atwo odnalaz katedr i dom biskupi, w ktrym pierwsz nowin, ktr usysza, bya wiadomo, e opat zmar przed tygodniem. Zmar przed tygodniem, ale wedle wczesnego zwyczaju odprawiano msze przy trumnie i stypy aobne od dni szeciu, pogrzeb za mia nastpi dzi dopiero, a po nim wspominki i stypa ostatnia dla uczczenia pamici zmarego. Mako od wielkiego frasunku nawet si nie rozglda po miecie, ktre zreszt zna nieco z tych czasw, gdy jedzi z listem ksiny Aleksandry do mistrza - tylko wraca co prdzej do domu tkacza za murami i po drodze mwi sobie: - Ha, zmaro mu si i wieczny odpoczynek! Nie masz na to rady we wiecie, ale co ja teraz z tymi dziewkami zrobi? I pocz si nad tym zastanawia, czyby jelepiej u ksiny Aleksandry zostawi, czy u ksiny Anny Danuty, czy moe do Spychowawie. Bo nieraz przychodzio mu do gowyw czasie tej drogi, e gdyby si pokazao, i Danuka nie yje, to nie wadzioby, by Jagienka bya blisko Zbyszka. Nie wtpi, e Zbyszko dugo bdzie tamtej, nad wszystkie inne umiowanej, aowa i dugo po niej paka, ale nie wtpi te, etaka dziewczyna, tu pod bokiem, zrobi swoje. Pamita, jak chopaka, chocia serce rwao mu si hen za bory i lasy na Mazowsze, cigoty jednak bray przy Jagience. Z tych powodw i wierzc przy tym gboko, e Danuka przepada, mylanieraz, by na wypadek mierci opata nie odsya nigdzie Jagienki. Ale e by nieco apczywy na ziemskie dobro, wic chodziomu i o majtno po opacie. Opat gniewa si wprawdzie na nich i zapowiada, e nic im nie zostawi, ale nu ogarna go skrucha przed mierci? e zapisa co Jagience, to byo pewne, bo nieraz odzywa si z tym w Zgorzelicach, wic przez Jagienk mogoby to i tak nie min Zbyszka. Chwilami braa te Maka ochota zosta w Pocku, dowiedzie si jak i co, i zaj si t spraw, ale wnet pokonywa wsobie takie myli. "Ja tu bd - myla - o majtno zabiega, a mj chopaczysko moe tam do mnie z jakowego krzyackiegopodziemia rce wyciga i ratunku ode mnie czeka". Bya wprawdzie jedna rada: zostawi Jagienk pod opiek ksiny i biskupa z prob, by jej nie dali skrzywdzi, jeli jej opat co zostawi. Ale rada ta nie cakiem podobaa si Makowi. "Dziewczyna ma i tak - mwi sobie - wianozacne, jeli za i po opacie odziedziczy, wemie j ktry Mazur, jak Bg na niebie, a ona te dugo nie wytrzyma, bo to jeszcze i nieboszczyk Zych powiada, e ju wtedy jako po wglach chodzia". I zlk si tej myli stary rycerz, gdy pomyla, e w takim razie i Danusia, i Jagienka mogyby Zbyszka omin, tego zanie chcia za nic na wiecie. - Ktr mu Bg przeznaczy, t niech ma, ale jedn musi mie. Postanowi te w kocu przede wszystkim ratowa Zbyszka, a Jagienk, jeli trzeba bdzie si z ni rozsta, zostawi albo w Spychowie, albo uksiny Danuty, nie za tu w Pocku, gdzie dwr by nierwnie wietniejszy i piknych rycerzy na nim niemao. Obarczon tymi mylami, szed wartkim krokiem ku domowi tkacza, aby Jagience opatow mier oznajmi, w duchu za obiecywa sobie, e jej tego od razu nie powie, gdy niespodziana a za wie atwodech by w dziewce zaprze i niepodn j potem uczyni moga. Przybywszy do domu,zasta ju obie ubrane, nawet przystrojonei wesoe jak gajwki, wic siadszy na zydlu, zawoa na tkackich czeladnikw, bymu mis grzanego piwa przynieli, po czym nachmurzywszy surowe i bez tego oblicze, rzek: - Syszysz, jako w miecie dzwoni? Zgadnije, dlaczego dzwoni, bo przecie nie niedziela, a jutrzni przespaa. Chciaaby widzie opata? - Pewnie, ebym chciaa - rzeka Jagienka. -No, to tak go zobaczysz jak krla wieka. - Zaby pojecha gdzie dalej? - Juci, e pojecha. A to nie syszysz, e dzwoni? - Pomer? - zawoaa Jagienka. - Zmw wieczny odpoczynek. Wic natychmiast uklky obie z Sieciechwn i poczy mwi wieczny odpoczynek dwicznymi jak dzwonki gosami. Po czym zy ciurkiem jy pyn po twarzy Jagienki, bo bardzo kochaa opata, ktry cho zapalczywy z ludmi, krzywdy nie wyrzdzi nikomu, a dobro oburkoma czyni, j za, ktra bya jego chrzeniaczk, miowa jak crk rodzon.Mako, wspomniawszy, e to by jego i Zbyszkw krewny, wzruszy si take i nieco zapaka, a dopiero gdy im cz boleci zami spyna, zabra Czecha i obie dziewczyny na pogrzeb do kocioa. Pogrzeb by wspaniay. Prowadzi kondukt sam biskup Jakub z Kurdwanowa, byli wszyscy ksia i wszyscy mnisi w Pocku konwenty majcy, bito we wszystkie dzwony, mwiono mowy, ktrych nikt prczduchownych nie rozumia, boje mwiono po acinie, po czym wrcili duchowni i wieccyna uczt obfit do biskupa. Poszed na ni Mako, wziwszy ze sob dwch pacholikw, gdy jako krewny zmarego i znajomek biskupa mia wszelkieprawo. Biskup te przyj go jako krewnego nieboszczyka ch-tliwie i z odznaczeniem, lecz zaraz przy przywitaniu rzek mu: - S tu jakowe bory dla was Gradw z Bogdaca zapisane, ale co ostaje, a na klasztory i na opactwo nie idzie, to ma by krzeniaczki jego, niejakiej Jagienki ze Zgorzelic. Mako, ktry si niewiele spodziewa, rad by i z borw, biskup za nie zauway, ejeden z pacholikw starego rycerza podnis na wzmiank o Jagience ze Zgorzelic zroszone i modre jak chabry oczyw gr i rzek: - Bg mu zapa, ale wolaabym, by y. Wic Mako zwrci si i rzek gniewnie: - Cichaj, bo wstydu sobie narobisz. Lecz nagle urwa, w oczach bysno mu zdumienie, po czym twarz uczynia mu si sroga i wilcza, gdy opodal od siebie, obok drzwi, przez ktre wchodzia wanie ksina Aleksandra, ujrza zgitego w dworskiej, ukadnej postawie Kunona Lich-tensteina, tego samego, przez ktrego omal nie zgin Zbyszko w Krakowie. Jagienka w yciu nie widziaa takiego Maka: oblicze mia skurczone jak paszcza zego psa, spod wsw bysny mu zby, w jednej chwili okrci na sobie pas i ruszy ku znienawidzonemu Krzyakowi. Lecz w p drogi zatrzyma si i pocz wodzi szerok doni no wosach. Przypomnia sobie w por, e Lichtenstein moe by na dworze pockim tylko albo gociem, albo co prawdopodobniej, posem ie gdyby chcia, nie pytajc o nic, bi w niego, postpiby wanie tak samo jak Zbyszko na drodze z Tyca. Wic majc wicej rozumu i dowiadczenia od Zbyszka, pohamowa si, odkrci na powrt pas, wypogodzi oblicze, poczeka, a nastpnie gdy ksina po przywitaniu si z Lichtensteinem pocza rozmawia z ksidzem Jakubem z Kurdwanowa, zbliy si do niej i skoniwszy si gboko, przypomnia jej, co zacz jest i e za sw dobrodziejk j poczytuje z przyczyny owego listu, ktrym go swego czasu opatrzya. Ksina zaledwie pamitaa jego twarz, ale przypomniaa sobie z atwoci i list, i ca spraw. Byo jej take wiadomym to, co stao si na ssiednim dworze mazowieckim; syszaa o Jurandzie, o uwizieniu jego crki, o maestwie Zbyszka i o miertelnym jego pojedynku z Rotgierem. Wszystko to zaciekawiao j niezmiernie, tak jak jaka opowie rycerska lub jedna z takich pieni, jakie wygaszali u Niemcw minstrele, a na Mazowszu gdkowie. Krzyacy nie byli jej wprawdzie tak nienawistni jak onie Janusza, Annie Danucie, zwaszcza e chcc j sobie zjedna, przesadzali si dla niej w hodach, pochlebstwach i obsypywalij hojnie darami; lecz w tym razie serce jej byo po stronie kochankw. Gotowa im bya pomc - i przy tym cieszyo j, i ma przed sob czowieka, ktry mg jej najdokadniej przebieg zdarze opowiedzie. Mako za, ktry przedtem ju postanowi uzyska jakimkolwiek sposobem opiek i protekcj wpywowej ksiny, widzc, z jakim sucha zajciem, chtnie prawi jej onieszczsnych losach Zbyszka i Danuki i prawie do ez j wzruszy, a to tym bardziej e sam niedol bratanka lepiej ni ktokolwiek odczuwa i z caej duszy nad ni ubolewa. - Nic rzewliwszego w yciu nie syszaam - rzeka wreszcie ksina. - A najwiksza ao chwyta mnie wskr tej przyczyny, e on ju t dzieweczk zalubi, ju ci bya jego, a adnej szczliwoci nie zazna. Wszelako - wiecie-li na pewno, e nie zazna? - Hej, mocny Boe! - odpar Mako - eby cho by zazna, ale on j zalubi, obonie chorym bdc, wieczorem, a o witaniu ju j wzili! - I mylicie, e Krzyacy? Bo u nas powiadali o zbjach, ktrzy Krzyakw zwiedli, inn dziewk im oddajc. Mwili teo Jurandowym pisaniu. - To ju nie ludzkie sdy rozstrzygny, jeno boski. Wielki to by, prawi, rycerz ten Rotgier, ktry najtszych zwycia, aprzecie z rki dzieciucha poleg. - No, taki to i dzieciuch - rzeka, umiechajc si, ksina -co mu przezpieczniej w drog nie wazi. Krzywdajest - prawda! I susznie si krzywdujecie,a jednako z tamtych czterech trzech ju nie ywie, a ten stary, ktry osta, ledwie take, jako syszaam, wydar si mierci.- A Danuka? a Jurand? - odrzek Mako - gdzie oni s? Bg te wie, czy i ze Zbyszkiem co zego si nie stao, ktren doMalborga pojecha. - Wiem, ale Krzyacy nie cakiem tacy psubraci, jako mylicie. W Malborgu przy boku mistrza i jego brata Ulryka, ktry jestczowiek rycerski, nic si zego bratankowi waszemu sta nie mogo, ktry przecie mia pewnikiem i listy od ksicia Janusza. Chyba e tam jakiego rycerza pozwa i poleg, bo w Malborgu sia zawsze najsawniejszych rycerzy ze wszystkich stron wiata przebywa. - Ej, nie bardzo ju si tam tego boj - rzek stary rycerz. -Byle go do podziemia nie zamknli, byle zdrad nie ubili i byle jakowe elaziwo mia w garci - to nie bardzo si boj. Raz tylko znalaz si od niego tszy, ktren go w szrankach rozcign, a to wanie ksi mazowieckiHenryk, ten, co by tu biskupem i co si w gadkiej Ryngalle rozmiowa. Ale Zbyszko zgoa by wwczas pacholciem. Przy tym jednego byby on tylko jako amen w pacierzu pozwa, tego, ktremu i ja lubowaem, a ktren tu jest. To rzekszy, pokaza oczyma na Lichtensteina, ktry z wojewod pockim rozmawia. Lecz ksina zmarszczya brwi i rzeka surowym, oschym gosem, ktrym zawszemwia, gdy gniew poczyna j chwyta: - lubowalicie mu czy nie lubowali, a to pamitajcie, e on u nas w gocinie; kto naszym gociem chce by, powinien obyczajnoci przestrzega. - Wiem, miociwa pani - odrzek Mako. - Toem ju okrci pas i do niegom szed, alem si pohamowa, pomylawszy, e moe posuje. - Bo i posuje. A czek jest midzy swymi znaczny, na ktrego radach sam mistrz sia polega i nie byle czego mu odmwi. Bgto moe zdarzy, e go w Malborgu podczas bytnoci waszego bratanka nie byo, ile e Lichtensteina, cho z zacnego rodu idzie, powiadaj zawzitym i mciwym.Poznae was? - Nie bardzo mg pozna, bo mi mao widzia. Na drodze tynieckiej bylimy w hemach, a potem raz tylko byem u niego w Zbyszkowej sprawie, ale wieczorem, gdy byo pilno, i raz widzielimy si w sdzie. Zmieniem si na gbie od tego czasu i broda znacznie mi posdzielaa. Uwaaem te teraz, e patrzy na mnie, ale wida jeno dlatego, e przyduej z miociw pani rozmawiam, gdy potem oczy cakiem spokojnie w inn stron obrci. Zbyszka toby by pozna - ale mniezabaczy, a o moim lubowaniu moe i nie sysza, majc o lepszych do mylenia. - Jak to o lepszych? - Bo jemu pono lubowali i Zawisza z Garbowa, i Powaa z Taczewa, i Marcin z Wrocimowic, i Paszko Zodziej, i Lis z Targowiska. Kady z nich, miociwa pani, idziesiciu takim by poradzi, a c dopiero,e ich kupa! Lepiej jemu si byo nie rodzi, nieli jeden takowy miecz mie nad gow. A ja nie tylko mu o lubowaniu nie wspomn, ale jeszcze w pouchwao si wej z nim postaram. - Czemu za tak? A twarz Maka staa si naraz chytra, do gowy starego lisa podobna. - eby mi jakowe pismo da, za ktrym mgbym przezpiecznie po krajach krzyackich jedzi i Zbyszkowi w razie potrzeby da poratowanie. - Zali to godne czci rycerskiej? - zapytaa z umiechem ksina. - Godne - odrzek stanowczym gosem Mako. - Gdybym na ten przykad w bitwie z tyu na niego natar, a nie zawoa, by si obrci, juci bym hab na si cign, ale czasu pokoju rozumem na haknieprzyjaciela przywie - tego si aden prawy rycerz nie zasroma. - To was poznajomi - odrzeka ksina. I skinwszy na Lichtensteina, poznajomia z nim Maka, pomylawszy, e choby go Lichtenstein pozna, to i tak nie staoby sinic wielkiego. Lecz Lichtenstein nie pozna go, albowiem istotnie na drodze tynieckiej widzia go w hemie, a potem raz tylko jeden z nim rozmawia, i to wieczorem, gdy Mako przychodzi do niego prosi go o oway si we Ap 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AAEP c FM(c Gubc H,=c I;W odpuszczenie Zbyszkowej winy. Skoni si jednak do dumnie, dopiero ujrzawszy za rycerzem dwch cudnych, bogato ubranych pachokw, pomyla, e nie byle kto takich mie moe, i twarz rozjania mu si nieco, jakkolwiek nie przesta wydyma dumnie ust, co czyni zawsze, jeli nie z panujcym mia do czynienia. A ksina rzeka, ukazujc Maka: - Jedzie ten rycerz do Malborga i ja sama polecam go asce wielkiego mistrza, ale on posyszawszy o zachowaniu, jakie w Zakonie macie, pragnby i od was mie pismo. To rzekszy, odesza do biskupa, Lichtenstein za utkwi w Maku swe zimne, stalowe oczy i zapyta: - Jaki powd skania was, panie, do odwiedzenia naszej pobonej i skromnej stolicy? - Uczciwy powd i pobony powd - odrzek, wznoszc renice, Mako. - Gdyby byo inaczej, nie urczaaby za mnmiociwa ksina. Ale prcz lubw pobonych, chciabym te i mistrza waszego pozna, ktren pokj na ziemi czyni, a jest najsawniejszym na wiecie rycerzem. - Za kogo ksina miociwa, pani nasza i dobrodziejka urcza, ten nie bdzie narzeka na nasz ubog gocinno; wszelako co do mistrza trudno bdziecie gomogli obaczy, bo przed miesicem ju do Gdaska wyjecha, a stamtd mia do Krlewca i dalej ku granicy ruszy, gdy cho mionik pokoju, musi przecie od zdradzieckich Witoldowych zapdw dziedziny zakonnej broni. Usyszawszy to, Mako zafrasowa si takwidocznie, e Lichtenstein, przed ktrego oczyma nic nie mogo si ukry, rzek: - Widz, e rwn mielicie ch pozna wielkiego mistrza, jak dopeni lubw zakonnych. - Miaem ci j, miaem! - odrzek prdko Mako. - Wic to ju wojna z Witoldem o mujd, pewna? - Sam j rozpocz, podajc wbrew przysigom pomoc buntownikom. Nastaa chwila milczenia. - Ha! niech ta Bg szczci Zakonowi, jak nato zasuguje! - rzek wreszcie Mako. - Nie mog mistrza pozna, to cho lubw dopeni. Lecz wbrew tym sowom sam nie wiedzia,co ma na razie pocz, i z uczuciem ogromnego strapienia zadawa sobie w duszy pytanie: "Gdzie ja mam teraz Zbyszka szuka i gdziego odnajd?" atwo byo przewidzie, e jeli mistrz opuci Malborg i uda si na wojn, to nie ma co szuka w Malborgu i Zbyszka -a w kadym razie trzeba o nim dokadniejszych wiadomoci zasign. Stary Mako zatroska si wielce, ale e by czek prdki do rady, postanowi czasu nie tracii zaraz nazajutrz ruszy w dalsz drog. Uzyskanie listu od Lichtensteina przy poparciu ksiny Aleksandry, w ktrej komtur mia nieograniczone zaufanie, przyszo mu atwo. Otrzyma tedy polecenie do starosty w Brodnicy i do wielkiego szpitalnika w Malborgu, za ktre darowa jednak Lichtensteinowi spory srebrny pucharek, ozdobnie wykuty we Wrocawiu, taki, jaki rycerze mieli zwyczajstawia napeniony winem na noc przy ou, aby w razie bezsennoci mie pod rk i lekarstwo na sen, i uciech. Hojno ta Makowa zdziwia nieco Czecha, ktry wiedzia, i stary rycerz nie by zbyt pochopny do obsypywania darami nikogo, a zwaszcza Niemcw - lecz w rzek: - Uczyniem tak, bom mu lubowa i potyka si z nim musz, a nijak by mi byonastawa na gardo czeka, ktry mi usug odda. Nie nasz to obyczaj bi w dobrodzieja... - Ale zacnego pucharka szkoda! - odpowiedzia troch przekornie Czech. Na to za Mako: - Nie czyni ja nic przez rozmysu, nie bjsi! Bo jeli mi Pan Jezus miosierny pozwoli Niemca powali, to juci i pucharekodzyszcz, i sia innych godnych rzeczy wraz z nim zdobd. Po czym jli naradza si obaj, a z nimi i Jagienka, co czyni dalej. Makowi przechodzio przez rozum, aby i j, i Sieciechwn zostawi w Pocku pod opiekksiny Aleksandry, a to z powodu opatowego testamentu, ktry by zoony ubiskupa. Lecz dziewczyna sprzeciwia si temu ca si swej niezomnej woli. Prawda, e sporzej by byo jecha bez nich, bo nie trzeba by na noclegach osobnych izb wyszukiwa ani te oglda si na obyczajno, na bezpieczestwo i rne inne tego rodzaju przyczyny. Ale przecie nie po to wyjechay ze Zgorzelic, by siedzie w Pocku. Testament, skoro jest u biskupa, to nie przepadnie, a co do nich, gdyby si pokazao, e musz gdzie po drodze osta, to lepiej by im byo osta si na opiece u ksiny Anny, nie u Aleksandry, bo na tamtym dworze mniej nawidz Krzyakw, a wicej miuj Zbyszka. Rzek wprawdzie na to Mako, e rozum nie niewiecia rzecz i e nie przystoidziewce "dowodzi", tak jakby naprawd ten rozum miaa - nie sprzeciwi si jednakstanowczo, a wkrtce ustpi cakiem, gdyJagienka, odcignwszy go na bok, pocza mwi ze zami w oczach: - Wiecie!... Bg patrzy na moje serce, e corania i co wieczora prosz go za on Danuk, ba i o Zbyszkow szczliwo! Bg to w niebiesiech wie najlepiej! Ale i Hlawa, i wy powiadacie, e ju ona zgina i e ywa z krzyackich rk nie wyjdzie - co jeli tak ma by, to ja... Tu zawahaa si nieco, wezbrane zy stoczyy si jej z wolna po jagodach i skoczya po cichu: - To ja chc by Zbyszka blisko... Maka wzruszyy te zy i sowa, jednak odrzek: - Jeli tamta zginie, Zbyszko z aoci ani na ci spojrzy. - Ja te nie chc, by na mnie spoglda, jeno chc by przy nim. - Wiesz przecie, e ja tego samego bym chcia, co i ty; ale on w pierwszym alu gotw ci jeszcze zwymyla... - Niech tam i zwymyla - odpowiedziaa ze smutnym umiechem. - Ale tego nie uczyni, bo nie bdzie wiedzia, e to ja. - Pozna ci. - Nie pozna. Wycie take nie poznali. Powiecie mu, e to nie ja, jeno Jako, a Jako przecie cakiem z gby do mnie podobny. Powiecie mu, e urs i tyla, a jemu nawet przez gow nie przejdzie, by za to nie by Jako... Na to stary rycerz wspomnia co jeszcze o kolanach k" sobie, ale e kolana k'sobie miewali czasem i chopaki, wic nie mogo to by przeszkod, zwaszcza e Jako mia istotnie twarz prawie tak sam, a wosy po ostatnich postrzyynach wyrosy mu znw dugie - i nosi je w ptliku, tak jak inne szlachetne pacholta i sami rycerze. Z tych przyczyn ustpi Mako i poczli mwi ju o drodze. Mieli wyruszy nazajutrz. Postanowi Mako puci si w krzyackie kraje, dotrze do Brodnicy, tamzasign jzyka i gdyby mistrz by wbrewprzewidywaniom Lichtensteina jeszcze w Malborgu, to jecha do Malborga, w razie za przeciwnym pocign krzyack granic w stron Spychowa, przepytujc podrodze o modego polskiego rycerza i jego poczet. Stary rycerz spodziewa si nawet,e acniej si czego dowie o Zbyszku w Spychowie lub na dworze ksicia Janusza warszawskiego ni gdzie indziej. Jako nazajutrz wyruszyli. Wiosna ju uczynia si zupena, wic rozlewy wd, a mianowicie Skrwy i Drwcy, tamoway drog, tak e dopiero dziesitego dnia po opuszczeniu Pocka przejechali granic i znaleli si w Brodnicy. Miasteczko czyste byo i porzdne, ale zaraz na wstpie mona byo pozna twarde rzdy niemieckie, albowiem ogromna murowana szubienica, wzniesiona za miastem przy drodze do Gorczenicy, ubrana bya ciaami wisielcw, z ktrych jedno byo kobiece. Na straniczej wiey i na zamku powiewaachorgiew z czerwon rk w biaym polu. Samego komtura nie zastali jednak podrnina miejscu, albowiem pocign by z czci zaogi i na czele okolicznej szlachtydo Malborga. Objanienia te da Makowi stary Krzyak, lepy na oba oczy, ktry by niegdy komturem Brodnicy, pniej za, przywizawszy si do miejsca i zamku, przeywa w nim ostatki ywota. w, gdy kapelan miejscowy przeczyta mu list Lichtensteina, przyj Maka gocinnie,e za mieszkajc wrd polskiej ludnoci, umia wybornie po polsku, przeto atwo byo si z nim rozmwi. Zdarzyo si te, i przed szeciu tygodniami jedzi do Malborga, dokd wzywano go jako dowiadczonego rycerza na rad wojenn, wiedzia wic, co si w stolicy dziao. Zapytywany o modego polskiego rycerza, mwi, e nazwiska nie pomni, ale e sysza o jakowym, ktry naprzd budzi podziw tym, e pomimo modych lat przyby jako rycerz ju pasowany, a po wtre potyka si szczliwie na turnieju, ktry wielki mistrz urzdzi wedle zwyczaju dla cudzoziemskich goci przed wyruszeniem na wojenn wypraw. Powoli przypomnia sobie nawet, i owego rycerzapolubi i wzi w szczegln opiek mny iszlachetny brat mistrzw, Ulryk von Jungingen, i e da mu elazne listy, z ktrymi modzian pniej odjecha podobno w stron wschodni. Mako ucieszy si z tych wiadomoci ogromnie, nie mia bowiemnajmniejszej wtpliwoci, e tym modym rycerzem by Zbyszko. Wobec tego nie byochwilowo po co jecha do Malborga, bo jakkolwiek wielki szpitalnik lub inni pozostalitam urzdnicy zakonni i rycerze mogliby moe jeszcze dokadniejszych udzieli wskazwek, jednakowo adn miar nie mogli powiedzie, gdzie na razie bawi Zbyszko. Zreszt sam Mako wiedzia najlepiej, gdzie go znale, nietrudno bowiem byo domyli si, e kry koo Szczytna albo jeeli tam Danusi nie znalaz,czyni poszukiwania po dalszych wschodnich zamkach i komturiach. Nie tracc wic czasu, ruszyli i oni krzyackim krajem ku wschodowi i Szczytnu. Droga sza im sporo, gdy gste miasta i miasteczka poczone byy gocicami, ktre Krzyacy, a raczej kupcyw miastach osiedli, w dobrym utrzymywali stanie, prawie nie gorszym ni polskie, ktre powstay pod opiek gospodarnej i sprystej krla Kazimierzowej rki. Przy tym pogoda nastaa cudna. Noce byy gwiadziste, dni jasne, a w porze poudniowego udoju powiewa ciepy, suchywiaterek, ktry napenia czerstwoci i zdrowiem piersi ludzkie. Zazieleniy si zboa na polach, ki pokryy si hojnie kwieciem, a lasy sosnowe poczy roni wo ywiczn. Przez ca drog do Lidzbarku, a stamtd do Dziadowa i dalej do Niedzborza podrni nie widzieli ani chmurki na niebie. W Niedzborzu dopiero w nocy przysza ulewa z grzmotami, ktre pierwszy raz tej wiosny syszano, ale trwaa krtko i nazajutrz rozbysn znwporanek przejasny, rowy, zoty i tak wietlisty, e jak okiem sign wszystko lnio jednym bisiorem brylantw i pere, caa za kraina zdawaa si umiecha niebu i radowa si z bujnego ycia. W taki to ranek wykrcili z Niedzborza ku Szczytnu. Granica mazowiecka nie bya daleko i atwo by im przyszo nawrci do Spychowa. Bya chwila nawet, e Mako chcia to uczyni, ale rozwaywszy wszystko, wola dotrze wprzd do strasznego krzyackiego gniazda, w ktrymtak ponuro rozstrzygna si cz Zbyszkowych losw. Wziwszy wic chopa przewodnika, kaza mu prowadzi poczet ku Szczytnu, cho i przewodnik nie by konieczny, albowiem z Niedzborza szed prosty gociniec, na ktrym niemieckie milebyy biaymi kamieniami znaczone. Przewodnik jecha kilkadziesit krokw naprzd, za nim konno Mako z Jagienk, nastpnie do daleko za nimi Czech ze liczn Sieciechwn, a dalej szy wozy otoczone przez zbrojnych pachokw. Ranekby wczesny. Rana barwa nie zesza jeszcze ze wschodniej strony nieba, cho soce wiecio ju, zmieniajc na opale krople rosy na drzewach i trawach. - Nie boisz si jecha do Szczytna? - zapyta Mako. - Nie boj si - odrzeka Jagienka. - Pan Bg nade mn, bom sierota. - Bo tam nijakiej wiary nie dotrzymuj. Najgorszy pies by ci wprawdzie w Danveld, ktrego Jurand razem z Gotfrydemzgadzi... Tak powiada Czech. Drugi po Danveldzie by Rot-gier, ktry leg od Zbyszkowego topora, ale i ten stary jest okrutnik, diabu zaprzedan... Ludzie nic dobrze nie wiedz, wszelako ja tak myl, e jeli Danuka zgina, to z jego rki. Gadaj, e spotkaa go te jakowa przygoda - ale ksina powiedziaa mi w Pocku, e si wykrci. Z nim to bdziemy mieli w Szczytnie spraw. Dobrze, e mamypismo od Lichtensteina, bo jego si podobnogorzej psubraty boj ni samego mistrza... e to, prawi, powag ma okrutn i zachowanie wielkie, a przy tym mciwy jest. Najmniejszej krzywdy nie daruje... Bez tego pisma nie jechaby ja tak spokojnie do Szczytna. - A we stary jako si zowie? - Zygfryd de Lowe. - Bg da, e damy sobie i z nim rady. - Bg da! Tu Mako rozemia si i po chwili pocz mwi: - Powiada do mnie ksina w Pocku: "Krzywdujecie si, krzywdujecie jako baranki na wilkw, a tu, powiada, z tych wilkw trzech ju nie ywie, bo ich niewinne baranki zdusiy". I prawd rzekszy, tak to i jest... - A Danuka? a jej rodzic? - To samo powiedziaem ksinie. Ale w duszy rad jestem, ie si pokazuje, jako i nas krzywdzi jest nieprzezpieczna rzecz. Juci wiemy, jak toporzysko chyci w gar i godnie nim machn! A co do Danukii Juranda, to prawda. Ja myl tak samo jak i Czech, e ich ju na wiecie nie ma, ale w rzeczy to nikt dobrze nie wie... Tego Juranda te mi al, bo i za ycia si bolecio dziewczyn najad, i jeeli zgin, to cik mierci. - Co go kto przy mnie wspomni, to zaraz o tatusiu myl, ktrego te na wiecie nie ma - odpowiedziaa Jagienka. I tak mwic, podniosa zwilone, liczne oczy ku grze. Mako za pokiwa gow i rzek: - W Boym on wiecu i w wiatoci wiekuistej na pewno, bo lepszego od niego czowieka chyba w caym naszym krlestwie nie byo... - Oj, nie byo ci, nie byo! - westchna Jagienka. Lecz dalsz rozmow przerwa im chop przewodnik, ktry powstrzyma nagle rebca, a nastpnie zawrci go, przylecia pdem do Maka i zawoa jakim dziwnym, wylknionym gosem: - O dla Boga! Patrzcie no, panie rycerzu, kto to ku nam z pagrka idzie. - Kto, gdzie? - zawoa Mako. - A owdzie! Chyba wielgolud czy co... Mako z Jagienka wstrzymali stpaki, spojrzeli we wskazanym przez przewodnikakierunku i istotnie oczy ich ujrzay na wyniosoci pagrka, na p albo i wicej stajania jakow posta, ktrej wymiary zdaway si znacznie przenosi zwyke ludzkie ksztaty. - Sprawiedliwie mwi, e chop jest duy - mrukn Mako. Potem zmarszczy si, splun nagle w bok i rzek: - Na psa urok! - Czemu za zaklinacie? - spytaa Jagienka. - Bom wspomnia, jako w taki sam ranek obaczylimy ze Zbyszkiem na drodze z Tyca do Krakowa takiego samego niby wielkoluda. Powiadali wwczas, e to Walgierz Wday. Ba! pokazao si, e to bypan z Taczewa, ale te nic dobrego z tego nie wypado. Na psa urok. - To nie rycerz, bo piecht idzie - rzeka, wytajc wzrok, Jagienka. - I widz nawet, e nijakiej broni nie ma, jeno kosturw lewej rce dziery... - I maca nim przed sob, jakby bya noc - doda Mako. - I ledwie si rusza. Pewnie! lepy chyba czy co? - lepy jest, lepy! jako ywo! Ruszyli komi i po niejakim czasie zatrzymali si naprzeciw dziada, ktry schodzc z pagrka niezmiernie powoli, szuka przed sob kosturem drogi. By to starzec rzeczywicie ogromny, chocia widziany z bliska przesta im si wydawa wielkoludem. Sprawdzili te, e by zupenie lepy. Zamiast oczu mia dwie czerwone jamy. Brako mu rwnie prawej doni, na miejscu ktrej nosi wze uczyniony z brudnej szmaty. Biae wosy spaday mu a na ramiona, a broda sigaapasa. - Nie ma chudzina ni pacholcia, ni psa i sam omackiem drogi szuka - ozwaa si Jagienka. - Dla Boga, nie moem go przecie bez pomocy ostawi. Nie wiem, czy mnie bdzie rozumia, ale przemwi do niego ponaszemu. To rzekszy, zeskoczya ywo ze stpaka izatrzymawszy si tu przed dziadem, pocza szuka pienidzy w skrzanej kalecie wiszcej u jej pasa. Dziad te, usyszawszy przed sob tupot koski i gwar, wycign przed siebie kostur i podnis do gry gow, jak czyniludzie lepi. - Pochwalony Jezus Chrystus! - rzeka dziewczyna. -Rozumiecie, dziadku, po krzecijasku? w za, usyszawszy jej sodki, mody gos, drgn, przez twarz przelecia mu jaki dziwny bysk, jakby wzruszenia i rozrzewnienia, nakry powiekami swe pustejamy oczne i nagle, rzuciwszy kostur, padprzed ni na kolana z wycignitymi w grramionami. - Wstacie, i tak was wspomog. Co wam jest? - spytaa ze zdziwieniem Jagienka. Lecz on nie odpowiedzia nic, tylko dwie zy spyny mu po policzkach a z ust oway si we Ap 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AAJP c K c Loc M+ c N7s3 wyszed podobny do jku gos: - Aa! a! - Na miosierdzie boskie! niemowacie czy jak? - Aa! a! To wygosiwszy, podnis do: naprzd uczyni ni znak krzya, potem j wodzi lew doni wzdu ust. Jagienka, nie zrozumiawszy, spojrzaa na Maka, ktry rzek: - Chyba co ci takiego pokazuje, jakby mu jzyk urnli. - Urnli wam jzyk? - spytaa dziewczyna.-A! a! a! a! - powtrzy kilkakrotnie dziad, kiwajc przy tym gow. Po czym wskaza palcami na oczy, nastpnie wysun prawe rami bez doni, a lew wykona ruch do cicia podobny. Teraz zrozumieli go oboje. - Kto wam to uczyni? - spytaa Jagienka. Dziad zrobi znw kilkakrotnie znak krzya w powietrzu. - Krzyacy! - zakrzykn Mako. Starzec opuci na znak potwierdzenia gow na piersi. Nastaa chwila milczenia, tylko Mako i Jagienka spogldali na si z niepokojem, mieli bowiem przed sob jawnydowd tego braku miosierdzia i braku miary w karaniu, jakimi odznaczali si rycerze zakonni. - Srogie rzdy! - rzek wreszcie Mako - i ciko go pokarali, a Bg wie, czy susznie.Nie dopytamy si o to. eby cho wiedzie, gdzie go odwie, bo to musi by czek z tych okolic. Po naszemu rozumie, gdy tu prosty nard taki jest jako i na Mazowszu. - Rozumiecie przecie, co mwimy? - spytaaJagienka. Dziad potwierdzi gow. - A tutejsicie? - Nie - odpowiedzia na migi starzec. - Za moe z Mazowsza? -Tak. - Spod ksicia Janusza? -Tak. - A cecie u Krzyakw robili? Starzec nie umia odpowiedzie, lecz twarzjego przybraa w jednej chwili wyraz tak niezmiernego blu, e litociwe serce Jagienki zadrgao tym wikszym wspczuciem, a nawet Mako, chocia nie byle co wzruszy go mogo, rzek: - Pewnikiem skrzywdzili go, psubraty, moei bez jego winy. Jagienka za wetkna w do ndzarza kilka drobnych pienikw. - Suchajcie -rzeka. - Nie opucim was. Pojedziecie z nami na Mazowsze i w kadej wsi bdziemy was pyta, czy nie wasza. Moe si jako dogadamy. Wstacie jeno teraz, bo my przecie nie wici. Lecz on nie wsta, owszem pochyli si i obj jej nogi, jakby w opiek si oddajc idzikujc, przy czym jednak pewne zdziwienie, a nawet jakby zawd migny mu na obliczu. By moe, i miarkujc z gosu, sdzi, i stoi przed dziewczyn, tymczasem do jego trafia na jaowicze skrznie, jakie w podry nosili rycerze i giermkowie. Ona za rzeka: - Tak i bdzie. Przyjd wnet nasze wozy, tosobie odpoczniecie i poywicie si. Ale na Mazowsze nie od razu pojedziecie, bo przedtem trzeba nam do Szczytna. Na to sowo starzec zerwa si na rwne nogi. Zgroza i zdumienie odbiy mu si na twarzy. Roztworzy ramiona, jakby chcc zagrodzi drog, a z ust poczy mu si wydobywa dzikie i jak gdyby pene przeraenia dwiki. - Co wam? - zawoaa przelkniona Jagienka. Lecz Czech, ktry ju przedtem by z Sieciechwn nadjecha i od pewnego czasu wpatrywa si uporczywie w dziada, zwrci si nagle do Maka ze zmienion twarz i dziwnym jakim gosem rzek: - Na rany boskie! pozwlcie, panie, bym do niego przemwi, bo ani wiecie, kto on moe by! Po czym, nie pytajc o pozwolenie, poskoczy do dziada, pooy mu rce na barkach i j pyta: - Ze Szczytna idziecie? Starzec jakby uderzony dwikiem jego gosu uspokoi si i skin gow. - A nie szukalicie tam dziecka?... Guchy jk by jedyn odpowiedzi na to pytanie. Wwczas Hlawa przyblad nieco, chwil jeszcze wpatrywa si swym rysim wzrokiem w rysy starca, po czym rzek z wolna i dobitnie: - To wycie Jurand ze Spychowa! - Jurand! - zakrzykn Mako. Lecz Jurand zachwia si w tej chwili i omdla. Przebyte mki, brak poywienia, trudy podry obaliy go z ng. Oto dziesity ju dzie upywa, jak szed tak omackiem, bdzc i szukajc przed sob kijem drogi, o godzie, w utrudzeniu i niepewnoci, dokd idzie. Nie mogc pyta odrog, w dzie kierowa si tylko ciepem promieni sonecznych, noce spdza w rowach przy gocicu. Gdy zdarzyo mu siprzechodzi przez wie, osad lub gdy spotyka ludzi naprzeciw idcych, doni i gosem ebra jamuny, lecz rzadko kiedywspomoga go litociwa rka, powszechnie bowiem brano go za zbrodniarza, ktrego dosiga pomsta prawa i sprawiedliwoci. Od dwch dni ywi si kor drzewn i limi i ju by zwtpi, czy trafi kiedykolwiek na Mazowsze - a tu nagle otoczyy go litociwe swojackie serca i swojskie gosy, z ktrych jeden przypomnia mu sodki gos crki - a gdy w kocu wymieniono jeszcze i jego imi, przebraa si wreszcie miara wzrusze, serce cisno mu si w piersi, myli zakrciy si wichrem w gowie i byby zwali si twarz w proch gocica, gdyby nie podtrzymay go krzepkie ramiona Czecha. Mako zeskoczy z konia, po czym obaj wzili go, ponieli ku taborkowi, a nastpnieuoyli na wymoszczonym sianem wozie. Tam Jagienka z Sieciechwn, ocuciwszy go, nakarmiy i napoiy winem, przy czym Jagienka, widzc, e nie moe utrzyma kubka, sama podawaa mu napj. Zaraz potem chwyci go nieprzeparty kamienny sen, z ktrego dopiero na trzeci dzie miasi rozbudzi. Oni za zoyli tymczasem prdk doran narad. - Krtko rzek - ozwaa si Jagienka. - Niedo Szczytna teraz jecha, ale do Spychowa,by go w przezpiecznym miejscu midzy swoimi we wszelakim starunku zostawi. - Obacz, jak si to rzdzisz! - odpowiedziaMako. - Do Spychowa trzeba go odesa, ale niekoniecznie mamy wszyscy jecha, bo z nim moe jeden wz pj. - Nie rzdz ja si, jeno tak mniemam, e sia moemy si od niego i o Zbyszku, i o Danuce dowiedzie. - A po jakiemu bdziesz z nim gada, kiedy jzyka nie ma? - A kt jak nie on pokaza wam, e nie ma? Widzicie, e i bez gadania dowiedzielimy si wszystkiego, czego nam byo trzeba, a c dopiero, gdy si do jegopokazywania gow i rkoma wezwyczaim! Spytacie go na ten przykad, czy wraca Zbyszko z Malborga do Szczytna, to juci albo skinie gow, albo zaprzeczy. I to samo o innych rzeczach. - Prawda jest! - zawoa Czech. - Nie sprzeczam si i ja te, e prawda - rzek Mako - i sam takow myl miaem, jeno u mnie pierwsza rozwaga, a gba potem. To rzekszy, kaza zawrci taborkowi ku mazowieckiej granicy. W czasie drogi Jagienka raz po raz podjedaa do wozu, na ktrym lea Jurand, bojc si, aby nie zamar we nie. - Nie poznaem go - mwi Mako - ale i nie dziwota. Chop by jak tur! Powiadali o nim Mazurowie, e on jeden midzy nimi mgby si by z samym Zawisz potyka ateraz icie kociotrup. - Chodziy suchy - rzek Czech - e go mkami zmoyli, ale poniektry i wierzy nie chcia, by za chrzecijanie tak mieli postpi z pasowanym rycerzem, ktry te witego Jerzego ma za patrona. - Bg da, e go Zbyszko cho w czci pomci. No, ale patrzcie, jakowa jest midzy nami a nimi rnica. Prawda! Z czterech psubratw trzech ju lego - ale w bitwie legli i nikt adnemu jzyka w niewoli nie obrzeza ani te oczu nie wyuskiwa. - Bg ich pokarze - rzeka Jagienka. Lecz Mako zwrci si do Czecha: - A ty jak go uzna? - Zrazum go te nie uzna, chociaem go pniej, panie, od was widzia. Ale mi co tam chodzio po gowie i im wicej mu si przypatrywaem, tym wicej chodzio... Ba!brody nie mia ni biaych wosw, mony by pan a potny; jakoe go byo w takim dziadzie uzna! Ale gdy panienka rzeka, e jedziem do Szczytna, a on wy pocz, zaraz mi si oczy otwary. Mako zamyli si. - Ze Spychowa trzeba by go ksiciu zawie, ktry przecie takiej krzywdy znacznemu czowiekowi wyrzdzonej pazem puci nie moe. - Wypr si, panie; porwali mu zdrad dziecko i wyparli si, a o panu ze Spy chowa powiedz, e w bitwie i jzyk, i rk, i oczy utraci. - Susznie - rzek Mako. - Toe oni i samego ksicia swego czasu porwali. Nie moe on z nimi wojowa, bo nie podoa, chybaby mu nasz krl pomg. Gadaj ludziei gadaj o wielkiej wojnie, a tu ani maej nie ma. - Jest z ksiciem Witoldem. - Chwali Boga, e cho ten ich za nic ma... Hej! Knia Witold to mi knia! A chytroci go te nie zmog, bo on jeden chytrzejszy ni oni wszyscy razem. Bywao, przycisn go, psia-juchy, tak, e zguba nad nim jako miecz nad gow, a on si jako w wylinie i zaraz ich uksi... Strze go si, gdy ci bije, ale bardziej si strze, gdy ci gaszcze. - Taki on jest ze wszystkimi? - Nie ze wszystkimi, jeno z Krzyaki. Z innymi dobry i hojny knia! Tu zamyli si Mako, jakby chcc lepiej sobie Witolda przypomnie. - Cakiem to inny czowiek ni tutejsi ksita - rzek wreszcie. - Powinien by Zbyszko do niego si uda, bo i pod nim, i przez niego najwicej mona przeciw Krzyakom wskra. Po chwili za doda: - Kto wie, czy si tam jeszcze obaj nie znajdziem, gdy tam i pomst mona mie najsuszniejsz. Potem znw mwili o Jurandzie, o jego nieszczsnym losie i niewypowiedzianych krzywdach, jakich od Krzyakw dozna, ktrzy naprzd bez adnej przyczyny zamordowali mu umiowan on, a potem, zemst pacc za zemst, porwali dziecko -i samego umczyli tak okrutnymi mkami, e i Tatarzy nie umieliby lepszych obmyli. Mako i Czech zgrzytali zbami na myl, e nawet i w wypuszczeniu go na wolno byonowe wyrachowane okruciestwo. Stary rycerz obiecywa te sobie w duszy, e postara si wywiedzie dobrze, jako to wszystko byo, a potem zapaci z nawizk. Na takich rozmowach i mylach schodzia im droga do Spychowa. Po dniu pogodnym nastaa noc cicha, gwiedzista, wic nie zatrzymywali si nigdzie na nocleg, trzykrotnie tylko popa-li obficie konie, po ciemku jeszcze przejechali granic i nad ranem stanli pod wodz najtego przewodnika na ziemi spychowskiej. Stary Tolima trzyma widocznie tam wszystko elazn rk, gdy zaledwie zapucili si w las, wyjechao naprzeciw dwch zbrojnych pachokw, ktrzy jednak widzc nie adnewojsko, lecz niewielki poczet, nie tylko przepucili ich bez pytania, ale przeprowadzili przez niedostpne dla nie znajcych miejscowoci rozlewiska i moczary. W grdku przyjli goci Tolima i ksidz Kaleb. Wie, e pan przyby, przez zbonych ludzi odwiezion, byskawic rozleciaa si midzy zaog. Dopiero gdy zobaczyli, jakim wyszed z rk krzyackich- wybucha taka burza grb i wciekoci,e gdyby w podziemiach spychowskich znajdowa si jeszcze jaki Krzyak, adna moc ludzka nie zdoaaby go wybawi od strasznej mierci. Konni "parobje" chcieli i tak zaraz siada na ko, skoczy ku granicy, zapa, co si da, Niemcw i gowy ich rzuci pod nogi panu, ale okiezna t ich ch Mako, ktry wiedzia, e Niemcy siedz po miasteczkach i grdkach, a wieniacza ludno tej samej jest krwi, jeno e pod obc przemoc yje. Ale ani w rozgwar, ani okrzyki, ani skrzypienie urawi studziennych nie zdoay rozbudzi Juranda, ktrego z wozu przeniesiono na skrze niedwiedziej do jego izby na oe. Zosta przy nim ksidz Kaleb, przyjaciel od dawnych lat, a tak jak rodzony kochajcy, ktry pocz bagaln modlitw, aby Zbawiciel wiata wrci nieszczsnemu Jurandowi i oczy, i jzyk, i rk. Znueni drog podrni poszli te po spoyciu rannego posiku na spoczynek. Mako zbudzi si dobrze ju z poudnia i kaza pachokowi przywoa do siebie Tolim. I wiedzc poprzednio od Czecha, e Jurand przed wyjazdem nakaza wszystkim posuch dla Zbyszka i e mu dziedzin na Spychowie przez usta ksidza przekaza, rzek do starego gosem zwierzchnika: - Jam jest stryj waszego modego pana i pki nie wrci, moje tu bd rzdy. Tolima schyli sw siw gow, nieco do gowy wilczej podobn, i otoczywszy doniucho, zapyta: - To wycie, panie, szlachetny rycerz z Bogdaca? - Tak jest - odrzek Mako.- Skd o mnie wiecie? - Bo si tu was spodziewa i pyta o was mody pan, Zbyszko. Usyszawszy to, Mako zerwa si na rwne nogi i zapominajc o swej powadze, zakrzykn: - Zbyszko w Spychowie? - By, panie; dwa dni temu wyjecha. - Na miy Bg! skd przyby i dokd pojecha? - Przyby z Malborga, a po drodze by w Szczytnie, dokd za wyjecha, nie powiada. - Nie powiada? - Moe ksidzu Kalebowi powiada. - Hej, mocny Boe! tomy si zminli! - mwi, uderzajc si domi po udach, Mako. Tolima za otoczy doni i drugie ucho: - Jako powiadacie, panie? - Gdzie jest ksidz Kaleb? - U pana starszego, przy ou. - Przyzwijcie go! Albo nie... Sam do niego pjd. - Przyzw go! - rzek stary. I wyszed. Lecz nim przyprowadzi ksidza, wesza Jagienka. - Chod tu! Wiesz, co jest! Dwa dni temu by tu Zbyszko. A ona zmienia si w jednej chwili na twarzy i nogi przybrane w obcise pasiastenogawiczki zadray pod ni widocznie. - By i pojecha? - pytaa z bijcym sercem. - Dokd? - Dwa dni temu, a dokd, moe ksidz wie. - Trzeba nam za nim! - rzeka stanowczym gosem. Po chwili wszed ksidz Kaleb, ktry sdzc, e Mako wzywa go po to, aby zapyta o Juranda, rzek, uprzedzajc pytanie: - pi jeszcze. - Syszaem, e Zbyszko tu by? - zawoaMako. - By. Dwa dni temu wyjecha. - Dokd? - Sam nie wiedzia... Szuka... Pojecha ku granicy mujdz-kiej, gdzie teraz wojna. - Na miy Bg, powiadajcie, ojcze, co o nimwiecie! - Wiem tyle, iem od niego sysza. By w Malborgu i mon tam opiek pozyska, bo brata mistrzowego, ktry jest pierwszym midzy nimi rycerzem. Z jego rozkazania wolno byo szuka Zbyszkowi po wszystkichzamkach. - Juranda i Danuki? - Tak, ale Juranda nie szuka, bo mu powiedzieli, e nie yje. - Mwcie od pocztku. - Zaraz, jeno odetchn i oprzytomniej, bo z innego wiata powracam. - Jak to z innego wiata? - Z tego wiata, do ktrego na koniu nie zajedzie, ale na modlitwie zajedzie... i od ng Pana Chrystusowych, u ktrych prosiem o zmiowanie nad Jurandem. - Cuducie prosili? Macie t moc? - zapyta z wielk ciekawoci Mako. - Mocy nijakiej nie mam, ale j Zbawiciel ma, ktren jeli zechce, powrci Jurandowii oczy, i jzyk, i rk... - Byle chcia, to juci e i potrafi - odrzek Mako -wszelako nie o byle cocie prosili. Ksidz Kaleb nie odpowiedzia nic, moe nie dosysza, gdy oczy mia jeszcze jakby nieprzytomne i istotnie wida byo, i si poprzednio cakiem w modlitwie zapamita.Wic zakry teraz twarz rkoma i czas jaki siedzia w milczeniu. Wreszcie wstrzsn si, przetar domi oczy i renice, po czym rzek: - Teraz pytajcie. - Jakim sposobem pozyska sobie Zbyszko wjta sambiskiego? - Ju on nie jest wjtem sambiskim... - Mniejsza z tym... Wy miarkujcie, o co pytam, i prawcie, co wiecie. - Pozyska go sobie na turnieju. Ulryk rad si w szrankach potyka, potyka ci si i ze Zbyszkiem, bo byo sia goci rycerskich wMalborgu i mistrz gonitwy wyprawi. Pk Ulrykowi poprg w siodle i acno go mg Zbyszko z konia zbi, ale on, to ujrzawszy,prasn glewi o ziem i jeszcze chwiejcego si podtrzyma. - Hej! Ano widzisz! - zawoa Mako, zwracajc si do Jagienki. - Za to go Ulryk pokocha? - Za to go pokocha. Nie chcia ju z nim goni na ostre ani na tpe kopie i pokocha go. Zbyszko te powiedzia mu swoje utrapienia, a w, e to o cze rycersk jest dbajcy, okrutnym gniewem zapon ido brata swego, mistrza, Zbyszka na skarg zaprowadzi. Bg da mu za to zbawienie, bo niewielu jest midzy nimi, ktrzy miuj sprawiedliwo. Mwi mi teZbyszko, e pan de Lorche wielce mu dopomg przez to, i go tam dla wielkiego rodu i bogactw szanuj, a on zasie we wszystkim za Zbyszkiem wiadczy. - A co ze skargi i z onego wiadectwa przyszo? - Przyszo to, i wielki mistrz surowie komturowi szczyt-nieskiemu przykaza, aby wszystkich jecw i winiw, jacy s w Szczytnie, duchem do Malborga odesa, samego Juranda nie wyjmujc. Komtur co do Juranda odpisa, i z ran umar i tameprzy kociele jest pogrzebion. Innych jecw odesa, midzy ktrymi bya dziewka niedojda, ale naszej Danusi nie byo. - Wiem od giermka Hlawy - rzek Mako - iRotgier, ten, ktry od Zbyszka zabit, te nadworze ksicia Januszowym o takiej ust oway si we Ap 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AAO`c P Qc R!Cc S/ T0"c U> dziewce-matoce wspomina. Mwi, e j mieli za Juran-dwn, a gdy mu ksina odpowiedziaa, e przecie praw Jurandwn znali i widzieli, jako nie bya matoka, rzek: "Icie prawda, ale mylelim, e j ze przemienio". - To samo napisa komtur mistrzowi - ie ow dziewk nie w wizieniu, jeno na opiece mieli, wpoprzd j zbjcom odjwszy, ktrzy przysigali, e to przemieniona Jurandwna. - I mistrz uwierzy? - Sam nie wiedzia, czyli ma wierzy, czy nie wierzy, ale Ulryk jeszcze wikszym gniewem zapon i wymg na bracie, aby urzdnika zakonnego ze Zbyszkiem do Szczytna posa, co te si stao. Przyjechawszy do Szczytna, starego komtura ju nie zastali, bo na wojn z Witoldem ku wschodnim zamkom wyruszy, jeno podwjciego, ktremu urzdnik kaza wszystkie sklepy i podziemia otworzy. Za czym szukali i szukali, i nic nie znaleli. Brali te ludzi na spytki. Jeden sam powiedzia Zbyszkowi, e od kapelana mona si sia dowiedzie, gdy kapelan umie kata niemow wyrozumie. Ale kata zabra z sob stary komtur, a kapelan do Krlewca na jakowy duchowny congressusby wyjecha... Oni si tam czsto zjedaj i skargi na Krzyakw do papieal, bo i ksiom chudzitom pod nimi ciko... - To mi jeno dziwno, e Juranda nie znaleli! - zauway Mako. - Bo go wida wprzd stary komtur wypuci. Wiksza bya zo w tym wypuszczeniu, ni eby mu byli po prostu gardo wzili. Chciao im si, eby pocierpia przed mierci tyle, ba! i wicej,ni czowiek jego stanu wytrzyma moe. lepy, niemowa i bez prawicy - bjcie e si Boga!... Ni do domu trafi, ni o drog alboli o chleb poprosi... Myleli, e zamrze gdzie pod potem z godu albo si w jakowej wodzie utopi... Co mu ostawili? Nic,tylko pami, kim by, i rozeznanie ndzy. Ato przecie mka nad mki... Moe tam gdzie pod kocioem albo przy drodze siedzia, a Zbyszko przejeda i nie pozna go. Moe i on sysza gos Zbyszkowy, ale zawoa na niego nie mg... Hej!... Nie mog od luz!... Cud Bg uczyni, iecie go spotkali i dlatego mniemam, e i jeszcze wikszy uczyni, cho Go o niego niegodne i grzeszne wargi moje prosz. - A c Zbyszko wicej powiada? Dokd jecha? - pyta Mako. - Powiada tak: "Wiem, ie bya Danuka w Szczytnie, ale oni j porwali i albo zamorzyli, albo wywieli. Stary de Lowe, powiada, to uczyni, i tak mi dopom Bg, jako wprzd nie spoczn, nim go dostan". - Take powiada? To pewno ku wschodnim komturiom wyjecha, ale tam teraz wojna. - Wiedzia, e wojna, i dlatego do kniazia Witolda pocign. Powiada, i prdzej przez niego co przeciw Krzyakom wskrani przez samego krla. - Do kniazia Witolda! - zawoa, zrywajc si. Mako, po czym zwrci si do Jagienki: -Widzisz, co to rozum! Nie gadaem tego samego? Przepowiadaem jako ywo, e przyjdzie nam i do Witolda... - Zbyszko mia nadziej - ozwa si ksidz Kaleb - ie Witold do Prus wtargnie i tamtejszych zamkw bdzie dobywa. - Jeli mu dadz czas, to i nie omieszka - odpar Mako. -No! chwali Boga, wiemy przynajmniej, gdzie Zbyszka szuka. - To i trzeba nam zaraz ruszy! - rzeka Jagienka. - Cichaj! - zawoa Mako. - Nie przystoi pachokom z radami si odzywa. To rzekszy, spojrza na ni znaczco, jakby przypominajc jej, e jest pachokiem, a ona upamitaa si i umilka.Za Mako pomyla chwil i rzek: - Juci, Zbyszka teraz najdziem, bo pewnie nie gdzie indziej, tylko przy boku kniazia Witoldowym bdzie, ale trzeba by raz wiedzie, czy on ma jeszcze czego po wiecie szuka prcz tych bw krzyackich, ktre lubowa? - A jakoe to przezna? - spyta ksidz Kaleb. - ebym wiedzia, e ten ksidz szczytnieski wrci ju z synodu, tobym go chcia widzie - odpowiedzia Mako. - Mam listy Lichtensteina i do Szczytna mog przezpiecznie jecha. - Nie by to ci aden synod, jeno congressus - odpar ksidz Kaleb - i kapelan dawno ju musia wrci. - To dobrze. Zdajciee reszt na moj gow... Wezm z sob Hlaw, dwch pachokw z bojowymi komi od wypadku -ipojad. - A potem ku Zbyszkowi? - zapytaa Jagienka. - A potem ku Zbyszkowi, ale tymczasem ty tu ostaniesz i bdziesz czeka, dopki ze Szczytna nie wrc. Tak te myl, e wicej nad trzy albo cztery dni nie zabawi.Twarde we mnie gnaty i trud mi nie nowina.Przedtem jeno, was, ojcze Kalebie, o pismodo szczytnieskiego kapelana poprosz. acniej mi zawierzy, jeli mu list wasz poka... e to zawsze jest wiksza midzy ksimi podufao. - Ludzie dobrze o tamtym ksidzu mwi - rzek ojciec Kaleb. -1 jeeli kto co wie, to on. I pod wieczr wygotowa list, a nazajutrz,nim soce weszo, nie byo ju starego Maka w Spychowie. Rozdzia XII Jurand rozbudzi si z dugiego snu w obecnoci ksidza Kaleba i zapomniawszy we nie, co si z nim dziao, a nie wiedzc,gdzie jest, pocz maca oe i cian, przy ktrej oe stao. Lecz ksidz Kaleb chwyci go w ramiona i paczc z rozrzewnienia, pocz mwi: - To ja! Jeste w Spychowie! Bracie Jurandzie! Bg ci dowiadczy... ale midzy swymi... zboni ludzie odwieli ci... Bracie Jurandzie! Bracie!!... I przycisnwszy go do piersi, j caowa jego czoo, jego puste oczy, i znw cisn do piersi, i znw caowa, a w z pocztkuby jakby odurzony i zdawa si nic nie rozumie, wreszcie jednak j wodzi lewdoni po czole i gowie, jakby chcc odgarn i rozproszy cikie chmury snu iodurzenia. - Syszysze ty mnie i rozumiesz? - spyta ksidz Kaleb. Jurand da znak gow, e syszy, po czym doni sign po srebrny krucyfiks, ktry swego czasu zdoby by na jednym monym rycerzu niemieckim, zdj go ze ciany, przycisn do ust, do piersi i odda ksidzu Kalebowi. w za rzek: - Rozumiem ci, bracie! On ci zostaje i jako ci wywid z ziemi niewoli, tak ci i wszystko, co straci, wrci moe. Jurand wskaza rk ku grze na znak, e wszystko dopiero tam wrconym mu bdzie,przy czym zazawiy si znw jego wykapane oczy i bl niezmierny odbi si najego umczonej twarzy. A ksidz Kaleb, ujrzawszy w ruch i ow bole, zrozumia, e Danukaju nie yje, wic klkn przy ou i rzek: - Wieczny odpoczynek racz jej da, Panie, awiato wiekuista niechaj jej wieci, niech odpoczywa w spokoju wiecznym, amen. Na to lepy podnis si i siadszy na ou,pocz krci gow i macha doni, jakbychcc zaprzeczy i powstrzyma ksidza Kaleba, lecz nie mogli si porozumie, gdy w tej chwili wszed stary Tolima, a za nim zaoga grdka, karbowi, przedniejsi i starsi kmiecie spychowscy, lenicy i rybacy, albowiem wie o powrocie pana rozbiega si ju po caym Spychowie. Ci obejmowali mu kolana, caowali rce i wybuchali paczem rzewnym na widok tego kaleki i starca, ktry w niczym nie przypomina dawnego gronego Juranda, pogromiciela Krzyakw i zwycizcy we wszystkich spotkaniach. Lecz niektrych - tych mianowicie, co chadzali z nim na wyprawy, porywa wicher gniewu, wic oblicza im blady i staway si zawzite. Pochwili poczli si zbija w kupy, szepta, trca okciami, popycha, a wreszcie wysun si naprzd jeden z zaogi grdkowej, a zarazem kowal spychowski, niejaki Sucharz; przystpi do Juranda, podj go pod nogi i rzek: - Jak was tu przywieli, panie, zaraz chcielimy na Szczytno ruszy, ale w rycerz, ktry was przywiz, wzbroni. Wy, panie, teraz pozwlcie, bo za przez pomsty nie moem osta. Niech tak bdzie, jako drzewiej bywao. Darmo nas nie habili i nie bd... Chodzilimy do nich za waszych rzdw, pjdziem i teraz, pod Tolim alibo i bez niego. Ju my Szczytno musimy doby i t sobacz krew z nich wytoczy - tak nam dopom Bg! - Tak nam dopom Bg! - powtrzyo kilkanacie gosw. - Do Szczytna! - Krwi nam trzeba! I wraz pomie ogarn zapalczywe serca mazurskie. by poczy si marszczy, oczy byska, tu i wdzie ozwao si zgrzytanie zbw. Lecz po chwili gosy i zgrzytania umilky, a oczy wszystkich wpatrzyy si w Juranda. Owemu za zrazu zakwity policzki, jakby zagraa w nim dawna zawzito i dawna bojowa ochota. Podnis si i znw pocz szuka doni po cianie. Ludziom wydao si, e szuka miecza, ale tymczasem palce jego trafiy na krzy, ktry ksidz Kaleb zawiesi by na dawnym miejscu. Wic zdj go po raz wtry ze ciany, po czym twarz mu poblada; zwrci si ku ludziom, podnis ku grze puste jamy oczui wycign przed si krucyfiks. Nastao milczenie. Na dworze czyni si ju wieczr. Przez otwarte okna dochodzi wiergot ptactwa, ktre ukadao si do snu na poddaszach grdka i w lipach rosncych na dziedzicu. Ostatnie czerwonepromienie soca paday, przenikajc do izby, na wzniesiony w gr krzy i na biaewosy Juranda. Kowal Sucharz popatrza na Juranda, obejrza si na towarzyszw, popatrza raz, drugi, wreszcie przeegna si i wyszed na palcach z izby. Za nim wyszli rwnie cicho inni i dopiero zatrzymawszy si na dziedzicu, poczli midzy sob szepta: - No i c? - Nie pjdziem czy jak? - Nie pozwoli! - Zostawuje zemst Bogu. Wida, e si i dusza w nim zmienia. I tak byo rzeczywicie. Ale tymczasem w izbie Juranda zosta tylkoksidz Kaleb, stary Tolima, a z nimi Jagienka z Sieciechwn, ktre ujrzawszy poprzednio ca kup zbrojnych ludzi, idcprzez dziedziniec, przyszy take zobaczy, co si dzieje. Jagienka, mielsza i pewniejsza siebie od Sieciechwny, przystpia teraz do Juranda. - Bg wam dopom, rycerzu Jurandzie! - rzeka. - To my -my, comy was tu z Prus przywieli. A jemu na dwik jej modego gosu pojaniaa twarz. Widocznie te przypomnia sobie jeszcze dokadniej wszystko, co zaszo na szczycieskim gocicu, bo pocz dzikowa, kiwajc gow i kadc kilkakrotnie do na sercu. Ona za ja mu opowiada, jak go spotkali i jak pozna go Czech Hlawa, ktry jest giermkiem rycerza Zbyszka, i jak wreszcie przywieli go do Spychowa. Powiedziaa teio sobie, e nosi wraz z towarzyszem mieczi hem z tarcz za rycerzem Makiem z Bogdaca, Zbyszkowym stryjcem, ktry z Bogdaca na poszukiwanie bratanka wyruszy, a teraz do Szczytna pojecha i za trzy albo cztery dni powrci znw do Spychowa. Na wzmiank o Szczytnie Jurand nie wpad wprawdzie w takie uniesienie jak pierwszym razem na gocicu, ale wielki niepokj odbi si na jego twarzy. Jagienka jednak zapewnia go, e rycerz Mako by rwnie chytry jak mny i e nikomu nie dasi na hak przywie, a prcz tego posiada listy od Lichtensteina, z ktrymi wszdy bezpiecznie moe jecha. Sowa te uspokoiy go znacznie; zna te byo, e chcia i o wiele innych rzeczy zapyta, nie mogc za tego uczyni, cierpia w duszy, co wnet spostrzegszy, bystra dziewczyna rzeka: - Jak czciej bdziem ze sob gwarzy, tosi wszystkiego dogadamy. Na to on znw umiechn si, wycign ku niej do i zoywszy j omackiem na jej gowie, trzyma przez dug chwil, jakby j bogosawic. Wiele jej te istotnie zawdzicza, ale prcz tego przypada mu widocznie do serca ta modo i to jej szczebiotanie przypominajce wiegot ptasi. Jako od tej pory, gdy si nie modli - co prawie po caych dniach czyni - lub gdy nie pogron by we nie, szuka jej koo siebie, a gdy jej nie byo, tskni do jej gosu i wszelkimi sposobami stara si da pozna ksidzu Kalebowi i Tolimie, e tego wdzicznego pachoka chce mie przy sobieblisko. Ona za przychodzia, gdy poczciwe jej serce litowao si nad nim szczerze, a prcz tego prdzej jej schodzi przy nim czas oczekiwania na Maka, ktrego pobyt w Szczytnie przedua si jako dziwnie. Mia wrci za trzy dni, tymczasem upyn czwarty i pity. Szstego pod wieczr zaniepokojona dziewczyna miaa ju prosi Tolimy, by wysa ludzi na zwiady, gdy nagle ze straniczego dbu dano zna, e jacy jedcy zbliaj si do Spychowa. Po chwili zadudniy rzeczywicie kopyta na zwodzonym mocie i na dziedziniec wjechagiermek Hlawa z drugim pocztowym pachokiem. Jagienka, ktra ju poprzednio zesza z grnej izby i czekaa na podwrzu, podskoczya ku niemu, nim zdoa zsi z konia. - Gdzie Mako? - zapytaa z bijcym trwogsercem. - Pojecha do kniazia Witolda, a wam kaza tu osta -odpowiedzia giermek. Rozdzia XIII Jagienka, dowiedziawszy si, i ma pozosta z rozkazu Maka w Spychowie, przez chwil ze zdumienia, alu i gniewu sowa nie moga przemwi, patrzaa tylkona Czecha szeroko otwartymi oczyma, ktry rozumiejc dobrze, jak niemi jej przynosi wiadomo, rzek: - Chciabym te wam spraw zda z tego, comy w Szczytnie syszeli, bo sia jest nowin i wanych. - A o Zbyszku s? - Nie, jeno s szczytnieskie - wiecie... - Rozumiem! Konie niech pacholik rozkulbaczy, a wy pjdziecie za mn. I dawszy rozkaz pacholikowi, poprowadziaCzecha z sob na gr. - Czemu to nas Mako opuci? Dlaczego mamy w Spychowie ostawa i dlaczegocie wy wrcili? - zapytaa jednym tchem. - Ja wrciem - odrzek Hlawa - bo mi rycerz Mako kazali. Chciao mi si na wojn, ale jak rozkaz, to rozkaz. Powiedzieli mi rycerz Mako tak: "Wrcisz, bdziesz panny zgorzelickiej pilnowa i ode mnie na nowiny czeka. By moe, powiada,e ci przyjdzie j do Zgorzelic odprowadzi, bo juci sama nie wrci". - Na miy Bg! c si stao? Znalaza si crka Jurandowa? Zali Mako nie do Zbyszka, tylko po Zbyszka pojecha? Widziae j? Gadae z ni? Czemue jej nie przywiz i gdzie ona teraz? Usyszawszy Czech ten nawa pyta, skoni si do kolan dziewczyny i rzek; - Nieche to nie bdzie gniewno waszej mioci, ie na wszystko razem nie odpowiem, bo nie sposb; jeno bd kolejnona jedno po drugim odpowiada, jeli przeszkody nie znajd. - Dobrze! Znalaza si czy nie? - Nie, ale wdy jest wiadomo pewna, e bya w Szczytnie i e j pono gdzie ku wschodnim zamkom wywieli. - A my dlaczego mamy siedzie w Spychowie? - Ba, a jeli si odnajdzie?... To jako widzi wasza mio... Bo i prawda, e nie byoby po co... Jagienka zamilka, tylko policzki jej zapony. Czech za rzek: - Mylaem i jeszcze myl, e z tych psubrackich pazurw nie wyrwiemy jej ywej, ale wszystko w boskich rkach. Trzeba mi gada od pocztku. Przyjechalimy do Szczytna - i dobrze. Rycerz Mako pokaza podwjciemu pismo Lichtensteina, a podwjci, e to za modu miecz za Kunonem nosi, pocaowa pieczw naszych oczach, przyj nas gocinnie i w niczym nie podejrzewa. eby si tak miao co chopa w pobliu, mona by i zamek wzi, tak nam dufa... W widzeniu si z ksidzem nie byo te przeszkd i gadalimy przez dwie noce - i dowiedzielimy si dziwnych rzeczy, ktre ksidz od kata wiedzia. - Kat niemowa. - Niemowa, ale ksidzu umie wszystko na migi powiedzie, a w go tak rozumie, jakby ywym sowem do niego gada. Dziwne to rzeczy i by w tym chyba palec Boy. w kat obcina rk Jurandowi, wyrywa mu jzyk i wykapywa oczy. On jest taki, ze gdy o ma chodzi, przed adn mk si nie wzdrygnie, a choby muczeka kazali zbami rwa - i to uczyni. Alena adn dziewk nie cakiem rza rki nie podniesie i na to znw adne mki nie pomog. A taki ci jest wskr tej przyczyny, e sam niegdy mia dziewk jedyn, ktr okrutnie miowa i ktr mu Krzyacy... Tu zaci si Hlawa i nie wiedzia, jak dalejmwi, co widzc, Jagienka rzeka: - Co mi tam o katwce prawicie! - Bo to jest do rzeczy - odpowiedzia Czech. - Gdy nasz mody pan powiartowa rycerza Rotgiera, tak stary komtur Zygfrydmao si nie wciek. W Szczytnie gadali, e Rotgier to by jego syn, i ksidz to potwierdzi, e nigdy ojciec syna wicej niemiowa. I przez pomst diabu dusz zaprzeda, co kat widzia! Z zabitym tak gada jako ja z wami, a tamten to mu si ztrumny mia, to zgrzyta, to si czarnym ozorem oblizywa z radoci, e mu stary komtur pana Zbyszkow gow przyobieca.Ale e pana Zbyszka nie mg wwczas dosta, wic tymczasem kaza umczy Juranda, a potem jzyk jego i rk do o takiej ust oway si we Ap 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{VP [ W4 OcX0cY)cZ8/trumny Rotgiero-wi woy, ktry je na surowo re pocz... - Straszno sucha. W imi Ojca i Syna, i Ducha witego, amen! - rzeka Jagienka. I podnisszy si, dorzucia szczepek na komin, albowiem wieczr uczyni si ju zupeny. - A jake! - mwi dalej lawa. - Nie wiem, jako to bdzie na sdzie ostatecznym, bo juci co Jurandowe, to musi do Juranda wrci. Ale to nie ludzki rozum. Kat tedy wszystko to widzia. Wic napchawszy strzyg ludzkim misem, poszed stary komtur Jurandowe dziecko mu przynie, bo mu tamten wida szepn, e chciaby krwi niewinn straw popi... Ale kat, ktry, jako mwiem, wszystko uczyni, jeno krzywdy wyrzdzonej dziewce przenie nie moe, ju przedtem si na schodach zasadzi... Mwi ksidz, e on niespena rozumu i w rzeczy bydl, ale to jedno rozumie - i jak trzeba, to w chytroci nikt mu nie wyrwna. Siad ci tedy na schodach i czeka, a tu nadchodzi komtur. Usysza katowe dychanie, ujrza wiecce lepia i zlk si, bo rozumia, eupir. A on komtura pici w kark! Myla,e mu pik przetrci, tak e i znaku nie bdzie, wszelako nie zabi. Ale komtur omdla i ze strachu zachorza, a gdy za ozdrowia, ba si ju na Jurandwn porywa. - Ale j wywiz. - Wywiz j, a z ni zabra i kata. Nie wiedzia, e to on Jurandwny broni, myla, e jakowa sia niepojta, za albodobra. A w Szczytnie wola kata nie ostawia. Ba si jego wiadectwa czy co... Niemowa ci on jest, ale jeeliby by sd, toprzez ksidza mg powiedzie, co wiedzia... Wic ksidz mwi w kocu rycerzowi Makowi tak: "Stary Zygfryd nie zgadzi ju Jurandwny, bo si boi, a choby komu innemu kaza, to pki Diederich yw, nie da jej; tym bardziej e ju raz obroni". - Wiedzia za ksidz, dokd j powieli? - Dobrze nie wiedzia, ale sysza, e co tam gadali o Ragnecie, ktry zamek niedaleko od litewskiej, czyli te mujdzkiejgranicy ley. - A c na to Mako? - Rycerz Mako, wysuchawszy tego, powiedzia mi nazajutrz dzie: "Jeli tak, to j moe i znajdziem, a mnie co ducha trzeba do Zbyszka, aby go przez Jurandwn na hak nie przywiedli, tak jak Juranda przywiedli. Niech rzekn mu, e joddadz, byle sam po ni przyjecha, to i przyjedzie, a wwczas dopiero stary Zygfryd pomst za Rotgiera na nim wywrze, jakiej oko ludzkie nie widziao". - Prawda jest! prawda! - zawoaa z niepokojem Jagienka. -Skoro dlatego tak si pieszy, to i dobrze. Po chwili za, zwracajc si do Hlawy: - W tym jeno pobdzi, e was tu odesa.Po co nas tu w Spychowie strzec? Ustrzeeistary Tolima, a tam Zbyszkowi bycie si przydali, bocie i mocni, i roztropni. - A kto was, panienko, w razie czego do Zgorzelic odwiezie? - W razie czego przyjedziecie tu przed nimi.Maj przez kogo innego nowin przysa, to przel przez was - i odwieziecie nas doZgorzelic. Czech pocaowa j w rk i zapyta wzruszonym gosem: - Za przez ten czas tu ostaniecie? - Bg nad sierot! Tu ostaniem. - I nie bdzie si wam cnio? C tu bdziecie czyni? - Pana Jezusa prosi, by wrci Zbyszkowi szczcie, a wszystkich was w zdrowiu uchowa. I to rzekszy, rozpakaa si serdecznie. Agiermek pochyli si znw do jej kolan: - Tacycie wanie - rzek - jako anieli w niebiesiech. Rozdzia XIV Ale ona obtara zy i zabrawszy giermka, posza z nim do Juranda, aby mu nowiny oznajmi. Zastaa go w wielkiej wietlicy z oswojon wilczyc u ng, siedzcego z ksidzem Kalebem, z Sieciechwn i ze starym Tolim. Miejscowy klecha, ktry byzarazem rybatem, piewa im przy lutni pie o jakim dawnym boju Jurandowym ze "spronymi Krzyaki", a oni, podparszyrkoma gowy, suchali w zadumie i smutku. W wietlicy widno byo od ksiyca.Po dniu prawie ju znojnym nasta wieczr cichy, ogromnie ciepy. Okna byy otwarte iw blasku miesicznym wida byo krce po izbie chrabszcze, ktre roiy si w rosncych na dziedzicu lipach. Na kominie tlio si jednake kilka gowni, przy ktrych pacholik przygrzewa mid, pomieszany z winem krzepicym i pachncymi zioami. Rybat, a raczej klecha i sugus ksidza Kaleba, zaczyna wanie now pie "O szczliwym potkaniu": Jadzie Jurand, jadzie, ko pod nim cisowy...gdy wesza Jagienka i rzeka: - Niech bdzie pochwalony Jezus Chrystus! - Na wieki wiekw - odpowiedzia ksidz Kaleb. Jurand siedzia na porczastej awiez okciami opartymi na porczach, usyszawszy jednak jej gos, zwrci si zaraz ku niej i j wita sw bia jak mleko gow. - Przyjecha Zbyszkowy giermek ze Szczytna - ozwaa si dziewczyna - i nowiny przywiz od ksidza. Mako ju tu nie wrci, bo do kniazia Witolda pocign. - Jak to nie wrci? - zapyta ojciec Kaleb. Wic ona pocza opowiada wszystko, co od Czecha wiedziaa, o Zygfrydzie Jak mci si za mier Rotgiera, o Danuce, jak j stary komtur chcia Rotgierowi zanie, aby jej niewinn krew wypi, i o tym Jak j niespodzianie kat obroni. Nie zataia i tego, e Mako mia teraz nadziej, i we dwch ze Zbyszkiem Danusiznajd, odbij j i przywioz do Spychowa, z ktrej to wanie przyczyny sam prosto do Zbyszka pojecha, a im tu zosta rozkaza. I gos zadra jej w kocu jakby smutkiemalbo alem, a gdy skoczya, w wietlicy nastaa chwila ciszy. Tylko w lipach rosncych na dziedzicu rozlegay si klskania sowikw, ktre zdaway si zalewa przez otwarte okna ca izb. Oczywszystkich zwrciy si na Juranda, ktry z zamknitymi oczyma i przechylon w ty gow nie dawa najmniejszego znaku ycia. - Syszycie? - spyta go wreszcie ksidz Kaleb. A on przechyli jeszcze bardziej gow, podnis lewe rami i palcem wskaza na niebo. Blask ksiyca pada mu wprost na twarz, na biae wosy, na wykapane oczy, i byo w tej twarzy takie mczestwo, a zarazemtakie jakie niezmierne zdanie si na wol Bo, e wszystkim zdao si, i widz tylko dusz z cielesnych pt wyzwolon, ktra rozbratana raz na zawsze z ziemskimyciem niczego ju w nim nie czeka i nie wyglda. Wic znw nastao milczenie i znw sycha byo tylko fale gosw sowiczychzalewajcych dziedziniec i izb. Ale Jagienk ogarna nagle lito ogromna i jakby dziecica mio do tego nieszczsnego starca, za czym idc za pierwszym popdem, skoczya ku niemu i chwyciwszy jego do, pocza j caowa, a zarazem polewa zami. - I ja sierota! - zawoaa z gbi wezbranego serca -ja nie pachoek aden, jeno Jagienka ze Zgorzelic. Mako mnie wzi, by mnie od zych ludzi uchroni, ale teraz ostan z wami, pki wam Bg Danusi nie wrci. Jurand nie okaza nawet zdziwienia, jakby ju wiedzia poprzednio, e bya dziewczyn, tylko przygarn i przytuli j do piersi, a ona caujc wci jego do, mwia dalej gosem przerywanym i kajcym: - Ostan z wami, a Danuka wrci... To potem do Zgorzelic pojad... Bg nad sierotami! Niemcy i mnie tatusia zabiy, alewasze kochanie ywie i wrci. Daje to, Boe miociwy, daje, Matko Najwitsza,litociwa... A ksidz Kaleb uklk nagle i ozwa si uroczystym gosem: - Kyrie elejson! - Chryste elejson! - odpowiedzia zaraz Czech i Tolima. Wszyscy poklkali, bo zrozumieli, e to jest litania, jak odmawiano nie tylko w chwili mierci, lecz idla wybawienia ze miertelnego niebezpieczestwa osb bliskich i drogich. Klka Jagienka, Jurand obsun si z awyna kolana i chrem poczto mwi: - Kyrie elejson! Chryste elejson!... - Ojcze z nieba, Boe - zmiuj si nad nami!... - Synu Odkupicielu wiata, Boe - zmiuj sinad nami... Gosy ludzkie i woania bagalne: "Zmiuj si nad nami!..." mieszay si z klskaniem sowikw. Lecz nagle chowana wilczyca podniosa si z niedwiedziej skry lecej przy awie Juranda, zbliya si do otwartego okna, wspia si na ram i zadarszy ku ksiycowi sw trjktn paszcz, poczawy z cicha i aonie. Jakkolwiek Czech wielbi Jagienk, a serce lgno mu coraz bardziej do licznej Sieciechwny, jednake moda a chrobra dusza rwaa mu si przede wszystkim do wojny. Wrci wprawdzie do Spychowa z rozkazu Maka, gdy by subisty, a przy tym znajdowa pewn osod w myli, i bdzie obu pannom stra i opiekunem, leczgdy sama Jagienka rzeka mu to, co zreszt byo prawd, e im w Spychowie nic nie grozi i ze jego powinno przy Zbyszku, z radoci na to przysta. Mako nie by jego bezporednim zwierzchnikiem, wic atwo mg usprawiedliwi si przed nim, e nie zosta w Spychowie z rozkazu prawej swojej pani, ktra kazaa mu i dopana Zbyszka. Jagienka za uczynia to w myli, i giermek tej siy i sprawnoci zawsze moesi przyda Zbyszkowi i z niejednej toni go wybawi. Da ju przecie tego dowody podczas owych oww ksicych, w ktrych Zbyszko omal ycia od tura nie strada. Tym bardziej mg by poytecznyna wojnie, zwaszcza takiej, jaka toczya si na mujdzkiej granicy. Gowaczowi byotak pilno w pole, e gdy razem z Jagienk wrcili od Juranda, podj j pod nogi i rzek: - To wol waszej mioci zaraz si pokoni i o dobre sowo na drog poprosi... - Jake - zapytaa Jagienka - dzi jeszcze chcesz jecha? - Jutro do dnia, by konie przez noc wypoczy. Okrutnie daleka na Zmujd wyprawa! - To i jed, bo acniej rycerza Maka dogonisz. - Ciko bdzie. Stary pan twardy na wszelakie trudy i o kilka dni mnie wyprzedzi. Przy tym pojedzie przez Prusy,by sobie drog skrci, ja za puszczami musz. Pan ma listy od Lichtensteina, ktre po drodze moe pokazywa, ja za musiabym pokazywa chyba ot co! - i tym sobie wolny przejazd czyni. To rzekszy, pooy rk na gowni korda, ktry mia przy boku, co widzc, Jagienka zawoaa: - A ostronie! Skoro jedziesz, to trzeba, by dojecha, a nie w jakowym podziemiu krzyackim osta. Ale i w puszczach dawaj na si baczenie, bo tam teraz rne ze boki mieszkaj, ktre tamtejszy nard czci, nim do krzecijastwa nie przysta. Pamitam, jako to i rycerz Mako, i Zbyszko opowiadali w Zgorzelicach. - Pamitam, ale jako nie boj si, bo chudziny to, nie boeczkowie, i siy nijakiejnie maj. Dam ja sobie z nimi rady i z Niemcami, ktrych napotkam te, byle wojna chciaa dobrze rozgorze. - A to nie rozgorzaa? Powiadaj, cocie o niej midzy Niemcami syszeli. Na to roztropny pachoek namarszczy brew, zastanowi si przez chwil, po czym rzek: - I rozgorzaa, i nie rozgorzaa. Pilnie my o wszystko dopytywali, a szczeglnie rycerz Mako, ktren jest chytry i objecha kadego Niemca umie. Niby to o co innego pyta, niby yczliwo udaje, z niczym si sam nie wyda, a w sedno utrafi i z kadego nowin jakoby ryb hakiem wycignie. Zechce-li wasza mio cierpliwie sucha, to powiem. Knia Witold lat temu kilka, majc zamysy przeciw Tatarom i chcc od niemieckiej ciany spokoju, ustpi Niemcom mujd. Bya wielka przyja i zgoda. Zamki im wznosi pozwoli, ba, sam pomaga. Zjedali si te z mistrzem na jednej wyspie, pili, jedli i wiadczyli sobie mio. owy nawet w tamecznych puszczach nie byy Krzyakom wzbronione, a jak niebota mujdzini podnosili si przeciw zakonnemu panowaniu,to knia Witold Niemcom pomaga i wojska im swoje w pomoc wysya, o co szemranonawet na caej Litwie, e na wasn krew nastaje. Wszystko to nam podwjci w Szczytnie rozpowiada i chwali krzyackie rzdy na mujdzi, e posyali mujdzinom ksiy, ktrzy ich mieli chrzci, i zboe w czasie godu. Jako podobno posyali, bo wielki mistrz, ktren wicej od innych ma bojani boskiej, kaza, ale za to zabierali im dzieci do Prus, a niewiasty sromocili w oczach mw i braci, kto si za przeciwi, to go wieszali - i std, panienko,jest wojna. - A knia Witold? - Knia dugo na mujdzkie krzywdy oczy zamyka i Krzyakw kocha. Niedawne czasy, jak ksina, jego ona, jedzia do Prus, do samego Malborga w odwiedziny. Totam j przyjmowali jakoby sam krlow polsk. A to niedawno, niedawno! Obsypywali ci j darami, a co byo turniejw, uczt i rnych wszelakich dziww w kadym miecie, tego by nikt nie zliczy. Myleli ludzie, e to ju na wieki mio midzy Krzyaki a ksiciem Witoldemnastanie, a tu niespodzianie odmienio si w nim serce... - Miarkujc z tego, co nieraz i nieboszczyk tatu, i Mako gadali, to czsto si w nim serce odmienia. - Przeciw cnotliwym nie, ale przeciw Krzyakom czsto, skro tej przyczyny, eoni sami w niczym wiary nie dotrzymuj. Chcieli teraz od niego, by im zbiegw wyda, a on im powiedzia, e ludzi podego stanu wyda, a za wolnego nie myli, gdy ci, jako wolni, maj prawo y,gdzie chc. Dopiero si na siebie kwasi a listy ze skargami pisa, a wzajem si odgraa. Zasyszawszy o tym, mujdzini nu w Niemcw! Zaogi wycili, zameczki po-burzyli, a teraz ci i do samych Prus wpadaj, za knia Witold nie tylko ju ich nie hamuje, ale jeszcze si z frasunku niemieckiego mieje i mujdzinom pomoc po cichu posya. - Rozumiem - rzeka Jagienka. - Ale jeli pocichu ich wspomaga, to jeszcze wojny nie ma. - Jest ze mujdzinami, a i z Witoldem w rzeczy ju jest. Id zewszd Niemce broni pogranicznych zamkw, a radzi by i wielk wypraw na mujd uczyni, jeno z tym dugo musz czeka, a do zimy, bo tojest kraj rozmoky i rycerzom nijak w nim wojowa. Gdzie mujdzin przejdzie, tam Niemiec ulgnie, przeto zima Niemcom przyjacika. Ale z nastaniem mrozw ruszy si caa potga krzyacka, a za knia Witold pjdzie w pomoc mujdzinom - i pjdzie z pozwolestwem krla polskiego, bo to przecie zwierzchni pan i nad wielkimkniaziem, i nad ca Litw. - To moe i z krlem bdzie wojna? - Mwi ludzie i tam u Niemcw, i tu u nas,e bdzie. ebrz ju pono Krzyacy pomocy po wszystkich dworach i kaptury imna bach gr jako zwyczajnie na zodziejach, bo to przecie potga krlewska nie art, a pono rycerstwo polskie, byle kto Krzyaka wspomnia, zaraz w garcie popluwa. Westchna na to Jagienka i rzeka: - Zawsze to chopu weselej na wiecie nidziewce, bo na ten przykad ty sobie pojedziesz na wojn, rwnie jak pojechali Zbyszko i Mako, a my tu ostaniem w Spychowie. - Jako inaczej, panienko, ma by? Ostaniecie, ale we wszelkiej przezpiecznoci. Straszne jeszcze i teraz Niemcom Jurandowe imi, com sam widziaw Szczytnie, e gdy si dowiedzieli, i jest w Spychowie, zaraz strach ich zdj. - To wiemy, e tu nie przyjd, bo i bagno broni, i stary Tolima, jeno ciko tu bdzie siedzie bez wieci. - Jak si co przygodzi, dam zna. Wiem, e jeszcze przed naszym wyjazdem do Szczytna wybierao si std na wojn z wasnej woli dwch dobrych pachokw, ktrym Tolima wzbroni tego nie moe, bo s lacht z kawicy. Teraz pojad razem ze mn i w razie czego zaraz ktrego tu pchn z nowin. - Bg zapa. Wiedziaam zawsze, i rozummasz w kadej przygodzie, ale za twoje serce i za chtliwo ku mnie to ju ci do mierci bd wdziczna. Na to Czech przyklk na jedno kolano i rzek: - Nie krzywd ja, jeno dobrodziejstw u was zaznaem. Wzi ci mnie chopiciem w jestwo rycerz Zych pod Bolesawiem. i bez okupu wolnoci obdarowa, ale mi milsza ju bya suba u was od wolnoci. Daje mi, Boe, dla was krew rozla, panienko moja! - Boe ci prowad i przyprowad - odpowiedziaa Jagienka, wycigajc ku niemu rk. Lecz on wola pochyli si do jej ng i caowa stopy, aby jej cze odda tym wiksz, a potem podnis gow i nie wstajc z klczek, pocz mwi niemiaoipokornie: - Prosty ja pachoek, alem szlachcic i suga wasz wiemy... dajciee mi jakowy wspominek na drog. Nie odmawiajcie mi tego! Juci nadchodzi czas koby wojennej, a wity Jerzy mi wiadkiem, e tam w poprzdku, nie za w ocigu si znajd. - O jaki wspominek mnie prosisz? - zapytaa nieco zdziwiona Jagienka. - Przepaszcie mnie byle tam krajk na drog, by jeli polec mi przyjdzie, lej mi byo pod wasz przewizk umiera. I znw pochyli si do jej stp, a potem rce zoy i tak baga j, patrzc w jej oczy, ale na twarzy Jagienki odbi si ay si we Ap 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AA[P*c\z:]-?c^l'. V_4 Iciki frasunek - i po chwili odrzeka jakbyz wybuchem mimowolnej goryczy: - A mj miy! nie proe mnie o to, bo ci nic z mojej przewizki nie przyjdzie. Kto sam szczliwy, ten niech ci przepasze, bo ten ci szczcie przyniesie. A we mnie po prawdzie co jest? - Nic, jeno smutek! A za przede mn - nic, jeno niedola! Oj! nie napytam ja szczcia ni tobie, ni komu, bo czego nie mam, tego i da nie zdol. Tak ci mi, Hlawo, le teraz na wiecie, e, e... Tu umilka nagle, czujc, e jeli sowo jeszcze powie, to paczem wybuchnie, a i tak zaszy jej jakby chmur oczy. Czech za wzruszy si ogromnie, albowiem zrozumia, e i wraca jej byo le do Zgorzelic w poblie drapienych komyszy: Cztana i Wilka, i rwnie le zostawa w Spychowie, dokd prdzej lub pniej zjecha mg Zbyszko z Danusi. Zdawa sobie Hlawa doskonale spraw ze wszystkiego, co dzieje si w sercu dziewczyny, e za nie widzia adnej radyna jej nieszczcie, wic tylko znw obj jej stopy, powtarzajc: - Hej! polec dla was! polec! A ona rzeka: - Wsta. A na wojn niech ci Sieciechwna przepasze albo ci jaki inny da wspominek, gdy rada ci ona widzi od dawna. I pocza j woa, ta za wysza niebawem z przylegej izby, albowiem podsuchujc poprzednio pode drzwiami, niepokazywaa si tylko przez niemiao, chocia kipiaa w niej ch poegnania si zpiknym giermkiem. Wysza tedy zmieszana,sposzona, z bijcym sercem, z oczyma wieccymi zarazem od ez i od sennoci, ispuciwszy powieki, staa tak przed nim podobna do kwiatu jaboni, nie mogc ni sowa przemwi. Hlawa mia dla Jagienki obok najgbszego przywizania cze i naboestwo, ale nie mia ani myl posign na ni, posiga za czsto na Sieciechwn, czujc bowiemwartk krew w yach, nie mg obroni si przed jej urokiem. Teraz chwycia go tym bardziej za serce sw urod, a zwaszcza swym zmieszaniem i zami, przez ktre przegldao kochanie, jak przez jasn wod strumienia przeglda zote dno. Wic zwrci si ku niej i rzek: - Wiecie! Na wojn jad, moe i legn. Nie al wam mnie? - al ci mi! - odpowiedziaa cienkim gosikiem dziewczyna. I zaraz pocza sypa zami, gdy zawsze miaa je na pogotowiu. Czech wzruszy si do ostatka i j caowa jej rce, tumic w sobie wobec Jagienki ochot do poufalszych jeszcze pocaunkw. - Przepasz go alibo daj mu wspominek na drog, aby si pod twoim znakiem potyka -rzeka Jagienka. Lecz Sieciechwnie nieatwo byo mu co da, gdy miaa na sobie mski ubir wyrostka. Pocza szuka: ni wstki, ni jakiejkolwiek przewizki! e za niewiecie ubrania byy jeszcze w ubach, nie ruszoneod czasu wyjazdu ze Zgorzelic, wpada przeto w kopot niemay, z ktrego znw wyratowaa j Jagienka, radzc, by mu oddaa ptliczek, ktry nosia na gowie. - Boga mi! niech bdzie ptliczek! - zawoanieco rozweselony Hlawa. - Powiesz go na hemie - i nieszczsna ma tego Niemca, ktren po niego signie! Wic Sieciechwna podniosa obie rce do gowy i po chwili jasne promienie wosw rozsypay si jej po plecach i po ramionach. Hlawa za, widzc j tak przetowos i cudn, a zmieni si na twarzy. Policzki zapony mu, a potem zaraz poblady; wzi ptlik, ucaowa go, schowa w zanadrze, raz jeszcze obj kolana Jagienki, a nastpnie mocniej, ni byo trzeba, Sieciechwny i po sowach: "Nieche tak bdzie!" - wyszed, nie mwic nic wicej, z izby. A chocia by zdroon i niewypoczty, nie pooy si spa. Pi na umr przez ca noc z dwoma modymi szlachcicami z kawicy, ktrzy mieli z nim jecha na mujd. Nie upi si jednak - i o pierwszymbrzasku by ju na dziedzicu w fortalicji, gdzie czekay gotowe do drogi konie. W cianie nad wozowni rozchylio si zaraz boniaste okno i przez szparutk wyjrzay na dziedziniec modre oczy. Czech,ktry je dostrzeg, chcia i ku nim, by pokaza ptlik przypity na hemie i poegna si raz jeszcze, ale przeszkodzi mu w tym ksidz Kaleb i stary Tolima, ktrzy zeszli umylnie, aby mu udzieli rad na drog. - Jed na dwr ksicia Januszowy - rzek ksidz Kaleb. -Moe i rycerz Mako tam wstpi. W kadym jednak razie wieci pewnych zasigniesz, bo tam znajomkw cinie brak. Drogi te stamtd na Litw znajome i o przewodnika przez puszcz atwo. Chcesz-li na pewno do pana Zbyszka dojecha, to wprost na mujd nie jed, botam jest przegroda pruska, jeno jed przezLitw. Bacz, e i mujdzini mog ci zabi, nim zakrzykniesz, kto jest, a inna sprawa bdzie, jeli od strony kniazia Witolda przyjedziesz. Zreszt Boe bogosaw tobiei obudwom tamtym rycerzom, obycie w zdrowiu wrcili i dziecko przywieli, na ktr to intencj bd kadego dnia po nieszporach a do pierwszej gwiazdy krzyem lea. - Dzikuj wam, ojcze, za bogosawiestwo - odrzek Hlawa. - Nieatwo to ochwiar z tamtych diabelskichrk yw wydoby, ale przecie wszystko wrku Pana Jezusowych i lepsza nadzieja ni smutek. - Juci lepsza, przeto jej nie trac. Tak... ywie nadzieja, chocia serce i trwogi nieprne... Najgorzej, e sam Jurand, bylejej imi wspomnie, zaraz ku niebiosom palce prostuje, jakby j tam ju widzia. - Jakoe j moe widzie, oczu stradawszy? A ksidz pocz mwi na wp do Czecha, na wp do siebie: - Bywa tak, e gdy komu ziemskie oczy zagasn, ten wanie widzi to, czego inni dojrze nie potrafi. Bywa tak, bywa! Ale i to si rzecz niepodobna widzi, by Bg dopuci krzywdy takiego jagnitka. Bo i c ona choby Krzyakom przewinia? Nic!A niewinne to ci byo jak lelija Boa, a mieku ludziom, a jako ta ptaszyna polna piewajce! Bg dzieci miuje i nad mk ludzk ma lito... Ba! jeli j zabili, to j moe i wskrzesi jako Piotrowina, ktren wstawszy z grobu, dugie potem roki gospodarzy... Jed w zdrowiu i niech rka boska was wszystkich i j piastuj e! To rzekszy, wrci do kaplicy, by msz rann odprawi, a Czech siad na ko, skoni si raz jeszcze przed przytwartymboniastym oknem - i pojecha, bo ju te rozedniao zupenie. Rozdzia XV Ksi Janusz i ksina wyjechali razem z czci dworu na wiosenny potw ryb do Czerska, gdy lubili niezmiernie to widowisko i mieli je sobie za najprzedniejsz zabaw. Dowiedzia si jednak Czech od Mikoaja z Dugolasu wielurzeczy wanych, tyczcych si zarwno spraw prywatnych, jak i wojny. Dowiedzia si wic naprzd, e rycerz Mako widocznie poniecha zamiaru jechania na mujd prosto przez "prusk przegrod", gdy przed kilku dniami by w Warszawie, gdzie zasta jeszcze obojga ksistwa. O wojnie potwierdzi stary Mikoaj te wszystkie wieci, ktre Hlawa sysza w Szczytnie. Caa mujd podniosa si przeciw Niemcom jak jeden m, a knia Witold nie tylko e ju Zakonowi przeciw nieszczsnym mujdzinom nie pomaga, ale nie wypowiadajc jeszcze mu wojny i udzc go ukadami, zasila wszelako mujd pienidzmi, ludmi, komi, zboem. Tymczasem tak on, jak Krzyacy sali postw do papiea, do cesarza i do innych panw chrzecijaskich, zarzucajc sobie wzajem wiaroomstwo, niewierno i zdrad. Ze strony wielkiego kniazia pojecha z tymi listami mdry Mikoaj ze Rniewa, ktry umia rozpltywa nici namotane przez przebiego krzyack, dowodnie wykazujc niezmierne krzywdy krain litewskich i mujdzkich. Tymczasem, gdy na sejmie wileskim wzmocniy si jeszcze zwizki midzy Litw a Polsk, potruchlay serca krzyackie, atwo byo bowiem przewidzie, e Jagieo, jako zwierzchni pan wszystkich ziem bdcych pod wadz kniazia Witolda, stanie w razie wojny po jego stronie. Hrabia Jan Sayn, komtur grudzidzki, i hrabia Schwartzburg,gdaski, wyjechali z rozkazu mistrza do krla z zapytaniem, czego si maj od niegospodziewa. Nic im krl nie rzek, chocia mu dary przywieli: cige krzeczoty i drogie naczynia. Wic zagrozili wojn, ale nieszczerze, gdy dobrze wiedzieli, e mistrz i kapitua boj si w duszach strasznej Jagieowej potgi i pragn odwlec dzie gniewu i klski. I rway si jak ni pajcza wszelkie ukady, a rway si zwaszcza z Witoldem.Wieczorem po przyjedzie Hiawy przyszy znw na warszawski zamek wiee nowiny. Przyjecha Bronisz z Ciasnoci, dworzanin ksicia Janusza, ktrego on wysa by poprzednio po wieci na Litw, a z nim dwch znacznych litewskich kniaziw z listami od Witolda i od mujdzinw. Nowiny byy grone. Zakon gotowa si do wojny. Wzmacniano zamki, mielono prochy, krzesano kule kamienne, cigano ku pograniczu knechtw i rycerstwo, a lejszeoddziay jazdy i piechoty wpaday ju w granice Litwy i mujdzi od strony Ragnety, od Gotteswerder i innych zamkw brzegowych. Ju po gstwach lenych, ju w polach, ju po wsiach rozlegay si okrzyki wojenne, a wieczorami ponad ciemnym morzem lasw wieciy uny poaru. Witold przyj wreszcie mujd w jawn opiek, wysa swych rzdcw, a wodzem zbrojnemu ludowi ustanowi synnego z mstwa Skirwoi. w wpada do Prus, pali, niszczy, pustoszy. Sam ksi przymkn wojsko ku mujdzi, niektre zamki opatrzy, inne, jak na przykad Kowno, zniszczy, aby nie stay si oparciem Krzyakom, i nie byo ju tajno nikomu, e gdy nadejdzie zima, a mrz popta mokrada i bota, albo nawet wczeniej, jeli lato bdzie suche, pocznie si wojna wielka, ktra ogarnie wszystkie litewskie, mujdzkie i pruskie krainy, gdybyza krl w pomoc Witoldowi przybiea, tedy musi nastpi dzie, w ktrym fala niemiecka albo drugie p wiata zaleje, alboli te, odbita, cofnie si na dugie wiekiw dawniej zajte oysko. Lecz to nie zaraz jeszcze miao nastpi. Tymczasem po wiecie rozlega si jk i woanie o sprawiedliwo. Czytano list nieszczsnego narodu w Krakowie i w Pradze, i na dworze papieskim, i w innych krlestwach zachodnich. Do ksicia Janusza przywieli to otwarte pismo owi bojarzynkowie, ktrzy z Broniszem z Ciasnoci przybyli. Niejeden wic z Mazurwmimo woli maca korda przy boku i rozwaa w duszy, czyby z wasnej ochotypod znak Witoldowy si nie zacign. Wiedziano, ze rad by wielki knia hartownej lechickiej szlachcie, rwnie zaartej w boju jak litewscy i mujdzcy bojarzynowie, a wicej wiczonej i lepiej zbrojnej. Niektrych popychaa te i nienawi do starych wrogw lechickiego plemienia, a innych lito. "Suchajcie, suchajcie! - woali do krlw, ksit i wszystkich narodw mujdzini. - Wolnym ci my byli i szlachetnej krwi ludem, a Zakon chce nas w niewolnikw przemieni! Nie dusz on naszych szuka, lecz ziemi i dostatkw. Ju ndza nasza taka, e nam chyba ebra lub rozbija! Jakoe im wod chrztu nas obmywa, gdy sami nie maj rkczystych! My chcemy chrztu, ale nie krwi imieczem. i chcemy wiary, ale jeno takiej, jakiej zacni monarchowie, Jagieo i Witold,nauczaj. Suchajcie i ratujcie nas, bo giniemy! Nie chce nas Zakon chrzci, by nasuciemia atwiej; nie ksiy, lecz zasie katw nam posya. Ju ule nasze, ju stada, ju wszystkie pody ziemi nam zabrali; ju nam ni ryby owi, ni zwierza bi w puszczach nie wolno! Bagamy! suchajcie, bo oto zgili nam wolne drzewiej karki do robt nocnych przy zamkach, dzieci nam jako zakadnikw uwieli, a ony i crki w oczach mw i ojcw bezczeszcz. Nam suszniej naleaoby jcze ni mwi! Rodziny naszeogniem popalili, panw do Prus uwieli, wielkich ludzi: Korkucia, Wassygina, Swolka i Sgaj, potracili - i jako wilcy krew nasz opi. O, suchajcie! Przecie my ludzie, nie zwierzta, przeto woamy do Ojca witego, by nas przez polskich biskupw chrzci kaza, gdy ca dusz chrztu pragniemy, ale chrztu wod aski, nie ywkrwi zniszczenia". Tak i tym podobnie skaryli si mujdzini. wic gdy ich skargi i na mazowieckim dworze usyszano, zaraz kilku rycerzy i dworzan postanowio i im w pomoc, rozumiejc, e ksicia Janusza nawet i pyta o pozwolenie nie trzeba, choby z tego powodu, e ksina jest rodzon siostr Witolda. Zawrzay te powszechnymgniewem serca, gdy dowiedziano si od Bronisza i bojarzynkw, e wielu szlachetnych modziankw mujdzkich bdcych zakadnikami w Prusiech, nie mogc znie pohabienia i okruciestw, jakich dopuszczali si nad nimi Krzyacy, poodbierao sobie ycie. Hlawa cieszy si za z tej ochoty mazowieckiego rycerstwa, myla bowiem, e im wicej ludzi z Polski pocignie do ksicia Witolda, tym wojna rozgorzeje wiksza i tym pewniej mona bdzie czegoprzeciw Krzyakom dokaza. Cieszyo go take i to, e zobaczy Zbyszka, do ktrego si przywiza, i starego rycerza Maka, oktrym mniema, e godzien widzenia przy robocie, a razem z nim nowe dzikie kraje, nieznane miasta, nie widziane dotychczas rycerstwo i wojska, wreszcie samego ksicia Witolda, ktrego sawa szeroko wwczas rozbrzmiewaa po wiecie. I w tej myli postanowi jecha "wielkimi i pilnymi drogami", nie zatrzymujc si nigdzie duej, ni byo dla wypoczynku koniom potrzeba. Owi bojarzynkowie, ktrzyz Broniszem z Ciasnoci przybyli, i inni Litwini znajdujcy si na dworcu ksiny, wiadomi drg i przej wszelkich, mieli prowadzi jego i ochotniczych rycerzy mazowieckich od osady do osady, od grodu do grodu i przez guche, niezmierne puszcze, ktrymi wiksza cz Mazowsza i Litwy, i mujdzi bya pokryta. Rozdzia XVI W lasach o mil na wschd za Kownem, ktre sam Witold zniszczy, stay gwne siy Skirwoiy, przerzucajc si w razie potrzeby byskawic z miejsca na miejsce, czynic szybkie wyprawy bd to w granicepruskie, bd na zamki i zameczki bdce jeszcze w rku krzyackim i podsycajc pomie wojny w caej kramie. Tam to znalaz wiemy giermek Zbyszka, a przy nimi Maka, ktry by dopiero przed dwoma dniami przyjecha. Po przywitaniu si ze Zbyszkiem przespa Czech ca noc jak zabity i dopiero na drugi dzie wieczorem poszed powita starego rycerza, ktry bdc strudzon i zy, przyj go gniewliwie, pytajc, dlaczego wedle rozkazania w Spychowie nie zosta - i udobrucha si nieco dopiero wwczas, gdyw, znalazszy sposobn chwil, w ktrej Zbyszka nie byo w namiocie, usprawiedliwi si przed nim wyranym rozkazem Jagienki. Powiedzia te, e prcz rozkazu i prcz przyrodzonej ochoty do wojny przywioda go take w t stron ch, by w razie czego pchn zaraz goca z wiadomoci do Spychowa. "Panienka - mwi - ktra madusz jak anio, sama przeciw wasnemu dobru modli si za Jurandwn. Ale wszystkiemu musi by koniec. Jeli Jurandwna nie yje, to niech Bg da jej wiato wiekuist, bo bya jako jagni niewinne, ale jeli si odnajdzie, to trzeba panienk jako najprdzej zawiadomi, aby wraz jechaa precz ze Spychowa, nie za dopiero po powrocie Jurandwny, jakoby wypdzona, ze sromot a wstydem". Mako sucha tego z niechci, powtarzajc od czasu do czasu: "Nic ci do tego". Ale Hlawa, postanowiwszy mwi otwarcie, wcale si tym nie tropi i w kocu rzek: - Lepiej byo pannie w Zgorzelicach ostawa i na nic bya ta podr. Wmawialimy w niebog, e Jurandwna junie ywie, a moe si pokaza inaczej. - A kto opowiada, e nie ywie, jeeli nie ty? - zapyta z gniewem Mako. - Trzeba byo trzyma jzyk za zbami. Ja za zabraem j, bo si baa Cztana i Wilka. - Pozr to tylko by - odpowiedzia giermek. - Moga siedzie w Zgorzelicach bezpiecznie, bo oni by tam sobie wzajem przeszkadzali. Ale balicie si, panie, eby w razie mierci Jurandwny nie omina pana Zbyszka i panienka, i dlategocie j zabrali. - Ce tak zhardzia? Zali to ju rycerz pasowany, nie suga? - Sugam ci jest, ale suga panny, przeto dbam, aby jej haba nie spotkaa. A Mako zamyli si pospnie, gdy nie byz siebie rad. Nieraz on ju sobie wyrzuca,e zabra Jagienk ze Zgorzelic, czu bowiem, e w kadym razie w takim podwoeniu Jagienki Zbyszkowi bya jakowa dla niej ujma, a na wypadek, gdybyDanusia si odnalaza - wicej ni ujma. Czu rwnie, e w hardych sowach Czecha tkwi prawda, bo cho Jagienk zabra dlatego, by j do opata odwie, si ay si we Ap 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AA`P ca+N Zbycc)Icd8~-mg jednak, dowiedziawszy si o jego mierci, w Pocku j zostawi, a tymczasem on j a do Spychowa przywiz, by w razie czego blisko przy Zbyszku bya. - Dy mnie to do ba nie przyszo - rzek jednak, chcc siebie i Czecha stumani -jeno sama si jecha napara. - Juci si napara, bomy w ni wmwili, e tamtej nie ma na wiecie, a e braciom bezpieczniej byo bez niej ni z ni -wic i pojechaa. - Ty wmwi! - zakrzykn Mako. - Ja - i moja wina. Ale teraz musi si pokaza, jako jest. Trzeba, panie, co wskra. Inaczej - lepiej pogimy. - Co tu wskrasz - rzek z niecierpliwociMako - z takim wojskiem, w takiej wojnie!... Bdzie-li co lepszego, to dopiero wlipcu, bo dla Niemcw dwie s pory wojenne: zim i suchym latem, a teraz to si jeno tli, nie pali. Knia Witold podobno doKrakowa pojecha krlowi si opowiedzie ipozwolestwo a pomoc jego sobie zjedna. - S przecie w pobliu zamki krzyackie. Gdyby cho ze dwa zdoby, znalelibymy moe Jurandwn albo wiadomo ojej mierci. - Albo i nic. - W t stron j przecie Zygfryd wywiz. Powiadali to nam i w Szczytnie, i wszdy, i samimy tak myleli. - A widziae to wojsko? Wyjde za namioti spjrz. Niektrzy paki jeno maj, a niektrzy miedziane miecze po pradziadach. - Ba! Jako syszaem, chopy do bitki dobre! - Ale nie im z goymi brzuchami zamkw dobywa, zwaszcza krzyackich. Dalsz rozmow przerwao im przybycie Zbyszka i Skirwoiy, ktry by wodzem mujdzinw. By to m maego wzrostu, ale krzepki w sobie i barczysty. Pier posiada tak wypuk, e prawie wygldaana garb, i niezmiernie dugie, sigajce prawie do kolan rce. W ogle przypomina Zyndrama z Maszkowic, synnego rycerza, ktrego Mako i Zbyszko poznali swego czasu w Krakowie, mia bowiem rwnie ogromn gow i takie same pakowate nogi. Mwiono o nim take, e dobrze rozumia si na wojnie. Wiek ycia zbieg mu w polu przeciw Tatarom, z ktrymi dugie lata walczy na Rusi, i przeciw Niemcom, ktrych nienawidzi jak zarazy. W tych wojnach nauczy si po rusisku, a potem na dworze Witoldowym nieco po polsku; po niemiecku umia, a przynajmniej powtarza tylko trzy wyrazy: ogie, krew i mier. W swojej ogromnej gowie mia zawsze peno pomysw i podstpw wojennych, ktrych Krzyacy nieumieli ani przewidzie, ani im zapobiega - dlatego bano si go w pogranicznych komturiach. - Mwilimy o wyprawie - rzek z niezwykym oywieniem do Maka Zbyszko -i dlategomy tu przyszli, bycie te swoje dowiadczone zdanie rzekli. Mako usadzi Skirwoi na sosnowym pniaku pokrytym niedwiedzi skr, nastpnie kaza przynie czeladzi stgiewk miodu, z ktrej poczli czerpa rycerze blaszankami i pi, gdy za pokrzepili si godnie, dopiero Mako zapyta: - Chcecie wypraw uczyni albo co? - Zamki Niemcom okurzy... - Ktren? - Ragnet albo Nowe Kowno. - Ragnet - rzek Zbyszko. - Cztery dni temu bylimy pod Nowym Kownem i pobili nas. - To wanie - rzek Skirwoio. - Jake to? - Dobrze. - Poczekajcie - rzek Mako - bo ja tutejszej krainy nie znam. Gdzie jest Nowe Kowno, a gdzie Ragneta? - Std do Starego Kowna niespena mila - odpowiedzia Zbyszko - a od Starego do Nowego te mila. Zamek jest na wyspie. Onegdaj chcielimy si przeprawi, ale pobili nas u przeprawy. cigali ci nas p dnia, a utailimy si w tych lasach, a wojsko tak si rozproszyo, e niektrzy dopiero dzi nad ranem si znaleli. - A Ragneta? Skirwoio wycign swe dugie jak garami na pnoc i rzek: - Daleko! daleko... - Wanie dlatego, e daleko! - odpar Zbyszko. - Spokj tam wokoo, bo co byo zbrojnych ludzi z tej strony granicy, to cigno ku nam. Nie spodziewaj si tam teraz Niemcy adnej napaci, wic na ubezpieczonych uderzym. - Susznie prawi - rzek Skirwoio. Makoza spyta: - Zali mylicie, e bdzie mona i zamku doby? Na to Skirwoio potrzsn gow na znakprzeczenia, a Zbyszko odpowiedzia: - Zamek mocny, wic chybaby wypadkiem. Ale krain spustoszym, wsie i miasta popalim, spy poniszczym, a co nade wszystko jecw nabierzemy, midzy ktrymi mog by ludzie znaczni, a takich chtnie Krzyacy wykupuj alboli te wymieniaj... Tu zwrci si do Skirwoiy: - Samicie, kniaziu, przyznali, e susznie prawi, a teraz rozwacie jeno: Nowe Kowno na wyspie. Ni tam wsi nie poburzym,ni stad nie zagarniem, ni jecw nie nabierzem. I przecie dopiero co nas tam pobili. Ej! pjdmy lepiej tam, gdzie si nas teraz nie spodziewaj. - Kto pobije, ten si napaci najmniej spodziewa - mrukn Skirwoio. Lecz tu zabra gos Mako - i pocz popiera zdanie Zbysz-kowe, zrozumia bowiem, e modzianek ma wiksz nadziej dowiedzie si czego pod Ragnet ni pod Nowym Kownem -i e pod Ragnet atwiej bdzie przede wszystkim schwyta jakiego znacznego jeca, ktry by mg posuy na wymian. Mniema take, e wkadym razie lepiej jest i dalej i wychyn niespodzianie w kraj mniej strzeony ni porywa si na wysp od przyrodzenia obronn, a strzeon prcz tego przez silny zamek i zwycisk zaog. Jako za czek dowiadczony w wojnie, mwi jasno i przytacza tak walne powody, e kadego mg przekona. Tamcisuchali go te uwanie. Skirwoio porusza kiedy niekiedy wzniesionymi brwiami jakby na znak przytakiwania, chwilami pomrukiwa: "Susznie prawi!" -wreszcie wsun sw ogromn gow midzy szerokie ramiona, tak e wyglda cakiem jak garbaty, i zamyli si gboko. Lecz po pewnym czasie wsta - i nic nie mwic, pocz si egna. - A jakoe, kniaziu, bdzie? - spyta go Mako - dokd ruszym? w za rzek krtko: - Pod Nowe Kowno. I wyszed z namiotu. Mako i Czech spogldali czas jaki ze zdziwieniem na Zbyszka, po czym stary rycerz uderzy si domi po udach i zawoa: - Tfu! c to za pie!... To niby sucha, sucha, a potem swoje. al gby drze!... - Syszaem ci ja o nim, e taki jest - odrzek Zbyszko -a po prawdzie, to i cay tu nard uporczywy jako mao ktry. Cudzego zdania wysucha, a potem jakoby kto na wiatr dmucha. - To czego pyta? - Bomy pasowani rycerze i dlatego eby kad rzecz na dwie strony rozway. Ale gupi on nie jest. - Pod Nowym Kownem te moe najmniej si nas spodziewaj -zauway Czech - wanie dlatego, e dopiero co was pobili. W tym mia ci on suszno. - Pjdmy obaczy tych ludzi, ktrym ja przywodz - rzek Zbyszko, ktremu duszno byo w namiocie - trzeba im zapowiedzie, aby za byli gotowi. I wyszli. Na dworze noc ju zapada zupena, chmurna i ciemna, rozwiecona tylko przez ogniska, przy ktrych siedzieli mujdzini. Rozdzia XVII Dla Maka i dla Zbyszka, ktrzy suc poprzednio u Witolda, napatrzyli si do sytalitewskim i mujdzkim wojownikom, widok obozowiska nie przedstawia nic nowego; ale Czech patrza na nich z ciekawoci, rozwaajc sobie zarazem w umyle, czegood takich ludzi mona w bitwie oczekiwa, iporwnywajc ich z polskim i z niemieckim rycerstwem. Obz sta w nizinie otoczonej borem i bagnami, zatem ubezpieczon zupenie od napadu, albowiem adne inne wojsko nie zdoaoby przebrn przez owezdradliwe mokrada. Sama nizina, na ktrejstay szaasy, bya take grzska i botnista, lecz oni, nakrzesawszy jodowych i sosnowych gazek, przyrzucilij nimi tak grubo, e spoczywali jakby na najsuchszym miejscu. Kniaziowi Skirwoille sklecono naprdce co w rodzaju "numy", czyli chaty litewskiej z ziemi i drewnianych nie ociosanych bierwion, dla znaczniejszychludzi uwito z gazi kilkadziesit szaasw,pospolici za wojownicy siedzieli koo ognisk, pod goym niebem, majc ochron przeciw zmianom pogody i ddom tylko w kouchach i skrach, ktre na nagim ciele nosili. W obozie nikt nie spa jeszcze, albowiem ludzie, nie majc po ostatniej porace nic do roboty, sypiali we dnie. Niektrzy siedzieli lub leeli wok jasnych ognisk podsycanych suszem i gami jaowca, inni grzebali w przygasych ju i zasutych popioem watrzyskach, od ktrychrozchodzi si zapach pieczonej rzepy, zwykego pokarmu Litwinw, i swd przypalonych misiw. Midzy ogniskami widniay stosy broni poskadane blisko, takaby w danym razie atwo byo kademu za swj or pochwyci. Hlawa przypatrywa si z ciekawoci oszczepom o grotach wskich i dugich, wykutych z hartownego elaza, kicieniom uczynionym z modych dbczakw, w ktre ponabijano krzemieni lub gwodzi, okszom o trzonkach krtkich, podobnym do polskich toporw, ktrymi posugiwali si jezdni, i okszom o trzonkach tak niemal dugich jak u berdyszw, ktrymi walczyli piesi. Trafiaysi midzy nimi i miedziane, pochodzce z dawnych czasw, kiedy elazo w maym jeszcze byo uyciu w tych zapadych stronach. Niektre miecze byy rwnie z miedzi, ale wikszo z dobrej, dostarczanej z Nowogrodu, stali. Czech bra w rk oszczepy, miecze, oksze, smoliste, praone w ogniu uki i przy blasku pomienia bada ich doskonao. Koni niewiele byo przy ogniskach, gdy stada pasy si opodal w lasach i na kachpod stra czujnych koniuchw, ale e znaczniejsi bojarowie chcieli mie swoje rumaki na zawoanie, przeto byo ich w obozie kilkadziesit, ktre niewolnicy pascy karmili z rki u toku. Hlaw zdumieway kudate ciaa tych rumakw, nadzwyczaj drobnych, o potnych karkach i w ogle tak dziwnych, e zachodni rycerze poczytywali je za jakie cakiem odmienne zwierzta lene, wicej do jednorocw ni do prawdziwych koni podobne. -Na nic tu wielkie, bojowe ogiery - mwi dowiadczony Mako, wspominajc swoje dawne suby u Witolda - bo wielki zaraz wmakach ugrznie, a tutejszy chmyz przejdzie wszdy, tak prawie jako i czowiek. - Ale w polu - odrzek Czech - tutejsze wielkim niemieckim nie dostoj. - Juci nie dostoj. Za to nie ucieknie Niemiec przed mujdzinem ani te go nie zgoni, bo te s tak wanie cige albo i ciglejsze ni tatarskie. - A wszelako dziwno mi to jest, bo com widzia jecw Tatarw, ktrych rycerz Zych do Zgorzelic przyprowadzi, to chopybyy niedue i takiego byle ko udwignie, ato lud rosy. Lud za istotnie by dorodny. Przy blasku ognia wida byo spod skr i kouchw szerokie piersi i tgie ramiona. Chop w chopa suchy by, ale kocisty i dugi, w ogle za wzrostem ludzie ci przewyszali mieszkacw innych krain litewskich, albowiem siedzieli na ziemiach lepszych i obfitszych, w ktrych gody, trapice kiedyniekiedy Litw, rzadziej daway si we znaki. Natomiast dzikoci przewyszali jeszcze Litwinw. W Wilnie by dwr wielkoksicy, do Wilna cigali ksia ze Wschodu i Zachodu, przychodziy poselstwa, napywa kupiec zagraniczny, przez co mieszkaniec miasta i okolicy oswaja si nieco z obczyzn; tu cudzoziemiec zjawia si tylko pod postaciKrzyaka lub Mieczowego Kawalera, nioscych w guche lene osady ogie, niewol i chrzest z krwi, wic wszystko tu byo grubsze, surowsze i bardziej do dawnych czasw zblione, bardziej przeciwnowociom zawzite; starszy obyczaj, starszy tryb wojowania, a i pogastwo uporczywsze, dlatego e czci Krzya naucza nie agodny zwiastun Dobrej Nowiny z mioci apostoa, lecz zbrojny niemiecki mnich z dusz kata. Skirwoio i znaczniejsi kniazie a bojarzynybyli ju chrzecijanami, albowiem poszli za przykadem Jagiey i Witolda. Inni, nawet najprostsi i najdziksi wojownicy, nosili w piersiach guche poczucie, e nadchodzi mier i skon dawnemu wiatu, dawnej ich wierze. I gotowi byli pochyli gowy przed Krzyem, byle tego Krzya nie wznosiy niemieckie nienawistne rce. "My prosimy chrztu - woali do wszystkich ksit i narodw - lecz wspomnijcie, e ludzie jestemy, nie zwierzta, ktre mona darowa, kupi i przeda". Tymczasem, gdydawna wiara gasa, jak ganie ognisko, do ktrego nikt drew nie przyrzuca, a od nowej odwracay si serca wanie dlatego, e wmuszaa j niemiecka przemoc, rodzia si w ich duszach pustka,niepokj i al po przeszoci, i gboki smutek. Czech, ktry od dziecka zrs si zwesoym gwarem onierskim, z pieniami iszumn muzyk, widzia po raz pierwszy wyciu obz tak cichy i pospny. Ledwie gdzieniegdzie, przy dalszych od Skirwoiowej numy ogniskach, sycha byo odgos fujarki lub piszczaki, albo sowa przyciszonej pieni, ktr piewa "burtini-kas". Wojownicy suchali z pochylonymi gowami i oczyma utkwionymi w zarzewie. Niektrzy siedzieli w kucki wedle ognia, majc okcie wsparte na kolanach, a twarze ukryte w doniach, okryci skrami, podobni do drapienych zwierzt lenych. Lecz gdy podnosili ku przechodzcym rycerzom gowy, blask pomienia owieca twarze agodne i niebieskie renice, wcale nie srogie ni drapiene, ale tak raczej patrzce, jak patrz smutne i pokrzywdzone dzieci. Na kracach obozowiska leeli na mchach ranni, ktrych zdoano unie z ostatniej bitwy. Wrbici, tak zwani "abdarysy" i "sejtonowie", mruczeli nad nimi zaklcia lubopatrywali ich rany, przykadajc na nie znane sobie zioa gojce, a oni leeli w milczeniu, znoszc cierpliwie bl i mki. Z gbin lenych, od strony polan i ugw, dochodzio powistywanie koniuchw, kiedy niekiedy podnosi si wiatr, przysaniajc dymami obozowisko i napeniajc szumem br ciemny. Ale noc czynia si coraz pniejsza, wic ogniska poczy mdle i gasn i cisza zapada jeszcze wiksza, potgujc owe wraenie smutku i jakby pognbienia. Zbyszko wyda rozkazy gotowoci ludziom, ktrym przywodzi i z ktrymi atwo mg si rozmwi, albowiem bya midzy nimi gar Poocczan, po czym zwrci si do swego giermka i rzek: - Napatrzye si do woli, a teraz czas wrci pod namiot. - Juci si napatrzyem - odpowiedzia giermek - alem nie bardzo rad z tego, com widzia, bo zaraz zna, e to pobici ludzie. - Dwa razy: cztery dni temu przy zamku i onegdaj u przeprawy. A teraz chce si Skirwoille trzeci raz tam i, by trzeciej poraki dozna. - Jake, to on nie rozumie, e z takim wojskiem przeciw Niemcom nie wskra? Powiada mi to ju rycerz Mako, a teraz isam miarkuj, e liche to musz by i do bitki pachoki. - I w tym si mylisz, bo to lud chrobry jak mao ktry w wiecie. Jeno si kup bezadn bij, a Niemcy w szyku. Jeli si uda szyk rozerwa, to czciej mujdzin Niemca ni Niemiec mujdzina pooy. Ba, ale tamci to wiedz i tak si zwieraj, e jako ciana stoj. - A ju o zamkw dobywaniu to pewnie nie ma co i myle -rzek Czech. - Bo nijakiego sprztu do tego nie ma - odpowiedzia Zbyszko. - Sprzt ma knia Witold i pki ku nam nie nadcignie, nie ugryzem adnego zamku, chybaby trafunkiem albo zdrad. Tak rozmawiajc, doszli do namiotu, przed ktrym pon duy, podsycany przez czelad ogie, a w nim kopciy si przygotowane przez czelad misiwa. W namiocie chodno byo i wilgotno, wic rycerze, a z nimi i Hlawa, pokadli si przed ogniem na skrach. Za czym, posiliwszy si, prbowali zasn, lecz nie mogli, Mako przewraca si z boku na bok, a nastpnie ujrzawszy, e Zbyszko siedzi przed pomieniem, otoczywszy ramionami kolana, zapyta: - Suchaj! Dlaczego ty radzi i daleko pod Ragnet, nie tu blisko pod ten Gotteswerder? Co masz w tym? - Bo tak mi co do duszy gada, e Danuka jest w Ragnecie -i tam si mniej strzeg nitu. - Nie byo czasu si rozgada, bom i sam by utrudzon, i ty ludzi po boru po klsce zbiera. Ale teraz mwe, jako jest: chcesz-li ty zawsze tej dziewki szuka? - Dy to nie adna dziewka, jeno moja niewiasta -odpowiedzia Zbyszko. Nastao milczenie, albowiem Mako rozumia dobrze, e nie masz na to odpowiedzi. Gdyby Danuka bya dotychczas pann Jurandwn, byby niechybnie stary rycerz namawia bratanka, by jej poniecha, ale wobec witoci sakramentu poszukiwanie stawao si prost powinnoci i Mako nie byby nawet zadawa takiego pytania, gdyby nie to, e nie bdc obecny ni na lubie, ni na weselu,mimowiednie uwaa Jurandwn zawsze zadziewk. - Juci! - rzek po chwili. - Ale o com przezta odwie, si ay si we Ap 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AAePcf? `g?ch+ci9%te dwa dni mia czas si spyta, tom si spyta, i rzeke mi, e nic nie wiesz. - Bo nic nie wiem, jeno to, e chyba gniew boski jest nade mn. Wtem Hlawa przypodnis si z niedwiedziej skry, siad i nastawiwszy uszu, pocz sucha pilnie a ciekawie. A Mako rzek: - Pki sen nie zmorzy, gadaj: co widzia, co robi i co wskra w Malborgu ? Zbyszko odgarn wosy, ktre dawno nie podcinane z przodu, spaday mu a na brwi, chwil posiedzia w milczeniu, po czym j mwi: - Daby Bg, abym ja tyle mg wiedzie o mojej Danuce, ile wiem o Malborgu. Pytacie, com tam widzia? Widziaem potg krzyack niezmiern, przez wszystkich krlw i przez wszystkie narody wspomagan, z ktr nie wiem, czyli kto w wiecie mierzy si zdoa. Widziaem zamek, jakiego chyba i sam cesarz rzymski nie ma. Widziaem skarby nieprzebrane, widziaem zbroje, widziaemmrowie ornych mnichw, rycerzy i knechtw -i relikwie jakby u Ojca witego w Rzymie, i mwi wam, e ae dusza zdrtwiaa we mnie, bom sobie pomyla: gdzie si tam komu na nich porywa? kto ich zmoe? kto si im oprze? kogo ich sia nie przeamie? - Nas! zatracona ich ma! - zawoa, nie mogc wytrzyma, Hlawa. Makowi dziwne wyday si take sowa Zbyszka, wic cho chciao mu si pozna wszystkie przygody modzianka, jednake przerwa mu i rzek: - A to zapomnia o Wilnie? A mao to razy zderzalimy si z nimi tarcz o tarcz i bem o eb! A to zabaczy, jako im niesporo bywao ku nam - i jak na zatwardziao nasz narzekali: e to nie do byo konia zapoci i kopi pokruszy, jeno trza byo cudze gardo wzi albo swoje da! Byli tam przecie i gocie, ktrzynas pozywali - a wszyscy z hab odeszli. Ce to tak zmik? - Nie zmikem ja, bom si i w Malborgu potyka, gdzie te i na ostre gonili. Ale wy ich wszystkiej potgi nie znacie. Lecz staryrozgniewa si. - A ty znasz-li ca moc polsk? Widziae wszystkie chorgwie w kupie? Nie widziae. A ich potga na krzywdzie ludzkiej i na zdradzie stoi, bo tam i pidzi ziemi nie ma, ktra by bya ich. Przyjli ci ich ksita nasi, jak si ubogiego w dom przyjmuje -i obdarowali, a oni, porsszy w moc, poksali t rk, co ich ywia, jako psi bezecni i wciekli. Ziemi zagarnli,miasta zdrad pobrali i ot ich moc! Ale choby wszyscy krlowie wiata szli im w pomoc - nadejdzie dzie sdu i pomsty. - Skorocie mi kazali gada, com widzia, ateraz si gniewacie, to wolej zaniecham - rzek Zbyszko. Mako za sapa przez jaki czas gniewnie,po chwili jednak uspokoi si i rzek: - Albo to raz tak bywa! Stoi ci w lesie chojar jako wiea sroga, mylaby, e wiek wiekw postoi, a stukniesz w niego godnie obuchem, to ci si pustk obezwie. Iprchno si w nim sypie. Taka to i krzyacka moc! Ale jam ci kaza gada, corobi i co wskra. Gonie tam na ostre -powiadasz? - Goniem. Hardo i niewdzicznie ci mnie tam z pocztku przyjli, bo byo im ju wiadomo, em si z Rotgierem potyka. Moe i przygodzioby mi si co zego, jeno em z listem od ksicia przyjecha i pan Lorche, ktrego oni szanuj, od ich zoci mnie broni. Ale potem przyszy uczty i gonitwy, w ktrych Pan Jezus mi pobogosawi. Tocie syszeli, e mnie brat mistrzw Ulryk pokocha - i da mi rozkaz od samego mistrza na pimie, aby mi Danuk wydali? - Powiadali nam ludzie - rzek Mako - ie poprg mu pk przy siedle, co ty, widzcy, nie chciae na niego uderza. - Juci, podniosem kopi w gr, a on mnie od tej pory pokocha. Hej, miy Boe! srogie mi pisma dali, z ktrymi mogem od zamku do zamku jedzi i szuka. Ju mylaem, e koniec mojej biedy i mego frasunku - a teraz ot, tu siedz, w dzikiej stronie, bez rady nijakiej, w strapieniu i smutku, a co dzie ci mi gorzej i tskniej...Tu umilk na chwil, po czym rzuci z caejmocy wirem w ogie, a iskry posypay si z poncych gowni, i rzek: - Bo jeli ta nieboga jczy tu gdzie w jakim zamku, a myli, em jej zahaczy, to niechby mnie naga mier nie mina! I tyle w nim si widocznie zapieko zniecierpliwienia i blu, e j znw rzucawirami w ogie jak gdyby nagym, lepym blem uniesion, a oni zdumieli si bardzo, nie przypuszczali bowiem, eby tak kocha Danuk. -Pohamuj si? - zawoa Mako. - Jakoe byo z onym glejtem? Zali komturowie nie chcieli rozkazw mistrza sucha? - Pohamujcie si, panie - rzek Czech - Bg was pocieszy -moe wkrtce. Zbyszkowi za zy bysy w renicach, ale uspokoi si nieco i rzek: - Otwierali odmiece zamki i wizienia. Byem wszdy, szukaem! A wybucha ta wojna - i w Gierdawach powiedzia mi wjt von Heideck, e wojenne prawo inne i e glejty wydane w czasie pokoju nic nie znacz. Pozwaem go zaraz, ale nie stan i z zamku mnie wyen kaza. - A w innych? - spyta Mako. - Wszdy to samo. W Krlewcu komtur, ktry jest zwierzchnikiem gierdawskiego wjta, nie chcia nawet czyta mistrzowego pisma, mwic, e wojna, wojn - i gow, pki caa, kaza mi preczunosi. Pytaem i gdzie indziej - wszdy to samo. - To teraz rozumiem - rzek stary rycerz. - Widzc, e nic nie wskrasz, wolae tu przyj, gdzie chocia pomsta moe si zdarzy. - Tak jest - odpowiedzia Zbyszko. - Mylaem take, e jecw nabierzem i moe zamkw kilka ogarniem; ale oni nie umiej zamkw zdobywa. - Hej, przyjdzie sam knia Witold, to bdzieinaczej. - Daj go Bg. - Przyjdzie. Syszaem na mazowieckim dworze, e przyjdzie, a moe i krl z nim razem z ca potg polsk. Lecz dalsz rozmow przerwao im przyjcie Skirwoiy, ktry wychyli si niespodzianie z cienia i rzek: - W pochd ruszamy. Usyszawszy to, rycerze powstali ywo na nogi, Skirwoio za zbliy ku ich twarzomswoj ogromn gow i rzek przyciszonymgosem: - S nowiny: id do Nowego Kowna posiki. Dwch rycerzy prowadzi knechtw, bydo i spy. Zaskoczym im. - To przejdziem Niemen? - zapyta Zbyszko.- Tak. Wiem brd. - A w zamku wiedz o posikach. - Wiedz i wyjd im na spotkanie, ale na tych uderzycie wy. I pocz im objania, gdzie maj si zasadzi, tak aby niespodzianie uderzy na tych, ktrzy pokwapi si z zamku. Chodzio mu o to, byjednoczenie stoczy dwie bitwy i pomci ostatnie poraki, co mogo si uda tym atwiej, e po wieym zwycistwie nieprzyjaciel czu si zupenie bezpieczny. Wic wskaza im miejsce i czas, w ktrym mieli tam zdy, a reszt zda na ich mstwo i przemylno. Oni za uradowali si w sercach, gdy zaraz poznali, e mwido nich wojownik dowiadczony i sprawny. Skoczywszy, kaza im i za sob i wrci do swej numy, w ktrej czekali ju na niego kniaziowie i bojarzyni setnicy. Tampowtrzy rozkazy, wyda nowe, a wreszcie podnisszy do ust piszczak, wyrzebion z wilczej koci, wyda donony i przeraliwy wist, ktry usyszano od jednego do drugiego koca obozu. Na w odgos zakotowao si co wedle przygasych ognisk; tu i wdzie poczy strzela iskry, potem bysny pomyki, ktre rosy i wzmagay si z kad chwil, a przy ich blasku wida byo dzikie postacie wojownikw zbierajcesi koo stosw z broni. Br zadrga i zbudzi si. Po chwili z gbin poczy dochodzi woania koniuchw pdzcych stada ku obozowi. Rozdzia XVIII Doszli rankiem do Niewiay i przeprawili si: kto konno, kto przy ogonie koskim, kto na pku z. Poszo to tak prdko, ze a Mako, Zbyszko, Hlawa i ci z Mazurw, ktrzy przyszli na ochotnika, dziwili si sprawnoci tego ludu i teraz dopiero zrozumieli, dlaczego ni bory, ni bagna, ni rzeki nie mogy powstrzyma wypraw litewskich. Wyszedszy z wody, aden nie zewlk odziey, nie zrzuci koucha ni wilczury, jeno suszyli si, nadstawiajc grzbiety socu, a dymio si z nich jak ze smolarni - i po maym wypoczynku ruszyli piesznym pochodem na pnoc. Ciemnym wieczorem dotarli do Niemna. I tuprzeprawa, jako przez rzek wielk a do tego nabrzmia wiosennymi wodami, nie bya atw. Brd, o ktrym wiedzia Skirwoio, zmieni si miejscami w topiel, tak e konie musiay pywa wicej ni na wier stajania. Dwch ludzi unis prd tu przy boku Zbyszka i Czecha, ktrzy na prno chcieli ich ratowa, albowiem z powodu ciemnoci i wzburzonej wody rycho stracili ich z oczu, oni za nie mieliwoa o ratunek, poniewa poprzednio wdz wyda rozkaz, aby przeprawa odbyasi w jak najgbszym milczeniu. Jednake wszyscy inni dotarli szczliwie do drugiegobrzegu, na ktrym przesiedzieli bez ognia do rana. O pierwszym brzasku cae wojsko rozdzielio si na dwa oddziay. Z jednym Skirwoio poszed w gb kraju na spotkanie owych rycerzy prowadzcych posiki do Gotteswerder, drugi powid Zbyszko wstecz ku wyspie, aby zaskoczy ludziom zamkowym, ktrzy naprzeciw tamtym wyj chcieli. Dzie czyni si w grze jasny i pogodny, ale na dole br, gii krze przysonione byy gstym, biaawymoparem, ktry cakiem zakrywa dal. Bya to dla Zbyszka i jego ludzi okoliczno pomylna, albowiem Niemcy cigncy od zamku nie mogli ich z dala dojrze i w porcofn si przed bitw. Mody rycerz rad by z tego niezmiernie i tak mwi do jadcego obok Maka: - Pierwej uderzym si o siebie, ni si w takim tumanie zobaczym, daj Bg tylko, abynie zrzednia cho do poudnia. To rzekszy, poskoczy naprzd, by wyda setnikom jadcym na przodzie rozkazy, niebawem jednak wrci i rzek: - Niezadugo trafim na gociniec idcy od przewozu przed wysp do rodka kraju. Tam si w gstwinie pooym i bdziem na nich czeka. - Skd wiesz o gocicu? - zapyta Mako. - Od chopw tutejszych, ktrych mam midzy ludmi kilkunastu. Oni to wszdy nasprowadz. - A jak daleko od zamku i od wyspy przypadniesz? - W mili. - To dobrze, bo gdyby byo bliej, mogliby zzamku knechtw w pomoc pchn, a tak - nie tylko nie nad, ale i krzyku nie usysz. - Juci, e o tym pomylaem. - Pomylae o jednym, pomyle i o drugim: jeli to wierne chopy, wylij ich dwch albo trzech naprzd, aby ktry pierwszy obaczy Niemcw, zaraz dawa nam zna, e id. - Ba, ju i to zrobione! - Tedy jeszcze ci co powiem. Ka stu albo dwustu ludziom, zaraz jak tylko bitka si zacznie, nie miesza si do niej, jeno skoczy i przeci drog od wyspy. - Pierwsza rzecz! - odpowiedzia Zbyszko - ale ju i takie rozkazy wydane. Wpadn Niemce jakoby w potrzask albo jako w oklepce! Usyszawszy to, Mako spojrza na bratanka yczliwym okiem, rad by bowiem,e Zbyszko mimo wczesnych lat ycia tak dobrze wojn rozumia, wic umiechn si i mrukn: - Nasza prawa krew! Lecz giermek Hlawa uradowany by w duszyjeszcze bardziej od Maka, gdy nie byo dla niego wikszej nad bitw rozkoszy. - Nie wiem - rzek -jak ci nasi ludzie bd si potykali, ale id cicho, sprawnie i ochot zna po nich okrutn. Jeeli w Skirwoio dobrze wszystko wymdrowa, to ywa noga nie powinna wyj ze skrztu.- Da Bg, mao si ich wymknie - odpowiedzia Zbyszko. -Ale kazaem jak najwicej jecw bra, a gdyby trafi si midzy nimi rycerz albo brat zakonny, to ju koniecznie nie zabija. - A czemu to, panie? - spyta Czech. Zbyszko za odrzek: - Pilnujcie i wy, aby tak byo. Rycerz, jeli z goci, to wczy si po miastach, po zamkach, sia ludzi widuje i sia nowin syszy, a jeli zakonny, to jeszcze wicej. To Bogiem a prawd po to ja tu przyjechaem, eby kogo znaczniejszego pochwyci i zamian uczyni. Jedna mi ta droga ostaa... jeeli jeszcze ostaa. To rzekszy, da ostrogi koniowi i znw wysun si na czoo oddziau, aby wyda ostatnie rozporzdzenia i uciec razem od smutnych myli, na ktre brako i czasu, albowiem miejsce na zasadzk wybrane nie byo ju zbyt odlege. - Czemu to mody pan tuszy, e jego niewiastka jeszcze yje i e si w tych stronach znajduje? - spyta Czech. - Bo jeli jej Zygfryd od razu w Szczytnie w pierwszym zapdzie nie zamordowa - odpar Mako - to sprawiedliwie mona si spodziewa, e jeszcze ywa. A jeliby j by zamordowa, toby szczytnieski ksidznie by nam takich rzeczy rozpowiada, ktre przecie i Zbyszko sysza. Cika to rzecz nawet dla najwikszego okrutnika podnie rk na niewiast bezbronn, ba! na dziecko niewinne. - Cika, ale nie dla Krzyaka. A ksicia Witoldowe dzieci? - Prawda jest, e wilcze oni serca maj, wszelako i to prawda, e w Szczytnie jej nie zgadzi, a e sam w t stron pocign, wic moe i j w ktrym zamkuukry. - Hej! eby si to tak udao t wysp i ten zamek ubiec! - Spojrzyj jeno na tych ludzi - rzek Mako.- Pewnie! pewnie! ale mam ci ja jedn myl,ktr modemu panu powiem. - Choby mia i dziesi, dzidami murw nie rozwalisz. To powiedziawszy, ukaza Mako na szeregi dzid, w ktre wiksza cz wojownikw bya uzbrojona, po czymzapyta: - Widziae kiedy takie wojsko? A Czech rzeczywicie nic podobnego nie widzia. Przed nim jecha gsty zastp wojownikw i jecha bezadnie, bo w boru iwrd krzw trudno si byo trzyma szeregw. Zreszt piesi pomieszani byli z konnymi i by nady krokom koskim, trzymali si grzyw, kulbak i ogonw. Barki wojownikw pokryte byy skrami wilkw, rysiw i niedwiedzi, z gw sterczay to ky dzicze, to rogi jelenie, to kosmate uszy, tak e gdyby nie bro sterczca w gr i nie smoliste uki i kobiaki ze strzaami na plecach, patrzcym z tyu mogoby si wyda, zwaszcza we mgle, eto cae gromady dzikich lenych bestii wyruszyy z gbi lenych matecznikw - i cign gdzie na wyraj gnane dz krwi lub godem. Byo w tym co strasznego, a zarazem tak niezwyczajnego, jak gdyby si patrzao na w dziw zwany gomon, w czasie ktrego, jak wierzy prostactwo, zrywaj si i id przed si zwierzta, a nawet kamienie i krzaki. Tote na w widok jeden z owych wodyczkw z kawicy, ktrzy przybyli z Czechem, zbliy si do niego, przeegna si i rzek: -W imi Ojca i Syna! Dy ze stadem prawychwilkw idziem, nie z ludmi. Hlawa za, cho sam pierwszy raz podobne wojsko oglda, odrzek jako dowiadczonyczowiek, ktry wszystko przezna i niczemu si nie dziwi: - Wilcy stadem w zimie chadzaj, ale krzyacka jucha smakuje i na wiosn. A rzeczywicie bya ju wiosna - maj! Leszczyna, ktr br by podszyty, pokrya si jasn zieleni. Z mchw puszystych a mikkich, po ktrych stpay bez szelestu nogi wojownikw, wydobywaysi biae i sinawe sasanki oraz mode jagodzisko i zbkowana papro. Zmoczone obfitymi ddami drzewa pachniay wilgotnkor, a z lenego podoa bia surowa woopadego igliwia i prchna. Soce grao tcz na zwieszonych wrd lici kroplach iptactwo gosio si w grze radonie. Oni szli coraz prdzej, bo Zbyszko przynagla. Po chwili przyjecha znw na tyy oddziau, gdzie by Mako z Czechem imazurskimi ochotnikami. Nadzieja dobrej bitki widocznie oywia go znacznie, bo w twarzy nie mia zwykej troski i oczy wieciy mu po dawnemu. - Nue! - zawoa. - W przodku nam teraz i, nie w ocigu! I powid ich na czoo oddziau. - Syszycie - rzek jeszcze - moe zaskoczym Niemcw niespodzianie; ale jelico wymiarkuj i w szyku zdoaj stan, tojuci pierwsi uderzym, bo zbroja na nas godniejsza i miecze lepsze! - Tak ono i bdzie! - rzek Mako. Inni za osadzili si mocniej w kulbakach, jakby ju zaraz mieli uderzy. Ten i w nabra w piersi powietrza i zmaca, czy kord atwo z pochew wychodzi. Zbyszko powtrzy im jeszcze raz, aby jeli wrd pieszych knechtw znajd si rycerze lub bracia w biaych paszczach nazbroi, nie zabija ich, jeno w niewol bra,po czym skoczy znw do przewodnikw i po chwili zatrzyma oddzia. Przyszli do gocica, ktry od przystani lecej naprzeciw wyspy bieg w gb kraju. Waciwie nie by to jeszcze prawdziwy gociniec, ale raczej szlak niedawno przez lasy przetarty i wyrwnanytylko o tyle, aby wojska i wozy od biedy mogy przej po nim. Z obu stron wznosi si wysokopienny br, a po obu brzegach pitrzyy si pocinane dla otwarcia drogi pnie starych sosen. Leszczynowe podszycie we Ap 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AAjP Ck clcm',cn6f7byo miejscami tak gste, e przesaniao cakiem gb len. Wybra przy tym Zbyszko miejsce na zakrcie, aby nadchodzcy, nie mogc nic dojrze z dala, nie mieli czasu albo cofn si w por, alboustawi w bojowym szyku. Tam zaj oba boki szlaku i kaza czeka nieprzyjaciela. Zyci z borem i z len wojn mujdzini przypadli tak sprawnie za kody, za wykroty, za leszczynowe krze i kpy modej jedliny -jakby ich ziemia pochona. Czowiek si nie ozwa, ko nie parskn. Od czasu do czasu koo zaczajonych ludzi przeciga to drobny, to gruby zwierz leny i dopiero niemal otarszy si o nich, rzuca si z przeraeniem i fukiem w bok. Chwilami zrywa si powiew i napenia br szumemuroczystym i powanym, chwilami cichn, a wwczas sycha byo tylko odlege kukanie kukuek i bliskie kucie dziciow. mujdzini suchali z radoci tych odgosw, albowiem szczeglnie dzicio by dla nich zwiastunem dobrej wrby. Byo za owych ptakw peno w tym boru ikowanie dochodzio ze wszystkich stron, usilne, szybkie, podobne jakby do pracy ludzkiej. Rzekby, wszystkie tam miay swe kunie i od wczesnego rana zabray si do gorliwej roboty. Makowi i Mazurom zdawao si, e sysz cielw pobijajcych krokwie na nowym domu, i przypomniay im si strony rodzinne. Lecz czas upywa i duy si, a tymczasem nic nie byo sycha prcz szumu lenego i gosw ptactwa. Mga leca na dole zrzeda, soce podnioso si znacznie i jo przygrzewa, a oni leeli cigle. Wreszcie Hlawa, ktremu znudzio si oczekiwanie i milczenie, pochyli si do ucha Zbyszka i pocz szepta: - Panie... Jeli, da Bg, aden z psubratw nie ujdzie, czybymy nie mogli noc pocign pod zamek, przeprawi si i zdoby go niespodzianie? - A to mylisz, e tam odzi nie strzeg i hasa nie maj? - Strzeg i maj - odszepn Czech - ale jecy pod noem haso powiedz, ba! sami si po niemiecku do nich obezw. Byle na wysp si dosta, to sam zamek... Tu przerwa, gdy Zbyszko pooy mu nagle do na ustach, albowiem z gocica doszo krakanie kruka. - Cichaj! - rzek - to znak! Jako we dwa pacierze pniej na szlaku zjawi si mujdzin na maym kudatym koniu, ktrego kopyta obwinite byy w skr barani, tak aby nie wydaway ttentu i nie zostawiay ladw na bocie. Jadc, rozglda si bystro na obie strony inagle usyszawszy z gszczy odpowied na krakanie, nurkn w las, a po chwili by ju przy Zbyszku. -Id!...- rzek. Rozdzia XIX Zbyszko pocz wypytywa piesznie, jak id, ile jest jazdy, ilu knechtw pieszych, aprzede wszystkim, jak daleko si jeszcze znajduj. Z odpowiedzi mujdzina dowiedzia si, e oddzia nie przenosi stu pidziesiciu wojownikw, z tych pidziesiciu konnych, pod wodz nie Krzyaka, lecz jakiego wieckiego rycerza, e id w szyku, prowadzc za sob puste wozy, a na nich zapas k, e przed oddziaem idzie w odlegoci dwch strzele z uku "straa" zoona z omiu ludzi, ktra zjeda czsto gsto z gocica i bada br i gszcza, a na koniec, e znajduj si o wier mili. Zbyszko nie bardzo by rad, e id w szyku. Wiedzia z dowiadczenia, jak trudnojest w takim razie rozerwa sfornych Niemcw i jak taka "kupia" umie broni si,cofajc, i ci na ksztat osaczonego przezpsy odyca. Natomiast ucieszya go wiadomo, i s nie dalej ni o wier mili, wymiarkowa bowiem z tego, e w zastp ludzi, ktrych poprzednio wysa, zaj ju byt tyy Niemcom, i e w razie ich klski nie przepuci adnej ywej duszy.Co do czaty idcej w przodzie oddziau, niewiele z niej sobie robi, gdy spodziewajc si z gry, e tak bdzie, rozkaza ju poprzednio swym mujdzinom albo przepuci ow stra spokojnie, albo te, gdyby ludzie z niej chcieli bada wntrze bom, wyowi ich po cichu co do jednego. Lecz to ostatnie polecenie okazao si zbytecznym. Podjazd nadcign niebawem. Ukryci pod wykrotami bliej gocica mujdzini widzieli doskonale tych knechtw,jak stanwszy na skrcie, poczli z sob rozmawia. Naczelnik, tgi, rudobrody Niemiec, nakazawszy im znakiem milczenie,pocz nastpnie nasuchiwa. Przez chwilwida byo, e waha si, czyby nie zjechaw br, wreszcie, syszc tylko kowanie dziciow, widocznie pomyla, i ptactwonie pracowaoby tak swobodnie, gdyby w lesie by kto ukryty, wic machn rk i powid oddzia dalej. Zbyszko przeczeka, pki nie znikli za nastpnym skrtem, po czym zbliy si cicho do samego gocica na czele ciej zbrojnych mw. By midzy nimi Mako, Czech, dwch wo-dykw z kawicy, trzech modych rycerzy spod Ciechanowa i kilkunastu znaczniejszych, lepiej zbrojnych bojarw mujdzkich. Dalsze ukrywanie si nie byo ju zbyt potrzebne, mia wic Zbyszko zamiar, zaraz gdy zjawi si Niemcy, wysun si na rodek szlaku, skoczy, uderzy w nich i rozerwa. Gdyby to si udao i gdyby walka oglna zamieniasi na szereg pojedynczych, mg ju by pewien, e mujdzini poradz sobie z Niemcami. I znw nastaa chwila ciszy, ktr mci tylko zwyky gwar leny. Ale wkrtce do uszu wojownikw doszy od wschodniej strony gocica i gosy ludzkie. Zrazu pomieszane i do odlege, stopniowo staway si coraz blisze i wyraniejsze. Zbyszko w tej samej chwili wyprowadzi swj oddzia na rodek gocica i ustawi go w klin. Sam sta na czele, majc za sobbezporednio Maka i Czecha. W nastpnym szeregu stao trzech ludzi, w nastpnym czterech. Zbrojni byli wszyscy dobrze: brako im wprawdzie potnych "drzew", czyli kopii rycerskich, gdy te staway si w lenych pochodach wielk zawad; natomiast mieli w rku krtkie i lejsze dzidy mujdzkie do pierwszego natarcia, a miecze i topory przy siodach do walki w cisku. Hlawa nastawi pilnie uszy, posucha, a nastpnie szepn do Maka: - piewaj, zatracona ich ma! - Ale mi to dziwno, e tam br zamyka si przed nami i e ich nie wida dotd - odpowiedzia Mako. Na to Zbyszko, ktry ju dalsze skrywanie si, a nawet ciche mwienie uwaa za zbyteczne, odwrci si i rzek: - Bo gociniec idzie wedle strumienia i przez to czsto si zakrca. Obaczym si niespodzianie, ale to lepiej. - A wesoo ci jako piewaj! - powtrzy Czech. Istotnie za Niemcy piewali wcale niepobon pie, co atwo byo z samej nuty wymiarkowa. Wsuchawszy si, mona rwnie byo odrni, e piewa nie wicej ni kilkunastu ludzi, a tylko jedenwyraz powtarzaj wszyscy, ktry te wyraz rozlega si jak grzmot po lesie. I tak sobie szli ku mierci, weseli i peni ochoty. - Wnet ju ich ujrzym - rzek Mako. Przy czym twarz zmierzcha mu nagle i nabraa jakiego wilczego wyrazu, gdy dusza w nim bya nieuyta i zawzita, a prcz tego nie odpaci dotychczas za w postrza z kuszy, ktry otrzyma wtedy, gdy dla ratowania Zbyszka wyprawi si z listem siostry Witoldowej do mistrza. Wic teraz poczo si w nim burzy serce, a za dza pomsty oblaa go jak ukrop. "Nie bdzie temu dobrze, ktren si z nim pierwszy sczepi" - pomyla Hlawa, rzuciwszy okiem na starego rycerza. Tymczasem powiew przynis wyranie okrzyk, ktry powtarzali wszyscy chrem: "Tandaradei! tandaradei!" - i wraz Czech usysza sowa znajomej sobie pieni: Bi den rosen er wol mac tandaradei! merken wa mir 'z houbet lac... Wtem pie urwaa si, albowiem po obu stronach szlaku rozlego si krakanie tak gwarne i rozgone, jakby w tym zakcie lasu odbywa si sejm krukw. Niemcw zadziwio jednak to, skd si mogo wzi ich tyle i dlaczego wszystkie gosy odzywaj si z ziemi, nie za z wierzchokw drzew. Pierwszy szereg knechtw ukaza si wanie na skrcie i stan jak wryty na widok nieznanych, stojcych naprzeciw jedcw. A Zbyszko w tej samej chwili pochyli si wsiodle, uderzy konia ostrogami i skoczy: - W nich! Za nim skoczyli inni. Z obu stron boru podnis si straszliwy okrzyk mujdzkich wojownikw. Okoo dwustu krokw dzielio Zbyszkowych ludzi od Niemcw, ktrzy w mgnieniu oka pochylili las dzid ku jedcom,podczas gdy dalsze szeregi zwrciy si z rwn szybkoci czoem ku obu stronom lasu, aby broni si od napaci z bokw. Byliby podziwiali ow sprawno polscy rycerze, gdyby znaleli czas na podziw i gdyby konie nie niosy ich w najwikszym pdzie ku byszczcym, nastawionym grotom. Pomylnym dla Zbyszka wypadkiem jazda niemiecka znajdowaa si z tyu oddziau przy wozach. Ruszya ona wprawdzie zarazku swojej piechocie, ale ani przejecha przez ni, ani jej omin, a tym samym i zasoni od pierwszego uderzenia nie moga. Otoczyo przy tym j sam mrowie mujdzinw, ktrzy poczli si wysypywa z gszczw jak jadowity rj os, ktrych gniazdo niebaczny podrny nog potrci. Zbyszko uderzy si tymczasem razem ze swoimi ludmi o piechot. I uderzy bez skutku. Niemcy, powbijawszytylne koce cikich wczni i berdyszw wziemi, trzymali je tak rwno i krzepko, elekkie mierzyny mujdzkie przeama tego muru nie mogy. Makw ko, city berdyszem w gole, wspi si na tylne nogi, a nastpnie zary nozdrzami w ziemi.Przez chwil mier zawisa nad starym rycerzem, lecz on, wiadom wszelkiej bitwy i dowiadczony w przygodach, wypuci nogi ze strzemion, chwyci potn doni za ostrze niemieckiej dzidy, ktra zamiast pogry si w jego piersiach posuya mu tym samym jako oparcie, za czym zerwa si, uskoczy midzy konie i dobywszy miecza, pocz naciera nim na dzidy i berdysze, rwnie jak drapieny krzeczot naciera zajadle na stado dugodziobych urawi. Zbyszko, gdy ko jego powstrzymany w zapdzie siad prawie cakiem na zadzie, podpar si dzirytem - i zama go, wic j si take miecza. Czech, ktry wierzy nade wszystko w topr, rzuci nim w kup Niemcw - i chwilowo pozosta bezbronny. Jeden z wodykw z kawicy zgin, drugiego ogarn na ten widok sza wciekoci, tak i pocz wy jak wilk i wspinajc skrwawionego konia, par na olep w rodek zastpu. Bojarowie mujdzcy siekli brzeszczotami po grotach i drzewcach, spoza ktrych spoglday twarze knechtw jakby przejte zdziwieniem i zarazem jakby pokurczone przez upr i zawzito. Lecz stao si, eszyk nie zosta rozerwany. mujdzini te, ktrzy uderzyli z bokw, odskoczyli zrazu od Niemcw jak od jea. Wrcili wprawdzieniebawem z wiksz jeszcze natarczywoci, ale wskra nie mogli. Niektrzy powdrapywali si w mgnieniu okana przydrone chojary i poczli szy z ukw w rodek knechtw, ktrych dowdca, spostrzegszy to, wyda rozkaz cofania si ku swojej jedzie. Kusznicy niemieccy jli si te odstrzeliwa, wic odczasu do czasu niejeden ukryty midzy gaziami sosny mujdzin spada jak dojrzaa szyszka na ziemi i konajc, dar rkoma mchy lene lub rzuca si na ksztat wyjtej z wody ryby. Otoczeni ze wszystkich stron Niemcy nie mogli wprawdzie liczy na zwycistwo, widzc jednak skuteczno obrony, mniemali, e moe cho gar ich zdoa si wycofa z pogromu i dosta si na powrt do rzeki. adnemu nie przyszo na myl podda si, gdy sami, nie oszczdzajc jecw, wiedzieli, e nie mog rachowa na lito przywiedzionego do rozpaczy i zbuntowanego ludu. Cofali si wic w milczeniu chop przy chopie, rami przy ramieniu, to podnoszc, to zniajc wcznie i berdysze, tnc, bodc, rac z kusz, o ile zamt bitwy na to pozwala, i zbliajc si cigle ku swojej jedzie, ktrawalczya na mier i ycie z innymi zastpami nieprzyjaci. Wtem stao si co niespodzianego, co rozstrzygno losy uporczywej bitwy. Oto w wodyka z kawicy, ktrego pochwycisza po mierci brata, pochyli si, nie zsiadajc z konia, i podnis ciao z ziemi, pragnc widocznie zabezpieczy od stratowania i zoy gdzie tymczasem w spokojnym miejscu, aby atwiej odnale jepo bitwie. Ale w tej samej chwili nowa fala wciekoci napyna mu do gowy i odja zupenie przytomno, albowiem zamiast zjecha z drogi uderzy na knechtw i rzuci trupa na ostrza wczni,ktre utkwiwszy w jego piersiach, brzuchu i biodrach, pochyliy si pod ciarem, nim za knechci zdoali je wydoby, szaleniec run przerw w szeregi, przewracajc ludzi jak burza. W mgnieniu oka dziesitki rk wycigny si ku niemu, dziesitki wczni przebiy bok konia, ale tymczasem szeregi zwichrzyy si i zanim przyszy do sprawy, wpad naprzd jeden z bojarw mujdzkich, ktry najbliej si znajdowa, po nim Zbyszko, po nim Czech, i straszliwy zamt powiksza si z kad chwil. Inni bojarowie chwycili rwnie za ciaa polegych i poczli je rzuca na ostrza: z bokw natarli znw mujdzini. Cay sforny dotychczas zastp zakoleba si, zatrzs jak dom, w ktrym pkaj ciany, rozszczepi si jak drzewo pod klinem i wreszcie prysn. Bitwa zmienia si w jednej chwili w rze. Dugie dzidy niemieckie i berdysze stay siw cisku nieuyteczne. Natomiast brzeszczoty konnych zgrzytay po czaszkach i karkach. Konie wpieray si w gstw ludzk, przewracajc i tratujc nieszczsnych knechtw. Jedcom atwo byo ci z gry, cili wic bez odetchnienia i spoczynku. Z bokw drogi wysypyway si coraz nowe gromady dzikich wojownikw w wilczych skrach i z wilcz dz krwi w piersiach. Wycie ich guszyo bagalne gosy o lito i jki konajcych. Zwycieni rzucali bro; niektrzy usiowali wymkn si do lasu; niektrzy, udajc zabitych, padali na ziemi; niektrzy stali prosto, majc twarze blade jak nieg i zmruone oczy; inni modlili si; jeden, ktremu umys pomiesza si widocznie z przeraenia, pocz gra na piszczace, przy czym umiecha si, podnoszc w gr oczy, pkimaczuga mujdzka nie strzaskaa mu gowy. Br przesta szumie, jakby si przelk mierci. Stopniaa wreszcie gar krzyacka. Czasem tylko w gszczach zabrzmia odgos krtkiej walki lub przeraliwy krzykrozpaczy. Zbyszko i Mako, a za nimi wszyscy konni, skoczyli teraz ku jedzie. Ta za bronia si jeszcze, ustawiona krgiem, tak zawsze bowiem bronili si Niemcy, gdy nieprzyjaciel zdoa ich przewan si otoczy. Jedcy, siedzc na dobrych koniach i w zbrojach lepszych od piechurw, walczyli mnie i z godnym podziwu uporem. Nie byo midzy nimi adnego biaego paszcza, jeno przewanierednia i drobniejsza szlachta pruska, ktra miaa obowizek stawa do wojny na rozkaz Zakonu. Konie ich po wikszej czcibyy take zbrojne, niektre w kropierze, a wszystkie w elazne naczki z osadzonym we rodku stalowym rogiem. Dowdztwo nad nimi dziery wysoki, smuky rycerz w ciemnobkitnym pancerzu i w takime hemie z zapuszczonprzybic. Z gbin lenych padaa na nich ulewa strza, ale groty odbijay si bezskutecznieod naczkw, od pancerzy i hartownych naramiennikw. Wa pieszych i jezdnych mujdzinw otacza ich z bliska, lecz oni bronili si, tnc i bodc dugimi mieczami tak zaarcie, i przed kopytami koskimi lea wieniec trupw. Pierwsze szeregi napastnikw chciay si cofa i - parte z tyu - nie mogy. Na og uczyni si ciskizamt. Oczy olnieway od migotania wczni, od byskw mieczw. Konie poczy kwicze, ksa i wierzga. Przypadli bojarzyni mujdzcy, przypad Zbyszko i Czech, i Mazurowie. Pod ich potnymi ciosami pocza si "kupia" chwia i koysa jak br pod wichrem, oni za, na podobiestwo drwali rbicych gstwin len, posuwali si z wolna naprzd w trudzie i znoju. Lecz Mako kaza zbiera na pobojowisku dugie berdysze niemieckie i uzbroiwszy nimi blisko trzydziestu dzikich wojownikw,pocz przeciska si przez skrzt ku Niemcom. Dotarszy, krzykn: "Konie po nogach!" - i wnet okaza si skutek straszliwy. Rycerze niemieccy nie mogli dosign mieczami jego ludzi, a tym czasem berdysze poczy kruszy okrutnie golenie koskie. Pozna wwczas bkitny rycerz, e nadchodzi koniec bitwy i e pozostaje tylko albo przebi si przez ten zastp, ktry odcina drog powrotn, albozgin. Wybra to pierwsze - i w mgnieniu oka z jego rozkazu awa rycerzy zwrcia si Leszczynowe podszycie we Ap 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AAoP{9pcqq cr}% cs3t03C Wczoem w stron, z ktrej nadesza. mujdzini wnet wsiedli im na karki, atoli Niemcy, zarzuciwszy na plecy tarcze i tncod przodu i na boki, rozerwali otaczajcy ich piercie, rozpucili konie i poczli gnana ksztat huraganu ku wschodowi. Skoczyim na spotkanie w oddzia, ktry wanie nadjeda do bitwy, lecz zgniecion przez przewag zbroi i koni pad w jednej chwilipokotem jak an zboa pod wichrem. Droga do zamku bya wolna, ale ocalenie dalekie i niepewne, albowiem konie mujdzkie ciglejsze byy od niemieckich. Bkitny rycerz zrozumia to doskonale. "Biada! - rzek sobie w duszy - nie uratuje si z nich nikt, chyba e wasn krwi okupi ich ratunek". I pomylawszy to, pocz krzycze na najbliszych, aby wstrzymali konie, sam za zatoczy koo - i nie baczc, czy ktokolwiek posucha jego wezwania, zwrci si czoem ku nieprzyjacielowi. Zbyszko bieg pierwszy, wic uderzy go Niemiec w zakrywajcy oblicze okap od hemu, ale go nie strzaska i twarzy nie uszkodzi. Wwczas Zbyszko zamiast odpowiedzie ciciem na cicie chwyci rycerza wp, zwiza si z nim i pragnc koniecznie wzi go ywcem, usiowa wycign z sioda. Ale strzemi pko mu od zbytniego parcia i spadli obaj na ziemi. Przez chwil tarzali si, walczc rkoma i nogami, wnet jednak niezwykle krzepki modzian pokona przeciwnika i przygnitszy mu brzuch kolanami, trzymapod sob, jak wilk trzyma psa, ktry omieli si stawi mu w gstwinie czoo. I trzyma niepotrzebnie, gdy Niemiec zemdla. Tymczasem nadbiegli Mako i Czech, ktrych dostrzegszy, Zbyszko pocz woa: - Bywaj i wi! Znaczny to jaki rycerz - i pasowany! Czech zeskoczy z konia, ale widzc bezwadno rycerza, nie wiza go, natomiast rozbroi, odpi naramienniki, odj pas z wiszc przy nimmizerykordi, poprzecina rzemienie podtrzymujce hem i - wreszcie zabra si do rub zamykajcych przybic. Lecz zaledwie spojrza w twarz rycerza, zerwa si i zawoa: - Panie! panie! patrzcie tu jeno! - De Lorche! - zakrzykn Zbyszko. A de Lorche lea z blad, spotnia twarz i z zamknitymi oczyma, bez ruchu, do trupa podobny. Rozdzia XX Zbyszko kaza go woy na jeden ze zdobycznych wozw, naadowanych nowymikoami i osiami dla owej wyprawy, ktra cigna zamkowi w pomoc. Sam przesiad si na innego konia i ruszyli razem z Makiem w dalsz pogo za pierzchajcymi Niemcami. Nie bya to pogo zbyt trudna, albowiem konie niemieckie ze byy do ucieczki, zwaszcza na znacznie rozmikym od wiosennych deszczw szlaku. Szczeglnie Mako, majc pod sob cig a lekk klacz po zabitym wodyce z kawicy, min po kilku stajach wszystkich niemal mujdzinw i wnet potemdojecha pierwszego rajtara. Wezwa go wprawdzie, wedle rycerskiego zwyczaju, eby albo si odda w niewol, albo zawrci do walki, ale gdy w, udajc guchego, cisn nawet tarcz dla ulenia koniowi i pochyliwszy si, bd mu ostrogami boki, ci go okrutnie stary rycerz szerokim toporem midzy opatki - izwali z konia. I tak mci si na uciekajcych za w zdradziecki postrza, ktry niegdy otrzyma, a oni za biegli przed nim na ksztat stada jeleni, majc w sercu trwognieznon, a w duszy ch nie do walki ni do obrony, jeno do ucieczki przed strasznym mem. Kilku wpado w br, ale jeden ulgn przy ruczaju i tego zdusili powrozem mujdzini. Za pozostaymi cae gromady rzuciy si w gszcza, w ktrych wnet rozpoczy si dzikie owy, pene wrzaskw, okrzykw i nawoywa. Brzmiay nimi dugo gbiny kniei, dopki wszystkich nie pochwytano. Za czym stary rycerz z Bogdaca, a z nim Zbyszko i Czechwrcili na pierwsze pobojowisko, na ktrymleeli wycici piesi knechtowie. Trupy ich byy ju poobdzierane do naga, a niektre poszpecone okrutnie rkoma mciwych mujdzinw. Zwycistwo byo znaczne i lud upojon radoci. Po ostatniej klsce Skirwoiy pod samym Gotteswerder ju zniechcenie poczo byo ogarnia mujdzkie serca, zwaszcza e przyobiecane przez Witolda posiki nie przychodziy tak prdko, jak si ich spodziewano; teraz jednake odya nadzieja i zapa rozgorza na nowo, wanie jak pomie, gdy nowych na wgle drew dorzucisz. Zbyt wielu byo polegych i mujdzinw, i Niemcw, by ich grze, lecz Zbyszko kaza wykopa dzidami doy dla dwch wodykw z kawicy, ktrzy gwnie przyczynili si do zwycistwa, i pochowa ich pod sosnami, na ktrych korze wyciosamieczem krzye. Po czym, przykazawszy Czechowi pilnowa pana de Lorche, ktry wci by nieprzytomny, ruszy ludzi i szed piesznie tym samym szlakiem ku Skirwoille, aby na wszelki wypadek poda mu pomoc skuteczn. Lecz po dugim pochodzie trafi na puste ju pobojowisko, zasypane jak i poprzednie trupami mujdzinw i Niemcw. atwo zrozumia Zbyszko, e grony Skirwoio musia te odnie znaczne zwycistwo, gdyby bowiem zosta rozbity, spotkaliby cigncych ku zamkowi Niemcw. Lecz zwycistwo musiao by krwawe, gdy dalej poza waciwym polem bitwy leay jeszcze gsto ciaa polegych. Dowiadczony Mako wywnioskowa z tego,e cz Niemcw zdoaa si nawet wycofa z pogromu. Czy Skirwoio ciga ich, czy nie, trudno byo odgadn, gdy lady byy bdne i zatarte jedne przez drugie. Wywnioskowa jednake rwnie Mako, e bitwa odbya si do dawno, wczeniej moe od Zbyszkowej, albowiem trupy byy poczerniae i wzdte, a niektre nadarte ju przez wilki, ktre pierzchay w gszcz za zblieniem si zbrojnych mw.. Wobec tego postanowi Zbyszko nie czeka na Skirwoi i wrci na dawne bezpieczneobozowisko. Przybywszy pn noc, znalaz ju tam mujdzkiego wodza, ktry przycign nieco wczeniej. Ponur zwykletwarz jego rozwiecaa tym razem zowroga rado. Zaraz pocz rozpytywao bitw, a dowiedziawszy si o zwycistwie, rzek gosem do krakania kruka podobnym: - Z ciebiem rad i z siebiem rad. Nieprdko przyjd posiki, a jeli knia wielki nadejdzie, bdzie te rad, bo zamek bdzie nasz. - Kogo wzi z jecw? - spyta Zbyszko. - Po jeno, adnej szczuki. Bya jedna, byo dwie, ale uszy. Zbate szczuki! Ludzi naciy i uszy! - Mnie Bg zdarzy jednego - odrzek modzian. - Mony to rycerz i znamienity, chocia wiecki - go! A straszny mujdzin obj si za szyj rkoma, po czym prawic uczyni gest, jakby pokazujc idcy w gr od szyi powrz. - Bdzie mu tak! - rzek. - Tak jako i innym... tak. Na to Zbyszko zmarszczy brwi. - Nie bdzie mu ani tak, ani inak, gdy to mj jeniec i przyjaciel. Razem nas ksi Janusz pasowa i jednym palcem tkn ci go nie dam. - Nie dasz? - Nie dam. I poczli patrze sobie w oczy, marszczc brwi. Zdawao si, e obaj wybuchn, lecz Zbyszko, nie chcc ktni ze starym wodzem, ktrego ceni i szanowa, a majcprzy tym serce rozkoysane wypadkami dnia, chwyci go nagle za szyj, przycisndo piersi i zawoa: - Zali chciaby mi go wydrze, a z nim i nadziej ostatni? Za co mnie krzywdzisz? Skirwoio nie broni si uciskom, a wreszcie, wysunwszy gow z ramion Zbyszka, pocz spoglda na niego spode ba i sapa. - No - rzek po chwili milczenia -jutro kamoich jecw powiesi, ale jeliby ci ktry by potrzebny, to ci go te daruj. Po czym uciskali si po raz wtry i rozeszli w dobrej zgodzie ku wielkiemu zadowoleniu Maka, ktry rzek: - Zoci wida z nim nic nie wskrasz, aledobroci moesz go jako wosk ugnie. - Taki to ju nard - odpowiedzia Zbyszko - jeno Niemce o tym nie wiedz. I to rzekszy, kaza przywie przed ognisko pana de Lorche, ktry wypoczywa w szaasie; jako po chwili przyprowadzi go Czech, rozbrojonego, bez hemu, jeno wskrzanym kaftanie, na ktrym wycinite byy prgi od pancerza, i w czerwonej mikkiej mycce na gowie. De Lorche wiedzia ju przez giermka, czyim jest jecem, ale wanie dlatego przyszed chodny, dumny, z twarz, na ktrej przy blasku pomienia mona byo czyta upr i wzgard. - Dzikuj Bogu - rzek mu Zbyszko - ie ci poda w moje rce, bo nic ci ode mnie nie grozi. I wycign ku niemu przyjanie do, leczde Lorche ani si poruszy. - Nie podaj rki rycerzom, ktrzy cze rycersk pohabili, z Saracenami przeciw chrzecijanom walczc. Jeden z obecnych Mazurw przeoy jego sowa, ktrych znaczenia Zbyszko i tak si zreszt domyli. Wic w pierwszej chwili zagotowaa si w nim krew jak ukrop. - Gupcze! - krzykn, chwytajc mimo woliza rkoje mi-zerykordii. A de Lorche podnis gow. - Zabij mnie - rzek - wiem, i wy nie szczdzicie jecw. - A wy ich szczdzicie? - zawoa, nie mogc znie spokojnie takich stw, Mazur.- A to nie powiesilicie na brzegu wyspy wszystkich, ktrych ujlicie w poprzedniejbitwie? Dlatego i Skirwoio wiesza waszych. - Tak uczyniono - odrzek de Lorche - ale to byli poganie. Jednake wida byo jakby pewien wstyd w jego odpowiedzi i nietrudnobyo odgadn, e w duszy takiego uczynkunie pochwala. Tymczasem Zbyszko ochon i ze spokojnpowag rzek: - De Lorche! Z jednych rk dostalimy pasy i ostrogi; znasz mnie te i wiesz, e cze rycerska nad ycie i szczcie mi milsza -przeto suchaj, co ci pod przysig na witego Jerzego powiem: wielu z tych ludzinie od wczoraj przyjo chrzest, a ci, ktrzy nie s jeszcze chrzecijanami, jak do zbawienia wycigaj rce do Krzya, alezali wiesz, kto im przeszkody czyni, do zbawienia nie dopuszcza i chrztu broni? Mazur przetumaczy w lot Zbyszkowe sowa, wic de Lorche spojrza pytajcym wzrokiem w twarz modzianka. A w za rzek: - Niemce! - Nie moe by! - zakrzykn geldryjski rycerz. - Na wczni i na ostrogi witego Jerzego, Niemce! Bo gdyby tu Krzy zapanowa, utraciliby pozr do najazdw, do panowania nad t ziemi i do gnbienia tego nieszczsnego ludu. Ty ich przecie pozna, de Lorche, i wiesz najlepiej, zali sprawiedliwe s ich uczynki. - Alem mniema, e grzechy gadz, z pogany walczc i do chrztu ich nakaniajc.- Chrzcz ci oni ich mieczem i krwi, nie wod zbawienia. Czytaj jeno t kart, a wraz poznasz, czy nie ty to wanie krzywdzicielom, drapienikom i starocicompiekielnym przeciw wierze i mioci chrzecijaskiej suysz. To rzekszy, poda mu list mujdzinw do krlw i ksit, ktry bardzo by wszdy upowszechnion, a de Lorche wzi go i zacz przebiega oczyma przy blasku ognia. I przebieg prdko, albowiem nie bya mu obc trudna sztuka czytania, za czym zdumia si niepomiernie i rzek: - Zali to wszystko prawda? - Tak mnie i tobie dopom Bg, ktren najlepiej widzi, e nie wasnej ja tu tylko sprawie, ale i sprawiedliwoci su. De Lorche zamilk na chwil, po czym rzek: - Jecem twoim jestem. - Daj rk - odpowiedzia Zbyszko. - Bratemmoim jeste, nie jecem. Wic podali sobie prawice i zasiedli do wsplnej wieczerzy, ktr Czech kaza przygotowa pachokom. Podczas posiku de Lorche dowiedzia si z nie mniejszym zdumieniem, e Zbyszko mimo listw nie odzyska Danusi i e komturowie zaprzeczyli wanoci glejtom z powodu wybuchu wojny. - To teraz rozumiem, dlaczego tu jest - rzek do Zbyszka -i dzikuj Bogu, e ci mnie jecem odda, bo tak myl, e za mnie oddadz ci zakonni rycerze, kogo zechcesz, gdy inaczej wielki byby krzyk na Zachodzie, albowiem z monego rodu pochodz... Tu uderzy si nagle doni w myck i zawoa: - Na wszystkie relikwie z Akwizgranu! To na czele posikw, ktre nadcigay do Gotteswerder, stali Arnold von Baden i stary Zygfryd von Lowe. Wiemy to z listw,ktre do zamku przyszy. Zali ich nie wzito w niewol? - Nie! - rzek, zrywajc si, Zbyszko. - Nikogo ze znaczniejszych! ale prze Bg! wielk mi nowin powiadasz. Prze Bg! s inni jece, od ktrych dowiem si, nim ich powiesz, czyli nie byo jakiej niewiasty przy Zygfrydzie. I pocz woa na pachokw, aby wiecili mu uczywem, i bieg w stron, gdzie byli pobrani przez Skirwoi jece. De Lorche,Mako i Czech biegli z nim razem. - Suchaj! - mwi mu po drodze Geldryjczyk. - Pucisz mnie na sowo i sam w caych Prusiech bd jej szuka, a gdy j znajd, wrc do ciebie i wwczas mnie na ni wymienisz. - Jeeli ywa! jeeli ywa! - odrzek Zbyszko. Ale tymczasem pobiegli do awy Skirwoiowych jecw. Jedni z nich leeli na wznak, drudzy stali przy pniach, okrutnie przykrpowani do nich ykiem. uczywo jasno owiecao gow Zbyszka, wic wszystkie oczy nieszcznikw zwrciy si ku niemu. Wtem z gbi zawoa jaki donony, peenprzeraenia gos: - Panie mj i obroco, ratuj mnie! Zbyszko porwa z rk pachoka par poncych szczepek, skoczy z nimi do drzewa, spod ktrego dochodzi gos, i podnisszy je w gr, zawoa: - Sanderus! - Sanderus! - powtrzy ze zdumieniem Czech. A w, nie mogc poruszy skrpowanymi rkoma, wycign szyj i j znowu woa : - Miosierdzia!... wiem, gdzie jest crka Juranda!... ratujcie mnie! Rozdzia XXI Pachokowie rozwizali go zaraz, lecz on, majc czonki zdrtwiae, upad na ziemi,a gdy go podniesiono, pocz mdle raz po razu, gdy by i srodze poturbowan. Prnoz rozkazu Zbyszka zawiedziono go przed ognisko, dano je i pi, natarto sadem, a nastpnie okryto ciepo skrami; Sanderus nie mg przyj do siebie, a nastpnie zapad w sen tak gboki, e zaledwie na drugi dzie w poudnie zdoa go Czech rozbudzi. Zbyszko, ktrego niecierpliwo palia jak ogie, przyszed do niego natychmiast. Z pocztku nie mg si jednak niczego dowiedzie, albowiem czy to ze strachu po strasznych przejciach, czy z folgi, jaka ogarnia zwykle sabe dusze, gdy groce im niebezpieczestwo przeminie, porwa Sanderusa pacz tak niepohamowany, i prno usiowa odpowiada na zadawane mu pytania. kanie ciskao mu gardo, wargi si trzsy, a z oczu pyny zy tak obfite, jakby ycie miao razem z nimi wypyn. Wreszcie, przemgszy si nieco i pokrzepion kobylim mlekiem, ktrym Litwa nauczya krzepi si od Tatarw, pocz biada, e go "synowie Beliala" zbili na lene jabko dzidami, e mu zabrali konia, na ktrym wiz relikwie wyjtkowej mocy i ceny, a na koniec, e gdy go przykrpowano do drzewa, mrwki pogryzy mu tak nogi i cae ciao, i czekago na pewno mier, nie dzi, to jutro. Lecz Zbyszka chwyci w kocu gniew, wicporwa si i rzek: - Odpowiadaj, powsinogo, na to, o co pytam, i bacz, aby ci co gorszego nie spotkao! - Jest tu opodal mrowisko czerwonych mrwek - ozwa si Czech. - Kacie go, panie, na nim pooy, a wnet jzyk w gbie odnajdzie. Hlawa nie mwi tego szczerze i umiecha si nawet, albowiem w sercu mia dla Sanderusa yczliwo, lecz w przerazi si i j woa: - Miosierdzia! miosierdzia! Dajcie mi jeszcze tego pogaskiego napitku, a opowiem wszystko, com widzia i czegom nie widzia! - Jeli cho sowo zeesz, wbij ci klin midzy zby! - odrzek Czech. Lecz zbliy mu powtrnie do ust bukak z kobylim mlekiem, w za chwyci go, przywar do niego chciwie ustami jak dziecko do piersi matki i pocz yka, otwierajc i zamykajc na przemian oczy. A gdy wycign ze dwie kwarty lub wicej, otrzsn si, pooy sobie na kolanach bukak i rzek, jakby si poddajckoniecznoci: - Paskudztwo!... Po czym do Zbyszka: - Ale teraz pytaj, zbawco! - Bya-li moja niewiasta w tym oddziele, z ktrym szede? Na twarzy Sanderusa odbio si pewne zdziwienie. Sysza on bywprawdzie, e Danusia bya on Zbyszka, ale e lub by tajny i e zaraz j porwano, wic w duszy zawsze myla o niej tylko jako o Jurandowej crce. Jednake odpowiedzia z popiechem: - Tak, wojewodo! bya! ale Zygfryd de Lowei Arnold von Baden przebili si przez nieprzyjaci. - Widziae j? - pyta z bijcym sercem modzian. - Oblicza jej nie widziaem, panie, ale widziaem midzy dwoma komi kolebk z wikliny, cakiem zamknit, w ktrej kogowieli, i strzega jej ta sama jaszczurka, ta sama suka zakonna, ktra przyjedaa od Danvelda do lenego dworu.A i piewanie syszaem te aosne z e we Ap 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AAuPcvcwBcx5,m y-yczopodal na plecach, zwizany w kij do wasnego miecza, pocz co woa po niemiecku. Stary Mako podnis si i poszed ku niemu, ale nie mogc dobrze wyrozumie jego mowy, pocz si oglda za Czechem. Ale Hlawa nie mg zaraz przyj, albowiemzajty by czym innym. Podczas ich rozmowy przy ognisku poszed wanie do suki zakonnej i pooywszy jej do na karku i potrzsnwszy ni jak gruszk, rzek: - Suchaj, suko! Pjdziesz do chaty i wymocisz dla pani posanie ze skr, ale przedtem wdziejesz na ni swoje porzdne szaty, a sama ubierzesz si w te achmany, w ktrych kazalicie jej chodzi... zatracona wasza ma! I nie mogc take pohamowa nagego gniewu, trzs ni tak silnie, e a oczy wylazy jej na wierzch. Byby jej moe skrci kark, ale e widziaa mu si jeszcze potrzebna, wic puci j wreszcie, rzekszy: - A potem wybierzem dla ci ga. Ona chwycia go w przeraeniu za kolana, ale gdy w odpowiedzi kopn j, skoczya do chaty i rzuciwszy si do ng Danusi, pocza skrzecze: - Obro mnie! nie daj! Ale Danusia przymkna tylko oczy, a z ust jej wyszed zwyky, zdyszany szept: - Boj si, boj si, boj si! I nastpnie zdrtwiaa cakiem, albowiem kade zblienie si do niej suki zakonnej wywoywao zawsze ten skutek. Pozwolia si te rozebra i oblec w nowe szaty. Suka, wymociwszy posanie, pooya j na nim jak figurk drewnian lub woskow, sama za siada koo ogniska, bojc si wyj z izby. Ale Czech wszed po chwili i zwrciwszy si naprzd do Danusi, rzek: - Midzy przyjacioy jestecie, pani, wic w imi Ojca i Syna, i Ducha, pijcie spokojnie! I przeegna j rk, a nastpnie, nie podnoszc gosu, aby jej nie przelkn, rzek do suki: - Ty poleysz zwizana za progiem, ale jelinarobisz krzyku i przestraszysz, to ci zaraz szyj pokrusz. Wsta i chod. I wywidszy j z izby, skrpowa tak, jako rzek, mocno, po czym uda si do Zbyszka. - Kazaem oblec pani w te szaty, ktre miaa na sobie ta jaszczurka - rzek. - Posanie wymoszczone i pani pi. Najlepiej nie chodcie tam ju, panie, by si za nie przelka. Da Bg, jutro po spoczynku oprzytomnieje, a wy teraz pomylcie te o jadle i spoczynku. - Poo si przy progu izby - odrzek Zbyszko. - To odcign suk na stron do tego trupa z ryymi kudami, ale teraz musicie je, bo droga i trud niemay przed wami. To rzekszy, poszed wydoby z biesagw wdzone misiwo i wdzon rzep, w ktrzaopatrzyli si na drog w obozie mujdzkim, ale zaledwie zoy zapas przed Zbyszkiem, Mako odwoa go do Arnolda. - Wymiarkuj no rzetelnie - rzek - czego chce ten waligra, bo cho niektre sowa wiem, nijak nie mog go wyrozumie. - Ponios go, panie, do ogniska, to si tam rozmwicie -odrzek Czech. I odpasawszy si, przecign pas pod ramionami Arnolda, po czym zada go sobie na plecy. Zgi si pod ciarem olbrzyma mocno, ale chopem bdc krzepkim, donis go do ogniska i rzuci jak wr grochu obok Zbyszka. - Zdejmijcie ze mnie pta - rzek Krzyak. - Mogoby to by - odpowiedzia przez Czecha stary Mako -gdyby na cze rycersk poprzysig, e si za jeca bdziesz uwaa. Jednake i bez tego ka ci wycign miecz spod kolan i rozwiza rce, aby mg si przy nas, za powrozw na nogach nie popuszcz, pki si nie rozmwim. I skin na Czecha, ten za przeci Niemcowi pta na rku, a nastpnie pomgmu usi. Arnold spojrza hardo na Maka,na Zbyszka i zapyta: - Co wycie za jedni? - A ty jak miesz pyta? Co ci do tego?! Wywied si sam. - To mi do tego, e na cze rycersk mgbym tylko rycerzom przysiga. - To patrz! I Mako, uchyliwszy opoczy, pokaza pas rycerski na biodrach. Na to Krzyak zdumia si wielce i dopiero po chwili rzek: - Jake to? I otrzykujecie dla upu po puszczy? i pogan przeciw chrzecijanom wspomagacie. - esz! - zawoa Mako. I w ten sposb pocza si rozmowa, nieprzyjazna, harda, czsto do ktni podobna. Gdy jednak Mako zakrzykn w uniesieniu, e wanie Zakon nie dopuszcza do chrztu Litwy, i gdy przytoczy wszystkie dowody, zdumia si znw i zamilk Arnold, gdy prawda ta bya tak oczywista, e niepodobna byo jej nie widzie lub jej zaprzeczy. Uderzyy szczeglniej Niemca te sowa, ktre Makowyrzek, czynic przy nich zarazem znak krzya: "Kto wie, komu wy w rzeczy suycie, jeli nie wszyscy, to poniektrzy!" - a uderzyy go dlatego, e i w samym Zakonie by posd na kilku komturw, e oddaj cze szatanowi. Nie czyniono im z tego sprawy ni adnych procesw, aby haby na wszystkich nie ciga, ale Arnold wiedzia dobrze, e szeptano sobie takie rzeczy midzy brami ie podobne suchy chodziy. Przy tym Mako, wiedzc z opowiada Sanderusa o niepojtym zachowywaniu si Zygfryda, zaniepokoi do reszty prostodusznego olbrzyma. - A we Zygfryd, z ktrym szede w pochd na wojn -rzek - zali Bogu i Chrystusowi suy? Zali to nigdy nie sysza, jak ze zymi duchami gada, jako z nimi szepta i mia si alibo zgrzyta? - Prawda jest! - mrukn Arnold. Ale Zbyszko, ktremu al i gniew napynydo serca now fal, zakrzykn nagle: - I ty o czci rycerskiej prawisz? Haba ci, bo katu i piekielnikowi pomaga! Haba ci, bo na mk bezbronnej niewiasty i rycerskiej crki spokojnie patrzy, bo moe i sam j drczy. Haba ci! A Arnold wytrzeszczy oczy i czynic w zdumieniu znak krzya, rzek: - W imi Ojca i Syna, i Ducha!... Jak to?... ta optana dziewka, w ktrej gowie dwudziestu siedmiu diabw mieszka?... ja?... - Gorze! gorze! - przerwa chrapliwym gosem Zbyszko. I chwyciwszy za rkojemizerykordii, pocz znw spoglda dzikimwzrokiem w stron lecego opodal w mroku Zygfryda. Mako pooy mu spokojnie do na ramieniu i przycisn z caej mocy, aby muprzytomno powrci, sam za, zwrciwszy si do Arnolda, rzek: - Ta niewiasta - to crka Juranda ze Spychowa, a ona tego modego rycerza. Rozumiesze teraz, dlaczego lakowalimy was i dlaczego jecem naszym zostae! - Prze Bg! - rzek Arnold. - Skd? Jak? Onama rozum pomieszany... - Bo j Krzyacy jako jagni niewinne porwali i mk do tego j przywiedli. Zbyszko przy wyrazach "jagni niewinne" przybliy pi do ust i cisn zbami knykie, a z oczu poczy mu kapa jedna za drug wielkie zy niepohamowanej boleci. Arnold siedzia w zamyleniu. Czechza w kilku sowach opowiedzia mu zdradDanvelda, porwanie Danusi, mk Juranda i pojedynek z Rotgierem. Gdy skoczy, nastaa cisza, ktr mci tylko szum lasu i trzaskanie skier w ognisku. I siedzieli tak przez chwil kilka; wreszcie Arnold podnis gow i rzek: - Nie tylko na rycersk cze, lecz na krzy Chrystusw przysigam wam, em tej niewiasty prawie nie widzia, em nie wiedzia, kto ona, i em do jej mki w niczym i nigdy rki nie przyoy. - To przysie jeszcze, e dobrowolnie pjdziesz za nami i e ucieczki nie bdzieszprbowa, a ka ci cakiem rozwiza -rzek Mako. - Niech i tak bdzie, jak mwisz - przysigam! Dokd mnie powiedziecie? - Na Mazowsze, do Juranda ze Spychowa. To mwic, Mako rozci mu sam powrz na nogach, po czym wskaza misiwo i rzep. Zbyszko po niejakim czasie podnis si i poszed spocz u progu chaty, przy ktrym nie znalaz ju suki zakonnej, albowiem poprzednio zabrali j pachokowiemidzy konie. Tam, pooywszy si na skrze, ktr mu przynis Hlawa, postanowi czeka bezsennie, czy wit jakiej szczliwej zmiany w Danusi nie przyniesie. Czech za wrci do ogniska, gdy ciyo mu na duszy co takiego, o czym chcia pogada ze starym rycerzem z Bogdaca. Zasta go pogronego te w zadumie i nie zwaajcego na chrapanie Arnolda, ktry pospoyciu niezmiernej iloci wdzonej rzepy i misiwa zasn z utrudzenia snem kamiennym. - A wy nie spoczniecie, panie? - spyta giermek. - Sen ucieka mi z powiek - odrzek Mako. -Daj Bg dobre jutro... I to powiedziawszy, spojrza ku gwiazdom.- Wz wida ju na niebie, a ja wci rozmylam, jako to ono wszystko bdzie. - I mnie nie do spania, bo mi panienka ze Zgorzelic w gowie. - Hej, prawda, nowa bieda! To przecie ona w Spychowie. - A w Spychowie. Wywielimy j ze Zgorzelic nie wiadomo po co. - Sama chciaa do opata, a gdy opata nie stao, cem mia czyni? - odrzek niecierpliwie Mako, ktry nie lubi o tym mwi, bo w duszy poczuwa si do winy. - Tak, ale co teraz? - Ha! c? Odwioz j na powrt do domu i dziej si wola boska!... Po chwili jednak doda: - Juci, dziej si wola boska, ale eby chocia ta Danuka bya zdrowa i taka jakoinni ludzie, byoby przynajmniej wiadomo, co robi. A tak, licho wie! Nu nie ozdrowieje... i nie zamrze. Niechby Pan Jezus da ju na t alibo na tamt stron. Ale Czech myla w tej chwili tylko o Jagience. - Widzicie, wasza mio - rzek. - Panienka, gdym wyjeda ze Spychowa i egna si z ni, powiedziaa mi tak: "W razie czego przyjedziecie tu przed Zbyszkiem i przed Makiem, bo, powiada, maj przez kogo innego nowin przysa, to przyl przez was i odwieziecie mnie do Zgorzelic". - Hej! - odpowiedzia Mako. - Pewnie, e jako nieskadne by jej byo zostawa w Spychowie, gdy Danuka przyjedzie. Pewnie,e trzeba jej teraz do Zgorzelic. al mi sieroteki, szczerze al, ale skoro nie byowoli boskiej, to i trudno! Jeno jakoe to urzdzi? Poczekaj... Powiadasz, e kazaa ci wraca przed nami z nowin, a potem odwie si do Zgorzelic? - Kazaa, jakom wam wiernie powtrzy. - Ano! to moe by i ruszy przed nami. Staremu Jurandowi te by trza oznajmi, e si crka nalaza, aby go za naga rado nie zabia. Jak mi Bg miy, nie ma nic lepszego do zrobienia. Wracaj! powiedz, emy Danuk odbili i e niebawem z ni przyjedziem, a sam zabierz tamt niebog iwie j doma. Tu westchn stary rycerz, bo al mu istotnie byo i Jagienki, i tych zamiarw, ktre w duszy piastowa. Po chwili znw spyta: - Wiem, e chop i roztropny, i mocny, alepotrafisze ty ustrzec jej od jakiej krzywdy albo przygody? Bo to w drodze atwie si moe to i owo zdarzy. - Potrafi, choby te przyszo i bem naoy! Wezm kilku dobrych pachokw, ktrych mi pan spychowski nie poauje, i doprowadz j przezpiecznie choby na koniec wiata. - No! zbytnio sobie nie dufaj. Pamitaj te, e na miejscu, w samych Zgorzelicach, trzeba znw mie oko na Wilkw z Brzozowej i na Cztana z Rogowa... Ale prawda! Nie do rzeczy gadam, bo ich trzeba byo strzec, pki si miao co innego na myli. A teraz nie ywie ju nadzieja i bdzie, co ma by. - Wszelako ustrzeg ja panienki i od tamtych rycerzy, bo ta, pana Zbyszkowa nieboga, ledwie chudzitko zipie... nuby zmara! - Susznie, jak mi Bg miy: ledwie chudzitko zipie - nuby zmara... - Trzeba to na Pana Boga zda, a teraz mylmy jeno o panience zgorzelickiej. - Po sprawiedliwoci - rzek Mako - godzioby si, abym sam j do ojcowizny odprowadzi. Ale trudna rada. Nie mog ja teraz Zbyszka odstpi, a to z rnych wielkich przyczyn. Widziae, jako zgrzytai jako si do tego starego komtura rwa, by go zadga niby warchlaka. Nieche, jako powiadasz, ta dziewka skapieje w drodze, to nie wiem, czy i ja go pohamuj. Ale jeli mnie nie bdzie, to nic go nie strzyma i haba wiekuista spadnie na niego i na cay rd, czego nie daj Bg, amen! Na to za Czech: - Ba! jest przecie prosty sposb. Dajcie mi jego katowsk ma, a ju ja go nie uroni idopiero w Spychowie panu Jurandowi z worka go wytrzsn. - A nieche ci Bg da zdrowie! O, to masz rozum! - zawoa z radoci Mako. - Prosta rzecz! prosta rzecz! Zabieraj go razem i bye go ywicym do Spychowa dowiz, rb z nim, co chcesz. - To dajcie mi i on suk szczytniesk! Jeli mi nie bdzie po drodze wadzi, to dowioz j te; a jeli bdzie, to na ga! - Prdzej te moe Danuk strach opuci i prdzej si opamita, gdy nie obaczy tych dwojga. Ale jeli suk zabierzesz, jakoe bez pomocy niewieciej si obejdzie? - Nie bez tego, bycie w puszczach nie spotkali jakich miejscowych albo zbiegych chopw z babami. Wemiecie pierwsz lepsz, a ju kada bdzie lepsza od tej. Tymczasem pana Zbyszkowa opieka wystarczy. - Dzi jako roztropniej mwisz ni zwyczajnie. Prawda i to. Moe si prdzej obaczy, widzc Zbyszka wci przy sobie. Potrafi ci on by dla niej jako ojciec i matka. Dobrze. A kiedy ruszysz? - Nie bd witania czeka, ale teraz przy legn troch. Nie ma jeszcze chyba pnocka. - Wz, jako mwiem, ju wieci, ale Kurki jeszcze nie wzeszy. - Chwaa Bogu, emy cokolwiek uradzili, bo okrutnie byo mi markotno. I to rzekszy, Czech wycign si przy dogasajcym ognisku, nakry si kudat skr i w mig zasn. Niebo jednak nie pobielao jeszcze ani troch i noc bya gboka, gdy zbudzi si, wylaz spod skry, spojrza ku gwiazdom i przecignwszy ze-sztywniae nieco czonki, zbudzi Maka. - Czas mi si zbiera! - rzek. - A dokd? - zapyta na wp przytomnie Mako, przecierajc piciami oczy. - Do Spychowa. - A prawda! Kto tu tak chrapie obok? Umarego by rozbudzi. - Rycerz Arnold. Dorzuc gazi na gownie i id do pachokw. Jako odszed, po chwili wrci jednak popiesznym krokiem i pocz woa z daleka cichym gosem: - Panie, jest nowina - i to za! - Co si stao? - zawoa, zrywajc si, Mako. - Suka ucieka. Wzili j pachocy midzykonie i rozwizali jej nogi, eby ich piorunyzatrzasy! a gdy si pospali, wyczogaa si jako w spomidzy nich i ucieka. Pjdcie, panie. Zaniepokojony Mako ruszy spiesznie z Hlaw do koni, ale zastali przy nich jednegotylko pachoka. Inni rozbiegli si szuka zbiegej. Gupie to jednak byo szukanie w ciemnociach i w gstwinie; jako popowracali wkrtce z po spuszczanymi gowami. Mako pocz ich okada w milczeniu pici, po czym wrci do ogniska, gdy nie byo nic innego do zrobienia. Po chwili nadszed Zbyszko, ktry straowa przed chat i nie mg spa, a usyszawszy stpania, chcia wiedzie, co to jest. Mako opowiedzia mu, co uradzili razem z Czechem, potem za oznajmi o ucieczce suki zakonnej. -Nieszczcie wielkie nie jest - rzek - bo albo zdechnie z godu w lesie, albo znajd j chopi, ktrzy dadz jej upnia, jeli wpierw nie znajd jej wilcy. al jeno, e jkara w Spychowie mina. Zbyszko aowa take, e j kara mina,ale zreszt przyj wiadomo spokojnie. Nie sprzeciwi si rwnie odjazdowi Czecha z Zygfrydem, gdy wszystko, co niedotykao wprost Danusi, byo mu obojtne. Zaraz te zacz o niej mwi: - Wezm j jutro przed si na ko i tak pojedziem - rzek. - A jakoe tam? pi? - zapyta Mako. - Czasem kwili troch, ale nie wiem, przez sen-li czy na jawie, a nie chc wchodzi, aby si nie przelka. Dalsz rozmow przerwa im Czech, ktry ujrzawszy Zbyszka, zawoa: - O, to i wasza mio na nogach? No, czasmi! Konie gotowe i stary diabe przywizan do sioda. Wkrtce zawita, bo teraz noc krtka. Ostawajcie z Bogiem, wasze miocie! - Jed z Bogiem, a zdrowo! Ale Hlawa odcign jeszcze Maka na bok irzek: - Chciaem te piknie prosi, w razie gdyby co zaszo... wiecie, panie..... niby jakowe nieszczcie albo co... aby pchn zaraz pachoka na eb do Spychowa. Jelibymy za ju wyjechali, niech nas goni! - Dobrze - rzek Mako. - Zahaczyem ci te powiedzie, by Jagienk do Pocka wiz, rozumiesz! Id tam do biskupa i powiedz mu, kto ona jest, e Opatowa chrzeniaczka, dla ktrej jest u biskupa testament, a dalej pro dla niej o opiekustwo, bo to te stoi w testamencie. - Jeli za biskup kae nam osta w Pocku? - Suchaj go we wszystkim i uczy, jako poradzi. - Tak i bdzie, panie. Z Bogiem! - Z Bogiem. Rozdzia XXIV Rycerz Arnold, dowiedziawszy si nazajutrzo ucieczce suki zakonnej, umiechn si pod wsem, ale rzek to samo, co Mako: e albo j wilcy zjedz, albo Litwini zabij. Jako byo to prawdopodobne, albowiem lec na nich, zwiem i e we Ap 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AAPc_ cCWc*[c8{,ludno miejscowa, litewskiego pochodzenia, nienawidzia Zakonu i wszystkiego, co miao z nim styczno. Chopi czci pouciekali do Skirwoiy, czci poburzyli si i pomordowawszy tu i wdzie Niemcw, pokryli si razem z rodzinami i dobytkiem w niedostpnych gbiach lenych. Szukano jednake na drugidzie suki, ale bez skutku, bo niezbyt gorliwie, a to z tej przyczyny, e Mako i Zbyszko, majc gowy zajte czym innym, nie wydali do surowych rozkazw. Pilno im byo jecha ku Mazowszu i chcieli zarazo wschodzie soca wyruszy, ale nie moglitego uczyni, gdy Danuka usna nade dniem gboko i Zbyszko nie da jej budzi. Sysza j, jak "kwilia" w nocy, domylasi, e nie spaa, wic teraz wiele sobie dobrego z tego snu obiecywa. Dwukrotnie zakrada si do chaty i dwukrotnie widzia przy wietle wpadajcym przez szpary midzy bierwionami jej zamknite oczy, otworzone usta i mocne rumiece na twarzy, takie, jakie maj gboko upione dzieci. Topniao w nim wwczas z rozrzewnienia serce i mwi do niej: "Daj ci Bg wypoczynek i zdrowie, kwiatuszku najmilszy!" A potem mwi jeszcze: "Skoczona twoja niedola, skoczone pakanie, a da Pan Jezus miosierny, to szczliwo bdzie jako te wody rzeczne nieprzepynione". Przy tym, majc prost i dobrotliw dusz, wznosi j ku Bogu i zapytywa sam siebie: czym by si wywdziczy, czym by si wypaci, co by jakiemu kocioowi ofiarowa z dostatkw,z ziarna, ze stad, z wosku albo z innych podobnych, miych boskiej potdze rzeczy? Byby nawet zaraz lubowa i wymieni dokadnie, co ofiaruje, ale wola zaczeka,nie wiedzc bowiem, w jakim zdrowiu Danuka si rozbudzi i czy si rozbudzi przytomna, nie mia jeszcze pewnoci, czy bdzie za co dzikowa. Mako, chocia rozumia, e bd zupenie bezpieczni dopiero w krajach ksicia Janusza, by jednak take zdania, e nie naley Danusi mci tego spoczynku, ktry mg by dla niej zbawieniem, wic trzyma wprawdzie w pogotowiu parobkw i juczne konie, ale czeka. Wszelako gdy mino poudnie, a ona wci spaa jeszcze, poczli si niepokoi. Zbyszko, ktry ustawicznie zaglda przez szpary i przez drzwi, wszed wreszcie po raz trzeci do chaty i siad na pieku, ktrywczorajszego wieczoru suka przycigna do posania i na ktrym przebieraa Danusi. Siad i wpatrzy si w ni, ona nie otworzya wcale oczu, ale po upywie takiego czasu, jakiego potrzeba by na odmwienie bez popiechu "Ojcze nasz" i "Zdrowa", drgny nieco jej usta i wyszeptaa, jakby widzc przez zamknite powieki: - Zbyszko... On za rzuci si w jednej chwili przed ni na kolana, chwyci jej wychudzone rce i caujc je z uniesieniem, j mwi przerywanym gosem: - Bogu dziki! Danuka! poznaa mnie! Gos jego rozbudzi j zupenie, wic siada na posaniu i z otwartymi ju oczyma powtrzya: - Zbyszko... I pocza mruga, a nastpnie rozglda si naokoo jakoby ze zdziwieniem. - Ju ty nie w niewoli! - mwi Zbyszko. - Wydarem ci im i do Spychowa jedziem! Ale ona wysuna donie z jego rk i rzeka: - To wszystko przez to, e tatusiowego pozwolestwa nie byo. Gdzie pani? - Przebude ty si, jagdko. Ksina daleko, a my ci Niemcom odjli. Na to ona, jakby nie syszc tych sw i jakby sobie co przypominajc: - Zabrali mi te lutek i o mur rozbili - hej! - Na miy Bg! - zawoa Zbyszko. I dopiero spostrzeg, e oczy jej s nieprzytomne i byszczce, a policzki paaj. W teje chwili migna mu przez gow myl, e ona moe by ciko chora i e wymwia dwukrotnie jego imi tylko dlatego, e si jej majaczy w gorczce. Wic zadrao w nim serce z przeraenia i pot zimny pokry mu czoo. - Danuka! - rzek - widzisze ty mnie i rozumiesz? A ona odrzeka gosem pokornej proby: - Pi...Wody! - Jezu miosierny. I wyskoczy z izby. Przed drzwiami potrci starego Maka, ktry szed wanie zobaczy, jak tam jest - i rzuciwszy mu jedno sowo: "Wody!" - przebieg pdem ku strumieniowi, pyncemu w pobliu wrd gstwy i mchw lenych. Po chwili wrci z napenionym naczyniem ipoda je Danusi, ktra pocza pi chciwie. Przedtem jeszcze wszed do izby Mako i popatrzywszy na chor, spochmumia widocznie. - W gortwie jest? - rzek. - Tak! - jkn Zbyszko. - Rozumie, co mwisz? - Nie. Stary zmarszczy brwi, po czym podnis rk i pocz doni trze po karku i potylicy. - Co robi? - Nie wiem. - Jedna jest tylko rzecz - zacz Mako. Ale Danusia przerwaa mu w tej chwili. Skoczywszy pi, utkwia w nim swe rozszerzone przez gorczk renice, po czym rzeka: - I wam te nie zawiniam. Miejcie zmiowanie! - Mam ci ja zmiowanie nad tob, dziecko, itylko dobra chc twojego - odpowiedzia z pewnym wzruszeniem stary rycerz. A potem do Zbyszka: - Suchaj! Na nic jej tu ostawa. Jak j wiatr obwieje, a sonko ogrzeje - to moe si jej lepiej zrobi. Nie trae ty, chopie, gowy, jeno j bierz do tej samej koyski, w ktrej j wieli, albo te na kulbak i w drog! Rozumiesz? To rzekszy, wyszed z izby, aby wyda ostatnie rozporzdzenia, ale zaledwie spojrza przed siebie, gdy nagle stan jakwryty. Oto silny zastp pieszego ludu, zbrojnego wdzidy i w berdysze, otacza z czterech stron jak murem chat, kopce i polank. "Niemce!" - pomyla Mako. Wic zgroza napenia mu dusz, ale w mgnieniu oka chwyci za gowni miecza, zacisn zby i sta tak podobny do dzikiego zwierza, ktry niespodzianie przezpsy osaczon gotuje si do rozpaczliwej obrony. A wtem od kopca pocz i ku niemu olbrzymi Arnold z jakim drugim rycerzem izbliywszy si, rzek: - Wartkie koo fortuny. Byem waszym jecem, a teraz wycie moimi. To rzekszy, spojrza z dum na starego rycerza jakby na lich-sz od siebie istot. Nie by to czowiek cakiem zy ani zbyt okrutny, ale mia przywar wspln wszystkim Krzyakom, ktrzy ludzcy, a nawet ukadni w nieszczciu, nie umieli nigdy pohamowa ani pogardy dla zwycionych, ani bezgranicznej pychy, gdyczuli za sob wiksz si. - Jestecie jecami! - powtrzy wyniole. A stary rycerz spojrza ponuro naok. W piersi jego bio nie tylko nie pochliwe, lecza nazbyt zuchwae serce. Gdyby by we zbroi na bojowym koniu, gdyby mia przy sobie Zbyszka i gdyby obaj mieli w rku miecze, topory albo owe straszne drzewa, ktrymi tak sprawnie wadaa wczesna lechicka szlachta, byby moe prbowa przeama w otaczajcy go mur dzid i berdyszw. Ale Mako sta oto przed Arnoldem pieszo, sam jeden, bez pancerza, wic spostrzegszy, e pachokowie porzucali ju or, i pomylawszy, e Zbyszko jest w chacie przy Danusi cakiem bez broni, zrozumia, jako czek dowiadczony i z wojn wielce obyty, e niema adnej rady. Wic wycign z wolna kord z pochwy, a nastpnie rzuci go pod nogi owego rycerza, ktry sta przy Arnoldzie. w za z nie mniejsz od Arnoldowej dum, ale zarazem z askawoci ozwa si w dobrejpolskiej mowie: - Wasze nazwisko, panie? Nie ka was wiza na sowo, bocie, widz, pasowany rycerz i obeszlicie si po ludzku z bratem moim. - Sowo! - odpowiedzia Mako. I oznajmiwszy, kto jest, zapyta, czy wolno mu bdzie wej do chaty i ostrzec bratanka, "by za czego szalonego nie uczyni" -za czym uzyskawszy pozwolenie, znikn we drzwiach, a po niejakim czasie zjawi si znw z mizerykordi w rku. - Bratanek mj nie ma nawet miecza przy sobie - rzek -i prosi, aby pki w drog nieruszycie, mg zosta przy swojej niewiecie. - Niech zostanie - rzek brat Arnoldw - przyl mu jado i napitek, bo w drog nie ruszym zaraz, gdy lud utrudzon, a i nam samym poywi si i spocz potrzeba. Prosim te was, panie, do kompanii. To rzekszy, zawrcili i poszli ku temu samemu ognisku, przy ktrym Mako noc spdzi, ale bd to przez pych, bd przez prostactwo do midzy nimi powszechne, poszli przodem, dozwalajc mu i z tyu. Ale on, jako wielki bywalec, rozumiejcy, jaki ma by w kadym zdarzeniu zachowany obyczaj, zapyta: - Prosicie, panie, jako gocia czy jako jeca? Dopiero zawstydzi si brat Arnoldw, bo zatrzyma si i rzek: - Przejdcie, panie. Stary rycerz przeszed, nie chcc jednak rani mioci wasnej czowieka, na ktrym mogo mu duo zalee, rzek: - Wida, panie, e nie tylko znacie rne mowy, lecz i obyczaje macie dworne. Na to Arnold, rozumiejc zaledwie niektre sowa, ozwa si: - Wolfgang, o co chodzi i co on mwi? - Do rzeczy mwi! - odpowiedzia Wolfgang,ktremu widocznie pochlebiy Makowe sowa. Po czym zasiedli przy ognisku i przyniesionoje i pi. Nauka dana Niemcom przez Maka nie posza jednake w las, gdy Wolfgang od niego zaczyna poczstunek. Z rozmowy dowiedzia si przy tym stary rycerz, jakim sposobem wpadli w puapk. Oto Wolfgang, modszy brat Arnolda, prowadzi czuchowsk piechot take przeciw zbuntowanym mujdzinom do Gotteswerder, ta jednake, jako pochodzca z dalekiej komturii, nie moga nady jedzie. Arnold za nie potrzebowa na ni czeka, wiedzc, e po drodze napotka inne piesze oddziay z miasti zamkw bliszych litewskiej granicy. Z tejprzyczyny modszy cign o kilka dni drogipniej - i wanie znajdowa si na szlakuw pobliu smoami, gdy suka zakonna, zbiegszy noc, daa mu zna o przygodzie,jaka spotkaa starszego brata. Arnold, suchajc tego opowiadania, ktre powtrzono mu po niemiecku, umiechn si z zadowoleniem, a wreszcie owiadczy, e spodziewa si, e tak si moe zdarzy. Ale przebiegy Mako, ktry w kadym pooeniu stara si znale jakow rad,pomyla, e z poytkiem bdzie zjedna sobie tych Niemcw - wic po chwili rzek: - Cika to zawsze rzecz popa w niewol,wszelako Bogu dzikuj, e mnie nie w inne,jeno w wasze odda rce, bo, wiera, ecie prawi rycerze i czci przestrzegajcy. Na to Wolfgang przymkn oczy i skin gow, wprawdzie do sztywnie, ale z widocznym zadowoleniem. A stary rycerz mwi dalej: - I e to mow nasz tak znacie! Da wam, widz, Bg rozum do wszystkiego! - Mow wasz znam, bo w Czuchowej nard po polsku mwi, a my z bratem od siedmiu lat pod tamtejszym komturem suym. - A z por i z czasem wemiecie po nim i urzd! Nie moe inaczej by... Wdy wasz brat nie mwi tak po naszemu. - Rozumie troch, ale nie mwi. Brat ma si wiksz, chocia i ja nie uomek, a za to dowcip tpszy. - Hej! nie widzi mi si i on gupi! - rzek Mako. - Wolfgang! co on powiada? - zapyta znw Arnold. - Chwali ci - odpowiedzia Wolfgang. - Juci, chwal - doda Mako - bo prawy jest rycerz, a to grunt! Szczerze wam te powiem, e chciaem go dzi cakiem na sowo puci, niechby by jecha, gdzie chcia, byle si chociaby i za rok stawi. Take to przecie midzy pasowanymi rycerzami przystoi. I pocz pilnie patrze w twarz Wolfganga,ale w zmarszczy si i rzek: - Pucibym moe i ja was na stawiennictwo, gdyby nie to, ecie psom pogaskim przeciwko nam pomagali. - Nieprawda jest - odpar Mako. I pocz si znw taki sam ostry spr jak wczorajszego dnia z Arnoldem. Staremu rycerzowi jednak, chocia mia suszno, trudniej szo, gdy Wolfgang bystrzejszy by istotnie od starszego brata. Wynika wszelako z owego sporu ta korzy, e i modszy dowiedzia si o wszystkich szczytnieskich zbrodniach, krzywoprzysistwach i zdradach, a zarazem o losach nieszczsnej Danusi. Na to, na owe niegodziwoci, ktrymi rzuca mu w oczy Mako, nie umia nic odpowiedzie. Musia przyzna, e pomsta bya sprawiedliw i e polscy rycerze mieliprawo tak czyni, jak czynili, a wreszcie rzek: - Na bogosawione koci Liboriusza! nie jabd Danvelda aowa. Mwili o nim, e siczarn magi para, ale moc i sprawiedliwo boska od czarnej magii mocniejsze! Co do Zygfryda. nie wiem, czylitako diabu suy, ale za nim nie pogoni,bo naprzd konnicy nie mam, a po wtre, jeli, jako powiadacie, ow dziewic udrczy, to niechby te z pieka nie wyjrza! Tu przeegna si i doda: - Boe, bd mi ku pomocy i przy skonaniu! -A ow nieszczsn mczennic jakoe bdzie? - zapyta Mako. - Zali nie pozwolicie jej odwie do domu? Zali ma w waszych podziemiach kona? Wspomnijcie na gniew Boy!... - Mnie do niewiasty nic - odpowiedzia szorstko Wolfgang. -Niech jeden z was odwiezie j ojcu, byle si potem stawi; aledrugiego nie puszcz. - Ba, a gdybym na cze i na wczni witego Jerzego zaprzysig? Wolfgang zawaha si nieco, gdy wielkie tobyo zaklcie, ale w tej chwili Arnold spyta po raz trzeci: - Co on powiada? I dowiedziawszy si, o co chodzi, pocz przeciwi si zapalczywie i po grubiasku wypuszczeniu obu na sowo. Mia on w tymswoje wyrachowanie: oto by zwycion w wikszej bitwie przez Skirwoi, a w pojedynczej przez tych polskich rycerzy. Jako onierz wiedzia take, e ta piechota brata musi teraz wraca do Malborga, bo chcc i dalej do Gotteswerder, szaby po zniszczeniu poprzednich oddziaw jako na rze. Wiedzia wic, e trzeba mu bdzie stan przed mistrzem i marszakiem, i rozumia,e mniejszy mu bdzie wstyd, gdy bdzie mia do pokazania cho jednego znaczniejszego jeca. ywy rycerz, ktrego si przedstawia do oczu, wicej znaczy ni opowiadanie, e si takich dwchwzio w niewol. Jako Mako, suchajc chrapliwego wrzasku i kltew Arnolda, poj od razu, e naley przyj, co daj, gdy wicej nicnie wskra, i rzek, zwracajc si do Wolfganga: - To prosz was, panie, jeszcze o jedno: pewien ci jestem, i mj bratanek sam bdzie rozumia, e jemu wypada zosta przy onie, a mnie z wami. Ale na wszelki wypadek pozwlcie oznajmi mu, e nie ma o tym co gada, bo taka wasza wola. - Dobrze, wszystko mi to jedno - odpowiedzia Wolfgang. - Pomwmy jeno o okupie, ktry wasz bratanek za siebie i za was ma przywie, bo od tego wszystko zaley. - O okupie? - zapyta Mako, ktry wolabyby odoy t rozmow na pniej. - Albo to mao mamy czasu przed sob? Gdy z pasowanym rycerzem sprawa, to sowo tyle znaczy, co gotowe pienidze, a i wedle ceny mona si na sumienie zda. My oto pod Gotteswerder wzilimy w niewol znacznego waszego rycerza, niejakiego pana de Lorche, i bratanek mj (on to bowiem go pojma) puci go na sowo, wcale si o cen nie umawiajc. - Wzilicie pana de Lorche? - zapyta ywoWolfgang. - Ja go znam. Mony to rycerz. Ale czemu to nie spotkalimy go w drodze? - Bo wida tdy nie pojecha, jeno do Gotteswerder albo ku Ragnecie - odpar Mako. - Mony i znamienitego rodu to rycerz - powtrzy Wolfgang. - Suto si obowicie! Ale dobrze, ecie o tym wspomnieli, bo teraz i was za byle co nie puszcz. Mako przygryz wsa, jednake podnis dumnie gow: - My i bez tego wiemy, ilemy warci. - Tym lepiej - rzek modszy von Baden. Alezaraz potem doda: - Tym lepiej, nie dla nas, bomy pokorni mnisi, ktrzy ubstwo lubowali, lecz dla Zakonu, ktry waszych pienidzy uyje na chwa Bo. Mako nie odrzek na to nic, spojrza tylkona Wolfganga tak, jakby mu chcia powiedzie: "Powiedz to komu innemu" - i po chwili poczli si ukada. Bya to dla starego rycerza cika i draliwa rzecz, boz jednej strony czuy by wielce na wszelk strat, z drugiej za rozumia, e nie wypada mu siebie i Zbyszka zbyt mao ceni. Wi si tedy jak piskorz, tym bardziej e Wolfgang, lubo niby ludzki i gadki w mowie, okaza si niepomiernie chciwym i twardym jako kamie. Jedyn pociech bya Makowi myl, e zapaci za to wszystko de Lorche, ale i tak aowa straconej nadziei zysku, na przybytek za zwykupu Zygfryda nie liczy, myla bowiem, e Jurand, a nawet i Zbyszko za adn cen nie wyrzekn si jego gowy. Po dugich ukadach zgodzi si wreszcie na ilo grzywien i na termin, i zawarowawszy wyranie, ilu pachokw i ile koni ma wzi Zbyszko, poszed mu to oznajmi, przy czym widocznie w obawie, aby Niemcom nie strzelia jaka inna myl do gowy, radzi mu, aby wyjeda natychmiast. - Tak to w rycerskim stanie - mwi, e we Ap 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AAPzcc'c-c<wzdychajc - wczora ty za eb trzyma, dzisiaj ciebie trzymaj! Ano, trudno! Da Bg,przyjdzie znw nasza kolej! Ale teraz czasunie tra. Wartko jadcy, zgonisz Hlaw i przezpieczniej wam bdzie razem, a byle raz z puszczy si wydosta i w ludzkim kraju na Mazowszu stan, to przecie u kadego szlachcica alibo wodyki znajdziecie gocin i pomoc, i starunek. Obcym ci tego u nas nie odmwi, a c dopiero swoim! Dla tej niebogi moe te byw tym zbawienie. Tak mwic, spoglda na Danusi, ktra pogrona w pnie, oddychaa szybko i rozgonie. Przezroczyste jej rce lece na ciemnej niedwiadkowej skrze drgay gorczkowo. Mako przeegna j i rzek: - Hej, bierz j i jed! Nieche to Bg odmieni, bo widzi mi si, e cienko ona przdzie! - Nie mwcie! - zawoa z rozpaczliwym przyciskiem Zbyszko. - Moc boska! Ka ci tu konia podprowadzi,a ty jed! I wyszedszy z izby, zarzdzi wszystko do odjazdu. Turczynkowie, podarowani od Zawiszy, podprowadzili konie z koysk wymoszczonmchem i skrami, a pachoek Wit Zbyszkowego wierzchowca - i po chwili Zbyszko wyszed z izby, trzymajc na rkuDanusi. Byo w tym co tak wzruszajcego, e obaj bracia von Baden, ktrych ciekawo przywioda przed chat,ujrzawszy na wp dziecinn jeszcze posta Danuki, jej twarz podobn istotnie do twarzy witych panienek z kocielnych obrazw i jej sabo tak wielk, e nie mogc dwign gowy, trzymaa j wspart ciko na ramieniu modego rycerza, poczli spoglda po sobie ze zdziwieniem i burzy si w sercach przeciwsprawcom jej niedoli. "Juci, katowskie, nierycerskie serce mia Zygfryd - szepn do brata Wolfgang - ow mij, chociae za jej przyczyn uwolnion, ka rzgami osmaga". Wzruszyo ich i to take, e Zbyszko niesie Danusi na rku jak matka dziecko - i zrozumieli jego kochanie, gdy obaj mieli jeszcze mod krew w yach. On za zawaha si przez chwil, czy chorprzed si wzi na siodo i trzyma w drodze przy piersi, czy te zoy w koysce. Namyli si wreszcie na to ostatnie, mniemajc, e wygodniej jej bdzie jecha lecy. Zatem zbliywszy si do stryjca, pochyli si do jego rki, aby ucaowa j na poegnanie, ale Mako, ktren w rzeczy miowa go jak renic oka, jakkolwiek nie chcia okazywa przy Niemcach wzruszenia, nie mg si jednak powstrzyma i objwszy go mocno, przycisn usta do jego bujnych zotawych wosw. - Boe ci prowad! - rzek. - A o starym przecie pamitaj, bo niewola zawsze to cika rzecz. - Nie zapomn - odpowiedzia Zbyszko. - Daj ci Matko Najwitsza pociech! - Bg wam zapa i za to... i za wszystko. Po chwili Zbyszko siedzia ju na koniu, ale Mako przypomnia sobie jeszcze co, gdyskoczy ku niemu i pooywszy mu do nakolanie, rzek: - Suchaj! A jeli Hlaw dogonisz, to co do Zygfryda, bacz, by haby i na si, i na mj siwy wos nie cign. Jurand - dobrze, ale nie ty! Na miecz mi to przysignij i na cze! - Pki nie wrcicie, to i Juranda pohamuj, aby si na was za Zygfryda nie pomcili - odpowiedzia Zbyszko. - Tak-e ci o mnie chodzi? A modzianek umiechn si smutno: - Przecie wiecie. - W drog! Jed w zdrowiu! Konie ruszyy i wkrtce przesonia je jasna leszczynowa gstwina. Makowi staosi nagle okrutnie markotno i samotnie, a dusza rwaa mu si ze wszystkich si za tym umiowanym chopakiem, w ktrym bya caa nadzieja rodu. Ale wraz otrzsn si z alu, gdy by czowiekiemtwardym i moc nad sob majcym. "Dzikowa Bogu - rzek sobie - e nie on w niewoli jest Jeno ja..." I zwrci si ku Niemcom: - A wy, panie, kiedy ruszycie i dokd? - Kiedy nam si spodoba - odpowiedzia Wolfgang - a ruszymy do Malborga, gdzie przed mistrzem naprzd musicie, panie, stan. "Hej, jeszcze mi tam szyj gotowi za pomaganie mujdzinom uci!" - rzek sobieMako. Jednake uspokajaa go myl, e jest w odwodzie pan de Lorche i e sami von Badenowie bd bronili jego gowy choby dlatego, aby ich okup nie min. "Bo juci - mwi sobie - e w takowym zdarzeniu Zbyszko nie potrzebowaby ni sam stawa, ni chudoby pomniejsza". I myl ta przyniosa mu pewn ulg. Rozdzia XXV Zbyszko nie mg zgoni swego giermka, albowiem w jecha dniem i noc tyle tylko wypoczywajc, ile byo koniecznie trzeba, aby konie nie popaday, ktre jako ywione sam traw mde byy i nie mogy czyni tak wielkich pochodw jak w krajach, w ktrych atwiej byo o owies. Sam siebie Hlawa nie szczdzi, a na pny wiek i osabienie Zygfryda nie zwaa. Cierpia te stary Krzyak okrutnie, tym bardziej eylasty Mako nadwery mu poprzednio koci. Ale najcisze byy dla niego komary rojce si w wilgotnej puszczy, od ktrych,majc zwizane rce, a przykrpowane do brzucha koskiego nogi, opdza si nie mg. Giermek nie zadawa mu wprawdzie adnych osobnych mk, ale i litoci nad nim nie mia i uwalnia mu prawic z wizw tylko na postojach przy jedle: "Jedz, wilczamordo, abym ci ywicego panu na Spy-chowie mg dowie!" Takie byy sowa, ktrymi go do posiku zachca. Zygfrydowi przysza wprawdzie z pocztkupodry myl, by si godem zamorzy, alegdy usysza zapowied, e bd mu zby noem podwaa i przemoc w gardo la, wola ustpi, aby do poniewierania swej godnoci zakonnej i czci rycerskiej nie dopuci. A Czech chcia koniecznie znacznie przed "panami" przyby do Spychowa, aby swoj uwielbian panienk od wstydu uchroni. Prostym, ale roztropnym i nie pozbawionymuczu rycerskich szlachetk bdc, rozumia to jednak doskonale, e byoby w tym co upokarzajcego dla Jagienki, gdybyznalaza si w Spychowie razem z Danusi. "Mona bdzie w Pocku biskupowi powiedzie - myla - e staremu panu z Bogdaca z opiekustwa tak wypado, e jz sob musia bra, a potem niech si jeno rozgosi, e ona pod biskupi opiek i e prcz Zgorzelic jeszcze i po opacie dziedzictwo na ni idzie - to choby i woje-wodziski syn nie bdzie dla niej za duo". I ta myl osadzaa mu trudy pochodw, bo zreszt trapi si myl, e ta szczsna nowina, ktr do Spychowa wiezie, bdzie jednak dla panienki wyrokiemniedoli. Czsto te stawaa mu przed oczyma rumiana jak jabuszko Sieciechwna. Nawczas, o ile drogi pozwalay, echta boki konia ostrogami, albowiem tak pilno byo mu do Spychowa. Jechali bdnymi drogami, a raczej bezdroem przez br, wprost przed siebie jak sierpem rzuci. Wiedzia tylko Czech, e jadc nieco ku zachodowi, a wci na poudnie, musi dojecha na Mazowsze, a wwczas wszystko ju bdzie dobrze. W dzie kierowa si socem, a gdy pochd w noc si przecign, gwiazdami. Puszcza przed nimi zdawaa si nie mie granic ni koca. Pyny im wrd mrokw nocnych dni i noce. Nieraz myla Hlawa, e nie przewiezie mody rycerz ywej niewiasty przez to okropne bezludzie, gdzie znikd pomocy, znikd ywnoci, gdzie nocami konitrzeba byo strzec od wilkw i niedwiedzi,w dzie ustpowa z drogi stadom ubrw iturw, gdzie straszne odyce ostrzyy krzywe ky o korzenie sosen i gdzie czsto, kto nie przedzia z kuszy albo nie przebd dzid ctkowanych bokw jelonka lub warchlaka, ten caymi dniami je co nie mia. "Jake tu bdzie - myla Hlawa - jecha z tak niedomczon dziewk, ktra ostatnim tchem goni!" Przychodzio im raz po raz objeda rozlege grzzawy lub gbokie parowy, naktrych dnie szumiay wzdte wiosennymi ddami potoki. Nie brako w puszczy i jezior, w ktrych widywali przy zachodzie soca pawice si w rumianych, wygadzonych wodach cae stada osiw lub jeleni. Czasem spostrzegali te dymy zwiastujce obecno ludzi. Kilkakrotnie Hlawa zblia si ku takim borowym osadom, ale wysypywa si z nich na spotkanie lud dziki, przybrany w skry na goym ciele, zbrojny w kicienie i uki, a patrzcy tak zowrogo spod poskrcanych przez kotun czupryn, e trzeba byo korzysta co duchu z pierwszego zdumienia, w jaki ich wprawia widok rycerzy, i odjeda jak najspieszniej. Dwa razy jednak wistay za Czechem groty i goni go okrzyk: "Wokili!" (Niemcy!), on za wola umyka ni wywodzi si, kto jest. Nareszcie po kilku jeszcze dniach zacz przypuszcza, e moe ju i przejecha granic, ale na razie nie byo si kogo spyta. Dopiero od osacznikw mwicych polsk mow dowiedzia si, e na koniec stan na ziemiach mazowieckich. Tam szo ju atwiej, chocia cae wschodnie Mazowsze szumiao rwnie jedn puszcz. Nie skoczyo si take bezludzie, ale tam, gdzie zdarzya si osada, mieszkaniec mniej by nieuyty, moe dlatego, e nie karmi si wci nienawici, a moe i z tej przyczyny, e Czech odzywa si zrozumiaym dla niego jzykiem. Bieda bywaa tylko z niezmiern ciekawoci tych ludzi, ktrzy otaczali gromadnie jedcw i zarzucali ich pytaniami, a dowiedziawszy si, e jeca-Krzyaka wiod, mwili: - Podarujcie go nam, panie; ju my go sprawim! I prosili tak natarczywie, e Czech czsto musia si gniewa albo tumaczy im, e jeniec jest ksicy. To wwczas ustpowali. Pniej, w kraju ju osiadym, ze szlacht i wodykami nie szote atwo. Wrzaa tam nienawi przeciw Krzyakom, pamitano bowiem ywo wszdzie zdrad i krzywd wyrzdzon ksiciu wwczas, gdy w czasie najwikszego spokoju porwali go Krzyacy pod Zotoryj i zatrzymali jako winia. Niechciano tam ju wprawdzie "sprawia" Zygfryda, ale ten lub w twardy szlachcic mwi: "Rozwicie go, to mu dam or i zamiedz pozw go na mier". Takim wkada jako opat w gow Czech, e pierwsze prawo do pomsty ma nieszczsny pan spychowski i e nie wolno go jej pozbawia. Ale w osiadych stronach atwo ju sza podr, bo byy jakie takie drogi i konie wszdy karmiono owsem lub jczmieniem. Jecha te Czech ywo, nie zatrzymujc sinigdzie, i na dziesi dni przed Boym Ciaem stan w Spychowie. Przyjecha wieczorem, jak wwczas, gdy go by Mako ze Szczytna z wiadomoci o swoim odjedzie na mujd przysa, i tak samo jak wwczas zbiega do niego, ujrzawszy go z okna, Jagienka, a on jej do ng pad, sowa przez chwil nie mogc przemwi. Ale ona podniosa go i pocigna co rychlej na gr, nie chcc przy ludziach wypytywa. - Co za nowiny? - spytaa, drc z niecierpliwoci i ledwie mogc dech zapa. - ywi s? Zdrowi? - ywi! Zdrowi! - A ona znalaza si? - Jest. Odbili j. - Pochwalony Jezus Chrystus! Ale mimo tych sw twarz jej staa si jakby skrzepa, bo od razu wszystkie jej nadzieje rozsypay si w proch. Siy wszake nie opuciy jej i nie straciaprzytomnoci, a po chwili opanowaa si zupenie i pocza znw pyta: - Kiedy za tu stan? - Za kilka dni! Cika to droga - z chor. - Chora ci jest? - Skatowana. Umys si jej od mki pomiesza. - Jezu miosierny! Nastao krtkie milczenie, tylko przybladenieco usta Jagien-ki poruszay si jakby w modlitwie. - Nie obaczyae si przy Zbyszku? - spytaa znowu. - Moe si i obaczya, ale nie wiem, bom wraz wyjecha, aby wam, pani, oznajmi nowin, nim tu stan. - Bg ci zapa. Powiadaj, jako byo? Czech pocz opowiada w krtkich sowach, jak odbili Danusi i wzili olbrzyma Arnolda razem z Zygfrydem. Oznajmi te, e Zygfryda przywiz z sob, albowiem mody rycerz chcia go daw podarunku i dla pomsty Jurandowi. - Trzeba mi teraz do Juranda! - rzeka, gdyskoczy, Jagienka. I wysza, ale Hlawa niedugo pozosta sam, gdy z alkierza wybiega ku niemu Sieciechwna, a on, czy to dlatego, e nie cakiem by przytomny ze zmczenia i trudw niezmiernych, czy etskni do niej i zapamita si na razie na jej widok, do e chwyci j wp, przycisn do piersi i pocz caowa jej oczy, policzki, usta, tak jakby dawno ju przedtem powiedzia jej wszystko, co przed takim uczynkiem powiedzie dziewczynie wypada. I moe, e istotnie wypowiedzia jej to juw duchu w czasie podry, bo caowa i caowa bez koca, a tuli j do si z taksi, e a w niej oddech zapierao, ona za nie bronia si, z pocztku ze zdumienia, a potem z omdlaoci tak wielkiej, e byaby osuna si na ziemi, gdyby trzymay j mniej krzepkie rce. Na szczcie, nie trwao to wszystko zbyt dugo, gdy na schodach day si sysze kroki i po chwili wpad do izby ojciec Kaleb.Odskoczyli wic od siebie, a ksidz Kaleb pocz znw zarzuca Hlaw pytaniami, na ktre w, nie mogc tchu zapa, z trudnoci odpowiada. Ksidz myla, e toz trudu. Usyszawszy jednak potwierdzenie nowiny, e Danusia odbita i znaleziona, a kat jej przywiezion do Spychowa, rzuci sina kolana, aby Bogu dziki uczyni. Przez ten czas uspokoia si nieco krew w yachHlawy i gdy ksidz wsta, mg mu ju spokojnie powtrzy, jakim sposobem znaleli i odbili Danusi. - Nie po to j Bg wybawi - rzek, wysuchawszy wszystkiego, ksidz - aby rozum jej i dusz w ciemnociach i we wadaniu mocy nieczystych mia pozostawi! Pooy Jurand na niej swoje wite rce i jedn modlitw przywrci jej rozum i zdrowie. - Rycerz Jurand? - zapyta ze zdziwieniem Czech. - Tak on ma moc? witym ci moeju za ycia zosta? - Przed Bogiem jest ju za ycia, a gdy zemrze, bd mieli ludzie w niebiesiech jednego wicej patrona-mczennika. - Powiedzielicie wszelako, wielebny ojcze, e pooy rce na gowie crki. Zaliby mu prawica odrosa? bo wiem, ecie o to Pana Jezusa prosili. - Powiedziaem: "rce", jako si zwyczajnie mwi - odrzek ksidz - ale przy asce boskiej i jedna wystarczy. - Pewnie - odpowiedzia Hlawa. Ale w gosie jego byo nieco zniechcenia, gdy myla, e widomy cud zobaczy. Dalsz rozmow przerwao wejcie Jagienki. - Oznajmiam mu - rzeka - nowin ostronie, aby go naga rado nie zabia, a on zaraz pad krzyem i modli si. - On i bez tego caymi nocami tak ley, a dzi tym bardziej pewnie do rana nie wstanie - powiedzia ksidz Kaleb. Jako tak si stao. Kilka razy zagldali do niego i za kadym razem znajdowali go lecego, nie w upieniu, lecz w modlitwie tak gorliwej, e do zupenego zapamitania si dochodzcej. Dopiero nazajutrz, znacznie po jutrzni, gdy Jagienka zajrzaa znw do niego, da zna,e chce widzie Hlaw i jeca. Wyprowadzono wwczas z podziemia Zygfryda ze skrpowanymi w krzy na piersiach rkoma i wszyscy razem z Tolimudali si do starca. W pierwszej chwili Czech nie mg mu si dobrze przyjrze, gdy boniaste okna mao przepuszczay wiata, a dzie by ciemny z powodu chmur, ktre zawaliy cakiem niebo i zapowiaday gron nawanic. Ale gdy bystre jego oczy przywyky do mroku, zaledwie go pozna, tak jeszcze wychud i wyndznia. Olbrzymim zmieni si w olbrzymiego kocieja. Twarz mia tak bia, e nie rnia si wiele od mlecznej barwy wosw i brody, agdy przechyliwszy si na porcz krzesa, przymkn powieki, wyda si Hlawie po prostu trupem. Przy krzele sta st, a nanim krucyfiks, dzban z wod i bochen czarnego chleba z utkwion w nim mizerykordi, czyli gronym noem, ktrego rycerze uywali do dobijania rannych. Innego pokarmu prcz chleba i wody od dawna ju Jurand nie uywa. Za odzie suya mu gruba wosiennica, przepasana powrsem, ktr nosi na goym ciele. Tak to od czasu powrotu ze szczcieskiej niewoli y mony i straszny niegdy rycerz ze Spychowa. Posyszawszy wchodzcych, odsun nog oswojon wilczyc, ktra ogrzewaa mu bose stopy, i poda si w ty. Wtedy to wanie wyda si Czechowi jak umary. Nastaa chwila oczekiwania, spodziewano si bowiem, e uczyni jaki znak, aby kto zacz mwi, ale on siedzia nieruchomy, biay, spokojny, z otwartymi nieco ustami, jakoby istotnie pogron w wieczystym upieniu mierci. - Jest tu Hlawa - ozwaa si wreszcie sodkim gosem Jagienka - chcecie-li go wysucha? Skin gow na znak zgody, wic Czech rozpocz po raz trzeci opowiadanie. Wspomnia pokrtce o bitwach stoczonych zNiemcami pod Gotteswerder, opowiedzia walk z Arnoldem von Baden i odbicie Danusi, ale nie chcc przydawa staremu - mwi, e we Ap 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AAPc-cc.c}= mczennikowi boleci do dobrej nowiny i budzi w nim nowego niepokoju, zatai, e umys Danusi pomiesza si przez dugie dni okrutnej niedoli. Natomiast majc serce zawzite przeciw Krzyakom i pragnc, aby Zygfryd jak najniemiosiemiej by pokaran, nie zatai umylnie, e znaleli j przelknion, wyndznia, chor, e zna byo, e obchodzono si z ni po katowsku, i e gdyby bya duej pozostaa w tych strasznych rkach, byaby uwida i zgasa tak wanie, jako widnie i ginie podeptane nogami kwiecie. Ponurej tej opowieci towarzyszy niemniej pospny pomruk zapowiadajcej si burzy. Miedzianezway chmur kbiy si coraz potniej nad Spychowem. Jurand sucha opowiadania bez jednego drgnienia i ruchu, tak e obecnym zdawa si mogo, i pogrony jest we nie. Sysza jednak i rozumia wszystko, bo gdy Hlawa zacz mwi o niedoli Danusi, wwczas w pustych jamach oczu zebray mu si dwie wielkie zy i spyny mu po policzkach. Ze wszystkich ziemskich uczu pozostao mu jeszcze jedno tylko: mio do dziecka. Potem sinawe jego usta poczy si porusza modlitw. Na dworze rozlegy sipierwsze, dalekie jeszcze grzmoty i byskawice jy kiedy niekiedy rozwieca okna. On modli si dugo i znw zy kapaymu na bia brod. A wreszcie przesta i zapado dugie milczenie, ktre przeduajc si nad miar, stao si na koniec uciliwe dla obecnych, bo nie wiedzieli, co maj z sob robi. Na koniec stary Tolima, prawa Jurandowa przez cae ycie rka, towarzysz we wszystkich bitwach i gwny str Spychowa, rzek: - Stoi przed wami, panie, ten piekielnik, tenwilkoak krzyacki, ktry katowa was i dziecko wasze; dajcie znak, co mam z nim uczyni i jako go pokara? Na te sowa przez oblicze Juranda przebiegy nagle promienie - i skin, aby mu przywiedziono tu winia. Dwaj pachokowie chwycili go w mgnieniu oka za barki i przywiedli przed starca, a w wycign rk, przesun naprzd do po twarzy Zygfryda, jakby chcia sobie przypomnie lub wrazi w pami po raz ostatni jego rysy, nastpnie opuci j na piersi Krzyaka, zmaca skrzyowane nanich ramiona, dotkn powrozw - i przymknwszy znw oczy, przechyli gow. Obecni mniemali, e si namyla. Ale cokolwiek bd czyni, nie trwao to dugo,gdy po chwili ockn si - i skierowa do w stron bochenka chleba, w ktrym utkwiona bya zowroga mizerykordia. Wwczas Jagienka, Czech, nawet stary Tolima i wszyscy pachokowie zatrzymali dech w piersiach. Kara bya stokro zasuona, pomsta suszna, jednake na myl, e w na wp ywy starzec bdzie rzeza omackiem skrpowanego jeca, wzdrygny si w nich serca. Ale on, ujwszy w poowie n, wycign wskazujcy palec do koca ostrza, tak aby mg wiedzie, czego dotyka, i pocz przecina sznury na ramionach Krzyaka. Zdumienie ogarno wszystkich, zrozumieli bowiem jego ch - i oczom nie chcieli wierzy. Tego jednak byo im zanadto. Hlawa j pierwszy szemra, za nim Tolima, za tymi pachokowie. Tylko ksidz Kaleb pocz pyta przerywanym przez niepohamowany pacz gosem: - Bracie Jurandzie, czego chcecie? Czy chcecie darowa jeca wolnoci? - Tak! - odpowiedzia skinieniem gowy Jurand. - Chcecie, by odszed bez pomsty i kary? - Tak! Pomruk gniewu i oburzenia zwikszy si jeszcze, ale ksidz Kaleb, nie chcc, by zmarnia tak niesychany uczynek miosierdzia, zwrci si ku szemrzcym i zawoa: - Kto si witemu mie sprzeciwi? Na kolana! I klknwszy sam, pocz mwi: - Ojcze nasz, ktry jest w niebie, wi si imi Twoje, przyjd krlestwo Twoje... I odmwi "Ojcze nasz" do koca. Przy sowach: "i odpu nam nasze winy jako i my odpuszczamy naszym winowajcom", oczy jego zwrciy si mimo woli na Juranda, ktrego oblicze zajaniao istotniejakim nadziemskim wiatem. A widok w w poczeniu ze sowami modlitwy skruszy serca wszystkich obecnych, gdy stary Tolima o zatwardziaej w ustawicznych bitwach duszy, przeegnawszy si krzyem witym, obj nastpnie Jurandowe kolanoirzek: - Panie, jeli wasza wola ma si speni, totrzeba jeca do granicy odprowadzi. - Tak! - skin Jurand. Coraz czstsze byskawice rozwiecay okna; burza bya bliej i bliej. Rozdzia XXVI Dwaj jedcy zdali wrd wichru i nawalnego ju chwilami ddu ku spychowskiej granicy: Zygfryd i Tolima. Tenostatni odprowadza Niemca z obawy, aby po drodze nie zabili go chopi czatownicy lub czelad spychowska, ponca ku niemu straszn nienawici i zemst. Zygfryd jecha bez broni, ale i bez pt. Burza, ktr gna wicher, bya ju nad nimi. Kiedyniekiedy, gdy hukn niespodziany grzmot, konie przysiaday na zadach. Oni jechali w gbokim milczeniu zapadym wdoem, nieraz z powodu ciasnoty drogi tak blisko siebie, e strzemi trcao o strzemi. Tolima, przywyky od caych lat do strowania jecw, spoglda i teraz chwilami na Zygfryda bacznym okiem, jak gdyby mu chodzio o to, aby niespodzianie nie umkn - i dreszcz mimowolny przejmowa go za kadym razem, albowiemwydawao mu si, e oczy Krzyaka wiecw pomroce jak oczy zego ducha albo upiora. Przychodzio mu nawet do gowy, aby go przeegna, ale na myl, e pod znakiem krzya moe mu zawyje nieludzkimgosem i zmieniwszy si w szkaradny ksztat pocznie kapa zbami, zdejmowa go strach jeszcze wikszy. Stary wojownik,ktry umia bi w pojedynk w cae kupy Niemcw, jak jastrzb bije w stado kuropatw - ba si jednake si nieczystychi nie chcia mie z nimi do czynienia. Wolaby te by pokaza Niemcowi po prostu dalsz drog i zawrci, ale wstyd mu byo samego siebie, wic odprowadzi go a do granicy. Tam, gdy dotarli do kraca spychowskiego lasu, nastaa przerwa w ddu i chmury zajaniay jakim dziwnym tym wiatem. Uczynio si widniej i oczy Zygfryda utraciy w poprzedni niesamowity blask. Ale wwczas napada naTolim inna pokusa: "Kazali mi - mwi sobie - odprowadzi tegowciekego psa przezpiecznie a do granicy, tom go i odprowadzi; ale zali maon odjecha bez pomsty i kary, w kat panamojego i jego dziecka, i czy nie byby to godny a miy Bogu uczynek zgadzi go? Ej!nubym go pozwa na mier? Nie ma ci onwprawdzie broni, ale o mil zaraz, w pana Warcimowym dworzyszczu, dadz mu przecie jaki miecz albo oksz - i bd si z nim potyka. Da Bg, obal go, a potem dorn jako przystoi i gow w gnoju zakopi!" Tak mwi do siebie Tolima i spogldajc akomie na Niemca, j porusza nozdrzami, jakby ju zwietrzy zapach wieej krwi. I ciko musia walczy z t dz, ciko ama si z sob, a dopiero gdy pomyla, e Jurand nie do granicy tylko darowa ycie i wolno jecowi i e w takim razie na nic by si nie przyda paski wity uczynek i zmniejszyaby si za niego nagroda niebieska, przezwyciy si wreszcie i powstrzymawszy konia, rzek: - Oto granica nasza, a i do waszej niedaleko. Jede wolny, a jeli ci zgryzota nie zdawi i piorun boski nie docignie, to od ludzi nic ci nie grozi. I to rzekszy, zawrci, a tamten pojechaprzed siebie z jak dzik skamieniaoci w twarzy, nie odezwawszy si ani jednym sowem i jakby nie syszc, e kto do niego przemwi. I jecha dalej szerszym ju gocicem, rzekby, pogron we nie. Krtka bya przerwa w burzy i krtko trwao rozjanienie. ciemnio si znw tak, i rzekby, na wiat pad mrok wieczorny i chmury zstpiy nisko, prawie nad sam br. Z gry dochodzi zowrogi pomruk i jakby niecierpliwy syk i warczeniepiorunw, ktre hamowa jeszcze anio burzy. Ale byskawice rozwiecay ju co chwila olepiajcym blaskiem grone niebo iprzeraon ziemi i wwczas wida byo szerok drog idc wrd dwch czarnychcian boru, na niej za w porodku samotnego jedca na koniu. Zygfryd jechana wp przytomny, trawiony przez gorczk. Rozpacz rca mu dusz od czasumierci Rotgiera, zbrodnie popenione przezzemst, zgryzoty, przeraajce widzenia, duszne targaniny zmciy jego umys ju od dawna do tego stopnia, e z najwikszym tylko wysikiem broni si szalestwu, a chwilami nawet mu si poddawa. wieo za - i trudy podry podtward rk Czecha, i noc spdzona w spychowskim wizieniu, i niepewno losu, a nade wszystko w niesychany, nadludzki niemal czyn aski i miosierdzia, ktry po prostu go przerazi, wszystko to potargaogo do ostatka. Chwilami taa i krzepa w nim myl, tak e zupenie traci rozpoznanie, co si z nim dzieje, ale potem znw gorczka budzia go i zarazem budzia w nim jakie guche poczucie rozpaczy, zatraty, zguby - poczucie, e wszystko ju mino, zgaso, skoczyo si, e nadszed jaki kres, e naok jenonoc i noc, i nico, i jakby jaka otcha okropna wypeniona przeraeniem, ku ktrej musi jednak i. - Id! id! - szepn mu nagle nad uchem jaki gos. A on obejrza si - i ujrza mier. Sama ksztatu kociotrupa, siedzcna kociotrupie koskim, suna tu obok, biaa i klekocca kociami. - Jeste? - zapyta Krzyak. - Jestem. Id! id! Ale w tej chwili spostrzeg, e z drugiej strony ma take towarzysza: strzemi w strzemi jecha jaki twr ciaem podobny do czowieka, ale z nieludzk twarz, gow mia bowiem zwierzc, ze stojcymi uszami, dug, spiczast i pokryt czarn sierci. - Kto ty? - zawoa Zygfryd. w za, zamiast odpowiedzie, pokaza mu zby i pocz gucho warcze. Zygfryd zamkn oczy, ale natychmiast usysza potniejszy chrzst koci i gos mwicy mu w samo ucho: - Czas! czas! piesz si! id! I odpowiedzia: - Id! Ale odpowied ta wysza z jego piersi tak, jakby j da kto inny. Potem, rzekby, popychany jak nieprzepart zewntrzn si, zsiad z konia i zdj z niego wysokierycerskie siodo, a nastpnie uzd. Towarzysze, zsiadszy take, nie odstpili go ani na mgnienie oka - i zawiedli ze rodka drogi na skraj boru. Tam czarny upir pochyli mu ga i pomg przywiza do niej rzemie uzdy. - piesz si! - szepna mier. - piesz si! - zaszumiay jakie gosy w wierzchokach drzew. Zygfryd, pogrony jakby we nie, przewlk drugi lejc przez sprzczk, uczyni ptl - i wstpiwszy na siodo, ktre zoy poprzednio pod drzewem, zaoy j sobie na szyj. - Odepchnij siodo!... ju! Aa! Trcone nog siodo potoczyo si o kilka krokw i ciao nieszczsnego Krzyaka zwiso ciko. Przez jedno mgnienie oka wydao mu si, e syszy jaki chrapliwy, stumiony ryk i e w ohydny upir rzuci si na niego, zakoysa nim i pocz zbami szarpa mu piersi, aby uksi go w serce. Ale potem gasnce jego renice ujrzay jeszcze co innego: oto mier rozpyna si w jaki biaawy obok, ktry z wolna posun si ku niemu, obj go, ogarn, otoczy i zakry wreszcie wszystko okropn, nieprzenikliw zason. W tej chwili burza rozszalaa si z niezmiern wciekoci. Piorun hukn w rodek drogi z tak straszliwym oskotem, jakby ziemia zapadaa si w posadach. Caybr ugi si pod wichrem. Szum, wist, wycie, skrzypienie pni i trzask amanych gazi wypeniy gbie lene. Fale ddu gnane wichrem przesoniy wiat - i tylko w czasie krtkich krwawych byskawic mona byo dojrze rozhutany dziko nad drog trup Zygfryda. Nazajutrz t sam drog posuwa si do liczny orszak. Na przedzie jechaa Jagienkaz Sieciechwn i Czechem, za nimi szy wozy, otoczone przez czterech zbrojnych w kusze i miecze pachokw. Z wonicw kady mia te obok siebie oszczep i siekier, nie liczc okutych wide i innych narzdzi w drodze przydatnych. Potrzebne to byo tak dla obrony od dzikiego zwierza,jak od kup rozbjniczych, ktre wiecznie grasoway na krzyackiej granicy, a na ktre gorzko si skary wielkiemu mistrzowi Jagieo i w listach, i osobicie na zjazdach w Raciu. Ale majc ludzi sprawnych i dobry sprzt obronny, mona si byo ich nie lka, poczet wic jecha ufny w siebie i wolny odobaw. Po wczorajszej burzy nasta dzie przecudny, rzewy, cichy i tak jasny, e tam, gdzie nie byo cienia, oczy podrnychmruyy si od zbytniego blasku. aden li nie porusza si na drzewach, a z kadego zwieszay si wielkie krople ddu, mienice si tcz w socu. Wrd sosnowych igie byszczay jakby wielkie diamenty. Ulewa potworzya na gocicu mae strumyki, ktre spyway z wesoymszelestem ku niszym miejscom, tworzc we wgbieniach pytkie jeziorka. Caa okolica bya zroszona, mokra, ale miejcasi w porannej jasnoci. W takie poranki rado ogarnia i serce ludzkie, wic wonice i parobcy podpiewywali sobie z cicha, dziwic si milczeniu, ktre panowao midzy jadcymi na przedzie. Oni za milczeli, bo na duszy Jagienki osiada cika troska. W yciu jej co si skoczyo, co zamao i dziewczyna, chocia nie bardzo biega w rozmylaniu i nie umiejca wypowiedzie sobie wyranie, co si w niej dzieje i co si jej wydaje, czua jednak, e wszystko, czym dotychczas ya, zawiodo i poszo na marne, e rozwiaa si w niej wszelka nadzieja, jako poranna mga rozwiewa si nad polami, e wszystkiego trzeba si bdzie wyrzec, wszystkiego zaniecha, o wszystkim zapomnie i zacz ycie jakby cakiem nowe. Mylaa te, e choby z woli Boej nie byo ono cakiem ze, jednake nie moe by inne, jeno smutne, aw adnym razie nie tak dobre, jak mogobyby to, ktre si wanie skoczyo. I al niezmierny ciska jej serce po owej zamknitej raz na zawsze przeszoci i podnosi si strumieniem ez do oczu. Ale nie chciaa paka, bo i bez tego czua jakby w dodatku do caego brzemienia, ktre jej gnioto dusz, jeszcze i wstyd. Wolaaby bya nigdy nie wyjeda ze Zgorzelic, byle tak nie wraca teraz ze Spychowa. Bo e tu przyjechaa nie tylko dlatego, e nie wiedziaa, co czyni po mierci opata, i nie tylko dlatego, by Cztanowi i Wilkowi odj przyczyn do napaci na Zgorzelice, tego nie moga przedsob zaprze! Nie! Wiedzia o tym i Mako, ktry te nie z tego powoduj bra, a dowie si niechybnie i Zbyszko. Na t myl zapaay jej policzki i gorycz zalaa serce."Nie byam ci do harda - mwia sobie wduszy - a teraz mam, czegom chciaa", l dotroski, do niepewnoci jutra, do zgryliwego smutku i do niezgbionego alupo przeszoci doczyo si upokorzenie. Ale dalszy przebieg cikich myli przerwajej jaki czowiek nadchodzcy z przeciwka. Czech, majcy na wszystko baczne oko, ruszy te koniem ku niemu i zkuszy na ramieniu, z torby borsuczej i z pir sjki na czapce pozna w nim borowego. - Hej, a kto jest? stj! - zawoa jednak dla pewnoci. w zbliy si popiesznie i z obliczem poruszonym, jakie miewaj zwykleludzie, ktrzy chc co niezwykego oznajmi, zawoa: - Czowiek przed wami wisi nade drog! Czech wic zaniepokoi si, czy to nie jakasprawa zbjecka, i pocz pyta ywo: - Daleko std? - Na strzelenie z kuszy. Nad sam drog. - Nikogo przy nim? - Nikogo. Sposzyem jeno wilka, ktry go obwchiwa. Wzmianka o wilku uspokoia Hlaw, dowodzia bowiem, e w pobliu nie byo ludzi ni adnej zasadzki. Tymczasem Jagienka rzeka: - Obacz, co to jest. Hlawa skoczy przed siebie, a po chwili powrci jeszcze szybciej. - Zygfryd wisi! - zawoa, osadzajc przedJagienk konia. - W imi Ojca i Syna, i Ducha! Zygfryd? Krzyak? - Krzyak! Na udzienicy si powiesi! - Sam? - Sam, wida, bo siodo ley wedle niego. Gdyby to zbje uczynili, byliby go po prostu zabili - i siodo byliby zabrali, bo zacne. - Jakoe przejedziem? - Nie jedmy tam, nie jedmy! - pocza woa bojaliwa Anula Sieciechwna. - Jeszcze si co do nas przyczepi! Jagienka przelka si nieco take, gdy wierzya, e koo trupa samobjcy zbieraj si caymi gromadami duchy paskudne, ale Hlawa, ktry by zuchway i niczego si nie bojcy, rzek: - O wa! Byem blisko niego, a nawet trciem go oszczepem -i jako nie czuj diaba na karku. - Nie blunij! - zawoaa Jagienka. - Nie bluni - odpowiedzia Czech - jeno ufam w moc Bo. Wszelako, jeli si staremu - mwi, e we Ap 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AAPu J cc( cw6J7 6boicie, to mona borem objecha. Sieciechwna pocza prosi, by objecha, ale Jagienka, namyliwszy si przez chwil,rzeka: - Ej! nie godzi si umarego nie pogrze! Krzecijaski to uczynek, od Pana Jezusa nakazany, a to przecie czowiek. - Ba, ale Krzyak, wisielec i kat! Kruki i wilcy si nim zajm. - Nie powiedaj byle czego! Za winy Bg go bdzie sdzi, my za uczymy swoje. Nie przyczepi si te do nas nijakie zo, jeli pobone przykazanie spenimy. - Ha! to niech si i stanie wedle waszej woli- odrzek Czech. I wyda odpowiedni rozkaz parobkom, ktrego posuchali z ociganiem si i ze wstrtem. Bojc si jednake Hlawy, pobrali, w niedostatku opat, widy i topory dla wybrania dou w ziemi i poszli. Czech uda si te z nimi dla przykadu i przeegnawszy si, przeci wasnorcznie rzemie, na ktrym trup wisia. Zygfryda twarz zbkitniaa ju na powietrzu i wyglda do okropnie, albowiem oczy mia nie zamknite i przeraone, usta za otwarte jakby dla zapania ostatniego tchu. Prdko wic wykopali tu obok d i zepchnli do niego ciao rkojeciami wide, twarz do ziemi, po czym przysypawszy je, poczli szuka kamieni, by bowiem obyczaj odwieczny, epokrywano nimi samobjcw, inaczej bowiem wstawali nocami i przeszkadzali podrnym. Kamieni byo dosy i na drodze, i midzy mchami lenymi, wkrtce wic urosa nad Krzyakiem kopiasta mogia, a potem Hlawawyci siekier na pniu sosny krzy, co uczyni nie dla Zygfryda, lecz aby ze duchy nie zbieray si w tym miejscu, i wrci do orszaku. - Dusza w piekle, a ciao ju w ziemi - rzek do Jagienki. - Moem teraz jecha. I ruszyli. Jednake Jagienka, przejedajc, udara gazk soniny i cisna j na kamienie, a za przykadem pani uczynili tak samo wszyscy inni, bo i to nakazywa take obyczaj. Dugi czas jechali w zadumie, rozmylajc o tym zowrogim mnichu-rycerzu, o karze, jaka go dosiga, a wreszcie Jagienka rzeka: - Sprawiedliwo boska nie folguje. I nie godzi si nawet "Wieczny odpoczynek" za niego odmwi, bo dla niego nie masz zmiowania. - Litociw macie i tak dusz, ecie kazali go pogrze - odpowiedzia Czech. A nastpnie zacz mwi z pewnym wahaniem: - Ludzie prawi, ba! moe i nie ludzie, jeno czarownice i czarownik!, e niby powrz albo te rzemie z wisielca daje jakowe szczcie we wszystkim, ale nie wziem rzemienia z Zygfryda, bo ja dla was nie od czamoksistwa, tylko od Pana Jezusowej mocy szczcia wygldam. Jagienka nie odrzeka na razie nic i po chwili dopiero, westchnwszy kilkakro, rzeka jakby sama do siebie: - Hej! Moje szczcie za mn, nie przede mn! Rozdzia XXVII Dopiero w dni dziewi po wyjedzie Jagienki stan Zbyszko na granicy Spychowa, ale Danusia bya Ju tak bliska mierci, e zupenie straci nadziej, czyjyw ojcu dowiezie. Zaraz nastpnego dnia,gdy pocza nie do rzeczy odpowiada, spostrzeg, i nie tylko umys jej jest zwichnity, ale e przy tym i ciao ogarnia jaka choroba, przeciw ktrej nie ma ju si w tym wycieczonym przez niewol, wizienie, mk, i ustawiczny strach dziecku. Moe by, e odgosy zaciekej walki, jak Zbyszko i Mako stoczyli z Niemcami, przepeniy ten kielich przeraenia i e wanie w tej chwili napada j owa choroba, do e gorczka nie opuszczaa jej odtd prawie a do koca drogi. Bya to nawet poniekd okoliczno pomylna, albowiem przez straszn puszcz, wrd niezmiernych trudw, wiz j Zbyszko jak martw, nieprzytomn i o niczym nie wiedzc. Po przebyciu puszcz, gdy weszli do "zbonego"kraju, midzy osady kmiece i szlacheckie, skoczyy si niebezpieczestwa i trudy. Ludzie, dowiadujc si, e to wioz swojackie dziecko, odbite Krzyakom, a do tego crk sawnego Juranda, o ktrym "gdkowie" tyle piewali ju pieni po grdkach, dwo-rzyszczach i chatach, przecigali si w usugach i pomocy. Dostarczano zapasw i koni. Wszystkie drzwi staway otworem. Nie potrzebowa ju Zbyszko wie Danusi w kolebce midzy komi, gdy silni modziankowie przenosili j w noszach ode wsi do wsi tak troskliwie i ostronie, jakby jak wito nieli. Niewiasty otaczay j najtkliwsz opiek. Mowie, suchajc opowieci ojej krzywdach, zgrzytali zbami i niejeden nakada zaraz elazne blachy, chwyta za miecz, za topr albo za kopi i jecha dalejza Zbyszkiem, by pomci si "z nawizk",bo nie do wydawao si zawzitemu pokoleniu rwno krzywd za krzywd zapaci. Ale Zbyszko nie myla w tej chwili o zemcie, tylko jedynie o Danusi. y midzy przebyskami nadziei, gdy chwilowo czyniosi chorej lepiej, a guch rozpacz, gdy stan jej pogarsza si widomie. A co do tego nie mg si ju udzi. Nieraz z pocztku podry przelatywaa mu przez gow zabobonna myl, e moe tam gdziepo bezdroach, ktre przebywali, jedzie za nimi lad w lad mier i czyha tylko na sposobn chwil, by si rzuci na Danusi i wyssa z niej ostatek ycia. Widzenie to, a raczej poczucie, bywao zwaszcza wrd ciemnych nocy tak wyrane, e nieraz porywaa go rozpaczliwa ch zawrci, wyzwa martwic, jak si wyzywa rycerza, i potyka si z ni do ostatniego tchu. Ale przy kocu drogi byo jeszcze gorzej, czu bowiem mier nie za orszakiem, ale wrd samego orszaku, niewidzialn wprawdzie, ale tak blisk, i obwiewao ich jej mrone tchnienie. I rozumia ju, e przeciw temu nieprzyjacielowi na nic mstwo, na nic krzepka do, na nic or, e trzeba bdzie odda bezradnie najdrosz gow na up bez walki. I to byo uczucie najstraszniejsze, albowiem czy si z nim al, niepohamowany jak wicher, bezdenny jak morze. Jake nie miaa jcze, jake nie miaa si rwa z boleci w Zbyszku dusza, gdy spogldajc na swoj kochan, mwi jej jakby z mimowoln wymwk: "Na to em ci miowa, na tom ci odszuka i odbi, aby ci Jutro ziemi przysypa i nie widzie ci ju nigdy?" A tak mwic, spoglda na jej kwitnce gorczk policzki, na jej mtne, nieprzytomne oczy i znw j pyta: "Ostawisz mnie? Nie al ci? Wolisz ode mnie ni ze mn?" l wwczas myla, e chyba i jemu samemu w gowie si pomiesza, piersi za rozpiera mu jakbypacz przeogromny, ale zapieky i nie mogcy wybuchn, albowiem tamowaa muujcie i jaka zo, i jaki gniew na t bezlitosn si, ktra wywara si na niewinne dziecko, lepa i zimna. Gdyby zowrogi Krzyak znajdowa si wwczas w orszaku, byby go poszarpa jak dziki zwierz. Dobiwszy si do lenego dworca, chcia si zatrzyma, ale tam na wiosn byo pusto. Od strw dowiedzia si przy tym, e oboje ksistwo wybrali si do brata Ziemowita do Pocka, poniecha wic zamiaru jechania do Warszawy, gdzie by dworski medyk mg da chorej ratunek. Trzeba mu byo cign do Spychowa, co byo straszne, albowiem zdawao mu si, i wszystko ju si koczy i e trupa tylko dowiezie Jurandowi. Ale wanie na kilka godzin drogi przed Spychowem pad znw na jego serce janiejszy promyk nadziei. Policzki Danusi poczy bledn, oczy staway si mniej mtne, oddech nie tak gony i mniej popieszny. Zbyszko spostrzeg to natychmiast i po niejakim czasie nakaza ostatni postj, aby moga spokojnie oddycha. Byli o mil moe od Spychowa, z dala od mieszka ludzkich, na wskiej drodze midzy polem a k, Ale stojca w pobliu dzika grusza dawaa ochron od soca, zatrzymali si wic pod jej gaziami. Pachokowie, pozaziwszy z koni, rozkieznali je, aby acniej im byo szczypa traw. Dwie niewiasty najte do posug przy Danusi i modziankowie, ktrzyj nieli, znueni drog i upaem pokadli si w cieniu i usnli; tylko Zbyszko czuwa przy noszach i siadszy tu na korzeniach gruszy, nie spuszcza z chorej oczu. A ona leaa wrd popoudniowej ciszy, spokojnie, z przymknitymi powiekami. Zbyszkowi wydawao si jednake, e nie pi. Jako gdy na drugim kocu rozlegej ki koszcy siano chop stan i pocz brzka w kos osek, drgna lekko i otworzya na chwil powieki, po czym przymkna je zaraz; pier jej podniosa si jakby gbszym oddechem, a z ust wyszed ledwie dosyszalny szept: - Kwiecie pachnie... Byy to pierwsze niegorczkowe i niebdnesowa, jakie od pocztku podry wymwia, albowiem z przygrzanej socem ki powiew przynosi istotnie mocn wo, w ktrej czu byo i siano, i mid, i przerne pachnce zioa. Wic w Zbyszku na myl, e przytomno wraca chorej, zadrao z radoci serce. W pierwszym uniesieniu chcia rzuci si do je j ng, ale z obawy, by jej nie przestraszy, pohamowa si, klkn tylkoprzy noszach i pochyliwszy si nad ni, j woa z cicha: - Danusiu! Danusiu! A ona otworzya znw oczy; czas jaki patrzya na niego, po czym umiech rozjani jej twarz i tak samo jako poprzednio w chacie smolarzy, ale daleko przytomniej, wymwia jego imi: - Zbyszko!... I prbowaa wycign ku niemu rce, ale dla zbytniej saboci nie moga tego uczyni; on natomiast obj j ramionami, zsercem tak wezbranym, jakby jej dzikowa za jak niezmiern ask. - Przebudzia si! - mwi. - O, Bogu chwaa... Bogu... Po czym zbrako mu gosu- i przez czas jaki patrzyli na siebie w milczeniu. Cisz poln mci tylko wonny powiew od strony ki, ktren szemra w liciach gruszy, ksykanie konikw w trawach i dalekie, niewyrane piewanie kosiarza. Danusia spogldaa coraz przytomniej i nie przestawaa si umiecha, zupenie jak dziecko, ktre we nie widzi anioa. Powoli jednak w oczach jej poczo si odbija jakby pewne zdziwienie: - Gdziem jest?... rzeka. Wwczas z ust jego wyrwa si cay rj krtkich, przerywanych przez rado odpowiedzi. - Przy mnie jest! Pod Spychowem! Do tatusia jedziemy. Skoczona twoja niedola! Oj! Danuko moja! Oj, Danuko! Szukaem cii odbiem. Nie w niemieckiej ty ju mocy. Nie bj si! Zaraz bdzie Spychw. Chorzaa, ale Pan Jezus si zmiowa! Ile byo boleci, ile pakania! Danuko!... Teraz ju dobrze!... Nic, jeno szczliwo przed tob. Ej, com si naszuka!... com si nawdrowa!... Ej, mocny Boe!... Ej! I odetchn gboko a prawie z jkiem, jakby ostatek ciaru boleci zrzuca z piersi. Danusia leaa spokojnie, co sobie przypominajc, co rozwaajc, a na koniec spytaa: - To ty nie zabaczy mnie? I dwie zy, wezbrawszy jej w oczach, stoczyy si z wolna po twarzy na wezgowie. - Ja miabym ciebie zabaczy! - zawoa Zbyszko. Byo za w tym stumionym okrzyku wicej mocy ni w najwikszych zaklciach i przysigach, albowiem miowaj zawsze ca dusz, a od czasu gdy j odzyska, staa mu si drosz ni cay wiat. Ale tymczasem zapada ponownie cisza; w dali jeno chop przesta piewa i j raz drugi klepa osek kos. Usta Danusi poczy si znw porusza, aleszeptem tak cichym, e Zbyszko nie mg jej dosysze, wic pochyliwszy si, zapyta: - Co za, jagdko, mwisz? A ona powtrzya: - Kwiecie pachnie... - Bomy przy ce - odrzek - ale wnet pojedziem dalej. Do tatusia, ktren te z niewoli wybawion. I bdziesz moja do mierci. Syszysze ty mnie dobrze? i rozumiesz? Wtem targn nim nagy niepokj, spostrzeg bowiem, e twarz jej czyni si blada i coraz bledsza, a na twarzy osiadajgsto drobne krople potu. - Co ci jest? - spyta z okropnym przestrachem. I uczu, jak wosy zjeaj mu si na gowie, a mrz przechodzi przezkoci. - Co ci jest? powiedz! - powtrzy. - Ciemno! - szepna. - Ciemno? Sonko wieci, a tobie ciemno? - zapyta zdyszanym gosem. - Dopiero co mwia przytomnie! Na imi Boskie, rzeknij cho sowo! Poruszya jeszcze ustami, ale nie moga ju nawet szepta. Zbyszko odgad tylko, e wymawia jego imi i e go woa. Wnet potem wychudzone jej donie jy drga i trzepota si po kilim-ku, ktrym bya okryta. Trwao to chwil. Nie byo ju si co udzi - konaa! A on w przeraeniu i rozpaczy pocz j baga, jakby proba moga co wskra: - Danuka! O Jezu miosierny!... Poczekaj cho do Spycho-wa! poczekaj! poczekaj! O Jezu! Jezu! Jezu! Podczas tego bagania rozbudziy si niewiasty i nadbiegli pachokowie, ktrzy byli opodal przy koniach na ce. Ale zrozumiawszy od pierwszego rzutu oka, co si dzieje, poklkali i poczli odmawia w gos litani. Powiew usta, przestay szemra licie na gruszy i tylko sowa modlitwy rozlegay siwrd wielkiej, polnej ciszy. Danusia przed samym kocem litanii otworzya jeszcze oczy, jakby chcc spojrze po raz ostatni na Zbyszka i na wiat soneczny, po czym zaraz zasna snem wiekuistym. * Niewiasty zamkny jej powieki, a nastpnie poszy po kwiaty na k. Pachocy udali si ich ladem - i tak chodziliw socu wrd bujnych traw, podobni do duchw polnych, pochylajc si co chwila i paczc, albowiem w sercach mieli lito i al. Zbyszko klcza w cieniu, przy noszach, z gow na kolanach Danusi, bez ruchu i sowa, sam jak martwy, a oni kryli to bliej, to dalej, rwc zoty kaczeniec i dzwonki, i obficie rosnce rowe smki, i bia, pachnc miodem drobniczk. W wilgotnych dokach znaleli te lilie polne, a na miedzy przy ugorze janowiec. A gdy ju mieli pene narcza, otoczyli smutnym korowodem nosze i poczli je mai. Pokryli wic prawie cakiem kwieciem i zimi zwoki zmarej, nie zasaniajc tylko twarzy, ktra wrd dzwonkw i lilij bielaa, cicha, ukojona snem nieprzespanym, pogodna i po prostu anielska. Do Spychowa nie byo nawet i mili, wic po niejakim czasie, gdy im smutek i bole zami spyny, podnieli nosze i ruszyli kuborom, od ktrych zaczynay si ju Jurandowe ziemie. Pachocy wiedli za orszakiem konie. Sam Zbyszko nis w gowach nosze, a niewiasty, obarczone zbywajcymi pkami zi i kwiatw, pieway na przedzie pienipobone - i tak z wolna szli i szli midzy zielon k a rwnym, szarym ugorem, jakby jaka procesja aosna. Na modrym niebie nie byo adnej chmurki iwiat cay wygrzewa si w zotym blaskusonecznym. Rozdzia XXVIII Przyszli na koniec ze zwokami dziewczyny do borw spychowskich, na ktrych granicystrowali dniem i noc zbrojni pachokowie Jurandowi. Jeden z nich skoczy z wieci do starego Tolimy i do ksidza Kaleba, inni poprowadzili orszak z pocztku krt i zapad, a potem szerok len drog a do miejsca, gdzie br si koczy, a poczynay si rozlege wilgotnegrudzie i grzskie, rojne od botnego ptactwa trzsawy, za ktrymi na suchej wyni lea spychowski grdek. Poznali te wraz, e ju aobna wie o nich dosza do Spychowa, gdy zaledwie wychylili si z lenego cienia na jasne bonie, dolecia do ich uszu odgos dzwonu z grdkowej kaplicy. Wkrtce potem ujrzeli idc z dali naprzeciw liczn druyn ludzi, w ktrej byli mowie i niewiasty. Gdy gromada owa zbliya si na trzy lub dwa strzelenia z uku, mona ju byo rozrni osoby. Na czele szed sam Jurand, podtrzymywany przez Tolim i macajcy przed sob koszturem. atwo go byo pozna po ogromnym wzrocie, po czerwonych jamachw miejsce oczu i po biaych, opadajcych a na ramiona wosach. Obok postpowa z krzyem i w biaej komy ksidz Kaleb. Za nimi niesiono chorgiew z Jurandowym znakiem, przy ktrej szli zbrojni "woje" spychowscy, a za nimi niewiasty zamne wnaczkach na gowach i przetowose panny. Na kocu gromady cign wz, na ktrym miano zoy zwoki. Zbyszko, ujrzawszy Juranda, kaza postawi nosze na ziemi, ktre sam nis do tej chwili od strony wezgowia, za czym, posunwszy si ku niemu, j woa takim okropnym gosem, jakim woa niezmierna bole i rozpacz: - Szukaem ci jej, pkim nie znalaz, i odbiem, ale ona wolaa do Boga ni do Spychowa! I bole zamaa go zupenie, albowiem padszy na piersi Juranda, obj go za szyj i pocz jcze: - O Jezu, o Jezu! o Jezu!... Na w widok wzburzyy si serca zbrojnejczeladzi spychow-skiej i poczli bi wczniami o tarcze, nie wiedzc, jak inaczej swj bl i swoj ch pomsty wyrazi. Niewiasty uczyniy lament i zawodzc jedna przez drug, podnosiy wi, e we Ap 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AAP4 V .cc+c:#zapaski do oczu albo te cakiem pokryway nimi gowy, woajc wniebogosy: "Hej! Dola! Dola! Tobie wesele, a nam pakanie. mier ci skosia, Kociej ci zabra - oj! oj!" A niektre, przechylajc w ty gowy i zamykajc oczy, woay znw: "le ci tu byo, kwiatuszku, z nami - le? Osta si rodzic w wielkiej aobie, a ty ju chodzisz po boskich pokojach - oj! oj!" Inne na koniec wymawiay zmarej, e si nie ulitowaa tatkowego i mowego sieroctwa i ez. A by ten lament i ten al na wp piewem, bo nie umia w lud inaczej swojego blu wypowiada. Atoli Jurand, wysunwszy si z ramion Zbyszka, wycign kosztur przed siebie naznak, e chce i do Danusi. Wwczas Tolima ze Zbyszkiem chwycili go pod ramiona i przywiedli do noszw, a on klkn przy zwokach, powid po nich doni od czoa a do zoonych w krzy rk zmarej i pochyli kilkakrotnie gow, jakby chcia rzec, e ona to jest, jego Danusia, nie kto inny -i e poznaje dziecko. Potem obj j jednym ramieniem, a drugie,pozbawione doni, wznis w gr, za obecni odgadli take i t niem skarg przed Bogiem, wymowniejsz od wszelkich sw boleci. Zbyszko, ktremu po chwilowym wybuchu odrtwiaa znw twarzzupenie, klcza z drugiej strony milczcy, do kamiennego posgu podobny i naok uczynio si tak cicho, e sycha byo ksykanie konikw polnych i brzczenie kadej przelatujcej muchy. Wreszcie ksidz Kaleb pokropi wicon wod Danusi, Zbyszka, Juranda i rozpocz Requiem aeternam. A po ukoczeniu pieni dugi czas modli si gono, przy czym ludziom zdawao si, e sysz proroczy gos, gdy baga, aby ta mka niewinnego dziecka bya on kropl, ktra przepenia naczynie nieprawoci, i aby nasta dzie sdu, kary, gniewu i klski. Nastpnie ruszyli do Spychowa; ale nie pooyli Danusi na wz, tylko nieli j na przedzie orszaku na umajonych noszach. Dzwon, nie przestajc bi, zdawa si ich wzywa i zaprasza ku sobie, a oni szli piewajcy szerokim boniem, pod ogromnzot zorz wieczorn, jakby ich ta zmaraprowadzia naprawd do odwiecznych blaskw i jasnoci. Wieczr ju by i trzodywracay z pl, gdy doszli. Kaplica, w ktrejzoono zwoki, janiaa od pochodni i wiec jarzcych. Z rozkazu ksidza Kaleba siedem panien odmawiao kolejno litani nadciaem a do witu. Do witu rwnie Zbyszko nie odstpowa Danusi i sam o jutrzni wkada j w trumn, ktr biegli rzemielnicy uciosali przez noc z pnia dbowego, wprawiwszy w wieku nad gowszyb zotego bursztynu. Juranda nie byo przy tym, albowiem dziaysi z nim rzeczy dziwne. Zaraz po powrociedo domu utraci wadz w nogach, a gdy pooono go na ou, utraci ruch i wiadomo, gdzie jest i co si z nim dzieje. Prno ksidz Kaleb przemawia do niego, prno zapytywa, co mu jest; nie sysza, nie rozumia, tylko lec na wznak, podnosi do gry powieki pustych oczu i umiecha si z twarz rozjanion iszczliw, a czasem porusza ustami, jak gdyby z kim rozmawia. Ksidz i Tolima rozumieli, e ze zbawion crk rozmawia ido niej si mieje. Rozumieli rwnie, e ju kona i wasn wieczn szczliwo renicami duszy oglda, ale w tym si pomylili, gdy on, nieczuy i guchy na wszystko, umiecha si tak cae tygodnie,iZbyszko, wyjechawszy wreszcie z okupem za Maka, zostawi go jeszcze przy yciu. Rozdzia XXIX Po pogrzebie Danusi Zbyszko nie chorza obonie, ale y w odrtwieniu. Z pocztku, przez pierwsze dni, nie byo z nim tak le: chodzi, rozmawia o swojej zmarej niewiecie, odwiedza Juranda i siadywa przy nim. Opowiedzia te ksidzuo niewoli Makowej i uradzili obaj wysa do Prus i Malborga Tolim, aby wywiedzia si, gdzie Mako jest, i eby go wykupi, zapaciwszy zarazem i za Zbyszka tyle grzywien, na ile zgodzili si z Arnoldem vonBaden i jego bratem. W spychowskich podziemiach nie brako srebra, ktre Jurand bd swego czasu wygospodarzy, bd zdoby, przypuszcza wic ksidz, e Krzyacy, byle otrzymali pienidze, atwo i starego rycerza wypuszcz, i nie bd dali, aby mody stawi si osobicie. - Jed do Pocka - rzek na drog Tolimie ksidz - i we od tamtejszego ksicia glejt. Inaczej pierwszy lepszy komtur zupi ci i samego uwizi. - Ba! przecie ich znam - odrzek stary Tolima. - Wzdy umiej oni upi nawet i tych, ktrzy z glejtami przyjedaj. I pojecha. Ale niebawem poaowa ksidzKaleb, e samego Zbyszka nie wyprawi. Ba si on wprawdzie, e w pierwszych chwilach boleci nie potrafi si modzian sprawi jak naley lub moe przeciw Krzyakom wybuchnie i na niebezpieczestwo si poda; wiedzia rwnie, e trudno mu bdzie zaraz odjecha od kochanej trumny, w wieym alu, w wieym osieroceniu i wnet po takiej strasznej a bolesnej podry, ktr gdzie od Gotteswerder do Spychowa odby.Potem jednak aowa, i wzi to wszystko w rachub, gdy Zbyszkowi z kadym dniem czynio si ciej. y on a do mierci Danusi w okrutnym wysiku, w okrutnym nateniu wszystkich si: jedzi na kraje wiata, potyka si, odbija swojniewiast, przeprawia si przez dzikie puszcze, i nagle to wszystko skoczyo si, jakby kto mieczem uci, a zostaa tylko pami, e to wszystko poszo na marne, e trudy byy daremne - i e wprawdzie przeszy, ale razem z nimi przesza cz ycia, przesza nadzieja, przeszo dobro, zgino kochanie, a nie pozostao nic. Kady yje jutrem, kady co zamierza i co ukada sobie na przyszo, a Zbyszkowi jutro stao si obojtne, co za do przyszoci, to mia takie poczucie, jakie miaa Jagienka, gdy wyjedajc ze Spychowa, mwia: "Moje szczcie za mn, nie przede mn". Ale na domiar w jego duszy to poczucie bezradnoci, pustki i niedoli wyrastao na gruncie ogromnej boleci i coraz wikszegoalu po Danusi. w al przejmowa go, opanowywa i zarazem ta w nim coraz bardziej, tak e w kocu nie byo w Zbyszkowym sercu miejsca na nic innego. Wic o nim tylko myla i hodowa go w sobie, i y z nim jednym, nieczuy na wszystko inne, zamknity w sobie, pogron jakby w pnie, niewiadom tego, co si naok dzieje. Wszystkie wadze jego duszy i ciaa, jego dawna wartko i dzielno przeszy w stan folgi.W spojrzeniu i w ruchach mia teraz jak ociao starca. Caymi dniami i nocami przesiadywa albo w podziemiu przy trumnie Danusi, albo na przyzbie, grzejc si w poudniowych godzinach w blasku sonecznym. Chwilami zapamitywa si tak, e nie odpowiada na pytania. Ksidz Kaleb, ktry go miowa, pocz obawia si, aby w bl nie przear go tak, jak rdza przeera elazo - i ze smutkiem myla, e moe lepiej byo wyprawi Zbyszka, choby do Krzyakw z okupem. "Trzeba mwi do miejscowego klechy, z ktrym w braku kogo innego o swoich frasunkach rozmawia - aby jakowa przygoda targna nim jako wicher drzewem, bo inaczej gotw skapie do szcztu". A klecha przywiadcza roztropnie, mwic dla porwnania, e gdy si czek koci udawi, to take najlepiej da mu dobrze pici po karku. Przygoda adna nie przytrafia si jednak, ale natomiast kilka tygodni pniej przyjecha niespodzianie pan de Lorche. Widok jego wstrzsn Zbyszka, albowiem przypomnia mu wypraw na mujd i odbicie Danusi. Sam de Lorche bynajmniej nie waha si potrca tych bolesnych wspomnie. Owszem, dowiedziawszy si o nieszczciu Zbyszka, poszed zaraz modlisi z nim razem nad trumn Danusi, mwi te o niej bez ustanku, a nastpnie, bdc przez p minstrelem, uoy o niej pie, ktr piewa przy lutniach w nocy u kratypodziemia tak rzewliwie i aonie, e Zbyszka, chocia sw nie rozumia, od samej nuty chwyci ogromny pacz do samego witania trwajcy. A potem zmorzon tym paczem i alem, i niewywczasem, zapad w dugi sen, lecz gdy si zbudzi, znacznie wida mu bole zami spyna, gdy by rzewiejszy ni dni poprzednich i raniej przed si spoglda. Ucieszy si te wielce do pana de Lorche i pocz mu za przybycie dzikowa, a nastpnie wypytywa, skd bysi o jego nieszczciu dowiedzia. A w odpowiedzia mu przez usta ksidza Kaleba, e o mierci Danusi dowiedzia si dopiero w Lubawie od starego Tolimy, ktrego widzia w wizach u tamtejszego komtura, ale e do Spychowa i tak jecha, by odda si Zbyszkowi w niewol. Wie o uwizieniu Tolimy wielkie i na Zbyszku, i na ksidzu uczynia wraenie. Zrozumieli, e okup przepad, albowiem nie byo trudniejszej rzeczy w wiecie ni wydrze z garda Krzyakom raz zagrabione pienidze. Wobec tego naleao jecha z drugim okupem. - Gorze! - zawoa Zbyszko. - To biedny stryjko czeka tam i myli, em go przepomnia! Trzeba mi teraz co duchu do niego pieszy. Potem zwrci si do pana de Lorche: - Wiesz, jako si zdarzyo? Wiesz, e on wrkach krzyackich? - Wiem - odpowiedzia de Lorche - bom go widzia w Mal-borgu i dlatego sam tu przyjechaem. Tymczasem ksidz Kaleb pocz narzeka. - lemy postpili - mwi - ale nikt gowy nie mia... Wicej si te po rozumie Tolimy spodziewaem. Czemu za nie jecha do Pocka i bez nijakiego glejtu midzy tych rozbjnikw si puci! A na to pan de Lorche ruszy ramionami: - Co im tam glejty! Albo to sam ksi pocki, rwnie jak i wasz tutejszy, mao od nich krzywd cierpi? Nad granic wieczne bitwy i napaci - bo i wasi swego nie daruj. Kady te komtur, ba! kady wjt robi, co chce, a w drapienoci to juchyba jeden drugiego przeciga... - Tym bardziej powinien by Tolima do Pocka jecha. - Tak i chcia uczyni, ale go w drodze nad granic z noclegu porwali. Byliby go zabili, gdyby im nie by rzek, i dla komtura do Lubawy pienidze wiezie. Tym si ocali, alete komtur postawi teraz wiadkw, jako Tolima sam to mwi. - A stryj Mako jakoe si ma? zdrw? Nienastaj tam na jego szyj? - pyta Zbyszko.- Zdrw jest - odrzek de Lorche. - Zawzito tam jest na "krla" Witolda i natych, ktrzy pomagaj mujdzinom, wielka -i pewnie by starego rycerza cili, gdyby nie to, e im al okupu. Bracia von Baden take go z tej samej przyczyny broni, a wreszcie chodzi kapitule o moj gow, ktr gdyby powicili, zawrzaoby przeciwnim rycerstwo i we Flandrii, i w Geldrii, i wBurgundii... Wiecie, jakoemjest krewny grafa geldryjskiego. - A przecze o twoj gow ma chodzi? - przerwa ze zdziwieniem Zbyszko. - Bom jest przez ciebie pojman. Powiedziaem w Malborgu tak: "Wemiecie gardo staremu rycerzowi z Bogdaca, to mody wemie moje..." - Nie wezm! tak mi dopom Bg! - Wiem, e nie wemiesz, ale oni si tego boj i przez to Mako ostanie miedzy nimi bezpieczny. Mwili mi, e i ty jest take wniewoli, bo ci tylko na rycerskie sowo Badenowie pucili, e zatem nie potrzebuj ci si stawia. Ale ja odrzekem im, e gdy mnie w jestwo bra, bye wolny, l ot mnie masz! A pkim w twoich rkach, niconi ani tobie, ani Makowi nie uczyni. Ty okup von Badenom spa, za za mnie zadaj we dwoje alibo we troje tyle. Musz zapaci. Nie dlatego tak mwi, abym mniema, em wicej od was wart, ale aby ich chciwo pokara, ktr pogardzam. Cakiem inne miaem o nich niegdy pojcie, ale teraz zbrzydli mi i oni, i ich gocina. Pjd do Ziemi witej, tam szuka przygd, bo im duej suy nie chc. - Albo te u nas, panie, ostacie - rzek ksidz Kaleb. -A myl, e tak i bdzie, bo co do tego, eby oni mieli okup za was dawa, to mi si nie wydaje. - Jeli nie zapac, to sam zapac - odrzek de Lorche. - Przyjechaem tu z pocztem znacznym i wozy mam adowne, a tego, co na nich jest, wystarczy... Ksidz Kaleb powtrzy Zbyszkowi te sowa, na ktre Mako pewnie nie byby pozosta nieczuy, ale Zbyszko, jako modyi mao o majtno dbajcy, odrzek: - Na moj cze! nie bdzie tak, jako mwisz. Bye mi jako brat i przyjaciel i okupu nijakiego od ciebie nie wezm. Po czym uciskali si, czujc, e nowy wze zosta midzy nimi zawizany. Ale deLorche umiechn si i rzek: - Dobrze. Niech jeno Niemce o tym nie wiedz, bo si o Maka bd droczy. A widzicie, musz zapaci, gdy bd si bali, e inaczej rozgosz po dworach i midzy rycerstwem, e radzi niby zapraszaj i widz rycerskich goci, ale gdy ktry w niewol popadnie, to o nim zapominaj. A Zakonowi o goci okrutnie teraz chodzi, bo mu Witolda strach, a jeszcze bardziej Polakw i ich krla. - To niech tedy tak bdzie - rzek Zbyszko -e ty tu ostaniesz alibo gdzie chcesz na Mazowszu, a ja do Malborga po stryj ca pojad i bd okrutn przeciw tobie udawazawzito. - Na witego Jerzego! uczy tak! - odpowiedzia de Lorche. - Ale wpierw wysuchaj, co ci powiem. W Malborgu mwi, e ma zjecha do Pocka krl polskii spotka si z mistrzem w samym Pocku albo gdzie na granicy. Krzyacy wielce tego pragn, albowiem chc wymiarkowa, czy krl bdzie pomaga Witoldowi, jeli w otwart im wojn o mujd wypowie. Ha! chytrzy oni s jako we, ale przecie w tym Witoldzie mistrza znaleli. Zakon si go te boi, poniewa nigdy nie wiadomo, co on zamyla i co uczyni. "Odda nam mujd - mwi w kapitule - ale przez ni trzyma cigle jakoby miecz nad naszymi karkami". "Sowo - mwi - rzeknie i bunt gotw!" Jako tak jest. Musz si kiedy wybra na jego dwr. Moe przygodzi si w szrankachu niego potyka, a prcz tego syszaem, e i niewiasty tamtejsze anielskiej czasem bywaj urody. - Mwilicie, panie, o przyjedzie krla polskiego do Pocka? - przerwa ksidz Kaleb. - Tak jest. Niech Zbyszko przyczy si do krlewskiego dworu. Mistrz chce sobie krla uj i niczego mu nie odmwi. Wiecie, e w potrzebie nikt nie umie by pokorniejszy od Krzyakw. Niech si Zbyszko do orszaku przyczy i niech si o swoje upomina, niech jak najgoniej na bezprawie krzyczy. Inaczej go bd suchali wobec krla i wobec krakowskich rycerzy, ktrzy sawni s w wiecie i ktrych wyroki szeroko rozchodz si midzy rycerstwem. - Przednia rada! na Paski Krzy! przednia! - zawoa ksidz. - Tak - potwierdzi de Lorche. - I sposobnoci te nie braknie. Syszaem w Malborgu, e bd uczty, bd turnieje, bo si gocie zagraniczni koniecznie chc z krlewskimi rycerzami potyka. Na Boga! to ma przyjecha i rycerz Jan z Aragonii, najwikszy ze wszystkich w chrzecijastwie. Nie wiecie? Przecie on podobno a z Aragonii rkawic waszemu Zawiszy przysa, aby za nie mwiono po dworach, e jest drugi rwny jemu na wiecie. Przyjazd pana de Lorche, jego widok i caarozmowa tak jednak rozbudzia Zbyszka z owej bolesnej martwoty, w ktrej by przedtem pogron, e z ciekawoci sucha jego nowin. O Janie z Aragonii wiedzia, gdy powinnoci byo wwczas kadego rycerza zna i pamita nazwiska wszystkich najsynniejszych wojownikw, sawa za szlachty aragoskiej, a szczeglnie owego Jana, obiega wiat cay. aden rycerz nie sprosta mu nigdy wszrankach, a Maurowie pierzchali na sam widok jego zbroi i powszechne byo mniemanie, e on jest pierwszy w caym chrzecijastwie. Wic na wie o nim ozwaa si w Zbyszku bojowa rycerska dusza i pocz wypytywasi z wielkim zajciem: - Pozwa ci Zawisz Czarnego? - Rok ju podobno, jak przysza rkawica i jak Zawisza odesa swoj. - To Jan z Aragonii na pewno ju przyjedzie. - Czy na pewno, nie wiedz, ale s takowe posuchy. Krzyacy dawno posali mu zaproszenie. - Daj Bg takie rzeczy widzie! - Daj Bg! - rzek de Lorche. - I choby Zawisza by pokonan, co atwo si moe zdarzy, wielka to chwaa dla niego, e go taki Jan z Aragonii pozwa, ba! i dla caegowaszego narodu. - A obaczym! - rzek Zbyszko - mwi tylko:daj Bg widzie. - A ja przywtarzam. Jednake yczenie ich nie miao si tym razem speni, gdy stare kroniki wspominaj, e pojedynek Zawiszy z przesawnym Janem z Aragonii odby si dopiero w kilkanacie lat pniej w Perpignano, gdzie w obecnoci cesarza Zygmunta, papiea Benedykta XIII, a dalej krla aragoskiego i wielu ksit i kardynaw Zawisza Czarny z Garbowa wi, e we Ap 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AAP1c[c "}c0cR?zwali z konia pierwszym uderzeniem kopii swego przeciwnika i wietne nad nim odnis zwycistwo. Tymczasem wszelako i Zbyszko, i de Lorche cieszyli si w sercach, myleli bowiem, e gdyby nawet Jan z Aragonii nie mg si na w termin stawi, to i tak ujrz znamienite czyny rycerskie, bo w Polsce nie brako zapanikw mao co Zawiszy ustpujcych, a midzy gomi krzyackimi mona byo zawsze znale najprzedniejszych szermierzy francuskich, angielskich, burgundzkich i woskich, gotowych z kadym i o lepsz. - Suchaj - rzek do pana de Lorche Zbyszko. - Cni mi si bez stryja Maka i pilno mi go wykupi, przeto jutro zaraz do dnia do Pocka rusz. Ale po co ty masz tu ostawa? Niby to u mnie w niewoli, wic jed ze mn, a obaczysz krla i dwr. - Chciaem ci wanie o to prosi - odrzek de Lorche -bom z dawna chcia widzie waszych rycerzy, a przy tym syszaem, e damy z dworu krlewskiego wicej do aniow ni do mieszkanek ziemskiego padou s podobne. - Dopiero co to powiedzia o Witoldowym dworze - zauway Zbyszko. Rozdzia XXX Zbyszko wyrzuca sobie w duszy, i w swej boleci o stryjcu przepomnia, a e i bez tego prdko zwyk by wykonywa, co zamierzy, wic nazajutrz do dnia wyruszyli razem z panem de Lorche do Pocka. Nadgraniczne drogi nawet w czasach najwikszego spokoju nie byway bezpieczne z przyczyny otrw, ktrych liczne kupy wspierali i otaczali opiek Krzyacy, co ostro wymawia im krl Jagieo. Mimo skarg, ktre a o Rzym si opieray, mimo pogrek i srogiego wymiaru sprawiedliwoci, komturowie ssiedni pozwalali czsto zacinym knechtom zakonnym czy si ze zbjami, wypierajc si wprawdzie tych, ktrzy mieli nieszczcie wpa w rce polskie, ale dajc schronienie powracajcym ze zdobycz i jecami nie tylko we wsiach zakonnych, lecz i w zamkach. W takie to wanie zbjeckie rce dostawalisi niejednokrotnie podrni i mieszkacy nadgraniczni, a zwaszcza dzieci bogatych ludzi, ktre porywano dla okupu. Ale dwaj modzi rycerze, majc znaczne poczty, zoone kady, prcz wonicw, z kilkunastu ornych pieszych i konnych pachokw, nie obawiali si napadu i bez przygd dotarli do Pocka, gdzie zaraz na wstpie mia czekaa ich niespodzianka. Oto w gospodzie znaleli Tolim, ktry przyby na dzie przed nimi. Stao si to takim sposobem, i starosta krzyacki z Lubawy, zasyszawszy, e wysannik, w chwili gdy go napadnito niedaleko Brodnicy,zdoa ukry cz okupu, odesa go do tego zamku z poleceniem do komtura, aby go zmusi do wskazania, gdzie pienidze zostay schowane. Tolima skorzysta ze sposobnoci i uciek, gdy za rycerze dziwili si, i udao mu si to tak atwo, objani im rzecz, jak nastpuje: - Wszystko przez ich akomstwo. Nie chcia komtur brodnicki przydawa mi znacznej stray, bo nie chcia, by si o pienidzach rozgosio. Moe uoyli si z lubawskim, e si podziel, a bali si, i gdy si rozgosi, to trzeba bdzie znaczn cz do Malborga odesa albo i wszystko owym Badenom odda. Doda ci mi tedy jenodwch ludzi: jednego zaufanego knechta, ktry musia po Drwcy razem ze mn wiosowa, i jakowego pisarza... A za chodzio im, by nikt nas nie widzia, wic byo to pod noc, i wiecie, e granica tu. Dali mi te wioso dbowe... no - i aska boska... bom jest oto w Pocku. - Wiem, a tamci nie wrcili! - zawoa Zbyszko. Na to umiech rozjani srog twarz Tolimy. - Wdy Drwca do Wisy pynie - rzek. - Jakoe im byo pod wod wraca? Znajd ich Krzyaki chyba w Toruniu. Po chwili za,zwrciwszy si do Zbyszka, doda: - Pienidzy cz mi komtur lubawski zagrabi, ale te, ktrem przy napaci ukry, tom odnalaz i teraz daem je, panie, waszemu giermkowi do schowania, bo on w zamku u ksicia mieszka, a tam im przezpieczniej ni u mnie w gospodzie. - To mj giermek jest tu w Pocku? a co ontu robi? - zapyta ze zdziwieniem Zbyszko. - On przecie po przywiezieniu Zygfryda odjecha z t pann, ktra w Spychowie bya, a teraz jest dwrk tutejszej ksiny. Tak ci mi wczoraj gada. Ale Zbyszko, ktry przyguszon boleci po mierci Danusi o nic w Spychowie nie pyta i o niczym nie wiedzia, teraz dopiero przypomnia sobie, e Czech by naprzd z Zygfrydem wyprawiony - i na to wspomnienie serce cisno mu si alem i pomst. - Prawda! - rzek. - A gdzie za w kat? Cosi z nim stao? - Nie powiada wam ksidz Kaleb? Zygfryd powiesi si i przejedalicie, panie, wedlejego mogiy. Nastaa chwila milczenia. - Mwi giermek - rzek wreszcie Tolima - ie si do was wybiera, a byby to ju dawno uczyni, jeno e panny musia pilnowa, ktra tu po powrocie ze Spychowa chorzaa. A Zbyszko spyta znw, otrzsnwszy si zaosnych wspomnie jakby ze snu: - Jakiej panny? - No, tej - odrzek stary - waszej siostry albo krewniaczki, ktra tu z rycerzem Makiem do Spychowa w pacholikowych szatkach przyjechaa, a po drodze pana naszego omackiem idcego znalaza. eby nie ona, nie byliby rycerz Mako ani wasz giermek pana poznali. Miowa ci te j potem nasz pan wielce, bo w takim go miaa starunku jak crka i prcz ksidza Kaleba -ona jedna moga go wyrozumie. Wic mody rycerz otworzy ze zdumienia szeroko oczy. - Nie powiada mi ksidz Kaleb o adnej pannie i ja nijakiej krewniaczki nie mam... - Nie powiada, bocie, panie, w zapamitaniu od boleci yli i o boym wiecie nie wiedzieli. - A jakoe na ow pann woali? - Woali na ni: Jagienka. Zbyszkowi wydawao si, e ni. Myl, e Jagienka z odlegych Zgorzelic moga przyjecha a do Spychowa, nie chciaa musi w gowie pomieci. I po co? Dlaczego? Nie byo mu wprawdzie tajnym, e dziewczyna rada go widziaa i lgna do niego w Zgorzelicach, ale on jej przecie wyzna, e by onaty -wic wobec tego nie mg adn miar przypuci, aby staryMako zabra j do Spychowa w tym celu. aby j za niego wyda. Zreszt i Mako, i Czech nawet mu o niej nie wspomnieli... Wszystko to wydao mu si ogromnie dziwne i zupenie niezrozumiae, wic zacz znw zarzuca pytaniami Tolim, jakczowiek, ktry wasnym uszom nie wierzyi chce, by mu powtrzono nieprawdopodobn nowin. Tolima jednak nie umia mu nic wicej powiedzie nad to, co poprzednio powiedzia, ale natomiast poszed na zamekszuka giermka i niebawem, jeszcze przed zachodem soca, z nim powrci. Czech wita modego pana z radoci, ale i ze smutkiem, bo si ju by poprzednio o wszystkim, co zaszo w Spychowie, dowiedzia. A Zbyszko rwnie rad mu by z caej duszy, czujc, i to jest serce przyjazne i wierne, jedno z takich, jakich czowiek w nieszczciu najbardziej potrzebuje. Rozrzewni si te i roztkliwi,opowiadajc mu o mierci Danusi, i podzielisi z nim blem, alem, zami tak wanie, jak brat dzieli si z bratem. Dugo to wszystko trwao, zwaszcza e w kocu na prob Zbyszkow powtrzy im pan de Lorche ow pie aosn, ktr by o zmarej uoy, i piewa j przy cytrze w otwartym oknie, podnoszc oczy i twarz ku gwiazdom. A gdy ju im wreszcie znacznie ulyo, poczli mwi o sprawach, ktre czekay ich w Pocku. - Wstpiem tu po drodze do Malborga - rzek Zbyszko - bo to wiesz, e stryj Mako w niewoli i e po niego z okupem jad. - Wiem - odpar Czech. - Dobrzecie zrobili,panie. Chciaem sam do Spychowa jecha, aby wam drog na Pock doradzi; krl w Raciu ma ukady z wielkim mistrzem prowadzi, przy krlu za atwiej si upomnie, ile e wobec majestatu nie tacy Krzyacy hardzi i udaj poczciwo chrzecijask. - A mwi Tolima, e miae do mnie jecha, ale ci niezdrowie Jagienki Zychwny wstrzymao. Syszaem, e j stryj Mako w te strony przywiz i e w Spychowie te bya? Okrutniem si dziwowa! Ale gadaj, skro jakieje przyczyny stryj Mako j ze Zgorzelic zabiera? - Sia byo przyczyn. Ba si rycerz Mako, e gdy j bez nijakiej opieki zostawi, to rycerze Wilk i Cztan bd na Zgorzelice najedali, przy czym moga si sta i modszym dzieciom krzywda. A bez niej juci przezpieczniej, bo w Polsce, jakowiecie: zdarzy si, i szlachcic - nie mogc inaczej - si dziewk bierze, ale na mae sieroty nikt rki nie podniesie, gdy za to i miecz katowski, i gorsza od miecza haba! Bya wszelako i druga takowa przyczyna, e opat umar i pann dziedziczk swych woci uczyni, nad ktrymi opiek mia tutejszy biskup. Przeto rycerz Mako panndo Pocka przywiz. - Ale j i do Spychowa bra? - Bra, na czas wyjazdu biskupa i ksistwa,gdy nie byo jej przy kim ostawi. I szczcie, e j wzi. Gdyby nie panienka, bylibymy ze starszym panem przejechali wedle rycerza Juranda jak koo obcego dziada. Dopiero jak si pocza nad nim litowa, uznalimy, kto w dziad. Pan Bg towszystko zrzdzi przez jej miosierne serce. I pocz opowiada, jak nastpnie Jurand nie mg si bez niej oby, jak j miowa i bogosawi, a Zbyszko, cho to ju wiedzia od Tolimy, sucha tego opowiadania ze wzruszeniem i wdzicznoci dla Jagienki. - Niech jej Bg da zdrowie! - rzek wreszcie. - Dziwno mi jeno, ecie mi nic o niej nie mwili. A Czech zakopota si nieco i chcc zyskaczas do namysu nad odpowiedzi, zapyta: - Gdzie, panie? - A u Skirwoiy, tam, na mujdzi. - Nie mwilimy? Jako ywo! Mnie si wydaje, emy mwili, ale wam w gowie byo co innego. - Mwilicie, e Jurand wrci, ale o Jagience nic. - Ej! czycie nie zabaczyli? A wreszcie, Bgraczy wiedzie! Moe rycerz Mako myla,e ja powiedziaem, a ja, e on. Na nic to byo, panie, cokolwiek wam wtedy powiada. I nie dziwota! Ale teraz rzek co innego: Szczcie, e panienka tu jest, bo ona i rycerzowi Makowi si przyda. - C za moe wskra? - Niech jeno sowo tutejszej ksinie powie, ktra okrutnie j miuje! A znw Krzyacy niczego ksinie nie odmawiaj, bo raz, e krlewska rodzona, a po wtre, wielka Zakonu przyjacika. Teraz, jakociemoe syszeli, knia Skirgie, tez rodzonybrat krlewski, podnis si przeciw kniaziowi Witoldowi i do Krzyakw uciek, ktrzy chc go wspomc i na Witoldowym stolcu posadzi. Krl bardzo ksin nawidzii rad, jako mwi, ucha jej podaje, wic Krzyacy chc, by na stron Skirgiea przeciw Witoldowi krla skonia. Rozumiejto - ma ich zatracona! - e byle si Witoldapozbyli, bd mieli spokj. Wic posy krzyackie od rana do wieczora ksinie pokony bij i kad jej ch zgaduj. - Jagienka miuje wielce stryja Maka i pewnie za nim si wstawi - rzek Zbyszko. - Juci, e nie bdzie inaczej! Ale chodcie, panie, na zamek i powiedzcie jej, jak i co ma mwi. - Mielimy i tak na zamek z panem de Lorche i - odrzek Zbyszko - i po tom tu przyjecha. Trzeba nam tylko wosy utrefii przyodzia si przystojnie. Po chwili za doda: - Chciaem z aoci wosy obci, alem przepomnia. - To i lepiej! - rzek Czech. I wyszed woa suebnych pachokw, wrciwszy za z nimi, podczas gdy dwaj modzi rycerze przyozdabiali si godnie na wieczorn uczt do zamku, powiada dalej, co si na krlewskim i ksicym dworze dzieje. - Krzyacy - mwi -jako mog, pod kniaziem Witoldem kopi, bo pki on yw i zramienia krlewskiego potn krain wadnie, pty nie zazna im spokoju! Naprawd jego jednego oni si boj! Hej! kopi te, kopi jako krety! Podburzyli ju na niego tutejszych ksistwa oboje, a ponodokazali take, e nawet i ksi Janusz teraz na niego krzyw z przyczyny Wizny... - A ksi Janusz i ksina Anna te tu s? - zapyta Zbyszko. - Sia znajomych si znajdzie, bom przecie i w Pocku nie pierwszy raz. - Jake - odrzek giermek - s oboje, majoni niemao spraw z Krzyakami, ktre to krzywdy chc mistrzowi przy krlu do oczuwymwi. - A krl co? za kim jest? Zali mu nie gniewne na Krzyakw i mieczem nad nimi nie potrzsa? - Krl Krzyakw nie kocha i mwi, e z dawna ju wojn grozi... A co do kniazia Witolda, to woli go krl od rodzonego Skirgiea, ktren jest wicher i opj... l dlatego rycerze, ktrzy s przy majestacie, powiadaj, e krl si przeciw Witoldowi nie opowie i nie obiecnie Krzyakom, e go nie bdzie wspomaga. I to moe by, bo od kilku dni ksina tutejsza, Aleksandra, bardzo wedle krla zabiega i jaka frasobliwa chodzi. - Zawisza Czarny tu jest? - Nie masz go, ale i tym, ktrzy s, napatrzy si nie mona, i gdyby co do czego przyszo, hej, mocny Boe! polec te wiry i padzierze z Niemcw, polec!...- Nie ja ich bd aowa. W kilka pacierzy pniej, przybrawszy si piknie, wyszli na zamek. Uczta wieczorna miaa si odby tego dnia nie u samego ksicia, lecz u starosty grodowego Andrzeja z Jasieca, ktrego obszerne domostwo leao w obrbie murw zamkowych przy Baszcie Wikszej. Z powodu przecudnej, a nazbyt ciepej nocy,starosta, bojc si, aby gociom nie byo duszno w izbach, rozkaza zastawi stoy na podworcu, na ktrym spomidzy kamiennych pyt wyrastay jarzby i cisy. Ponce beczki smolne owiecay je jasnymtym pomieniem, ale jeszcze janiej owieca ksiyc, ktry byszcza na bezchmurnym niebie wrd rojw gwiazd jak srebrna tarcza rycerska. Koronowani gocie jeszcze nie nadeszli, ale roio si ju od miejscowego rycerstwa, od duchownych, od dworzan zarwno krlewskich, jak i ksicych. Zbyszko znaich wielu, zwaszcza z dworu ksicia Janusza, a z dawnych znajomych krakowskich ujrza Krzona z Kozichgw. Lisa z Targowiska, Marcina z Wrocimowic, Domarata z Kobylan i Staszka z Charbimowic, a wreszcie i Powa z Taczewa, ktrego widok szczeglniej go ucieszy, pamita bowiem, jak yczliwookaza mu swego czasu w sawny rycerz w Krakowie. Nie mg jednake do adnego z nich od razu dostpi, albowiem miejscowi rycerze mazowieccy otaczali kadego z nich ciasnymkoem, wypytujc si o Krakw, o dwr, o zabawy, o rne przewagi bojowe, a zarazem przypatrujc si ich wietnym szatom, ich trefieniu wosw, ktrych cudne zwoje polepione byy biakiem dla mocy, i biorc z nich we wszystkim wzr dwornoci i obyczajw. Wszelako Powaa z Taczewa dojrza Zbyszka i rozsunwszy Mazurw, zbliy si ku niemu. - Poznaem ci, modzianku - rzek, ciskajc jego do. -Jako si miewasz i skd si tu znalaze? Dla Boga! widz, e ju pas i ostrogi nosisz. Inni do siwych wosw na to czekaj, ale ty wida godnie witemu Jerzemu suysz. - Szcz wam Boe, szlachetny panie - odrzek Zbyszko. -Gdybym najprzedniejszego Niemca z konia zwali, nie tak bym si ucieszy jak z tego, e waswe zdrowiu ogldam. - Jam te rad. A rodzic twj gdzie? - Nie rodzic, jeno stryj. W niewoli ci on u Krzyakw i z wykupem za niego jad. - A owa dzieweczka, ktra ci naczk przykrya? Zbyszko nie odrzek nic, tylko podnis w gr oczy, ktre za-zawiy musi w jednej chwili, co widzc, pan z Taczewa rzek: - Pad to jest ez... nic, jeno prawy pad!Ale chodmy na aw podjarzba, to mi opowiesz swoje rzewliwe przygody. I pocign go w kt dziedzica. Tam Zbyszko, siadszy obok niego, pocz mu opowiada o niedoli Juranda, o pochwyceniuDanusi i o tym, jako jej szuka i jako mu zmara po odbiciu. A Powaa sucha uwanie i na przemian to zdumienie, to gniew, to zgroza, to lito odbijay mu si na obliczu. Wreszcie, gdy Zbyszko skoczy, rzek: - Opowiem to krlowi, panu naszemu! Ma onitak upomnie si u mistrza o maego Jaka z Kretkowa i srogiej domaga si kary na tych, ktrzy go porwali. A porwali dlatego, e bogaty i chc wykupu. Nic to u nich na dziecko rk podnie. Tu zamyli si nieco, po czym mwi dalej jakby do siebie samego: - Nienasycone to plemi, gorsze od Turkw i Tatarw. Bo oni w duszy i krla, i nas si boj, a jednak od grabiey i mordw nie mog si powstrzyma. Napadaj wsie, rzezaj kmieciw, topi rybakw, chwytajdzieci jako wilcy. C by to byo, gdyby si nie bali!... Mistrz na krla listy do obcych dworw wysya, a w oczy mu si asi, bo lepiej od innych nasz potg rozumie. Ale przebierze si w kocu miara! e we Ap 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AAPzc;DcI c.ZcW>I znw na chwil ucich, a potem pooy do na ramieniu Zbyszka. - Powiem krlowi - powtrzy - a w nim wre ju z dawna gniew jak ukrop w garnkuitego bd pewien, e kara okrutna nie miniesprawcw twojej niedoli. - Z tych, panie, ju aden nie ywie - odpar Zbyszko. A Powaa spojrza na niego z wielk przyjacielsk yczliwoci: - Bogdaje ci! To wida swego nie darujesz. Jednemu Lichtensteinowi jeszczenie odpaci, bo wiem, e nie mg. Mymy mu take w Krakowie lubowali, ale z tym trzeba chyba wojny -ktr daj Bg -czeka, gdy on bez pozwolestwa mistrzowego stan nie moe, a mistrzowi jego rozum potrzebny, dla ktrego cigle gona rne dwory posya, wic mu i nieatwopozwoli. - Pierwej musz stryjca wykupi. - Tak... i wreszcie pytaem si o Lichtensteina. Nie ma go tu i nie bdzie w Raciku, gdy wysan jest do krla angielskiego po ucznikw. A o stryja niech ci gowa nie boli. Gdy krl albo tutejsza ksina sowo rzekn, to z okupem nie pozwoli mistrz krci. - Tym bardziej e mam jeca znacznego, rycerza de Lorche, ktren jest pan mony imidzy nimi sawny. Rad by on si pewnie wam, panie, pokoni i znajomo z wami uczyni, bo nikt wicej nad niego nie wielbi sawnych rycerzy. To rzekszy, skin na pana de Lorche, ktren sta w pobliu, a w rozpytawszy si ju poprzednio, z kim Zbyszko rozmawia, zbliy si skwapliwie, bo istotnie zapon chci poznania tak sawnego jak Powaa rycerza. Wic gdy ich Zbyszko zaznajomi, skoni si wytworny Gel-dryjczyk jak najukadniejirzek: - Jeden tylko byby wikszy zaszczyt, panie, od ucinicia waszej doni, a to potyka si z wami w szrankach albo w bitwie. Na to umiechn si potny rycerz z Taczewa, gdy przy drobnym i szczupym panu de Lorche wyglda jak gra, i rzek: - A ja tam rad, e si spotkamy jeno przy penych konwiach i da Bg, nigdy inaczej. De Lorche za zawaha si nieco, a potem ozwa si jakby z pewn niemiaoci: - Gdybycie jednak, szlachetny panie, chcielitwierdzi, e panna Agnieszka z Dugolasu nie jest najpikniejsz i najcnotliwsz damw wiecie... Wielki byby dla mnie honor... zaprzeczy i... Tu przerwa i pocz patrze w oczy Powale z szacunkiem, ba! nawet z uwielbieniem, ale bystro i uwanie. Ale w, czy dlatego e wiedzia, i zgnitby go w dwch palcach jak orzech, czy dlatego e dusz mia niezmiernie dobrotliw i weso, rozemia si gono irzek: - Ba, ja swego czasu lubowaem ksinie burgundzkiej, ale ona wwczas miaa z dziesi rokw wicej ode mnie; jeelibycie wic, panie, chcieli twierdzi, e moja ksina nie jest starsza od waszejpanny Agnieszki, to trzeba nam bdzie zaraz na ko... Usyszawszy to, de Lorche popatrza przezchwil w zdumieniu na pana z Taczewa, po czym twarz pocza mu drga i wreszcie wybuchn i on szczerym miechem. A Powaa pochyli si, otoczy mu biodra ramieniem, nagle podnis go z ziemi i pocz koysa go z tak atwoci, jakby pan de Lorche by niemowlciem. - Pax! pax! - rzek -jak mwi biskup Kropido... Udalicie mi si, rycerzu, i prze Bg, nie bdziemy si potykali o adne damy. Za czym, uciskawszy go, postawi na ziemi, gdy wanie przy wejciu na dziedziniec hukny nagle trby - i wszed ksi Ziemowit pocki z maonk. - Tutejsi ksistwo przed krlem i przed ksiciem Januszem przybywaj - rzek do Zbyszka Powaa - bo cho to uczta u starosty, ale zawsze Pocku - oni gospodarze. Pjd ze mn do pani bo j znasz jeszcze z Krakowa, gdzie si do krla za tob przyczyniaa. I wziwszy go za rk, powid przez dziedziniec. Za ksiciem i za ksin szli dworzanie i dwrki, wszyscy z powodu obecnoci krla bardzo strojni i wietni, ea cay dziedziniec zajania od nich jak odkwiatw. Zbyszko, zbliajc si z Powa, przepatrywa z dala twarze, czyli nie dojrzy midzy nimi znajomych, i nagle a przystan ze zdumienia. Bo oto tu za ksin ujrza rzeczywicie znajom posta i znajom twarz, ale tak powan, tak pikn i tak pask, i pomyla, e go chyba oczy myl. - Jagienka-li to czyli moe crka ksistwa na Pocku? Ale to bya Jagienka Zychwna ze Zgorzelic,gdy w chwili gdy oczy ich spotkay si, umiechna si do niego zarazem przyjanie i litociwie, a potem przyblada nieco i nakrywszy oczy powiekami, staa wzotej przepasce na ciemnych wosach i w niezmiernym blasku swej piknoci, wysoka, smutna i cudna, nie tylko do ksiniczki, ale do prawdziwej krlewny podobna. Rozdzia XXXI Zbyszko podj pani na Pocku pod nogi i suby jej swoje ofiarowa, ale ona nie poznaa go w pierwszej chwili, gdy nie widziaa go od dawnego czasu. A dopiero, gdy jej powiedzia, jako go woaj - rzeka: - Prawdziwie! A ja mylaam, e kto z dworu krlewskiego. Zbyszko z Bogdaca! Jake! goci tu u nas wasz stryjko, stary rycerz z Bogdaca, i pamitam, jako i mnie, i moim dwrkom luzy ciurkiem leciay, gdy nam o was prawi. A odnalelicie wasz niewiast? gdzie ona teraz? - Zmara mi, miociwa pani... - O miy Jezu! Nie mwcie, bo pakania nie strzymam. Jedno to pociecha, e pewnie w niebie, a wycie modzi. Mocny Boe! mde to stworzenie - kada niewiasta. Ale w niebie za wszystko nagroda i tam j znajdziecie. Za stary rycerz z Bogdaca jest tu z wami? - Nie masz go, bo w niewoli u Krzyakw, zktrej jad go wykupi. - To i jemu si nie poszczcio. A zdawa si czek bystry i wszelaki obyczaj znajcy. Ale jak go wykupicie, zajedcie tedo nas. Radzi was ugocim, bo szczerze powiadam, e jemu na rozumie, a wam na gadkoci nie zbywa. - Uczynim tak, miociwa pani, tym bardziejem i teraz umylnie tu przyjecha, aby wasz mio o dobre sowo za nim prosi.- Dobrze. Przyjdcie jutro przed wyjazdem na owy, to bd miaa czas... Dalsze jej sowa przerwa znowu huk trb i kotw oznajmujcych przybycie ksistwaJanuszw Mazowieckich. Poniewa Zbyszko z pani na Pocku sta tu przy wejciu, wic ksina Anna Danuta spostrzega go odrazu i natychmiast zbliya si do niego, niezwaajc na pokony gospodarza starosty. A w modzianku rozdaro si na nowo serce na jej widok, wic klkn przed ni i objwszy rkoma jej kolana, klcza w milczeniu, ona za pochylia si nad nim i cisnwszy mu domi skronie, ronia z po zie na jego jasn gow, zupenie jak matka, ktra pacze nad nieszczciem syna. I ku wielkiemu zdziwieniu dworzan i goci pakaa tak dugo, powtarzajc: "O Jezu, oJezu miosierny!" - po czym podniosa Zbyszka z klczek i rzeka: - Pacz po niej, po mojej Danuce, i pacz nad tob. Bg tak wszelako zrzdzi, e na nic byy twoje trudy i na nic teraz nasze zy. Ale ty mi praw o niej i jej mierci, bo chobym do pnocka suchaa, nigdy nie bdzie mi tego dosy. I wzia go na stron, tak jak poprzednio bra go pan z Taczewa. Ci z goci, ktrzy nie znali Zbyszka, poczli dopytywa si o jego przygody i w ten sposb przez jaki czas wszyscy rozmawiali tylko o nim, o Danusi i o Jurandzie. Dopytywali si take posowie krzyaccy, Frydrych von Wenden,komtur toruski, wysany na spotkanie krla, i Jan von Schonfeld, komtur z Osterody. Ten ostatni, Niemiec, ale rodem ze lska, umiejc dobrze po polsku, z atwoci dopyta, o co chodzi, i wysuchawszy opowieci z ust Jaka z Zabierza, dworzanina ksicia Janusza, rzek: - Danveld i de Lowe byli samemu mistrzowi podejrzani - e zajmowali si czarn magi.Po czym pomiarkowa wnet, e jednak opowiadanie podobnych rzeczy mogo rzucina cay Zakon cie taki. jaki pad swego czasu na Templariuszw, i doda prdko: - Tak przynajmniej bajczarze prawili, ale tonie bya prawda, bo takich nie masz midzynami. Lecz stojcy w pobliu pan z Taczewa odpowiedzia: - Komu wadzi chrzest Litwy, tego moe mierzi i krzy. - My krzy na paszczach nosim - odpowiedzia z dum Schonfeld. Na to za Powaa: - A trzeba go nosi w sercach. Tymczasem zagray trby jeszcze rozgoniej i nadszed krl, a z nim razem arcybiskup gnienieski, biskup krakowski, biskup pocki, kasztelan krakowski i kilku innych dygnitarzy i dworzan, midzy ktrymi by i Zyndram z Maszkowic, herbu Soce, i mody knia Jamont, przyboczny paski. Krl mao si zmieni od czasu, jakgo Zbyszko nie widzia. Na jagodach mia takie same mocne rumiece, takie same dugie wosy, ktre co chwila zakada za uszy, i tak samo niespokojnie strzelajce oczy. Zdawao si tylko Zbyszkowi, e wicej ma w sobie powagi i wicej majestatu, jak gdyby si ju czu pewniejszy na tym tronie, ktry po mierci krlowej chcia by zrazu opuci, nie wiedzc, czy si na nim osiedzi, i jak gdybywiadomszy teraz by swej niezmiernej potgi i siy. Obaj ksita mazowieccy ustawili si zaraz przy bokach pana, od przodu bili powitalne pokony Niemcy-posowie, a naok stanli dygnitarze i przedniejsi dworscy. Mury okalajce dziedziniec dray od nieustajcych okrzykw, od odgosu trb i grzmienia kotw. Gdy wreszcie nastaa cisza, pose krzyacki von Wenden pocz co mwi o sprawach Zakonu, ale krl, gdy po kilku sowach zmiarkowa, do czego zmierza przedmowa, machn niecierpliwie rk i ozwa si swym grubym, dononym gosem:- Milczaby! Na uciech my tu przyszli - i jado a napitek, nie twoje pergaminy, radziobaczym. Lecz umiechn si przy tym dobrotliwie, nie chcc, aby Krzyak myla, e mu gniewnie odpowiada, i doda: - O sprawach bdzie czas gada z mistrzemw Raciku. Potem do ksicia Ziemowita: - A jutro do puszczy na w - co? Pytanie to byo zarazem oznajmieniem, e tego wieczoru nie chce o czym innym mwi, jeno o owach, w ktrych z caej duszy si kocha i dla ktrych rad na Mazowsze przyjeda, gdy Mao- i Wielkopolska mniej byy lesiste, a w niektrych ziemiach tak ju zaludnione, e im zgoa brako lasw. Wic poweselay oblicza, bo wiedziano, e krl przy rozmowie o owach bywa take i wes, i niezmiernie askaw. Ksi Ziemowit pocz te zaraz opowiada, dokd pojad i na jakiego zwierza bd polowali, a ksi Janusz posa jednego z dworzan, aby sprowadzi z miasta jego dwch "brocw", ktrzy ubry wywodzili z ostpw za rogi i amali koci niedwiedziom, pragn ich bowiem krlowi pokaza. Zbyszko chcia bardzo pj pokoni si panu, ale nie mg do niego dostpi. Z dalatylko knia Jamont, zapomniawszy widocznie o ostrej odpowiedzi, jak swego czasu mody rycerz da mu w Krakowie, kiwn mu przyjanie gow, dajc zarazem zna na migi, aby si do niego przy sposobnoci zbliy. Ale w tej chwili jaka rka dotkna ramienia modego rycerza i sodki, smutny gos ozwa si tu przy nim: - Zbyszku... Modzian odwrci si i ujrza przed sob Jagienk. Zajty poprzednio powitaniem ksiny Ziemowitowej, a nastpnie rozmowz ksin Januszow, nie mg dotychczas zbliy si do dziewczyny, wic ona sama, korzystajc z zamieszania, jakie wywoaoprzybycie krla, przysza ku niemu. - Zbyszku - powtrzya - niech ci pocieszyBg i Najwitsza Panna. - Bg wam zapa - odpowiedzia rycerz. I spojrza z wdzicznoci w jej modre oczy, ktre w tej chwili przesoniy si jakby ros. Po czym stali przed sob w milczeniu, bo cho ona przysza do niego jak dobra i smutna siostra, wydaa mu si jednak w swej krlewskiej postawie i w wietnych dworskich szatach tak inn od dawnej Jagienki, e w pierwszej chwili nie mia nawet mwi jej: ty, jak ongi w Zgorzelicach i w Bogdacu. Ona za mylaa, e po tych sowach, ktre wyrzeka, nie ma mu nic wicej do powiedzenia. I a zakopotanie odbio si na ich twarzach. Ale w tej chwili rum uczyni si na dziedzicu, albowiem krl zasiad do wieczerzy. Do Zbyszka zbliya si znw ksina Januszowa i rzeka: - aoliwa to bdzie dla nas obojga uczta, ale mi su, jako dawniej sugiwa. Wic mody rycerz musia odej od Jagienki i gdy gocie zasiedli, stan przy awce za plecami ksiny, aby zmienia miski i nalewa jej wody i wina. Suc, mimo woli spoglda kiedy niekiedy na Jagienk, ktra bdc dwrk ksiny na Pocku, siedziaa tu obok niej i - rwnie mimo woli musia podziwia jej urod. Jagienka od tych kilku lat urosa znacznie, ale zmieni j jednak nie tyle wzrost, ile powaga, ktrej nie miaa przedtem ani ladu. Dawniej, gdy w kouszku i z limi wroztarganych wosach ganiaa na koniu po borach i lasach, mona j byo poczyta bogdaj za urodziw chopiank, teraz na pierwszy rzut oka wida w niej byo dziewk znacznego rodu i wielkiej krwi - taki rozlewa si w jej twarzy spokj. Zbyszko zauway te, e znika jej dawnawesoo, ale temu mniej si dziwi, wiedzia bowiem o mierci Zycha. Dziwia go natomiast najwicej ta jakowa jej godno, i z pocztku zdawao mu si, e to strj daje jej takie pozory. Wic spoglda kolejno to na zot przepask, ktra obejmowaa jej biae jak nieg czooi ciemne wosy spadajce w dwch warkoczach na plecy, to na niebiesk, obcis, a bramowan purpurowym szlakiem szat, pod ktr rysowaa si wyranie jej strzelista posta i dziewicza pier i - mwi sobie: "Icie prawa ksiniczka!" Ale potem uzna, e to nie tylko ubir jest przyczyn odmiany i e choby teraz wzia na siebie prosty kouch, to ju by nie potrafi jej tak lekko bra i tak by z ni miaym jak dawniej. Zauway nastpnie, e rozmaici modzi, a nawet starsi rycerze wpatruj si w ni pilnie i akomie, a raz, gdy zmienia przed ksin mis, spostrzeg zapatrzon i jakby wniebowzit twarz pana de Lorche i na ten widok uczu na niego gniew w duszy.Nie uszed geldryjski rycerz bacznoci i ksiny Januszowej, ktra poznawszy go nagle, rzeka: - Widzisz: de Lorche! Pewnikiem znw si wkim kocha, bo cakiem oln. Za czym pochylia si nieco nad stoem i spojrzawszy w bok ku Jagience, rzeka: - Wiera, e gasn inne wieczki przy tej pochodni. Zbyszka cigno jednak do Jagienki, gdy wydaa mu si jakby kochajca i kochana krewna, i czu, e lepszej splniczki do smutku i wikszej litoci w niczyim sercu nie znajdzie, ale tego wieczora nie mg do niej wicej przemwi, a to dlatego, e by zajty sub, a po wtre, e przez cay czas uczty gdkowie piewali pieni albo trby czyniy tak haaliw muzyk, e ci nawet,ktrzy koo siebie siedzieli, zaledwie mogli si dosysze. Obie te ksine, a z nimi niewiasty, wstay wczeniej od stow, od krla, ksit i rycerzy, ktrzy mieli zwyczaj do pna w noc zabawia si kielichami. Jagience, ktra niosa poduszk do siedzenia dla ksiny, nijako si byo zatrzyma, wic odesza take, tylko na odchodnym umiechna si znw Zbyszkowii skina mu gow. Pno dopiero przede dniem mody rycerz, pan de Lorche i dwaj ich giermkowie wracali do gospody. Czas jaki szli pogreni w mylach, ale gdy ju byli niedaleko domu, de Lorche pocz co mwi do swego giermka, Pomorzanina, umiejcego dobrze po polsku, a ten zwrcisi nastpnie do Zbyszka: - Pan mj chciaby o co wasz mio zapyta. - Dobrze - odpowiedzia Zbyszko. Wwczas tamci znw pogadali chwil z sob, po czymPomorzanin, umiechajc si nieco pod wsem, rzek: - Pan mj chciaby spyta: czy to jest pewna, e ta panna, z ktr wasza mio rozmawiaa przed uczt, jest miertelna, czyli te to jest wanie anio albo wita?- Powiedz twemu panu - odpowiedzia z pewn niecierpliwoci Zbyszko - e ju mnie drzewiej tak samo pyta i e a mi cudnie tego sucha. Bo jake: w Spychowiemwi mi, e si na dwr ksicia Witoldowydla urody Litwinek wybiera, potem skro teje przyczyny chcia jecha do Pocka, wPocku dzi chcia rycerza z Taczewa dla Agnieszki z Dugolasu pozywa, a teraz znw w inn godzi. Zali taka to u niego stateczno i taka rycerska wiara? Pan de Lorche wysucha tej odpowiedzi z ust swego Pomorczyka, westchn gboko,popatrzy chwil w blednce nocne niebo i tak na zarzuty Zbyszkowe odpowiedzia: - Susznie mwisz. Ni statku, ni wiary! bomjest czek grzeszny i niegodny ostrg przebierze si w kocu miara! e we Ap 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AAPccx "c 11*\ rycerskich nosi. Co do panny Agnieszki z Dugolasu prawda - lubowaem jej i Bg da, e wytrwam, ale uwa, jak ci wzrusz, gdy ci opowiem, jak okrutnie ze mn w czerskim zamku postpia. Tu znw westchn, znw spojrza w niebo, na ktrego wschodzie czynia si coraz janiejsza smuga, i poczekawszy, dopki Pomorzanin nie przetumaczy jego sw, tak dalej po chwili mwi: - Powiedziaa mi, e wrogiem jej jest pewien czarnoksinik w wiey wrd lasw mieszkajcy, ktry corocznie smoka przeciw niej wysya, a w podchodzi kadej wiosny pod mury czerskie i patrzy, czyby jej pochwyci nie zdoa. Co gdy rzeka, wraz owiadczyem, e bd walczy ze smokiem. Ach! uwa, co dalej opowiem: gdym stan na wskazanym miejscu, ujrzaem okropn potwor czekajc mnie nieruchomie i rado zalaami dusz, bom myla, e albo polegn, albodziewic z plugawej paszczy ocal i niemierteln saw pozyskam. Ale gdym natar z bliska kopi na poczwar, cem, jak mniemasz, ujrza? Oto wielki wr somy na drewnianych kokach, z ogonem zpowrse! I miech ludzki, nie saw, zyskaem, i a dwch mazowieckich rycerzy musiaem potem pozwa, od ktrych obu ciki szwank w szrankach poniosem. Tak postpia ze mn ta, ktrmnad wszystkie uwielbi i jedn jedyn kocha chciaem... Pomorzanin, tumaczc sowa rycerza, wypycha jzykiem od rodka policzki i chwilami przygryza go, aby nie parskn, a i Zbyszko w innych czasach byby si rozemia z pewnoci, ale e bole i niedola wyszlamoway w nim do cna wesoo, wic odrzek powanie: - Moe z pustoty to jeno uczynia, nie ze zoci. - Tote jej przebaczyem odpowiedzia de Lorche - a najlepszy dowd masz w tym, em si z rycerzem z Taczewa chcia ojej pikno i cnot potyka. - Nie czy tego - rzek jeszcze powaniej Zbyszko. - Ja wiem, e to mier, ale wolej mi polecni w cigym smutku i strapieniu... - Panu Powale ju takie rzeczy nie w gowie. Pjd lepiej jutro ze mn do niego izawrzyj z nim przyja. - Tak i postpi, bo mnie do serca przycisn, ale on jutro na owy z krlem jedzie. - To pjdziem z rana. Krl miuje owy, atoli i wywczasem nie gardzi, a dzi do pna biesiadowa. I tak uczynili, ale na prno, gdy Czech, ktry jeszcze przed nimi na zamek popieszy, aby si widzie z Jagienk, oznajmi im, e Powaa spa nie u siebie tej nocy, jeno na pokojach krlewskich. Opaci im si wszelako zawd, bo spotka ich ksi Janusz i kaza im si do swego orszaku przyczy, przez co mogli wzi udzia w owach. Jadc ku puszczy, znalaz te Zbyszko sposobno rozmwienia si z kniaziem Jamontem, ktry powiedzia mu dobr nowin. - Rozbierajc krla do oa - rzek - przypomniaem mu ciebie i twoj krakowsk przygod. A e by przy tym rycerz Powaa, wic zaraz przyda, e ci stryjca Krzyaki chyciy, i prosi krla, aby si o niego upomnia. Krl, ktry okrutnie jest na nich za porwanie maego Jaka z Kretkowa i za inne napaci zagniewan, rozsierdzi si jeszcze wicej: "Nie z dobrym sowem - powiada - by do nich, ale z dzid! z dzid! z dzid!" A Powaa umylnie drew na w ogie dorzuca. Rano te, gdy posowie krzyaccy czekali przy bramie, ani ci na nich krl spojrza, chocia si do ziemi kaniali. Hej, nie wydobd oni z niego terazobietnicy, ie nie bdzie kniazia Witolda wspomaga - i nie bd wiedzieli, co pocz. Ale ty bd pewien, e o twego stryjca nie zaniecha krl samego mistrza przycisn. I tak pocieszy jego dusz kniazik Jamont, a jeszcze bardziej pocieszya j Jagienka, ktra towarzyszc ksinie Ziemowitowej do puszczy, postaraa si o to, aby z powrotem jecha obok Zbyszka. Podczas oww bywaa wielka swoboda, wracano przeto zwykle parami, a e nie chodzio o to adnej parze, by by zbyt blisko drugiej,wic mona si byo rozmwi swobodnie. Jagienka dowiedziaa si ju poprzednio o Makowej niewoli od Czecha i nie stracia czasu. Na jej prob daa ksina list do mistrza, a prcz tego wymoga, e nadmieni o tym i kom-tur toruski von Wenden w pimie, w ktrym zdawa sprawz tego, co w Pocku si dzieje. Chwali si on sam przed ksin, i dopisa, e: "chcc krla udobrucha, nie mona mu w tej sprawie czyni trudnoci". A mistrzowi chodzio wielce w tej chwili o to, aby jak najbardziej potnego wadc udobrucha i z cakowitym bezpieczestwem obrci wszystkie siy na Witolda, z ktrym Zakon istotnie nie umia sobie dotychczas da rady. - I tak, com moga, tom wskraa, baczc,aby za nie byo mitrgi - koczya Jagienka - a e krl, nie chcc siostrze w wielkich sprawach ustpi, bdzie si pewnie stara wygodzi jej cho w mniejszych, przeto mam jako najlepsz nadziej. - eby nie z tak zdradliwymi ludmi sprawa - odpowiedzia Zbyszko - tobym po prostu odwiz okup i na tym by si skoczyo, z nimi wszelako moe si przygodzi, jako siTolimie przygodzio, e i pienidze zagrabi, i temu, co je przywiz, nie przepuszcz, jeli za nim jakowa potga nie stoi. - Rozumiem - odrzeka Jagienka. - Wy teraz wszystko rozumiecie - zauwayZbyszko - i pkim yw, wdziczen wam bd. A ona, podnisszy na niego swe smutne i dobre oczy, zapytaa: - Czemu za nie mwisz mi: ty, jako znajomce od maego. - Nie wiem - odpowiedzia szczerze. - Co mi nieacno... i wycie ju nie ten dawny skrzat, jakoci e bywali, jeno... niby... co cakiem... I nie umia znale porwnania, ale ona przerwaa mu wysiek i rzeka: - Bo mi kilka rokw przybyo... A Niemce i mnie rodzica na lsku zabiy. - Prawda! - odrzek Zbyszko. - Daj mu Boewiato wiekuist. Czas jaki jechali cicho obok siebie, zamyleni i jakby zasuchani w nieszporny szum sosen, po czym ona spytaa znowu: - A po wykupie Maka ostaniecie w tych stronach? Zbyszko spojrza na ni jakby zezdziwieniem, gdy dotd oddany by tak wycznie alowi i smutkom, e ani do gowy nie przyszo mu pomyle o tym, co bdzie pniej. Wic podnis oczy w gr, jakby si namylajc, a po chwili odrzek: - Nie wiem! Chryste miosierny! skde mam wiedzie? To jeno wiem, e gdzie powdruj, tam i dola moja pjdzie za mn.Hej! cika dola!... Stryja wykupi, a potem chyba do Witolda pjd, lubw przeciw Krzyakom dopeni - i moe zgin. A na to zamgliy si oczy dziewczyny i pochyliwszy si nieco ku modziankowi, zacza mwi z cicha, jakby z prob: - Nie gi, nie gi! I znw przestali rozmawia, a dopiero podsamymi murami miasta Zbyszko otrzsn si z myli, ktre go gryzy, i rzek: - A wy... a ty - ostaniesz tu przy dworze? - Nie - odpowiedziaa. - Cni mi si bez bracii bez Zgorzelic. Cztan i Wilk musieli si tam ju poeni, a chociaby i nie, to si ju ichnie boj. - Da Bg, e ci stryj Mako do Zgorzelic odwiezie. Taki on ci przyjaciel, e we wszystkim moesz si na niego zda. Ale i ty o nim pamitaj... - wicie ci to przyrzekam, e mu bd jako rodzone dziecko... I po tych sowach rozpakaa si na dobre, bo w sercu uczynio si jej ogromnie smutno. Nazajutrz dzie Powaa z Taczewa przyszed do gospody Zbyszka i rzek mu: - Po Boym Ciele krl zaraz do Racia wyjeda na spotkanie z wielkim mistrzem, a ty jest do rycerzy krlewskich zaliczon irazem z nami ruszysz. A Zbyszko a si sponi z uciechy po tych sowach - nie tylko bowiem ubezpieczao goto zaliczenie do rycerzy krlewskich od zdrad i podstpw krzyackich, ale okrywao go chwa niezmiern. Nalea przecie do tych rycerzy i Zawisza Czarny, ibracia jego: Farurej i Kruczek, i sam Powaa, i Krzon z Kozichgw, i Stach z Charbimowic, i Paszko Zodziej z Biskupic, iLis z Targowiska - i wielu innych strasznych, najsawniejszych, o ktrych wiedziano w kraju i za granic. Niewielki ich zastp wzi krl Jagieo z sob, bo niektrzy w domu zostali, a inni szukali przygd w zamorskich, odlegych krajach, ale to wiedzia, e i z tymi mg, nie lkajc si zdrady krzyackiej, choby do Malborga jecha, gdy w razie czego mury pokruszyliby potnymi ramiony i wy siekli mu drog wrd Niemcw. Mogo te zapon dum mode Zbyszkowe serce na myl, e takich bdzie miao towarzyszw. Wic Zbyszko w pierwszej chwili zapomnianawet o swoim alu - i ciskajc rce Poway z Taczewa, mwi do niego z radoci: - Wam to, nie komu, winienem, panie, wam! wam! - Mnie w czci - odrzek Powaa - w czci tutejszej ksi-nie, ale najbardziej panu naszemu miociwemu, ktrego id zaraz podj pod nogi, by ci za o niewdziczno nie posdzi. - Jakom dla niego zgin gotw, tak mi dopom Bg! -zawoa Zbyszko. Rozdzia XXXII Zjazd na wyspie wilanej w Raciu, na ktry krl uda si koo Boego Ciaa, odbywa si pod z wrb i nie doprowadzi do takiej zgody i zaatwienia rnych spraw jak te, ktre w tym samym miejscu odbyy si we dwa lata pniej i naktrych odzyska krl zastawion zdradliwie przez Opolczyka Krzyakom ziemi dobrzysk wraz z Dobrzyniem i Bobrownikami. Jagieo przyby rozdranion wielce obmow, jakiej dopuszczali si wzgldem niego Krzyacy podworach zachodnich i w samym Rzymie, a zarazem zgniewany nieuczciwoci Zakonu. Mistrz nie chcia ukadw o Dobrzy prowadzi, czyni za to umylnie - i zarwno on sam, jak i inni dygnitarze zakonni powtarzali codziennie Polakom: "Wojny ni z wami, ni z Litw nie chcemy, ale mujd nasza, bo sam Witold nam j odda. Obiecnijcie, ie nie bdziecie mu pomagali, to wojna z nim prdzej si skoczy, a wwczas pora bdzie gada o Dobrzyniu, i sia wam ustpstw poczynimy".Ale rajcy krlewscy, majc bystry, dowiadczony rozum i znajc kamstwo krzyackie, nie dawali si zdurzy: "Gdy w potg wzroniecie, zuchwaoci wam jeszcze przybdzie - odpowiadali mistrzowi.- Mwicie, e nic wam do Litwy, a Skirgie chcecie na stolcu w Wilnie posadzi. Ale na miy Bg! wdy to Jagieowe dziedzictwo, ktry jeden, kogo chce, ksiciem na Litwie stanowi - przeto si hamujcie, aby was nie pokara nasz wielki krl!" Na co mistrz mwi, e jeli krl jest prawdziwym panem Litwy, niechenakae Witoldowi, by wojny zaniecha i Zakonowi mujd wrci - gdy inaczej Zakon musi uderzy w Witolda tam, gdzie godosign i zrani moe. I w ten sposb spory wloky si od rana do wieczora jakoby bdn drog idc w kko. Krl, nie chcc si do niczego zobowiza, niecierpliwi si coraz bardziej i mwi mistrzowi, ze gdyby mujd bya pod krzyack rk szczliwa, nie poruszyby si Witold i jednym palcem, bo nie znalazbyni pozoru, ni przyczyny. Mistrz, ktry by czowiekiem spokojnym i lepiej od innych braci zdawa sobie spraw z potgi Jagieowej, stara si krla uagodzi i nie zwaajc na szemranie niektrych zapalczywych i dumnych kom-turw, nie szczdzi pochlebnych sw, a chwilami uderza i w pokor. Ale e nawet w tej pokorze nieraz odzyway si ukryte pogrki, przeto nie wiodo to do niczego. Ukady o rzeczy wane rozchwiay si prdko i drugiego ju dnia poczto mwi tylko o sprawach pomniejszych. Natar krlostro na Zakon o utrzymywanie kup otrw,o napaci i grabiee nad granic, o porwanie Jurandwny i maego Jaka z Kretkowa, o mordowanie kmieciw i rybakw. Mistrz wypiera si, wykrca, przysiga, e to byo bez jego wiedzy, i wzajem wyrzuty czyni, e nie tylko Witold,ale i rycerze polscy pomagali pogaskim mujdzinom przeciw Krzyakowi - na dowdczego przytoczy Maka z Bogdaca. Szczciem, wiedzia ju krl przez Powa, czego rycerze z Bogdaca szukali na mujdzi - i umia na zarzut odpowiedzie, tym atwiej, e w orszaku jego by Zbyszko, a w mistrzowym obaj von Badenowie, ktrzy przybyli w tej nadziei, e zdarzy im si moe z Polakami w szrankach potyka. Ale nie byo i tego. Chcieli Krzyacy, w razie gdyby im gadko poszo, zaprosi wielkiego krla do Torunia i tam przez kilkadni wyprawia na jego cze uczty i igrzyska, ale wobec nieuda-ych ukadw, ktre zrodziy zobopln niech i gniew, brako do zabaw ochoty. Na boku tylko w porannych godzinach midzy sob popisywalisi nieco wzajem rycerze si i zrcznoci, lecz jak mwi wesoy knia Jamont, poszo i to pod wos Krzyakom, gdy Powaa z Taczewa okaza si tszymna rk od Arnolda von Baden, Dobek z Olenicy kopi, a Lis z Targowiska skakaniem przez konie wszystkich przewyszy. Przy tej sposobnoci porozumiewa si Zbyszko z Arnoldem von Baden o okup. De Lorche, ktry jako grabia i pan wielkiego znaczenia patrzy na Arnolda z gry. sprzeciwia si temu. twierdzc, i sam wszystko na siebie bierze. Zbyszko jednak mniema, e cze rycerska nakazuje mu zapaci t ilo grzywien, do ktrej si zobowiza, i dlatego chocia sam Arnold chcia spuci zceny, nie przyj ani tego ustpstwa, ani porednictwa pana de Lorche. Arnold von Baden by czowiekiem do prostym, ktrego najwiksz zalet stanowia olbrzymia sia ramienia, do gupowa-tym, nieco na pienidze akomym, ale prawie uczciwym. Nie byo w nim chytroci krzyackiej i dlatego nie ukrywaprzed Zbyszkiem. z jakiej przyczyny nie chce spuci z umwionej ceny: "Do ukadw - mwi - midzy wielkim krlem amistrzem nie przyjdzie, ale przyjdzie do wymiany jecw - a w takim razie bdzieszmg stryja darmo odebra. Ja wol wzi co ni nic, gdy mieszek u mnie zawsze prny i nieraz ledwie na trzy garnce piwa dziennie wstrzyma, za bez piciu lub szeciu krzywda mi!" Lecz Zbyszko gniewasi na niego za takie sowa: "Pac, bom da rycerskie sowo, a taniej nie chc, aby wiedzia, emy tyle warci". Na to ciska go Arnold, a rycerze i polscy, i krzyaccy chwalili go, mwic: "Suszna, ie w tak modych latach pas i ostrogi nosi,bo si do czci i godnoci poczuwa". Tymczasem krl z mistrzem uoyli si istotnie o wymian jecw, przy czym ukazay si dziwne rzeczy, o ktrych biskupi i dygnitarze Krlestwa pisali pniejlisty do papiea i rnych dworw: oto w rkach polskich sporo byo wprawdzie jecw. ale byli to mowie doroli, w sile wieku, wzici zbrojn rk w nadgranicznych bitwach i potyczkach. Tymczasem w rkach krzyackich znajdowaa si wikszo niewiast i dzieci,pojmanych wrd nocnych napadw dla okupu. Sam papie w Rzymie zwrci na to swoj uwag i pomimo caej przebiegoci Jana von Felde, prokuratora krzyackiego w stolicy apostolskiej, gono wyraa swj gniew i oburzenie na Zakon. Co do Maka, byy trudnoci. Nie czyni ichmistrz naprawd, ale tylko pozornie, aby kademu ustpstwu przyda wagi. Twierdziwic, e rycerz chrzecijanin, ktry wojowa razem ze mujdzinami przeciw Zakonowi, powinien by po sprawiedliwoci skazan na mier. Prno rajcy krlewscy przytaczali na nowo wszystko, co im byo wiadomym o Jurandzie i jego crce, oraz o straszliwych krzywdach, jakich si wzgldem tych dwojga i wzgldem rycerzy z Bogdaca dopucili sudzy Zakonu. Mistrz w odpowiedzi przytoczy dziwnym trafem te same prawie sowa, ktre powiedziaa w swoim czasie ksina Aleksandra Ziemowitowa do starego rycerza z Bogdaca: - Za barankw si podajecie, a naszych za wilkw. Tymczasem z tych czterech wilkw,ktrzy w porwaniu Jurandwny wzili udzia, ani jeden nie ywie, a barankowie chodz przezpiecznie po wiecie. I bya to prawda, wszelako na t prawd odpowiedzia obecny przy obradach pan z Taczewa nastpujcym pytaniem: - Tak, ale czy zabito ktrego zdrad? I zalici, ktrzy polegli, nie polegli wszyscy z mieczami w rku? Mistrz nie mia co na to odrzec, a gdy spostrzeg przy tym, e krl poczyna marszczy si i byska oczyma, ustpi, nie chcc doprowadza gronego wadcy dowybuchu. Uradzono potem, e kada strona wyle postw po odbir jecw. Ze strony polskiej mianowani zostali w tym celu Zyndram z Maszkowic, ktry pragn si potdze krzyackiej z bliska przypatrze, i rycerz Powaa, a z nimi razem Zbyszko z Bogdaca. Zbyszkowi usug t odda knia Jamont. Przyczyni si za nim do krla w tej myli, e modzian i zobaczy prdzej stryjca, i tym pewniej go odwiezie, gdy pojedzie po e si w kocu miara! e we Ap 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AAPc Uc H B!c!/c!y>!niego jako pose krlewski. A krl nie odmwi probie kniazika, ktry z powodu swej wesooci, dobroci i cudnego oblicza by i jego, i caego dworu ulubiecem, a przy tym nigdy o nic dla siebie nie prosi. Zbyszko dzikowa mu te z caej duszy, gdy teraz by ju zupenie pewien, e Maka z rk krzyackich wydostanie. - Tobie niejeden zajrzy - mwi mu - e przy majestacie zostajesz, ale to sprawiedliwie tak jest, bo jeno na dobro ludzkie swojej podufaoci z krlem uywasz i lepszego nad ci serca nikt chybanie ma. - Przy majestacie dobrze - odrzek bojarzynek - ale ja bym jeszcze wola w pole ku Krzyakom i tego tobie zajrz, e w nich ju bija. Po chwili za doda: - Komtur toruski von Wenden przyjecha wczoraj, a dzi wieczr pojedziecie do niego na noc z mistrzem i z mistrzowym orszakiem. - A potem do Malborga. - A potem do Malborga. Tu knia Jamont pocz si mia: - Niedaleka to bdzie droga, ale kwana, bonic od krla nie potrafili Niemce uzyska, az Witoldem nie bd mieli te uciechy. Zebra ci on pono ca potg litewsk i namujd idzie. - Jeli go krl wspomoe, to bdzie wielka wojna. - Prosz o to Pana Boga wszyscy nasi rycerze. Ale choby krl z alu nad krwi krzecijask wielkiej wojny nie uczyni, wspomoe Witolda zboem i pienidzmi, a nie bez tego take, aby co polskich rycerzy na ochotnika do niego nie poszo. - Jako ywo - odpowiedzia Zbyszko. - A moe za to sam Zakon wypowie krlowi wojn? - Ej, nie! - odpowiedzia knia - pki dzisiajmistrz ywie, nie bdzie tego. I mia suszno. Zbyszko zna ju mistrzadawniej, ale teraz, po drodze do Malborga, bdc razem z Zyndramem z Maszkowic i z Powa prawie cigle przy jego boku, mgmu si lepiej przypatrzy i lepiej go przezna. Ow ta podr utwierdzia go tylko w przekonaniu, e wielki mistrz Konrad von Jungingen nie by zym i zepsutym czowiekiem. Musia on czsto postpowa w sposb nieprawy, gdy cay Zakon krzyacki sta na nieprawoci. Musia czyni krzywdy, bo cay Zakon zbudowany by na ludzkiej krzywdzie. Musia kama, bo kamstwo odziedziczy razem z oznakami mistrzostwa, a od wczesnych lat przywyk uwaa je tylko zapolityczn przebiego. Ale nie by okrutni-kiem, ba si sdu Boego i ile mg, hamowa pych i zuchwao tych dygnitarzy zakonnych, ktrzy pchali umylnie do wojny z potg Jagieow. Byjednake czowiekiem sabym. Zakon tak dalece przywyk od caych wiekw czyha na cudze, grabi, zabiera si lub podstpem przylege ziemie, e Konrad nie tylko nie umia powcign tego drapienego godu, ale mimo woli, si nabytego pdu sam poddawa mu si i usiowa go zaspokoi. Dalekie te byy juczasy Winrycha von Kniprode, czasy elaznej karnoci, ktr Zakon wprawia wpodziwienie wiat cay. Ju za poprzedniegoprzed Jungingenem mistrza, Konrada Wallenroda, Zakon upoi si wasn coraz wzrastajc potg, ktrej nie zdoay osabi chwilowe klski, odurzy si saw, powodzeniem, krwi ludzk, tak e rozluniy si karby, ktre trzymay go w sile i jednoci. Mistrz przestrzega, ile mg, prawa i sprawiedliwoci, ile mg, agodzi osobicie elazn rk Zakonu cic na chopach, mieszczanach, a nawet na duchowiestwie i szlachcie siedzcej na prawie lennym w ziemiach krzyackich, wic w pobliu Malborga ten i w kmie albo mieszczanin mg si pochwali nie tylko dostatkiem, lecz i bogactwem. Ale w dalszych ziemiach samowola, srogo i rozpasanie komturw deptay prawa, szerzyy ucisk i zdzierstwa, wyciskay z pomoc nakadanych na wasn rk podatkw alboibez wszelkiego pozoru ostatni grosz, wyciskay zy, czsto krew, tak e w caych obszernych krainach jeden by jk, jedna ndza i jedna skarga. Jeli nawet dobro Zakonu nakazywao, jak chwilami na mujdzi, wiksz agodno - i takie nakazyszy wniwecz wobec niesfornoci komturw i przyrodzonego im okruciestwa. Czu si wic Konrad von Jungingen niby wonic, ktry rozhukanymi powodujc komi, wypuci lejce z rk i zda wz na wol losu. Czsto te opanowyway jego dusz ze przeczucia, czsto przychodziy mu na myl prorocze sowa: "Postanowiem ich pszczoami poytecznoci i utwierdziem na progu ziemchrzecijaskich, ale oto powstali przeciw mnie. Bo nie dbaj o dusz i nie lituj si cia tego ludu, ktry z bdu nawrci si ku wierze katolickiej i ku mnie. I uczynili z niego niewolnikw i nie nauczajc go przykaza Boych, i odejmujc mu Sakramenta wite, na wiksze jeszcze piekielne mki go skazuj, ni gdyby by w pogastwie pozosta. A wojny tocz ku rozpostarciu swej chciwoci. Przeto przyjdzie czas, ie wyamane im bd zbyibdzie ucita im rka prawa, a prawa noga im ochromieje, aby uznali grzechy swoje". Mistrz wiedzia, e owe wyrzuty, ktre tajemniczy Gos uczyni Krzyakom w objawieniu witej Brygidy, byy suszne. Rozumia, e gmach zbudowany na cudzej ziemi i cudzej krzywdzie, wsparty na kamstwie, podstpie, srogoci, nie moe si dugo osta. Ba si, e podmywany od lat caych krwi i zami, runie od jednego uderzenia potnej rki polskiej; przeczuwa, e wz, ktry cign rozhukane konie, musi skoczy w przepaci, wic stara si, aby przynajmniej godzina sdu, gniewu, klski i ndzy przysza jak najpniej. Z tej przyczyny, pomimo swej saboci, w jednym tylko stawia niezomny opr swymdumnym i zuchwaym racjom: oto nie dopuszcza do walki z Polsk. Prno zarzucano mu boja i niedostwo, prnopograniczni komturowie parli wszelkimi siami do wojny. On, gdy ogie mia ju, ju wybuchn, cofa si zawsze w ostatniej chwili, a potem Bogu czyni dziki w Malborgu, e mu si udao miecz podniesiony nad gow Zakonu zatrzyma. Ale wiedzia, e do tego przyj musi. Wicowo przewiadczenie, e Zakon stoi nie na prawie Boym, ale na nieprawoci i kamstwie, i owo przeczucie bliskiego dnia zaguby czynio go jednym z najbardziej nieszczsnych ludzi w wiecie. Byby niechybnie da ycie i krew, gdyby mogo by inaczej i gdyby czas by jeszcze zawrci na praw drog, ale sam czu, eju nie czas! Zawrci - to by znaczyo odda prawym posiadaczom cae ziemie yzne, bogate i pochwycone przez Zakon odBg wie jak dawna, a z nimi razem mnstwo miast tak bogatych jak Gdask. I nie do! To znaczyo wyrzec si mujdzi, wyrzec si zamachw na Litw, woy miecze do pochew, wreszcie cakiem wynie si z tych krain, w ktrych Zakon nie mia ju kogo nawraca - i osi chybaznw w Palestynie lub na ktrej z wysp greckich, aby tam Krzya od prawdziwych broni Saracenw. Ale byo to niepodobiestwem, gdy rwnaoby si wyrokowi zagady na Zakon. Kto by si na to zgodzi? i jaki mistrz mg czego podobnego zada? Konradowi von Jungingen zawczya si cieniem dusza i ycie, ale czowieka, ktry by z podobn rad wystpi, on pierwszy skazaby, jako pozbawionego zmysw, na ciemn izb. Trzeba byo i dalej i dalej, a do dnia, w ktrym sam Bg kres naznaczy. Wic szed,ale w dusznej trosce i smutku. Wos na brodzie i skroniach ju mu si posrebrzy, a bystre niegdy oczy pokryy si do poowy ociaymi powiekami. Zbyszko ani razu nie dostrzeg na jego twarzy umiechu. Oblicze mistrzowe nie byo grone ani nawet chmurne, byo tylko jakbyzmczone jakim cichym cierpieniem. W zbroi, z krzyem na piersiach, w rodku ktrego by w czworokcie czarny orze - w biaym wielkim paszczu, rwnie przyozdobionym krzyem, czyni wraenie powagi, majestatu i smutku. Konrad niegdywesoy by i kocha si w krotofilach, a i teraz nawet nie usuwa si od wspaniaychuczt, widowisk i turniejw - owszem, sam je wyprawia, ale ani w natoku wietnego rycerstwa, ktre przybywao w goci do Malborga, ani w zgieku radosnym, wrd huku trb i szczku ora, ani przy pucharach przepenionych mamazj - nie rozwesela si nigdy. Wwczas, gdy wszystko wok niego zdawao si dysze potg, wietnoci, nieprzebranym bogactwem, niezomn moc, gdy posowie cesarza i innych krlw zachodnich wykrzykiwali w uniesieniu, e Zakon sam starczy za wszystkie krlestwa i za potgcaego wiata - on jeden si nie udzi - i on jeden pamita zowrogie sowa objawione witej Brygidzie: "Przyjdzie czas, ie wyamane bd ich zby i bdzie im ucita rka prawa, a prawa noga im ochromieje, aby uznali grzechy swoje". Rozdzia XXXIII Jechali such drog na Chem do Grudzidza, gdzie zatrzymali si na noc i dzie, gdy wielki mistrz mia tam do osdzenia spraw o rybowstwo midzy zamkowym staro-st krzyackim a okoliczn szlacht, ktrej ziemie przylegaydo Wisy. Stamtd pynli na szkutach krzyackich rzek a do Malborga. Zyndramz Maszkowic, Powaa z Taczewa i Zbyszko znajdowali si przez cay czas przy boku mistrza, ktry ciekawy by, jakie wraenieuczyni, zwaszcza na Zyndramie, widziana z bliska potga krzyacka. Chodzio za mistrzowi o to dlatego, e Zyndram z Maszkowic by nie tylko mnym i strasznym w pojedynk rycerzem, ale nadzwyczaj biegym wojownikiem. W caymKrlestwie nikt tak jak on nie zna si na prowadzeniu wielkich wojsk, na szykowaniuhufcw do bitwy, na budowie i burzeniu zamkw, na rzucaniu mostw przez szerokie rzeki, na "armacie", to jest na uzbrojeniu u rozmaitych narodw, i na wszelkich wojennych sposobach. Mistrz, wiedzc, e na radzie krlewskiej duo zaleao od zdania tego ma, mniema, e jeli zdoa go przerazi wielko zakonnychbogactw i wojsk, to wojna odwlecze si jeszcze na dugo. A przede wszystkim sam widok Malborga mg przej trwog sercekadego Polaka, albowiem z twierdz ow, liczc Wysoki Zamek, redni i Przedzamcze,adna inna w caym wiecie nie moga si nawet w przyblieniu porwna. Ju z dala,pync Nogatem, ujrzeli rycerze potne baszty rysujce si na niebie. Dzie by jasny i przeroczy, wic wida je byo doskonale, a po niejakim czasie, gdy szkutyzbliyy si, jeszcze bardziej rozbysy szczyty kocioa na Wysokim Zamku i olbrzymie mury pitrzce si jedne nad drugimi - w czci barwy ceglanej, przewanie jednak pokryte ow synn szarobia zapraw, ktr przyrzdza umieli tylko mularze krzyaccy. Ogrom ich przewysza wszystko, co w yciu widzieli polscy rycerze. Zdawa si mogo, e tam gmachy wyrastaj na gmachach, tworzc wnizinnym z natury miejscu jakby gr, ktrej szczytem by Stary Zamek, a stokami - redni i rozoyste Przedzamcze.Bia od tego olbrzymiego gniazda zbrojnych mnichw moc i potga tak nadzwyczajna, enawet duga i zwykle pospna twarz mistrza wypogodzia si nieco na w widok.- Ex luto Marienburg - z bota Marienburg -rzek, zwracajc si do Zyndrama - ale tego bota moc ludzka nie pokruszy. Zyndram nie odpowiedzia - i w milczeniu obejmowa oczyma wszystkie baszty i ogrom murw wzmocnionych potwornymi skarpami. A Konrad von Jungingen doda po chwili milczenia: - Wy, panie, ktrzy si na twierdzach znacie, c nam o tej powiecie? - Twierdza widzi mi si nie do zdobycia - odrzek jakby w zamyleniu polski rycerz -ale... - Ale co? Co w niej moecie przygani? - Ale kada twierdza moe zmieni panw. Na to mistrz zmarszczy brwi. - W jakieje to myli mwicie? - W tej, e zakryte s przed oczyma ludzkimi sdy i wyroki Boe. I znw patrza w zamyleniu na mury, a Zbyszko, ktremu Powaa przetumaczy naleycie odpowied, spoglda na niego z podziwem i wdzicznoci. Uderzyo go przy tym w tej chwili podobiestwo midzy Zyndramem a mujdzkim wodzem Skirwoi. Obaj mieli takie same ogromne gowy, jak gdyby wbite midzy szerokie ramiona, obaj rwnie potne piersi i takie same pakowate nogi. Tymczasem mistrz, nie chcc, by ostatnie sowo zostao przy polskim rycerzu, znw zacz: - Mwi - rzek - e nasz Marienburg sze razy wikszy od Wawelu. - Tam na skale nie masz tyle miejsca, ile tuw rwni - odpar pan z Maszkowic - ale serce, widz, u nas na Wawelu wiksze. Konrad podnis ze zdziwieniem brwi: - Nie rozumiem. - Bo c ci jest sercem w kadym zamku, jeli nie koci? A nasza katedra za trzy takie jak oto w obstanie. I to rzekszy, wskaza na istotnie niewielkikoci zamkowy, na ktrego prezbiterium byszczaa na zotym tle olbrzymia mozaikowa figura Najwitszej Panny. A mistrz znowu by nierad z takiego obroturozmowy. - Prdkie, ale dziwne macie, panie, odpowiedzi - rzek. W tyme czasie dojechali. Wyborna policja krzyacka uprzedzia widocznie miasto i zamek o przyjedzie wielkiego mistrza, gdy u przeprawy czekali ju, prcz kilku braci, trbacze miejscy, ktrzy przygrywali zwykle wielkiemu mistrzowi w czasie przewozu. Z drugiej strony czekay gotowekonie, na ktre siadszy, przeby orszak miasto i przez Szewck bram, wedle Wrblej baszty wjecha do Przedzamcza. Wbramie witali mistrza: wielki komtur Wilhelmvon Helfenstein, ktry zreszt tytu ju tylko nosi, albowiem od kilku miesicy obowizki jego sprawowa naprawd Kuno Lichtenstein, wysany podwczas do Anglii; a dalej: wielki szpitalnik, krewny Kunona. Konrad Lichtenstein. wielki szatny Rumpenheim i wielki podskarbi Burghard vonWobecke, i wreszcie may komtur, przeoony nad warsztatami i nad zarzdem zamku. Prcz tych dostojnikw stao tam kilkunastu braci wywiconych, ktrzy zawiadowali rzeczami dotyczcymi Kocioa w Prusiech, i ciko gnbili inne klasztory oraz wieckie duchowiestwo, zmuszajc je nawet do robt przy drogach i przy amaniu lodw - a z nimi gromada braci wieckich, to jest rycerzy nie obowizanych do godzin kanonicznych. Rosei silne ich postawy (sabych nie chcieli Krzyacy przyjmowa), szerokie ramiona, krte brody i srogie spojrzenia czyniy ich podobniejszymi do drapienych zbjw-rycerzy niemieckich ni do mnichw.Z oczu patrzaa im odwaga, hardo i pycha niezmierna. Nie lubili oni Konrada za jego obaw wojny z potg Jagieow; nieraz na kapituach otwarcie wyrzucali mubojaliwo, rysowali go na murach i podmawiali baznw do wymiewania go w oczy. Jednake na jego widok pochylili terazgowy z pozorn pokor, zwaszcza e mistrz wjeda w towarzystwie obcych rycerzy, i poskoczyli hurmem, aby potrzyma mu konia za uzd i strzemi. Mistrz za, zsiadszy, zwrci si zaraz do Helfensteina i zapyta : - S-li jakie nowiny od Wernera von Tettingen? Wemer von Tettingen, jako wielkimarszaek, czyli przywdca zbrojnych si krzyackich, by w tej chwili na wyprawie przeciw mujdzinom i Witoldowi. - Wanych nowin nie ma - odpowiedzia Helfenstein - ale s szkody. Dzicz popalia osady pod Ragnet i miasteczka przy innychzamkach. - W Bogu nadzieja, e jedna wielka bitwa zamie ich zo i zatwardziao - odparmistrz. I to rzekszy, podnis oczy w gr, a usta jego poruszay si przez chwil modlitw, ktr odmawia za powodzenie wojsk zakonnych. Po czym ukaza na polskich rycerzy i rzek: - To s wysannicy krla polskiego: rycerz z Maszkowic, rycerz z Taczewa i rycerz z Bogdaca, ktrzy z nami dla wymiany jecw przybyli. Niechaj komtur zamkowy wskae im gocinne komnaty i podejmie ich,i ugoci, jako przystao. Na te sowa bracia-rycerze poczli spoglda z ciekawoci na wysannikw, azwaszcza na Powa z Taczewa, ktrego imi, jako synnego zapanika, byo niektrym znane. Tych za, ktrzy nie syszeli o jego czynach na dworze burgundzkim, czeskim i krakowskim, przejmowaa podziwem jego ogromna postawa i jego ogier bojowy tak nadzwyczajnej wielkoci, e bywalcom, ktrzy za modych lat zwiedzili Ziemi wit i Egipt, przypomnia wielbdy i sonie. Kilku poznao te Zbyszka, ktry swego czasu potyka si w szrankach w Malborgu,i ci witali go do uprzejmie, pamitajc, e potny i majcy wielk wzito w Zakonie brat mistrzw, Ulryk von Jungingen, okazywa mu szczer przyja iprzychylno. Najmniej zwraca uwagi i podziwu ten, ktry w niedalekiej ju przyszoci mia by najstraszliwszym pogromc Zakonu, to jest Zyndram z Maszkowic, albowiem gdy zsiad z konia, wydawa si z powodu swej niezwykej w kocu miara! e we Ap 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AAPc!c4c!1 Q!*)c"8d-"U?("krpoci i wysokich ramion prawie garbatym. Nazbyt dugie jego rce i pakowate nogi budziy umiech w twarzach modszych braci. Jeden z nich, znany krotofilnik, przystpi nawet do niego, chcc mu przymwi, ale spojrzawszy w oczy pana z Maszkowic, straci jako ochot i odszed w milczeniu. Tymczasem komtur zamkowy zabra goci ipowid ich z sob. Weszli naprzd na niewielki dziedziniec, na ktrym prcz szkoy, starego lamusa i warsztatu siodlarskiego, znajdowaa si kaplica w. Mikoaja, po czym przez most Mikoajski wkroczyli na waciwe Przedzamcze. Komtur prowadzi ich przez niejaki czas wrd potnych murw, bronionych tu i wdzie mniejszymi i wikszymi basztami. Zyndram z Maszkowic pilnie przypatrywa si wszystkiemu, przewodnik za, nawet nie zapytywany, chtnie pokazywa rozmaite budynki, jakby mu zaleao wanie na tym, aby gocie przypatrzyli siwszystkiemu jak najdokadniej. - Ten okrutny gmach, ktry wasze miociewidzicie przed sob po lewej rce - mwi - to nasze stajnie. Ubodzymy mnisi, a przecie ludzie mwi, e gdzie indziej i rycerze tak nie mieszkaj jak u nas konie. - Nie pomawiaj was ludzie o ubstwo - odrzek Powaa -ale co tu musi by wicejprcz stajni, bo gmach okrutnie wysoki, a koni przecie po schodach nie sprowadzacie. - Nad stajni, ktra jest w dole i w ktrej czterysta koni si mieci - odrzek komtur zamkowy - s pichrze, a w nich zboa choby na dziesi lat, nie przyjdzie tu nigdy do oblenia, ale gdyby przyszo, to godem nas nie wezm. To rzekszy, zawrci w prawo i znw przez most midzy baszt w. Wawrzyca a baszt Pancern wwid ich na inny dziedziniec, olbrzymi, lecy w samym rodku Podzamcza. - Zwacie, wasze mocie - rzek Niemiec - e to wszystko, co ku pnocy widzicie, jakkolwiek za ask Bo nie do zdobycia, jest tylko Vorburg - i utwierdzeniem nie moe si porwna ani ze rednim Zamkiem, do ktrego was prowadz, ani tym bardziej z Wysokim. Jako oddzielna fosa i oddzielny zwodzony most dzieliy redni Zamek od dziedzica i dopiero w bramie zamkowej, ktra leaa znacznie wyej, rycerze, obrciwszy si zaporad komtura, jeszcze raz mogli obj oczyma cay w olbrzymi kwadrat zwany Podzamczem. Gmach tam wznosi si przy gmachu, tak i wydawao si Zyndramowi, i widzi przed sob cae miasto. Byy tam nieprzebrane zapasy drzewa uoone w szychty tak wielkie jak domy, skady kul kamiennych sterczce na ksztat piramid, cmentarze, lazarety, magazyny. Nieco z boku, wedle lecego w rodku stawu, czerwieniay potne mury "templu", to jest wielkiego magazynu z jadalni dla najemnikw i czeladzi. Pod pnocnym waem wida byo inne stajnie dla koni rycerskich i dla wyborowych mistrzowskich. Wzdu mynwki wznosiy si koszary dla giermkw i wojsk najemnych, a po przeciwlegej stronie czworoboku mieszkania dla przernych zawiadowcw i urzdnikw zakonnych - znw skady, pichrze, piekarnie, szatnie, ludwisarnie, niezmierny arsena, czyli karwan, wizienia, stara puszkarnia, kadygmach tak niezomny i obronny, e w kadym mona si byo tak jak w osobnej twierdzy broni, a wszystko otoczone murem i gromad gronych baszt, za murem fos, za fos wiecem olbrzymich palisad, za ktrymi dopiero na zachd toczy te fale Nogat, na pnoc i wschd byszczaa to ogromnego stawu, a od poudnia sterczay silniej jeszcze umocnione zamki: redni i Wysoki. Gniazdo straszne, od ktrego bia nieubagana potga i w ktrym skupiy si dwie najwiksze znane wwczas w wiecie siy: sia duchowna i sia miecza. Kto oparsi jednej, tego pokruszya druga. Kto podnis przeciw nim rami, na tego krzyk powstawa we wszystkich krajach chrzecijaskich, e przeciw Krzyowi je podnosi. I wnet rycerstwo zbiegao si ze wszystkich stron na pomoc. Gniazdo te roio si wiecznie rzemielniczym i zbrojnym ludem i wrzao w nim cigle jak w ulu. Przed gmachami, w przejciach, przy bramach, w warsztatach - wszdzie panowa ruch jak na jarmarku. Echo roznosio odgos motw i dut krzesajcych kamienne kule, huczenie mynw i deptakw, renie koni, szczk zbroi i ora, dwik trb i piszczaek, nawoywania i rozkazy. Na owych dziedzicach syszae wszystkie mowy wiata i moge napotka onierzy ze wszystkich narodw: wic niechybnych ucznikw angielskich, ktrzy o sto krokwprzeszywali gobia uwizanego na maszcie, a ktrych groty przebijay pancerze tak atwo jak sukno, i strasznychszwajcarskich piechurw walczcych dwurcznymi mieczami, i mnych, cho niepomiarkowanych w jedle i napoju Duczykw, i skonnych zarwno do miechu, jak zwady rycerzy francuskich, i maomwn a dumn szlacht hiszpask, iwietnych rycerzy woskich, najbieglej szych fechtmistrzw przybranych w jedwabie, aksamity, a na wojn w niezomne zbroje, kowane w Wenecji, Mediolanie i Florencji -i rycerzy burgundzkich, i Fryzw, i wreszcie Niemcw ze wszystkich ziem niemieckich. Krciy si midzy nimi "biae paszcze", jako gospodarze i zwierzchnicy. "Wiea pena zota", a cilej: osobna izba zbudowana na Wysokim Zamku obok mieszkania mistrza, napeniona od dou do gry pienidzmi i sztabami z drogocennego metalu, pozwalaa Zakonowi na godne podejmowanie "goci", rwnie jak na zacigi najemnego odactwa, ktre wysyano std na wyprawy i do wszystkichzamkw, do rozporzdzenia wjtw, starostw i komturw. Tak to z si mieczai z si duchown kojarzyo si tu niezmierne bogactwo, a zarazem elazny ad, ktry lubo rozlunion ju po prowincjach przez zbytni ufno i upojeniesi wasn potg, trzyma si jeszcze w samym Malborgu moc dawnego wezwyczajenia. Monarchowie przybywali tu nie tylko walczy z pogany lub poycza pienidzy, lecz i uczy si sztuki rzdzenia,rycerze - uczy si sztuki wojennej. W caym bowiem wiecie nikt nie umia tak rzdzi i wojowa jak Zakon. Gdy niegdy przyby w te strony, prcz szczupej okolicy i kilku zamkw podarowanych przez niebacznego ksicia polskiego, nie naleaa do niego ani pid ziemi, teraz za wada obszern, wiksz od wielu krlestw krain, pen ziem yznych, potnych miast i niezdobytych zamkw. Wada i czuwa, jak wada pajk rozpit sieci, ktrej wszystkie nici dziery pod sob. Std, z tego Wysokiego Zamku, od mistrza iod biaych paszczw rozbiegay si przez pocztowych pachokw rozkazy na wszystkie strony: do lennej szlachty, do rad miejskich, do burmistrzw, do wjtw,podwjcich i kapitanw najemnych wojsk, aco tu zrodzia i postanowia myl i wola, tam wnet wykonyway setki i tysice elaznych doni. Tu spywa pienidz z caego kraju, tu zboe, tu wszelkiego rodzaju spya, tu daniny od jczcego pod srogim jarzmem wieckiego duchowiestwaiod innych klasztorw, na ktre patrza niechtnym okiem Zakon; std wreszcie wycigay si drapiene ramiona ku wszystkim okolicznym krajom i ludom. Liczne pruskie mwice litewsk mow narody starte ju byy z oblicza ziemi. Litwa czua do niedawna elazn stop krzyack cic jej na piersiach tak straszliwie, e za kadym tchnieniem oddawaa zarazem krew spod serca; Polska, lubo zwyciska w straszliwej bitwiepod Powcami, stracia jednak za okietkowych czasw swe dzierawy na lewym brzegu Wisy razem z Gdaskiem, Tczewem, Gniewem i wieciem. Rycerski Zakon Inflancki siga po ziemie ruskie, i szy oba te zakony jak pierwsza olbrzymia fala niemieckiego morza, ktre zalewao coraz szerzej i szerzej sowiaskie ziemie.A nagle zaszo chmur soce krzyacko-niemieckiej pomylnoci. Litwa przyja chrzest z rk polskich, a tron krakowski razem z rk cudnej krlewny odziery Jagieo. Nie utraci wprawdzie Zakon przez to ani jednej ziemi, ani jednegozamku, ale uczu, e przeciw sile stana sia, i straci przyczyn, dla ktrej istniaw Prusiech. Po chrzcie Litwy wrci im byo chyba do Palestyny i strzec ptnikw dcych do witego miejsca. Ale wrci - to znaczyo wyrzec si bogactw, wadzy, potgi, panowania, miast, ziem i caych krlestw. Wic pocz miota si Zakon w przeraeniu i wciekoci jak potworny smok, w ktrego boku utkwio elece. Mistrz Konrad ba si stawi wszystkiego na jeden rzut koci i dra na myl o wojnie z wielkim krlem, wadc ziem polskich, litewskich i obszernych dzieraw ruskich, ktre Olgierd wydar z garda Tatarom, ale wikszo rycerzy krzyackich para do niej, czujc, e trzeba stoczy bj na mier i ycie, pki siy s nienaruszone, pki urok Zakonu nie zblednie, pki wiat cay pieszy mu na pomoc i pki gromy papieskie nie spadn na to ich gniazdo, dla ktrego rzecz ycia i mierci byo teraz - nie rozszerzanie chrzecijastwa, lecz wanie utrzymanie pogastwa. A tymczasem midzy narodami i po dworachoskarano Jagie i Litw o chrzest pozorny i faszywy, przedstawiajc jako rzecz niepodobn, aby sta si mogo w cigu roku to, czego miecz zakonny nie mg przez wieki dokona. Burzono przeciwPolsce i przeciw jej wadcy krlw i rycerzy, jako przeciw opiekunom i obrocom pogastwa - a gosy te, ktrym jedynie w Rzymie nie dowierzano, rozchodziy si szerok fal po wiecie i cigay ku Malborgowi ksit, grafw i rycerzy z Poudnia i Zachodu. Zakon nabiera ufnoci i poczuwa si w mocy. Marienburg ze swymi gronymi zamkami i Przedzamczem olniewa ludzi potg wicej ni kiedykolwiek i olniewao bogactwo, olniewa pozorny ad - i cay Zakon wydawa si by wadniejszy i bardziej na wiek wiekw niepoyty ni dawniej. I nikt z ksit, nikt z owych rycerskich goci - nikt - prcz mistrza - nawet spomidzy Krzyakw nie rozumia, e od czasu chrztu Litwy stao si co takiego, jak gdyby te fale Nogatu, ktre osaniay z jednej strony straszn twierdz - zaczy podmywa cicho i nieubaganie jej mury. Nikt nie rozumia, e w owym olbrzymim ciele zostaa jeszczesia - ale uleciaa z niego dusza; kto wieo przyby i spojrza na w wzniesiony ex luto Marienburg, na owe mury, baszty, na czarne krzye w bramach, na budynkach i na szatach, temu przede wszystkim przychodzio na myl, ei bramy piekielne nie przemog tej pnocnej Krzya stolicy. Z podobn te myl patrzyli na ni nie tylko Powaa z Taczewa i Zbyszko, ktry tuju bywa poprzednio, lecz i wiele bystrzejszy od nich Zyndram z Maszkowic. I jemu, gdy w tej chwili spoglda na to zbrojne rojowisko onierskie objte w ram baszt i olbrzymich tynw, zmierzchatwarz, a na pami nasuny si mimo woli dumne sowa, ktrymi niegdy Krzyacy grozili krlowi Kazimierzowi: "Wiksza nasza moc i jeli nie ustpisz, dosamego Krakowa mieczami naszymi ciga ci bdziem". Ale tymczasem komtur zamkowy powid rycerzy dalej, do redniego Zamku, w ktrego wschodniej poaci leay gocinne komnaty. ~Rozdzia XXXIV Mako i Zbyszko dugi czas trzymali si w ramionach, gdy miowali si wzajem zawsze, a w ostatnich latach wsplne przygody i nieszczcia uczyniy t mio jeszcze silniejsz. Stary rycerz od pierwszego wejrzenia na bratanka odgad, e Danusi nie ma ju na wiecie, wic nie pyta o nic, jeno tuli do siebie modzianka,chcc przez moc tego ucisku pokaza mu, e nie zosta zupenym sierot i e ma jeszcze blisk yw dusz, gotow podzielisi z nim niedol. A dopiero, gdy im smutek i bole znaczniezami spyny, zapyta po dugim milczeniu Mako: - Zali wydarli ci j znw, czyli te ci na rku skonaa? - Na rku mi skonaa pod samym Spychowem - odrzek modzian. I pocz opowiada, jak i co byo, paczemi wzdychaniami przerywajc sobie opowiadanie, a Mako sucha uwanie, wzdycha take i w kocu znw j wypytywa: - A Jurand ywie jeszcze? - Juranda ywicegom odjecha, ale niedugo mu na wiecie i pewnie go ju nie obacz. -To moe lepiej byo nie odjeda. - Jakoe mi byo was tu ostawia? - Par niedziel wczeniej alibo pniej, wszystko jedno! Ale Zbyszko popatrzy na niego bacznie i rzek: - I tak musielicie tu chorze?! Jako Piotrowin wygldacie. - Bo cho sonko na ziemi przygrzewa, w podziemiu zawsze zimno i wilgo tam jest okrutna z takowej przyczyny, e tu naok zamku wody. Mylaem, e do szcztu spleniej. Dycha te nie ma czym i od tego wszystkiego rana mi si odnowia - ta,wiesz... co to mi w Bogdacu dopiero po bobrowym sadle szczebrzuch wylaz. - Pamitam - rzek Zbyszko - bomy po bobra z Jagienk chodzili. A to was tu psubraty w podziemiu trzymali? Mako poruszy gow i odpowiedzia: - eby ci tak szczerze rzec, to nieradzi onimnie widzieli i ju byo ze mn le. Wielka tu jest zawzito na Witolda i mujdzinw,ale jeszcze wiksza na tych spomidzy nas,ktrzy im pomagaj. Prnom gada, dlaczegomy midzy mujdzinw poszli. Byliby mi gow ucili i jeli tak nie uczynili, to jeno dlatego, e im wykupu byoal, bo jako wiesz, pienidz im nawet i od pomsty wdziczniejszy, a po wtre chcieli mie w rku dowd, e krl Polakw poganom w pomoc posya. Bo e mujdzini, niebota prosz si o krzest, byle nie z ich rk, to wiemy, ktrzymy tam byli, ale Krzyaki udaj, e nie wiedz, i skar ich po wszystkich dworach, a z nimi razem i naszego krla. Tu porwaa Maka zadyszka, tak e musiana chwil umilkn, i dopiero odsapnwszy, mwi dalej: - I bybym moe skapia w podziemiu. Wstawia ci si za mn po prawdzie Arnold von Baden, ktremu te o okup chodzio. Aleon nie ma midzy nimi nijakiej powagi i nazywaj go niedwiedziem. Szczciem de Lorche dowiedzia si o mnie od Arnolda i okrutnego zaraz narobi warchou. Nie wiem, czy ci o tym powiada, bo on rad kryje swoje dobre uczynki... Jego oni tu to za co maj, bo ju jeden de Lorche wielkieniegdy w Zakonie piastowa godnoci, a ten jest znamienitego rodu i bogacz. Mwi im tedy, e sam jest naszym jecem i e gdyby mi tu gardo wzili albo gdybym skapia z godu i wilgotnoci, to ty jemu szyj utniesz. Grozi ci kapitule, e rozpowie po zachodnich dworach, jak Krzyacy z pasowanymi rycerzami postpuj. A zlkli si i wzili mnie do lazaretu, gdzie i powietrze, i strawa lepsza. - Od Lorchego jednej grzywny nie wezm, tak mi dopom Bg! - Mio od nieprzyjaciela bra, ale przyjacielowi suszna rzecz przepuci - rzek Mako - a skoro jako sysz, ugoda z krlem o wymian jecw stana, to i za mnie nie potrzebujesz paci. - Ba! a nasze sowo rycerskie? - zapyta Zbyszko. - Ugoda ugod, a Arnold bezecnomgby nam zada. Usyszawszy to, zatroska si Mako, pomyla nieco i rzek: - Ale mona by co odtargowa? - Samimy si cenili. Zalimy to teraz mniej warci? Mako zatroska si jeszcze bardziej, ale w oczach odbi si podziw i jakby jeszcze wiksza mio dla Zbyszka. - A czci potrafi strzec!... Taki ci si ju urodzi - mrukn sam do siebie. I pocz wzdycha. Zbyszko myla, e z alu o te grzywny, ktre mieli von Badenowizapaci, wic rzek: - Wiecie! Pienidzy i tak jest do, byle ona dola nie bya taka cika. - Bg ci j odmieni! - rzek ze wzruszeniemstary rycerz. -Mnie tam niedugo ju na wiecie. - Nie powiadajcie! Bdziecie zdrowi, niech jeno was wiater przewieje. - Wiater? Wiater mode drzewo przygnie, astare zamie. - Owa! nie prchniej w was jeszcze gnaty ido staroci wam daleko. Nie smucie si! - eby tobie byo wesoo, to i ja bym si mia. Wszelako mam ci ja i inn do smutkuprzyczyn, a prawd rzekszy, nie tylko ja, ale i my wszyscy. - Co za? - zapyta Zbyszko. - A pamitasz, jakom ci w obozie u Skirwoiy zgromi za to, e moc krzyack sawi? W polu juci twardy jestnasz nard, ale tak z bliska, to ja si tutejszym psubratom dopiero teraz przypatrzy!... Tu Mako jakby w obawie, aby go kto nie dosysza, zniy gos: - I teraz widz, e ty by praw, nie ja. Niech rka boska broni, co to za moc, co to za potga! Swdz naszych rycerzy rceichce im si jak najprdzej k'Niemcom, a nie wiedz, e Krzyakw wszystkie narodyi wszyscy krlowie wspomagaj, e pienidzy u nich wicej, e wiczenie lepsze, e zamki warowniejsze i sprzt 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AAP!c"q c"n ^"q)c#J80/#wojenny godniejszy. Niech rka boska broni!... I u nas, i tu mwi, e do wielkiej wojny przyj musi i przyjdzie, ale gdy przyjdzie, to nieche Bg zmiuje si nad naszym Krlestwem i naszym narodem! Tu obj domi sw szpakowat gow, okcie wspar na kolanach i zamilk. Zbyszko za rzek: - A widzicie. W pojedynk niejeden z naszych od nich t-szy, ale co do wielkiej wojny, pomiarkowalicie sami. - Oj, pomiarkowaem! a da Bg, i ci posowie krlewscy po-miarkuj take, a zwaszcza rycerz z Maszkowic. - Widziaem, jako spochmumia. Wielki z niego sprawca wojenny i powiadaj, e niktna wiecie nie rozumie si tak na wojnie. - Jeli prawda, to chyba jej nie bdzie. - Jeli Krzyacy obacz, e mocniejsi, to wanie bdzie. I powiem wam szczerze: bogdaj ju przyszed wz alibo przewz, gdy duej nie la nam tak y... I z kolei Zbyszko, jakby przygniecion niedol wasn i powszechn, opuci gow, a Mako rzek: - Szkoda zacnego Krlestwa, a boj si, by nas Bg za zbytni zuchwao nie pokara.Pamitasz, jak to rycerstwo przed katedr na Wawelu przede msz, wtedy kiedy ci to mieli gow uci i nie ucili -samego Tymura Kuternog wyzywao, ktren czterdziestu krlestw jest panem i ktren gry z gw ludzkich uczyni... Nie do im Krzyakw! wszystkich naraz chcieliby wyzwa - i w tym moe by obraza boska. A Zbyszko na owo wspomnienie chwyci si za powe wosy, bo go niespodzianie ogarn al okrutny - i zakrzykn: - A kt mnie wwczas od kata zratowa, jeli nie ona! O Jezu! Danuka moja!... O Jezu!... I pocz drze wosy, a nastpnie gry pici, ktrymi kanie chcia potumi, tak rozskowyczao si w nim serce z nagego blu. - Chopie! miej Boga w sercu!... cichaj! - woa Mako. -Co wskrasz? Hamuj si! cichaj!... Ale Zbyszko dugi czas nie mg si uspokoi i upamita si dopiero, gdy Mako, ktry by istotnie jeszcze chory, zesab tak bardzo, e zachwia si na nogach i pad na aw w zupenym zmysw zamroczeniu. Wwczas modzian pooy go na tapczanie, pokrzepi winem, ktre przysa komtur zamkowy, i czuwa nad nim, pki stary rycerz nie zasn. Nazajutrz zbudzili si pno, rzewiejsi i wypoczci. No - rzek Mako - chyba jeszcze na mnie nie czas, i tak myl, e byle mnie wiater polny przewia, to i na koniu dosiedz. - Posowie ostan jeszcze kilka dni - odpowiedzia Zbyszko -bo coraz to do nich ludzie przychodz z prob o jecw, ktrzy na Mazowszu albo w Wielkopolsce narozboju schwytani, ale my moem jecha, kiedy chcecie i kiedy poczujecie si w siach. W tej chwili wszed Hlawa. - Nie wiesz za, co tam czyni posowie? -spyta go stary rycerz. - Zwiedzaj Wysoki Zamek i koci - odrzek Czech. -Komtur zamkowy sam ich oprowadza, a potem pjd do wielkiego refektarza na obiad, na ktry i wasze mioci ma mistrz zaprosi. - A ty co od rana czyni? - A ja przypatrywaem si niemieckiej najemnej piechocie, ktr kapitanowie wiczyli, i przyrwnywaem j z nasz czesk. - A ty czesk pamitasz? - Wyrostkiem mnie pojma rycerz Zych ze Zgorzelic, ale pamitam dobrze, bom od maego by do takich rzeczy ciekawy. - No i c? - A nic! Juci tga jest krzyacka piechota iwiczona godnie, ale to s woy, a nasi Czesi wilcy. Gdyby tak przyszo co do czego, to przecie wasze miocie wiedz: woy wilkw nie jadaj, a wilki okrutnie na woowin akome. - Prawda jest - rzek Mako, ktry widocznie co o tym wiedzia - kto si o waszych otrze, to jako od jea odskoczy. - W bitwie konny rycerz za dziesiciu piechoty stanie - rzek Zbyszko. - Ale Marienburga jeno piechota moe doby- odpowiedzia giermek. I na tym skoczya si rozmowa o piechocie, gdy Mako, idc za biegiem swych myli, rzek: - Sysz, Hlawa, dzi, jak podjem i poczuj si w mocy - to pojedziemy. - A dokd? - spyta Czech. - Wiadomo, e na Mazowsze. Do Spychowa -rzek Zbyszko. - I tam ju ostaniem?... Na to spojrza Mako na Zbyszka pytajcym wzrokiem, gdy dotychczas nie byo midzy nimi mowy o tym, co dalej uczyni. Modzian moe mia gotowe postanowienie, ale nie chcia nim widocznie stryjca zasmuci, wic rzek wymijajco: - Wpierw musicie wy dobrze. - A potem co? - Potem? Wrcicie do Bogdaca. Wiem, jako Bogdaniec miujecie. - A ty? - I ja go miuj. - Nie mwi, eby do Juranda nie jecha -rzek powoli Mako - bo jeli zamrze, to pogrze go przystojnie naley, ale ty bacz, co powiem, gdy, jako mody, rozumem mi nie dorwnasz. Nieszczliwa to jakowa ziemia ten Spychw. Co ci spotkao dobrego - to gdzie indziej, a tam nic, jeno strapienia cikie i frasunki. - Prawd mwicie - rzek Zbyszko - ale tamDanusina trucheka... - Cichaj! - zawoa Mako w obawie, e Zbyszka chwyci taki sam niespodziany bl jak wczoraj. Ale na twarzy modzianka odbio si tylko rozrzewnienie i smutek. - Bdzie czas uradza - rzek po chwili. - WPocku i tak musicie odpocz. - Starunku waszej mioci tam nie zbraknie- wtrci Hiawa. - Prawda! - rzek Zbyszko - wiecie, e tam jest Jagienka? Jest dwrk przy ksinie Ziemowitowej. Ba - ale przecie wiecie, bociej sami tam przywieli. Bya i w Spychowie. A mi to dziwno, ecie mi nic oniej u Skirwoiy nie wspomnieli. - Nie tylko bya w Spychowie, ale bez niej Jurand alboby dotychczas maca koszturemdrogi, alboby zamar gdzie przy drodze. Przywiozem j do Pocka wedle opatowegodziedzictwa, a nie wspomniaem ci o niej, bo chobym by wspomnia, byoby to samo. Na nic ty, niebo, wwczas nie baczy. - Wielce ona was kocha - rzek Zbyszko. - Chwali Boga, e nijakie listy nie byy potrzebne, ale ona od ksiny dostaa listy za wami i przez ksin od posw krzyackich. - Niech Bg za to dziewce bogosawi, bo lepszej na wiecie nie ma! - rzek Mako. Dalsz rozmow przerwao im wejcie Zyndrama z Maszkowic i Poway z Taczewa, ktrzy zasyszawszy o wczorajszym omdleniu Maka, przyszli go dzi odwiedzi. - Pochwalony Jezus Chrystus! - rzek, przestpiwszy prg, Zyndram. - Jakoe wam dzi? - Bg zapa! Pomau! Zbyszko prawi, e byle mi wiater obwia, to bdzie cakiem dobrze. - Co nie ma by?... bdzie! Wszystko bdzie dobrze - wtrci Powaa. - Wywczasowaem si te na porzdek! - odrzek Mako. -Nie tak jak wasze miocie, ktrzy, jako sysz, ranocie wstali. - Naprzd przychodzili do nas ludzie tutejsimianowa jecw - rzek Zyndram - a potem ogldalimy gospodarstwo krzyackie: Przedzamcze i oba zamki. - Tgie gospodarstwo i tgie zamki! - mrukn pospnie Mako. - Pewnie, e tgie. Na kociele s arabskie ozdobnoci, o ktrych powiadali Krzyacy, e si takiego murowania od Saracenw w Sycylii nauczyli, a w zamkach komnaty ci osobliwe, na Supcach w pojedynk alibo gromadami stojcych. Obaczycie sami wielkirefektarz. Utwierdzenie te wszdy okrutne, jakiego nigdzie nie masz. Takich murw i kula kamienna, chociaby najwiksza, nie ugryzie. Wiera, i mio patrze... Zyndram mwi to tak wesoo, e Mako spojrza na niego zdziwiony i zapyta: - A bogactwo ich, a porzdki, a wojsko i goci - widzielicie? - Wszystko nam pokazywali niby z gocinoci, a w rzeczy dlatego, aby serce w nas upado. - No i c? - Ano, da Bg, e jak przyjdzie wojna, wyeniem ich het, za gry i morza - tam, skd przyszli. A Mako, przepomniawszy w tej chwili o chorobie, a zerwa si na rwne nogi ze zdziwienia. - Jak to, panie - rzek. - Mwi, e rozum macie bystry... Bo mnie a zemdlio, gdym si ich potgi napatrzy... Dla Boga! z czego to miarkujecie? Tu zwrci si do bratanka: - Zbyszku, ka za to wino, ktre nam przysali, postawi. Siadajcie, wasze mocie, i mwcie, bo lepszej driakwi aden medyk na moje chorbsko nie wymyli. Zbyszko, zaciekawion te bardzo, sam postawi dzbaniec z winem, a przy nim kubki, po czym siedli naok stou i pan z Maszkowic tak mwi pocz: - Utwierdzenie to jest nic, bo co rk ludzk stawiane, to rka ludzka zburzy zdoa. Wiecie, co trzyma w kupie cegy? -wapno! - A wiecie, co ludzi? - mio. - Rany boskie! mid wam, panie, z gby pynie - zawoa Mako. A Zyndram uradowa si w sercu t pochwa i tak dalej rzecz prowadzi: - Z tutejszych ludzi - ten ci ma u nas w ptach brata, ten syna, ten krewniaka, innyzicia alibo kogo. Komturowie graniczni kaim na rozbj do nas chodzi - wic niejedenpolegnie i niejednego nasi uapi. Ale e tu ju si zwiedzieli ludzie o ugodzie midzy krlem a mistrzem -przychodzili tedy do nas od samego rana podawa nazwiska jecw, ktre nasz pisarz spisywa. By naprzd bednarz tutejszy, mony mieszczanin, Niemiec, majcy dom w Malborgu, ktry w kocu rzek: "Bym mgwaszemu krlowi i Krlestwu w czym si przysuy, nie tylko bym majtno, ale i gow odda". Odprawiem go, mylc, e Judasz. Ale potem przychodzi ksidz wieckispod Oliwy, prosi o brata i tak powiada: "Prawda-li to, panie, e na naszych pruskich panw wojn nastpicie? bo wiedzcie, e tu ju cay nard, gdy mwi: "Przyjd Krlestwo Twoje", to o waszym krlu myli". Byo potem o synw dwch szlachty, co na lennych ziemiach wedle Sztumu siedz; byli kupcy z Gdaska, byli rzemielnicy, by, ktry dzwony w Kwidzyniu leje, bya rnych ludzi kupa - i wszyscy gadali to samo. Tu przerwa pan z Maszkowic, wsta, obaczy, czy za drzwiami nikt nie podsuchuje, i wrciwszy, koczy przyciszonym nieco gosem: - Dugom ja o wszystko wypytywa. Nienawidz w caych Prusiech Krzyakw i ksia, i szlachta, i mieszczanie, i kmiecie. I nienawidzi ich nie tylko ten nard, ktren nasz alibo prusk mow mwi, ale nawet i Niemcy. Kto musi suy, suy - ale zaraza kademu milsza ni Krzyak. Ot, co jest... - Ba, ale co si to ma do krzyackiej mocy - rzek niespokojnie Mako. A Zyndram pogadzi doni swoje potne czoo, pomyla chwil, jakby szuka porwnania, a wreszcie umiechn si i zapyta: - Potykalicie si kiedy w szrankach? - Juci i nieraz - odrzek Mako. - To jake mylicie? Nie zwali ci si z koniaprzy pierwszym starciu rycerz, choby najmocniejszy, ale taki, ktren ma podernity poprg u sioda i strzemiona? - Jako ywo! - No, widzicie: Zakon to taki rycerz. - Prze Bg! - zawoa Zbyszko. - Pewnie i wksice nic lepszego nie wyczytasz! A Mako a wzruszy si i rzek nieco drcym gosem: - Bg wam zapa. Na wasz gow, panie,chyba umylnie patnerz musi hem robi, bo gotowego na ni nigdzie nie masz. Rozdzia XXXV Obiecywali sobie Mako i Zbyszko wyjecha zaraz z Malborga, ale tego dnia, w ktrym tak bardzo pokrzepi ich dusze Zyndram z Maszkowic, nie wyjechali, gdy by na Wysokim Zamku obiad, a potem wieczerza na cze posw i goci, na ktr Zbyszko by zaproszon jako krlewski rycerz, a dlaZbyszka i Mako. Obiad odbywa si w mniejszym gronie, we wspaniaym wielkim refektarzu, ktry owiecao dziesi okien,a ktrego palczaste sklepienie wspierao si, rzadko widzianym kunsztem budowniczym, tylko na jednym supie. Prczkrlewskich rycerzy zasiad do stou z obcych tylko jeden graf szwabski i jeden burgundzki, ktry, lubo bogatych wadcw poddany, przyjecha w ich imieniu poyczypienidzy od Zakonu. Z miejscowych, obok mistrza, wzio udzia w obiedzie czterechdostojnikw zwanych filarami Zakonu, to jest wielki komtur, jamunik, szatny i podskarbi. Pity filar, to jest marszaek, by w tym czasie na wyprawie przeciw Witoldowi. Jakkolwiek Zakon lubowa ubstwo, jedzono na zocie i srebrze, a popijano mamazj, albowiem mistrz chcia olni oczy posw polskich. Lecz pomimo mnstwa potraw i obfitego poczstunku przykrzya si nieco gociom ta uczta z powodu trudnoci rozmowy i powagi, jak wszyscy musieli zachowywa. Natomiast wieczerza w olbrzymim refektarzu zakonnym (Convents Remter) wiele bya weselsza, albowiem zgromadzi si na ni cay konwent i wszyscy ci gocie, ktrzy nie zdyli jeszcze pocign przeciw Witoldowi z wojskiem marszaka. Wesoocitej nie zmci aden spr ni adna ktnia. Wprawdzie rycerze zagraniczni, przewidujc, e przyjdzie im si kiedy spotka z Polakami, patrzali na nich niechtnym okiem, ale Krzyacy z gry zapowiedzieli im, e musz si zachowa spokojnie, i prosili ich o to bardzo usilnie, bojc si w osobach posw obrazi krla icae Krlestwo. Ale nawet i w tym wypadkuokazaa si nieyczliwo Zakonu, przestrzegali bowiem goci przed zapalczywoci Polakw: "e gdy ma w gowie, za kade ostrzejsze sowo wraz brod ci wyszarpie albo ci noem pchnie". Wic gocie zadziwieni byli potem dobrodusznoci i Poway z Taczewa, i Zyndrama z Maszkowic, a bystrzejsi pomiarkowali, e nie obyczaje polskie s grube, lecz jzyki krzyackie zoliwe i jadowite. Niektrzy, przywykli do wykwintnych zabaw na polerownych dworach zachodnich,nieszczeglne nawet wynieli pojcie o obyczajach samyche Krzyakw, gdy byana tej uczcie wrzaskliwa nad miar kapela, grubiaskie pieni szpylmanw, grube artytrefnisiw, plsy niedwiedzie i plsy bosych dziewek. A gdy dziwiono si obecnoci niewiast na Wysokim Zamku, wydao si, e zakaz amano ju od dawna,i e sam wielki Winrych Kniprode tacowa tu swego czasu z pikn Mari von Alfleben.Bracia tumaczyli, e na Zamku niewiasty nie mog tylko mieszka, ale mog przychodzi do refektarza na uczty i e zeszego roku ksina Witoldowa, ktra mieszkaa w urzdzonej po krlewsku starej Puszkami na Przedzamczu, przychodzia jednak tu codziennie grywa w zote arcaby, ktre jej kadego wieczora darowywano. Grano i tego wieczora nie tylko w arcaby i w szachy, lecz i w koci; wicej tego nawet byo ni rozmowy, ktr guszyy pieni i owa zbyt wrzaskliwa kapela. Jednake wrd powszechnego gwaru zdarzay si chwile ciszy i raz, korzystajc z takiej chwili, Zyndram z Maszkowic, niby to nie wiedzc o niczym, zapyta wielkiego mistrza, czyli poddani wewszystkich ziemiach bardzo miuj Zakon. Na co Konrad von Jungingen rzek: - Kto miuje Krzy, ten i Zakon powinien miowa. Odpowied ta podobaa si i zakonnikom, i gociom, wic poczli go za ni chwali, w za, ucieszywszy si, tak mwi dalej: - Kto nam przyjaciel, temu pod nami dobrze, a kto nieprzyjaciel, na tego mamy dwa sposoby, - Jakie to? - pyta polski rycerz. - Wasza cze moe nie wiesz, e ja tu z moich komnat schodz do tego refektarza maymi schodami w murze, a przy tych schodach jest pewna sklepiona izba, do ktrej gdybym wasz cze zaprowadzi, poznaby pierwszy sposb. - Jako ywo! - zawoali bracia. A pan z Maszkowic domyli si, e mistrz mwi o owej "wiey" penej zota, ktr si chlubili Krzyacy, wic zastanowi si nieco i odpowiedzia: - Niegdy - hej! okrutnie ju temu dawno, pokaza pewien cesarz niemiecki naszemu posowi, ktry zwa si Skarbek, tak komor i rzek: "Mam ja twojego pana czym pobi!" A Skarbek dorzuci ci mu piercie kosztowny i powiada: "Id zoto do zota, my Polacy barziej w elezie si kochamy..." I wiecie, wasze czecie, co potem byo? -potem byo Hundsfeld... - Co to takiego Hundsfeld? - zapytao kilkunastu naraz rycerzy. - To - odpowiedzia spokojnie Zyndram - takie pole, na ktrym nikt nie mg nadygrze Niemcw i grzebli ich w kocu psi. Wic stropili si bardzo i rycerze, i bracia zakonni, usyszawszy tak odpowied, i niewiedzieli, co maj mwi, a Zyndram z Maszkowic rzek jakby na zakoczenie: - Zotem przeciw elazu nie wskrasz. - Ba! - zawoa mistrz - wdy to nasz drugisposb - elazo. Widziae wasza cze na Przedzamczu patnerskie majsternie. Kuj tam moty noc i dzie, i takich pancerzy, rwnie jak mieczw, na wiecie nie masz. Lecz na to znw Powaa z Taczewa wycign rk ku rodkowi stou, wzi dugi na okie i szeroki wicej ni na p pidzi tasak sucy do rbania misa, zwin go lekko w trbk jak pergamin, podnis w gr, tak aby wszyscy mogli go widzie, a potem poda mistrzowi. - Jeli takie i w mieczach elazo - rzek - to niewiela nimi dokaecie. I umiechn si, rad z siebie, a duchowni it 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AAP3# c$#$ _%' c&5 B&wieccy a popod-nosili si ze swych miejsci hurmem zbiegli si do wielkiego mistrza, po czym jeden drugiemu podawa zwinity w trbk tasak, ale milczeli wszyscy, majc na widok takiej mocy struchlae w piersiach serca. - Na gow witego Liboriusza! - zawoa w kocu mistrz -elazne, panie, macie rce. A grafburgundzki doda: - I z lepszego ni to elaza. Tak ci zwin ten tasak, jakby by z wosku. - Nawet si nie sponi i yy mu nie nabray! - zawoa jeden z braci. - Bo - odpowiedzia Powaa - prosty jest nasz nard, nie znajcy takich dostatkw i wygd, jakie tu widz, ale czerstwy. A tu zbliyli si ku niemu rycerze woscy i francuscy i poczli odzywa si do niego swym dwikliwym jzykiem, o ktrym stary Mako mwi, e jest taki, jakby kto cynowe misy potrzsa. Podziwiali tedy jegosi, on za trca si z nimi kielichem i odpowiada: - Czsto u nas przy biesiadach takie rzeczyczyni, a zdarzy si, e mniejszy tasak to ci i poniektra dziewka zwinie. Ale Niemcom, ktrzy lubili si chepi midzy obcymi wzrostem i moc, wstyd byo - i braa ich zo, wic stary Helfenstein j woa przez cay st: - Haba to dla nas! Bracie Arnoldzie von Baden, poka, e i nasze koci nie ze wieckocielnych uczynione! Dajcie mu tasak! Suba przyniosa wnet tasak i pooya goprzed Arnoldem, ale on, czy to e zmieszago widok tylu wiadkw, czy e si w palcach mia istotnie mniejsz od Poway, zgi wprawdzie tasak przez poow, ale nie zdoa go skrci. Wic niejeden z goci zagranicznych, ktremu nieraz poprzednio szeptali Krzyacy, jako w zimie nastpi wojna z krlem Jagie, zamyli si mocno i przypomnia sobie w tej chwili, e zima w tym kraju okrutnie bywa cika i e lepiej by moe wrci pki czas pod agodniejsze niebo, do rodzinnego zamku. A byo w tym to dziwnego, e podobne myli poczy im przychodzi do gowy w lipcu, czasu piknej pogody i upaw. Rozdzia XXXVI W Pocku Zbyszko i Mako nie zastali nikogoz dworu, albowiem oboje ksistwo razem z omiorgiem dzieci pojechali w odwiedziny doCzerska, dokd ich zaprosia ksina Anna Danuta. O Jagience dowiedzieli si od biskupa, e miaa zosta w Spychowie przyJurandzie a do jego mierci. Wiadomoci tebyy im na rk, bo i sami chcieli jecha doSpychowa. Mako wysawia przy tym bardzo poczciwo Jagienki, e wolaa udasi do umierajcego czowieka, ktry nie by nawet jej krewny, ni na zabawy czerskie, na ktrych plsw i wszelakiej ochoty nie mogo zabrakn. - Moe te uczynia to i dlatego, aby si z nami nie zmin - mwi stary rycerz. - Nie widziaem jej ju dawno i rad j obacz, gdy wiem, e i ona dla mnie yczliwa. Musiaa mi dziewka wyrosn - i pewno jeszcze gadsza, ni bya. A Zbyszko rzek: - Odmienia si okrutnie. Gadka bya zawsze, ale pamitaem j prost dziewk,a teraz to jej... choby na pokoje krlewskie. - Tak e ci si odmienia? Ba! ale to i stary rd tych Jastrzbcw ze Zgorzelic, ktrzy si "Na gody!" czasu wojen woaj. Nastaa chwila milczenia, po czym znw ozwa si stary rycerz: - Pewnie tak bdzie, jakom ci mwi, e jejsi zechce do Zgorzelic. - Mnie i to dziwno byo, e z nich wyjedaa. - Bo chorego opata chciaa doglda, ktrennaleytego starunku nie mia. Baa si przytym Cztana i Wilka, a ja sam jej rzekem, e przezpieczniej bdzie braciom bez niej nieli przy niej. - Wiera, e nijak im byo sieroty najeda.A Mako zamyli si. - Ale czy si tam na mnie nie pomcili za to,em j wywiz, i czy z Bogdaca cho jedno drewno zostao, Bg raczy wiedzie! Nie wiem te, czy wrciwszy, podoam im si obroni. Chopy mode i krzepkie, a ja stary. - Ej! to, to ju chyba mwcie temu, kto wasnie zna -odpowiedzia Zbyszko. Jako Mako nie mwi tego zupenie szczerze, chodzio mu bowiem o co innego,ale na razie machn tylko rk: - ebym by nie chorza w Malborgu, no, tojeszcze! - rzek. - Ale o tym w Spychowie pogadamy. I nazajutrz po noclegu w Pocku ruszyli do Spychowa. Dni byy jasne, droga sucha, atwa, a przy tym bezpieczna, gdy z powodu ostatnich ukadw wstrzymali Krzyacy rozboje na granicy. Zreszt dwaj rycerze naleeli do takich podrnych, ktrym i dla zbja lepiej si z dala pokonini z bliska ich zaczepi, wic podr sza wartko i pitego dnia po wyjedzie z Pockastanli rankiem bez trudu w Spychowie. Jagienka, ktra bya przywizana do Makajak do najlepszego w wiecie przyjaciela, witaa go niemal tak, jakby witaa ojca, a on, cho nie byle co mogo go poruszy, rozrzewni si jednak t yczliwoci kochanej dziewczyny - i gdy w chwil pniej Zbyszko, wypytawszy si o Juranda, poszed do niego i do swojej "trucheki" - odetchn stary rycerz gboko i rzek: - Ano, kogo Bg chcia wzi, to wzi, a kogo chcia ostawi, to ostawi, ale tak myl, e przecie skoczone ju te nasze mitrgi i te nasze wdrowania po rnych mierzejach i wertepach. Po chwili za doda: - Hej! gdzie to nas Pan Jezus przez te ostatnie lata nie nosi! - Ale was rka boska piastowaa - odrzekaJagienka. - Prawda, e piastowaa, wszelako szczerze rzekszy, czas ju do dom. - Trzeba nam tu zosta, pki Jurand ywie - rzeka dziewczyna. - Ajakoe z nim? - Patrzy do gry i mieje si; wida ju rajoglda, a w nim Danuk. - Pilnujesz go? - Pilnuj, ale ksidz Kaleb powiada, e i anieli go pilnuj. Wczoraj gospodyni tutejszadwch widziaa. - Powiadaj - rzek na to Mako - e szlachcicowi najprzy-stojniej w polu umiera, ale tak jak Jurand kona, to i na ou dobrze. - Nie je nic, nie pije, jeno si cigiem mieje - rzeka Jagienka. - Pjdmy do niego. Zbyszko te tam musi by. Ale Zbyszko krtko zabawi przy Jurandzie, ktry nikogo nie poznawa - i poszed nastpnie do Danusinej trumny, do podziemia. Tam zabawi dopty, dopki stary Tolima nie przyszed szuka go na posiek. Wychodzc, zauway przy blasku pochodni, e na trumnie peno byo wianuszkw z chabru i z nagietkw, a naok wymieciona czysto polepa przytrznita bya tatarakiem, kaczecemi kwiatem lipowym, ktry roznosi wo miodow. Wic wezbrao w modzianku na ten widok serce i zapyta: - Kt to tak zdobi t truchek? - Panna ze Zgorzelic - odpowiedzia Tolima. Mody rycerz nie rzek na to nic, ale w chwil pniej, ujrzawszy Jagienk, pochyli si nagle do jej kolan i objwszy je, zawoa: - Bge ci zapa za twoj poczciwo i za one kwiecie dla Danuki. I to rzekszy, rozpaka si rzewnie, a ona obja mu rkoma gow jak siostra, ktra pragnie kwilcego brata utuli, i rzeka: - Oj, mj Zbyszku, rada by ja ci bardziej pocieszy! Po czym zy obfite puciy si i jej z oczu. Rozdzia XXXVII Jurand umar w kilka dni pniej. Przez cay tydzie odprawia ksidz Kaleb naboestwo nad jego ciaem, ktre nie psuo si wcale - w czym wszyscy cud Boy widzieli - i przez cay tydzie roio si od goci w Spychowie. Potem przyszed czas ciszy, jaki zwykle bywa po pogrzebach. Zbyszko chadza do podziemia, a czasem te z kusz do boru, z ktrej zreszt nie strzela do zwierza, jeno chodzi w zapamitaniu, a wreszcie pewnego wieczora przyszed do izby, w ktrej dziewczyny siedziay z Makiem i Hlaw - i niespodzianie rzek: - Posuchajcie, co powiem! Nie puy smutek nikomu, a przez to lepiej wam do Bogdaca i do Zgorzelic wraca nieli tu w smutku siedzie. Nastao milczenie, wszyscy bowiem odgadli, e to bdzie wielkiej wagi rozmowa- i dopiero po chwili ozwa si Macko: - Lepiej nam, ale i tobie lepiej. Lecz Zbyszko potrzsn swymi jasnymi wosami. - Nie! - rzek - wrc, da Bg, i ja do Bogdaca, ale teraz w inn mi trzeba drog. - Hej! - zawoa Macko. - Mwiem, e koniec, a tu nie koniec! Bje ty si Boga, Zbyszku! - Przecie wiecie, iem lubowa. - To to jest przyczyna? Nie masz Danuki, nie masz i lubowania. mier ci od przysigi zwolnia. - Moja by mnie zwolnia, ale nie jej. Na rycersk cze ja Bogu przysiga! Jakoe chcecie? Na rycersk cze! Kade sowo o rycerskiej czci wywierao na Maku jakby czarodziejski wpyw. W yciu, prcz przykaza boskich i kocielnych, niewielu si innymi kierowa, ale natomiast tymi kilkoma kierowa si niezachwianie. - Ja ci nie mwi, eby przysigi nie dotrzyma - rzek. - Jeno co? - Jeno to, e mody i e na wszystko masz czas. Jed teraz z nami; wypoczniesz- z alu i boleci si otrzniesz - a potem ruszysz, dokd zechcesz. - To ju wam tak szczerze jak na spowiedzipowiem - odrzek Zbyszko. - Jed, widzicie, gdzie trzeba, gadam z wami, jem ipij jak kady czowiek, a sprawiedliwie mwi, e we wntrzu i w duszy rady sobienijakiej da nie mog. Nic, jedno smutek wemnie, nic, jedno bole, nic jedno te gorzkie luzy -same mi z oczu pyn! - To ci wanie midzy obcymi bdzie najgorzej. - Nie? - mwi Zbyszko. - Bg widzi, e do reszty bym ska-pia w Bogdacu. Kiedy wam mwi, e nie mog, to nie mog! Wojny mi trza, bo w polu acniej przepomnie. Czuj, e jak lubu dokonam, jak onej zbawionej duszy bd mg rzec: wszyst-kom ci speni, com przyobieca -dopiero mnie popuci. A pierwej - nie! Nie utrzymalibycie mnie i na powrozie w Bogdacu... Po tych sowach stao si w izbie cicho, tak e sycha byo muchy latajce pod puapem. - Ma-li skapie w Bogdacu, to niech lepiej jedzie - ozwaa si wreszcie Jagienka. Mako zaoy obie rce na kark, jak mia zwyczaj czyni w chwilach wielkiego frasunku, po czym westchn ciko i rzek: - Ej, mocny Boe!... Jagienka za mwia dalej: - Zbyszku, ale ty przysignij, e jeeli ci Bg zachowa, to nie ostaniesz tutaj, jeno powrcisz do nas. - Co bym nie mia wrci! Juci nie omin Spychowa, ale tu nie ostan. - Bo - cigna dalej cichszym nieco gosemdziewczyna -jeli ci o t truchek chodzi, to my ci j zawiezieni do Krzeni... - Jagu! - zawoa z wybuchem Zbyszko. I w pierwszej chwili uniesienia i wdzicznoci pad jej do ng. Rozdzia XXXVIII Stary rycerz pragn koniecznie towarzyszy Zbyszkowi do wojsk ksicia Witoldowych, ale w nie da sobie nawet o tym mwi. Upar si jecha sam, bez pocztu, bez wozw, z trzema tylko konnymipachokami, z ktrych jeden mia wie spy, drugi zbroj i ubiory, trzeci niedwiedzie skry do spania. Prno Jagienka i Mako bagali go, by wzi z sob chocia Hla-w, jako giermka wyprbowanej siy i wiernoci. Upar si i nie chcia, mwic, e trzeba mu o tej boleci, ktra go toczy, zapomnie, a obecno giermka przypominaaby mu wanie wszystko, co byo i przeszo. Ale jeszcze przed jego wyjazdem toczyy si wane narady nad tym, co uczyni ze Spychowem. Mako radzi t majtno sprzeda. Mwi, i to jest ziemia nieszczsna, ktra nikomu nie przyniosa nic prcz klsk i niedoli. W Spychowie duo byo wszelakiego bogactwa, poczwszy od pienidzy a do zbroi, koni, szat, kouchw, drogich skr, kosztownych sprztw i stad, wic Makowi chodzio w duszy o to, aby owym bogactwem wspomc Bogdaniec, ktry milszy by mu od wszystkich innych ziem. Radzili tedy nad tym dugo, ale Zbyszko adn miar nie chcia si zgodzi na sprzeda. - Jakoe mi - mwi - Jurandowe koci przedawa? Tak ci to mu si mam wypaciza one dobrodziejstwa, ktrymi mi obsypa? - Obiecalimy ci wzi Danusin trucheczk- odrzek Mako - moemy i Juranda ciao zabra. - Ba, on tu z ojcami, a bez ojcw bdzie musi cnio w Krzeni. Wemiecie Danuk, to on tu ostanie z dala od dziecka, wemiecie ijego, to tu ojce sami ostan. - Bo ty nie baczysz, e Jurand w raju wszystkich co dzie oglda, a ojciec Kaleb powiada, e on w raju - odpowiedzia staryrycerz. Ale ksidz Kaleb, ktry by po stronie Zbyszka, rzek: - Dusza w raju, ale ciao na ziemi a do dnia sdu. Mako za zastanowi si nieco iidc dalej za wasn myl, doda: - Juci, takiego chyba Jurand nie widzi, ktren nie zosta zbawion, na to wszelako nie ma rady. - Co tu wyrokw boskich dochodzi! - odrzek Zbyszko. - Ale i tego nie daj Bg, aby tu obcy czek nad tymi witymi prochami mieszka. Lepiej tu wszystkich ostawi, a Spychowa nie przedam, choby mi za niego ksistwo dawali. Po tych sowach wiedzia ju Mako, e niema rady, bo zna uporczywo bratanka i wielbi j w gbi duszy na rwni ze wszystkim, co tylko w modzianku byo. Wic po chwili rzek: - Prawda jest, e pod wos mi chop mwi,ale w tym, co mwi, to praw. I zafrasowa si, bo jednake nie wiedzia, co czyni. Ale Jagienka, ktra milczaa dotychczas, wystpia z now rad: - eby tak znale poczciwego czeka, co by tu rzdzi alibo dzieraw Spychw wzi, toby bya wyborna rzecz. Najsuszniej by wydzierawi, bo nijakich nie mielibycie kopotw, jeno gotowy grosz. Moe by Tolima?... Stary on jest i wicej si na wojnie ni na gospodarstwie rozumie, ale jeli nie on, to moe ojciec Kaleb?... - Mia panno! - odpowiedzia na to ksidz Kaleb - obu nam z Tolim ziemia si patrzy, ale ta, ktra nas pokryje, nie ta, po ktrej chodzim. I to rzekszy, zwrci si do Tolimy: - Prawda, stary? Wic Tolima ogarn doni spiczaste ucho izapyta: - O co chodzi? - a gdy mu powtrzono goniej, rzek: - wita to prawda. Nie do gospodarstwa ja! Topr gbiej orze od puga... Pana i dziecko to bym rad jeszcze pomci... I wycign chude, lecz ylaste donie z zakrzywionymi na ksztat szponw drapienego ptaka palcami, po czym, zwracajc sw siw, podobn do wilczej gow w stron Maka i Zbyszka, doda: - Na Niemcw, wasze mocie, mnie wecie - to moja suba! I mia suszno. Przysporzy on niemao bogactwa Jurandowi, ale tylko drog wojny i upw - nie gospodarstwem. Wic Jagienka, ktra przez czas tej rozmowy namylaa si, co ma powiedzie, rzeka znw: - Tu by si patrzy czek mody, a nie bojcy, bo za ciana krzyacka obok; taki,powiadam, co by si przed Niemcami nie tylko nie chowa, ale jeszcze ich szuka, wic tak myl, e nie przymierzajc Hlawa- w sam raz by si do tego nadawa... - Obaczcie, jak to uradza! - rzek Mako, ktremu, pomimo caej mioci do Jagienki,nie chciao si w gowie pomieci, by w takiej sprawie zabieraa gos niewiasta, a do tego dziewka przetowosa. Ale Czech podnis si z awy, na ktrej siedzia, i rzek: - Bg na mnie patrzy, e rad bym z panem Zbyszkiem na wojn i, bomy ju razem trocha Niemcw wyuskali - i jeszcze by si zdarzyo... Ale jeli mam zostawa, tobym tu zosta... Tolima mi przyjaciel i on mnie zna... ciana krzyacka obok, to t co? To wanie! A obaczym, komu si somsiedztwo wpierw uprzykrzy! Miabym si ja ich ba, to niech oni si mnie boj. Nie daj te. Panie Jezu, abym ja waszym mociom krzywd w gospodarstwie czyni ik'sobie wszystko garn. W tym panienka zamn powiadczy, bo wie, iebym wola sczezn sto razy nili jej nierzetelne oczypokaza... Na gospodarstwie tyle si znam, ilem si go w Zgorzelicach napatrzy, ale tak miarkuj, e wicej tu trzeba toporem imieczem ni pugiem gospodarzy. I to wszystko wielce mi jest po myli, jeno, e przecie, tak... niby tu zosta... - To i co? - zapyta Zbyszko. ~ Czego si ocigasz? A Hlawa zmiesza si wielce i takdalej, zajkajc si, mwi: - Niby, e jak panienka odjedzie, to z ni i wszyscy odjad. Wojowa - dobrze i gospodarzy te, ale tak samemu... bez nijakiej pomocy... Okrutnie by mi si tu cnio bez panienki i bez... tego, jako wanie chciaem rzec... i jako e panienka nie sama jedzia po wiecie... to jakby mi tu nikt nie pomg... to nie wiem! - O czym ten chop gada? - spyta Mako. - Rozum macie bystry, a nicecie nie pomiarkowali - odrzeka Jagienka. - Bo co? A ona zamiast odpowiedzi zwrcia si do giermka: - A jakby tak Anula Sieciechwna z tob ostaa - wytrzymaby? Na to Czech grzmotn si do jej ng, a kurz powsta z polepy. - I w piekle bym z ni wytrzyma! - zawoa, obejmujc jej stopy. Zbyszko, usyszawszy ten okrzyk, patrza ze zdumieniem na giermka, gdy poprzednio si, rad z siebie, a duchowni it 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AAP&c'1'c('c(~6<(o niczym nie wiedzia i niczego si nie domyla, a Mako dziwi si take temu wduszy, ile to niewiasta znaczy we wszystkich ludzkich sprawach i jak przez ni kada rzecz moe si uda albo te zgoa chybi. - Bg askaw - mrukn - e ju ja do nich nie ciekaw. Jednake Jagienka, zwrciwszy si znw do Hlawy, rzeka: - To teraz trzeba nam jeno wiedzie, czy i Anula z tob wytrzyma. I zawoaa Sieciechwn, a ta wesza, wiedzc lub domylajc si widocznie, o co chodzi, gdy wesza z zasonionymi ramieniem oczyma i z gowa spuszczon tak, e wida byo tylko rozbir jej jasnych wosw, ktre rozjania jeszcze bardziej padajcy na nie promie soca. Naprzd zatrzymaa si przy odrzwiach, potem, skoczywszy ku Jagience, pada przed ni na kolana i ukrya twarz w fadach jej spdnicy. A Czech klkn koo niej i rzek do Jagienki: - Pobogosawcie nas, panienko. Rozdzia XXXIX Nazajutrz nadesza chwila odjazdu Zbyszka. On sam siedzia wysoko na rosymkoniu bojowym, a swoi otaczali go dokoa. Jagienka, stojc wedle strzemienia, wznosia ku modziankowi w milczeniu swe smutne niebieskie oczy, jakby chcc przed rozstaniem napatrzy si na niego dowoli. Mako razem z ksidzem Kalebem przy drugim strzemieniu, a tu obok giermek z Sieciechwn. On zwraca gow to w jedn, to w drug stron, zamieniajc z nimi takie krtkie sowa, jakie zwykle wypowiada si przed dug podr: "Ostacie zdrowi!" - "Niech ci Bg prowadzi!" - "Czas ju!" - "Hej, czas! czas!" Poprzednio ju by poegna si ze wszystkimi i z Jagienk, ktr pod nogi podj, dzikujc jej za yczliwo. A teraz, gdy spoglda na ni z wysokiego rycerskiego sioda, mia ochot powiedziejej jeszcze jakie dobre sowo, gdy jej wzniesione oczy i twarz mwiy mu tak wyranie: "Wr!" - e serce wzbierao murzeteln wdzicznoci. I jak gdyby odpowiadajc na t jej niem wymow, rzek: - Jagu, ku tobie jako ku siestrze rodzonej... Wiesz!... Nic wicej nie rzek! - Wiem. Bg ci zapa. - I o stryjcu pamitaj. - I ty pamitaj. - Juci, wrc, jeli nie zgin. - Nie gi. Raz ju, w Pocku, gdy wspomnia o wyprawie, powiedziaa mu tak samo: "Nie gi", ale teraz sowa te wyszy z jeszcze wikszej gbi jej duszy i moe dla ukryciaez pochylia si przy tym tak, e czoo jej dotkno na chwil kolana Zbyszka. A tymczasem pachokowie konni przy bramie trzymajcy juczne konie, gotowi judo drogi, poczli piewa: Nie zginie piercie, zocisty piercie Niezginie. Kruk go odniesie, z pola odniesie Dziewczynie. - W drog! - zawoa Zbyszko. - W drog. - Boe ci prowad! Matko Najwitsza! Zattniy kopyta na drewnianym zwodzonymmocie, jeden z koni zara przecigle, inne poczy parska i orszak ruszy. Ale Jagienka, Mako, ksidz, Tolima oraz Czech ze sw niewiast i ci sudzy, ktrzy zostawali w Spychowie, wyszli na most i patrzyli na odjedajcych. Ksidz Kaleb egna ich krzyem czas dugi, a gdy wreszcie znikli za wysokimi krzami olszyny,rzek: - Pod tym znakiem nie dosignie ich za przygoda. A Mako doda: - Pewnie, ale i to te dobrze, e konie czyniy parskanie okrutne. * Lecz i oni nie zostali ju dugo w Spychowie. Po dwch tygodniach zaatwi stary rycerz sprawy z Czechem, ktry osiad dzieraw na majtnoci, sam za na czele dugiego szeregu wozw otoczonych zbrojn czeladzi ruszy z Jagienk w stron Bogdaca. Niezupenie radzi patrzyli na owe wozy ksidz Kaleb i stary Tolima, bo, prawd rzekszy, Mako zupi troch Spy-chw - ale poniewa Zbyszko cakiem zda na niego rzdy -nikt nie mia mu si sprzeciwi. Zreszt byby zabra jeszcze wicej, gdyby go nie bya hamowaa Jagienka, z ktr sprzecza si wprawdzie, wydziwiajc na "babskie rozumy" - ale ktrej sucha jednak prawiewe wszystkim. Trumny Danusinej nie wieli jednak, gdy skoro Spychw nie zosta sprzedany, Zbyszko wola, aby zostaa z ojcami. Wieli natomiast moc pienidzy i rnych bogactw, w znacznej czci zupionych swego czasu na Niemcach w rozlicznych bitwach, ktre stoczy z nimi Jurand. ToteMako, spogldajc teraz na adowne, pokryte rogoami wozy, radowa si w duszy na myl, jak wspomoe i urzdzi Bogdaniec. Zatruwaa mu jednak t rado obawa, e Zbyszko moe polec, ale znajc sprawno rycersk modzianka, nie tracijednak nadziei, e wrci szczliwie, i z rozkosz o tej chwili rozmyla. - Moe to Bg tak chcia - mwi sobie - eby wpierw dosta Zbyszko Spychw. a potem Moczydoy i wszystko, co po opacie zostao? Niech jeno wrci szczliwie, to mu kasztel godny w Bogdacu wystawi; a wtedy obaczym!... Tu przypomniao mu si, e Cztan z Rogowai Wilk z Brzozowej pewnie niezbyt mile go przyjm i e moe trzeba si bdzie z nimi potyka, ale o to nie dba, rwnie jak staryko bojowy nie dba, gdy mu do bitwy i przyjdzie. Zdrowie mu wrcio, czu si wkociach i wiedzia, e tym zabijakom, gronym wprawdzie, ale nie majcym nijakiego wiczenia rycerskiego, atwo da rady. Wprawdzie co innego mwi przed niedawnym czasem Zbyszkowi - mwi to jednak tylko dlatego, by go do powrotu skoni. "Hej! szczuka ja, a oni kiebie - myla - niech mi lepiej od gowy nie zachodz!" Natomiast zaniepokoio go co innego: Zbyszko Bg wie kiedy oto wrci, a przy tym Jagienk uwaa cakiem tylko za siostr. Nu dziewka patrzy na niego te jak na brata i nu nie zechce czeka na jego niepewny powrt? Wic zwrci si do niej i rzek: - Suchaj, Jagna, nie mwi ja o Cztanie i Wilku, bo to grube chopiska i nie dla ciebie.Ty teraz dworka!... Ale wedle tego, e to roki ci s!... Ju nieboszczyk Zych powiada, e czujesz Bo wol, a to temu kilka lat... Boja tam wiem! Mwi, e jak dziewce za ciasno we wianuszku, to ci sama gotowa szuka takiego, co by jej go zgowy zdj... Ma si rozumie, e ni Cztan, ni Wilk... Ale jakoe miarkujesz? - O co wy si pytacie? - Nie wydasz-li ty si za kogo bd? - Ja?... Ja mniszk ostan. - Nie powiadaj byle czego! A jak Zbyszko wrci? Ale ona potrzsna gow: - Mniszk ostan. - No, a jakby ci pokocha? Jakby ci prosi okrutnie? Na to dziewczyna odwrcia zarumienion twarz do pola, ale wiatr, ktry wanie od pola wia, przynis Makowi cich odpowied: - To nie ostan. Rozdzia XL Zabawili czas jaki w Pocku, aby si z dziedzictwem i z testamentem opatowym uadzi, a potem, zaopatrzeni w naleyte dokumenta, ruszyli dalej, niewiele wypoczywajc w drodze, ktra bya atwa i bezpieczna, gdy upa osuszy bota, pozwa rzeki, a gocice szy krajem spokojnym, zamieszkaym przez lud swojacki i gocinny. Z Sieradza pchn jednak ostrony Mako pachoka do Zgorzelic, aeby o przybyciu swoim i Jagienkowym oznajmi, skutkiem czego Jako, brat Jagienki, wyskoczy ku nim na p drogi i na czele dwudziestu zbrojnych parobkw odprowadzi ich do domu. Byo przy tym spotkaniu niemao radoci, powita i okrzykw. Jako podobny by zawsze do Jagienki jak dwie krople wody, ale ju j przers. Chopak by na schwa: dziarski, wesoy jak nieboszczyk Zych, po ktrym ochot do cigego piewania odziedziczy, a ywy jak skra. Poczu si te ju w latach, w sile i za dojrzaego ma si uwaa, bo rzdzi swymi pachokami jak prawy wdz, a oni wmig kady jego rozkaz speniali, bojc si widocznie jego powagi i wadzy. Dziwili si wic temu Mako i Jagienka, a ondziwi si take z wielk uciech urodzie i dwomoci siostry, ktrej od dawna nie widzia. Mwi przy tym, e ju si ku niejwybiera i e maluczko, a byliby go w domunie zastali, gdy i tak trzeba mu wiat obaczy, o ludzi si otrze, wiczenia rycerskiego nabra i sposobno tu i owdzie znale do potykania si z wdrownymi rycerzami. - wiat i obyczaje ludzkie pozna - rzek mu na to Mako -dobra jest to rzecz, gdy uczy to, jak si w kadej przygodzie znale, co powiedzie, i wzmaga przyrodzony rozum. Ale co do potykania si,lepiej, e ja ci powiem, ie na to jeszcze za mody, ni eby ci to mia jaki obcy rycerz powiedzie, ktren by ci przy tym wymia nie omieszka. - Toby po tym miechu zapaka - odrzek na to Jako - a jeli nie on, to jego ona i dzieci. I spojrza z okrutn zuchwaoci przed siebie, jakby chcia rzec wszystkim wdrownym rycerzom na wiecie: "Gotujciesi na mier!" Lecz stary rycerz z Bogdaca zapyta: - A Cztan i Wilk ostawili tu was w spokoju? Bo to oni radzi na Jagienk patrzyli. - Ba! Wilk zabit na lsku. Chcia tam jednego kasztelu niemieckiego doby i doby, ale e go kod z murw przywalili, wic po dwch dniach ostatni par puci. - To go szkoda. Chadza i jego ojciec na Niemcw do lska, ktrzy tam nasz nard cisn - i upy z nich bra... Najgorsze to dobywanie zamkw, bo przy nim ni zbroja, ni wiczenie rycerskie nie pomoe. Da Bg, e tam ksi Witold nie bdzie zamkw dobywa, jeno w polu Krzyakw gnbi... ACztan? Co z nim sycha? Jako pocz si mia: - Cztan si oeni! Wzi crk kmiecia z Wysokiego Brzegu, sawn z urody. Hej! nietylko gadka dziewka, ale i zaradna, bo Cztanowi niejeden woli z drogi ustpi, a ona go po wochatym pysku bije i za nozdrza ci go wodzi jako niedwiedzia na acuchu. Rozweseli si, usyszawszy to, stary rycerz. - Widzisz j! wszystkie baby jednakie! Jagienka, i ty taka bdziesz! Chwaa Bogu, e nie byo z tymi dwoma zabijakami kopotu, bo szczerze mwic, ae mi to dziwno, e na Bogdacu zoci nie wywarli.- Cztan chcia, ale Wilk, ktry by mdrzejszy, nie da mu. Przyjecha do nas do Zgorzelic pyta, co si z Jagienk stao?Rzekem, i pojechaa po opatowe dziedzictwo. A on powiada: "Czemu za mi Mako o tym nie mwili?" Wic ja znw na to: "A c to, Jagienka twoja, eby ci si mieli opowiada?!" On te, pomylawszy chwil: "Prawda, mwi, e nie moja". I jako to rozum mia bystry, zaraz wida pomiarkowa, e was i nas sobie zjedna, jeli Bogdaca bdzie przed Cztanem broni.Potykali si te na awicy wedle Piaskw i poszczerbili si wzajem, a potem pili na umr, jak to im si zawdy przytrafiao. - Panie wie nad Wilkow dusz - rzek Mako. I odetchn gboko, rad, e w Bogdacu nie znajdzie innych szkd nad te, ktrych duga jego nieobecno moga by przyczyn. Jako i nie znalaz; owszem, pomnoy si nawet dobytek w stadach, a z niewielkiego stadka wierzop byy ju rebaki dwulatki, niektre - po bojowych fryzyjskich ogierach nad zwyk miar rose i silne. Szkoda znalaza si tylko w tym, e kilku bracw ucieko, ale niewielu, bo mogli ucieka wycznie do lska, a tam niemieccy lub zniemczeni rabusie-rycerze gorzej obchodzili si z jecami ni szlachtapolska. Stare, ogromne domisko pochylio si jednake znacznie do upadku. Popkay polepy, skrzywiy si ciany i puapy, a modrzewiowe belki zrbione przed dwustu albo i wicej laty poczy prchnie. We wszystkich izbach, ktre zamieszkiwa ongiliczny rd Gradw Bogdanieckich, zaciekao w czasie obfitych ddw letnich. Dach zdziurawia i pokry si caymi kpami zielonych i rudych mchw. Caa budowa przysiada i wygldaa jak grzyb rozoysty, ale zmurszay. - eby by starunek. toby jeszcze trwao, bo od niedawna zaczo si psowa - mwiMako do starego karbowego Kondra-ta, ktry pod nieobecno panw zawiadowa majtnoci. A po chwili: - Ja bym i tak do mierci domieszka, ale Zbyszkowi kasztel si patrzy. - O dla Boga! Kasztel? - He! Albo co? Bya to ulubiona myl starego postawi Zbyszkowi i przyszym jego dzieciakom kasztel. Wiedzia, e szlachcica, ktry nie w zwykym dworcu, ale za rowem i czstokoem siedzi, a przy tym czatowni ma, z ktrej stra spoglda na okolic, zaraz i ssiedzi "za co uwaaj" -i o urzd mu atwiej. Dla siebie niewiele ju da Mako, ale dla Zbyszka i jego synw nie chcia na maym poprzesta, tym bardziej teraz, gdy majtno wzrosa tak znacznie. "Niechby jeszcze Jagienk wzi - myla -a z ni Moczydoy i opatowe dziedzictwo: nikt by w okolicy nie by z nami na rwni -co daj Boe!" Ale to wszystko zaleao od tego, czy Zbyszko wrci - a to bya rzecz niepewna izalena od aski boskiej. Mwi sobie tedy Mako, e trzeba mu by teraz z Panem Bogiem jak najlepiej i nie tylko w niczym musi nie narazi, ale czym mona, to go zjedna. W tej chci nie aowa dla kocioa w Krzeni ni wosku, ni odsepw, ni zwierzyny, a pewnego wieczora, przyjechawszy do Zgorzelic, tak rzek do Jagienki: - Do Krakowa ci jutro jad, do grobu witej naszej krlowej Jadwigi. A ona a zerwaa si z awy ze strachu. - Zalicie dostali jak z nowin? - Nijakiej nowiny nie byo, bo i nie mogo jeszcze by. Ale ty pamitasz, jako wtedy, gdym chorza od tego zadziora w boku -co tocie, wiesz, po bobry ze Zbyszkiem chodzili - lubowaem, e jeli Bg mi wrcizdrowie, to do tego grobu pjd. Bardzo mi wonczas wszyscy t ch chwalili. I pewnie! Ma tam Pan Bg do witej czeladzi, ale przecie byle wity nie znaczyitam tyle, co nasza Pani, ktrej urazi nie chc i wskro tej przyczyny, e mi i o Zbyszka chodzi. - Prawda! jako ywo! - rzeka Jagienka. - Ale ecie dopiero z takiej okrutnej wdrwki wrcili... - To i co! Wol ju wszystko naraz odby, apotem siedzie spokojnie doma a do Zbyszkowego powrotu. Niech jeno krlowa nasza wstawi si za nim do Pana Jezusa, tomu przy dobrej zbroi i dziesiciu Niemcw nie poradzi... Bd potem z lepsz nadziej kasztel budowa. - Ale te koci macie niepoyte! - Pewnie, em jeszcze jary. Powiem ci te ico innego. Niech Jako, ktren si w drog rwie, jedzie ze mn. Jam czek dowiadczony i pohamowa go potrafi. A gdyby przygoda si jaka trafia - bo to chopaka rce swdz - to wiesz przecie, e i potyka mi si nie nowina, zarwno pieszo, jak konno - na miecze alibo na topory... - Wiem! Nikt go lepiej od was nie ustrzee. - Ale tak myl, e nie przygodzi si potyka, bo pki krlowa ya, to peno bywao w Krakowie obcych rycerzy, ktrzyjej urod chcieli oglda - ale teraz wol doMalborga cign, bo tam beczki z mamazj pkatsze. - Ba! przecie jest nowa krlowa. A Mako skrzywi si i machn rk: - Widziaem! - i nic wicej nie rzek - rozumiesz. Po chwili za doda: - Za trzy albo cztery niedziele bdziemy z powrotem. Jako tak si stao. Kaza tylko stary rycerz poprzysic Jakowi na rycersk cze i na gow witego Jerzego, e si w adn dalsz drog nie bdzie napiera - i wyjechali. W Krakowie stanli bez przygody, bo kraj by spokojny, a od wszelkich napadw ze strony zniemczonych ksitek granicznych i zbjw-rycerzy niemieckich ubezpiecza go strach przed potg Krlestwa i mstwem mieszkacw. Po odprawieniu lubw dostali si przez Powa z Taczewa i kniazika Jamonta na dwr krlewski. Myla Mako, e i na dworze, i po urzdach bd go skwapliwie wypytywali o Krzyakw, jako czeka, ktry ich przezna dobrze i ktry im si z bliska przypatrywa. Ale po rozmowie z kanclerzem i z miecznikiem krakowskim przekona si ze zdziwieniem, e wiedz oni o Krzyakach nie tylko nie mniej, ale wicej od niego. Wiedziano wszystko a do najdrobniejszych szczegw, co si dziaoi w samym Malborgu, i w innych, choby najodleglejszych zamkach. Wiedziano, jakie s komendy, jaka gdzie liczba onierza, jaka ilo dzia, ile czasu potrzeba na zebranie wojsk, jakie s zamiary Krzyakw na wypadek wojny. Wiedziano nawet o kadym komturze, czy jest czowiek porywczy i zapalczywy, czy rozwany, a zapisywano wszystko tak troskliwie, jakby wojna miaa jutro wybuchn. Stary rycerz uradowa si tym w sercu wielce, zrozumia bowiem, e do owej wojny gotuj si daleko rozwaniej, rozumniej i potniej w Krakowie ni w Malborgu. "Pan Jezus da nam takie albo i wiksze mstwo - mwi sobie Mako - a wida wikszy rozum i wiksz zapobiegliwo". I tak wwczas byo. Dowiedzia si te niebawem, skd pochodz owe wiadomoci: oto dostarczali ich sami mieszkacy Prus, ludzie wszystkich stanw, zarwno Polacy jak i rad z siebie, a duchowni it 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AAP0(=c)c)x"*)(c*68*Niemcy. Zakon potrafi tak wzbudzi przeciw sobie nienawi, e wszyscy w Prusiech wygldali jak zbawienia przyjcia wojsk Jagieowych. Makowi przypomniao si wwczas, co swego czasu mwi w Malborgu Zyndram z Maszkowic - i j powtarza sobie w duchu:- Ten ci ma gow! czysty ceber! I rozpamitywa kade jego sowo, a raz zapoyczy nawet od niego mdroci, bo gdy trafio si, e mody Jako pocz wypytywa o Krzyakw, rzek: - Mocni oni, juchy, s, ale jakoe mylisz? zali nie wyleci z sioda rycerz najmocniejszy, jeli ma podernity poprg i strzemiona? - Wyleci, jako to prawda, e tu stoj! - odrzek modzianek. - Ha! widzisz! - zawoa grzmicym gosemMako. - Do te-gom ci chcia przywie! - Bo co? - Bo Zakon to taki rycerz! A po chwili doda:- Z lada gby tego nie usyszysz - nie bj si! I - gdy mody rycerzyk nie mg jeszcze wymiarkowa dobrze, o co chodzi, pocz mu rzecz wyjania, zapomnia jednak doda, e porwnanie to nie sam wymyli, ale e wyszo ono co do sowa zpotnej gowy Zyndrama z Maszkowic. Rozdzia XLI W Krakowie niedugo zabawili a byliby zabawili jeszcze krcej, gdyby nie proby Jaka, ktry chcia si ludziom i miastu napatrzy, albowiem wszystko wydawao mu si snem cudownym. Jednake staremu rycerzowi pieszyo si okrutnie do domowych pieleszy i do niw, wic niewiele pomogy i proby, tak e na Wniebowzicie Najwitszej Panny byli ju z powrotem -jeden w Bogdacu, drugi w Zgorzelicach przy siostrze. l od tej pory zaczo im si ycie wlec do jednostajnie, zapenione prac gospodarcz i zwykymi wiejskimi zabiegami. niwa w pooonych nizinnie Zgorzelicach, a zwaszcza w Jagienkowych Moczydoach, wypady wymienicie, ale w Bogdacu z powodu suchego roku plon okaza si chudy i nie trzeba byo duo trudu, by go zebra. W ogle skpo tam mieli ziemi uprawnej, bo majtno bya pod borem, a wskutek dugiej niebytnoci panw te nawet lechy, ktre ju by karczunkiem przysposobi pod ork opat, zapuszczono z braku rk na nowo. Stary rycerz, jakkolwiek czuy na kad strat, nie bra tego zbytnio do serca, wiedzia bowiem, i przy pienidzach atwo bdzie wprowadzi we wszystkim ad i porzdek -byle tylko byo dla kogo trudzi si i pracowa. Ale wanie ta wtpliwo zatruwaa mu prac i dni. Rk wprawdzie nie opuszcza, wstawa do dnia, jedzi dostad, doglda robt polnych i lenych, wybra nawet miejsce na kasztel i przysposabia budulec, ale gdy po dniu znojnym soce roztapiao si w zotych i czerwonych blaskach zrz, nieraz chwytaago tsknota okrutna, a obok niej i niepokj,jakiego przedtem nigdy nie doznawa. "Ja tu zabiegam, ja si tu mozol - mwi sobie- a tam chopisko mj ley moe gdzie w polu wczni przebodzion i wilcy mu zbami pozgonne dzwoni". Na t myl ciskao mu si serce i wielk mioci, i wielkim blem. Nasuchiwa te wwczas pilnie, czy ttentu nie usyszy, ktry zwiastowa codzienne przybycie Jagienki, udajc bowiem przy niej, e ma dobr otuch, nabiera jej sam i krzepi si niecow strapionej duszy. Ona za przyjedaa codziennie, zwykle pod wieczr, z kusz przy siodle i z oszczepem, od wypadku w drodze powrotnej. Nie bya to rzecz wcale moliwa, aby moga kiedy niespodzianie zasta Zbyszka ju w domu, gdy Mako niemia si go przed jakim rokiem albo i ptora spodziewa - ale widocznie i ta nadzieja taia si w dziewczynie, gdy przybywaa nie tak jak niegdy za dawnychczasw, w zacignitej tasiemk koszuli-nie, w kouszku wen do gry i z limi w powichrzonych wosach, ale z piknie splecionym warkoczem i z piersi opit w barwne sieradzkie sukno. Mako wychodzi ku niej - i pierwsze jej pytanie byo zawsze, jakby kto zapisa: "A co?" -a pierwsza jego odpowied: "A nic!" - potem wprowadza j do izby i gwarzyli przy ogniu o Zbyszku, o Litwie, o Krzyakach i o wojnie - cigle w kko, cigle o tym samym - a nigdy adnemu z nich nie tylko nie naprzykrzyy si te rozmowy, ale nigdynie mieli ich dosy. I tak byo przez cae miesice. Bywao, ei on jedzi do Zgorzelic, ale czciej ona do Bogdaca. Czasem jednak, gdy w okolicy zdarzay si jakie niepokoje albo w porze rui niedwiedzich, gdy stare samce, idc rozwcieczone za samic, skonne byway do zaczepki, Mako odprowadza dziewczyn do dom. Zbrojny dobrze, nie obawia si stary adnych dzikich zwierzt,by bowiem niebezpieczniejszy dla nich ni one dla niego. Jedzili tedy wwczas strzemi w strzemi - i czsto br odzywa im si z gbin gronie, lecz oni, zapominajc o wszystkim, co im si mogo przygodzi, rozmawiali tylko o Zbyszku: gdzie jest? co robi? zali ju nabi albo czy prdko nabije tylu Krzyakw, ilu nieboszczce Danusi i jej nieboszczce matce lubowa - i czyli rycho powrci? Jegienkazadawaa przy tym Makowi pytania, ktre ju ze sto razy zadawaa poprzednio, a on odpowiada na nie z tak uwag i rozmysem, jakby je pierwszy raz sysza.- To mwicie - pytaa - e bitwa w polu nie tak dla rycerza straszna jak zamkw dobywanie? - A obacz, co si Wilkowi przygodzio? Przed kod, ktr z waw stocz, adna zbroja nie uchroni, a w polu, byle rycerz wiczenie naleyte mia, moe si i dziesiciu nie da. - A Zbyszko? Zali zacn ma zbroj? - Ma ich kilka zacnych, a najlepsz t zdobyczn po Fryzie, bo w Mediolanie kuta. Jeszcze przed rokiem bya cokolwiek na Zbyszka za luna, ale ninie w sam raz. - To ju przeciw takiej adna bro nie poradzi, prawda? - Co rka ludzka zrobia, przeciw temu rka ludzka poradzi. Na mediolask zbroj- mediolaski miecz albo te strzay Angielczykw. - Strzay Angielczykw? - pytaa z niepokojem Jagienka. - A tom ci nie mwi? Nie masz nad nich w wiecie ucznikw... chyba Mazurowie puszczascy, ale i ci tak godnego sprztu nie maj. Angielska kusza przeszyje na sto krokw najlepsz zbroj. Widziaem pod Wilnem. I aden z nich nie chybi, a znajdziesi poniektry, co i jastrzbia w lot ustrzeli. - O pogascy synowie! Jakoecie sobie z nimi radzili? - Nie byo innej rady, jeno zaraz w nich! Dobrze psiajuchy i berdyszami obracaj, alez bliska to ju nasz sobie poradzi. - Piastowaa was przecie rka boska, to i teraz Zbyszka ustrzee. - Czsto ja te tak mwi: "Panie Boe, skoro nas stworzy i w Bogdacu osadzi,to teraz pilnuj, abymy za nie sczezli!" Ha!boska to ju sprawa. Po prawdzie, niemaa to rzecz na cay wiat dawa baczenie i o niczym nie przepomnie, ale po pierwsze, czek si tam, czym moe, przypomina, Kocioowi witemu nie skpic, a po wtre, co boska gowa, to nie ludzka. Tak to oni nieraz z sob gwarzyli, dodajc sobie wzajem otuchy i nadziei. Tymczasem jednak pyny dni, tygodnie i miesice. W jesieni zdarzya si Makowi sprawa ze starym Wilkiem z Brzozowej. By z dawna spr graniczny midzy Wilkami a opatem o lene nowocie, ktre opat, trzymajc zastawem Bogdaniec, wykarczowa i zagarn. W swoim czasie pozywa on nawet obu naraz Wilkw w pole, na kopie albo na dugie miecze, ci wszelako nie chcieli stawa z duchownym, w sdzie za nie mogli nic wskra. Teraz stary Wilk upomnia si o owe grunta, Mako za, ktry na nic w wiecie nie by tak chciwy jak na ziemi, idc zrazu za popdem swej natury, a zarazem podniecon myl, e jczmiona udaj si doskonale na nowinach,ani chcia sysze o ich ustpieniu. Byliby te niechybnie poszli do grodu, gdyby nie to, e wypadkiem zjechali si u proboszcza w Krzeni. Tam gdy nagle stary Wilk rzek w kocu srogiej ktni: "Zanim ludzie rozsdz, na Boga si zdaj, ktry na waszym rodzie za moj krzywd si pomci" -zmik nagle zawzity Mako, poblad, na chwil umilk, a potem tak ozwa si do ktliwego ssiada: - Suchajcie, nie ja poczem spraw, jenoopat. Bg wie, czyja sprawa suszna, ale macie-li zorzeczy Zbyszkowi, to bierzcie nowiny, a Zbyszkowi niech tak Bg da zdrowie i szczcie, jako je wam z serca odstpuj. I wycign ku niemu do, a w, znajc go z dawnych czasw, zdumia si niezmiernie, ani bowiem domyla si, jaka w tym twardym pozornie sercu tkwia mio dla bratanka i jaki panowa niepokjo jego losy. Przez dugi te czas nie mg isowa przemwi, a dopiero gdy ucieszonytakim obrotem sprawy proboszcz krzenieski przeegna ich znakiem krzya - odrzek: - A kiedy tak, to co innego! Nie o zysk mi chodzio, bom stary i majtnoci nie mam komu ostawi - jeno o suszno. Kto ze mn po dobroci - temu jeszcze i swego ustpi. A waszemu bratankowi niech tam Bg bogosawi - abycie na staro nie pakali po nim, jako ja po moim jedynym chopie... I rzucili si sobie wzajem w ramiona, a potem dugi czas spierali si o to, kto wemie nowiny. Mako da si wszelako w kocu przekona - ile e Wilk sam by na wiecie - i majtnoci nie mia istotnie komu zostawi. Po czym zaprosi starego do Bogdaca, gdzie uczci go obficie jadem i napojem - albowiem i sam mia w duszy rado wielk. Cieszya go i nadzieja, e jczmie na nowinach tgo zejdzie, i zarazem myl, e odwrci od Zbyszka nieask Bo. "Byle wrci, to mu ta ziemi i dobytku nie zbraknie!" - myla. Jagienka nie mniej bya z tej zgody zadowolona. - Juci teraz - mwia, wysuchawszy, jaksi wszystko odbyo -jeli Pan Jezus miosierny zechce okaza, e mu zgoda od swarw milsza, to musi wam Zbyszka szczliwie powrci. Na to twarz Maka pojaniaa, jakby pad na ni promie soca. - Tak i ja myl! - rzek. - Pan Bg wszechmocny, bo wszechmocny, ale i na moce niebieskie s sposoby, trzeba jeno rozum mie... - Wam chytroci nigdy nie brako - odpowiedziaa dziewczyna, podnoszc w gr oczy. I po chwili, jakby si nad czym namyliwszy, ozwaa si znowu: - Ale te wy tego waszego Zbyszka miujecie! miujecie! hej! - Kto by jego nie miowa! - odpar stary rycerz. - A ty? Niby to go nienawidzisz? Jagienka nie odpowiedziaa nic wprost, tylko jak siedziaa na awie w podle Maka,tak przysuna si do niego jeszcze bliej iodwrciwszy gow, pocza go trca z lekka okciem: - Dajcie spokj! com wam winna! Rozdzia XLII Jednake wojna o mujd midzy Krzyakami a Witoldem zbyt zajmowaa ludzi w Krlestwie, aby nie mieli dopytywa si o jej przebieg. Niektrzy pewni byli, e Jagieo przyjdzie w pomoc stryjecznemu bratu i e walnej wyprawy przeciw Zakonowi rycho patrze. Rycerstwo rwaosi do niej, a po wszystkich siedzibach szlacheckich powtarzano sobie, e i znaczna liczba panw krakowskich zasiadajcych w krlewskiej radzie przechyla si na stron wojny, mniemajc, e raz trzeba skoczy z tym nieprzyjacielem, ktry nigdy nie chcia poprzesta na swoim, a o zagrabieniu cudzego myla nawet wwczas, gdy ogarniaa go boja przed potg ssiedzk. Lecz Mako, ktry by czowiekiem rozumnym, a jako bywalec widzia i przezna wiele, nie wierzy w blisk wojn i tak nieraz o tym mwi do modego Jaka ze Zgorzelic i do innych ssiadw, ktrych w Krzeni spotyka: - Pki mistrz Konrad ywie, nie bdzie z tego nic, bo on mdrzejszy od innych i wie,e nie byaby to zwyczajna wojna, ale jakoby rzec: "twoja albo moja mier!" I do tego on, znajc moc krlewsk, nie dopuci. - Ba! a jeli krl pierwszy wojn wypowie? - pytali ssiedzi. Lecz Mako krci gow; - Widzicie... z bliska ja si wszystkiemu przypatrowa i niejednom potrafi wymiarkowa. eby to by krl z naszego dawnego rodu krlw od wiek wiekw krzecijaskich, toby moe i pierwszy na Niemcw uderzy. Ale nasz Wadysaw Jagieo (nie chc ja mu czci umkn, bo zacny to pan, ktrego niech Bg w zdrowiu zachowa), nimemy go krlem sobie obrali, by wielkim ksiciem litewskim i poganinem;krzecijastwo dopiero co przyj, a Niemce szczekaj po wiecie, e dusza jeszcze w nim pogaska. Przeto okrutnie mu nie przystoi pierwszemu wojn wypowiada i krzecijask krew rozlewa.Dla ktrej przyczyny i Witoldowi w pomoc nie rusza, chocia go rce swdz, bo i to wiem, e nienawidzi on jak trdu Krzyakw. Takimi mowami jedna sobie Mako saw bystrego czowieka, ktren kad rzecz potrafi jako na stole pooy. W Krzeni te otaczano go co niedziela po mszy koem, a potem weszo w zwyczaj, e ten lub w ssiad, zasyszawszy jak nowin, zajeda do Bogdaca, aby mu stary rycerz wytumaczy to, czego zwyka szlachecka gowa nie moga wyrozumie. On za przyjmowa wszystkich gocinnie i rozmawia z kadym ochotnie, a gdy wreszcie go, nagawdziwszy si, odjeda, nie zapomina nigdy poegna gotakimi sowy: - Dziwujecie si mojemu dowcipowi, ale gdyZbyszko, da Bg, wrci, to si dopiero bdziecie dziwowali! Jemu choby w radzie krlewskiej zasiada, taka jucha ebska i przemylna. I wmawiajc to gociom, wmwi na kocusobie, a zarazem i Jagience. Zbyszko wydawa si im obojgu z dala jak krlewiczw bajce. Gdy nadesza wiosna, zaledwie jumogli usiedzie w domu. Wrciy jaskki, wrciy bociany; chruciele poczy gra po kach, przepirki odzywa si w zielonej runi zb; przyleciay przedtem jeszcze klucze urawi i cyranek - Zbyszko jeden nie wraca. Ale gdy ptactwo cigno z poudnia, natomiast z pnocy wicher skrzydlaty przynosi wieci o wojnie. Mwiono o bitwach i licznych potyczkach, wktrych obrotny Witold to zwycia, to bywa pobity; mwiono o wielkich klskach,ktre poczynia midzy Niemcami zima i choroby. A wreszcie rozgrzmiaa po caym kraju radosna wie, e dzielny Kiejstutowicz wzi Nowe Kowno, czyli Gotteswerder, zburzy je, kamienia na kamieniu i belki na belce nie zostawi. Mako, gdy dosza go ta wiadomo, siad na ko i w te pdy polecia do Zgorzelic. - Ha! - mwi - znane mi to strony, bomy tam ze Zbyszkiem i ze Skirwoi tgo Krzyakw potukli. Tam wzit by przez nas i ten pociwy de Lorche. Oto Bg da, e si Niemiaszkom noga powina, bo to kasztel by do zdobycia trudny. Jagienka jednak syszaa ju bya przed przybyciem Maka o zburzeniu Nowego Kowna, a nawet syszaa i co wicej, a mianowicie, e Witold rozpocz ukady o pokj. Ta ostatnia nowina wicej j nawet obesza od poprzedniej, albowiem gdyby pokj stan, Zbyszko, jeli zosta yw -musiaby powrci do domu. Wic zacza wypytywa starego rycerza, czy to jest rzecz podobna do wiary, a w, zastanowiwszy si, tak jej odrzek; - Z Witoldem wszystko jest do wiary podobne, gdy to czek cakiem od innych rny i pewnie ze wszystkich panw krzecijaskich najchytrzejszy. Gdy mu trzeba ku Rusi swe panowanie rozszerzy, to pokj z Niemcami czyni, a jak tam dokae tego, co przed si zamierzy, znw Niemcw za eb! Nie mog sobie oni da rady ani z nim, ani z t nieszczsn mujdzi. Raz on j im odbiera, drugi raz oddaje - i nie tylko oddaje, ale sam im j pomaga pognbi. S tacy midzy nami, ba i na Litwie, ktrzy mu to za ze maj, e on ze krwi tego nieszczsnego plemienia tak igra... I ja bym, szczerze mwic, za hab mu to mia, eby to nie by Witold... Bo wdy tak sobie czasem myl: a nue on ode mnie mdrzejszy i wie, co robi? Jako syszaem od samego Skirwoiy, e on z tej krainy wrzd wiecznie ciekcy w krzyackim ciele uczyni, aby za nigdy do zdrowia nie przyszo... Matki na mujdzi zawdy bd rodziy, a krwi nie szkoda, byle nie sza na marne. - Mnie tam jeno o to chodzi, czy Zbyszko wrci. - Jak Bg pozwoli, ale bogdaje to, dziewczyno, w szczliw godzin powiedziaa! Jednake upyno jeszcze kilka miesicy. Doszy wieci, e pokj istotnie stan; zboa stay si powe, ciarne kosami, poletki zasiane gryk dobrze ju zrudziay,a o Zbyszku nie byo i sychu. Na koniec po pierwszych sprztach nie mg ju wytrzyma Mako i zapowiedzia,e wyruszy do Spychowa, wieci tam, jako w bliszych stronach Litwy, zasign i zarazem gospodarstwo Czecha obejrze. Jagienka napara si z nim jecha, ale on jej nie chcia bra, wic poczy si midzy nimi o to spory, ktre trway przezcay tydzie. A gdy pewnego wieczoru sprzeczali si tak z sob w Zgorzelicach, it 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AAPc* _*Nc+6+c+:z#+>,wpad jak wicher na dworski podwrzec chopak z Bogdaca boso, oklep, bez kapelusza na powej czuprynie i zakrzyknim przed przyapem, na ktrym wanie siedzieli: - Mody pan wrci! Zbyszko wrci istotnie, ale jaki dziwny: nie tylko wychudy, spalony wichrem polnym, wyndzniay, lecz zarazem obojtny i maomwny. Czech, ktry przyjecha wraz z on z nim razem - gada za niego i za siebie. Mwi tedy, e wyprawa widocznie si jednak udaa modemu rycerzowi, gdy w Spychowie zoy na trumnach Danusi i jej matki cay pk rycerskich pawich i strusich piropuszw. Wrci te ze zdobycznymi komi i zbrojami, z ktrych dwie byy nadzwyczaj cenne, cho okrutnie razami miecza i topom pocite. Mako pon z ciekawoci, aby si o wszystkim dokadnie z ust bratanka wywiedzie, ale w macha tylko rk i odpowiada pswkami - a trzeciego dnia zachorza i musia si pooy. Pokazao si, e mia zbity lewy bok i zamane dwa ebra, ktre le zoone "przeszkadzay" mu w chodzeniu i oddychaniu. Odezway si take i te dolegliwoci, na ktre swego czasu cierpiapo wypadku z turem - a do zupenego poderwania jego si przyczynia si i drogaze Spychowa. Nie byo to wszystko samo wsobie grone, bo chop by mody i niepoyty jak db - ale na razie ogarno go jakie niezmierne znuenie, jak gdyby wszystkie trudy, ktre ponis, teraz dopiero zaczynay mu chodzi po kociach. Z pocztku myla Mako, e po dwch albotrzech dniach odpoczynku w ou wszystko minie, a tymczasem stao si przeciwnie. Nie pomogy adne smarowania ni okadzania zimi, ktre owczarz miejscowyzaleci, ni odwary przysyane przez Jagienk i ksidza z Krzeni: Zbyszko corazby sabszy, coraz bardziej znuon i - coraz smutniejszy. - Co ci jest? moe by czego chcia? - wypytywa go stary rycerz. - Niczego nie chc - i wszystko mi za jedno- odpowiada Zbyszko. I w ten sposb upywa dzie za dniem. Jagienka, wpadszy na myl, e to moe jest co wicej nieli zwyczajna krzypota -ie modzian ma chyba jak tajemnic, ktra go gnbi, pocza namawia Maka, aby raz jeszcze poprbowa wypyta, co by to mogo by. Mako zgodzi si bez wahania, jednak pomylawszy chwil, rzek: - A nuby tobie chtniej powiedzia ni mnie? Bo - lubi - to on ci przecie lubi, a to te widziaem, e jak si tam krcisz poizbie, to za tob oczyma wodzi. - Widzielicie? - zapytaa Jagienka. - Kiedy powiedziaem, e wodzi, to wodzi. Ajak ci dugo nie ma, to raz po raz na drzwi spoglda. Pytaj go ty. I na razie na tym stano. Jednake pokazao si, e Jagienka nie umie i nie mie. Dopiero gdy przyszo co do czego, zrozumiaa, e trzeba by jej mwi o Danusi i o mioci Zbyszka do nieboszczki - a te rzeczy nie chciay si jej przez usta przecisn. - Wycie chytrzejsi - rzeka do Maka - i rozum a dowiadczenie macie lepsze; wy mwcie, ja nie mog. Wic Mako rad nierad zabra si do rzeczy - i pewnego ranka, gdy Zbyszko zdawa si by nieco rzewiejszy ni zwykle, tak rozpocz z nim rozmow: - Powiada mi Hlawa, e godn wizk czubw pawich w Spychowie w podziemiu pooy. A w, nie odejmujc oczu od puapu, na ktry, lec na wznak, patrza - skin tylko gow na znak potwierdzenia. - No! Pan Jezus ci poszczci, bo przecie ina wojnie atwiej o ciurw ni o rycerzy... Knechtw moesz nabi, ilu chcesz - ale za rycerzem trzeba si nieraz dobrze oglda... Tak-e ci to sami leli pod miecz? - Pozywaem rnych kilkakro na udeptanziemi, a raz otoczyli mnie w bitwie - odrzek leniwie modzian. - I zdobycznego dobra do przywioze... - W czci knia Witold obdarzy. - Zawsze taki hojny? Zbyszko skin znw gow, widocznie nie majc ochoty do dalszej rozmowy. Ale Mako nie da za wygran i postanowi przystpi do rzeczy. - Powiedz mi tak szczerze - rzek. - Jake ju tam owymi czubami truchek nakry - musiao ci okrutnie uly?... Czek zawsze rad, gdy lub speni... Rade by? co? Zbyszko oderwa swe smutne oczy od puapu, zwrci je na Maka - i odpowiedzia jakby z pewnym zdziwieniem: - Nie. - Nie? Bje si Boga! Bo ja mylaem, e jak tam te dusze w niebie ucieszysz, to jubdzie i koniec. A modzian zamkn na chwil oczy jakby wzamyleniu i wreszcie odrzek: - Na nic wida zbawionym duszom krew ludzka. Nastaa chwila milczenia. - To po ce na t wojn chodzi? - zapyta wreszcie Mako. - Po co? - odpowiedzia z pewnym oywieniem Zbyszko - ja sam mylaem, e mi uly! sam mylaem, e i Danuk, i siebie uciesz... A potem ae mi si dziwno uczynio. Wyszedem z podziemia od tych truche i tak samo mi ciko byo jako i przedtem. Tak ci to wida jest, e na nic zbawionym duszom krew ludzka. - Musia ci to kto powiedzie, bo sam by tego nie wymyli. - Samem wymiarkowa z tego wanie, e mi si wiat nie wyda weselszy potem ni przedtem. Ksidz Kaleb tylko mi przytwierdzi. - Zabi nieprzyjaciela na wojnie nie grzech to aden, ba ! nawet chwalebna rzecz, a to przecie nieprzyjaciele naszego plemienia. - Ja te za grzech sobie tego nie mam i nie auj ich. - Jeno cigle Danuki? - Juci: jako j sobie wspomn, to mi al. Ale wola boska! Lepiej jej na dworcu niebieskim i - ju ja do tego przywyk. - To czemu si ze smutkw nie otrzchniesz? Czego ci trzeba? - Bo ja wiem... - Wypocznienia ci nie brak, a krzypota ci rycho popuci. Id do ani, wykp si, wypij agiewk miodu na poty - i hoc! - No i co? - I wnet wesooci nabierzesz. - A skd jej wezm? W sobie ci jej nie znajd, a poyczy mi jej - nikt nie poyczy. - Bo ty co skrywasz! Zbyszko ruszy ramionami. - Nie mam wesooci, ale nie mam te nic do skrywania. I powiedzia to tak szczerze, e Mako od razu przesta posdza go o tajemnic, a natomiast pocz si gadzi szerok doni po siwej czuprynie, jak mia zwyczaj czyni zawsze, gdy si nad czym mocno namyla, i w kocu rzek: - To ja ci powiem, czego ci brak: tobie si jedno skoczyo, a drugie si jeszcze nie zaczo - rozumiesz? - Nie bardzo, ale moe by! - odpowiedzia modzianek. I przecign si jak czowiek, ktrego ogarnia sen. Mako jednak by pewien, e odgad prawdziw przyczyn, i rad by ogromnie, albowiem przesta si zupenie niepokoi. Nabra tejeszcze wikszej ni przedtem ufnoci do wasnego rozumu i mwi sobie w duchu: "Nie dziwowa si ludziom, e si mnie radz!" A gdy po owej rozmowie wieczorem tego samego dnia przyjechaa Jagienka -jeszcze nim zdya zsi z konia, powiedzia jej,e wie, czego Zbyszkowi brakuje. Wic dziewczyna zsuna si w jednej chwili z sioda i nu dopytywa: - No co? czego? mwcie! - Ty wanie masz dla niego lekarstwo. - Ja? jakie? A on obj j wp i pocz szepta jej codo ucha, ale niedugo, gdy po chwili odskoczya od niego jak oparzona i ukrywszy midzy czaprakiem a wysokim siodem sponion twarz, zawoaa: - Idcie sobie! Nie cierpi was! - Jak mi Bg miy, tak prawd mwi - rzek, miejc si, Mako. ROZDZIA XLIII Stary Mako odgad dobrze, ale tylko w poowie. Zbyszkowi istotnie jedna cz ycia skoczya si cakowicie. Za kadym wspomnieniem byo mu Danusi al, ale sam przecie powiada, e lepiej jej musi by na dworcu niebieskim, ni byo na ksicym. Zy si ju z myl, e jej na wiecie nie ma, przywyk do niej i uwaa, e wcale nie mogo by inaczej. Swego czasu w Krakowie podziwia bardzo na szybach kocielnych wycite ze szka i pooprawianew ow postacie rnych witych panienek- barwne, przewiecajce w socu, a teraz wyobraa sobie tak samo Danusi. Widzia j niebiesk, przeroczyst, odwrcon bokiem, ze zoonymi rczkami,ze wzniesionymi oczyma i grajc na lutece, wrd rnych zbawionych Boych skrzypaczkw, ktrzy w niebie grywaj Matce Boskiej i Dziecitku. Nic ju w niej nie byo ziemskiego, a staa mu si duchemtak czystym i bezcielesnym, e gdy czasem wspomnia sobie, jak w lenym dworcu posugiwaa ksinie, miaa si, rozmawiaa, siadaa z innymi do stou - przejmowao go jakby zdziwienie, e to bymogo. Ju w czasie wyprawy, przy Witoldzie, gdy sprawy wojenne i bitwy pochaniay jego uwag, przesta tskni do swojej nieboszczki, tak jak tskni m do niewiasty, a myla tylko tak, jak myli pobony czowiek o swej patronce. W ten sposb mio jego, tracc stopniowo ziemskie pierwiastki, zmieniaa si coraz bardziej tylko w sodkie, tak bkitne jak wanie samo niebo, wspomnienie - i po prostu w cze nabon. Gdyby by czekiem wtego ciaa i gbszej myli, byby zosta mnichem - i wcichym yciu klasztornym byby przechowa jak wito owo niebieskie wspomnienie a do chwili, w ktrej duch z wizw cielesnych ulata w nieskoczone przestworza jak ptak z klatki. Ale jemu ledwie si zaczyna trzeci dziesitek lat - i sok z surowego wira w pici wyciska, i konia, cisnwszy udami, mg tchu pozbawi. By taki, jakimi byli wwczas powszechnie szlachta i wodykowie - ktrzyjeli nie marli w dziecistwie lub nie zostawali ksimi - to nie znajc granic ni miary w zapdach cielesnych i sile, albo puszczali si na zbj, rozpust i pijactwo - albo te, enic si modo, stawali, gdy wici wyszy na wojn, z dwudziestu czterema albo i wicej synami do dzikw si podobnymi. Ale on nie wiedzia, e by taki - tym bardziej e z pocztku chorza. Powoli jednak le ustawione ebra zrosy mu si, tworzc nieznaczn zaledwie z boku wynioso, ktra nie przeszkadzaa mu w niczym i ktr nie tylko pancerz, ale i zwyka szata moga cakowicie pokry. Znuenie mijao. Bujne, powe wosy obcite na znak aoby po Danusi odrosy mu znw do wp plecw. Wracaa mu dawna nadzwyczajna uroda. Gdy kilka lat temu w Krakowie szed na mier z rki kata, wyglda jak pachol z wielkiego rodu- a teraz sta si jeszcze pikniejszy, istnykrlewicz, podobien z barkw, z piersi, z ldwi i ramion do olbrzyma, z twarzy za do dziewicy. Moc i ycie kipiao w nim jak war w garnku - a spotnione czystoci i dugim wypoczynkiem chodzio mu po kociach jak pomi. On nie wiedzc, co to jest, myla, e wci chorzeje, i wylegiwa si w ou, rad, e Mako i Jagienka strzeg go, pilnuj i dogadzaj muwe wszystkim. Chwilami wydawao mu si, e mu jest tak dobrze jak w niebie, chwilami - zwaszcza gdy nie byo przy nimJagienki - e le, smutno, nieznonie. Braogo wwczas ziewanie, cigoty, gorczka, i zapowiada Makowi, e wrciwszy do zdrowia, pjdzie znw na koniec wiata, naNiemcw, na Tatarw - albo na inn podobn dzicz - byle zby ycia, ktre mu ciy okrutnie. A Mako, zamiast sprzeciwia si, kiwa gow, przywiadcza - ale tymczasem posya po Jagienk, za ktrej przyjazdem topniay zaraz w Zbyszku myli o nowych wyprawach wojennych, tak jak topniej niegi, gdy je wiosenne soce przygrzeje. Ona za przyjedaa skwapliwie i na wezwanie, i z wasnej woli - gdy pokochaa Zbyszka ze wszystkich si duszyiserca. Za czasw swego pobytu na dworze biskupim i ksicym w Pocku widywaa rycerzy rwnie piknych, rwnie sawnych z siy i mstwa, ktrzy nieraz klkali przedni, lubujc jej wierno do zgonu, ale tenby jej wybrany, tego ukochaa w zaraniu lat pierwsz mioci, a nieszczcia, przez jakie przeszed, wzmogy tylko jej kochanie do tego stopnia, e by jej milszym i stokro droszym nie tylko od wszystkich rycerzy, ale i od wszystkich ksit ziemi. Teraz, gdy przychodzc do zdrowia, stawa si z dnia na dzie cudniejszy, mio jej zmienia si niemal w zapamitanie i przesonia jej cay wiat. Nie przyznawaa si jednak do niej nawet sama przed sob, a przed Zbyszkiem taia j jak najstaranniej z obawy, aby ni znowu nie wzgardzi. Nawet z Makiem, o ile dawniej skora bya do zwierze, o tyle teraz staa si ostrona i milczca. Moga j tylko zdradzi troskliwo, jak okazywaa w pielgnowaniu Zbyszka, ale i tej troskliwoci staraa si inne nada pozory - i w tym celu tak pewnego razu ozwaa si przebiegle do Zbyszka: - Bo, e ci tam troch dogldam, to jeno zprzychylnoci dla Maka, a ty zara co pomyla? powiadaj! I niby poprawiajc wosy na czole, przysonia twarz doni i pocza pilnie patrze na niego przez palce, on za, zaskoczony niespodzianym pytaniem, zaczerwieni si jak panna i dopiero po niejakim czasie odrzek: - Nicem nie pomyla. Ty teraz inna. Nastaa znw chwila milczenia. - Inna? - zapytaa wreszcie dziewczyna jakim cichym i mikkim gosem. - No! pewnie, e inna. Ale ebym ci ju tak cakiem miaa nie cierpie, to tego te Boe nie daj! - Bg ci zapa i za to - odrzek Zbyszko. I odtd bywao im z sob dobrze, tylko jako niezrcznie i niesporo. Nieraz mogo si zdawa, e oboje o czym innym mwi, a o czym innym myl. Zapadao midzy nimi czste milczenie. Zbyszko, wylegujc si wci w ou, wodzi wedle sw Maka za ni oczyma, gdziekolwiek si ruszya, albowiem, chwilami zwaszcza, wydawaa mu si tak cudna, e si jej napatrzy nie mg. Bywao take, e spojrzenia ich spotykay si nagle, a wwczas poniy im si twarze i wypuka pier dziewczyny poruszaa si piesznym oddechem, i serce jej bio jakby w oczekiwaniu, czy czego nie usyszy, od czego stopnieje i rozpynie si w niej dusza. Ale Zbyszko milcza, albowiem straci do niej dawn miao i ba si j sposzy niebacznym sowem, i wbrew temu, co widziay jego oczy, sam w siebie wmawia, e ona mu tylko siostrzan przychylno gwoli Makowej przyjani okazuje. I raz pocz mwi o tym z Makiem. Stara si mwi niby spokojnie, a nawet obojtnie, i ani si spostrzeg, jak sowa jego staway si coraz podobniejsze do skargi przez p gorzkiej, przez p smutnej. Mako za wysucha cierpliwie wszystkiego, a w kocu rzek tylko jedno jedyne sowo: - Gupi! I wyszed z izby. Ale na oborze pocz zaciera rce i klepasi z wielkiej radoci po udach. "Ha! - mwi sobie - wtedy, kiedy ci tanio moga przyj, to i patrze na ni nie chcia, najedze si teraz strachu, kiedy gupi. Ja bd kasztel stawia, a ty si przez ten czas oblizuj. Nic ci nie rzek i bielma z oczu nie zdejm, choby ra goniej od wszystkich koni w Bogdacu. Gdzie wiry na zarzewiu le, tam i tak prdzej czy pniej pomi buchnie, aleja cinie bd na zarzewie dmucha, bo tak myl, e i nie trzeba". I nie tylko nie dmucha, ale si nawet Zbyszkowi sprzeciwia i drani go jako stary przechera, ktry rad igra z niedowiadczonym modziecem. Wic razu pewnego, gdy Zbyszko znw mu powtrzy,e chyba na jak dalek wypraw pjdzie, aby si nieznonego ywota pozby, rzek mu: - Pki goo mia pod nosem, tom tob rzdzi, ale teraz -twoja wola. Chcesz-li koniecznie swojemu jeno rozumowi dufa i i -to id. A Zbyszko a zerwa si ze zdziwienia i siad na ou. - Jak to? To ju si nawet i temu nie przeciwicie? - Co mam si przeciwia? al mi tylko okrutnie rodu, ktry by razem z tob zagin, ale i na to moe znajdzie si rada. - Jaka rada? - pyta niespokojnie Zbyszko. - Jaka? No! nie ma co gada, e roki mi godne s - ale te i mocy w kociach nie brak. Juci, Jagience patrzyby si modszy jakowy chop - ale em to jej nieboszczykowi ojcu by przyjacielem - to kto wie... - Bylicie jej ojcu przyjacielem - odrzek Zbyszko - ale dla mnie nigdycie nie mieli yczliwoci - nigdy, nigdy!... I przerwa, bosi mu pocza broda trz, a Mako rzek: - Ba! skoro koniecznie chcesz gin - to cmam robi? - Dobrze! rbcie, co chcecie -ja jeszcze dzi w wiat pojad! - Gupi! - powtrzy Mako. I znw wyszed z izby doglda chopw i bogdanieckich, i tych, ktrych poyczya zeZgorzelic i z Moczy dow Jagienka, aby pomagali w kopaniu rowu majcego otacza kasztel. Rozdzia XLIV Zbyszko nie speni wprawdzie swej grobyi nie wyjecha, ale za to po upywie jeszcze tygodnia zdrowie wrcio mu zupenie i nie mg ju duej wylegiwa si w ou. Mako powiedzia, e wypada si tak z sob w Zgorzelicach, it 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AAPc,p c,A,c-+:-4 F.im teraz pojecha do Zgorzelic i podzikowa Jagience za starunek, wic pewnego dnia, wypraywszy si dobrze w ani, postanowi jecha, nie zwczc. W tym celu kaza wydoby ze skrzyni pikne szaty, aby nimi zastpi zwyk odzie, ktr mia na sobie - a nastpnie zaj si trefieniem wosw. Bya to jednak czynno nieatwa i niemaa, a to nie tylko z powodu bujnoci Zbyszkowej czupryny, ktra z tyu spadaa mu jak grzywa a za opatki. Rycerze w yciu codziennym nosili wosy w ptlikach ksztatu grzyba, co miao i t dobr stron, e w czasie wypraw hem daleko mniej ich uwiera, natomiast na rozmaite uroczystoci, weselalub jadc w odwiedziny do domw, w ktrych byy panny, ukadali je w piknie poskrcane zwoje, ktre czsto smarowanobiakiem dla poysku i mocy. Tak to waniechcia utrefi si Zbyszko. Ale dwie niewiasty wezwane z czeladnej, nieprzywyke do takiej roboty, nie umiay sobie da rady. Wysche i wzburzone po ani wosy nie chciay si ukada i jeyy si jako le poszyta strzecha na chaupie. Nie pomogy ani zdobyczne na Fryzach grzebienie ozdobnie z bawolego rogu wyrobione, ani nawet zgrzebo, po ktre jedna z niewiast posza do stajni. Zbyszko pocz si w kocu niecierpliwi i gniewa - gdy wtem do izby wszed Mako w towarzystwie Jagienki, ktra przez ten czas niespodzianie nadjechaa. - Pochwalony Jezus Chrystus! - rzeka dziewczyna. - Na wieki wiekw! - odpowiedzia z rozpromienion twarz Zbyszko. - O, to dziwne! Bo mymy wanie chcieli do Zgorzelic jecha, a ty tu! I oczy rozbysy mu radoci, bo ju tak byo, i ilekro j zobaczy, tylekro czynio mu si w duszy tak jasno, jakby nawschd soca patrza. A Jagienka, ujrzawszy zakopotane baby z grzebieniami w rku, zgrzebo lece na awie wpodle Zbyszka i jego zwichrzon czupryn, pocza si mia. - Ej, wiecha te to, wiecha! - zawoaa, ukazujc spod koralowych ust cudne biae zby. - W konopiach by ci albo w sadzie winiowym na strach ptactwu postawi! On za zaspi si i rzek: - Chcielimy do Zgorzelic jecha, ale w Zgorzelicach nijak by ci byo gociowi uchybia, a tu moesz sobie ze mnie dworowa, ile chcesz, co, wiera, zawsze rada czynisz. - Ja rada to czyni? - zapytaa dziewczyna.- Ej, mocny Boe! To przyjechaam prosi was na wieczerz, a miej si nie z ciebie, jeno z tych bab, bo eby tak na mnie, wnet bym tu sobie daa rady. - Nie wskraaby i ty! - A Jakowi to niby kto to robi? - Jasiek ci brat - odpar Zbyszko. - Juci!... Lecz tu stary i dowiadczony Mako postanowi im przyj z pomoc. - Po domach - rzek - gdy po postrzyynachrycerskiemu pacholciu wosy odrosn, trefi mu je siostra, a w raym wieku onamowi; ale obyczaj te jest, e gdy rycerz siostry albo ony nie ma, to mu dziewki szlacheckie su, nawet i cakiem obce. - Zali istotnie jest taki obyczaj? - pytaa, spuszczajc oczy, Jagienka. - Nie tylko po dworach, lecz i po zamkach, ba! nawet na krlewskim dworze - odrzek Mako. Po czym zwrci si do niewiast: - Kiedycie do niczego, ruszajcie do czeladnej! - To niech mi te grzanej wody przynios - dodaa dziewczyna. Mako wyszed razem z niewiastami, niby dla pilnowania, aby w posudze nie byo marudztwa - i po chwili wysa grzan wod, ktr gdy zostawiono w izbie, modzizostali sami. Jagienka, zamoczywszy naprzd naczk, pocza ni zwila silnie wosy Zbyszkowe, gdy za przestay si wichrzy i opady ciarem wilgoci, wzia grzebie i siada na awie obok modzianka, aby zabra si do dalszej roboty. I tak siedzieli tu koo siebie, oboje nad miar liczni i nad miar w sobie rozkochani, ale stropieni i milczcy. Jagienka pocza wreszcie ukada jego zote wosy, a on czu blisko jej wzniesionych ramion, jej doni i dra od stp do gowy, hamujc si ca si woli, aby nie porwa jej wp i nie przycisn zewszystkich si do piersi. W ciszy sycha byo przyspieszone ich oddechy. - Moe ty chory? - spytaa po chwili dziewczyna. - Co ci jest? - Nic! - odpowiedzia mody rycerz. - Bo jako tak dychasz. - I ty dychasz... Znw zapada cisza. Policzki Jagienki zakwity jak re, czua bowiem, e Zbyszko oczu nie odrywa ani na chwil od jej twarzy, wic chcc zagada wasne zakopotanie, znw zapytaa: - Czego si tak patrzysz? - Wadzi ci? - Nie wadzi mi, jeno si pytam. - Jagienka? - Co... Zbyszko nabra w piersi powietrza, westchn, poruszy ustami, jakby zabierajc si do duszej rozmowy, ale wida nie starczyo mu jeszcze odwagi, bo tylko powtrzy znw: - Jagienka?... - Co? - Kiedy si boj co rzec... - Nie bj si. Prosta ja dziewczyna, nie aden smok. - Juci, nie smok! Ale e stryj Mako powiada, e ci chce bra!... - Bo chce, jeno nie dla siebie. I zamilka, jakby przestraszona wasnymi sowy. - Przemiy Bg! Jagu moja... A ty co na to,Jagu? - zawoa Zbyszko. Lecz jej niespodzianie oczy wezbray zami, liczne usta poczy drga, a gos sta si tak cichy, e Zbyszko ledwo mg dosysze, gdy rzeka: - Tatu i opat chcieli... a ja - to... ty wiesz!... Na te sowa rado buchna mu w sercu jak nagy pomie - wic porwa dziewczyn na rce, podnis j w gr jakpirko i pocz krzycze w zapamitaniu: - Jagu! Jagu! zoto ty moje! sonko ty moje - hej! hej!... I krzycza tak, e stary Mako, mylc, e stao si co niezwykego, wpad do izby. Dopiero, ujrzawszy Jagienk na rku Zbyszka, zdumia si, e wszystko poszo tak niespodziewanie prdko, i zawoa: - W imi Ojca i Syna! Miarkuj si, chopie! AZbyszko przypad do niego, postawi Jagienk na ziemi i oboje chcieli przyklkn, lecz nim zdoali to uczyni, chwyci ich stary w kociste ramiona i przycisn ze wszystkich si do piersi. - Pochwalony! - rzek. - Wiedziaem ci ja, e tak si skoczy, ale mi przecie rado! Boe wam bogosaw! Lej bdzie umiera...Dziewucha jako zoto najszczersze... Ku Bogu i ku ludziom! Prawdziwie! A niech ta ju bdzie, co chce, kiedym si takiej pociechy doczeka... Bg dowiadczy, ale i Bg pocieszy. Trzeba jecha do Zgorzelic, Jakowi oznajmi. Hej, eby stary Zych y!... i opat... Aleja wam za obu strzymam, bo eby tak prawd rzec, to was tak oboje miuj, e i wstyd gada. I chocia mia w piersi serce hartowne, wzruszy si tak, e a cisno go co w gardle, wic ucaowa jeszcze Zbyszka, a potem w oba policzki Jagienk i wykrztusiwszy na wp przez zy: "Mid, nie dziewczyna!" - poszed do stajen, aby kaza konie kulbaczy. Wyszedszy, zatoczy si z radoci na dziewanny, ktre rosy przed domem, i pocz spoglda na ich ciemne krgi otoczone tymi limi, zupenie jak czowiek pijany. - Ano! Kupa was - rzek - ale da Bg, Gradw Bogdanieckich bdzie wicej. Po czym, idc ku stajni, j znw mrucze i wylicza: - Bogdaniec, opatowe majtki, Spychw, Moczydoy... Bg zawsze wie, do czego prowadzi, a przyjdzie czas na starego Wilka, toby i Brzozow warto kupi... ki godne!... Tymczasem Jagienka i Zbyszko wyszli takeprzed dom, radoni, szczliwi Janiejcy jak soce. - Stryjku! - ozwa si z dala Zbyszko. A on zwrci si ku nim, otworzy rce i pocz woa jak w lesie: - Hop! hop! By-waj-cie!! Rozdzia XLV Oni mieszkali w Moczydoach, a stary Mako wznosi dla nich kasztel w Bogdacu.Wznosi mozolnie, gdy chcia, eby odsadybyy z kamienia na wapno, a czatownia z cegy, o ktr trudno byo w okolicy. W pierwszym roku wykopa rowy, co przyszo do atwo, albowiem wzgrze, na ktrym mia stan kasztel, byo niegdy okopane, moe za czasw jeszcze pogaskich, naleao wic tylko oczyci owe wdoy z drzew i z gogowych gszczw, ktrymi zarosy, a nastpnie umocni je i pogbi naleycie. Przy pogbianiu dokopano si te obfitego rda, ktre w niedugim czasie napeniofos tak, e musia Mako obmyla ujcie dla zbytku wody. Potem na wale wznis czstok i pocz zgromadza budulec na ciany zameczku, bale dbowe tak grube, e trzech chopw jednego obj nie mogo, i modrzewiowe, nie gnijce ni pod glinian polep, ni pod przykryciem z darniny. Do wznoszenia tych cian zabra si pomimo staej pomocy chopw ze Zgorzelic i Moczydow dopiero po roku, ale zabra si tym gorliwiej dlatego, e przedtem jeszcze Ja-gienka powia blinita. Niebo otworzyo si wwczas przed starym rycerzem, mia ju bowiem dla kogo pracowa, zabiega i wiedzia, e rd Gradw nie zaginie, a Tpa Podkowa nieraz jeszcze ubroczy si we krwi nieprzyjacielskiej. Bliniakom dano imiona: Mako i Jako. "Chopy - mwi stary - na schwa, tak e w caym Krlestwie nie masz podobnych, a przecie jeszcze nie wieczr". I ukocha ichod razu wielk mioci, a za Jagienk wiata nie widzia. Kto mu j w oczy sawi, ten wszystko mg u niego uzyska. Zazdroszczono jej jednak Zbyszkowi szczerze i sawiono j nie tylko dla korzyci, gdy istotnie janiaa ona w okolicy niby kwiat najpikniejszy ze wszystkich na ce. Przyniosa mowi wielkie wiano, ale i wicej ni wiano, bo wielkie kochanie i urod olniewajc oczy ludzkie, i dworno, i dzielno tak, e niejeden rycerz mgby si ni pochlubi. Nic to dla niej byo w kilka dni po poogu do gospodarstwa wsta, a potem z mem na owy jecha albo konno z Moczydow do Bogdaca rano skoczy i przed poudniem do Jaka i Maka wrci. Kochaj tedy jak renic oka m, kocha stary Mako, kochaa czelad, dla ktrej ludzkie miaa serce, a w Krzeni, gdy w niedziel wchodzia do kocioa, wita j szmer podziwu i uwielbienia. Dawniejszy jej zalotnik, grony Cztan z Rogowa, eniaty z crk kmiec, ktry po mszy pija w karczmie ze starym Wilkiem z Brzozowej, mawia, podpiwszy, do niego: "Szczerbilimy si o ni nieraz z waszym synem i chcielimy j bra, ale to tak wanie byo, jakby po miesic na niebie siga". Inni za gono wyznawali, e takiej chybaby na dworze krlewskim w Krakowie szuka. Bo obok bogactwa, urody i dwornoci czczono take niezmiernie jej czerstwo i si. I by o tym jeden gos, e "to dopiero niewiasta, co niedwiedzia oszczepem w boru podeprze, a orzechw nie potrzebuje gry, jeno je na awie uoy i z naga przysidzie, to ci si wszystkie tak pokrusz, jakoby je myskim kamieniem przycisn". Tak to jsawiono i w parafialnej Krzeni, i po ssiednich wsiach, a nawet w wojewdzkimSieradzu. Jednake, zazdroszczc Zbyszkowi z Bogdaca, nie dziwiono si zbytecznie, e j dosta, albowiem opromienia i jego taka chwaa wojenna, jakiej nikt w okolicy nie mia. Modzi wodykowie i szlachta prawili sobie wzajem cae opowieci o Niemcach, ktrych "nauszczy" w bitwach pod wodzWitolda i w pojedynk, na udeptanej ziemi. Mwiono, e aden mu si nigdy nie odj, e w Malborgu dwunastu ich zbi z koni, midzy nimi brata mistrzowego Ulryka, wreszcie, e nawet z krakowskimi rycerzami mg si potyka i e sam niezwyciony Zawisza Czarny by mu yczliwym przyjacielem. Niektrzy nie chcieli tak nadzwyczajnym klechdaniom wierzy, ale i ci jednak, gdy bya mowa o tym, kogo by okolica wybraa,gdyby polskim rycerzom przyszo z obcymi i w zawd, mwili: "Juci, Zbyszka" - a potem dopiero wochatego Cztana z Rogowaiinnych miejscowych osikw, ktrym pod wzgldem wiczenia rycerskiego daleko byo do modego dziedzica z Bogdaca. Wielka zamono jednaa mu na rwni ze saw szacunek ludzki. Bo e za Jagienk wzi Moczy doy i wielk majtno opatow, to nie bya jego zasuga, ale on ju przedtem mia Spy-chw wraz z ogromnymi skarbami zgromadzonymi przez Juranda, a prcz tego szeptali sobie ludzie,e samych upw zdobytych i wzitych przez rycerzy z Bogdaca w zbrojach, koniach, szatach, klejnotach wstrzymaoby na trzy albo i cztery dobre wsie. Widziano wic w tym jak szczegln ask Bo nad rodem Gradw herbu Tpa Podkowa, ktry do niedawna podupady, take prcz pustego Bogdaca nic nie mia, wyrasta teraz nad wszystkie inne w okolicy. "Przecie w Bogdacu ostao po pogorzeli jeno garbate domisko - mwili starzy ludzie - i sam majtno z braku rk roboczych musieli krewnemu zastawi, a teraz kasztel wznosz". I podziw by wielki, ale e towarzyszyo mu oglne, instynktowne poczucie, e cay nard idzie take niepowstrzymanym pdem do jakiegoniezmiernego dorobku i e z woli Boej taki ma by wanie porzdek rzeczy, wic nie byo w tym podziwie zej zawici. Owszem,chepia si okolica i bya dumna z tych rycerzy z Bogdaca. Byli oni jakby oczywistym dowodem, do czego moe doprowadzi szlachcica krzepkie rami w poczeniu z mnym sercem i rycersk podliwoci przygd. Niejeden te na ich widok uczuwa, e mu za ciasno w domowych pieleszach, w rodzimych granicach, i e o cian s we wraej mocywielkie bogactwa i obszerne ziemie, ktre mona zdoby z niezmiern dla siebie i dla Krlestwa korzyci. A w nadmiar si, ktry odczuway rody, rozpiera ca spoeczno, tak i bya jakby war, ktry musi z naczynia wykipie. Mogli mdrzy panowie krakowscy i miujcy pokj krl hamowa te siy do czasu i odkada wojnz odwiecznym wrogiem na dugie lata, ale adna moc ludzka me moga przytumi ich cakowicie ani te powstrzyma tego pdu, ktrym idzie ku wielkoci dusza powszechna. Rozdzia XLVI Doy Mako szczliwych dni ywota. Nieraz mawia te ssiadom, e wicej dosta, nili sam si spodziewa. Nawet staro ubielia mu tylko wos na gowie i brodzie, ale nie odja mu dotychczas ni si, ni zdrowia. Serce mia pene tak wielkiej wesooci, jakiej dotychczas nie zazna. Surowa niegdy jego twarz stawaasi coraz wicej dobroduszn, a oczy miay si do ludzi dobrym umiechem. W duszy mia przekonanie, e wszystko zo skoczyo si na zawsze i e adna troska,adna niedola nie zmci ju pyncych tak spokojnie jak jasny strumie dni ycia. Do staroci wojowa, na staro gospodarzy i majtno dla "wnkw" powiksza - to byo przecie jego najwiksze pragnienie wewszystkich czasach, a oto wanie wszystko spenio mu si doskonale. Gospodarka sza jak z patka. Bory byy znacznie wycite; wykarczowane i obsiane nowocie zieleniy si co wiosna runi zb rozmaitych; mnoy si dobytek; na kach byo czterdzieci wierzop ze rebity, ktre stary szlachcic codziennie oglda; stada baranw i byda pasy si po ugorachi zagaj ach; Bogdaniec zmieni si cakowicie: z opustoszaej osady czyni si wsi ludn i zamon, a kto si do niego zblia, tego oczy olniewaa widna z dala czatownia i nie poczerniae jeszcze ciany kasztelu, byszczce zotem w socu, a purpur zorzy wieczorem. Wic radowa si stary Mako w sercu dobytkiem, gospodarstwem, pomyln dol -i nie przeczy, gdy ludzie mwili, e ma szczsn rk. W rok po blinitach przyszed znowu na wiat chopak, ktregoJagienka, na cze i dla pamici swego rodzica, nazwaa Zychem. Mako przyj go z radoci i nie zatroszczy si tym bynajmniej, e gdyby tak miao pj dalej,majtno z takim trudem i zabiegliwoci zebrana musiaaby si rozdrobni: "Bo co my mieli? - mwi o tym pewnego razu do Zbyszka. - Nic! a przecie Bg przysporzy. Stary Pakosz z Sulisawic - mwi -ma jedn wie, synw za dwudziestu dwch, aprzecie godem nie przymieraj. Mao to jest ziem w Krlestwie i na Litwie? Mao to wsi i zamkw w psubrackich rkach Krzyakw? Hej! nu-by tak Pan Jezus zdarzy! Byoby godne pomieszczenie, bo tam zamki cae z cegy czerwonej, z ktrych by kasztelanie nasz miociwy krl poczyni". I bya to rzecz godna uwagi, e Zakon sta przecie na szczycie potgi, e bogactwy, si, mnogoci wiczonych wojsk wszystkie zachodnie krlestwa przewysza, a jednak ten stary rycerz myla o zamkach krzyackich jako o przyszych siedzibach dla swoich wnukw. I wielu zapewne tak samo mylao w Krlestwie Jagieowym, nie tylko dlatego, e to byy stare polskie ziemie, na ktrych Zakon siedzia, ale i w poczuciu tej siy potnej, ktra burzc si w piersiach w Zgorzelicach, it 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AAPc.f =.y c/ &c/4#/9&0narodu, szukaa na wszystkie strony ujcia. W czwartym dopiero roku, liczc od maestwa Zbyszka, stan kasztel, a i toz pomoc rk roboczych nie tylko miejscowych, zgorzelickich, moczydowskich, lecz i ssiedzkich, a szczeglnie starego Wilka z Brzozowej, ktry zostawszy sam po mierci syna na wiecie, zaprzyjani si bardzo z Makiem, a potem zwrci serce ku Zbyszkowi i Jagience. Mako przyozdobi komnaty upami z wojen, ktre albo sami ze Zbyszkiem wzili, albo po Jurandzie ze Spychowa odziedziczyli, przyda do tego dostatki po opacie i to, co Jagienka z domu wywioza, okna szklane sprowadzi z Sieradza - i wspania urzdzi siedzib. Zbyszko z on i dziemi przenis si jednak do kasztelu w pitym dopiero roku, gdy ju i inne budowy, jak oto; stajnie, obory, kuchnie i anie, byy ukoczone, a z nimi razem i sklepy podziemne, ktre stawi stary na kamie i wapno, aby za trwao miay niepoyt. Sam si jednak do zamku nie przenis; wola zosta w starym domostwie, a na wszelkie proby Zbyszka i Jagienki odpowiada odmownie, wtaki sposb myl swoj wyuszczajc: - Tu ju zamr, gdziem si urodzi. Widzicie, za czasw wojny Grzymalitw z Naczami spalon by do cna Bogdaniec - wszystkie budynki, wszystkie chaupy - ba! poty nawet, jeno to domo-sko ostao. Ludzie gadali, e dla zbytku mchw na dachu nie chciao gorze - ale ja myl, e bya w tym i aska Boa - i wola, abymy tu wrcili i std znowu wyroli. Za czasw naszej wojaczki biadaem ja nieraz, e nie mamy do czego wraca, alem nie cakiem susznie tak mwi, bo, wiera, nie byo na czym gospodarzy i co do gby woy, alebyo si gdzie schroni. Wy modzi to co innego, aleja tak ju myl, e skoro nas w stary dom nie poniecha - to i mnie nie godzi si go poniecha. I zosta. Lubi jednake przychodzi do zameczku, aby oglda jego wielko i wspaniao w porwnaniu z dawn siedzib, a zarazem patrze na Zbyszka, naJagienk i na "wnkw". Wszystko, co tam widzia, byo w znacznej czci jego dzieem, a jednak przejmowao go ono dum i podziwem. Przyjeda czasem do niego stary Wilk, aby z nim "ugwarzy" przy ognisku, albo te on sam odwiedza gow tyme zamiarze w Brzozowej, wic raz tak mu swoje myli o tych "nowych porzdkach" wypowiedzia: - Wiecie! Ae mi czasem cudnie. Bo przecie wiadomo, e Zbyszko i w Krakowie na zamku u krla bywa (ba! mao mu tam gowy nie ucili!), i na Mazowszu, i w Malborgu, i u ksicia Janusza, a Jagienka te si w dostatku chowaa, ale przecie wasnego kasztelu nie mieli... Ale teraz to tak, jakby nigdy inaczej nie ywili... Chodz,mwi wam, po komnatach, chodz, chodz - i subie rozkazania daj, a jak si zmcz, to sobie siedn. Prawy kasztelan i kasztelanowa! Maj ci te komnat, w ktrej z sotysami, z karbowymi i czeladziobiaduj, a w niej awy, dla niego i dla niejwysze - inni za poniej siedz i czekaj, pki pastwo godnie mis nie nao. Taki todworski obyczaj, ae czek musi sobie przypomina, e to nie adne wielkie pastwo, jeno bratanek i bratankowa, ktrzy po rku starego boka-j, na pierwszym miejscu sadz i dobrodziejem swoim zowi. -Dlatego im te Pan Jezus bogosawi - zauway stary Wilk. Za czym, pokiwawszy smutnie gow, popimiodu, poruszy elaznym pogrzebaczem gownie w ognisku i rzek: - A mojemu chopu si sczezo! - Wola boska. - Ano! Starsi, ktrych byo piciu, przedtemdawno polegli. Przecie wiecie. Juci, wola boska. Ale ten by ze wszystkich najtszy.Prawy Wilk i gdyby nie by leg, toby dzi te moe na wasnym zamku siedzia. - Wolej by by Cztan poleg. - Co ta Cztan! Niby to kamienie myskie naplecy bierze, a ile to razy mj go poszczerbi! Mj mia wiczenie rycerskie,a Cztana teraz ona po pysku pierze, bo cho jest chop mocarny, ale gupi. - Hej! jako podogonie! - przywiadczy Mako. I przy sposobnoci wynosi pod niebo nie tylko wiczenie rycerskie, ale i rozum Zbyszka, e to w Malborgu z najprzedniejszymi rycerzami goni na ostre, "a z ksity to ci wam tak bdzie gada, jakoby orzechy gryz". Chwali te jego porzdek w gowie i zabiegliwo w gospodarce, bez ktrej prdko by kasztel majtno zjad. Nie chcc jednak, by stary Wilk myla, e co podobnego im moe grozi, koczy przyciszonym gosem: - No z aski Boga jest ta wszelkiego dobra dosy, wicej ni ludzie wiedz, ale nie mwcie o tym nikomu. Ludzie jednak domylali si, wiedzieli i opowiadali sobie a do przesady zwaszcza o bogactwach, ktre Bogdanieccy mieli wywie ze Spychowa. Mwiono, e pienidze solwkami wozili z Mazowsza. Wygodzi te raz Mako poyczk kilkunastu grzywien monym dziedzicom na Koniecpolu, co do ostatka utwierdzio okolic w mniemaniu o jego "skarbach". Z tego powodu roso znaczenie Bogdanieckich,rs szacunek ludzki i goci nigdy nie brako w kasztelu, na co Mako, cho oszczdny, nie patrza niechtnym okiem, gdy wiedzia, e i to sawy rodowi przymnaa. Szczeglnie chrzciny byway sute, a raz narok, po Matce Boskiej Zielnej, wyprawia Zbyszko wielk uczt dla ssiedztwa, na ktr i szlachcianki przyjeday patrze na wiczenia rycerskie, sucha gdkw i plsa z modymi rycerzami przy smolnych pochodniach a do rana. Wtedy to pas oczyi radowa si w sercu stary Mako widokiem Zbyszka i Jagienki, tak wygldali dwornie i pasko. Zbyszko zmnia, rozrs si, a cho przy potnej i wyniosej postawie twarz jego wydawaa si zawsze zbyt moda, jednake gdy bujnywos opi przepask z purpury, przybra si w wietn, naszyt srebrnymi i zotyminimi szat, to nie tylko Mako, ale i niejeden szlachcic mwi sobie w duszy: "Boga mi! icie ksi jakowe na zamku swoim siedzce". A przed Jagienk przyklkali nieraz rycerze znajcy zachodniobyczaj, proszc, by chciaa im by dam ich myli - taki bi od niej blask zdrowia, modoci, siy i urody. Sam stary dziedzic na Koniecpolu, ktry by wojewod sieradzkim, zdumiewa si jej widokiem i z zorz porann, a nawet i z sonkiem j porwnywa, "ktre wiatu jasno daje, anawet i stare koci ywsz gorcoci napenia". Rozdzia XLVII Jednake w pitym roku, gdy ad by wprowadze we wszystkich wsiach nadzwyczajny, gdy nad skoczon czatowni powiewaa ju od kilku miesicy chorgiew z Tp Podkow, a Jagienka powia szczliwie czwartego syna, ktrego nazwano Jurandem - tak rzek raz stary Mako do Zbyszka: - Wszystko si darzy i gdyby Pan Jezus jeszcze jedno zdarzy szczliwie - tobym ju umar spokojny. A Zbyszko popatrza na pytajcym wzrokiem i po chwili zapyta: - Chyba o wojnie z Krzyaki mwicie, bo czeg by wam wicej trzeba? - To ci rzek, com drzewiej mwi - odpowiedzia Mako -e pki mistrz Konrad ywie, wojny nie bdzie. - Albo to mu wiecznie y? - Ale i mnie niewiecznie i dlatego o czym innym myl. - A za o czym? - Ii! lepiej nie zapowiada. Tymczasem si do Spychowa wybieram, a moe zdarzy si iksit na Pocku i na Czersku odwiedzi. Zbyszka nie zdziwia zbytnio ta zapowied, albowiem w cigu ostatnich lat kilkakrotnie stary Mako wyjeda do Spychowa, wic tylko zapyta: - Dugo zabawicie? - Duej ni zwykle, bo si w Pocku zatrzymam. Jako w tydzie pniej wyjecha Mako, wziwszy ze sob kilka wozw i zbroj dobr, "na wypadek, jeli si przyjdzie w szrankach potyka". Na odjezdnym zapowiedzia, e moe zabawi duej ni zwykle, i istotnie zabawi duej, gdy przez p roku nie byo o nim adnej wieci. Zbyszko pocz si niepokoi i w kocu wyprawi umylnego do Spychowa, ale w spotka Maka za Sieradzem i wrci z nim razem. Stary rycerz wrci jaki chmurny, ale wypytawszy dokadnie Zbyszka o wszystko,co si podczas jego niebytnoci dziao - i za-spokojon, e wszystko szo dobrze, rozpogodzi si nieco - i pierwszy zacz mwi o swej wyprawie. - Wiesz, e byem w Malborgu - rzek. - W Malborgu? - A gdzie by indziej? Zbyszko popatrza na niego przez chwil zdumionymi oczyma, po czym uderzy si nagle doni po udzie i rzek: - O prze Bg! A ja na mier zapomniaem. - Wolno byo tobie zapomnie, bo lubw dopeni -odrzek Mako - ale nie daj Bg, abym ja przysidze i czci wasnej umkn. Nie nasz to obyczaj, aby czego zaniecha - i tak mi dopom wity Krzy, jako pki mi tchu w nozdrzach, pty ja go nie zaniecham. Tu zmierzcha twarz Maka i staa si tak gron i zawzit, jako j Zbyszko widywatylko za dawnych lat u Witolda i Skirwoiy,gdy miao przyj do bitwy z Krzyaki. - No i co? - zapyta. - Odj si wam? - Nie odejmowa si, bo mi nie stan. - Czemu za? - Komturem wielkim zosta. - Kuno Lichtenstein komturem ci wielkim zosta? - Ba! Moe go i wielkim mistrzem obior. Kto go wie! Ale on ju i teraz z ksity sirwnym by mniema. Mwi, e wszystkim rzdzi i e wszystkie sprawy Zakonu na jego gowie, a mistrz nic bez niego nie poczyna. Gdzie ci tam taki stanie na udeptan ziemi! Na miech ludzki jeno zarobisz. - Wymieli was? - zapyta Zbyszko, ktremu oczy zaiskrzyy si nagle gniewem.- miaa si ksina Aleksandra w Pocku: "Jede, powiada, i cesarza rzymskiego pozwdj! Jemu, powiada (niby Lichtensteinowi), jako wiemy, przysali take pozwy i Zawisza Czarny, i Powaa, i Paszko z Biskupic, a te nawet takim mom nie odkaza nic, bo nie moe. Przecie nie serca mu brak, jeno e jest zakonnik i e, prawi, urzd ma tak znacznyigodny, e mu te rzeczy nie w gowie - i e wicej by czci uchybi, przyjmujc nili na pozwy nie zwaajc". Tak ci to pani mwia. - A wy co na to? - Zafrasowaem si okrutnie, ale rzekem, e i tak do Malborga musz jecha, abym mg powiedzie Bogu i ludziom: "Co byo wmojej mocy - tom uczyni". Prosiem tedy pani, eby mi obmylia jakowe poselstwo i daa pisanie do Malborga, bom wiedzia, e inaczej gowy z tego wilczego gniazda nie wywioz. W duszy za mylaem tak: "Juci nie chcia wyznaczy zroku ni Zawiszy, ni Powale, ni Paszkowi, ale jeli go wobec samego mistrza, wszystkich komturw i goci za gb porw, a wsy i brod mu wyszarpn - to przecie stanie". - Bogdaje was! - zawoa z zapaem Zbyszko. - Co? - rzek stary rycerz, - Na wszystko jest rada, byle gow na karku mie. Ale tuPan Jezus aski umkn, bom go w Malborgu nie zasta. Powiedzieli, e do Witolda w posy pojecha. Nie wiedziaem wtedy, co czyni: czeka czy za nim jecha.Baem si rozmin. Ale em to z mistrzem i wielkim szatnym mia z dawnych czasw znajomo - spuciem im si z tajemnicy, dlacze-gom przyjecha, oni za zakrzyknli,e to nie moe by. - Czemu? - Skro tej samej przyczyny, ktr ksinana Pocku wyuszczya. I mistrz przy tym rzek: "Co by o mnie myla, gdybym ja kademu rycerzowi z Mazowsza albo z Polski stawa?" No - i praw by, bo dawno by go ju na wiecie nie byo. Cudowali si tedy obaj z szatnym - i opowiedzieli to przystole na wieczerzy. To ci mwi. jakoby w ul dmuchn! A szczeglnie midzy gomi podniosa si ich zaraz kupa: "Kuno -krzyczeli - nie moe, ale my moem!" Wybraem sobie tedy trzech, chcc si z nimi po kolei potyka, ale mistrz po wielkichprobach pozwoli jeno z jednym, ktremu na przezwisko byo te Lichtenstein i ktryby Kuna krewny. - No i co? - zakrzykn Zbyszko. - Ano, juci przywiozem jego blachy, ale tak cakiem popkane, e i jednej grzywny nikt za nie nie da. - Bjcie si Boga, tocie przysig spenili! - Zrazu byem rad, bom i sam tak mniema,ale potem pomylaem: "Nie! - to nie to samo!" I teraz spokoju nijakiego nie mam, bo nu to nie to samo! Lecz Zbyszko pocz go pociesza. - Mnie te znacie, e w takich rzeczach ni sobie, ni komu nie folguj, ale gdyby mi si tak przygodzio, to miabym dosy. I to wam mwi, e najwiksi rycerze w Krakowie mi w tym przywiadcz. Sam Zawisza, ktry na czci rycerskiej najlepiej si zna, pewnie nie co innego powie. - Tak mwisz? - zapyta Mako. - Pomylcie jeno: oni sawni w caym wiecie - i pozwali go te, a aden nie sprawi nawet i tyle, ile wycie sprawili. lubowalicie mier Lichtensteinowi - i przecie Lichtensteinacie zarnli. - Moe - rzek stary rycerz. A Zbyszko, ktry by ciekaw spraw rycerskich, zapyta: - Nue! mwcie: mody by czy stary? i jake byo: z konia czy piecht? - Byo mu ze trzydzieci pi rokw i brodmia do pasa, a byo z konia. Bg mi pomg, e go kopi zmacaem, ale potem przyszo do mieczw. To tak, mwi ci, krew mu z gby buchaa, e caa broda bya jakoby jeden sopel. - A narzekalicie nieraz, e si starzejecie?- Bo jak na ko sid alboli si na ziemi rozkracz, to si trzymam krzepko, ale juna siodo we zbroi caej nie skocz. - Ale i Kuno nie byby si wam odj. Stary machn pogardliwie rk na znak, e z Kunonem byoby mu poszo znacznie atwiej -po czym poszli oglda zdobyczne "blachy", ktre Mako zabra tylko na znakzwycistwa, bo zreszt byy zbyt potrzaskane i dlatego bez wartoci. Tylko nabiodrza i nagolenniki byy nietknite i roboty bardzo przedniej. - Wolabym wszelako, eby to byy Kunona - mwi pospnie Mako. Na co Zbyszko: - Wie Pan Bg, co lepiej. Kunona, jeli mistrzem zostanie, to ju nie dostaniecie, chybaby w jakowej wielkiej bitwie. - Nastawiaem ci ja ucha, co ludzie mwi - odrzek Mako. -Jedni tedy gadaj, e po Kondracie bdzie Kuno, a drudzy, e brat Kondratowy, Ulryk. - Wolabym, eby by Ulryk - rzek Zbyszko. - I ja, a wiesz dlaczego? Kuno rozum ma wikszy i chytrzejszy, a Ulryk zapalczywszy. Prawy to jest rycerz, ktrenczci dochowuje, ale do wojny z nami a dry. Powiadaj te, e byle mistrzem osta, to przyjdzie wnet taka nawanica, jakiej na wiecie nie bywao. A na Kondrataomdlaoci pono ju czsto przychodz. Razgo zamroczyo i przy mnie. Hej! moe doczekamy. - Daj to Bg! A s jakie nowe niezgody z Krlestwem? - S stare i nowe. Krzyak zawsze Krzyakiem. Chocia wie, e mocniejszy i e z tob le zadrze, bdzie ci na twoje dyba, bo inaczej nie moe. - Przecie oni myl, e Zakon od wszystkichkrlestw mocniejszy. - Nie wszyscy, ale wielu, a midzy nimi i Ulryk. Bo w rzeczy, potga to jest okrutna. - A pamitacie, co mwi Zyndram z Maszkowic? - Pamitam i tam z kadym rokiem gorzej. Brat brata tak nie przyjmie jako mnie tam przyjmowali, gdy aden Krzyak nie poglda. Maj ich tam wszyscy dosy. - To i niedugo czeka! - Niedugo albo i dugo - rzek Mako. I pochwili zastanowienia doda: - A tymczasem trza harowa - i majtnoci przysparza, aby godnie w pole wystpi. Rozdzia XLVIII Mistrz Konrad zmar jednak dopiero w rok pniej. Jako ze Zgorzelic, brat Jagienki, ktry pierwszy usysza w Sieradzu nowini o jego mierci, i o obiorze Ulryka von Jungingen, pierwszy te przywiz j do Bogdaca, w ktrym zarwno jak i we wszystkich szlacheckich siedzibach wstrzsna ona do gbi dusze i serca. "Nastaj czasy, jakich dotychczas nie byo" -rzek uroczycie stary Mako, a Jagienka przyprowadzia w pierwszej chwili wszystkie dzieci przed Zbyszka i sama pocza si z nim egna, jakby ju nazajutrz mia wyruszy. Mako i Zbyszko wiedzieli wprawdzie, e wojna nie rozpala si tak od razu jak ogie w kominie, niemniej jednak wierzyli, e do niej przyjdzie -i poczli si gotowa. Wybierali konie, zbroje, wiczyli w wojennym rzemiole giermkw, czelad, sotysw ze wsi, siedzcych na niemieckim prawie, ktrzy obowizani byli konno stawa na wypraw - i ubosz szlacht - wodykw -ci bowiem radzi garnli si do moniejszych. A to samo czyniono i po wszystkich innych dworach, wszdy biy moty w kuniach, wszdy czyszczono stare pancerze, nacierano stopionym w sahanach sadem uki i rzemienie, kowanowozy, czyniono zapasy spyy w krupach i wdzonym misiwie. Przy kocioach w niedziele i wita wypytywano o nowiny i smucono si, gdy przychodziy pokojowe, albowiem kady nosi w duszy gbokie poczucie, e raz trzeba skoczy z tym strasznym wrogiem caego plemienia i e c si w piersiach w Zgorzelicach, it 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AAPic0jc0#c0,c0 ;G0P?0nie zakwitnie w potdze, w spokoju i pracy Krlestwo, pki wedle sw witej Brygidy, nie bd wyamane Krzyakom zby i nie bdzie odcita im prawa rka. W Krzeni za szczeglnie otaczano Maka iZbyszka, jako ludzi znajcych Zakon i wiadomych wojny z Niemcami. Wypytywanosi ich nie tylko o nowiny, ale i sposoby na Niemcw: jak najlepiej w nich bi, jak majzwyczaj si potyka, w czym od Polakw wysi, a w czym nisi i czy po skruszeniu kopii atwiej na nich zbroje ama toporemczyli te mieczem. Oni za byli istotnie tych rzeczy wiadomi, wic suchano ich z wielk uwag, tym bardziej e byo przekonanie powszechne, e wojna to nie bdzie atwa, e przyjdzie si mierzy z najprzedniejszym rycerstwem wszelkich krajw i nie poprzestawa na tym, e tu i owdzie pokoacze si nieprzyjaciela, jeno uczyni to rzetelnie do "cna" albo te zgin z kretesem. Mwili tedy midzy sobwodykowie: "Skoro trzeba, to trzeba - ich mier albo nasza". I pokoleniu, ktre w duszach nosiopoczucie przyszej wielkoci, nie odbieraoto ochoty, owszem! rosa ona z kad godzin i dniem, ale przystpowano do dziea bez prnej chwalby i chepliwoci, a raczej z pewnym zawzitym skupieniem i z gotow na mier powag. - Nam alibo immier pisana. Ale tymczasem czas upywa i duy si, a wojny nie byo. Mwiono wprawdzie o niezgodach midzy krlem Wadysawem a Zakonem - i jeszcze o ziemi dobrzyskiej, cho bya ju przed laty wykupiona, i o sporach nadgranicznych, o jakowym Drezdenku, o ktrym wielu po raz pierwszyw yciu syszao, a o ktre spieray si jakoby obie strony, ale wojny nie byo. Niektrzy poczli nawet ju wtpi, czy bdzie, bo przecie spory byway zawsze, ale koczyo si zwykle na zjazdach, ukadach i wysyaniu poselstw. Ow rozesza si wie, e i teraz przyjechali jacy posowie krzyaccy do Krakowa, a polscy udali si do Malborga. Poczto mwio porednictwie krlw czeskiego i wgierskiego, a nawet samego papiea. Z dala od Krakowa nie wiedziano niczego dokadnie, wic rozmaite, a czsto dziwaczne i niepodobne chodziy midzy ludmi suchy, ale wojny nie byo. W kocu i sam Mako, za ktrego pamici niemao przeszo grb wojennych i ukadw - nie wiedzia, co o wszystkim myle, i wybra si do Krakowa, aby jakiej pewniejszej wieci zasign. Zabawi tam niedugo, bo szstego tygodniaby ju z powrotem - i wrci z twarz wielce wyjanion. Gdy za w Krzeni otoczya go jak zwykle ciekawa nowin szlachta, na liczne pytania odpowiedzia im pytaniem: - A groty u kopij i topory macie wyostrzone? - Albo co? Nue! Na rany boskie! Jakie nowiny? Kogocie widzieli? - woano ze wszystkich stron. - Kogo widziaem? Zyndrama z Maszkowic! A jakie nowiny? Takie, e pono wraz konie sioda przyjdzie. - Prze Bg! Jake to? Powiadajcie! - A syszelicie o Drezdenku? - Juci, emy syszeli. Ale zameczek to, jakich wiele, i ziemi bogdaj tam nie wicej nili u was w Bogdacu. - Mama to wojny przyczyna, co? - Pewnie, e mama; byway i wiksze, a przecie nic potem nie nastpio. - A wiecie, jak mi przypowie Zyndram z Maszkowic z przyczyny Drezdenka powiedzia? - Prdzej mwcie, bo nam czapki na bach zgorzej! - Powiedzia mi tedy tak: "Szed lepy gocicem i przewali si przez kamie. Przewali si, bo by lepy, ale przecie kamie przyczyn". Ot Drezdenko to taki kamie. - Jake to? co? Jeszcze ci Zakon stoi. - Nie rozumiecie? Tedy wam inaczej tak powiem: gdy naczynie zbyt pene, to jedna kropla je przeleje. Wic zapa ogarnia rycerstwo tak wielki, i Mako musia go hamowa, bo chcieli zaraz na ko siada i do Sieradza cign. - Bdcie gotowi - mwi im - ale czekajcie cierpliwie. Ju te i o nas nie zapomn Wic trwali w gotowoci, ale czekali dugo,tak nawet dugo, e niektrzy poczli znwwtpi. Lecz Mako nie wtpi, bo jako z przylotu ptactwa poznaje si nadejcie wiosny, tak on, jako czek dowiadczony, umia z rozmaitych oznak wywnioskowa, e zblia si wojna - i to wielka. Wic naprzd nakazano owy we wszystkichborach i puszczach krlewskich, tak ogromne, jakich najstarsi ludzie nie pamitali. Zbierano tedy tysicami osacznikw na obawy, na ktrych paday cae stada ubrw, turw, jeleni, dzikw i rnej pomniejszej zwierzyny. Lasy dymiy przez cae tygodnie i miesice, w dymach za wdzono solone misiwo, a nastpnie odsyano je do miast wojewdzkich, a stamtd na skad do Pocka. Oczywistym byo, e szo o zapasy dla wielkich wojsk. Mako wiedzia dobrze, co o tym myle, bo takie same owy nakazywa przed kadwiksz wypraw na Litwie Witold. Lecz byy i inne oznaki. Oto chopi poczli caymigromadami ucieka "spod Niemca" do Krlestwa i na Mazowsze. W okolic Bogdaca przybywali gwnie poddani niemieckich rycerzy ze lska, ale wiedziano, e wszdzie dzieje si to samo, a zwaszcza na Mazowszu. Czech gospodarzcy w Spychowie na Mazowszu przysa stamtd kilkunastu Mazurw, ktrzy schronili si do niego z Prus. Ludzie ci prosili, by im pozwolono wzi udzia w wojnie "na piecht" - albowiem chcieli pomci si swych krzywd na Krzyakach, ktrych nienawidzili dusz ca. Powiadali te, e niektre nadgraniczne wsie w Prusiech prawie zupenie opustoszay, albowiem kmiecie przenieli si z onami i dziemi do ksistw mazowieckich. Krzyacy wieszali wprawdzie schwytanych zbiegw, ale nieszczsnego ludu nic ju nie mogo powstrzyma i niejeden wola mier od ycia pod straszliwym jarzmem niemieckim.Nastpnie poczli si roi w caym kraju "dziadowie" z Prus. Cignli oni wszyscy doKrakowa. Napywali z Gdaska, z Malborga,z Torunia, z dalekiego nawet Krlewca, ze wszystkich pruskich miast i ze wszystkich komandorii. Byli midzy nimi nie tylko dziady, ale klechowie, organici, rni sudzy klasztorni, a nawet klerycy i ksia.Domylano si, e znosz wiadomoci o wszystkim, co si dzieje w Prusiech: o przygotowaniach wojennych, o utwierdzaniuzamkw, o zaogach, o wojskach najemnych i gociach. Jako szeptano sobie,e wojewodowie po miastach wojewdzkich,a w Krakowie rajcy krlewscy zamykali si z nimi caymi godzinami, suchajc ich i spisujc ich wiadomoci. Niektrzy wracali chykiem do Prus, a potem znowu zjawiali si w Krlestwie. Dochodziy wieci z Krakowa, e krl i panowie rada wiedz przez nich o kadym kroku Krzyakw. Przeciwnie dziao si w Malborgu. Pewien duchowny, zbiegy z tej stolicy, zatrzyma si u dziedzicw Koniecpola i opowiada im, e mistrz Ulryk i inni Krzyacy nie troszczsi o wieci z Polski i e pewni s, i jednym zamachem zawojuj i obal na wiekiwiekw cae Krlestwo, "tak, aby lad po nim nie zosta". Powtarza przy tym sowamistrza wypowiedziane na uczcie w Malborgu: "Im ich wicej bdzie, tym bardziej kouchy w Prusiech potaniej". Gotowali si wic do wojny w radoci i upojeniu, durni we wasn si i pomoc, ktr im wszystkie najdalsze nawet krlestwa nadel. Lecz mimo tych wszystkich wojennych oznak, przygotowa i zabiegw, wojna nie przychodzia tak prdko, jak sobie ludzie yczyli. Modemu dziedzicowi z Bogdaca "cnio si" ju take w domu. Wszystko byo od dawna gotowe, dusza rwaa si w nim do sawy i do boju, przeto ciki mu by kady dzie zwoki - i czsto czyni o to wymwki stryjcowi, tak jakby wojna lub pokj od niego zaleay. - Bocie obiecywali na pewno, e bdzie - mwi - a tu nic i nic! Na to za Mako: - Mdry, ale nie bardzo! A to nie widzisz, co si dzieje? - A jak si krl w ostatniej godzinie zgodzi?Mwi, e nie chce wojny. - Bo nie chce, ale kt jak nie on zakrzykn: "Chybabym nie by krlem, gdybym Drezdenko zabra pozwoli", a Drezdenko Niemce jak wzili, tak i dotychczas dzier. Ba! krl nie chce rozlewu krwi chrzecijaskiej, ale panowierada, ktrzy rozum maj bystry, czujc wiksz moc polsk, przypieraj Niemcw do ciany - i to ci jeno rzek, e gdyby nie byo Drezdenka, toby si znalazo co innego. - Bo jako syszaem, to jeszcze mistrz Kondrat zabra Drezdenko, a on si przeciekrla ba. - Ba si, gdy lepiej od innych przezna potg polsk, ale chciwoci zakonnej i on nie umia pohamowa. W Krakowie mwili mitak: stary von Ost, dziedzic Drezdenka, w czasie gdy Krzyaki zabieray Now Marchi, pokoni si jako hodownik krlowi, gdy to ziemia bya od wiekw polska, wic chcia do Krlestwa nalee. Ale zaprosili ci go Krzyacy do Malborga, spoili winem i uzyskali od niego zapis. Wtedyto zbrako ju do ostatka krlowi cierpliwoci. - Wiera, e mogo mu zbrakn - zawoa Zbyszko. Lecz Mako rzek: - Ale to tak jest, jako Zyndram z Maszkowic powiada: Drezdenko to jeno kamie, przez ktry si lepy przewali. - Gdyby za Niemce oddali Drezdenko, to cobdzie? - To znajdzie si inny kamie. Ale nie odda ci Krzyak tego, co raz pokn, chyba mu brzuch rozpatasz, co daj Bg, abymy prdko uczynili. - Nie! - zawoa pokrzepiony na duchu Zbyszko. - Kondrat moe by odda, Ulryk nieodda. Prawy to rycerz, na ktrym skazy nijakiej nie masz, ale okrutnie zapalczywy. Tak to oni ze sob rozmawiali, a tymczasemzdarzenia staczay si, jakby kamienie potrcone na stromych ciekach grskich nog przechodnia, z coraz wikszym pdemku przepaci. Nagle rozgrzmiaa po caym kraju wiadomo, e Krzyacy napadli i zagrabili staropolski, zastawiony johannitom Santok. Nowy mistrz Uiryk, ktry gdy posowie polscy przybyli, aby mu zoy yczenia z powodu jego wyboru, wyjecha umylnie z Malborga i ktry od pierwszej chwili swychrzdw nakaza, by w stosunkach z krlemiPolsk miasto aciny uywa jzyka niemieckiego - pokaza wreszcie, kim jest. Krakowscy panowie, ktrzy po cichu pchali do wojny, zrozumieli, e on do niej pcha gono i nie tylko gono, ale na olep i z takim zuchwalstwem, jakiego wzgldem polskiego narodu nie dopuszczali si nigdy mistrzowie nawet wwczas, gdy ich potga bya w istocie wiksz, a Krlestwa mniejsz ni ninie. Jednake mniej zapalczywi a przebieglejsi od Ulryka dostojnicy Zakonu, ktrzy znali Witolda, starali si go sobie zjedna daramiipochlebstwy tak przechodzcymi wszelk miar, i podobnych trzeba byo chyba szuka w tych czasach, gdy cezarom rzymskim wznoszono za ycia witynie i otarze. "Dwch jest dobrodziejw Zakonu -mwili posowie krzyaccy, bijc czoem temu namiestnikowi Jagiey - pierwszy Bg, a drugi Witold; przeto jest wite kade yczenie i kade sowo Witolda dla Krzyakw". I bagali go o rozjemstwo w sprawie o Drezdenko w tejmyli, e gdy jako podlegy krlowi podejmie si sdzi swego zwierzchnika, tym samym go obrazi - i dobre ich stosunki przerw si, jeli nie na zawsze, to przynajmniej na czas duszy. Lecz e panowie rada wiedzieli o wszystkim, co si w Malborgu dzieje i zamierza, przeto krl wybra take Witolda na rozjemc. I poaowa Zakon wyboru. Dostojnicy krzyaccy, ktrym zdawao si, e znaj wielkiego ksicia, znali go nie do jeszcze,albowiem Witold nie tylko przysdzi Drezdenko Polakom, lecz wiedzc zarazem iodgadujc, na czym si sprawa skoczy musi - podnis znw mujd i coraz groniejsze ukazujc Zakonowi oblicze, j wspomaga ludmi, orem i zboem z yznych ziem polskich nadsyanym. Co gdy si stao, wszyscy po wszystkich ziemiach olbrzymiego pastwa zrozumieli, e wybia stanowcza godzina. Jako wybia.Raz w Bogdacu, gdy stary Mako, ZbyszkoiJagienka siedzieli przed bram kasztelu, zaywajc cudnej pogody i ciepa -zjawi si nagle na spienionym koniu nieznany czowiek, osadzi go przed bram, cisn co na ksztat wieca splecionego z ozy i wierzbiny pod nogi rycerzy - i krzyknwszy: "Wici! wici!" -pomkn dalej. A oni zerwali si na rwne nogi w wielkim wzruszeniu. Twarz Maka staa si grona i uroczysta. Zbyszko skoczy, aby pchn giermka z wici dalej, po czym wrci z ogniem w renicach i zawoa: - Wojna! Wreszcie Bg da! Wojna! - I taka jakiejmy przedtem nie widzieli! - dorzuci powanie Mako. Nastpnie krzykn na czelad, ktra w mig zebraa si wok pastwa: - D w rogi z czatowni na cztery strony wiata! a inni niech skocz na wsie po sotysw. Konie ze stajen wywie i wozy zaprzga! Duchem! I gos jego jeszcze nie przegrzmia, gdy czelad kopna si w rne strony, aby speni rozkazy, ktre nie byy trudne, gdy wszystko z dawna byo gotowe: ludzie, wozy, konie, bro, zbroje, zapasy -tylko siada i jecha! Lecz przedtem Zbyszko jeszcze zapyta Maka: - A wy nie ostaniecie w domu? - Ja? Co ci w gowie? - Bo wedle prawa moecie, e to czowiek z was w leciech podeszy, a byaby jakowa opieka nad Jagienk i dziemi. - No, to suchaj: ja do biaego wosa czeka na t godzin. I dosy byo spojrze na jego zimne, zawzite oblicze, aby pozna, e na nic wszelka namowa. Zreszt, mimo sidmego krzyyka, chop by jeszcze czerstwy jak db i rce atwo chodziy mu w stawach, atopr w nich a warcza. Nie mg ju wprawdzie skoczy w penej zbroi bez strzemion na konia, ale i wielu modych, zwaszcza midzy zachodnimi rycerzami, tego uczyni nie mogo. Natomiast wiczenie rycerskie posiada ogromne i bardziej dowiadczonego wojownika nie byo w caej okolicy. Jagienka te widocznie nie obawiaa si sama zosta, gdy usyszawszy sowa ma, wstaa i ucaowawszy go w rk, rzeka: - Nie frasuj si ty o mnie, miy Zbyszku, bo kasztel jest godny, a i to wiesz, e ja tam niezbyt pochliwa, i e ni kusza, ni sulica mi nie nowina. Nie czas o nas myle, gdy trza Krlestwo ratowa, a nad nami tu Bg bdzie opiekunem. I nagle oczy jej wezbray zami, ktre stoczyy si w wielkich kroplach po cudnej liliowej twarzy. Wic ukazawszy gromadk dzieci, tak dalej mwia wzruszonym, drgajcym gosem: - Hej! eby nie one pdraki, poty by ja ci u ng leaa, pki by mnie nie wzi na t wojn! - Jagu! - zawoa Zbyszko, chwytajc j w ramiona. A ona obja mu te szyj i ja powtarza, tulc si do niego z caej siy: -Jeno mi ty wr, mj zoty, mj jedyny, mj najmilejszy! - A za co dzie dzikuj Bogu, e ci da tak niewiast! - doda grubym gosem Mako. I w godzin pniej cignito z czatowni chorgiew na znak nieobecnoci panw. Zbyszko i Mako zezwolili, aby Jagienka razem z dziemi odprowadzia ich do Sieradza, wic po obfitym posiku ruszyli wszyscy razem z ludmi i caym taborem wozw. Dzie by jasny, bez wiatru. Bory stay w ciszy nieruchome. Stada na polach i ugorachzayway take poudniowego spoczynku, przeuwajc pasz powolnie i jakby w zamyleniu. Jeno z powodu suchoci powietrza wznosiy si tu i wdzie po drogach kby zotego kurzu, a nad owymi kbami pony jakby ogniki niezmiernie wsocu byszczce. Zbyszko ukazywa je onie i dzieciom, mwic: - Wiecie, co to si tam tak yska nad kurzaw? To groty ko-pij i sulic. Wszdy ju wida wici doszy i zewszd cignie nard na Niemca. Jako tak byo. Niedaleko za granic Bogdaca spotkali brata Jagienki, modego Jaka ze Zgorzelic, ktry jako dziedzic do mony szed w trzy kopie, a luda prowadzi z sob dwudziestu. Wkrtce potem na rozstaju wychylio si kunim z tumanw zarose oblicze Cztana z Rogowa, ktry nie by wprawdzie przyjacielem Bogdanieckich, ale teraz krzykn z dala: "Bywaj na psubraty!" - i skoniwszy si im yczliwie, pocwaowa wsiwym oboku dalej. Spotkali take i staregoWilka z Brzozowej. Gowa ju mu si trzsa nieco ze staroci, ale cign i on, by pomci mier syna, ktrego mu na lsku Niemcy zabili. I w miar jak zbliali si do Sieradza, coraz czstsze byy po drogach oboki kurzawy, a gdy z dala ukazay si ju wiee miejskie, cay gociniec roi si od rycerstwa, od sotysw i od zbrojnych miejskich pachokw, ktrzy wszyscy cignli na miejsce zbioru. Widzc tedy w lud rojny a czerstwy i tgi, w boju upo-my,a na niewygody, soty, chody i wszelkie trudy nad wszystkie inne wytrzymay, krzepi si w sercu stary Mako i pewne wry sobie zwycistwo. c si w piersiach w Zgorzelicach, it 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AAPc1Pc1gc1o,c1;j1Rozdzia XLIX I wojna wybucha wreszcie, nieobfita z pocztku w bitwy, ale w pierwszych chwilach niezbyt dla Polakw pomylna. Nimnadcigny siy polskie, zdobyli Krzyacy Bobrowniki, zrwnali z ziemi Zotoryj - i znw zajli nieszczsn, a z takim trudem niedawno odzyskan ziemi dobrzysk. Lecz porednictwo czeskie i wgierskie przygasio na czas burz wojenn. Nastpi rozejm, w czasie ktrego Wacaw, krl czeski, mia sdzi spory midzy Polsk a Zakonem. Nie przestano jednak gromadzi wojsk i posuwa ich ku sobie w czasie zimowych i wiosennych miesicy, gdy za przekupiony krl czeski wyda wyrok na korzy Zakonu, wojna musiaa wybuchn na nowo.A tymczasem nadeszo lato, a z nim razem nadcigny "narody" pod Witoldem. Po przeprawie pod Czerwieskiem poczyy si oba wojska i chorgwie ksit mazowieckich. Z drugiej strony w obozie pod wieciem stano sto tysicy zakutych w elazo Niemcw. Chcia krl przeprawi si przez Drwc i pj krtk drog ku Malborgowi, lecz gdy przeprawa okazaa si niepodobn, zawrci od Kurztnika ku Dziadowu i po skruszeniu zamku krzyackiego Dbrowna, czyli Gilgenburga, pooy si tame obozem. Zarwno on, jak i dostojnicy polscy i litewscy wiedzieli, e walna rozprawa musi wkrtce nastpi, nikt jednak nie sdzi, eby miao przyj do niej prdzej ni za kilka dni. Przypuszczano, e mistrz, zabieawszy drog krlowi, zechce da wypoczynek swym zastpom, aby do miertelnej walki stany nieutrudzone i wiee. Tymczasem wojska krlewskie zatrzymay si na noc w Dbrownie. Wzicie tej fortecy, lubo bez rozkazw, a nawet wbrew woli rady wojennej, napenio otuch serce krla i Witolda, zamek to bowiem by potny, oblany jeziorem, o grubych murach i licznej zaodze. A jednak rycerstwo polskie wziogo niemal w mgnieniu oka, z zapaem tak niepohamowanym, e nim cay obz nadcign, ju z miasta i zamku pozostaytylko gruzy i zgliszcza, wrd ktrych dzicy wojownicy Witolda i Tatarzy pod Saladynem wycinali ostatki bronicych si z rozpacz niemieckich knechtw. Poar jednake nie trwa dugo, gdy zgasia go krtko wprawdzie trwajca, ale ogromna ulewa. Caa noc z czternastego napitnasty lipca bya dziwnie zmienna i nawanista. Wicher przypdza burz za burz. Chwilami niebo zdao si cae ponod byskawic i grzmoty roztaczay si ze straszliwym oskotem midzy wschodem a zachodem. Czste gromy napeniay zapachem siarki powietrze, to znw szum ddu zagusza wszystkie inne odgosy. A potem wiatr rozpdza chmury i wpord ich strzpw wida byo gwiazdy i jasny, wielki miesic. Po pnocy dopiero uciszyo si nieco, tak e mona byo przynajmniej ognie rozpali. Jako w tej chwili zabysy ich tysice i tysice w niezmiernym polsko-litewskim obozie. Wojownicy suszyli przy nich przemoke szaty i piewali pieni bojowe. Krl czuwa rwnie, albowiem w domu pooonym na samym skraju obozw, do ktrego schroni si przed burz, zasiadaa rada wojskowa, przed ktr zdawano spraw ze zdobycia Gilgenburga. Poniewa w szturmie braa udzia chorgiew sieradzka, wic przywdca jej. Jakub z Koniecpola, wezwany by wraz z innymi do usprawiedliwienia si. dlaczego bez rozkazw dobywali miasta i nie zaniechali szturmu, chocia krl wysa dlapowstrzymania ich swego podwojskiego i kilku podrcznych pachokw. Z tej przyczyny wojewoda, nie bdc pewien, czy nie spotka go nagana albo nawet i kara, zabra z sob kilkunastu przedniej -szych rycerzy, a midzy nimi starego Maka i Zbyszka, jako wiadkw, e podwojski dotar do nich dopiero wwczas, gdy byli ju na murach zamku i wchwili najzawzitszej bitwy z zaog. A co do tego, e uderzy na zamek: "Trudno, mwi, pyta o wszystko, gdy wojska na kilka mil si rozcigaj". Wysany bdc w przodku, rozumia, i ma powinno kruszy przeszkody przed wojskiem i bi nieprzyjaciela, gdzie go napotka. Wic wysuchawszy tych sw, krl, ksi Witold i panowie, ktrzy w duszy radzi byli temu, co si stao, nie tylko nie przyganili wojewodzie i Sieradzanom ich postpku, alesawili jeszcze ich mstwo, e "tak wartkopoyli zamek i mn zaog". Mogli wwczas Mako i Zbyszko napatrzy si najwikszym gowom w Krlestwie, bo prcz krla i ksit mazowieckich znajdowali si tam dwaj przywdcy wszystkich zastpw: Witold, ktry Litwinom, mujdzi, Rusinom, Besarabom, Woochom i Tatarom przywodzi - i Zyndram z Maszkowic, herbu "tego samego co soce", miecznik krakowski, gwny sprawca wojsk polskich, przewyszajcy wszystkich znajomoci spraw wojennych. Oprcz nich byli w tej radzie wielcy wojownicy i statyci: kasztelan krakowski Krystyn z Ostrowa i wojewoda krakowski Jako z Tamowa, i poznaski Sdziwj z Ostroroga, i sdomier-ski Mikoaj z Michaowie, i proboszcz od w. Floriana, a zarazem podkanclerzy Mikoaj Trba, i marszaek Krlestwa Zbigniew z Brzezia, i Piotr Szafraniec, podkomorzy krakowski, i wreszcie Ziemowit, syn Ziemowita, ksicia na Pocku, jeden midzy nimi mody, ale dziwnie "do wojny przemylny", ktrego zdanie wysoce sobie sam wielki krl ceni. A w przylegej obszernej izbie czekali, aby by pod rk i w razie zapytania rad si przysuy, najwiksi rycerze, ktrych sawa grzmiaa szeroko w Polsce i za granic: wic ujrzeli tam Mako i Zbyszko Zawisz Czarnego Sulimczyka i jego brata Farureja, i Skarbka Abdanka z Gr, i Dobka z Olenicy, ktry swego czasu dwunastu niemieckich rycerzy w Toruniu na turnieju zsioda wysadzi, i olbrzymiego Paszka Zodzieja z Biskupic, i Powa z Taczewa, ktry yczliwym im by przyjacielem, i Krzona z Kozichgw, i Marcina z Wrocimowic, ktry wielk chorgiew caegoKrlestwa nosi, i Floriana Jelitczyka z Korytnicy, i strasznego w rcznym spotkaniu Lisa z Targowiska, i Staszka z Charbimowic, ktry w penej zbroi przez dwa rose konie mg przeskoczy. Byo i wielu innych synnych rycerzy przedchorgiewnych z rozmaitych ziem z Mazowsza, ktrych przedchorgiewnymi zwano dlatego, e w pierwszym szeregu stawali do bitwy. Lecz znajomkowie, a szczeglnie Powaa, radzi witali Maka i Zbyszka i zaraz poczli z nimi o dawnych czasach i przygodach rozmawia. - Hej! - mwi do Zbyszka pan z Taczewa. - Juci cikie ty masz z Krzyaki rachunki, ale tak tusz, e im teraz za wszystkie czasy zapacisz. - Zapac choby krwi, jako i wszyscy zapacim! odrzek Zbyszko. - A wiesz, e twj Kuno Lichtenstein jest ninie wielkim kom-turem? - ozwa si Paszko Zodziej z Biskupic. - Wiem i stryj wiedz te. - Daj mi go Bg spotka - przerwa Mako -bo ja osobn mam z nim spraw. - Ba! Przecie pozywalimy go i my - odpowiedzia Powaa -ale odrzek, e urzd nie pozwala mu si potyka. No, teraz chyba pozwoli. Na to za Zawisza, ktry zawsze mwi z powag wielk, rzek: - Tego on bdzie, komu go Bg przeznaczy. Lecz Zbyszko z samej ciekawoci wytoczy zaraz przed sd Zawiszy spraw stryjka i zapyta, czy nie zado si stao lubowaniu przez to, e Mako potyka si z krewnym Lichtensteina, ktry si ofiarowa w zastpstwo, i takowego zabi. I wszyscy zakrzyknli, e zado. Sam tylko zawzity Mako, chocia ucieszy si z wyroku, rzek: - Ba, przecie pewniejszy bybym zbawienia, gdybym samego Kunona spotka! I nastpnie poczli mwi o wziciu Gilgenburga i o przyszej wielkiej bitwie, ktrej spodziewali si wkrtce, bo przecie nie mia mistrz nic innego do zrobienia, jeno krlowi drog zabiec. Ale gdy wanie amali gowy nad tym, za ile dni spotkanie moe nastpi, zbliy si ku nim chudy i dugi rycerz, przybrany w czerwone sukno, z tak myck na gowie irozoywszy rce, rzek mikkim, prawie niewiecim gosem: - Pozdrowienie ci, rycerzu Zbyszku z Bogdaca! - De Lorche! - zakrzykn Zbyszko - ty tu?I chwyci go w objcia, gdy wdziczne pozostao mu o nim wspomnienie, a gdy ucaowali si jakby najblisi przyjaciele, pocz wypytywa z radoci: - Ty tu? po naszej stronie? -Wielu moe geldryjskich rycerzy znajduje si po tamtej stronie - odrzek de Lorche -ale jam panu memu, ksiciu Januszowi, suby z Dugolasu powinien. - To ty dziedzicem po starym Mikoaju na Dugolesie? - Tak. Bo po mierci Mikoaja i syna jego, ktren pod Bo-brownikami zabit, Dugolas przypad na cudn Jagienk, a od lat piciu moj niewiast i pani. - Dla Boga! - zawoa Zbyszko - powiadaj, jako ci to przyszo? Lecz de Lorche, powitawszy starego Maka, rzek: - Dawny wasz giermek, Gowacz, powiedzia mi, e was tu znajd, a teraz czeka u mnie w namiocie i nad wieczerz czuwa. Daleko to wprawdzie, bo na drugimkocu obozu, ale komi prdko si przejedzie - wic jedcie ze mn. Po czym, zwrciwszy si do Poway, ktrego pozna w dawniejszych czasach w Pocku, doda: - I wy, szlachetny panie. Bdzie to dla mnieszczcie i honor. - Dobrze - odpar Powaa. - Mio ze znajomymi ugwarzy, a po drodze jeszcze si obozowi przypatrzym. Wic wyszli, by si na ko i jecha. Przedtem jednak suga de Lorchego ponarzuca im na ramiona opocze, ktre widocznie przywiz umylnie. w, zbliywszy si do Zbyszka, pocaowa go wrk i rzek: - Pokon i cze wam, panie. Jam dawny suga wasz, ale w ciemnoci nie moecie mnie rozezna. Czy pamitacie Sanderusa? - Prze Bg! - zawoa Zbyszko. I na chwil odyy w nim wspomnienia przeytych smutkw, blw i dawnej niedoli, tak samo jak par tygodni temu, gdy po poczeniu si wojsk krlewskich z chorgwiami ksit mazowieckich spotka po dugim niewidzeniu dawnego swego giermka Hlaw. Wic rzek: - Sanderus! Hej! Pamitam i te dawne czasy,i ciebie! Ce od onej pory porabia i gdzie si obraca? Zali ju nie nosisz relikwij? - Nie, panie. A do ostatniej wiosny byem klech przy kociele w Dugolesie, ale e nieboszczyk ojciec mj wojennym rzemiosem si zajmowa, przeto gdy wojna wybucha, zaraz mi zbrzyda mied na kocielnych dzwonach, a zbudzia si chtka do elaza i stali. - Co sysz! - zawoa Zbyszko, ktry jako nie mg wyobrazi sobie Sanderusa stawajcego z mieczem, rohatyn albo toporem do boju. w za rzek, podajc mu strzemi: - Rok temu z rozkazu biskupa pockiego chodziem do pruskich krajw, przez co znaczn posug oddaem, ale to pniej opowiem, a teraz siadajcie, wasza wielko, na ko, gdy w grabia czeski, ktrego woacie Hlawa, czeka na was z wieczerz w namiotach pana mego. Wic Zbyszko siad na ko i zbliywszy si do pana de Lorche, jecha w pobok, aby swobodnie z nim rozmawia, albowiem ciekawy by jego dziejw. - Okrutniem rad - rzek - ie po naszej stronie, ale mi to dziwne, bo przecie u Krzyakw suy. - Su ci, ktrzy od bior - odpar de Lorche - a jam go nie bra. Nie. Jam midzy Krzyakw przyjecha w tym jeno celu, aby przygd szuka i pas rycerski pozyska, ktry, jak ci wiadomo, z rk polskiego ksicia pozyskaem. I bawic dugie lata w tych krajach, poznaem, po czyjej stronie suszno, a gdym si przy tym tu oeni i osiedli, jake mi byo przeciw wam stawa? Jam ju tutejszy i patrz, jakom si mowy waszej wyuczy. Ba!swojej ju nieco zapomniaem. - A twoja majtno w Geldrii? Bo jakom sysza, to tamtejszemu wadcy pokrewny i dziedzic wielu zamkw i woci.- Dziedzictwo moje krewnemu, Fulkonowi deLorche, ustpiem, ktry mi je spaci. Pi rokw temu byem w Geldrii i dostatki wielkie stamtd przywiozem, za ktrem si na Mazowszu okupi. - A jake si to stao, e si z Jagienk z Dugolasu oeni? - Ach! - odpowiedzia de Lorche - kto zdoaodgadn niewiast? Dworowaa ci ona ze mnie zawsze, a gdym, majc tego dosy, owiadczy jej, e do Azji na wojn z alu pojad i ju nigdy nie wrc, rozpakaa si niespodzianie i rzeka: "To ja mniszk ostan". Padem jej do ng za te sowa, a we dwie niedziele pniej biskup pocki pobogosawi nam w kociele. - Dzieci za macie? - zapyta Zbyszko. - Po wojnie Jagienka wybiera si do grobu waszej krlowej Jadwigi, aby j o bogosawiestwo uprosi - odrzek, wzdychajc, de Lorche. - Dobrze. Powiadaj, e to pewny sposb i e w tych rzeczach nie masz lepszej nad nasz wit krlow ordowniczki. Walne spotkanie nastpi za kilka dni, a potem bdzie spokj. -Tak. - Ale Krzyacy pewnie ci za zdrajc poczytuj. - Nie! - rzek de Lorche. - Wiesz, jako czcirycerskiej przestrzegam. Jedzi Sanderus ze zleceniami biskupa pockiego do Malborga, wic posaem przez niego pismodo mistrza Ulryka, w ktrym wypowiedziaem mu sub i wyuszczyemmu przyczyny, dla ktrych po waszej stronie staj. - Ha! Sanderus! - zawoa Zbyszko. - Mwimi, e mu spi na dzwonach zbrzyd i e doelaza zbudzia si w nim chtka, co mi i dziwne, bo zajcze zawsze mia on serce. A pan de Lorche pocz si mia: - Sanderus tyle ma ze stal albo z elazem do czynienia, e mnie i moich giermkw goli.- Tak to? - zapyta rozweselony Zbyszko. Czas jaki jechali w milczeniu, po czym de Lorche podnis oczy ku niebu i rzek: - Prosiem was na wieczerz, ale nim zajedziem, to chyba bdzie niadanie. - Miesic jeszcze wieci - odpar Zbyszko. - Jedmy. Wic zrwnawszy si z Makiem iPowa, jechali dalej razem we czwrk szerok obozow ulic, ktr wytykano zawsze z rozkazu dowdcw midzy namiotami i ogniskami, aby przejazd by wolny. Chcc dosta si do stojcych na drugim kocu obozu chorgwi mazowieckich, musieli go cay wzdu przejecha. - Jak Polska Polsk - ozwa si Mako -jeszcze takich wojsk nie widziaa, bo spyny narody ze wszystkich krain ziemi.- aden te inny krl takich nie postawi - odpowiedzia de Lorche - bo aden tak potnym pastwem nie wadnie. A stary rycerz zwrci si do Poway z Taczewa: - Ile, mwicie, panie, przyszo chorgwi z kniaziem Witoldem? - Czterdziecie - odrzek Powaa. - Naszych polskich wraz z Mazurami jest pidziesit, ale nie tak okryte jak Witoldowe, bo u niego czasem i kilka tysicyludzi pod jednym znakiem suy. Ha! Syszelimy, i mistrz rzek, i to hoota lepsza do yek ni do miecza, ale bogdajew z godzin to wymwi, bo tak myl, e litewskie sulice okrutnie si od krzyackiej juchy zaczerwieni. - A ci, wedle ktrych teraz przejedamy, ktrzy s? -zapyta de Lorche. - To Tatary; przywid ich Witoldowy hodownik, Saladyn. - Dobrzy do bitwy? - Litwa umie z nimi wojowa i znaczn ich cz podbia, z ktrej przyczyny musieli na t wojn przycign. Ale zachodniemu rycerstwu ciko z nimi, gdy oni w ucieczce straszniejsi ni w spotkaniu. - Przypatrzmy si im bliej - rzek de Lorche. I pojechali ku ogniskom, ktre otaczali ludzie z nagimi cakiem ramionami, odziani mimo pory letniej w owcze tuuby, wen do gry. Wiksza cz ich spaa wprost nagoej ziemi albo na mokrej i parujcej od aru somie, lecz wielu siedziao w kuczki przy poncych stosach; niektrzy skracali sobie godziny nocne, podpiewujc przez nos dzikie pieni i uderzajc do wtru jednym piszczelem koskim o drugi, co czynio dziwny i nieprzyjemny oskot; inni mieli mae bbenki lub brzdkali na nacignitych ciciwach ukw. Inni arli wieo wyjte z ognia, dymice, a zarazemkrwawe kaway misiwa, na ktre dmuchaliwzdtymi, sinymi wargami. W ogle wygldali tak dziko i zowrogo, e atwiej ich byo wzi za jakie okropne stwory lene ni za ludzi. Dymy ognisk byy gryzce od koskiego i baraniego tuszczu,ktry w nich topnia, a prcz tego rozchodzi si naok nieznony swd przypalonej sierci, przygrzanych tuubw i ckliwa wo wieo zdartych skr i krwi. Zdrugiej ciemnej strony ulicy, gdzie stay konie, zawiewao ich potem. Szkapy owe, ktrych kilkaset trzymano dla rozjazdw w pobliu, wygryzszy traw spod ng, gryzy si midzy sob, kwiczc przeraliwie i chrapic. Koniu-chowie umierzali walk gosem i batami z surowca. Niebezpiecznie byo zapuszcza si w pojedynk midzy nich, gdy dzicz to bya niesychanie drapiena. Tu za nimi stay niewiele mniej dzikie watahy Besarabw, z rogami na gowach, dugowosych elicach, it 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AAPc1k X1]c2e* R2.73<3Woochw, noszcych miast pancerzy drewniane, malowane deski na piersiach i plecach, z niezgrabnymi wizerunkami upiorw, kociotrupw lub zwierzt; dalej Ser-by, ktrych upiony teraz obz rozbrzmiewa we dnie w czasie postojw jakby jedna wielka lutnia, tyle w nim byo fletni, baa-bajek, multankw i rnych innych narzdzi muzycznych. wieciy ognie, a z nieba wrd chmur, ktre mocny wiatr rozwiewa, wieci jasny wielki miesic i przy owych blaskach przypatrywali si nasi rycerze obozom. Za Serbami staa nieszczsna mujd. Niemcy wytoczyli z niej potoki krwi, a jednak na kade wezwanie Witolda zrywaa si do nowych bojw. I teraz jakby w przeczuciu,e niedola jej skoczy si wkrtce raz na zawsze, przycigna tu przejta duchem tego Skirwoiy, ktrego samo imi przejmowao Niemcw wciekoci i trwog. Ogniska mujdzkie stykay si wprost z litewskimi, gdy ten sam by to nard, ten sam obyczaj i mowa. Lecz przy wjedzie do litewskich obozw pospny obraz uderzy oczy rycerzy. Oto na zbitej z okrglakw szubienicy zwieszay si dwa trupy ludzkie, ktre wiatr koysa, huta, okrca i podrzucaz tak si, e a bale szubienicy skrzypiay aonie. Chrapny na widok trupw i przysiady nieco na zadach konie, wic rycerze poczli si egna pobonie, agdy przejechali, Powaa rzek: - Knia Witold by razem z krlem, a ja byem przy krlu, gdy przywiedziono tych winowajcw. Ju poprzednio skaryli si nasi biskupi i panowie, e Litwa zbyt okrutnie wojuje i kociow nawet nie oszczdza. Wic gdy ich przywiedziono (a byli to znaczni ludzie, ale Najwitszy Sakrament nieszcznicy pono zniewayli), napcznia knia tak gniewem, e strach byo na spojrze - i powiesi im si kaza. To niebota sami szubienic utwierdzi musieli i sami ci si powiesili, a jeszcze jeden drugiego nagania: "Nue, prdzej, bo knia si gorzej rozgniewa!" I strach pad na wszystkich Tatarw i Litwinw, bo oni nie mierci, ale ksicegogniewu si boj. - Ba, pomn - rzek Zbyszko - e gdy onegoczasu w Krakowie krl rozgniewa si na mnie o Lichtensteina, to mody knia Jamont, ktry by rkodajnym krlewskim, te zaraz radzi mi si powiesi. I z dobrego serca dawa t rad, chocia bybym go za ni pozwa na udeptan ziemi, gdyby nie to, e i tak mieli mi, jako wiecie, szyj uci. - Knia Jamont nauczy si ju rycerskich obyczajw -odrzek Powaa. Tak rozmawiajc, minli wielki obz litewskii trzy wietne puki ruskie, z ktrych najliczniejszy by smoleski, a wjechali do polskiego obozu. Stao tam pidziesit chorgwi - jdro i zarazem czoo wszystkich wojsk. Zbroje tu byy lepsze, konie ogromniejsze, rycerstwo bardziej wiczone, w niczym zachodniemu nie ustpujce. Si czonkw ciaa, wytrwaoci na gd, zimno i trudy przewyszali nawet ci dziedzice z Wielko- i Maopolski bardziej dbaych o wygody wojownikw z Zachodu. Obyczaj ich by prostszy, pancerze grubiej kowane, ale hart wikszy, a ich pogard mierci i niezmiern w boju uporczywo podziwiali ju swego czasu nieraz przybyli z daleka francuscy i angielscy rycerze. De Lorche, ktry zna polskie rycerstwo oddawna, tak te mwi: - Tu caa sia i caa nadzieja. Pamitam, jako w Malborgu nieraz narzekano, e w bitwie z wami kad pid ziemi trzeba rzek krwi okupi. - Rzek te i teraz krew popynie - odpowiedzia Mako. -Bo i Zakon nigdy dotychczas takiej potgi nie zebra. Na to za Powaa: - Powiada rycerz Korzbg, ktry od krla do mistrza z listami jedzi, i Krzyacy mwi, e ni cesarz rzymski, ni aden krl nie ma takiej potgi i e Zakon mgby wszystkie krlestwa zawojowa. - Ba, przecie nas wicej! - rzek Zbyszko. - Tak, ale oni lekko sobie Witoldowe wojsko wa, e to lud byle jako zbrojny i e si od pierwszego uderzenia skruszy jako gliniany garnek pod motem. A prawda-li to czy te nieprawda, nie wiem. - I prawda, i nieprawda! - ozwa si roztropny Mako. - My ze Zbyszkiem znamyich, bomy razem z nimi wojowali. Juci, zbroja u nich gorsza i chmyzowate konie, przeto, czsto bywa, e si pod naporem rycerstwa ugn, ale serca maj tak chrobre albo i mniejsze ni Niemce. - Niezadugo si to pokae - rzek Powaa.- Krlowi cigle luzy do oczu pyn na myl, e tyle si krwie chrzecijaskiej rozleje, i do ostatniej chwili rad by sprawiedliwy pokj zawrze, ale pycha krzyacka do tego nie dopuci. - Jako ywo! Znam ja Krzyakw i wszyscy ich znamy -przytwierdzi Mako. - Bg ju tam wagi przyadowa, na ktrych pooy krew nasz i nieprzyjaci naszego plemienia. Ju byli niedaleko chorgwi mazowieckich, midzy ktrymi tkwiy namioty pana de Lorche, gdy wtem na rodku "ulicy" spostrzegli spor gromad ludzi zbitych w kup i patrzcych na niebo. - Stjcie tam! stjcie! - zawoa jaki gos na rodku gromady. - A kto mwi i co tu robicie? - zapyta Powaa. - Proboszcz kobucki. A wy kto? - Powaa z Taczewa, rycerze z Bogdaca i de Lorche. - Ach, to wy, panie - rzek tajemniczym gosem ksidz proboszcz, zbliajc si do konia Poway. - Spojrzyjcie jeno na miesicipatrzcie, co si na nim wyrabia. Wrebna to i cudowna noc! Wic rycerze podnieli gowy i poczli patrze na ksiyc, ktry ju zblad i bliskiby zachodu. - Nie mog nic rozezna! - rzek Powaa. - A wy co widzicie? - Mnich w kapturze potyka si z krlem w koronie! Patrzcie! o tam! W imi Ojca i Syna,i Ducha! O, jake si okrutnie zmagaj... Boe, bd miociw nam grzesznym! Naok zapada cisza, bo wszyscy wstrzymali oddech w piersiach. - Patrzcie, patrzcie! - woa ksidz. - Prawda! co ci takiego jest! - rzek Mako. - Prawda! prawda! - potwierdzili inni. - Ha! krl obali mnicha - zakrzykn nagle proboszcz kobucki - nog na nim postawi!Pochwalony Jezus Chrystus. - Na wieki wiekw! W tej chwili dua, czarna chmura przykrya ksiyc - i noc staa si ciemna - tylko blask ognisk drga krwawymi pasmami w poprzek drogi. Rycerze ruszyli dalej, a gdy ju odjechali od gromady, Powaa spyta: - Widzielicie co? - Z pocztku nic - odpowiedzia Mako - alepotem widziaem wyranie i krla, i mnicha.- I ja. - I ja. - Znak Boy - ozwa si Powaa. - Ha! to ju mimo ez naszego krla nic wida z pokoju nie bdzie. - A bitwa bdzie taka, jakiej wiat nie pamita - rzek Mako. I jechali dalej w milczeniu, majc serca wezbrane i uroczyste. Lecz gdy ju byli niedaleko namiotu pana de Lorche, zerwa si znw wicher z tak si, e w mgnieniuoka porozrzuca ogniska Mazurw. Powietrze zaroio si tysicami gowni, poncych szczypek, skier, a zarazem przesonio si kbami dymu. - Hej, dmie okrutnie! - mwi Zbyszko, ocigajc opocz, ktr mu wiatr na gow zarzuci. - A w wichurze jakoby jki i pacz ludzki sycha. - wit ju niezadugo, ale nikt nie wie, co mu dzie przyniesie - doda de Lorche. Rozdzia L Nad ranem wichura nie tylko nie ustaa, alewzmoga si do tego stopnia, e niepodobnabyo rozpi namiotu, w ktrym krl zwykby od pocztku wyprawy sucha codziennie trzech mszy witych. Przybiegwreszcie Witold z probami i baganiem, aby naboestwo do stosowniejszej pory wzaciszach lenych odoy i nie wstrzymywa pochodu. Jako stao si zado jego yczeniu, bo i nie mogo by inaczej. O wschodzie soca ruszyy wojska aw, a za nimi nieprzejrzany tabor wozw. Po godzinie pochodu wiatr uciszy si nieco, tak e mona byo rozwin chorgwie. I wwczas pola, jak okiem sign, pokryy si niby kwieciem stubarwnym. adne oko nie mogo obj zastpw i tego lasu rozmaitych znakw, pod ktrymi puki posuway si naprzd. Sza wic ziemia krakowska pod czerwon chorgwi z biaym orem w koronie, bya za to chorgiew naczelna caego Krlestwa, wielki znak dla wszystkich wojsk. Nis j Marcin z Wrocimowic, herbu P-kozy, rycerz potny i w wiecie sawny. Za nim szy hufce nadworne, jeden majc nad sob podwjny krzy litewski, drugi pod Pogoni. Za pod znakiem witego Jerzego cign potny zastp najemnikw i ochotnikw zagranicznych, przewanie z Czechw i Morawcw zoony. Tych wielu stano na t wojn, bo i caa czterdziestadziewita chorgiew bya wycznie z nich zoona. Lud to by zwaszcza w piechocie,ktra cigna za kopijnikami, dziki, niesforny, ale do bitwy tak zaprawny, a w spotkaniu tak zacieky, i wszelkie inne piechoty, gdy si o nich otary, odskakiway co prdzej jako pies od jea. Berdysze, kosy, topory, a szczeglnie elazne cepy stanowiy ich bro, ktr wadali wprost strasznie. Najmowali si onikademu, kto ich paci, albowiem ywioem ich jedynym bya wojna, grabie i rze. W pobok Morawcw i Czechw szo pod swymi znakami szesnacie chorgwi ziem polskich, w tym jedna przemyska, jedna lwowska i jedna halicka, i trzy podolskie, a za nimi piechoty tyche ziem, przewanie zbrojne w rohatyny i w kosy. Ksita mazowieccy Janusz i Ziemowit wiedli chorgwie dwudziest pierwsz, drug i trzeci. Tu szy biskupie, a potem paskiew liczbie dwudziestu dwch. Wic Jaka z Tamowa, Jdrka z Tczyna, Spytka Leliwy i Krzona z Ostrowa, i Mikoaja z Michaowa,iZbigniewa z Brzezia, i Krzona z Kozichgw,i Kuby na Koniecpolu, i Jaka Ligzy, i Kmity, i Zakliki, a oprcz nich rodowa Gryfitw, i Bobowskich, i Kolich Rogw, i rnych innych, ktrzy w bitwach zbierali si pod wsplnym herbowym godem i wsplne wykrzykiwali "zawoanie". I tak rozkwita pod nimi ziemia, jak rozkwitaj ki na wiosn. Sza fala koni, fala ludzi, nad nimi las kopij i z barwnymi "pachetkami" na ksztat drobniejszych kwiatw, a z tyu, w obokach kurzawy, miejskie i kmiece piechoty. Wiedzieli, e ku bitwie straszliwej id, ale wiedzieli, e "trzeba", wic szli z ochotnym sercem. Na prawym za skrzydle pyny Witoldowewatahy, pod chorgwiami rnej barwy, alez jednakim wyobraeniem litewskiej Pogoni. aden wzrok nie mg obj wszystkich zastpw, cigny si one bowiem wrd pl i lasw na szeroko przeszo mili niemieckiej. Przed poudniem przyszedszy wojska w poblie wsi Logdau i Tannenberga, zatrzymay si na krawdzi lasu. Miejsce zdao si dobre na spoczynek i zabezpieczone od wszelkiej niespodzianej napaci, gdy z lewej strony oblewaa je acha Jeziora Dbrowskiego, z prawej za jezioro Lube, przed wojskami za otwieraa si szeroka na mil przestrze polna. W rodku owej przestrzeni, wznoszcej si ku zachodowi agodnie w gr, zieleniy si gi Grunwaldu, a nieco w dali szarzay somiane dachy i puste, smutne ugory Tannenberga. Nieprzyjaciela, ktry by spuszcza si ku lasom z wyniosoci, atwo byo dostrzec, ale nie spodziewano si, aby mg prdzej ni nazajutrz nastpi. Zatrzymay si te tu wojska tylko na postj, e jednak biegy w rzeczach wojny Zyndram z Maszkowic nawet w pochodzie przestrzega bojowego porzdku, wic stany tak, aby w kadej chwili mogy by do sprawy gotowe. Z rozkazu wodza wysano wnet na lekkich a ci-gych koniach gocw hen, przed si, wstron Grunwaldu i Tannenberga, i dalej, aby zbadali okolic, a tymczasem dla akncego naboestwa krla ustawiono na wysokim brzegu jeziora Lube namiot kapliczny, aby mg zwykych mszy wysucha. Jagieo, Witold, ksita mazowieccy i rada wojenna udali si do namiotu. Przed nim za zgromadzio si przedniejsze rycerstwo, ju to dlatego, aby poleci si Bogu przed dniem stanowczym, ju, aby na krla popatrze. I widziano go, jak szed wszarej obozowej szacie, z twarz powan,na ktrej osiada wyranie cika troska. Lata mao zmieniy jego posta i nie pokryy mu zmarszczkami oblicza ani nie ubieliy mu wosw, ktre i teraz zakadatak samo prdkim ruchem za uszy, jak wwczas gdy Zbyszko widzia go po raz pierwszy w Krakowie. Ale szed jakby pochylony pod brzemieniem strasznej odpowiedzialnoci, ktra ciya na jego ramionach, jak gdyby pogron w wielkim smutku. W wojsku mwiono sobie, e krl pacze ustawicznie nad t krwi chrzecijask, ktra ma by przelana, i tak byo istotnie. Jagieo wzdryga si przed wojn, zwaszcza z ludmi, ktrzy na paszczach i chorgwiach krzy nosili, i z caej duszy pragn pokoju. Prno mu panowie polscy, a nawet porednicy wgierscy, cibor i Gara, wystawiali pych i dufno krzyack, ktr przepenion mistrz Ulryk gotw by cay wiat wyzwa do boju; prno mu jego wasny wysannik Piotr Korzbg przysiga na Krzy Paski i na swoje ryby herbowe, e Zakon ani chce sysze o pokoju i e jedynego komtura gniewskiego, hrabiego von Wende, ktry do pokoju nakania, inni obrzucili szyderstwy i obelgami - on jeszcze mia nadziej, e nieprzyjaciel uzna suszno jego da, poauje krwi ludzkiej i sprawiedliwym ukadem straszliw wa zakoczy. Wic i teraz poszed si modli o to do kaplicy, gdy prost a dobrotliw dusz jego drczy ogromny niepokj. Nawiedza ju ongi Jagieo ogniem i elazem ziemie krzyackie, ale czyni to jako pogaski ksi litewski, lecz teraz, gdy jako krl polski i chrzecijanin ujrza ponce sioa,zgliszcza, krew i zy, ogarna go boja gniewu Boego, zwaszcza e to by dopiero pocztek wojny. Gdyby cho na tym poprzesta! Ale oto dzi, jutro zetr si narody i ziemia rozmiknie od krwi. Juci, nieprawy jest ten nieprzyjaciel, ale jednak krzye na paszczach nosi i broni go tak wielkie i wite relikwie, e myl cofa si przed nimi przeraona. W caym wojsku mylano przecie o nich z obaw i nie grotw, nie mieczw, nie toporw, ale tychwitych szcztkw obawiali si gwnie Polacy. "Jakoe nam bdzie na mistrza rami podnosi - mwili nie znajcy trwogi rycerze -gdy na pancerzu u niego relikwiarz, a w nim i koci wite, i drzewo Krzya Zbawiciela!" Witold gorza wprawdzie wojn, pcha do niej i spieszy si do bitwy, lecz pobone serce krla truchlao po prostu na wspomnienie tych mocy niebieskich, ktrymi Zakon osania sw nieprawo. Rozdzia LI Ju wanie ksidz Bartosz z Kobucka skoczy jedn msz, a Jarosz, proboszcz kaliski, mia wkrtce wyj z drug i krl wyszed przed namiot, aby rozprostowa nieco zmczone klczeniem kolana, gdy na spienionym koniu wpad jak burza szlachcicHanko Ostojczyk i nim z sioda zeskoczy, zakrzykn: - Niemce, miociwy panie, id! Porwali si na te sowa rycerze, krl zmieni si na twarzy, zamilk przez mgnienie oka, po czym zawoa: - Pochwalony Jezus Chrystus! Gdzie ich widzia i ile chorgwi? - Widziaem jedn chorgiew przy Grunwaldzie - odpowiedzia zdyszanym gosem Hanko - ale zza wzgrza kurzawa sza, jakby ich wicej cigno! - Pochwalony Jezus Chrystus! - powtrzy krl. A wtem Witold, ktremu za pierwszymsowem Hanki krew uderzya do twarzy i oczy poczy si arzy jak wgle - zwrci si do dworzan i zawoa: - Odwoa drug msz i konia mi! Krl za pooy mu rk na ramieniu i rzek: - Jed ty, bracie, a ja ostan i drugiej mszy wysucham. Wic Witold i Zyndram z Maszkowic wskoczyli na konie, lecz waniew chwili gdy zawrcili ku obozom, przylecia drugi goniec, szlachcic Piotr Oksza z Wostowa, i z dala ju pocz krzycze: - Niemce! Niemce! Widziaem dwie chorgwie! - Na ko!! - ozway si gosy midzy dworzany i rycerstwem. A jeszcze Piotr mwi nie przesta, gdy znw rozleg si ttent i przypad trzeci goniec, a za nim czwarty, pity i szsty: wszyscy widzieli chorgwie niemieckie, nadcigajce w coraz wikszej liczbie. Nie byo ju wcale wtpliwoci, e caa armia krzyacka zastpuje drog wojskom krlewskim. Rycerze porozjedali si w mgnieniu oka do swoich chorgwi. Z krlem przy namiociekaplicznym pozostaa tylko garstka dworzan, ksiy i pachokw. Ale w tej chwili rozleg si dzwonek na znak, e proboszcz kaliski wychodzi z drug msz, wic Jagieo wycign ramiona, zoy pobonie donie i wznisszy oczy ku niebu,wolnym krokiem uda si do namiotu. * Lecz gdy po skoczonej mszy wyszed znowu przed namiot, mg ju wasnymi oczyma przekona si, e prawd mwili ugowosych elicach, it 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AAPmc3 c3Xc3", c3:]%3goce, gdy na kracach wznoszcej si coraz bardziej ku grze, rozlegej rwninyzaczerniao co, jak gdyby br wyrs nagle na pustych polach, a nad tym borem graa i mienia si w socu tcza chorgwiana. Jeszcze dalej, hen! za Grunwaldem i Tannenbergiem, wznosi si ku niebu olbrzymi obok kurzawy. Krl obj wzrokiem cay ten grony widnokrg,po czym zwrciwszy si do ksidza podkanclerzego Mikoaja, zapyta: - Jakiego dzi patrona? - Dzie Rozesania Apostow - odrzek ksidz podkanclerzy. A krl westchn: - Wic dzie Apostow bdzie ostatnim ycia dla wielu chrzecijan, ktrzy si dzi na tym polu zetr. I wskaza rk na szerok, pust rwnin,na ktrej w porodku tylko, w poowie drogi do Tannenberga, wznosio si kilka odwiecznych dbw. Tymczasem jednak przyprowadzono mu konia, a w oddali ukazao si szedziesit kopii, ktre Zyndram z Maszkowic przysajako stra osoby krlewskiej. * Stray krlewskiej przywodzi Aleksander, modszy syn ksicia na Pocku, a brat tegoZiemowita. ktry, szczegln "przemylnoci" do wojny obdarzon, zasiada w radzie wojskowej. Drugie po nimmiejsce trzyma litewski synowiec monarchy Zygmunt Korybut, modzian wielkich nadziei i wielkich przeznacze, ale niespokojnego ducha. Midzy rycerstwem najsynniejsi byli: Jako Myk z Dbrowy, prawdziwy olbrzym, postaw niemal Paszkowi z Biskupic rwny, a si niewiele samemu Zawiszy Czarnemu ustpujcy, awa, baron czeski, drobny i chudy, ale sprawnoci niezmiernej, synny na dworze czeskim i wgierskim z pojedynkw, w ktrych kilkunastu rycerzy rakuskich rozcign, i drugi Czech, Sok, ucznik nad uczniki, i Wielkopolanin Bieniasz Wierusz, i Piotr Mediolaski, i bojarzyn litewski Sieko z Pohosta, ktrego ojciec Piotr, jednej chorgwi smoleskiej przywodzi, i krewny krla, knia Fieduszko, i knia Jamont, a zreszt sami polscy rycerze, "wybrani z tysicw", ktrzy wszyscy zaprzysigli do ostatniej krwi krla broni i od wszelkiej wojennej przygody go osania. Za bezporednio przy osobie krlewskiej znajdowa si ksidz podkanclerzy Mikoaj i sekretarz Zbyszko z Olenicy, modzieczyk uczony, biegy w sztuce czytania i w pimie, ale zarazem si do dzika podobny. Nad zbroj pana czuwali trzej giermkowie: Czajka z Nowego Dworu, Mikoaj z Morawicy i Daniko Rusin, ktry dziery uk i sajdak krlewski. Dopeniao orszaku kilkunastu dworskich, ktrzy na cigych biegunach mieli z rozkazami do wojska lata. Giermkowie przybrali pana w wietn byszczc zbroj, po czym przywiedli mu rwnie "wybranego z tysicw" cisawego rumaka, ktry parska nozdrzami na dobr wrb spod stalowego naczka i napeniajc reniem powietrze, przysiada nieco jak ptak, ktry si chce zerwa do lotu. Krl, gdy uczu pod sob konia, a w rku kopi, zmieni si nagle. Smutek znik mu z oblicza, mae czarne oczy poczy byska, a na twarzy zjawiy si rumiece; lecz bya to chwila tylko, bo gdyksidz podkanclerzy pocz go egna krzyem, spowania znw i pochyli z pokor przybran w srebrzysty hem gow. * Tymczasem armia niemiecka, zstpujc z wolna z wyniosej rwniny, mina Grunwald, mina Tannenberg i zatrzymaa si w zupenym bojowym szyku w poowie pola. Z dou, z polskiego obozu, wida byo doskonale gron aw olbrzymich, zakutych w elazne zbroje koni i rycerzy. Bystrzejsze oczy odrniay nawet dokadnie, o ile wiatr targajcy chorgwie na to pozwala, rozmaite znaki na nich wyszyte, jako: krzye, ory, gryfy, miecze, hemy, baranki, gowy ubrw i niedwiedzi. Stary Mako i Zbyszko, ktrzy wojujc poprzednio z Krzyakami, znali ich wojska iherby, pokazywali swoim Sieradzanom dwie chorgwie mistrza, w ktrych suy sam kwiat i dobr rycerstwa, i waln chorgiewcaego Zakonu, ktrej przewodzi Fryderykvon Wallenrod, i potn witego Jerzego, z krzyem czerwonym w polu biaym, i wiele innych zakonnych. Nie znane im byy jeno znaki rnych goci zagranicznych, ktrych tysice nadcigay ze wszystkich stron wiata: z Rakuz, z Bawarii, ze Szwabii, ze Szwajcarii, ze synnej z rycerstwa Burgundii, z bogatej Flandrii, ze sonecznej Francji, o ktrej rycerzach opowiada ongi Mako, e nawet lec ju na ziemi, jeszcze waleczne sowa mwi, zzamorskiej Anglii, ojczyzny celnych ucznikw, i nawet z dalekiej Hiszpanii, gdzie wrd ustawicznych walk z Saracena-mi rozkwito nad wszystkie inne kraje mstwo i honor. A za onej twardej szlachcie spod Sieradza,z Koniecpola, z Krzeni, z Bogdaca, z Rogowa i Brzozowej jak rwnie z innych ziem polskich pocza burzy si krew w yach na myl, e za chwil przyjdzie im si zwiza z Niemcami i caym tym wietnym rycerstwem. Twarze starszych stay si powane i surowe, ci bowiem wiedzieli, jak cika i okrutna bdzie to praca. Atoli serca modych poczy skowyta tak wanie, jak skowycz trzymane na uwizi psy myliwe, gdy z daleka dzikiego zwierza ujrz. Wic niektrzy, ciskajc silniej w garciach kopie, rkojecie mieczw i toporzyska, osadzali na zadach konie jakby do skoku, inni ponili si na twarzach, inni poczli oddycha szybko, jakby stao im si nagle za ciasno w pancerzach. Dowiadczesi jednak wojownicy uspokajali ich, mwic: "Nie minie was, a starczy dla kadego, daj Bg, by nie byo nadto". Lecz Krzyacy, spogldajc z gry na lesist nizin, widzieli na krawdzi boru tylko kilkanacie polskich chorgwi i wcale nie byli pewni, czy to jest caa armia krlewska. Wprawdzie na lewo, koo jeziora, wida byo take szare gromady wojownikw, a w kuszczach byszczao co na ksztat grotw sulic, to jest lekkichdzid, ktrych uywali Litwini. Mg to by jednak tylko znaczny podjazd polski. Dopierozbiegowie ze zburzonego Gilgenburga, ktrych kilkunastu sprowadzono przed mistrza, zawiadczyli, i naprzeciw nich stoj wszystkie wojska polsko-litewskie. Lecz prno mwili o ich potdze. Mistrz Ulryk nie chcia im wierzy, gdy od pocztku tej wojny wierzy tylko w to, co byo mu na rk i wryo niechybne zwycistwo. Zwiadw i gocw nie rozsya, rozumiejc, e i bez tego wszystkiego musi przyj do walnej bitwy, a bitwa owa nie moe zakoczy si inaczej, jeno straszliw klsk nieprzyjaciela. Dumy w si, jakiej aden z mistrzw nie wyprowadzi dotd w pole, lekceway te przeciwnika, a gdy komtur gniewski, ktry na swoj rk czyni wywiady, przedstawi mu, e jednak wojska Jagiey s liczniejsze - odpowiada: - Jakie tam wojska! Jeno z Polaki przyjdzie si nieco wysili, a reszta, choby ich byoinajwicej, poledni to lud, lepszy do yki ni do ora. I dc wszelkimi siami do bitwy, zapon teraz wielk radoci, gdy nagle znalaz si przed nieprzyjacielem i gdy widok walnej chorgwi caego Krlestwa, ktorej czerwie spostrzeono na ciemnym tle boru, nie pozwala ju duej wtpi, e tkwi przed nim gwna armia. Ale na stojcych pod lasem i w lesie Polakw nijak byo Niemcom uderza, gdy rycerstwo straszne tylko byo w czystym polu, nie lubio za i nie umiao walczy w gstwinie drzewnej. Zebrano si wic na krtk narad przy boku mistrza, jakim sposobem wywabi z zaroli nieprzyjaciela. - Na witego Jerzego! - zawoa mistrz. -Dwie mile ujechalimy, nie spoczywajc, i upa doskwiera, a ciaa oblewaj si nam potem pod zbroj. Nie bdzieme tu czekali,pki nieprzyjacielowi nie spodoba si wystpi w pole. A na to hrabia Wende, m powany wiekiem i rozumem, rzek: - Zaiste, ju wymiewano tutaj moje sowa- i wymiewali je tacy, ktrzy bogdaj e umkn z tego pola, na ktrym ja polegn (i tu spojrza na Wernera von Tettingen) - alewdy powiem, co mi sumienie i mio do Zakonu nakazuje. Nie serca brak Polakom, jeno, jako wiem, krl do ostatka spodziewasi wysannikw pokoju. Werner von Tettingen nie odrzek nic, tylkoparskn wzgardliwym miechem, ale i mistrzowi niemie byy sowa Wendego, wic ozwa si: - Zali czas myle teraz o pokoju! Nad inn spraw mamy radzi. - Czas zawsze na dzieo Boe - odrzek vonWende. Lecz okrutny komtur czuchowski Henryk, ktry zaprzysig, e kae nosi przed sob dwa nagie miecze, dopki ich w polskiej krwi nie ubroczy - zwrci do mistrza swe tuste, spotniae oblicze i zakrzykn z gniewem okrutnym: - Milsza mi mier od haby! i choby sam jeden, tymi mieczami na cae wojsko polskie uderz! Ulryk zmarszczy nieco brwi. - Przeciw posuszestwu mwisz - rzek. Apotem do komturw: - Radcie jeno o tym, jak nieprzyjaciela z boru wycign. Wic rni rnie radzili, a wreszcie podobao si i komtu-rom, i przedniejszym gociom rycerskim zdanie Gersdorfa, aby wysa dwch heroldw do krla z oznajmieniem, e mistrz przysya mu dwa miecze i wyzywa Polakw na bj miertelny, jeli za mao im pola, to ustpi nieco z wojskiem, aby im go przyczyni. * Krl zjecha wanie z nadbrzea jeziora i uda si na lewe skrzydo do polskich chorgwi, gdzie mia pasowa ca gromad rycerzy, gdy nagle dano mu zna, i dwch heroldw zjeda od krzyackiegowojska. Serce Wadysawa zabio nadziej. - Nue ze sprawiedliwym pokojem jad! - Daj Bg! - odrzekli duchowni. Krl posa po Witolda, ale w zajty ju szykowaniem swych wojsk nie mg przyby, a tymczasem heroldowie, nie spieszc si, zbliali si do obozu. W jasnym wietle soca widziano ich doskonale, podjedajcych na ogromnych, pokrytych kropierzami koniach bojowych; jeden mia na tarczy cesarskiego czarnego ora na zotym polu, drugi, ktry by heroldem ksicia szczeciskiego, gryfa na biaym polu. Szeregi rozstpiy si przed nimi, oni za, zsiadszy z koni, stanli po chwili przed wielkim krlem i skoniwszy nieco gowy dla okazania mu czci, tak odprawili swoje poselstwo: - Mistrz Ulryk - rzek pierwszy herold - wzywa twj majestat, panie, i ksicia Witolda na bitw mierteln i aby mstwo wasze, ktrego wam wida brakuje, podnieci, le wam te dwa nagie miecze. To rzekszy, zoy miecze u stp krlewskich. Jako Myk z Dbrowy wytumaczy jego sowa krlowi, ale ledwie skoczy, wysun si drugi herold z gryfem na tarczy i tak przemwi: - Mistrz Ulryk kaza wam te oznajmi, panie, i jeli skpo wam pola do bitwy, to si z wojskami wam ustpi, abycie nie gnunieli w zarolach. Jako Myk znw przeoy jego sowa i nastaa cisza, tylko w orszaku krlewskim rycerze poczli zgrzyta z cicha zbami na takie zuchwalstwo i zniewag. Ostatnie nadzieje Jagiey rozwiay si jak dym. Spodziewa si poselstwa zgody i pokoju, a tymczasem byo to poselstwo pychy i wojny. Wic wznisszy zazawione oczy do gry, tak odrzek: - Mieczw ci u nas dostatek, ale i te przyjmuj jako wrb zwycistwa, ktr mi sam Bg przez wasze rce zsya. A polebitwy On take wyznaczy. Do ktrego sprawiedliwoci ninie si odwouj, skarg na moj krzywd i wasz nieprawo a pych zanoszc - amen. I dwie wielkie zy spyny mu po ogorzaych policzkach. Tymczasem gosy rycerskie w orszaku poczy woa: - Cofaj si Niemce. Daj pole! Heroldowie odeszli i po chwili widziano ich znowu jadcych pod gr na swych ogromnych koniach i byszczcych w wietle sonecznym od jedwabiw, ktre powierzchu zbroi nosili. Wojska polskie wysuny si z lasu i zaroliw skadnym szyku bojowym. W przodku sta hufiec tak zwany "czelny", zoony z najstarszych rycerzy, za nim walny - a za walnym piechoty i lud najemny. Utworzyy si przez to midzy hufcami dwie dugie ulice, po ktrych przelatywa Zyndram z Maszkowic i Witold. Ten ostatni bez hemu na gowie, w wietnej zbroi, podobny do zowrogiej gwiazdy lub do gnanego wichrempomienia. Rycerze nabierali tchu w piersi i osadzali si mocniej w siodach. Bitwa miaa tu, tu nastpi. * Mistrz spoglda tymczasem na wojska krlewskie, ktre wysuway si z boru. Patrza dugo na ich ogrom, na rozpostartejakby u olbrzymiego ptaka skrzyda, na poruszan wiatrem tcz chorgwi i nagle serce mu si cisno jakim nieznanym, strasznym uczuciem. Moe ujrza oczyma duszy stosy trupw i rzeki krwi. Nie lkajc si ludzi, moe zlk si Boga trzymajcego ju tam na wysokociach niebios szale zwycistwa... Po raz pierwszy przyszo mu na myl, jaki to okropny nasta dzie, i po raz pierwszy uczu, jak niezmiern odpowiedzialno wzi na swoje ramiona. Wic twarz mu poblada, wargi poczy dre, a z oczu puciy si obfite zy. Komturowie ze zdziwieniem spogldali na swego wodza. - Co wam jest, panie? - zapyta hrabia Wende. - Zaiste stosowna to do ez pora! - ozwa si okrutny Henryk, komtur czuchowski. A wielki komtur Kuno Lichtenstein wyd wargi i rzek: - Otwarcie naganiam ci to, mistrzu, bo ci teraz podnosi serca rycerzy, nie za osabia przystoi. Zaprawd, nie takiegomy ci przedtem widywali. Lecz mistrzowi wbrew wszelkim wysikom spyway tak cigle zy na czarn brod, jakby w nim paka kto inny. Wreszcie pohamowa si nieco i zwrciwszy surowe oczy na komturw, zawoa: - Do chorgwi! Wic skoczyli kady do swojej, bo bardzo potnie przemwi, a on wycign rk do giermka i rzek: - Daj mi hem. * Ju serca w obu wojskach biy jak moty, ale trby nie daway jeszcze znaku do boju.Nastaa cisza moe od samej bitwy chwila oczekiwania. Na polu midzy Niemcami a armi krlewsk wznosio si od strony Tannenberga kilka odwiecznych dbw, na ktre powazili chopi miejscowi, aby patrze na zapasy tych wojsk tak olbrzymich, jakich od niepamitnych czasw wiat nie widzia. Lecz prcz tej jednej kpy cae to pole byo puste, szare, przeraliwe, do obumarego stepu podobne. Chodzi tylko ponim wiatr, a nad nim unosia si cicho mier. Oczy rycerzy zwracay si mimo woli na t zowrog, milczc rwnin. Przelatujce po niebie chmury przesaniayod czasu do czasu soce, a wwczas pada na ni mrok miertelny. Wtem wsta wicher. Zaszumia w lesie, oberwa tysice lici, wpad na pole, chwyci suche dba traw, wzbi tumany kurzawy i ponis je w oczy wojsk krzyackich. W tej rwnie chwili wstrzsn powietrzem przeraliwy gos rogw, krzywu, piszczaek, i cae skrzydo litewskie zerwao si na ksztat niezmiernego stada ptactwa do lotu. Poszli od razu wedle zwyczaju w skok. Konie, wycignwszy szyje i potuliwszy uszy, rway ze wszystkich si przed siebie; jedcy, wymachujc mieczami i sulicami, lecieli z krzykiem okropnym przeciw lewemu skrzydu Krzyakw. Mistrz wanie znajdowa si przy nim. Wzruszenie jego ju przeszo, a z oczu szy mu, zamiast ez, skry. Ujrzawszy wic rozpdzon m litewsk, zwrci si do Frydrycha Wallenroda, ktry na tej stronie dowodzi, i rzek: - Witold pierwszy wystpi. Poczynajciee i wy w imi Boe! I skinieniem prawicy ruszy czternacie chorgwi elaznego rycerstwa. - Gott mit uns! - zakrzykn Wallenrod. Chorgwie, zniywszy kopie, poczy z pocztku i krokiem. Lecz rwnie jak skaa stoczona z gry, spadajc, coraz wikszego pdu nabiera, tak i one: z kroku przeszy w rysi, potem w cwa, i szy straszne, niepohamowane, jako lawina, ktra musi zetrze i zdruzgota wszystko przed sob. Ziemia jczaa i gia si pod nimi. * Bitwa miaa lada chwila rozcign si i rozpali na caej linii, wic polskie chorgwie poczy piewa star bojow pie witego Wojciecha. Sto tysicy pokrytych elazem gw i sto tysicy par oczu podnioso si ku niebu, a ze stu tysicy piersi wyszed jeden olbrzymi gos do grzmotu niebieskiego podobny: Bogurodzica, dziewica, Bogiem sawiona Maryja! Twego syna gospodzina, Matko zwolena, Maryja, Zyszczy nam, spuci nam... Kiryjelejzon!... I wraz moc zstpia w ich koci, a serca stay si na mier gotowe. Bya za taka niezmierna zwyciska sia w tych gosach iw tej pieni, jakby naprawd grzmoty poczy si roztacza po niebie. Zadray kopie w rkach rycerzy, zadray chorgwie i chorgiewki, zadrao powietrze, zakolebay si gazie w boru, a zbudzone echa lene jy odzywa si w gbinach i woa, i jakby powtarza licach, it 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AAP|c3c3c3i,c3Q;3jeziorom i gom, i caej ziemi jak duga i szeroka: Zyszczy nam, spuci nam. Kiryjelejzon!... A oni piewali dalej: Twego dziel krzciciela, boycze, Usysz gosy, nape myli czowiecze, Sysz modlitw, j nosimy, A da raczy, jego prosimy, A na wiecie zbony pobyt, Po ywocie rajski przebyt. Kiryjelejzon! Echo powtrzyo w odpowiedzi: "Kiryjelejzooon!" -a tymczasem na prawym skrzydle wrzaa ju bitwa zacita i zbliaa si ku rodkowi coraz bardziej. oskot, kwik koni, krzyki okropne mw mieszay si z pieni. Ale chwilami krzyki cichy, jakby tym tam ludziom zbrako tchu, i w jednej z takich przerw raz jeszcze mona byo dosysze grzmice gosy: Adamie, ty Boy kmieciu, Ty siedzisz u Bogaw wiecu, Domieci twe dzieci, Gdzie krluj anieli! Tam rado, Tam mio, Tam widzenie Twrca, anielskie, bez koca... Kiryjelejzon! I znw runo echo po boru: "Kiryjelejzooon!" Krzyki na prawym skrzydle wzmogy si jeszcze, lecz nikt niemg ni widzie, ni rozezna, co si tam dzieje, albowiem mistrz Ulryk, ktry patrzy z gry na bitw, stoczy w tej chwili pod wodz Lichtensteina dwadziecia chorgwi na Polakw. A za do polskiego hufca "czelnego", w ktrym stali najprzedniejsi rycerze, przypad jak grom Zyndram z Maszkowic i ukazawszy ostrzem zbliajc si chmur Niemcw, zakrzykn tak dononie, e a konie poprzysiaday w pierwszym szeregu na zadach: - W nich! Bij! Wic rycerze, pochyliwszy si na karki koskie i wycignwszy przed si wcznie, ruszyli. * Lecz Litwa ugia si pod straszliw nawa Niemcw. Pierwsze szeregi, najlepiej zbrojne, zoone z moniejszych bojarw, pady mostem na ziemi. Nastpne zwary si z wciekoci z krzyactwem, lecz adne mstwo, adna wytrwao, adna moc ludzka nie moga ich od zguby i klski uchroni. I jake mogo by inaczej, gdy z jednej strony walczyo rycerstwo cakiem zakute w stalowe zbroje i na koniach stal osonionych, z drugiej lud, rosy wprawdzie i silny, ale na drobnych konikachi skrami jeno okryty?... Prno te szuka uporny Litwin, jak do skry niemieckiej si dobra. Sulice, szable, ostrza oszczepw, paki nasadzane krzemieniem lub gwodziami odbijay si tak o elazne blachy jak o ska lub jak o mury zamkowe.Ciar ludzi i koni gnit nieszczsne Witoldowe zastpy, ciy ich miecze i topory, body i kruszyy koci berdysze, tratoway kopyta koskie. Knia Witold daremnie ciska w t paszcz mierci coraz nowe watahy, daremny by upr, na nic zacieko, na nic pogarda mierci i na nic rzeki krwi! Pierzcho naprzd tatarstwo, Besaraby, Woochy, a wkrtce pka ciana litewska i dziki popoch ogarn wszystkich wojownikw. Wiksza cz wojsk pierzcha w stron jeziora Lube i za ni pognay gwne siy niemieckie, czynic kob tak straszn, e cae pobrzee pokryo si trupami. Druga atoli cz wojsk Witoldowych, mniejsza, w ktrej byo trzy puki smoleskie, cofaa si ku skrzydu polskiemu, parta przez sze chorgwi Niemcw, a nastpnie i przez te, ktre wracay z pogoni. Lecz lepiej zbrojni Smoleszczanie skuteczniejszy stawili te opr. Bitwa zmienia si tu w rze. Potoki krwi okupoway kady krok, kad niemal pid ziemi. Jeden z pukw smoleskich wycito niemal co do nogi. Dwa inne broniysi z rozpacz i wciekoci. Lecz zwyciskich Niemcw nic ju nie mogo powstrzyma. Niektre ich chorgwie ogarn jakby sza bojowy. Pojedynczy rycerze, bodc ostrogami i wspinajc rumaki, rzucali si na olep ze wzniesionymtoporem lub mieczem w najwiksz gstwin nieprzyjaci. Cicia ich mieczw iberdyszw stay si niemal nadludzkie, caa za awa, prc i miadc konie i rycerzy smoleskich, przysza na koniec wbok czelnemu i walnemu hufcowi polskiemu,albowiem oba od godziny ju przeszo zmagay si z Niemcami, ktrym Kuno Lichtenstein przywodzi. * Nie poszo tu tak atwo Kunonowi, gdy wiksza bya rwno broni i koni, a jednakie wiczenia rycerskie. Wspary nawet Niemcw "drzewa" polskie i odrzuciy ich w ty, zwaszcza e pierwsze uderzyy w nich trzy straszne chorgwie: krakowska, gocza pod Jdrkiem z Brochocic i nadworna, ktrej Powaa z Taczewa przewodzi. Jednake bitwa rozgorzaa najprzeraliwsza dopiero wwczas, gdy po strzaskaniu kopij chwycono za miecze i topory. Tarcza uderzaa wwczas o tarcz, m zwiera si z mem, paday konie, przewracay si znaki, pkay pod uderzeniem brzeszczotw i obuchw hemy, naramienniki, pancerze, oblewao si krwielazo, walili si z siode na ksztat podcitych sosen witezie. Ci z rycerzy krzyackich, ktrzy ju pod Wilnem zaznali bitew z Polakami, wiedzieli Jaki to "nieuyty" i "natarczywy" jest ten lud, lecznowakw i goci zagranicznych ogarno zrazu podobne do strachu zdumienie. Niejeden te wstrzymywa mimo woli koma, spoglda przed si niepewnie i nim si namyli, co czyni, gin pod ciosem polskiej prawicy. I rwnie jak grad sypie si niemiosiernie z miedzianej chmury na an yta, tak gsto sypay si ciosy okrutne i biy miecze, biy oksze, biy topory, biy bez tchu i miosierdzia, dwiczay jak w kuniach elazne blachy, mier gasia niby wicher ywoty, jki rway si z piersi, gasy oczy, a zbielae modziecze gowy pogray si w noc wiekuist. Leciay w gr skry skrzesane elazem, zamki drzewcw, proporce, pira strusie ipawie. Kopyta rumakw obsuway si po krwawych lecych na ziemi pancerzach i trupach koskich. Kto pad ranny, tego miadyy podkowy. Lecz aden jeszcze nie pad z przedniej szych rycerzy polskich i szli przed si w zgieku i ciasnocie, wykrzykujc imiona swych patronw lub zawoania rodowe, jakidzie ogie po suchym stepie, ktry poera krze i trawy. Pierwszy tam Lis z Targowiska porwa mnego komtura z Osterody, Gamrata, ktren straciwszy tarcz, zwin w kb swj biay paszcz koo ramienia i paszczem si od ciosw zasania. Ostrzem miecza przeci Lis paszcz i naramiennik, odwali od pachy rami, drugim za pchniciem przebi brzuch, a ostrze w ko pacierzow zgrzytno. Krzyknli z trwogi na widok mierci wodza ludzie z Osterody, lecz Lis rzuci si midzy nich jak orze midzy urawie, a gdy Staszko z Charbimowic i Domarat z Kobylan skoczyli mu na pomoc, poczli ich we trzech uska okropnie, tak jak niedwiedzie uszcz strki, gdy si na polezasiane modym grochem dostan. Tame Paszko Zodziej z Biskupic zabi sawnego brata Kun-ca Adelsbacha. Kunc, gdy ujrza przed sob wielkoluda z krwawym toporem w doni, na ktrym wraz z krwi przylepy kudy ludzkie, zlk si w sercu i chcia si odda w niewol. Ale Paszko, nie dosyszawszy go wrd wrzawy, podnis si w strzemionach i rozci mu gow wraz ze stalowym hemem, jakby kto rozci jabko na dwoje. Wraz potem zgasi Locha z Meklemburgii i Klingensteina, i Szwaba Helmsdorfa z monego hrabiowskiego rodu, i Limpacha spod Moguncji, i Nachterwitza te z Moguncji, a wreszcie poczli si cofa przed nim przeraeni Niemcy, w lewo i w prawo, on za bi w nich jak w walc si cian i co chwila widziano go, jak wznosi si do cicia na siodle, po czymwidziano bysk topora i hem niemiecki zapadajcy si w d midzy konie. Tame potny Jdrzej z Brochocic, zamawszy miecz na gowie rycerza, ktrymia sow na tarczy i przybic w ksztat sowiej gowy wykut, chwyci go za rami,skruszy je i wydarszy mu brzeszczot, zaraz go nim ycia pozbawi. On rwnie modego rycerza Dynheima wzi w niewol, ktrego widzc bez hemu, poaowa zabija, gdy w prawie by dzieckiem jeszcze i dziecinnymi na spoglda oczyma. Rzuci go tedy Andrzej giermkom swoim, nie odgadujc, e zicia sobie bierze, albowiem rycerzyk ten crk jego wzi pniej za on i na zawsze w Polsce pozosta. Natarli atoli teraz ze wciekoci Niemcy,chcc odbi modego Dynheima, ktry z monego rodu grafw nadreskich pochodzi, lecz przedchorgiewni rycerze: Sumik z Nadbroa i dwaj bracia z Pomykowa, i Dobko z Ochwia, i Zych Pikna,osadzili ich na miejscu, jak lew osadza byka, i odepchnli ku chorgwi witego Jerzego, szerzc wrd nich zgub i zniszczenie. Za z rycerskimi gomi stara si chorgiew krlewska nadworna, ktrej Cioek z elechowa przywodzi. Tam Powaa z Taczewa si nadludzk majcy obala ludzi i konie, kruszy elazne hemy jak skorupy jaj, bi sam jeden w cae gromady, a obok niego szli Leszko z Goraja,drugi Powaa z Wyhucza i Mci saw ze Skrzynna, i dwch Czechw: Sok i Zbysawek. Dugo toczya si tu walka, gdy na t jedn chorgiew uderzyy trzy niemieckie, lecz gdy dwudziesta sidma Jaka z Tarnowa przysza w pomoc, siy zrwnay si mniej wicej i odrzucono Niemcw prawie na p strzelania z kuszy od miejsca, w ktrym nastpio pierwsze spotkanie. Lecz jeszcze dalej odrzucia ich wielka krakowska chorgiew, ktrej sam Zyndram przywodzi, a na czele midzy przedchorgiewnymi szed najstraszniejszyze wszystkich Polakw Zawisza Czarny herbu Sulima. W pobok walczyli: brat jego Farurej i Florian Jelitczyk z Korytnicy, i Skarbek z Gr, i wanie w sawny Lis z Targowiska, i Paszko Zodziej, i Jan Nacz, i Stach z Charbimowic. Pod okropnrk Zawiszy ginli bitni mowie, jakby w tej czarnej zbroi sama mier sza im naprzeciw, on za walczy z namarszczonbrwi i cinitymi nozdrzami, spokojny, uwany, jakby zwyk odbywa robot; czasem rwno porusza tarcz, odbija cios, lecz kademu byskowi jego miecza odpowiada krzyk straszny poraonego ma, a on nie oglda si nawet i szed, pracujc, naprzd jak czarna chmura, z ktrej co chwila piorun wypada. Poznaska chorgiew, majca w znaku orabez korony, walczya te na mier i ycie,a arcybiskupia i trzy mazowieckie szy z ni w zawody. Ale i wszystkie inne przesadzay si wzajem w zawzitoci i natarczywym mstwie. W sieradzkiej modyZbyszko z Bogdaca rzuca si jak dzik w najgstsze tumy, za przy boku jego szed stary, straszny Mako, walczc rozwanie, jak walczy wilk, ktry inaczej ni na mier nie uksi. Szuka on wszdy oczyma Kunona Lichtensteina, ale nie mogc go w toku dostrzec, upatrywa tymczasem innych, takich, ktrzy wietniejsze mieli na sobie stroje, i nieszczsny by kady rycerz, ktremu si z nim potka przyszo. Niedaleko od obu rycerzy bogdanieckich ciska si nieznonie zowrogi Cztan z Rogowa. Po pierwszym spotkaniu rozbito muhem, wic walczy teraz z go gow, straszc sw zakrwawion wochat twarz Niemcw, ktrym si zdao, e nie czowieka, ale jak poczwar len maj przed sob. Jednake setki, a potem tysice rycerzy zalegy z obu stron ziemi, a wreszcie pod razami zaciekych Polakw pocza si chwia niemiecka nawaa, gdy wtem zaszoco takiego, co losy caej bitwy mogo w jednej chwili przeway. Oto wracajc z pogoni za Litw, rozgorzaei upojone zwycistwem chorgwie niemieckie uderzyy w bok polskiego skrzyda. Sdzc, e wszystkie wojska krlewskie ju rozbite i bitwa stanowczo wygrana, wracay one w wielkich, bezadnych gromadach z krzykiem i piewaniem, gdy nagle ujrzay przed sob srog rze i Polakw prawie ju zwyciskich, ogarniajcych zastpy niemieckie. Wic Krzyacy, zniajc gowy, spogldali ze zdumieniem przez kraty przybic na to, co si dzieje, a potem, jak ktry sta, wbija koniowi ostrogi w boki i puszcza si w zamt bojowy. I tak gromada uderzaa po gromadzie, a wkrtce tysice ich zwaliy si na znuone walk chorgwie polskie. Krzyknli Niemcy radonie, widzc przybywajc pomoc, i z nowym zapaem poczli bi Polakw. Okropna bitwa zawrzaa na caej linii, ziemia spyna potokami krwi, zachmurzyo si niebo i odezway si guche grzmoty, jakby sam Bg chcia miesza si midzy walczcych. Lecz zwycistwo poczo chyli si ku Niemcom... Ju, ju zaczynaa si zamieszka w awie polskiej, ju rozszalaew boju zastpy krzyackie poczy jednym gosem piewa pie tryumfu: Christ ist erstanden!... ...........................................................................-.-.-.-......................... A wtem stao si co jeszcze okropniejszego. Oto jeden lecy na ziemi Krzyak rozpru noem brzuch konia, na ktrym siedzia Marcin z Wrocimowic trzymajcy wielk, wit dla wszystkich wojsk chorgiew krakowsk z orem w koronie. Rumak i jedziec zwalili si nagle, a wraz z nimi zachwiaa si i pada chorgiew. W jednej chwili setki elaznych ramion wycigno si po ni, a ze wszystkich piersi niemieckich wyrwa si ryk radoci. Zdao im si, e to koniec, e strach i popoch ogarn teraz Polakw, e przychodzi czas klski, mordu i rzezi, e ju uciekajcych tylko przyjdzie im ciga iwycina. Ale oto wanie czeka ich straszny i krwawy zawd. Krzykny wprawdzie z rozpacz jak jeden m wojska polskie na widok upadajcej chorgwi, lecz w tym krzyku i w tej rozpaczy by nie strach, alewcieko. Rzekby, ywy ogie spad napancerze. Rzucili si jak lwy rozarte ku miejscu najstraszniejsi mowie z obu armii i rzekby, burza rozptaa si koo chorgwi. Ludzie i konie zbili si w jeden wir potworny, a w tym wirze migay ramiona, szczkay miecze, warczay topory, zgrzytaa stal o elazo, omot, jki, dziki wrzask wyrzynanych mw zlay si w jeden przeokropny gos, taki, jakby potpiecy odezwali si nagle z gbi pieka. Wstaa kurzawa, a z niej wypady tylko olepe z przeraenia konie bez jedcw, z krwawymi oczyma i rozwian dziko grzyw. Lecz trwao to krtko. Ni jeden Niemiec nie wyszed ywy z tej burzy i po chwili powiaa znw nad polskimi zastpami odbitachorgiew. Wiatr poruszy j, rozwin i rozkwita wspaniale jak olbrzymi kwiat, jako znak nadziei i jako znak gniewu Boegodla Niemcw, a zwycistwa dla polskich rycerzy. Cae wojsko powitao j okrzykiem tryumfu i uderzyo z tak zapamitaoci w Niemcw, jakby kadej chorgwi przybyo w dwjnasb si i onierzy. A Niemcy, bici bez miosierdzia, bez wytchnienia, bez takiej nawet przerwy, jakiej piersiom trzeba dla zapania oddechu, parci ze wszystkich stron, naciskani, raeni nieubaganie ciosami mieczw, siekier, toporw, maczug, poczliznw chwia si i ustpowa. Tu i owdzie ozway si gosy o lito. Tu i owdzie wypada ze skrztu jaki zagraniczny rycerz z twarz zbiela ze strachu i zdumienia i ucieka w zapamitaniu, gdzie go nis niemniej przeraony rumak. Wikszo biaych paszczw, ktre na zbrojach nosili bracia zakonni, leaa ju na ziemi. Wic ciki niepokj ogarn serca przywdcw krzyackich, gdy zrozumieli, e cay ich ratunek tylko w mistrzu, ktry dotychczas w pogotowiu sta na czele szesnastu odwodowych chorgwi. On za, patrzc z gry na bitw, zrozumiatake, e chwila nadesza, i ruszy swe elazne hufce, tak jak wicher porusza cik, niosc klsk chmur gradow. Lecz wczeniej jeszcze, przed trzeci lini polsk, ktra dotd nie braa udziau w boju, zjawi si na rozhukanym rumaku, czuwajcy nad wszystkim i baczny na przebieg bitwy, Zyndram z Maszkowic. Stao tam wrd polskiej piechoty kilka rot zacinych Czechw. Jedna z nich zachwiaa si jeszcze przed spotkaniem, ale zawstydzona w por, zostaa na miejscu i rzuciwszy swego dowdc, pona teraz dz bitwy, aby wynagrodzi mstwem chwilow sabo. Lecz gwne siy skaday puki polskie, zoone z konnych, ale nie pancernych, ubogich wodykw, z piechot miejskich i najliczniejszych kmiecych, zbrojnych w rohatyny, w cikie oszczepy i w kosy, osadzone sztorcem na drgach. - Gotuj si! gotuj! - woa ogromnym gosem Zyndram z Maszkowic, przelatujc jak byskawica wzdu szeregw. - Gotuj si! - powtrzyli mniejsi przywdcy.Wic kmiecie, zrozumiawszy, e przychodzina nich czas, po-opierali drgi od dzid, cepw i kos o ziemi i przeegnawszy si krzyem witym, poczli popluwa w pracowite, ogromne donie. I dao si sysze przez ca lini to zowrogie popluwanie, po czym chwyci kady bro i nabra tchu. W tej chwili by powtarza licach, it 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AAP c34c35c3$,(c3L:#3S?$3przylecia do Zyndrama pachoek z rozkazem od krla i szepn mu co zdyszanym gosem do ucha, a on, zwrciwszy si do piechurw, machn mieczem i zakrzykn: - Naprzd! - Naprzd! aw! rwno! -rozlegy si woania przywdcw. - Bywaj! Na psubraty! W nich! Ruszyli. By za i krokiem rwnym i nie ama szeregw, poczli wszyscy razem powtarza: - Zdro - wa - Ma - ry -ja - as - ki - pe - na - Pan -z To - b!... I szli jak powd. Szy puki najemne i pachokowie miejscy, kmiecie z Maopolski i Wielkopolski i lzacy, ktrzy przed wojnschronili si do Krlestwa, i Mazury spod Eku, ktrzy od Krzyakw uciekli. Zajaniao i rozbyso od grotw na oszczepach i od kos cae pole. A doszli. - Bij! - zakrzyknli dowdcy - Uch! I stkn kady jako krzepki drwal, gdy sipierwszy raz toporem zamachnie, a potem j wali, ile mu si i pary w piersiach starczyo. Wrzask i krzyki wzbiy si a ku niebiosom.* Krl, ktry z wyniosego miejsca zawiadowa ca bitw, rozsya pachokw i a ochryp od dawania rozkazw, gdy ujrza wreszcie, e ju wszystkie wojska pracuj, pocz i sam rwa si do boju. Nie puszczali go dworzanie, bojc si o wit osob pask. awa chwyci za cugle konia i cho krl uderzy go wcznipo rku, nie puci. Inni zastpili te drog, proszc, bagajc i przedstawiajc,e i tak losw bitwy nie przewa. A tyczasem najwiksze niebezpieczestwo zawiso nagle nad krlem i nad caym jego orszakiem. Oto mistrz, idc za przykadem tych, ktrzy wrcili po rozgromie Litwy, i chcc take zajecha z boku Polakom, zatoczy koo, skutkiem czego jego szesnacie wyborowych chorgwi musiao przechodzi wanie nie opodal wzgrza, na ktrym sta Wadysaw Jagieo. Spostrzeono wraz niebezpieczestwo, ale nie byo czasu si cofa. Zwinito tylko znak krlewski, a jednoczenie pisarz krlewski Zbigniew z Olenicy skoczy co siy w koniu do najbliszej chorgwi, ktragotowaa si wanie na przyjcie nieprzyjaciela, a ktrej rycerz Mikoaj Kiebasa przywodzi. - Krl w obierzy. Na pomoc! - zawoa Zbigniew. Lecz Kiebasa, straciwszy poprzednio hem, zerwa ca mokr od potu i pokrwawion myck z gowy i pokazujc j gocowi, zakrzykn z gniewem okrutnym: - Patrz, jeli tu prnujem! Szalony! Zali niewidzisz, e na nas idzie ta chmura i e wanie naprowadzilibymy j na krla; za czym ruszaj precz, bo ci tu mieczem przebod. I niepomny, z kim mwi, zziajany, uniesion gniewem, zmierzy si istotnie na goca, w za, widzc z kim sprawa, a co wiksza, e stary wojownik ma suszno, skoczy na powrt do krla i powtrzy mu, co usysza. Wic stra krlewska murem wysuna si naprzd, aby pana piersiami zasoni. Tym razem jednak krl nie da si powstrzymaistan w pierwszym szeregu. Lecz ledwie si ustawili, chorgwie niemieckie byy ju tak blisko, e herby na tarczach mona byo doskonale odrni. Widok ich dreszczem mg przej najodwaniejsze serca, by to bowiem sam kwiat i wybr rycerstwa. Przybrani w wietne zbroje, na ogromnych jak tury koniach, nie uznojeni wboju, w ktrym dotychczas nie brali udziau, wypoczci, szli jak huragan z ttentem, z hukiem, z szumem chorgwi i chorgiewek, a sam wielki mistrz lecia przed nimi w biaym szerokim paszczu, ktry rozpuszczony na wiatr wyglda jak olbrzymie skrzyda ora. Mistrz min ju orszak krlewski i bieg ku gwnej bitwie, bo co mu tam znaczya jaka garstka rycerzy stojcych na uboczu,midzy ktr nie domyla si i nie rozpozna krla! Ale spod jednej chorgwi oderwa si olbrzymi Niemiec i czy to poznawszy Jagie, czy te zncony srebrzyst zbroj krlewsk, czy wreszciechcc popisa si odwag rycersk, schyligow, wycign kopi i skoczy wprost na krla. Krl za spi ostrogami konia i nim go zdoano zatrzyma, skoczy take ku niemu. I byliby si niechybnie starli miertelnie, gdyby nie ten sam Zbigniew z Olenicy, mody sekretarz krlewski, zarwno biegy w acinie, jak i w rycerskim rzemiole. Ten, majc ziomek kopii w rku, zajecha Niemca z boku i grzmotnwszy go w eb, skruszy mu hemi zwali na ziemi. "W tej chwili sam krl uderzy go ostrzem w odkryte czoo i wasn rk zabi go raczy". Tak zgin sawny rycerz niemiecki, DypoldKikieritz von Dieber. Konia jego pochwyci knia Jamont, a on sam lea miertelnie poraon, w swej biaej jace na stalowej zbroi i w pozocistym pasie. Oczy zaszy mu bielmem, lecz nogi kopay jeszcze czas jaki ziemi, pki najwiksza ludzka uspokoicielka, mier, nie pokrya mu noc gowy i nie uspokoia go na zawsze. Skoczyli rycerze spod chemiskiej chorgwi, chcc pomci mier towarzysza, lecz sam mistrz zabieg im drog i krzyczc: Herum! herum! - zagania ich tam, gdzie miay rozstrzygn si losy tego krwawegodnia, to jest do gwnej bitwy. I znw zdarzya si rzecz dziwna. Oto najbliej od pola stojcy Mikoaj Kiebasa pozna wprawdzie nieprzyjaci, ale w kurzawie nie poznay ich inne polskie chorgwie i mylc, e to Litwa wraca do boju, nie popieszyy na ich przyjcie. Dopiero wyskoczy Dobko z Olenicy naprzeciw pdzcego w przedzie wielkiego mistrza i pozna go po paszczu, po tarczyipo zotym wielkim relikwiarzu, ktry on nosi na piersiach, na pancerzu. Ale nie mia uderzy kopi polski rycerz w relikwiarz, cho niezmiernie si mistrza przewysza, wic w podbi mu ostrze dogry, zrani nieco konia, po czym, minwszy si, zatoczyli koo i rozbiegli si,kady ku swoim. -Niemce! Sam mistrz! - zakrzykn Dobko. Usyszawszy to, kopnysi z miejsca najwikszym pdem ku wrogom chorgwie polskie. Pierwszy uderzy ze swymi Mikoaj Kiebasa i znw rozgorzaa bitwa. Lecz czy to, e rycerstwo ziemi chemiskiej, midzy ktrymi wielu byo ludzi polskiej krwi, nie uderzyo szczerze, czy te, e zaciekoci Polakw nic ju nie mogo powstrzyma, do e ten nowy napad nie wywar takiego skutku, jakiego si mistrz spodziewa. Zdawao mu si bowiem, e to bdzie ostatni cios zadany potdze krlewskiej, a tymczasem spostrzeg wkrtce, e to Polacy pr, id naprzd, bij, ra, bior jakoby w elaznecgi te hufce, a jego rycerstwo raczej si broni, ni naciera. Prno zachca gosem, prno zapdza mieczem w bj. Bronili si wprawdzie i bronili mocno, ale nie byo w nich ni tego rozmachu, ni tego zapau, ktry porywa wojska zwyciskie i ktrym rozgorzay serca polskie. W zbrojach potuczonych, wekrwi, w ranach, z poszczerbion broni, bez gosu w piersi, rwali si jednak w zapamitaniu polscy rycerze ku najgstszym kupom Niemcw, a ci poczli to zdziera konie, to oglda si za siebie, jakby chcc wiedzie, czy nie zamkny sijeszcze te elazne cgi, ktre obejmoway ich coraz okropniej, i ustpowali z wolna, ale cigle, jakby pragnc wydosta si nieznacznie z morderczego skrtu. A wtem od strony lasu zagrzmiay naraz nowe okrzyki. To wanie Zyndram wprowadzi i puci kmieciw do boju. Zazgrzytay wnet po elazie kosy, zagrzmiay pod cepami pancerze, trup j pada coraz gstszy, krew laa si strumieniem na zdeptan ziemi i bitwa staa si jak jeden pomie niezmierny, gdy Niemcy, poznawszy, e tylko w mieczu ratunek, poczli si broni rozpaczliwie. * I zmagali si tak jeszcze w niepewnoci zwycistwa, dopki olbrzymie kby kurzawy nie wzbiy si niespodzianie po prawej stronie bitwy. - Litwa wraca! - hukny radonie gosy polskie. I odgadli. Litwa, ktr atwiej byorozbi ni zwyciy, wracaa teraz i z wrzaw nieludzk pdzia jak wicher na swych cigych koniach do boju. Wwczas kilku komturw, a na ich czele Wemer von Tettingen, przyskoczyo do mistrza. - Ratuj si, panie! - woa pobladymi usty komtur Elblga. -Ratuj siebie i Zakon, pki si koo nie zawrze. Ale rycerski Ulryk spojrza na niego ponuroi wznisszy rk ku niebu, zawoa: - Nie daj Bg, abym ja opuci to pole, na ktrym tylu mnych polego! Nie daj Bg! I krzyknwszy na ludzi, aby szli za nim, rzuci si w war bitwy. Nadbiega tymczasem Litwa i sta si taki zamt, takiwir i kotowanie, e oko ludzkie nic ju w nich rozrni nie mogo. Mistrz, uderzon ostrzem litewskiej sulicy wusta i dwukrotnie raniony w twarz, odbija przez jaki czas mdlejc prawic ciosy; wreszcie, pchnity rohatyn w szyj, zwali si jak db na ziemi. Mrowie przybranych w skry wojownikw pokryo go zupenie. * Wemer Tettingen z kilku chorgwiami pierzch, lecz naok wszystkich pozostaych chorgwi zamkno si elaznekoo wojsk krlewskich. Bitwa zmienia si w rze i w klsk krzyack tak niesychan, e w caych dziejach ludzkich mao zdarzyo si podobnych. Nigdy te w czasach chrzecijaskich, od walki Rzymiani Gotw z Attyl i Kara Mota z Arabami, nie walczyy z sob wojska tak potne. Aleteraz jedno z nich leao ju po wikszej czci jak zty an zboa. Podday si te chorgwie, ktre ostatnie wprowadzi do boju mistrz. Chemiczycy pozatykali w ziemi proporce. Inni niemieccy rycerze pozeskakiwali z koni na znak, e chc i wniewol, i poklkali na obluzganej krwi ziemi. Caa chorgiew witego Jerzego, pod ktr suyli gocie zagraniczni, uczynia razem ze swym dowdc to samo. * Lecz bitwa trwaa jeszcze, albowiem wiele chorgwi krzyackich wolao umiera ni baga o lito i o niewol. Zbili si teraz Niemcy wedle swego wojennego zwyczaju w ogromne kolisko i bronili si tak, jak broni si stado dzikw, gdy je gromady wilkw otocz. Piercie polsko-litewski opasa owo kolisko, jak w opasuje ciao byka, i zacienia si coraz bardziej. I znw migay ramiona, grzmiay cepy, zgrzytay kosy, ciy miecze, body oszczepy, chlastay topory i oksze. Wycinano Niemcw jak br, a oni marli w milczeniu, pospni, ogromni, nieustraszeni. Niektrzy, popodnosiwszy przybice, egnali si z sob, dajc sobie ostatni przed mierci pocaunek; niektrzy rzucalisi na olep w ukrop bojowy jakby zdjci szalestwem, inni walczyli jak przez sen, inni na koniec mordowali si sami, wbijajc sobie w gardo mizerykordi lub porzuciwszy naszyjniki, zwracali si do towarzyszw z prob: "Pchnij!" Zacieko polska rozbia wkrtce wielkie kolisko na kilkanacie mniejszych kup i wtedy znw atwiej byo wymyka si pojedynczym rycerzom. Ale w ogle i te rozbite gromady biy si ze wciekoci i rozpacz. Mao kto klka, proszc o lito, a gdy straszny zapd Polakw rozposzy wreszcie i mniejsze kupy, nawet pojedynczy rycerze nie chcieli oddawa si ywcem w rce zwycizcw. Dzie by dla Zakonu i dla wszystkiego zachodniego rycerstwa najwikszej klski, ale i chway najwikszej. Pod olbrzymim Arnoldem von Baden otoczonym przez piechot kmiec utworzy si wa polskich trupw, on za, potny i niezwalczony, sta nad nim, jak stoi sup graniczny wkopany na wzgrzu, i kto zbliy si do niego na dugo miecza, mar jakby piorunem raony. Najecha go wreszcie sam Zawisza Czarny Sulimczyk, lecz widzc rycerza bez konia i nie chcc przeciw rycerskiemu prawu z tyu na uderza, zeskoczy take z rumaka i pocz na woa z daleka: - Zwr, Niemcze, gow i poddaj si alibo spotkaj ze mn! A Arnold zwrci si i poznawszy Zawisz po czarnej zbroi i po Sulimie na tarczy, rzek sobie w duszy: "mier idzie i moja godzina wybia, albowiem jemu nikt nie odejmie si ywy. Gdybym jednake go zwyciy, zyskabym chwa niemierteln, a moe i ycie ocali". To rzekszy, skoczy ku niemu i starli si jak dwie burze na ziemi trupami zasanej. Lecz Zawisza tak okrutnie si nad wszystkimi growa, e nieszczni to byli rodzice, ktrych dzieciom wypado si z nim spotka w boju. Jako pod ciciem jegomiecza pka kuta w Malborgu tarcza, pkjak gliniany garnek stalowy hem i mny Arnold pad z rozcit na dwoje gow... * Henryk, komtur czuchowski, ten sam najzawzitszy wrg polskiego plemienia, ktry zaprzysig, e pty dwa miecze kae przed sob nosi, pki obu w krwi polskiej nie ubroczy, wymyka si teraz chykiem z pola, jako lis wymyka si z otoczonego przez myliwcw ostpu, gdy wtem zajecha mu drog Zbyszko z Bogdaca. Krzykn komtur, widzc nad sob wzniesiony brzeszczot: Erbarme dich meiner! (oszczd mnie) - i zoy z przestrachu rce, co usyszawszy, mody rycerz nie zdoa ju wprawdzie wstrzyma rki i rozmachu, ale zdoa jeszcze przekrci miecz i pazem tylko w spasy, spotniay pysk komtura uderzy. I rzuci go potem swemu giermkowi, ktry zaoywszy mu powrz na szyj, powlk go jak wou tam, dokd spdzano wszystkich jecw krzyackich. A stary Mako szuka wci na krwawym pobojowisku Kunona Lichtensteina - i szczsny we wszystkim dnia tego los dla Polakw wyda go wreszcie w jego rce w zarolach, w ktrych przytaia si gar uchodzcych ze strasznego pogromu rycerzy. Blask soca, ktry odbi si w zbrojach, zdradzi ich obecno przed pocigiem. Padli wraz wszyscy na kolana i poddali si natychmiast, lecz Mako, dowiedziawszy si, i wielki komtur Zakonu znajduje si midzy jecami, kaza go stawi przed sob i zdjwszy hem z gowy, zapyta: - Kunonie Lichtensteinie, zali poznajesz mnie? A on zmarszczy brwi i utkwiwszy oczy w oblicze Maka, rzek po chwili: - Widziaem ci na dworze w Pocku. - Nie - odpowiedzia Mako - widziae mnie przedtem. Widziae mnie w Krakowie,gdym ci baga o ycie mego bratanka, ktry za nierozwany napad na ciebie na utrat garda by skazan. Wwczas to lubowaem Bogu i zaprzysigem na rycersk cze, i ci odnajd i spotkam si z tob miertelnie. - Wiem - odpar Lichtenstein i wyd dumnie usta, chocia zarazem poblad mocno - ale jecem twoim teraz jestem i zhabiby si, gdyby miecz na mnie podnis. Na to twarz Maka cigna si zowrogoistaa si zupenie do paszczy wilczej podobna. - Kunonie Lichtenstein - rzek - miecza na bezbronnego nie wznios, ale to ci powiadam, e jeli mi walki odmwisz, tedyci ka jak psa na powrozie powiesi. - Nie mam wyboru, stawaj! - zawoa wielki komtur. - Na mier, nie na niewol - zastrzeg razjeszcze Mako. - Na mier. I po chwili starli si z sob wobec niemieckich i polskich rycerzy. Modszy i zrczniejszy by Kunon, lecz Mako tak dalece si rk i ng przeciwnika przewysza, e w mgnieniu oka obali go na ziemi i kolanem brzuch mu przycisn. Oczy komtura wyszy z przeraenia na wierzch. - Daruj! -jkn, wyrzucajc lin i pian ustami. - Nie! - odpowiedzia nieubagany Mako. I przyoywszy mizerykordi do szyi przeciwnika, pchn dwukrotnie, a tamten zacharcza okropnie; fala krwi buchna mu ustami, drgawki miertelne wstrzsnyjego ciaem, po czym wypry si i wielkauspokoicielka rycerzy uspokoia go na zawsze. * Bitwa zmienia si w rze i pocig. Kto nie chcia si podda, zgin. Wiele bywao w owych czasach na wiecie bitew i spotka, ale nikt z ywych ludzi nie pamita tak straszliwego pogromu. Pad pod stopami wielkiego krla nie tylko Zakon krzyacki, ale i cae Niemcy, ktre najwietniejszym rycerstwem wspomagay on "przedni stra" teutosk, werajc si coraz gbiej w ciao sowiaskie. Z siedmiuset "biaych paszczw" przodujcych, jako wodzowie tej germaskiej powodzi, zostao ledwie pitnastu. Czterdzieci przeszo tysicy cia leao w wiekuistym nie na onym krwawym boisku. Rozliczne chorgwie, ktre w poudnie jeszcze powieway nad niezmiernym wojskiem krzyackim, wpady wszystkie w krwawe i zwyciskie rce Polakw. Nie ostaa, nie ocalia si ani jedna i oto rzucali je teraz polscy i litewscy rycerze pod nogi Jagiey, ktry wznoszc pobonieoczy ku niebu, powtarza wzruszonym gosem: "Bg tak chcia!" Stawiano te przed majestatem pana przedniej szych jecw. Abdank Skarbek z Gr przywid szczeciskiego ksicia Kazimierza, Trocnowski, rycerz czeski, ksicia na Olenicy Konrada, a Przedpeko Kopidowski, herbu Dryja, mdlejcego z ranJerzego Gersdorfa, ktry pod chorgwi witego Jerzego wszystkim gociom it 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AA @c3 3 4rycerskim przywodzi. Dwadziecia dwa narody uczestniczyy w tej walce Zakonu przeciw Polakom, a teraz pisarze krlewscy spisywali jecw, ktrzyklkajc przed majestatem, bagali o miosierdzie i o powrt za okupem do domu.Caa armia krzyacka przestaa istnie. Pogo polska zdobya te ogromny obz krzyacki, a w nim, prcz niedobitkw, nieprzeliczon ilo wozw wyadowanych ptami na Polakw i winem przygotowanym na wielk uczt po zwycistwie. * Soce chylio si ku zachodowi. Spad krtki, obfity deszcz i potumi kurzaw. Krl, Witold i Zyndram z Maszkowic gotowali si wanie zjecha na pobojowisko, gdy poczto zwozi przed nichciaa polegych wodzw. Litwini przynieli skute sulicami, pokryte kurzem i posok ciao wielkiego mistrza Ulryka von Jungingen i pooyli je przed krlem, a w westchn aonie i spogldajc na ogromne zwoki lece na wznak na ziemi, rzek: - Oto jest ten, ktry jeszcze dzi rano mniema si by wyszym nad wszystkie mocarze wiata. Za czym zy poczy mu spywa jak perypo policzkach i po chwili ozwa si znowu: - Ale e mierci walecznych poleg, przetosawi bdziem jego mstwo i godnym chrzecijaskim uczcimy go pogrzebem. Jako zaraz wyda rozkaz, by ciao obmytostarannie w jeziorze, by przybrano je w pikne szaty i przysoniono, nim trumna bdzie gotowa, zakonnym paszczem. Tymczasem przynoszono coraz nowe zwoki, ktre rozpoznawali jecy. Przyniesiono wielkiego komtura Kunona Lichtensteina, z gardem okropnie mizerykordi rozcitym, i marszaka Zakonu Fryderyka Wallenroda, i wielkiego szatnego, grafa Alberta Szwarc-berga, i wielkiego skarbnika Tomasza Mercheima, i grafa Wendego, ktry leg z rki Poway z Taczewa, i przeszo szeset cia znakomitych komturw i braci. Czelad kada ich jednego przy drugim, a oni leelina ksztat zrbanych pni, ze zwrconymi ku niebu i biaymi jak ich paszcze twarzami, z otwartymi szklanymi oczyma, w ktrych zastyg gniew, duma, wcieko bojowa i przeraenie. Nad ich gowami pozatykano zdobyte chorgwie - wszystkie!! Wieczorny powiew to zwija, to rozwija barwne ptna, one za szumiay jakby do snu polegym. Z dalapod zorz wida byo oddziay litewskie cignce zdobyte armaty, ktrych po raz pierwszy uyli Krzyacy w bitwie polnej, ale ktre nie przyczyniy adnej szkody zwycizcom. Na wzgrzu koo krla skupili si najwiksirycerze i dyszc utrudzonymi piersiami, spogldali na te chorgwie i na te trupy lece u ich stp, jak spogldaj uznojeni ecy na zte i powizane snopy. Ciki by dzie i straszny plon tego niwa, ale oto nadchodzi wielki, Boy, radosny wieczr. Wic niezmierne szczcie rozjanio twarze zwycizcw, bo rozumieli wszyscy, e to by wieczr kadcy koniec ndzy i trudom nie tylko dnia tego, ale caych stuleci. A krl, chocia zdawa sobie spraw z ogromu klski, jednake patrzy jakby w zdumieniu przed siebie i w kocu spyta: - Zali cay Zakon tu ley? Na to podkanclerzy Mikoaj, ktry zna przepowiednie witej Brygidy, rzek: - Nadszed czas, i wyamane s ich zby iodcita jest ich rka prawa!!... Po czym podnis do i pocz egna nie tylko tych, ktrzy leeli najbliej, ale i caepole midzy Grunwaldem a Tannenbergiem. W jaskrawym od blasku zorzy i oczyszczonym przez deszcz powietrzu wida byo doskonale olbrzymie, dymice, krwawe pobojowisko, zjeone uamkami wczni, rohatyn, kos, stosami trupw koskich i ludzkich. Wrd ktrych sterczay do gry martwe rce, nogi, kopyta - i cigno si owo aosne pole mierci z dziesitkami tysicy cia dalej, ni wzrok mg sign. Czelad uwijaa si na tym niezmiernym cmentarzu, zbierajc bro i zdejmujc zbroje z polegych. A w grze, na rumianym niebie, wichrzyy si ju i zataczay koa stada wron, krukw i orw, kraczc i radujc si rozgonie na widok eru. I nie tylko przeniewierczy Zakon krzyacki lea oto pokotem u stp krla, ale caa potga niemiecka zalewajca dotychczas jakfala nieszczsne krainy sowiaskie rozbia si w tym dniu odkupienia o piersi polskie. * Wic tobie, wielka, wita przeszoci, i tobie, krwi ofiarna, niech bdzie chwaa i cze po wszystkie czasy! Rozdzia LII Mako i Zbyszko wrcili do Bogdaca. Staryrycerz y jeszcze dugo, a Zbyszko doczeka si w zdrowiu i sile tej szczsnejchwili, w ktrej jedn bram wyjeda z Malborga ze zami w oczach mistrz krzyacki, drug wjeda na czele wojsk polski wojewoda, aby w imieniu krla i Krlestwa obj w posiadanie miasto i ca krain a po siwe fale Batyku. KONIEC ---------------Konwersja: rpg6@go2.pl spod chemiskiej chorgwi, chcc pomci mier towarzysza, lecz sam mistrz zabieg im drog i krzyczc: Herum! herum! - zagania ich tam, gdzie miay rozstrzygn si losy tego krwawegodnia, to jest do gwnej bitwy. I znw zdarzya si rzecz dziwna. Oto najbliej od pola stojcy Mikoaj Kiebasa pozna wprawdzie nieprzyjaci, ale w kurzawie nie poznay ich inne polskie chorgwie i mylc, e to Litwa wraca do boju, nie popieszyy na ich przyjcie. Dopiero wyskoczy Dobko z Olenicy naprzeciw pdzcego w przedzie wielkiego mistrza i pozna go po paszczu, po tarczyipo zotym wielkim relikwiarzu, ktry on nosi na piersiach, na pancerzu. Ale nie mia uderzy kopi polski rycerz w relikwiarz, cho niezmiernie si mistrza przewysza, wic w podbi mu ostrze dogry, zrani nieco konia, po czym, minwszy si, zatoczyli koo i rozbiegli si,kady ku swoim. -Niemce! Sam mistrz! - zakrzykn Dobko. Usyszawszy to, kopnysi z miejsca najwikszym pdem ku wrogom chorgwie polskie. Pierwszy uderzy ze swymi Mikoaj Kiebasa i znw rozgorzaa bitwa. Lecz czy to, e rycerstwo ziemi chemiskiej, midzy ktrymi wielu byo ludzi polskiej krwi, nie uderzyo szczerze, czy te, e zaciekoci Polakw nic ju nie mogo powstrzyma, do e ten nowy napad nie wywar takiego skutku, jakiego si mistrz spodziewa. Zdawao mu si bowiem, e to bdzie ostatni cios zadany potdze krlewskiej, a tymczasem spostrzeg wkrtce, e to Polacy pr, id naprzd, bij, ra, bior jakoby w elaznecgi te hufce, a jego rycerstwo raczej si broni, ni naciera. Prno zachca gosem, prno zapdza mieczem w bj. Bronili si wprawdzie i bronili mocno, ale nie byo w nich ni tego rozmachu, ni tego zapau, ktry porywa wojska zwyciskie i ktrym rozgorzay serca polskie. W zbrojach potuczonych, wekrwi, w ranach, z poszczerbion broni, bez gosu w piersi, rwali si jednak w zapamitaniu polscy rycerze ku najgstszym kupom Niemcw, a ci poczli to zdziera konie, to oglda si za siebie, jakby chcc wiedzie, czy nie zamkny sijeszcze te elazne cgi, ktre obejmoway ich coraz okropniej, i ustpowali z wolna, ale cigle, jakby pragnc wydosta si nieznacznie z morderczego skrtu. A wtem od strony lasu zagrzmiay naraz nowe okrzyki. To wanie Zyndram wprowadzi i puci kmieciw do boju. Zazgrzytay wnet po elazie kosy, zagrzmiay pod cepami pancerze, trup j pada coraz gstszy, krew laa si strumieniem na zdeptan ziemi i bitwa staa si jak jeden pomie niezmierny, gdy Niemcy, poznawszy, e tylko w mieczu ratunek, poczli si broni rozpaczliwie. * I zmagali si tak jeszcze w niepewnoci zwycistwa, dopki olbrzymie kby kurzawy nie wzbiy si niespodzianie po prawej stronie bitwy. - Litwa wraca! - hukny radonie gosy polskie. I odgadli. Litwa, ktr atwiej byorozbi ni zwyciy, wracaa teraz i z wrzaw nieludzk pdzia jak wicher na swych cigych koniach do boju. Wwczas kilku komturw, a na ich czele Wemer von Tettingen, przyskoczyo do mistrza. - Ratuj si, panie! - woa pobladymi usty komtur Elblga. -Ratuj siebie i Zakon, pki si koo nie zawrze. Ale rycerski Ulryk spojrza na niego ponuroi wznisszy rk ku niebu, zawoa: - Nie daj Bg, abym ja opuci to pole, na ktrym tylu mnych polego! Nie daj Bg! I krzyknwszy na ludzi, aby szli za nim, rzuci si w war bitwy. Nadbiega tymczasem Litwa i sta si taki zamt, takiwir i kotowanie, e oko ludzkie nic ju w nich rozrni nie mogo. Mistrz, uderzon ostrzem litewskiej sulicy wusta i dwukrotnie raniony w twarz, odbija przez jaki czas mdlejc prawic ciosy; wreszcie, pchnity rohatyn w szyj, zwali si jak db na ziemi. Mrowie przybranych w skry wojownikw pokryo go zupenie. * Wemer Tettingen z kilku chorgwiami pierzch, lecz naok wszystkich pozostaych chorgwi zamkno si elaznekoo wojsk krlewskich. Bitwa zmienia si w rze i w klsk krzyack tak niesychan, e w caych dziejach ludzkich mao zdarzyo si podobnych. Nigdy te w czasach chrzecijaskich, od walki Rzymiani Gotw z Attyl i Kara Mota z Arabami, nie walczyy z sob wojska tak potne. Aleteraz jedno z nich leao ju po wikszej czci jak zty an zboa. Podday si te chorgwie, ktre ostatnie wprowadzi do boju mistrz. Chemiczycy pozatykali w ziemi proporce. Inni niemieccy rycerze pozeskakiwali z koni na znak, e chc i wniewol, i poklkali na obluzganej krwi ziemi. Caa chorgiew witego Jerzego, pod ktr suyli gocie zagraniczni, uczynia razem ze swym dowdc to samo. * Lecz bitwa trwaa jeszcze, albowiem wiele chorgwi krzyackich wolao umiera ni baga o lito i o niewol. Zbili si teraz Niemcy wedle swego wojennego zwyczaju w ogromne kolisko i bronili si tak, jak broni si stado dzikw, gdy je gromady wilkw otocz. Piercie polsko-litewski opasa owo kolisko, jak w opasuje ciao byka, i zacienia si coraz bardziej. I znw migay ramiona, grzmiay cepy, zgrzytay kosy, ciy miecze, body oszczepy, chlastay topory i oksze. Wycinano Niemcw jak br, a oni marli w milczeniu, pospni, ogromni, nieustraszeni. Niektrzy, popodnosiwszy przybice, egnali si z sob, dajc sobie ostatni przed mierci pocaunek; niektrzy rzucalisi na olep w ukrop bojowy jakby zdjci szalestwem, inni walczyli jak przez sen, inni na koniec mordowali si sami, wbijajc sobie w gardo mizerykordi lub porzuciwszy naszyjniki, zwracali si do towarzyszw z prob: "Pchnij!" Zacieko polska rozbia wkrtce wielkie kolisko na kilkanacie mniejszych kup i wtedy znw atwiej byo wymyka si pojedynczym rycerzom. Ale w ogle i te rozbite gromady biy si ze wciekoci i rozpacz. Mao kto klka, proszc o lito, a gdy straszny zapd Polakw rozposzy wreszcie i mniejsze kupy, nawet pojedynczy rycerze nie chcieli oddawa si ywcem w rce zwycizcw. Dzie by dla Zakonu i dla wszystkiego zachodniego rycerstwa najwikszej klski, ale i chway najwikszej. Pod olbrzymim Arnoldem von Baden otoczonym przez piechot kmiec utworzy si wa polskich trupw, on za, potny i niezwalczony, sta nad nim, jak stoi sup graniczny wkopany na wzgrzu, i kto zbliy si do niego na dugo miecza, mar jakby piorunem raony. Najecha go wreszcie sam Zawisza Czarny Sulimczyk, lecz widzc rycerza bez konia i nie chcc przeciw rycerskiemu prawu z tyu na uderza, zeskoczy take z rumaka i pocz na woa z daleka: - Zwr, Niemcze, gow i poddaj si alibo spotkaj ze mn! A Arnold zwrci si i poznawszy Zawisz po czarnej zbroi i po Sulimie na tarczy, rzek sobie w duszy: "mier idzie i moja godzina wybia, albowiem jemu nikt nie odejmie si ywy. Gdybym jednake go zwyciy, zyskabym chwa niemierteln, a moe i ycie ocali". To rzekszy, skoczy ku niemu i starli si jak dwie burze na ziemi trupami zasanej. Lecz Zawisza tak okrutnie si nad wszystkimi growa, e nieszczni to byli rodzice, ktrych dzieciom wypado si z nim spotka w boju. Jako pod ciciem jegomiecza pka kuta w Malborgu tarcza, pkjak gliniany garnek stalowy hem i mny Arnold pad z rozcit na dwoje gow... * Henryk, komtur czuchowski, ten sam najzawzitszy wrg polskiego plemienia, ktry zaprzysig, e pty dwa miecze kae przed sob nosi, pki obu w krwi polskiej nie ubroczy, wymyka si teraz chykiem z pola, jako lis wymyka si z otoczonego przez myliwcw ostpu, gdy wtem zajecha mu drog Zbyszko z Bogdaca. Krzykn komtur, widzc nad sob wzniesiony brzeszczot: Erbarme dich meiner! (oszczd mnie) - i zoy z przestrachu rce, co usyszawszy, mody rycerz nie zdoa ju wprawdzie wstrzyma rki i rozmachu, ale zdoa jeszcze przekrci miecz i pazem tylko w spasy, spotniay pysk komtura uderzy. I rzuci go potem swemu giermkowi, ktry zaoywszy mu powrz na szyj, powlk go jak wou tam, dokd spdzano wszystkich jecw krzyackich. A stary Mako szuka wci na krwawym pobojowisku Kunona Lichtensteina - i szczsny we wszystkim dnia tego los dla Polakw wyda go wreszcie w jego rce w zarolach, w ktrych przytaia si gar uchodzcych ze strasznego pogromu rycerzy. Blask soca, ktry odbi si w zbrojach, zdradzi ich obecno przed pocigiem. Padli wraz wszyscy na kolana i poddali si natychmiast, lecz Mako, dowiedziawszy si, i wielki komtur Zakonu znajduje si midzy jecami, kaza go stawi przed sob i zdjwszy hem z gowy, zapyta: - Kunonie Lichtensteinie, zali poznajesz mnie? A on zmarszczy brwi i utkwiwszy oczy w oblicze Maka, rzek po chwili: - Widziaem ci na dworze w Pocku. - Nie - odpowiedzia Mako - widziae mnie przedtem. Widziae mnie w Krakowie,gdym ci baga o ycie mego bratanka, ktry za nierozwany napad na ciebie na utrat garda by skazan. Wwczas to lubowaem Bogu i zaprzysigem na rycersk cze, i ci odnajd i spotkam si z tob miertelnie. - Wiem - odpar Lichtenstein i wyd dumnie usta, chocia zarazem poblad mocno - ale jecem twoim teraz jestem i zhabiby si, gdyby miecz na mnie podnis. Na to twarz Maka cigna si zowrogoistaa si zupenie do paszczy wilczej podobna. - Kunonie Lichtenstein - rzek - miecza na bezbronnego nie wznios, ale to ci powiadam, e jeli mi walki odmwisz, tedyci ka jak psa na powrozie powiesi. - Nie mam wyboru, stawaj! - zawoa wielki komtur. - Na mier, nie na niewol - zastrzeg razjeszcze Mako. - Na mier. I po chwili starli si z sob wobec niemieckich i polskich rycerzy. Modszy i zrczniejszy by Kunon, lecz Mako tak dalece si rk i ng przeciwnika przewysza, e w mgnieniu oka obali go na ziemi i kolanem brzuch mu przycisn. Oczy komtura wyszy z przeraenia na wierzch. - Daruj! -jkn, wyrzucajc lin i pian ustami. - Nie! - odpowiedzia nieubagany Mako. I przyoywszy mizerykordi do szyi przeciwnika, pchn dwukrotnie, a tamten zacharcza okropnie; fala krwi buchna mu ustami, drgawki miertelne wstrzsnyjego ciaem, po czym wypry si i wielkauspokoicielka rycerzy uspokoia go na zawsze. * Bitwa zmienia si w rze i pocig. Kto nie chcia si podda, zgin. Wiele bywao w owych czasach na wiecie bitew i spotka, ale nikt z ywych ludzi nie pamita tak straszliwego pogromu. Pad pod stopami wielkiego krla nie tylko Zakon krzyacki, ale i cae Niemcy, ktre najwietniejszym rycerstwem wspomagay on "przedni stra" teutosk, werajc si coraz gbiej w ciao sowiaskie. Z siedmiuset "biaych paszczw" przodujcych, jako wodzowie tej germaskiej powodzi, zostao ledwie pitnastu. Czterdzieci przeszo tysicy cia leao w wiekuistym nie na onym krwawym boisku. Rozliczne chorgwie, ktre w poudnie jeszcze powieway nad niezmiernym wojskiem krzyackim, wpady wszystkie w krwawe i zwyciskie rce Polakw. Nie ostaa, nie ocalia si ani jedna i oto rzucali je teraz polscy i litewscy rycerze pod nogi Jagiey, ktry wznoszc pobonieoczy ku niebu, powtarza wzruszonym gosem: "Bg tak chcia!" Stawiano te przed majestatem pana przedniej szych jecw. Abdank Skarbek z Gr przywid szczeciskiego ksicia Kazimierza, Trocnowski, rycerz czeski, ksicia na Olenicy Konrada, a Przedpeko Kopidowski, herbu Dryja, mdlejcego z ranJerzego Gersdorfa, ktry pod chorgwi witego Jerzego wszystkim gociom it 48jx}jӺA48j4jA4 }x} j  @jj{AAN@